Wikipedy fywiki https://fy.wikipedia.org/wiki/Haadside MediaWiki 1.47.0-wmf.12 first-letter Media Wiki Oerlis Meidogger Meidogger oerlis Wikipedy Wikipedy oerlis Ofbyld Ofbyld oerlis MediaWiki MediaWiki oerlis Berjocht Berjocht oerlis Hulp Hulp oerlis Kategory Kategory oerlis Tema Tema oerlis TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk 0 484 1235960 1163943 2026-07-22T17:21:16Z Drewes 2754 Hy ---> er 1235960 wikitext text/x-wiki [[Ofbyld:Willem Tjerkstra Tresoar 58.jpg|thumb|right|300px|''Willem Tjerkstra'']] '''Willem Tjerkstra''' ([[It Heidenskip]], [[15 augustus]] [[1943]]) is in Fryske skriuwer. == Biografy == Willem Tjerkstra is op 15 augustus 1943 berne as soan fan Bernardus Tjerkstra en Jacoba Fortuin, op It Heidenskip, op it [[skûtsje]] ''De twee gebroeders''. Op syn tsiende ferhuze er nei [[Terherne]]. Hy folge in oplieding ta ûnderwizer. Oant [[1989]] wie er aktyf as direkteur/ûnderwizer; it langst stie er oan basisskoalle ''De Ark'' yn [[Snits (stêd)|Snits]]. Yn 1989 kaam er yn tsjinst fan it [[Mienskiplik Sintrum foar Underwiisbegelieding]] yn [[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]], dêr't er him ta lei op it skriuwen fan [[Frysk]] lesmateriaal en fierder einredakteur wie fan [[Byntwurk]] en stikken levere oan de learlingeblêden [[Sjedêrrr!!!]] en [[De Holder (bernetydskrift)|De Holder]]. == Boekeskriuwer == Yn [[1986]] debutearre Tjerkstra mei it histoaryske jongereinboek ''De wite kastanje''. Yn syn wurk binne twa tema's dy't faak werom komme: minsken mei maatskiplike problemen en de [[Twadde Wrâldkriich]]. Yn sawat alle wurk pleatst Tjerkstra saken yn in histoarysk ramt. Yn [[1996]] makke er tegearre mei tekener [[Luuk Klazenga]] it earste oarspronklik Frysktalige stripboek yn kleur: ''De reizen fan [[Tsjam]]''. Yn [[2003]] is him foar de trijedielige histoaryske roman '' Ridder fan Snits'' de [[Gysbert Japicxpriis]] takend.<br> Yn 2019 ferskynde it earste diel fan de rige ''In Fryske Odysee''. Anno 2021 binne binne der seis dielen fan útbrocht. == Bibliografy == === Romans === * ''Bline mosken'' (ferhalebondel, 1991) * ''Finzen yn bylden'' (1992) * ''Ridder fan Snits, diel I'' - Rom (1999) * ''Ridder fan Snits, diel II'' - Skuld (2000) * ''Ridder fan Snits, diel III'' - Boete (2001) * ''Snijpunten'' (2002) * ''Dokslepers'' (2005) * ''Mei Russyske Mystearjes - In Fryske Odysee'' (?) * ''Mei it Godsmysearje - In Fryske Odysee'' (?) * ''Mei it mistearje - In Fryske Odysee'' (2020) * ''Mysterieuze krêften - In Fryske Odysee'' (2021) === Berneboeken=== * ''De wite kastanje'' (jongereinboek, 1986) * ''It fjoer fan de ûnmacht'' (jongereinboek, 1987) * ''De marsbosk'' (jongereinboek, 1989) * ''De oaljespinnen'' (1993) * ''De rie fan fjirtjin'' (jongereinboek, 1995) * ''De reizen fan Tsjam'' (stripboek, 1996) * ''De [[Alvestêdetocht]] fan Tsjam'' (stripboek, 1996) == Keppeling om utens == * [http://www.tjerkstra.com Webstee fan Willem Tjerkstra] {{DEFAULTSORT:Tjerkstra, Willem}} [[Kategory:Frysk ûnderwizer]] [[Kategory:Frysk romanskriuwer]] [[Kategory:Frysk berneboekeskriuwer]] [[Kategory:Skriuwer yn it Frysk]] [[Kategory:Persoan berne yn It Heidenskip]] [[Kategory:Persoan berne yn 1943]] lljlyduhff8g80uggzx3kt5qm44snsn 0 1658 1235809 1228718 2026-07-20T23:45:19Z Ieneach fan 'e Esk 13292 /* Films */ + 1235809 wikitext text/x-wiki {{JiersideBoppe}} {{Kalinders}}{{Kalinderjier}} Dit jier makket ûnderdiel út fan it [[desennium]] fan 'e [[1990-er jierren]]. == Foarfallen == * [[1 jannewaris]] - by beslút fan de [[Provinsjale Steaten fan Fryslân]] wurdt de provinsjenamme offisjeel feroare yn '[[Fryslân]]'. * [[2 jannewaris]] - [[Henk Kroes]] kundiget, mei de wurden "It giet oan!", oan dat de [[Alvestêdetocht]] dit jier seker ferriden wurde sil. * [[4 jannewaris]] - [[Henk Angenent]] wint de [[Fyftjinde Alvestêdetocht]] yn in tiid fan 6.49 oere. * [[16 febrewaris]] - [[Ids Postma]] fan [[Dearsum (Boarnsterhim)|Dearsum]] wurdt yn Nagano wrâldkampioen reedriden Oer-alles. *[[26 febrewaris]] - Bekendmakking fan it earste súksesfolle [[kloanen]] fan in [[sûchdier]]: it [[skiep]] [[Dolly (skiep)|Dolly]]. *[[17 maaie]] - Nei it ferdriuwen fan [[diktator]] [[Mobutu Sese Seko]] komt de macht yn [[Demokratyske Republyk Kongo|Saïre]] yn 'e hannen fan [[rebel]]lelieder [[Laurent Kabila]]. Dy jout it lân syn oarspronklike namme werom. It wurdt wer de [[Demokratyske Republyk Kongo]]. * [[26 juny]] - De [[Ingelân|Ingelske]] [[skriuwster]] [[J.K. Rowling]] publisearret de [[roman]] ''[[Harry Potter and the Philosopher's Stone]]'', it earste diel fan har ''[[Harry Potter]]''-rige. *[[1 july]] - [[Oerdracht fan Hongkong]] troch it [[Feriene Keninkryk]] oan [[Sina]]. *[[31 augustus]] - [[Diana, prinsesse fan Wales]], en har freon [[Dodi al-Fayed]] komme om by in [[auto-ûngemak]] yn [[Parys]]. * [[septimber]] - [[De Kast]] wurdt nûmer twa op 'e Nederlânske hitlisten mei it Frysktalige nûmer ''In Nije Dei''. * [[11 septimber]] - By in [[referindum oer Skotsk selsbestjoer (1997)|referindum]] yn [[Skotlân]] stimt de mearderheid fan 'e befolking foar de ynfiering fan [[selsbestjoer]]. * [[13 septimber]] - [[Meindert Tjoelker]] rekket yn de Ljouwerter binnenstêd dea troch [[sinleas geweld]]. * [[24 desimber]] - It lichem fan [[Louw de Jong]] wurdt fûn yn de tún fan in pinsjon yn [[Eanjum]]. De pinsjonhâldster [[Marianne van der E]] wurdt arrestearre. * [[25 desimber]] - Ek it lyk fan [[Hermanus Sonnemans]] wurdt yn de tún fûn. (Op [[2 july]] [[1998]] wurdt Marianne van der E foar de moarden feroardiele.) == Berne == ;jannewaris * [[4 jannewaris|4]] - [[Gino Mäder]], Switsersk hurdfytser († [[2023]]) * [[19 jannewaris|19]] - [[Marcel Bosker]], Nederlânsk reedrider * [[24 jannewaris|24]] - [[Luna Rival]], Frânsk pornoaktrise ;febrewaris * [[10 febrewaris|10]] - [[Maan (sjongeres)|Maan]], Nederlânsk sjongeres * 10 - [[Chloë Grace Moretz]], Amerikaansk aktrise * [[25 febrewaris|25]] - [[Isabelle Fuhrman]], Amerikaansk aktrise ;april * [[23 april|23]] - [[Sarah Banks]], Amerikaansk pornoaktrise ;maaie * [[3 maaie|3]] - [[Clément Noël]], Frânsk skyer * [[21 maaie|21]] - [[Sisca Folkertsma]], Frysk fuotbalster * 21 - [[Anneke Dijkstra]], Frysk hurdfytster ;juny * [[3 juny|3]] - [[Louis Hofmann]], Dútsk akteur ;july * [[12 july|12]] - [[Malala Yousafzai]], Pakistaansk minskerjochte-aktiviste en Nobelpriiswinneresse * [[31 july|31]] - [[Nicole Bexley]], Amerikaansk pornoaktrise ;augustus * [[4 augustus|4]] - [[Zaya Cassidy]], Amerikaansk pornoaktrise * [[30 augustus|30]] - [[Lidewij de Vos]], Nederlânsk politika ;septimber * [[14 septimber|14]] - [[Maya Bijou]], Amerikaansk pornoaktrise * [[25 septimber|25]] - [[Suzanne Schulting]], Frysk shorttracker * [[30 septimber|30]] - [[Max Verstappen]], Nederlânsk koereur ;oktober * [[2 oktober|2]] - [[Olivier van de Voort]], Nederlânsk swimmer * [[6 oktober|6]] - [[Tristan Bangma]], Frysk baanhurdfytser en Paralympysk dielnimmer * [[8 oktober|8]] - [[Marco Odermatt]], Switsersk skyer * [[9 oktober|9]] - [[Megan Moroney]], Amerikaansk sjongster * [[16 oktober|16]] - [[Charles Leclerc (1997)|Charles Leclerc]], Monegaskysk koereur ;novimber * [[10 novimber|10]] - [[Joost Klein]], Frysk muzikant ;desimber * [[15 desimber|15]] - [[Gao Tingyu]], Sineesk reedrider * [[24 desimber|24]] - [[May Thai]], Italjaansk pornoaktrise ===Bisten=== * [[11 juny]] - [[Kian (bolle)|Kian]], ferneamde fokbolle († [[2013]]) == Ferstoarn == ;jannewaris * [[4 jannewaris|4]] - [[Tormod Skagestad]], Noarsk skriuwer en dichter (* [[1920]]) * [[14 jannewaris|14]] - [[Mari van Buijtenen]], Nederlânsk argivaris (* [[1911]]) * [[17 jannewaris|17]] - [[Clyde Tombaugh]], Amerikaansk astronoom (* [[1906]]) * [[23 jannewaris|23]] - [[Alois Hudec]], Tsjechysk turner (* [[1908]]) * [[28 jannewaris|28]] - [[Johan Bleeker]], Frysk fersetsstrider (* [[1906]]) ;febrewaris * [[6 febrewaris|6]] - [[Anne Wadman]], Frysk skriuwer, dichter, literatuerkritikus en letterkundige (* [[1919]]) ;maart * [[4 maart|4]] - [[Klaas Dijkstra (taalkundige)|Klaas Dijkstra]] (Klaes Dykstra), Frysk taalkundige en oersetter (* [[1924]]) * [[9 maart|9]] - [[The Notorious B.I.G.]], Amerikaansk muzikant (* [[1972]]) * [[10 maart|10]] - [[Raymond Bass]], Amerikaansk turner (* [[1910]]) * [[16 maart|16]] - [[John White (roeier)|John White]], Amerikaansk roeier (* [[1916]]) ;april * [[13 april|13]] - [[Voldemar Väli]], Estysk wrakselder (* [[1903]]) * [[18 april|18]] - [[Elisabeth Menalda]], Nederlânsk keunstner (* [[1895]]) * 18 - [[Francis Johnson]], Amerikaansk basketballer (* [[1910]]) * [[22 april|22]] - [[Marga van Arnhem]], Nederlânsk radio- en telefyzje-presintatrise (* [[1940]]) ;maaie * [[3 maaie|3]] - [[Gerrit den Braber]], Nederlânsk lietsjeskriuwer (* [[1929]]) * [[27 maaie|27]] - [[Geart Brueckner Droege]], Amerikaansk heechlearaar Dútsk, Nederlânsk en Frysk (* [[1925]]) ;juny * [[23 juny|23]] - [[Hermanus Sonnemans]], Frysk moardslachtoffer (* [[1959]]) ;july * [[1 july|1]] - [[Robert Mitchum]], Amerikaansk akteur (* [[1917]]) * [[2 july|2]] - [[James Stewart]], Amerikaansk akteur (* [[1908]]) * [[2 july|2]] - [[Suze Boschma-Berkhout]], Nederlânsk byldzjend keunstner (* [[1922]]) * [[14 july|14]] - [[Ellen de Thouars]], Nederlânsk aktrise (* [[1915]]) * [[17 july|17]] - [[Hugo Gunckel Lüer]], Sileensk botanikus (* [[1901]]) * [[23 july|23]] - [[Chuhei Nambu]], Japansk atleet (* [[1904]]) * [[24 july|24]] - [[Edward Gardère]], Frânsk skermer (* [[1909]]) ;augustus * [[4 augustus|4]] - [[Jeanne-Louise Calment]], Aldste persoarn (* [[1875]]) * [[14 augustus|14]] - [[Geertje Roelinga-De Groot]], Aldste persoan fan Nederlân (* [[1887]]) * [[15 augustus|15]] - [[Ida Gerhardt]], Nederlânsk dichter (* [[1905]]) * [[31 augustus|31]] - [[Dodi al-Fayed]], Egyptysk ûndernimmer (* [[1955]]) * [[31 augustus|31]] - [[Diana, prinsesse fan Wales]] (* [[1961]]) ;septimber * [[4 septimber|4]] - [[W.L. Brugsma]], Nederlânsk sjoernalist (* [[1922]]) * [[5 septimber|5]] - [[Mem Teresa]], Albaneesk non, ûntwikkelingswurkster en Nobelpriiswinneresse (* [[1910]]) * [[8 septimber|8]] - [[Dick Osinga]], Frysk keunstskilder (* [[1913]]) * [[9 septimber|9]] - [[Rowland George]], Ingelsk roeier (* [[1905]]) * [[13 septimber|13]] - [[Meindert Tjoelker]], Frysk slachtoffer sinleas geweld (* [[1967]]) ;oktober * [[16 oktober|16]] - [[James A. Michener]], Amerikaansk skriuwer (* [[1907]]) * 16 - [[Hugo Kingmans]], Nederlânsk sjoernalist (* [[1923]]) * [[21 oktober|21]] - [[Maarten van Traa]], Nederlânsk politikus (* [[1945]]) * [[23 oktober|23]] - [[Bert Haanstra]], Nederlânsk filmregisseur (* [[1916]]) * [[28 oktober|28]] - [[Tieme Veenstra]], Frysk fuotballer (* [[1916]]) * [[31 oktober|31]] - [[George Roth]], Amerikaansk turner (* [[1911]]) ;novimber * [[5 novimber|5]] - [[Isaiah Berlin]], Britsk filosoof en politikolooch (* [[1909]]) * [[15 novimber|15]] - [[Coen van Vrijberghe de Coningh]], Nederlânsk akteur (* [[1950]]) ;desimber * [[6 desimber|6]] - [[Willy den Ouden]], Nederlânsk swimster (* [[1918]]) * [[21 desimber|21]] - [[Sacco van der Made]], Nederlânsk akteur en stimartyst (* [[1918]]) * [[23 desimber|23]] - [[Joop Verbeke]], Frysk muzikant (* [[1930]]) * [[23 desimber|23]] - [[Louw de Jong]], Frysk moardslachtoffer (* [[1971]]) * [[25 desimber|25]] - [[Denver Pyle]], Amerikaansk akteur (* [[1920]]) ;''datum ûnbekend'' * [[Cornelis Roersma]] Frysk sjoernalist (* [[1901]]) * [[Gerrit Bouma]], Frysk bestjoerder (* [[1907]]) * [[Aaltje Terpstra]], Frysk hurdrydster (* [[1916]]) * [[Bokke Bok]], Frysk stukadoar en hurdfytser (* [[1920]]) ===Bisten=== * [[28 desimber]] - [[Sunny Boy (bolle)|Sunny Boy]], ferneamde fokbolle (* [[1985]]) ==Literatuer== ;romans * [[J.K. Rowling]], ''[[Harry Potter and the Philosopher's Stone]]'' <small>(oerset yn it [[Frysk]] as ''Harry Potter en de Stien fan 'e Wizen'')</small> * [[Lee Child]], ''[[Killing Floor (roman)|Killing Floor]]'' * [[Julie E. Czerneda]], ''[[A Thousand Words for Stranger]]'' ;koarte ferhalen * [[Theun de Vries]], ''[[De Bearejacht]]'' ==Films== * ''[[Anaconda (film)|Anaconda]]'' * ''[[The Fifth Element]]'' * ''[[G.I. Jane (film út 1997)|G.I. Jane]]'' * ''[[Her Majesty, Mrs Brown]]'' * ''[[Jackie Brown (film)|Jackie Brown]]'' * ''[[Kull the Conqueror]]'' * ''[[L.A. Confidential (film)|L.A. Confidential]]'' * ''[[The Lost World: Jurassic Park]]'' * ''[[Tomorrow Never Dies (film)|Tomorrow Never Dies]]'' ==Muzyk== ;albums * [[Toby Keith]], ''[[Dream Walkin' (album)|Dream Walkin']]'' ;singles * [[Chely Wright]], ''[[Just Another Heartache]]'' * [[De Kast]], ''[[In Nije Dei]]'' * [[Toby Keith]], ''[[We Were in Love]]'' {{JiersideUnder}} {{Boarnen|boarnefernijing= <references/> ---- {{Commonscat}} }} [[Kategory:1997| ]] [[Kategory:20e iuw]] qnst7b4orpvnqfhm0qs5g8ospxuq3b7 0 2101 1235847 1214395 2026-07-21T15:41:49Z CommonsDelinker 353 Flag_of_Cape_Verde.svg ferfongen troch [[c:File:Flag_of_Cape_Verde_(10-17).svg|Flag_of_Cape_Verde_(10-17).svg]] (troch [[c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] om't: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR3|Criterion 3]] (obvious error) · Government 1235847 wikitext text/x-wiki __NOTOC__ List fan '''lannen''': '''Register:''' [[#A|A]] - [[#B|B]] - [[#C|C]] - [[#D|D]] - [[#E|E]] - [[#F|F]] - [[#G|G]] - [[#H|H]] - [[#I|I]] - [[#J|J]] - [[#K|K]] - [[#L|L]] - [[#M|M]] - [[#N|N]] - [[#O|O]] - [[#P|P]] - [[#R|R]] - [[#S|S]] - [[#T|T]] - [[#U|U]] - [[#V|V]] - [[#W|W]] - [[#I|Y]] {{Apart|List fan eartydske lannen}}<br /> {{Apart|#Net algemien erkende lannen|Net algemien erkende lannen}} {{Apart|#Ofhinklike territoaria|Ofhinklike territoaria}} ---- == Lannen == Skeanprinte de skriuwwize dy't de [[Fryske Akademy]] sûnt [[1998]] advisearret (ynsafier't dy ôfwykt fan 'e skriuwwize yn dizze list). === A === * [[Ofbyld:flag of Afghanistan.svg|border|20px]] [[Afganistan]] * [[Ofbyld:flag of Albania.svg|border|20px]] [[Albaanje]] (''Albanië'') * [[Ofbyld:flag of Algeria.svg|border|20px]] [[Algerije]] * [[Ofbyld:flag of Andorra.svg|border|20px]] [[Andorra]] * [[Ofbyld:flag of Angola.svg|border|20px]] [[Angoala]] * [[Ofbyld:flag of Antigua and Barbuda.svg|border|20px]] [[Antigua en Barbûda]] * [[Ofbyld:flag of Argentina.svg|border|20px]] [[Argentynje]] (''Argentinië'') * [[Ofbyld:flag of Armenia.svg|border|20px]] [[Armeenje]] (''Armenië'') * [[Ofbyld:flag of Australia (converted).svg|border|20px]] [[Austraalje (lân)|Austraalje]] (''Australië'') * [[Ofbyld:flag of Azerbaijan.svg|border|20px]] [[Azerbeidzjan]] === B === * [[Ofbyld:flag of Bahrain.svg|border|20px]] [[Bachrein]] * [[Ofbyld:flag of the Bahamas.svg|border|20px]] de [[Bahama's]] * [[Ofbyld:flag of Bangladesh.svg|border|20px]] [[Bangladesj]] * [[Ofbyld:flag of Barbados.svg|border|20px]] [[Barbados]] * [[File:Flag of Belgium (civil).svg|border|20px]] [[Belgje]] (''België'') * [[Ofbyld:flag of Belize.svg|border|20px]] [[Belize]] * [[Ofbyld:flag of Benin.svg|border|20px]] [[Benyn]] * [[Ofbyld:flag of Myanmar.svg|border|20px]] [[Birma]] * [[Ofbyld:flag of Burkina Faso.svg|border|20px]] [[Boerkina Faso]] * [[Ofbyld:flag of Burundi.svg|border|20px]] [[Boerûndy]] * [[Ofbyld:flag of Bolivia.svg|border|20px]] [[Bolivia]] * [[Ofbyld:flag of Bosnia and Herzegovina.svg|border|20px]] [[Bosnje en Hertsegovina]] (''Bosnië en Hertsegowina'') ** [[Ofbyld:Flag of Republika Srpska.svg|border|20px]] de [[Servyske Republyk]] ** [[Ofbyld:flag of Bosnia and Herzegovina.svg|border|20px]] de [[Moslim-Kroätyske Federaasje]] * [[Ofbyld:flag of Botswana.svg|border|20px]] [[Botswana]] * [[Ofbyld:flag of Brazil.svg|border|20px]] [[Brazylje]] (''Brazilië'') * [[Ofbyld:flag of Brunei.svg|border|20px]] [[Brûnei]] * [[Ofbyld:flag of Bulgaria.svg|border|20px]] [[Bulgarije]] * [[Ofbyld:flag of Bhutan.svg|border|20px]] [[Bûtan]] === D === * [[Ofbyld:flag of Denmark.svg|border|17px]] &nbsp;[[Denemark]] (''Denemarken'') * [[Ofbyld:flag of Dominica.svg|border|20px]] [[Dominika]] * [[Ofbyld:flag of the Dominican Republic.svg|border|20px]] de [[Dominikaanske Republyk]] * [[Ofbyld:flag of Germany.svg|border|20px]] [[Dútslân]] * [[Ofbyld:Flag of Djibouti.svg|border|20px]] [[Dzjibûty]] === E === * [[Ofbyld:flag of Austria.svg|border|20px]] [[Eastenryk]] * [[Ofbyld:flag of East Timor.svg|border|20px]] [[East-Timor]] * [[Ofbyld:flag of Egypt.svg|border|20px]] [[Egypte]] * [[Ofbyld:flag of Ecuador.svg|border|20px]] [[Ekwador]] * [[Ofbyld:flag of Equatorial Guinea.svg|border|20px]] [[Ekwatoriaal-Guinee]] * [[Ofbyld:flag of El Salvador.svg|border|20px]] [[El Salvador]] * [[Ofbyld:flag of Eritrea.svg|border|20px]] [[Eritreä]] * [[Ofbyld:flag of Estonia.svg|border|20px]] [[Estlân]] * [[Ofbyld:flag of Ethiopia.svg|border|20px]] [[Etioopje]] (''Etiopië'') === F === * [[Ofbyld:Flag of Vanuatu.svg|border|20px]] [[Fanûatû]] * [[Ofbyld:flag of the Vatican City.svg|border|12px]] &nbsp;&nbsp;[[Fatikaanstêd]] * [[Ofbyld:flag of Venezuela.svg|border|20px]] [[Fenezuëla]] * [[Ofbyld:flag of the United Arab Emirates.svg|border|20px]] de [[Feriene Arabyske Emiraten]] * [[Ofbyld:flag of the United Kingdom.svg|border|20px]] it [[Feriene Keninkryk fan Grut-Brittanje en Noard-Ierlân]] ** [[Ofbyld:flag of England.svg|border|20px]] [[Ingelân]] ** [[Ofbyld:Flag of Northern Ireland.svg|border|20px]] [[Noard-Ierlân]] ** [[Ofbyld:flag of Scotland.svg|border|20px]] [[Skotlân]] ** [[Ofbyld:flag of Wales.svg|border|20px]] [[Wales]] * [[Ofbyld:flag of the United States.svg|border|20px]] de [[Feriene Steaten fan Amearika]] * [[Ofbyld:flag of Fiji.svg|border|20px]] [[Fidzjy]] * [[Ofbyld:Flag of the Philippines.svg|border|20px]] de [[Filipinen]] * [[Ofbyld:flag of Finland.svg|border|20px]] [[Finlân]] * [[Ofbyld:flag of Vietnam.svg|border|20px]] [[Fjetnam]] * [[Ofbyld:flag of France.svg|border|20px]] [[Frankryk]] === G === * [[Ofbyld:flag of Gabon.svg|border|18px]] &nbsp;[[Gabon]] * [[Ofbyld:Flag of The Gambia.svg|border|20px]] [[Gambia]] * [[Ofbyld:flag of Ghana.svg|border|20px]] [[Gana]] * [[Ofbyld:flag of Georgia.svg|border|20px]] [[Georgje]] (''Georgië'') * [[Ofbyld:flag of Grenada.svg|border|20px]] [[Grenada]] * [[Ofbyld:flag of Greece.svg|border|20px]] [[Grikelân]] * [[Ofbyld:flag of the United Kingdom.svg|border|20px]] Grut-Brittanje (''Grut-Brittannië''), sjoch ûnder: ''it Feriene Keninkryk fan Grut-Brittanje en Noard-Ierlân'' * [[Ofbyld:Flag of Guatemala.svg|border|20px]] [[Gûatemala]] * [[Ofbyld:flag of Guyana.svg|border|20px]] [[Guyana]] * [[Ofbyld:Flag of Guinea.svg|border|20px]] [[Guinee]] * [[Ofbyld:Flag of Guinea-Bissau.svg|border|20px]] [[Guinee-Bissau]] === H === * [[Ofbyld:flag of Haiti.svg|border|20px]] [[Haïty]] * [[Ofbyld:Flag of Honduras (2022–present).svg|border|20px]] [[Hondoeras]] * [[Ofbyld:flag of Hungary.svg|border|20px]] [[Hongarije]] === I === * [[Ofbyld:flag of Ireland.svg|border|20px]] [[Ierlân]] * [[Ofbyld:flag of India.svg|border|20px]] [[Yndia]] * [[Ofbyld:flag of Indonesia.svg|border|20px]] [[Yndoneezje]] (''Yndonezië'') * [[Ofbyld:flag of Iraq.svg|border|20px]] [[Irak]] * [[Ofbyld:flag of Iran.svg|border|20px]] [[Iran]] * [[Ofbyld:flag of Iceland.svg|border|18px]] [[Yslân]] * [[Ofbyld:flag of Israel.svg|border|20px]] [[Israel]] * [[Ofbyld:flag of Italy.svg|border|20px]] [[Itaalje]] (''Italië'') * [[Ofbyld:Flag of Cote d'Ivoire.svg|border|20px]] [[Ivoarkust]] === J === * [[Ofbyld:flag of Jamaica.svg|border|20px]] [[Jamaika]] * [[Ofbyld:flag of Japan.svg|border|20px]] [[Japan]] * [[Ofbyld:Flag of Yemen.svg|border|20px]] [[Jemen]] * [[Ofbyld:Flag of Jordan.svg|border|20px]] [[Jordaanje]] (''Jordanië'') === K === * [[Ofbyld:Flag of Cape Verde (10-17).svg|border|20px]] [[Kaapverdje]] (''Kaapverdië'') * [[Ofbyld:Flag of Cambodia.svg|border|20px]] [[Kambodja]] * [[Ofbyld:flag of Cameroon.svg|border|20px]] [[Kameroen]] * [[Ofbyld:flag of Canada.svg|border|20px]] [[Kanada]] * [[Ofbyld:flag of Qatar.svg|border|20px]] [[Katar]] * [[Ofbyld:Flag of Kazakhstan.svg|border|20px]] [[Kazachstan]] * [[Ofbyld:Flag of Kenya.svg|border|20px]] [[Kenia]] * [[Ofbyld:Flag of Kyrgyzstan.svg|border|20px]] [[Kirgyzje]] (''Kirgizië'') * [[Ofbyld:Flag of Kiribati.svg|border|20px]] [[Kiribaty]] * [[Ofbyld:Flag of Kuwait.svg|border|20px]] [[Koeweit]] * [[Ofbyld:flag of Colombia.svg|border|20px]] [[Kolombia]] * [[Ofbyld:Flag of the Comoros.svg|border|20px]] de [[Komoaren]] * [[Ofbyld:Flag of the Democratic Republic of the Congo.svg|border|18px]] &nbsp;de [[Demokratyske Republyk Kongo]] * [[Ofbyld:Flag of the Republic of the Congo.svg|border|20px]] de [[Republyk Kongo]] * [[Ofbyld:flag of Costa Rica.svg|border|20px]] [[Kosta Rika]] * [[Ofbyld:flag of Croatia.svg|border|20px]] [[Kroaasje]] (''Kroäsië'') * [[Ofbyld:flag of Cuba.svg|border|20px]] [[Kuba]] === L === * [[Ofbyld:flag of Laos.svg|border|20px]] [[Laos]] * [[Ofbyld:Flag of Lesotho.svg|border|20px]] [[Lesoto]] * [[Ofbyld:flag of Latvia.svg|border|20px]] [[Letlân]] * [[Ofbyld:flag of Lebanon.svg|border|20px]] [[Libanon]] * [[Ofbyld:flag of Liberia.svg|border|20px]] [[Libearia]] * [[Ofbyld:Flag of Libya.svg|border|20px]] [[Lybje]] (''Libië'') * [[Ofbyld:flag of Liechtenstein.svg|border|20px]] [[Lychtenstein]] * [[Ofbyld:Flag of Lithuania.svg|border|20px]] [[Litouwen]] * [[Ofbyld:Flag of Luxembourg.svg|border|20px]] [[Lúksemboarch (lân)|Lúksemboarch]] === M === * [[Ofbyld:flag of Madagascar.svg|border|20px]] [[Madagaskar]] * [[Ofbyld:flag of Malawi.svg|border|20px]] [[Malawy]] * [[Ofbyld:Flag of Maldives.svg|border|20px]] de [[Maldiven]] * [[Ofbyld:Flag of Malaysia.svg|border|20px]] [[Maleizje]] (''Maleizië'') * [[Ofbyld:flag of Mali.svg|border|20px]] [[Maly]] * [[Ofbyld:flag of Malta.svg|border|20px]] [[Malta]] * [[Ofbyld:Flag of Morocco.svg|border|20px]] [[Marokko]] * [[Ofbyld:Flag of the Marshall Islands.svg|border|20px]] de [[Marshalleilannen]] * [[Ofbyld:flag of Mauritania.svg|border|20px]] [[Mauritaanje]] (''Mauritanië'') * [[Ofbyld:Flag of Mauritius.svg|border|20px]] [[Mauritsius]] * [[Ofbyld:flag of Mexico.svg|border|20px]] [[Meksiko]] * [[Ofbyld:Flag_of_the_Federated_States_of_Micronesia.svg|border|20px]] [[Mikroneezje (lân)|Mikroneezje]] * [[Ofbyld:Flag of Moldova.svg|border|20px]] [[Moldaavje]] * [[Ofbyld:flag of Monaco.svg|border|20px]] [[Monako]] * [[Ofbyld:flag of Mongolia.svg|border|20px]] [[Mongoalje]] (''Mongoalië'') * [[Ofbyld:flag of Montenegro.svg|border|20px]] [[Montenegro]] * [[Ofbyld:flag of Mozambique.svg|border|20px]] [[Mozambyk]] === N === * [[Ofbyld:flag of Namibia.svg|border|20px]] [[Namybje]] (''Namibië'') * [[Ofbyld:flag of Nauru.svg|border|20px]] [[Naurû]] * [[Ofbyld:flag of the Netherlands.svg|border|20px]] [[Nederlân]] * [[Ofbyld:flag of Nepal.svg|12px]]&nbsp;&nbsp;&nbsp;[[Nepal]] * [[Ofbyld:flag of Nigeria.svg|border|20px]] [[Nigearia]] * [[Ofbyld:flag of Niger.svg|border|16px]] &nbsp;[[Niger]] * [[Ofbyld:flag of New Zealand.svg|border|20px]] [[Nij-Seelân]] * [[Ofbyld:flag of Nicaragua.svg|border|20px]] [[Nikaragûa]] * [[Ofbyld:flag of North Korea.svg|border|20px]] [[Noard-Koreä]] * [[Ofbyld:flag of Macedonia.svg|border|20px]] [[Noard-Masedoanje]] (''Noard-Masedoanië'') * [[Ofbyld:flag of Norway.svg|border|18px]] &nbsp;[[Noarwegen]] === O === * [[Ofbyld:Flag of Ukraine.svg|border|20px]] [[Oekraïne]] * [[Ofbyld:flag of Uruguay.svg|border|20px]] [[Oerûguay]] * [[Ofbyld:flag of Uzbekistan.svg|border|20px]] [[Oezbekistan]] * [[Ofbyld:flag of Oman.svg|border|20px]] [[Oman]] === P === * [[Ofbyld:flag of Pakistan.svg|border|20px]] [[Pakistan]] * [[Ofbyld:flag of Panama.svg|border|20px]] [[Panama]] * [[Ofbyld:flag of Palau.svg|border|20px]] [[Palau]] * [[Ofbyld:Flag of Papua New Guinea.svg|border|17px]] &nbsp;[[Papoea Nij-Guineä]] * [[Ofbyld:flag of Paraguay.svg|border|20px]] [[Paraguay]] * [[Ofbyld:flag of Peru.svg|border|20px]] [[Perû]] * [[Ofbyld:flag of Poland.svg|border|20px]] [[Poalen]] * [[Ofbyld:flag of Portugal.svg|border|20px]] [[Portegal]] (''Portugal'') === R === * [[Ofbyld:flag of Romania.svg|border|20px]] [[Roemeenje]] (''Roemenië'') * [[Ofbyld:flag of Rwanda.svg|border|20px]] [[Rûanda]] * [[Ofbyld:flag of Russia.svg|border|20px]] [[Ruslân]] === S === * [[Ofbyld:Flag of the Solomon Islands.svg|border|20px]] de [[Salomonseilannen]] * [[Ofbyld:Flag of Zambia.svg|border|20px]] [[Sambia]] * [[Ofbyld:flag of Samoa.svg|border|20px]] [[Samoä]] * [[Ofbyld:flag of San Marino.svg|border|20px]] [[San Marino]] * [[Ofbyld:Flag of Sao Tome and Principe.svg|border|20px]] [[Sao Tomee en Prinsipe]] * [[Ofbyld:flag of Saudi Arabia.svg|border|20px]] [[Saûdy-Araabje]] * [[Ofbyld:Flag of the Seychelles.svg|border|20px]] de [[Seysjellen]] * [[Ofbyld:flag of Senegal.svg|border|20px]] [[Senegal]] * [[Ofbyld:flag of Serbia.svg|border|20px]] [[Servje]] (''Servië'') * [[Ofbyld:flag of Sierra Leone.svg|border|20px]] [[Sierra Leöane]] * [[Ofbyld:Flag of Chile.svg|border|20px]] [[Sily]] * [[Ofbyld:Flag of Zimbabwe.svg|border|20px]] [[Simbabwe]] * [[Ofbyld:Flag_of_the_People's_Republic_of_China.svg|border|20px]] [[Sina]] * [[Ofbyld:flag of Singapore.svg|border|20px]] [[Singapoer]] * [[Ofbyld:flag of Saint Vincent and the Grenadines.svg|border|20px]] [[Sint-Finsint en de Grenadinen]] (''Saint-Vincent en de Grenadinen'') * [[Ofbyld:flag of Saint Kitts and Nevis.svg|border|20px]] [[Sint-Kits en Nevis]] (''Saint-Kitts en Nevis'') * [[Ofbyld:Flag of Saint Lucia.svg|border|20px]] [[Sint-Lusia]] (''Saint-Lucia'') * [[Ofbyld:Flag of the Central African Republic.svg|border|20px]] de [[Sintraal-Afrikaanske Republyk]] * [[Ofbyld:flag of Cyprus.svg|border|20px]] [[Syprus]] * [[Ofbyld:flag of Syria.svg|border|20px]] [[Syrje]] (''Syrië'') * [[Ofbyld:flag of Slovenia.svg|border|20px]] [[Sloveenje]] (''Slovenië'') * [[Ofbyld:flag of Slovakia.svg|border|20px]] [[Slowakije]] * [[Ofbyld:flag of Somalia.svg|border|20px]] [[Somaalje]] (''Somalië'') * [[Ofbyld:flag of Spain.svg|border|20px]] [[Spanje]] * [[Ofbyld:flag of Sri Lanka.svg|border|20px]] [[Sry Lanka]] * [[Ofbyld:flag of South Africa.svg|border|20px]] [[Súd-Afrika]] * [[Ofbyld:Flag of South Sudan.svg|border|20px]] [[Súd-Sûdan]] * [[Ofbyld:flag of Sudan.svg|border|20px]] [[Sûdan]] * [[Ofbyld:flag of South Korea.svg|border|20px]] [[Súd-Koreä]] * [[Ofbyld:Flag of Suriname.svg|border|20px]] [[Suriname]] * [[Ofbyld:flag of Swaziland.svg|border|20px]] [[Swazylân]] * [[Ofbyld:flag of Sweden.svg|border|20px]] [[Sweden]] * [[Ofbyld:Flag of Switzerland.svg|border|15px]] &nbsp;&nbsp;[[Switserlân]] === T === * [[Ofbyld:Flag of Tajikistan.svg|border|20px]] [[Tadzjikistan]] * [[Ofbyld:flag of Thailand.svg|border|20px]] [[Tailân]] * [[Ofbyld:flag of Tanzania.svg|border|20px]] [[Tanzania]] * [[Ofbyld:Flag of Togo (3-2).svg|border|20px]] [[Togo]] * [[Ofbyld:flag of Tonga.svg|border|20px]] [[Tonga]] * [[Ofbyld:flag of Trinidad and Tobago.svg|border|20px]] [[Trinidad en Tobago]] * [[Ofbyld:flag of Chad.svg|border|20px]] [[Tsjaad]] * [[Ofbyld:Flag of the Czech Republic.svg|border|20px]] [[Tsjechje]] (''Tsjechië'') * [[Ofbyld:Flag of Tunisia.svg|border|20px]] [[Tuneezje]] (''Tunezië'') * [[Ofbyld:flag of Turkey.svg|border|20px]] [[Turkije]] * [[Ofbyld:flag of Turkmenistan.svg|border|20px]] [[Turkmenistan]] * [[Ofbyld:flag of Tuvalu.svg|border|20px]] [[Tûvalû]] === U === * [[Ofbyld:flag of Uganda.svg|border|20px]] [[Uganda]] === W === * [[Ofbyld:flag of Belarus.svg|border|20px]] [[Wyt-Ruslân]] (Foar ' Y ', sjoch ûnder ' [[#I|I]] '.) == Net algemien erkende lannen == Dit binne steaten dy't harsels ûnôfhinklik ferklearre hawwe. Guon hjirfan, lykas Kosovo, de Westlike Sahara, Palestina en Taiwan wurde troch tsientallen oare lannen erkend. Oaren, lykas Noard-Syprus, Súd-Osseesje en Abgaazje, wurde mar troch ien of inkele lannen erkend. Wer oaren, lykas Transnistrje, wurde troch gjin inkeld lân erkend. It kritearium om yn dizze list opnommen te wurden, is dat de selsútroppen steat teminsten foar in part yn it besit wêze moat fan it grûngebiet dat it claimt. * [[File:Flag of Abkhazia.svg|border|20px]] [[Abgaazje]] * [[File:Flag of Kosovo.svg|border|20px]] [[Kosovo]] * [[File:Flag of the Turkish Republic of Northern Cyprus.svg|border|20px]] [[Noard-Syprus]] * [[File:Flag of Palestine.svg|border|20px]] [[Palestina]] * [[File:Flag of Somaliland.svg|border|20px]] [[Somalylân]] * [[File:Flag of South Ossetia.svg|border|20px]] [[Súd-Osseesje]] * [[Ofbyld:Flag of the Republic of China.svg|border|20px]] [[Taiwan]] * [[File:Flag of Transnistria.svg|border|20px]] [[Transnistrje]] * [[Ofbyld:flag of Western Sahara.svg|border|20px]] de [[Westlike Sahara]] == Oare soevereine entiteiten == * [[File:Flag of the Order of St. John (various).svg|border|20px]] de [[Soevereine Militêre Oarder fan Malta]] (foarhinne bekend as de [[Hospitaalridders]], in tsjerklike ridderoarder dy't oant de ein fan 'e achttjinde iuw oer Malta hearske en sûnt yn ballingskip libbet; twa gebouwen yn [[Rome]] wurde troch [[Itaalje]] erkend as ekstraterritoriaal grûngebiet, ferlykber mei it Fatikaan, of mei bûtenlânske ambassades.) == Ofhinklike territoaria == Dit binne almeast eardere [[koloanje|koloanjes]] fan Jeropeeske steaten, dy't (noch) gjin ûnôfhinklikens berikt hawwe. === A === * [[File:Flag of the United Kingdom.svg|border|20px]] [[Akrotiri en Dhekelia]] (Britsk) * [[File:Flag of Åland.svg|border|18px]] &nbsp;de [[Ålâneilannen]] (Finsk) * [[File:Flag of the United States Virgin Islands.svg|border|20px]] de [[Amerikaanske Famme-eilannen]] (Amerikaansk) * [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] de [[Amerikaanske Lytse Ofhandige Eilannen]] (Amerikaansk) ** [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Bajo Nuevo Bank]] ** [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Baker]] ** [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Howland]] ** [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Jarvis]] ** [[File:Flagge fan Johnston (atol).png|border|20px]] [[Johnston]] ** [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Kingman Reef]] ** [[File:Flag of the Midway Islands (local).svg|border|20px]] [[Midway (atol)|Midway]] ** [[File:Flagge fan Navassa.png|border|20px]] [[Navassa]] ** [[File:Flag of Palmyra Atoll (local).svg|border|20px]] [[Palmyra]] ** [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Serranilla Bank]] ** [[File:Flag of Wake Island.svg|border|20px]] [[Wake (eilân)|Wake]] * [[File:Flag of American Samoa.svg|border|20px]] [[Amerikaansk-Samoä]] (Amerikaansk) * [[File:Flag of Anguilla.svg|border|20px]] [[Anguilla]] (Britsk) * [[File:Flag of Tierra del Fuego province in Argentina.svg|border|18px]] &nbsp;[[Argentynsk Antarktika]] (Argentynsk) * [[File:Flag of Aruba.svg|border|20px]] [[Arûba]] (Nederlânsk) * [[Ofbyld:Flag of Australia (converted).svg|border|20px]] de [[Ashmore- en Cartiereilannen]] (Australysk) * [[Ofbyld:Flagge fan it Australysk Antarktysk Territoarium (ûnoffisjeel).PNG|border|20px]] it [[Australysk Antarktysk Territoarium]] (Australysk) * [[Ofbyld:Flag of Australia (converted).svg|border|20px]] de [[Australyske Territoaria yn de Yndyske Oseaan]] (Australysk) ** [[File:Flagge fan de Kokoseilannen.png|border|20px]] de [[Kokoseilannen]] ** [[File:Flagge fan Krysteilân.png|border|20px]] [[Krysteilân]] * [[File:Flag of the Azores.svg|border|20px]] de [[Azoaren]] (Portegeesk) === B === * [[File:Flag of Bermuda.svg|border|20px]] [[Bermuda]] (Britsk) * [[Ofbyld:flag of Japan.svg|border|20px]] de [[Bonyneilannen]] (Japansk) * [[File:Flag of Norway.svg|border|18px]] &nbsp;[[Bouvet]] (Noarsk) * [[File:Flag of Brazil.svg|border|20px]] [[Brazyljaansk Antarktika]] (Brazyljaansk) * [[File:Government Ensign of the British Antarctic Territory.svg|border|20px]] de [[Britske Antarktyske en Súdlike Territoaria]] (Britsk) ** [[File:Flag of the British Antarctic Territory.svg|border|20px]] it [[Britsk Antarktysk Territoarium]] ** [[File:Government Ensign of the British Antarctic Territory.svg|border|20px]] de [[Súd-Orkney-eilannen]] ** [[File:Government Ensign of the British Antarctic Territory.svg|border|20px]] de [[Súd-Sjetlâneilannen]] * [[File:Flag of the British Virgin Islands.svg|border|20px]] de [[Britske Famme-eilannen]] (Britsk) * [[File:Flag of the British Indian Ocean Territory.svg|border|20px]] it [[Britske Territoarium yn de Yndyske Oseaan]] (Britsk) === C === * [[File:Flag of the British Indian Ocean Territory.svg|border|20px]] de Chagoseilannen, sjoch ûnder: ''it Britske Territoarium yn de Yndyske Oseaan'' * [[File:Flag of Chatham Islands.svg|border|20px]] de [[Chathameilannen]] (Nijseelânsk) * [[Ofbyld:Flag of France.svg|border|20px]] [[Clipperton]] (Frânsk) * [[File:Flag of the Cook Islands.svg|border|20px]] de [[Cookeilannen]] (Nijseelânsk) === F === * [[File:Flag of the Falkland Islands.svg|border|20px]] de [[Falklâneilannen]] (Britsk) * [[File:Flag of the Faroe Islands.svg|border|20px]] de [[Fêreu-eilannen]] (Deensk) * [[File:Flag of the French Southern and Antarctic Lands.svg|border|20px]] de [[Frânske Súdlike en Antarktyske Lannen]] (Frânsk) ** [[File:Flag of the French Southern and Antarctic Lands.svg|border|20px]] [[Adelylân]] ** [[File:Flag of the French Southern and Antarctic Lands.svg|border|20px]] de [[Crozeteilannen]] ** [[File:Flag of the French Southern and Antarctic Lands.svg|border|20px]] [[Fersille Eilannen yn de Yndyske Oseaan]] ***[[File:Flag of the French Southern and Antarctic Lands.svg|border|20px]] [[Banc du Geyser]] ***[[File:Flag of the French Southern and Antarctic Lands.svg|border|20px]] [[Bassas da India]] ***[[File:Flag of the French Southern and Antarctic Lands.svg|border|20px]] [[Europa (eilân)|Europa]] ***[[File:Flag of the French Southern and Antarctic Lands.svg|border|20px]] de [[Glorioso-eilannen]] ***[[File:Flag of the French Southern and Antarctic Lands.svg|border|20px]] [[Juan de Nova]] ***[[File:Flag of the French Southern and Antarctic Lands.svg|border|20px]] [[Tromelin]] ** [[File:Flag of the French Southern and Antarctic Lands.svg|border|20px]] de [[Kerguëleneilannen]] ** [[File:Flag of the French Southern and Antarctic Lands.svg|border|20px]] [[Nij-Amsterdam (eilân)|Nij-Amsterdam]] ** [[File:Flag of the French Southern and Antarctic Lands.svg|border|20px]] [[Sint-Paul (eilân)|Sint-Paul]] * [[File:Flag of French Guiana.svg|border|20px]] [[Frânsk-Guyana]] (Frânsk) * [[File:Flag of French Polynesia.svg|border|20px]] [[Frânsk-Polyneezje]] (Frânsk) * [[File:Flag of Saint-Martin (local).svg|border|20px]] [[Frânsk-Sint-Marten]] (Frânsk) * [[Ofbyld:flag of Japan.svg|border|20px]] de [[Fulkaaneilannen]] (Japansk) === G === * [[File:Flag of Gibraltar.svg|border|20px]] [[Gibraltar]] (Britsk) * [[File:Flag of Greenland.svg|border|20px]] [[Grienlân]] (Deensk) * [[File:Unofficial flag of Guadeloupe (local).svg|border|20px]] [[Guadelûp]] (Frânsk) * [[File:Flag of Guam.svg|border|20px]] [[Gûam]] (Amerikaansk) * [[File:flag of the United States.svg|border|20px]] [[Guantánamo]] (Amerikaansk) * [[File:Flag of Guernsey.svg|border|20px]] [[Guernsey]] (Britsk) ** [[File:Flag of Alderney.svg|border|20px]] [[Alderney]] ** [[File:Flag of Herm.svg|border|20px]] [[Herm]] ** [[File:Flag of Sark.svg|border|20px]] [[Sark]] === H === * [[Ofbyld:flag of Australia (converted).svg|border|20px]] [[Heard en de McDonaldeilannen]] (Australysk) * [[File:Flag of Hong Kong.svg|border|20px]] [[Hongkong]] (Sineesk) === J === * [[File:Flag of Norway.svg|border|20px]] [[Jan Mayen]] (Noarsk) * [[File:Flag of Jersey.svg|border|20px]] [[Jersey]] (Britsk) * [[Ofbyld:Flag of Chile.svg|border|20px]] de [[Juan Fernandezeilannen]] (Sileensk) === K === * [[File:Flag of the Cayman Islands.svg|border|20px]] de [[Kaaimaneilannen]] (Britsk) * [[File:Flag of the Canary Islands (simple).svg|border|20px]] de [[Kanaryske Eilannen]] (Spaansk) * [[Ofbyld:flag of the Netherlands.svg|border|20px]] [[Karibysk Nederlân]] (Nederlânsk) ** [[File:Flag of Bonaire.svg|border|20px]] [[Bonêre]] ** [[File:Flag of Saba.svg|border|20px]] [[Saba]] ** [[File:Flag of Sint Eustatius.svg|border|20px]] [[Sint-Eustasius]] * [[File:Flag of Norway.svg|border|18px]] &nbsp;[[Keninginne-Maudlân]] (Noarsk) * [[Ofbyld:flag of Australia (converted).svg|border|20px]] de [[Koraalsee-eilannen]] (Australysk) * [[File:Flag of Curaçao.svg|border|20px]] [[Kurasau]] (Nederlânsk) === L === * [[File:Flagge fan Lord Howe.png|border|20px]] [[Lord Howe (eilân)|Lord Howe]] (Australysk) === M === * [[Ofbyld:flag of Tasmania.svg|border|20px]] [[Macquarie (eilân)|Macquarie]] (Australysk) * [[File:Flag of Madeira.svg|border|20px]] [[Madeara]] (Portegeesk) * [[File:Flag of Mayotte (local).svg|border|20px]] [[Majot]] (Frânsk) * [[File:Flag of Macau.svg|border|20px]] [[Makau]] (Sineesk) * [[File:Flag of the Isle of Mann.svg|border|20px]] [[Man (eilân)|Man]] (Britsk) * [[File:Flagge fan Martinyk.png|border|20px]] [[Martinyk]] (Frânsk) * [[Ofbyld:flag of Japan.svg|border|20px]] [[Minami-Tori]] (Japansk) * [[File:Flag of Montserrat.svg|border|20px]] [[Montserrat]] (Britsk) === N === * [[File:Flagge fan Nij-Kaledoanje.png|border|20px]] [[Nij-Kaledoanje]] (Frânsk) * [[Ofbyld:flag of New Zealand.svg|border|20px]] de [[Nijseelânske Ofhandige Eilannen]] (Nijseelânsk) ** [[Ofbyld:flag of New Zealand.svg|border|20px]] de [[Kermadeceilannen]] (Nijseelânsk) ** [[Ofbyld:flag of New Zealand.svg|border|20px]] de [[Nijseelânske Subantarktyske Eilannen]] (Nijseelânsk) *** [[Ofbyld:flag of New Zealand.svg|border|20px]] de [[Antypoade-eilannen]] (Nijseelânsk) *** [[Ofbyld:flag of New Zealand.svg|border|20px]] de [[Aucklandeilannen]] (Nijseelânsk) *** [[Ofbyld:flag of New Zealand.svg|border|20px]] de [[Bountyeilannen]] (Nijseelânsk) *** [[Ofbyld:flag of New Zealand.svg|border|20px]] de [[Campbelleilannen]] (Nijseelânsk) *** [[Ofbyld:flag of New Zealand.svg|border|20px]] de [[Snareseilannen]] (Nijseelânsk) ** [[Ofbyld:flag of New Zealand.svg|border|20px]] de [[Solandereilannen]] (Nijseelânsk) * [[File:Flag of Niue.svg|border|20px]] [[Niûé]] (Nijseelânsk) * [[File:Flag of the Northern Mariana Islands.svg|border|20px]] de [[Noardlike Marianen]] (Amerikaansk) * [[File:Flag of Norfolk Island.svg|border|20px]] [[Norfolk (eilân)|Norfolk]] (Australysk) === P === * [[File:Flag of Rapa Nui, Chile.svg|border|20px]] [[Peaske-eilân]] (Sileensk) * [[Ofbyld:flag of Norway.svg|border|18px]] &nbsp;[[Peter I-Eilân]] (Noarsk) * [[File:Flag of the Pitcairn Islands.svg|border|20px]] de [[Pitcairneilannen]] (Britsk) * [[File:Flag of Puerto Rico.svg|border|18px]] &nbsp;[[Porto Riko]] (Amerikaansk) * [[File:Flag of South Africa.svg|border|20px]] de [[Prins Edwardeilannen]] (Súdafrikaansk) === R === * [[File:Proposed flag of Réunion (Nationalist movement).svg|border|20px]] [[Réunion]] (Frânsk) * [[File:Flag of the Ross Dependency (unofficial).svg|border|20px]] it [[Ross-ôfhinklikheidsgebiet]] (Nijseelânsk) ** [[File:Flag of the Ross Dependency (unofficial).svg|border|20px]] de [[Balleny-eilannen]] ** [[File:Flag of the Ross Dependency (unofficial).svg|border|20px]] [[Roosevelt (eilân)|Roosevelt]] ** [[File:Flag of the Ross Dependency (unofficial).svg|border|20px]] [[Scott (eilân)|Scott]] === S === * [[Ofbyld:Flag of Chile.svg|border|20px]] de [[Salas y Gómezeilannen]] (Sileensk) * [[File:Flag of Magallanes y la Antártica Chilena, Chile.svg|border|20px]] [[Sileensk Antarktika]] (Sileensk) * [[File:Flag of Saint Barthelemy (local).svg|border|20px]] [[Sint-Bartelemy]] (Frânsk) * [[File:Flag of Saint Helena.svg|border|20px]] [[Sint-Helena, Ascension en Tristan da Cunha]] (Britsk) ** [[File:Flag of Ascension Island.svg|border|20px]] [[Ascension]] ** [[File:Flag of Saint Helena.svg|border|20px]] [[Sint-Helena (eilân)|Sint-Helena]] ** [[File:Flag of Tristan da Cunha.svg|border|20px]] [[Tristan da Cunha (arsjipel)|Tristan da Cunha]] *** [[File:Flag of Tristan da Cunha.svg|border|20px]] [[Gough]] * [[File:Flag of Sint Maarten.svg|border|20px]] [[Sint-Marten (lân)|Sint-Marten]] (Nederlânsk) * [[File:Flag of Saint-Pierre and Miquelon.svg|border|20px]] [[Sint-Pierre en Miquelon]] (Frânsk) * [[File:Flag of Norway.svg|border|18px]] &nbsp;[[Spitsbergen (Noarwegen)|Spitsbergen]] (Noarsk) * [[File:Flag of South Georgia and the South Sandwich Islands.svg|border|20px]] [[Súd-Georgia en de Súdlike Sandwicheilannen]] (Britsk) ** [[File:Flag of South Georgia and the South Sandwich Islands.svg|border|20px]] [[Súd-Georgia]] ** [[File:Flag of South Georgia and the South Sandwich Islands.svg|border|20px]] de [[Súdlike Sandwicheilannen]] === T === * [[File:Flag of Tokelau.svg|border|20px]] [[Tokelaû]] (Nijseelânsk) * [[File:Flag of the Torres Strait Islanders.png|border|20px]] de [[Torresstrjitte-eilannen]] (Australysk) * [[File:Flag of the Turks and Caicos Islands.svg|border|20px]] de [[Turks- en Kaikoseilannen]] (Britsk) === W === * [[File:Flag of Wallis and Futuna.svg|border|20px]] [[Wallis en Fûtûna]] (Frânsk) == Sjoch ek == * [[Wrâlddiel]] [[Kategory:Geografy]] [[mwl:Lhista de países]] [[nap:Lista d%27%27e Paise d%27%27o munno]] [[nds:Land#Länner]] [[sv:Världsgeografi#Lista över länder]] izmv0cq6zif9mdc6vpaanocivl68w61 0 2794 1235703 1211765 2026-07-20T13:55:08Z Martin Macha 2111 37341 /* */ 1235703 wikitext text/x-wiki {{Ynfoboks lân | namme1 = United Kingdom of<br>Great Britain and Northern Ireland | namme2 = | namme3 = | namme_Frysk_koart = it Feriene Keninkryk | flagge = Flag of the United Kingdom.svg | wapen = Royal Coat of Arms of the United Kingdom.svg | motto = | motto_oersetting = | folksliet = God Save the King | folksliet_oersetting = God bewarje de Kening | folksliet_muzyk = United States Navy Band - God Save the King.oga | folksliet_keninklik = | folksliet_keninklik_muzyk = | lizzing = United Kingdom in Europe (-rivers -mini map).svg | haadstêd = [[Londen]] | offisjele_taal1 = [[Ingelsk]] | offisjele_taal2 = | offisjele_taal3 = | offisjele_taal4 = | offisjele_taal5 = | offisjele_taal6 = | offisjele_minderheidstaal1 = | offisjele_minderheidstaal2 = | offisjele_minderheidstaal3 = | offisjele_minderheidstaal4 = | offisjele_minderheidstaal5 = | offisjele_minderheidstaal6 = | erkende_streektaal1 = [[Skotsk]] | erkende_streektaal2 = [[Ulsterskotsk]] | erkende_streektaal3 = [[Welsk]] | erkende_streektaal4 = [[Kornysk]] | erkende_streektaal5 = [[Skotsk-Gaelysk]] | erkende_streektaal6 = [[Iersk]] | steatsfoarm = [[Konstitúsjonele monargy]] | presidint = | steatshaad = [[Charles III fan it Feriene Keninkryk|kening Charles III]] | regearlieder = [[Andy Burnham]] | ûnôfhinklikheid = 1707 | oerflak = 243.610 km² | dêrfan lân = | dêrfan wetter = 0,69% | ynwennertal = 65.648.100 | ynwennertal_datum = 2016 | befolkingstichtens = 269,5 ynwenners/km² | munt = [[Pûn sterling]] (GBP) | tiidsône = [[Greenwich Mean Time|GMT]] ([[Koördinearre Wrâldtiid|UTC]]) | ferskil_UTC = | simmertiid = [[Britske Simmertiid|BST]] | simmertiid_ferskil_UTC = +1 | nasjonale_feestdei1 = | nasjonale_feestdei2 = | nasjonale_feestdei3 = | ynternet = .uk | telefoan = +44 | ISO_3166 = GB, GBR, 826 | noat1 = | noat2 = | noat3 = | noat4 = | noat5 = | noat6 = | noat7 = | noat8 = }} {{Of|it Feriene Keninkryk, dat faak Grut-Brittanje neamd wurdt|it eilân|Grut-Brittanje (eilân)}} {{Oar|it Feriene Keninkryk, dat faak Grut-Brittanje neamd wurdt|Grut-Brittanje (betsjuttingsside)}} It '''Feriene Keninkryk''', folút it '''Feriene Keninkryk fan Grut-Brittanje en Noard-Ierlân''' en yn de folksmûle faak '''Grut-Brittanje''' of '''Ingelân''' neamd, is in lân yn [[Jeropa|West-Jeropa]]. De haadstêd is [[Londen]] en de kening fan de monargy is sûnt [[2022]] [[Charles III fan it Feriene Keninkryk|Charles III]]. De grutste eilânsteat fan Jeropa is in uny mei fjouwer lannen: [[Ingelân]], [[Skotlân]], [[Wales]] en [[Noard-Ierlân]]. It regear sit yn [[Londen]]. Dêrûnder falle de dekonsintrearre regearen fan [[Edinboarch]] (Skotlân), [[Cardiff]] (Wales) en [[Belfast (Noard-Ierlân)|Belfast]] (Noard-Ierlân). De [[Kanaaleilannen]] en it eilân [[Man (eilân)|Man]] binne Britsk kroanbesit, mar falle net ûnder it regear yn Londen. Dêrneist hat it Feriene Keninkryk noch fjirtjin oerseeske gebieten. == Skiednis == Tusken 600 en 400 f.Kr. teagen de [[Kelten]] nei it Britske eilân. De [[Romeinen]] besochten ûnder [[Julius Caesar]] al yn [[55 f.Kr.]] om Ingelân te feroverjen mar dat slagge net. In jier letter besochten se it nochris en diskear slagge it. Ut it noarden wei kaam der lykwols wjerstân tsjin de Romeinen en sadwaande waard yn [[125 n.Kr.]] de [[Muorre fan Hadrianus]] boud. Mei it [[Grutte Folkeferfarren]] teagen [[Friezen]], [[Jutten]], [[Angelen]] en [[Saksen (folk)|Saksen]] nei it Britske eilân. Yn de iere [[midsiuwen]] foelen de [[Wytsingen]] oan, nei fûleinich ferset slagge it de Deenske Wytsingen by ferdrach (de "[[Danelaw]]") om it noardeastlike part fan it eilân te krijen. [[Wales]] kaam yn de [[13e iuw]] ûnder [[Ingelân|Ingelsk]] regear. De yn it earstoan ûnôfhinklike steaten Ingelân en [[Skotlân]] ûntstienen yn de [[10e iuw]]. Yn [[1707]] binne Ingelân en Skotlân by inoar kaam troch de [[Treaty of Union]] ta it [[Keninkryk Grut-Brittanje]]. Om it jier [[1800]] hinne, hie Ingelân al mear as 600 jier sizzenskip oer [[Ierlân]]. Yn dat jier wienen wetten oannaam troch Grut-Brittanje, dy't net al te gaadlik foar Ierlân wienen. It wie ek tsjin de winsk fan de Ieren, dy't te lijen hienen ûnder it Britske regear. De namme fan it nije lân wie ''United Kingdom of Great Britain and Ireland''. Yn [[1922]] krige Ierlân har ûnôfhinklikens werom ([[Ierske Frijsteat]]) fan it Feriene Keninkryk. Lykwols wiene seis noardlike provinsjes fan Ierlân in part fan it Feriene Keninkryk bleaun. It Feriene Keninkryk krige in nije namme; ''The United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland''. Yn de 19e iuw wie it Feriene Keninkryk de grutste seemacht op de wrâld mei in ryk dat in tredde part fan de wrâld omfieme. [[Yndia]], [[Kanada]], [[Austraalje (lân)|Austraalje]] en East-Afrika wienen de grutste Britske koloniale gebieten. Likernôch trije iuwen hat de Britske koloniale macht ynfloed op de wrâld hân. As fuortsetting fan it [[Britske Ryk]] kin it [[Britske Steatebûn]] neamd wurde. It moderne steatenbûn is fan 1947 en hie yn maart 2009 53 leden. == Geografy == It Feriene Keninkryk wurdt begrinzge troch: * de [[Noardsee]] yn it easten; * it [[It Kanaal|Kanaal]] yn it súdeasten * de [[Keltyske See]], de [[Ierske See]] en [[Ierlân]] yn it westen; * de [[Atlantyske Oseaan]] yn it noardwesten. Foar de [[Frankryk|Frânske]] kust, west fan [[Brittanje]], lizze noch de [[Kanaaleilannen]], en fierder hat it Feriene Keninkryk noch oerseeske gebieten. === Hichte === It Feriene Keninkryk is it heechst yn it noarden, yn de [[Skotske Heechlannen]], mei [[Ben Nevis]] (1.343 m.) as heechste punt. De heechlannen wurde trochsnien troch de [[Grutte Glen]], om't se op in [[geologyske brekline]] lizze. Nei in smelle ûnterbrekking, dêr't [[Edinboarch]] en [[Glasgow]] lizze, komme de [[Súdlike Boppelannen]], dy't gjin heechlannen binne, mar dochs noch toppen hawwe fan 843 m. ([[Merrik]]) en 840 m. ([[Broad Law]]). De grins tusken [[Skotlân]] en [[Ingelân]] wurdt foarme troch de oergong nei de [[Penninen]]. Dy binne yn it noarden noch heech, [[Krús Fel]] (893 m.), mar wurde nei it suden ta hieltyd leger. Noard-súd binne se al grut, mar east-west is dat net sa; foar it grutste part leit east en west fan de Penninen leger lân. Dat jout se de bynamme, ''de Rêchbonke fan Ingelân''. It súdeasten fan Ingelân is dúdlik leger. Foar de westkant is dat net sa. Dêr lizze yn it noarden de [[Kumbryske Bergen]], en yn it suden de hichten fan [[Devon]]. Dêrtuskenyn leit [[Wales]], wat hielendal bergich is. [[Noard-Ierlân]], op it eilân Ierlân, is heuvelich, lykas de oare parten fan it eilân. === Eilannen === It Feriene Keninkryk is in eilanneryk. Njonken it eilân sels heart [[Noard-Ierlân]], in part fan it eilân [[Ierlân (eilân)|Ierlân]], ta it keninkryk. Om dizze grutte eilannen hinne leit noch in ferskaat fan oare eilannegroepen en eilannen dy't ek ta it ryk hearre. Yn it noarden lizze trije grutte eilannegroepen: [[Sjetlâneilannen|Sjetlân]], de [[Orkaden]] en mear nei it westen de [[Hebriden]]. Ticht by de Hebriden, mar oan de oare kant fan [[Kintyre]], leit it eilân [[Arran]]. Yn de Ierske See leit it eilân [[Man (eilân)|Man]], en ticht by de kust fan Wales lizze [[Angelseach]] en it lytsere [[Hillich Eilân]]. Yn it [[Kanaal fan Bristol]] leit [[Lundy]], foarby de súdwestpunt fan [[Cornwall]] lizze de [[Skorels]], en oan de súdkust fan Ingelân leit it eilân [[Wight]]. Foar alle kusten lizze ek noch lytsere eilantsjes; it Feriene Keninkryk hat mear as tûzen lytse eillannen. === Wetter === It Feriene Keninkryk is omjûn fan see, mar der rint ek in grut tal fan koarte rivierkes fan it binnenlân nei de kust. De langste rivier fan it Feriene Keninkryk is de [[Severn]] (354 km.), dy't troch Ingelân en Wales kringelt en yn it [[Kanaal fan Bristol]] útkomt. In oare wichtige rivier is de [[Teems]] (346 km.), dy't troch Ingelân rint, en nei't er troch Londen kaam is yn [[it Kanaal]] útkomt. De grutste mar leit yn Noard-Ierlân: [[Lough Neag]]. De djipste mar is [[Loch Morar]] yn Skotlân (309 m.), mei op it twadde plak [[Loch Nes]] (228 m.). Teffens wurdt it lân ek noch trochkrúst troch in grut tal fan kanalen. ;Sjoch ek: * [[List fan rivieren yn it Feriene Keninkryk]] == Bestjoer == === Yndieling === Iuwen fan skiednis spylje in rol by de bestjoerlike yndieling. Foar parten fan it bestjoer wurdt it Feriene Keninkryk opdield yn Ingelân, Skotlân en (Noard-) Ierlân, en ek wol Wales. Fierder jilde der noch hieltiid útsûnderings foar Kornwal, wat al mear as in milennium lyn troch Ingelân oermastere is. === Hearrige gebieten === It eilân Man en de Kanaaleilannen binne sels hielendal gjin part fan it lân. Se meitsje al gebrûk fan tsjinsten fan it Feriene Keninkryk, en hawwe foar it grutste part deselde wetten, mar se hearre net ta it lân, mar ta de kroan. In gefolch hjirfan is dat se ek gjin part fan de [[Jeropeeske Uny]] binne. === Oerseeske gebieten === * [[Anguilla]] * [[Bermuda]] * [[Britsk Antarktysk Gebiet]] * [[Britske Famme-eilannen]] * [[Britsk Yndyske Oseaangebiet]] * [[Britsk Syprus]] * [[Kaaimaneilannen]] * [[Falklâneilannen]] * [[Gibraltar]] * [[Montserrat]] * [[Pitcairneilannen]] * [[Sint-Helena (eilân)|Sint-Helena]] * [[Súd-Geörgje en de Súdlike Sandwicheilannen]] * [[Turks- en Kaikoseilannen]] == Demografy == It Feriene Keninkryk hie by de lêste folkstelling yn it jier 2004 60.294.000 ynwenners. Yn persinten oer de fjouwer autonome gebieten is de ferdieling sa: Ingelân: 83,7 %, Skotlân: 8,5 %, Wales: 4,9 %, Noard-Ierlân: 2,9 % Njonken [[Ingelsk]] binne it [[Welsk]] en [[Skotsk-Gaelysk]] de offisjele talen. By de folkstelling fan 2001 wienen der likernôch 600.000 minsken dy't it Welsk yn 'e macht hawwe. [[Iersk]] wurdt troch likernôch 20.000 minsken yn Noard-Ierlân praat en [[Kornysk]] troch 3.500 minsken. Welsk, Skotsk-Gaelysk, Iersk en Kornysk binne [[Keltyske talen]]. == Ekonomy == [[Londen]] is in plak dêr't in soad bedriuwen binne dy't ek hannel mei it bûtenlân hawwe. Mei [[New York City]] en [[Tokio]] is de haadsted Londen in plak dat de wrâldekonomy yn beweging hâldt. It Feriene Keninkryk hat de fyftgrutste ekonomy fan 'e wrâld en twadgrutste yn [[Jeropa]] nei [[Dútslân]]. Sûnt de tachtiger jierren wurdt it begryp Anglo-Saksysk model brûkt yn it Feriene Keninkryk, wêrby't liberalisearring, de frije merk, legere belestingen en minder foarskriften de grûnbegjinsels fan binne. De Britten setten oan de ein fan de 18e iuw útein mei de [[Yndustriële Revolúsje]]. De ekonomy fan it Feriene Keninkryk wie op it foarste plak rjochte op skipbou, koalen, stiel produksje en tekstyl. It [[Britske Ryk]] makke it foar it Feriene Keninkryk mooglik en oerhearskje de ynternasjonale hannel yn de 19e iuw. Doe't oare lannen ek begûnen te yndustrialisearren en de lânbou gjin ferlet mear fan arbeiders hie, dêrby de ekonoamyske delgong nei de twa wrâldoarloggen, waard it minder mei de Britske ekonomy. De grutte yndustry rûn wilens de 20e iuw yn fases tebek. De Britske tsjinstensektor groeide linkedewei en beslacht no 73% fan it [[BYP]]. == Transport == Wichtichste havens binne Dover, Felixstowe, Immingham, Liverpool, Londen, Southampton, Teesport ([[Ingelân]]), Forth Ports, Hound Point ([[Skotlân]]), Milford Haven ([[Wales]]) en [[Belfast (Noard-Ierlân)]]. Londen hat it grutste fleanfjild fan it Feriene Keninkryk. De maksimum snelheid op de [[autodyk]] is 112 km/h .<br /> It Feriene Keninkryk hat (2006):<br /> 398.366 km ferhurde dyk.<br /> 16.567 km spoardyk.<br /> 3.200 km farwetter. == Gearwurking == It Feriene Keninkryk is in stiftend lid fan de [[Feriene Naasjes]] ([[1945]]) dêr't it in permaninte sit hat yn de [[Feiligensried]]. It lân is ek stiftend lid fan de [[Noard-Atlantyske Ferdrachsorganisaasje]] ([[1949]]) en de [[Rie fan Jeropa]] ([[1949]]). It lân wie fan [[1973]] oan [[2020]] lid fan de [[Jeropeeske Uny]], mar hie gjin diel oan de [[Monetêre Uny]]. == Militêr == ;Struktuer De Britske definsje hat in lânmacht, loftmacht en marine.<br /> ;Mankracht Yn 2005 wienen der 14.607.724 Britske mannen fan tusken de 16-49 jier.<br /> Dêrfan wienen 12.046.268 fit foar militêre tsjinst.<br /> ;Budzjet Militêr budzjet $42 miljard (2003).<br /> Persintaazje fan it BYP 2,4 % (2003). == Keppeling om utens == * [https://www.gov.uk/ Webstee fan de oerheid]. [[Kategory:Feriene Keninkryk| ]] [[Kategory:Lân yn Jeropa]] [[Kategory:Keninkryk]] [[Kategory:Bestjoerlike ienheid oprjochte yn 1801]] nsie4hoo3seivz2562sfqpj9bhnmftg 0 3310 1235844 1229196 2026-07-21T13:55:22Z CommonsDelinker 353 Kblnk_brngr_wgrskgrk_18jun06_017.jpg ferfongen troch [[c:File:View_of_Skrzyczne_from_the_watchtower_on_Barania_Gora,_2006.jpg|View_of_Skrzyczne_from_the_watchtower_on_Barania_Gora,_2006.jpg]] (troch [[c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] om't: [[:c:CO 1235844 wikitext text/x-wiki {{Ynfoboks lân | namme1 = <small>Republyk Poalen | namme2 = ''Rzeczpospolita Polska'' | namme3 = | namme_Frysk_koart = Poalen | flagge = Flag of Poland.svg | wapen = Coat of arms of Poland-official.svg | motto = | motto_oersetting = | folksliet = [[Mazurek Dąbrowskiego]] | folksliet_muzyk = Mazurek Dabrowskiego.ogg | folksliet_keninklik = | folksliet_keninklik_muzyk = | lizzing = Poland in European Union.svg | haadstêd = [[Warsjau]] | offisjele_taal1 = [[Poalsk]] | offisjele_taal2 = | steatsfoarm = [[Parlemintêre republyk]] | presidint = [[Karol Nawrocki]] | steatshaad = | regearlieder = [[Donald Tusk]] | ûnôfhinklikheid = [[11 novimber]] [[1918]] <small>(twadde republyk)</small> | oerflak = 312.696 km² | dêrfan lân = 311.888 km² | dêrfan wetter = 808 km² | ynwennertal = 37.561.599 <small>(rûzing 2026)</small><ref>[https://www.worldometers.info/world-population/poland-population/ WorldoMeter, oproppen 24 april 2026; Dit sifer is in rûzing foar 2026 fan WorldoMeter, basearre op 'e lêste demografyske gegevens en algoritmes fan 'e Feriene Naasjes.]</ref> | ynwennertal_datum = | befolkingstichtens = 120 ynw./km² | munt = [[Złoty]] (PLN) | tiidsône = [[UTC]] +1 | ferskil_UTC = +1 | simmertiid = [[UTC]] +2 | simmertiid_ferskil_UTC = +2 | nasjonale_feestdei1 = [[3 maaie]] <small>(Dei fan 'e Grûnwet)</small> | nasjonale_feestdei2 = [[11 novimber]] <small>(Unôfhinklikheidsdei)</small> | nasjonale_feestdei3 = | ynternet = .pl | telefoan = +48 | ISO_3166 = PL, POL, 616 | noat1 = Poalen is lid fan de [[Europeeske Uny]] sûnt 1 maaie 2004. | noat2 = | noat3 = | noat4 = | noat5 = | noat6 = | noat7 = | noat8 = }} '''Poalen''' ([[Poalsk]]: Polska), offisjeel de '''Republyk Poalen''' (''Rzeczpospolita Polska''), is in lân yn [[Sintraal-Europa]] oan 'e [[Eastsee]]. It lân hat in strategyske lokaasje tusken [[Dútslân]] yn it westen en lannen as [[Oekraïne]] en [[Wyt-Ruslân]] yn it easten. De haadstêd en grutste stêd is [[Warsjau]]. Nei in rûzige skiednis fan dielingen en kommunistyske oerhearsking, waard it lân yn 1989 in frije demokrasy. Hjoed-de-dei is Poalen in wichtige lidsteat fan 'e [[NATO]] en de [[Jeropeeske Uny]] mei in rap ûntwikkeljende ekonomy. == Geografy == === Lizzing === Poalen leit yn it hert fan [[Sintraal-Europa]] en hat in oerflak fan 312.696 km². It lân hat in strategyske lokaasje oan 'e [[Eastsee]] en grinzet yn it westen oan [[Dútslân]], yn it suden oan [[Tsjechje]] en [[Slowakije]], en yn it easten oan [[Oekraïne]], [[Wyt-Ruslân]], [[Litouwen]] en de Russyske regio [[Kaliningrad]]. De grinzen fan Poalen wurde yn it westen markearre troch de rivieren de [[Oder]] (Odra) en de [[Neisse]], yn it suden troch de berchrêgen fan 'e [[Sudeten]] en de [[Karpaten]], en yn it noarden troch de 440 kilometer lange kustline fan 'e [[Eastsee]].” === Lânskip === [[Ofbyld:View of Skrzyczne from the watchtower on Barania Gora, 2006.jpg|thumb|left|[[Silesyske Beskiden]].]] It lân kin yn grutte linen opdield wurde yn trije geografyske regio's. Yn it noarden leit de leechflakte mei de kuststripe en it [[Masoeryske marreplato]], in gebiet mei mear as twatûzen marren dat bekend stiet om syn tichte bosken en syn oantreklike natoer. De grutste mar is [[Sniardwymar]] mei 13,8 km². It sintrale part fan Poalen bestiet benammen út flak oant licht gloaiend heuvellân en foarmet it agraryske hert fan it lân, dat trochsnien wurdt troch wichtige rivieren. Yn it uterste suden lizze de berchtmen fan 'e [[Karpaten]] en de [[Sudeten]], mei de [[Tatra]] as heechste diel; hjir leit ek de [[Rysy]], dy’t mei 2.499 meter de heechste berch fan Poalen is. De wetterhúshâlding fan it lân wurdt foaral bepaald troch twa grutte rivieren dy't fan súd nei noard streame en útmûnje yn de Eastsee. De [[Wisła]] (ek bekend as Weichsel) is de langste rivier en rint ûnder oare troch stêden as Krakau en Warsjau, wylst de Oder foar in grut part de grins mei Dútslân foarmet. It klimaat fan Poalen is tuskenbeide kontinintaal, mei kâlde winters dêr't faak snie falt en waarme, meastentiids sinnige simmers. De ynfloed fan it lânklimaat nimt nei it easten ta, wat soarget foar gruttere temperatuerferskillen tusken de seizoenen. === Natoer === Poalen hat yn totaal 23 nasjonale parken dy't tegearre likernôch 1% fan it lânflak beslane. Dizze parken beskermje wichtige ekosystemen, lykas de rivierdelta fan 'e Oder, de delling fan 'e Biebrza (it grutste sompegebiet fan Midden-Europa) en de berchgebieten yn it suden. De belangrykste parken binne: [[Ofbyld:Wisent.jpg|thumb|left|Wisent]] * it[[Nasjonaal Park Biebrza]] (Biebrzański Park Narodowy) yn it noardeasten dat foar in grut part út sompen en feangrûnen bestiet. * it [[Nasjonaal Park Kampinos]] (Kampinoski Park Narodowy) net fier fan Warsjau. * it [[Nasjonaal Park Bieszczady]] (Bieszczadzki Park Narodowy) is it grutste park yn 'e bergen (yn it uterste súdeasten). It stiet bekend om de heechlizzende greiden en de rûge natoer. * it [[Nasjonaal Park Słowiński]] (Słowiński Park Narodowy). Ien fan 'e meast bysûndere natoergebieten leit yn it easten, op 'e grins mei Wyt-Ruslân: it Białowieża-oerbosk (Nasjonaal Park Białowieski). Dit is it lêste stik fan 'e grutte leechlân-oerbosken dy't ea oer hiel Europa leine. It park stiet op 'e [[Wrâlderfgoedlist fan UNESCO]] en is ferneamd om syn iuwenâlde iken en de grutte [[wisent]]populaasje (de Jeropeeske bizon). De wisent is it nasjonale symboal fan 'e Poalske natoer en wie yn it wyld hast útstoarn, mar is troch súksesfolle fokprogramma's yn Białowieża weryntrodusearre. === Stêden === [[Ofbyld:Castle Square (22346p).jpg|thumb|Warsjau, mei it kastiel en de katedraal op 'e eftergrûn.]] [[Ofbyld:Stary Rynek Poznań.jpg|thumb||Poznan.]] [[Ofbyld:Gdansk view.jpg|thumb|Alde sintrum fan Gdansk.]] {| border="1" cellpadding="5" style="border-collapse: collapse;" |+ De 5 grutste stêdekloften fan Poalen |- style="background:#efefef;" ! !! stêdekloft !! provinsje !! ynwenners (2005) !! ynwenners (2022/2023)<ref>[https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/met_pjanaggr3/default/table?lang=en Eurostat Metropolitan Regions], sifers 2022/2023.</ref> |- | 1 || [[Katowice]] (Sileezje) || Sileezje || 3.487.000 || 2.443.000* |- | 2 || [[Warsjau]] (Warszawa) || Mazoovje || 2.679.000 || 3.100.844 |- | 3 || [[Krakau]] (Kraków) || Lyts Poalen || 1.400.000 || 1.489.102 |- | 4 || [[Trójmiasto]] || Pommeren || 1.100.000 || 1.150.342 |- | 5 || [[Lodz|Łódź]] || Lodz || 1.300.000 || 1.042.846 |- |} * <small>''De trijestêd is de stêdekloft fan [[Gdansk]], [[Sopot]] en [[Gdynia]].''</small> * <small>* ''De sterke daling yn it sifer fan Katowice komt foar in part troch in feroaring yn de statistyske definysje fan de regio troch Eurostat (de saneamde Functional Urban Area), njonken de feitlike krimp yn it Silezysk yndustrygebiet.''</small> {| border="1" cellpadding="5" style="border-collapse: collapse;" |+ De 10 grutste stêden fan Poalen |- style="background:#efefef;" ! !! stêd !! ynwenners (2009) !! ynwenners (31-12-2023)<ref>[https://stat.gov.pl/en/topics/population/population/population-size-and-structure-and-vital-statistics-in-poland-by-territorial-division-as-of-december-31-2023,3,37.html Statistics Poland (GUS) - Population size and structure 2023].</ref> |- | 1 || [[Warsjau]] (Warszawa) || 1.711.466 || 1.861.975 |- | 2 || [[Krakau]] (Kraków) || 754.854 || 804.237 |- | 3 || [[Breslau]] (Wrocław) || 632.240 || 674.132 |- | 4 || [[Lodz]] (Łódź) || 744.541 || 655.279 |- | 5 || [[Poznan]] (Poznań) || 556.022 || 540.146 |- | 6 || [[Gdansk]] (Gdańsk) || 455.830 || 486.492 |- | 7 || [[Stettin]] (Szczecin) || 406.427 || 389.066 |- | 8 || [[Bromberch (Poalen)|Bromberch]] (Bydgoszcz) || 358.029 || 328.370 |- | 9 || [[Lublin]] || 350.392 || 329.566 |- | 10 || [[Bjalystok]] (Białystok) || 294.399* || 294.242 |} *<small>''Katowice stie yn 2009 op it 10e plak (308.724), mar is no út de top 10 sakke; Białystok hat dat plak oernommen.''</small> == Skiednis == [[Ofbyld:Rzeczpospolita de.png|thumb|Poalsk Litouske Uny]] [[Ofbyld:Curzon line en.svg|thumb|thumb|Kaart mei de opskowende grinzen nei de Twadde Wrâldkriich.]] Om [[500 f.Kr.]] waard it gebiet fan it hjoeddeiske Poalen bewenne troch [[Germanen|Germaanske]] folken. Yn 'e [[2e iuw]] ûntstie in lyts [[folkeferfarren]] en begûnen guon folken lykas de [[Goaten]] en [[Fandalen]] stadichoan yn súdlike en eastlike rjochting wei te lûken. Oan 'e ein fan 'e [[5e iuw]] wennen [[Slaven (folk)|Slavyske]] folken yn it gebiet om Poznan en Gniezno. Harren earste foarst wie [[Miesko I]] dy't him yn [[966]] bekearde ta it [[Kristendom]] en de ferskillende Slavyske folken tusken de rivieren [[Oder]] en [[Wisla]] ûnder ien bewâld ferienige. Syn soan Bolesław de Dappere waard ta earste kening kroand, ferstevige de posysje fan 'e jonge steat yn Midden-Europa en wreide it ryk tydlik út nei it easten ta troch de oermastering fan [[Kiev]]. It wurd Poalen is ôfkomstich fan it Poalske wurd ''"Pole"'', dat fjild of flakte betsjut. Dêrnei stie Poalen bleat oan bûtenlânske oanfallen en ynlânske twisten. Under [[Wladislaus de Koarte]] (Władysław Łokietek) (± 1320) waard de ienheid fan Poalen wersteld. Syn soan [[Kasimir de Grutte]] (1313-1370) ferovere dielen fan [[Galysje]] en Oekraïne. De jonge keninginne [[Hedwig fan Poalen (1373-1399)|Hedwig]] (Jadwiga), in omkesizzer fan Kasimir, boaske de Litouske grutfoarst Jogaila (Jagiello). Troch dat houlik ûntstie de [[Poalsk-Litouwske Uny]] en berikte Poalen syn grutste útwreiding. Kasimir IV (1447-1492) slagge deryn de macht fan 'e [[Dútske Oarde]] te brekken; nei de Tretjinjierrige Oarloch waard de Oardesteat in lienfazal fan 'e Poalske kroan. As gefolch dêrfan waard it westen fan [[Prusen]] Poalsk en it easten dêrfan ûnderhearrich oan Poalen. Yn 1569 waard de [[Uny fan Lublin]] ûndertekene, wêrtroch it [[Poalsk-Litouske Mienebest]] ûntstie. Under de keningen [[Sigismund I fan Poalen|Sigismund I]] en [[Sigismund II fan Poalen|Sigismund II]] belibbe Poalen yn 'e [[16e iuw]] in kulturele bloeitiid. Ynlânsk rûn de macht fan 'e keningen lykwols tebek. Poalen waard in keninkryk mei in keazen kening. Yn 'e twadde helte fan 'e iuw ûntstie de Poalske [[lândei]], besteande út kening en Senaat. Sûnt [[1572]] hie de kening gjin macht mear en wie der sprake fan in 'keninklike republyk', mei meastentiids bûtenlânske foarsten as keningen. Under de [[Kontrareformaasje]] ferlear Poalen hieltyd mear lân oan 'e omhinne lizzende steaten [[Ruslân]], [[Sweden]], [[Prusen]] en it [[Osmaanske Ryk]]. Troch de Poalske dielingen fan [[1772]], [[1793]] en [[1795]] gie de Poalske steat lang-om-let ten ûnder. [[Napoleon]] brocht Poalen wer ta libben mei de stifting fan it Gruthartochdom Warsjau (1807-1814), mar nei de [[Frânske tiid]] rekke it lân op 'e nij ûnder Russysk, Prusysk en Eastenryksk bewâld. Yn Russysk Poalen brutsen yn [[1830]] en [[1863]] opstannen út tsjin it Russifikaasjebelied fan Ruslân. Dy opstannen waarden hurd en bloedich ûnderdrukt. Nei de [[Earste Wrâldkriich]] waard yn [[1918]] in nij Poalen stifte, dat syn ûnôfhinklikens foar de [[Sowjet-Uny]] oer súksesfol ferdigene yn 'e Poalsk-Sovjet-Oarloch fan 1920-1921. Oan it begjin fan 'e [[Twadde Wrâldkriich]] waard it lân dield tusken Nazy-Dútslân en de Sowjet-Uny. De [[Twadde Wrâldkriich]] waard in ramp foar Poalen; it lân waard swier troffen en it lân ferlear likernôch seis miljoen boargers, wêrfan de helte fan Joadsk komôf wie. Op it troch de nazy's besette grûngebiet fan Poalen waarden ferskate [[Konsintraasjekamp|konsintraasje- en ferneatigingskampen]] opset, wêrûnder [[Auschwitz-Birkenau]], [[Treblinka]], [[Sobibor]] en [[Majdanek]]. Dizze plakken waarden troch de Dútske besetter brûkt foar de systematyske útroeging fan 'e Joadske befolking fan Europa (de [[Holocaust]]) en foar it fermoardzjen fan hûnderttûzenen Poalske yntellektuelen, fersetsstriders en oare minderheden. Hjoed-de-dei binne in soad fan dizze lokaasjes steatsmusea en monuminten dy't tsjinje as in bliuwende warskôging foar de minskheid. Nei de oarloch waarden de east- en westgrins nei it westen ta ferskood, mei in grutte twongen folksferhuzing as gefolch. Mear noch as oare lannen dy't troch de Sovjet-Uny op Dútslân ferovere wienen, kaam Poalen ûnder direkte ynfloed fan 'e Sovjet-Uny. [[Ofbyld:Strajk sierpniowy w Stoczni Gdańskiej im. Lenina 34.jpg|thumb|left|Stakingen op 'e Leninwerf yn Gdansk (1980).]] Yn [[1980]] kaam it ta stakingen yn Gdansk ûnder lieding fan 'e frije fakbûn [[Solidariteit]] mei [[Lech Wałęsa]] as lieder. Yn augustus [[1989]] wûn dit bûn de ferkiezings, de earste frije ferkiezings efter it [[Izeren Gerdyn]]. Letter stoarten alle oare kommunistyske rezjyms fan 'e oare Midden- en East-Jeropeeske lannen yn, mei as symboalysk hichtepunt de fal fan 'e [[Berlynske Muorre]]. Sûnt de oprjochting op [[24 oktober]] [[1945]] is Poalen lid fan 'e [[Feriene Naasjes]]. Fan [[14 maaie]] [[1955]] oant [[1991]] wie it lân in stiftsjend lid fan it [[Warsjaupakt]], mar nei de fal fan it kommunisme feroare de koers nei it westen ta. Sûnt [[1999]] is Poalen lid fan 'e [[Noard-Atlantyske Ferdrachsorganisaasje]] (NATO) en sûnt [[1991]] fan 'e [[Rie fan Jeropa]]. Op [[1 maaie]] [[2004]] waard Poalen lid fan 'e [[Jeropeeske Uny]] en sûnt [[2007]] makket it diel út fan 'e [[Schengen-akkoart|Schengen-sône]]. Hoewol't it lân ferplichte is om úteinlik de [[Euro]] yn te fieren, hat it oant no ta de eigen munt, de [[Zloty|złoty]], noch. Op regionaal nivo wurket Poalen nau gear mei [[Tsjechje]], [[Slowakije]] en [[Hongarije]] yn 'e [[Visegrád-groep]]. == Demografy == === Befolking en etnisiteit === [[Ofbyld:Haczów, kościół Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny (HB6).jpg|thumb|Let goatyske houten tsjerke yn 'e [[Karpaten]] [[Haczów]]]] It meastepart fan 'e Poalen hat de Poalske nasjonaliteit en is roomsk-katolyk, al is it lân de lêste desennia [[Sekularisaasje|sekulierder]] wurden. === Etnyske gearstalling === By de folkstelling fan 2002 waarden 36.983.700 Poalen registrearre (96,74% fan de befolking). Yn dy tiid joech mar 1,23% oan in oare nasjonaliteit te hawwen. By de meast resinte folkstelling fan 2021 is dat byld feroare: hoewol't de Poalske identiteit mei 91,1% noch altyd dominant is, binne minderheidsgroepen lykas de [[Sileezje|Sileezjers]] (± 596.000), [[Kasjûben]] (± 179.000) en [[Dútslân|Dútsers]] (± 144.000) dúdliker sichtber wurden. Oare groepen binne [[Oekraïne|Oekraïners]], [[Wyt-Ruslân|Wyt-Russen]] en [[Joaden]]. Histoarysk sjoen hie Poalen in grutte joadske mienskip, mar dat feroare nei 1939 troch de [[Holocaust]] en de nei-oarlochske grinsferoarings, wêrtroch Poalen ûnder it [[Kommunisme]] in hiel homogene steat waard. Sûnt de Russyske ynvaazje yn Oekraïne yn 2022 is de etnyske gearstalling lykwols flink feroare troch de komst fan miljoenen Oekraynske flechtlingen en arbeidsmigranten. === Demografyske ûntwikkeling === Yn 'e earste jierren nei de tastreding ta de [[Jeropeeske Uny]] (2004) gie it ynwennertal omleech troch grutskalige emigraasje. Yn 2006 waard de befolking op 38.536.869 rûze. In soad jongeren teagen doe fuort nei lannen lykas [[Grut-Brittanje]] en [[Ierlân]] om de hege wurkleazens (doe 10,5%) te ûntflechtsjen. Sûnt 2018 is dy trend ombûgd en Poalen is no in ymmigraasjelân wurden. In soad Poalen binne weromkaam út it bûtenlân, wylst de wurkleazens sakke is nei it histoarysk lege perzintaazje fan likernôch 3% yn 2026. Nettsjinsteande de ymmigraasje stiet it ynwennertal ûnder druk (rûsd op 37.561.599 yn 2026) troch in leech bertesifer en in fergriizgjende befolking. It grutste part fan 'e Poalske migranten bûten Poalen (de saneamde ''Polonia'') wennet yn 'e [[Feriene Steaten fan Amearika]]. Der binne ek lytse Poalske minderheden yn 'e buorlannen lykas de Oekraïne, Wyt-Ruslân en Letlân.<ref>https://stat.gov.pl/spisy-powszechne/nsp-2021/ Narodowy Spis Powszechny (Folkstellingen 2002, 2011 en 2021).]</ref><ref>[https://stat.gov.pl/en/ Demographic Yearbook 2025/2026].</ref> === Taal === De offisjele taal is it [[Poalsk]], in [[West-Slavysk]]e taal dy't heart ta de [[Slavyske talen]]. Wat frjemde talen oangiet, wurdt it [[Ingelsk]] hjoed-de-dei it measte praat, foaral troch de jongerein dy't it as earste frjemde taal op skoalle leart. It [[Dútsk]] folget as twadde wichtige frjemde taal. It [[Russysk]], dat yn de kommunistyske tiid ferplichte wie op skoallen, wurdt noch hieltyd praat troch de âldere generaasjes, mar de kennis dêrfan nimt by de jongerein hurd ôf. Fierders hat it [[Kasjûbysk]] de offisjele status fan regionale taal (neffens it [[Jeropeesk Hânfêst foar Regionale of Minderheidstalen]], mar ek sûnt 2005 neffens de Poalske wet). Dêrneist erkent de Poalske wet njoggen nasjonale minderheidstalen ([[Armeensk]], [[Dútsk]], [[Jiddysk]], [[Litousk]], [[Oekraynsk]], [[Russysk]], [[Slowaaksk]], [[Tsjechysk]] en [[Wyt-Ruslân|Wytrussysk]]) en fjouwer etnyske minderheidstalen ([[Karaymsk]], de ''Lemko''-fariant fan it [[Roeteensk]], [[Romany]] en [[Tataarsk]]). === Religy yn Poalen (2002–2021) === [[Ofbyld:Licheń bazylika 2.JPG|thumb|Marijebasilyk fan Licheń.]] Wylst yn 2002 noch 96% fan 'e befolking har as roomsk-katolyk omskreau, is dat sifer yn 'e folkstelling fan 2021 sakke nei 71,3%. De groep dy't oanjout gjin religy te hawwen of dy't gjin antwurd jaan wol, is yn 'e selde tiid flink groeid. Ek de tsjerkegong nimt stadichoan ôf: yn 1998 gie noch mear as de helte fan 'e roomsk-katoliken alle sneins nei tsjerke, yn 2008 wie dat sakke nei 38% en neffens de meast resinte sifers (2024/2026) leit dat oantal no op likernôch 28% à 29%. De ferskillen tusken stêd en plattelân binne lykwols grut. Yn it bisdom Tarnów (yn it suden) giet faak noch mear as 60% nei tsjerke, wylst dat yn stêden lykas Łódź of Warsjau soms ûnder de 20% leit.<ref name="ISKK_2024">[https://iskk.pl/instytut Instytut Statystyki Kościoła Katolickiego (ISKK), Annuarium Statisticum Ecclesiae in Polonia.]</ref> {| class="wikitable sortable" style="font-size: 95%; width: 65%;" |- style="background:#efefef;" ! Religy / Groep !! Folkstelling 2002 !! Folkstelling 2011 !! Folkstelling 2021 |- | Roomsk-Katolyk || 96,0% || 87,6% || 71,3% <ref>[https://stat.gov.pl/en/ Statistics Poland (GUS): Narodowy Spis Powszechny (Folkstellingen 2002, 2011, 2021)].[https://iskk.pl/ Instytut Statystyki Kościoła Katolickiego (ISKK)]</ref>. |- | Otterdoks || 0,4% || 0,4% || 0,4% |- | Protestantsk || 0,3% || 0,4% || 0,4% |- | Jehovah-tsjûgen || 0,3% || 0,4% || 0,3% |- | Oare religys || 0,1% || 0,2% || 0,5% |- | Gjin religy || 1,0% || 2,4% || 6,9% |- | Net opjûn / Wegere || 1,9% || 8,6% || 20,5% |} == Bestjoerlike yndieling == [[Ofbyld:EC map of poland.png|right|thumb|250px|Woiwodskippen fan Poalen]] Yn Poalen binne 16 [[woiwodskip]]pen of [[provinsje]]s dy't wer ûnderferdield binne yn 379 distrikten (''[[powiat]]s''). Dy powiats hawwe yn totaal wer 2478 gemeenten (''[[Gmina|gmina's]]'').<ref>[http://web.archive.org/web/20110512174657/http://www.stat.gov.pl/cps/rde/xbcr/gus/PUBL_oz_rocznik_wojewodztw_2008.pdf Poalsk Buro foar Statistyk, 2008]</ref> De 16 woiwodskippen of provinsjes binne: {| class="wikitable sortable" style="font-size: 95%; width: 65%;" |- style="background:#efefef;" ! Woiwodskip (Frysk) !! Poalske namme !! Haadstêd(en) (Dútske namme) |- | [[Neder-Sileezje (woiwodskip)|Neder-Sileezje]] || Województwo dolnośląskie || [[Wrocław]] (Breslau) |- | [[Koejaavje-Pommeren (woiwodskip)|Koejaavje-Pommeren]] || Województwo kujawsko-pomorskie || [[Bydgoszcz]] (Bromberch) & [[Toruń]] (Thorn) |- | [[Lublin (woiwodskip)|Lublin]] || Województwo lubelskie || [[Lublin]] |- | [[Lubusz (woiwodskip)|Lubusz]] || Województwo lubuskie || [[Gorzów Wielkopolski]] (Landsberg an der Warthe) & [[Zielona Góra]] (Grünberg in Schlesien) |- | [[Łódź (woiwodskip)|Łódź]] || Województwo łódzkie || [[Łódź]] (Lodz) |- | [[Lyts-Poalen (woiwodskip)|Lyts-Poalen]] || Województwo małopolskie || [[Kraków]] (Krakau) |- | [[Mazoovje (woiwodskip)|Mazoovje]] || Województwo mazowieckie || [[Warszawa]] (Warsjau) |- | [[Opole (woiwodskip)|Opole]] || Województwo opolskie || [[Opole]] (Oppeln) |- | [[Subkarpaten (woiwodskip)|Subkarpaten]] || Województwo podkarpackie || [[Rzeszów]] (Reschau) |- | [[Podlachje (woiwodskip)|Podlachje]] || Województwo podlaskie || [[Białystok]] |- | [[Pommeren (woiwodskip)|Pommeren]] || Województwo pomorskie || [[Gdańsk]] (Gdansk) |- | [[Sileezje (woiwodskip)|Sileezje]] || Województwo śląskie || [[Katowice]] (Kattowitz) |- | [[Święty Krzyż (woiwodskip)|Święty Krzyż]] || Województwo świętokrzyskie || [[Kielce]] |- | [[Ermlân-Mazoerje (woiwodskip)|Ermlân-Mazoerje]] || Województwo warmińsko-mazurskie || [[Olsztyn]] (Allenstein) |- | [[Grut-Poalen (woiwodskip)|Grut-Poalen]] || Województwo wielkopolskie || [[Poznań]] (Poznan) |- | [[West-Pommeren (woiwodskip)|West-Pommeren]] || Województwo zachodniopomorskie || [[Szczecin]] (Stettin) |} == Ekonomy == It [[BYP]] per persoan wie yn 2007 noch $16.200, mar is troch de jierren hinne flink groeid nei likernôch $24.000 (nominaal) en mear as $49.000 neffens keapkrêftstandert yn 2025. Ek de gearstalling fan de ekonomy is feroare. Yn 2025 wie de lânbou ferantwurdlik foar likernôch 2,2% fan it BYP (yn 2007 wie dat 4,1%), de yndustry foar 28,1% (31,6% yn 2007) en de tsjinstesektor foar 69,7% (64,4% yn 2007). Poalen hat ien fan de hurdst groeiende ekonomyen fan de Jeropeeske Uny.<ref name="WorldBank_Poland">[https://data.worldbank.org/country/PL World Bank Data - Poland Economic Indicators 2024-2026].</ref> == Toerisme == Nei it ferdwinen fan it Izeren Gerdyn hat Poalen hat him ûntjûn ta ien fan 'e meast besochte lannen yn Sintraal-Europa mei in ryk ferskaat oan histoarysk erfskip Njonken it prachtige lânskip binne [[Krakow]], [[Warsjau]], [[Wroclaw]] en [[Gdansk]] populêre reisdoelen. [[Ofbyld:Panorama of Malbork Castle, part 4.jpg|thumb|left|Kastiel fan Malbork.]] De binnenstêden fan Krakau (1978) en Warsjau (1980) hearre ta it wrâlderfgoed fan UNESCO. Sûnt 1992 stiet ek de âlde, neffens Italjaansk model boude, stêd [[Zamość]] op 'e list fan UNESCO. Poalen is ryk oan religieus erfgoed. De 17e-iuwske Fredestsjerken yn Jawor en Świdnica (2001) binne de grutste houten religieuze gebouwen yn Europa. Dêrnjonken steane de houten tsjerken fan Lyts Poalen sûnt 2003 op 'e UNESCO-list. Dy houten tsjerken binne boud sûnder spikers te brûken. Yn Malbork stiet it kastiel fan 'e Dútske Ridderoarder. It is it grutste bakstiennen kastiel yn 'e wrâld. == Definsje == ;Struktuer De Poalske striidkrêften (Wojsko Polskie) besteane út de lânmacht, de loftmacht, de marine, spesjale ienheden en de territoriale definsje (WOT). [[Ofbyld:8 Batalion Remontowy Kołobrzeg.JPG|thumb|It Poalske leger is ien fan 'e sterkste lânmachten fan Jeropa.]] ;Mankrêft Yn 2009 is de ferplichte tsjinstplicht ôfskaft en sûnt dy tiid hat Poalen in beropsleger. Troch de feroare feilichheidssituaasje yn Europa nei 2022, hat it lân de ambysje útsprutsen om it leger út te wreidzjen nei 300.000 aktive soldaten, wêrmei't it ien fan 'e grutste lânmachten fan 'e EU wurde soe.<ref>[https://eenvandaag.avrotros.nl/videos/polen-wil-het-grootste-leger-van-europa-en-daarmee-meer-invloed-300000-militairen-in-2035-146880 Eén Vandaag: Polen wil het grootste leger van Europa en daarmee meer invloed: '300.000 militairen in 2035', 12 oktober 2023.]</ref> ;Budzjet It militêre budzjet is de lêste jierren enoarm ferhege. Wylst it yn 2002 noch $3,5 miljard wie (1,7% fan it BYP), is dat yn 2024/2025 omheech gien nei mear as 4% fan it BYP. Dêrmei hat Poalen yn de NATO ien fan de heechste útjeften oan definsje yn relaasje ta de omfang fan de ekonomy. It lân ynvestearret benammen yn moderne tanks, loftôfwar en artillery.<ref>[https://data.worldbank.org/indicator/MS.MIL.XPND.GD.ZS?locations=PL Data Worldbank, oproppen 25 april 2026.]</ref> == Ferfier == [[Ofbyld:Lotnisko Chopina w Warszawie 2018b.jpg|thumb|left|Lotnisko Chopina.]] De wichtichste seehavens fan Poalen binne [[Gdansk]], [[Gdynia]], [[Swinoujscie]] en [[Szczecin]]. It lân hat 15 ynternasjonale fleanfjilden, wêrfan de lofthaven fan [[Warsjau]] (Lotnisko Chopina) fierút de grutste is, folge troch dy fan [[Krakau]], [[Gdansk]], [[Katowice]] en [[Wrocław]]. Poalen hat hjoed-de-dei in wiidweidich netwurk fan snelwegen en ekspreswegen fan mear as 5.000 km (yn 2006 wie dat noch mar in fraksje dêrfan). Yn it ferkear jildt in tige strang alkoholbelied (in limyt fan 0,2 promille, wat yn 'e praktyk foar de measte minsken delkomt op in totaalferbod). De maksimumsnelheid op 'e autodyk is 140 km/h.<ref>[https://www.anwb.nl/vakantie/polen/reisvoorbereiding/verkeersregels ANWB, oproppen 25 april 2026]</ref> It spoarnetwurk beslacht likernôch 19.000 km en wurdt hieltyd mear geskikt makke foar hegesnelheidstreinen dy't de grutte stêden ferbine. It lân hat likernôch 4.000 km oan befarbere wetterwegen, al wurdt it measte guod oer de dyk en it spoar ferfierd. {{boarnen|boarnefernijing= * [http://www.kprm.gov.pl/english/ Offisjele webside fan it Poalske Regear] {{noat|Ingelsk}} * [http://www.poland.pl/ Offisjele Poalenportaal] {{noat|Ingelsk}} * [http://polskiswiat.com Poalen online] {{noat|Ingelsk}} <references/> ---- {{Commonscat|Poland|Poalen}} }} {{Poalen}} {{EU}} [[Kategory:Poalen| ]] [[Kategory:Lân yn Jeropa]] [[Kategory:Republyk]] [[Kategory:Bestjoerlike ienheid oprjochte yn de 9e iuw]] [[Kategory:Bestjoerlike ienheid opheft yn 1795]] [[Kategory:Bestjoerlike ienheid oprjochte yn 1807]] [[Kategory:Bestjoerlike ienheid opheft yn 1815]] [[Kategory:Bestjoerlike ienheid oprjochte yn 1918]] [[Kategory:Bestjoerlike ienheid opheft yn 1939]] [[Kategory:Bestjoerlike ienheid oprjochte yn 1944]] 0lkbiz170esedz6kdbx6osk41rj6nja 0 3494 1235929 1177108 2026-07-21T23:12:05Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN-skema 1235929 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme=keningsearn |Ofbyld= [[File:Maakotka (Aquila chrysaetos) by Jarkko Järvinen (crop).jpg|250px]] |lûd=[[File:Golden Eagle (Aquila chrysaetos) (W1CDR0001387 BD6).ogg|250px]] |Ryk= [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse= [[fûgels]] (''Aves'') |Skift= [[rôffûgels]] (''Accipitriformes'') |Famylje= [[haukfûgels]] (''Accipitridae'') |Skaai= [[echte earnen]] (''Aquila'') |Wittenskiplike namme= Aquila chrysaetos |Beskriuwer, jier= [[Linnaeus]], 1758 |IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] ---- |lânkaart=[[File:AquilaChrysaetosIUCNver2018 2.png|center|250px]]<small>{{Color box|#008000}} [[stânfûgel]] <br>{{Color box|#00FF00}} [[simmerfûgel]]<br>{{Color box|#007FFF}} [[wintergast]]</small> }} De '''keningsearn''' (''Aquila chrysaetos'') is in 85 sintimeter grutte brune [[rôffûgels|rôffûgel]] út de [[ûnderfamylje]] fan de [[earnen]] en de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan de [[haukfûgels]]. Hy komt yn in grut part fan [[Jeropa]] foar. Yn East-Europa, Noard-Europa, [[Skotlân]] en Súd-Europa, meastentiids yn bergeftich gebiet. Mei in spanwiidte fan sa'n 2 meter sirkelt er faaks op grutte hichte boppe de berchhellingen. == Fourtplanting == In span keningsearnen bliuwt foar har libben tegearre en bliuwe ek yn harren territoarium. Hjir hawwe sy meardere nêsten, meastentiids op rotswanden. Dizze nêsten wurde ôfwikseljend brûkt en eltse kear grutter makke. De âldere nêsten dy it meast brûkt binne kinne wol 2 meter yn trochsnee en 1 meter heech wurde. It wyfke sit 6 wike op de 2-3 aaien te brieden. Faak is der mar ien jong dat folwoeksen wurdt. Mei sa'n 8 wike hat it jong al syn fearren en it jong fleant út as er 80 dagen âld is. Dernei wurdt er noch in skoft troch de âlden fuorre. As it jong him sels rêde kin fleant er út. == Iten == It iten fan de earn bestiit benammen út marmotten, hazzen en mûzen. Mar hy kin ek wol ris in jonge geit as in lamke pakke. [[File:Aquila chrysaetos MHNT.ZOO.2010.11.88.3.jpg|thumb|left|Aaien fan de keningsearn]] [[Kategory:Fûgelsoarte]] [[Kategory:Echte earn]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Abgaazje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Albaanje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Andorra]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Armeenje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Azerbeidzjan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bosnje-Hertsegovina]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bulgarije]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Denemark]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Dútslân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Eastenryk]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Estlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Finlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Frankryk]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Georgje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Gibraltar]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Grikelân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Hongarije]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Itaalje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Jeropeesk Ruslân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kazachstan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kosovo]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kroaasje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Letlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Lychtenstein]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Litouwen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Noard-Masedoanje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Moldaavje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Monako]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Montenegro]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Noarwegen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Oekraïne]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Poalen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Portegal]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Roemeenje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn San Marino]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Servje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sibearje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Skotlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sloveenje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Spanje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Osseesje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sweden]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Switserlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Turkije]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Wyt-Ruslân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Algerije]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Westlike Sahara]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Egypte]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Etioopje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Lybje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Maly]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Marokko]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Mauretaanje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tuneezje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Alaska]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Feriene Steaten]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kanada]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Meksiko]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sint-Pierre en Miquelon]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Afganistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Birma]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Feriene Arabyske Emiraten]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Yndia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Irak]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Iran]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Israel]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Japan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Jemen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Jordaanje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kirgyzje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Libanon]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Mongoalje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Noard-Koreä]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Oezbekistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Oman]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Pakistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Palestina]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Saûdy-Araabje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sina]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Koreä]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Syrje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tadzjikistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Turkmenistan]] bfs2z0x26e16ce41bw88vti24ss0h0a 0 3558 1235862 1235647 2026-07-21T18:00:10Z RomkeHoekstra 10582 Tekst útwreide 1235862 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme = hjerringslynder |Ofbyld = [[File:Podiceps cristatus 2 - Lake Dulverton.jpg|250px]] |lûd = [[File:Great Crested Grebe (Podiceps cristatus) (W1CDR0001488 BD4).ogg|250px]] |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift = [[dûkereftigen]] (''Podicipediformes'') |Famylje = [[dûkerfûgels]] (''Podicipedidae'') |Skaai = [[dûkers]] (''Podiceps'') |Wittenskiplike namme= Podiceps cristatus |Beskriuwer, jier= [[Linnaeus]], 1758 |IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] ---- |lânkaart = [[File:PodicepsCristatusIUCN2019-2.png|center|250px]]<small>{{Color box|#008000}} [[stânfûgel]] <br>{{Color box|#00FF00}} [[simmerfûgel]]<br>{{Color box|#007FFF}} [[wintergast]]</small> }} De '''hjerringslynder''' (''Podiceps cristatus''), ek wol '''grutte Ieldûker''', '''ielslynder''' as '''kroandûker''', is in [[wetterfûgels|wetterfûgel]] yn it [[Skaai (taksonomy)|skaai]] [[dûkers]] (''Podiceps'') út de [[Famylje (taksonomy)|famylje]] [[dûkerfûgels]] (''Podicipedidae''). De hjerringslynder is in tige bekende ferskining yn [[Fryslân]] en komt sels yn stedsgrêften foar. == Uterlik == [[Ofbyld:Great Crested Grebe (Podiceps cristatus), Parc de Woluwé, Brussels (26568480470).jpg|thumb|left|Balts.]] De hjerringslynder is in 46 oant 51 sintimeter lange fûgel mei in wjukspanwiidte fan 59 oant 73 sintimeter. De soarte leit leech yn it wetter en hat in lange smelle hals dy't meastentiids rjocht holden wurdt of, yn 'e rêst, ynlutsen mei de kop op 'e rêch. De snaffel is lang en smel en foar in grut part ljocht. Yn it briedkleed hat de soarte grutte swarte plûmen, in wyt gesicht mei in oranje kraach mei in swarte kraach fuort ûnder de kop. By de [[balts]] set er de plommen en de kraach op en yn gefal fan gefaar drukt er de fearren plat tsjin de kop. De boppedielen binne swartbrún en geane nei ûnderen ta oer yn griisbêzje. Under is de hjerringslynder wyt. Oan 'e teannen ha hjerringslynders lobben ynstee fan swimfluezen. It each fan 'e hjerringslynder is opfallend read. De skaaien binne gelyk. Nei it ferfearjen hat de hjerringslynder gjin plûmen en gjin kraach. De kop, foarhals en flanken ha mear wyt as oare dûkers, mei wyt boppe it each en in smelle swarte streek tusken it each en de snaffel. De piken fan 'e hjerringslynder ha in griiswyt dûnzich fearrekleed mei swartwite streken. <div style="display: block; margin: 10px 0; border: 1px solid #a2a9b1; border-radius: 2px; padding: 10px; background-color: #f8f9fa; width: fit-content;"> <div style="text-align: center; font-weight: bold; margin-bottom: 8px;">Ofbylden</div> <gallery mode="packed" heights="125px" style="margin: 0; padding: 0;"> Great crested grebe (Podiceps cristatus) juvenile Bürgerpark.jpg|Pyk. Podiceps cristatus - 2025.jpg|Fûgel yn briedkleed. 2016.10.30.-02-Wagbachniederung Oberhausen-Rheinhausen--Haubentaucher.jpg|Winterkleed. </gallery> </div> == Fersprieding == De hjerringslynder hat in grut ferspriedingsgebiet en komt foar yn in grut part fan Jeropa en Sintraal-Aazje oant yn it noardeasten fan Sina en oangrinzgjende dielen fan Ruslân en tige lokaal op it noardlike diel fan Honshu. De soarte briedt yn dielen fan Afrika fariearjend fan Tuneezje en Egypte yn it noarden oant in pear lokaasjes yn Sintraal-Afrika en fierder nei súdlik Afrika. De soarte komt ek foar yn Austraalje en Nij-Seelân, mar net yn 'e dêr tuskenlizzende regio's yn Aazje. Alhoewol't it grutste part fan 'e wrâldpopulaasje trekt, giet dat meastentiids om koarte ôfstannen. Oerwinteringsgebieten binne û.o. Súd-Aazje oant yn Yndia en Japan, Koreä en it eaten fan Sina. De hjerringslynder wurdt yn 'e regel yn trije [[ûndersoarte]]n ferdield: *''P. c. cristatus'' – briedt yn Jeropa, Aazje en Noard-Afrika. *''P. c. infuscatus'' – briedt lokaal yn Afrika súdlik fan 'e [[Sahara]]. *''P. c. australis'' – briedt yn dielen fan Austraalje, [[Tasmaanje]] en Nij-Seelân. === Nederlân === De hjerringslynder is yn in grut part fan Nederlân in algemien foarkommende fûgel yn wettergebieten. Yn 'e drûgere eastlike en súdlike dielen fan it lân komt de fûgel folle minder faak foar. Salang froast útbliuwt sille de fûgels winterdeis yn 'e briedgebieten bliuwe. Dêrnjonken binne se yn gruttere oantallen yn it Deltagebiet, it Iselmargebiet en oan grutte rivieren te sjen. By strange froast migrearje de hjerringslynders nei iepen sâlt wetter, fral yn Súdwest-Nederlân. Somtiden wurde dan tûzenen hjerringslynders op see waarnommen. Yn Nederlân groeide de populaasje yn 'e 20e iuw nei't de fûgel better beskerme waard. Mear dongstoffen yn it wetter late ek ta in gruttere fiskstân en dus in heger oanbod fan iten foar de hjerringslynder. Ek waard de fûgel minder skruten en is er hjoed-de-dei folle faker yn stêden te sjen. Healwei de jierren 1990 kaam der in ein oan 'e groei fan 'e populaasje en wie der in lichte delgong. Dat is fral troch it weromkringjen fan dongstoffen yn it wetter, itjinge minder fisk foar de hjerringslynder betsjut. == Ekology == Lykas de readhalsdûker hat de hjerringslynder relatyf lytse wjukken. Dêrtroch kin de fûgel net fuort fan it lân opfleane, mar hat er in frij lange oanrin oer it wetter nedich om faasje te meitsjen foardat de fûgel fleane kin. Lykas alle dûkers is de hjerringslynder in tige betûfte dûker dy't de poaten brûkt om ûnder wetter te swimmen. Dat docht de fûgel om op fiskjes te jeien. [[File:Great crested grebe (Podiceps cristatus) in the wild.webm |thumb|left|Filmke mei in hjerringslynder op it nêst]] [[File:Podiceps cristatus MHNT.ZOO.2010.11.38.1.jpg|thumb|left|Aaien fan de hjerringslynder]] Yn april/maaie begjinne de hjerringslynders mei pearfoarming. Dat dogge se op in opfallende wize. Se draaie om elkoar hinne en geane rjochtop stean. Ek biede se elkoar reid en oar nêstmateriaal oan. It nêst is in bulte plantemateriaal dy't yn it wetter driuwt, net fier fan 'e wâl. Se nêskje op puollen, marren, mar ek yn stedsfivers en yn grêften. Mei in soad iten yn 'e buert kinne de fûgels ek yn lytse koloanjes briede. De fûgels briede sa'n 27-29 dagen op 4 [[Aai (bist)|aaien]]. De swart-wyt streke jongen kinne fuortendaliks swimme, mar se binne noch in skoft fan 'e âlden ôfhinklik foar harren iten. Se farre ek geregeld mei op 'e rêch fan harren âlden. Bytiden dûke se sels mei as heit of mem ûnder wetter dûkt. == Status == De hjerringslynder hat in tige grut ferspriedingsgebiet en in grutte wrâldpopulaasje. De populaasjetrend is net bekend (2026), mar de [[IUCN]] beskôget de soarte as net bedrige (''Least Concern''). {{Boarnen|boarnefernijing= * [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/great-crested-grebe-podiceps-cristatus BirdLife, oproppen 21 july 2026.] * [https://birdsoftheworld.org/bow/species/grcgre1/cur/introduction Birds of the World, oproppen 21 july 2026.] * [https://ebird.org/species/grcgre1 eBird, oproppen 21 july 2026.] * [https://stats.sovon.nl/stats/soort/90 Sovon, oproppen 21 july 2026.] {{reflist}} ---- }} [[Kategory:Fûgelsoarte]] [[Kategory:Dûkerfûgel]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Abgaazje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Albaanje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Armeenje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Azerbeidzjan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Belgje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bosnje-Hertsegovina]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bulgarije]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Denemark]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Dútslân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Eastenryk]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Estlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Finlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Frankryk]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Fryslân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Georgje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Gibraltar]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Grikelân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Guernsey]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Hongarije]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Ierlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Ingelân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Itaalje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Jeropeesk Ruslân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Jersey]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kazachstan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kosovo]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kroaasje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Letlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Lychtenstein]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Litouwen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Lúksemboarch (lân)]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Man]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Noard-Masedoanje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Moldaavje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Monako]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Montenegro]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Nederlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Noard-Ierlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Noarwegen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Oekraïne]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Poalen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Portegal]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Roemeenje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn San Marino]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Servje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sibearje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Skotlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sloveenje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Slowakije]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Spanje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Osseesje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sweden]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Switserlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tsjechje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Turkije]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Wales]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Wyt-Ruslân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Afganistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Algerije]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Austraalje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bangladesj]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bûtan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Egypte]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Etioopje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Gabon]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Irak]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Iran]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kenia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kirgyzje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Koeweit]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Lesoto]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Marokko]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Mongoalje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Mozambyk]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Namybje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Nepal]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Nij-Seelân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Oezbekistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Pakistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sina]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Afrika]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Swazylân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tadzjikistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tanzania]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tuneezje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Turkmenistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Uganda]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Yndia]] sdin0j1euvpvvp9rvtuc10j9pd5mq21 0 3566 1235864 1235651 2026-07-21T20:44:03Z RomkeHoekstra 10582 Tekst útwreide. 1235864 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme = hoarnûle |Ofbyld = [[File:Long-eared Owl (Asio otus) (8520159521).jpg|250px]] |lûd = [[File:Asio otus - Long-eared Owl XC108293.mp3|250px]] |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift = [[ûle-eftigen]] (''Strigiformes'') |Famylje = [[ûlefûgels]] (''Strigidae'') |Skaai = [[earûlen]] (''Asio'') |Wittenskiplike namme= Asio otus |Beskriuwer, jier= [[Linnaeus]], 1758 |IUCN-status= [[IUCN-sta tus]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] ---- |lânkaart=[[File:AsioOtusIUCN.svg|center|250px]]<small>{{Kolommen2 |Kolom1= {{Color box|#008000}} [[stânfûgel]] <br>{{Color box|#00FF00}} [[simmerfûgel]] |Kolom2= {{Color box|#007FFF}} [[wintergast]]<br>{{Color box|#F4A460}} seizoenlikens ûnwis }}</small> }} De '''hoarnûle''' (''Asio otus'') is in relatyf grutte [[Uleëftigen|ûle]], dy't foarkomt yn hiel [[Jeropa]], mei útsûndering fan [[Yslân]]. De wittenskiplike namme fan 'e [[Soarte (taksonomy)|soarte]] waard as ''Strix otus'' yn 1758 publisearre troch [[Carl Linnaeus]]. == Beskriuiwng == [[Ofbyld:Asio otus Downsview Park Toronto4.jpg|thumb|left|Fûgel yn Kanada.]] De hoarnûle wurdt 35 oant 37 sintimeter lang, hat in spanwiidte fan 84 oant 95 sintimeter en weaget 210 oant 330 gram en is goed werkenber as er wach is oan syn grutte earplûmen en syn oranjegiele eagen. Yn 'e rêst en as er him op gemak field lizze de earplûmen plat op 'e kop. Betizing mei de [[oehoe]] is mooglik, mar dy is in stik grutter. It fearrekleed is gielbrún oant griisbrún mei donkere, swartbrune lingtestreken en fine dwersstreken. Dat patroan jout de fûgel in goede skutkleur. De ûnderkant is ljochter en gieleftich oant krêmkleurich mei opfallende donkere lingtestreken en ek fine dwersstreken. It boarst hat swiere fertikale streken dy't nei de búk ta finer wurde, It gesicht hat in opfallende ljocht okerkleurige oant oranjebrune gesichtswâle mei in donkere râne. De eagen binne helder oranje. De wjukken en de sturt binne brún mei donkere dwersbannen. == Fersprieding == De hoarnûle komt foar yn boskeftige gebieten mei nullebeammen en iepen terreinen. Der wurde fjouwer [[ûndersoarte]]n ûnderskieden: * ''A. o. otus'' (Linnaeus, 1758): [[Jeropa]], [[Aazje]] en noardlik [[Afrika]]. * ''A. o. canariensis'' (Madarasz, 1901): de [[Kanaryske Eilannen]]. * ''A. o. tuftsi'' (Godfrey, 1948): fan westlik [[Kanada]] oant noardlik [[Meksiko]]. * ''A. o. wilsonianus'' (Lesson, 1830): fan it sudlike diel fan Sintraal- en Súdeast-[[Kanada]] oant de súdlike, sintrale en eastlike [[Feriene Steaten]]. == Fersprieding yn Nederlân == De soarte briedt yn in grut tal soarten lânskippen, mar is net te finen yn grutte bosken, beamleaze gebieten en binnenstêden. Sûnt 1985 is de Nederlânske populaasje sterk tebekrûn. Eartiids wie de fûgel in normale briedfûgel yn 'e grutte bosken op 'e sângrûn, mar dêr ferdwûn de fûgel. Dat hat te meitsjen mei [[hauken]], dy't op jonge hoarnûlen en âlde eksimplaren jeie. Meidat [[swarte krie]]ën en [[ekster]]s ôfnimme en de hoarnûle gebrûk makket fan harren nêsten, hat dy tebekgong ek ynfloed op 'e populaasje fan 'e hoarnûle. It oantal pearkes yn Nederlân wurdt op in pear tûzen rûsd. Winterdeis is de populaasje wat grutter. == Ekology == Folwoeksen fûgels bliuwe it hiele jier by it briedplak yn 'e buert, mar jonge fûgels swalkje hûnderten kilometers fuort. Winterdeis wurdt de Nederlânske populaasje oanfolle mei hoarnûlen út [[Noard-Jeropa]] en [[Ruslân]] en meie se graach yn groepkes wêze. Yn 'e rêstplakken kinne groepen bytiden wol 100 hoarnûlen telle. De hoarnûle is by 't tsjuster aktyf, wylst er him oerdeis meast yn 'e beammen skûlhâldt. Dit yn tsjinstelling ta de [[fjildûle]], dy't ek wol oerdeis aktyf is. By 't winter siket er grien bliuwende beammen út, lykas as [[spjirre]]n. De hoarnûle jaget fral op [[kjifdieren]] en ek wol op lytse fûgels. It lechsel bestiet ornaris út fjouwer oant seis glânzgjend wite, relatyf rûne aaien en de fûgel begjint yn [[april]] oant [[maaie]] te brieden. De aaien komme nei sa'n 26 dagen út. Lykas by de measte ûlen begjint it wyfke fuort by it earst leine aai te brieden. It gefolch dêrfan is dat de jongen yn it nêst net like grut binne. De jongsten binne lytser en hawwe in lytsere kâns om út te fleanen as de âldsten. <div style="display: block; margin: 10px 0; border: 1px solid #a2a9b1; border-radius: 2px; padding: 10px; background-color: #f8f9fa; width: fit-content;"> <div style="text-align: center; font-weight: bold; margin-bottom: 8px;">Ofbylden</div> <gallery mode="packed" heights="170px" style="margin: 0; padding: 0;"> Asio otus otus MHNT.ZOO.2010.11.155.3.jpg|Aaien. Совеня сидить на дереві.jpg|Jonge fûgel. </gallery> </div> == Status == De wrâldpopulaasje is mei in rûzing út 2021 fan 2.200.000 oant 3.700.000 fûgels grut en ek it ferspriedingsgebiet is grut. Alhoewol't de hoarnûle troch predaasje fan in tanimmend tal rôffûgels ôfnimt, klassifisearret de [[IUCN]] de soarte as net bedrige (''Least Concern'') op 'e [[Reade List]]. Op 'e Nederlânske Reade List is de status sûnt 2004 kwetsber. {{Boarnen|boarnefernijing= * [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/long-eared-owl-asio-otus BirdLife, oproppen 21 july 2026.] * [https://birdsoftheworld.org/bow/species/loeowl/cur/introduction Birds of the World, oproppen 21 july 2026.] * [https://ebird.org/species/loeowl?siteLanguage=nl eBird, oproppen 21 july 2026.] * [https://stats.sovon.nl/stats/soort/7670 Sovon, oproppen 21 july 2026.] {{reflist}} ---- }} {{DEFAULTSORT:Hoarnule}} [[Kategory:Fûgelsoarte]] [[Kategory:Earûle]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Abgaazje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Albaanje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Andorra]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Azerbeidzjan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Belgje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bosnje-Hertsegovina]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bulgarije]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Denemark]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Dútslân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Eastenryk]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Estlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Finlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Frankryk]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Fryslân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Georgje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Gibraltar]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Grikelân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Guernsey]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Hongarije]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Ierlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Ingelân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Yslân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Itaalje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Jeropeesk Ruslân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Jersey]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kazachstan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kosovo]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kroaasje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Letlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Lychtenstein]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Litouwen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Lúksemboarch (lân)]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Man]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Noard-Masedoanje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Moldaavje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Monako]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Montenegro]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Nederlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Noard-Ierlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Noarwegen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Oekraïne]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Poalen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Portegal]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Roemeenje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn San Marino]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Servje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sibearje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Skotlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sloveenje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Slowakije]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Spanje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Osseesje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sweden]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Switserlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Syprus]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tsjechje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Turkije]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Wales]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Wyt-Ruslân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Afganistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Algerije]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Feriene Steaten]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Israel]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Japan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kanada]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kirgyzje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Libanon]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Marokko]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Meksiko]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Mongoalje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Noard-Koreä]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Oezbekistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Pakistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Palestina]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sina]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Koreä]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Syrje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tadzjikistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tuneezje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Yndia]] d9c3858zgj3llhcw9jjbhridv0md1hg 1235867 1235864 2026-07-21T22:22:00Z Ieneach fan 'e Esk 13292 - typfl 1235867 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme = hoarnûle |Ofbyld = [[File:Long-eared Owl (Asio otus) (8520159521).jpg|250px]] |lûd = [[File:Asio otus - Long-eared Owl XC108293.mp3|250px]] |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift = [[ûle-eftigen]] (''Strigiformes'') |Famylje = [[ûlefûgels]] (''Strigidae'') |Skaai = [[earûlen]] (''Asio'') |Wittenskiplike namme= Asio otus |Beskriuwer, jier= [[Linnaeus]], 1758 |IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] ---- |lânkaart=[[File:AsioOtusIUCN.svg|center|250px]]<small>{{Kolommen2 |Kolom1= {{Color box|#008000}} [[stânfûgel]] <br>{{Color box|#00FF00}} [[simmerfûgel]] |Kolom2= {{Color box|#007FFF}} [[wintergast]]<br>{{Color box|#F4A460}} seizoenlikens ûnwis }}</small> }} De '''hoarnûle''' (''Asio otus'') is in relatyf grutte [[Uleëftigen|ûle]], dy't foarkomt yn hiel [[Jeropa]], mei útsûndering fan [[Yslân]]. De wittenskiplike namme fan 'e [[Soarte (taksonomy)|soarte]] waard as ''Strix otus'' yn 1758 publisearre troch [[Carl Linnaeus]]. == Beskriuiwng == [[Ofbyld:Asio otus Downsview Park Toronto4.jpg|thumb|left|Fûgel yn Kanada.]] De hoarnûle wurdt 35 oant 37 sintimeter lang, hat in spanwiidte fan 84 oant 95 sintimeter en weaget 210 oant 330 gram en is goed werkenber as er wach is oan syn grutte earplûmen en syn oranjegiele eagen. Yn 'e rêst en as er him op gemak field lizze de earplûmen plat op 'e kop. Betizing mei de [[oehoe]] is mooglik, mar dy is in stik grutter. It fearrekleed is gielbrún oant griisbrún mei donkere, swartbrune lingtestreken en fine dwersstreken. Dat patroan jout de fûgel in goede skutkleur. De ûnderkant is ljochter en gieleftich oant krêmkleurich mei opfallende donkere lingtestreken en ek fine dwersstreken. It boarst hat swiere fertikale streken dy't nei de búk ta finer wurde, It gesicht hat in opfallende ljocht okerkleurige oant oranjebrune gesichtswâle mei in donkere râne. De eagen binne helder oranje. De wjukken en de sturt binne brún mei donkere dwersbannen. == Fersprieding == De hoarnûle komt foar yn boskeftige gebieten mei nullebeammen en iepen terreinen. Der wurde fjouwer [[ûndersoarte]]n ûnderskieden: * ''A. o. otus'' (Linnaeus, 1758): [[Jeropa]], [[Aazje]] en noardlik [[Afrika]]. * ''A. o. canariensis'' (Madarasz, 1901): de [[Kanaryske Eilannen]]. * ''A. o. tuftsi'' (Godfrey, 1948): fan westlik [[Kanada]] oant noardlik [[Meksiko]]. * ''A. o. wilsonianus'' (Lesson, 1830): fan it sudlike diel fan Sintraal- en Súdeast-[[Kanada]] oant de súdlike, sintrale en eastlike [[Feriene Steaten]]. == Fersprieding yn Nederlân == De soarte briedt yn in grut tal soarten lânskippen, mar is net te finen yn grutte bosken, beamleaze gebieten en binnenstêden. Sûnt 1985 is de Nederlânske populaasje sterk tebekrûn. Eartiids wie de fûgel in normale briedfûgel yn 'e grutte bosken op 'e sângrûn, mar dêr ferdwûn de fûgel. Dat hat te meitsjen mei [[hauken]], dy't op jonge hoarnûlen en âlde eksimplaren jeie. Meidat [[swarte krie]]ën en [[ekster]]s ôfnimme en de hoarnûle gebrûk makket fan harren nêsten, hat dy tebekgong ek ynfloed op 'e populaasje fan 'e hoarnûle. It oantal pearkes yn Nederlân wurdt op in pear tûzen rûsd. Winterdeis is de populaasje wat grutter. == Ekology == Folwoeksen fûgels bliuwe it hiele jier by it briedplak yn 'e buert, mar jonge fûgels swalkje hûnderten kilometers fuort. Winterdeis wurdt de Nederlânske populaasje oanfolle mei hoarnûlen út [[Noard-Jeropa]] en [[Ruslân]] en meie se graach yn groepkes wêze. Yn 'e rêstplakken kinne groepen bytiden wol 100 hoarnûlen telle. De hoarnûle is by 't tsjuster aktyf, wylst er him oerdeis meast yn 'e beammen skûlhâldt. Dit yn tsjinstelling ta de [[fjildûle]], dy't ek wol oerdeis aktyf is. By 't winter siket er grien bliuwende beammen út, lykas as [[spjirre]]n. De hoarnûle jaget fral op [[kjifdieren]] en ek wol op lytse fûgels. It lechsel bestiet ornaris út fjouwer oant seis glânzgjend wite, relatyf rûne aaien en de fûgel begjint yn [[april]] oant [[maaie]] te brieden. De aaien komme nei sa'n 26 dagen út. Lykas by de measte ûlen begjint it wyfke fuort by it earst leine aai te brieden. It gefolch dêrfan is dat de jongen yn it nêst net like grut binne. De jongsten binne lytser en hawwe in lytsere kâns om út te fleanen as de âldsten. <div style="display: block; margin: 10px 0; border: 1px solid #a2a9b1; border-radius: 2px; padding: 10px; background-color: #f8f9fa; width: fit-content;"> <div style="text-align: center; font-weight: bold; margin-bottom: 8px;">Ofbylden</div> <gallery mode="packed" heights="170px" style="margin: 0; padding: 0;"> Asio otus otus MHNT.ZOO.2010.11.155.3.jpg|Aaien. Совеня сидить на дереві.jpg|Jonge fûgel. </gallery> </div> == Status == De wrâldpopulaasje is mei in rûzing út 2021 fan 2.200.000 oant 3.700.000 fûgels grut en ek it ferspriedingsgebiet is grut. Alhoewol't de hoarnûle troch predaasje fan in tanimmend tal rôffûgels ôfnimt, klassifisearret de [[IUCN]] de soarte as net bedrige (''Least Concern'') op 'e [[Reade List]]. Op 'e Nederlânske Reade List is de status sûnt 2004 kwetsber. {{Boarnen|boarnefernijing= * [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/long-eared-owl-asio-otus BirdLife, oproppen 21 july 2026.] * [https://birdsoftheworld.org/bow/species/loeowl/cur/introduction Birds of the World, oproppen 21 july 2026.] * [https://ebird.org/species/loeowl?siteLanguage=nl eBird, oproppen 21 july 2026.] * [https://stats.sovon.nl/stats/soort/7670 Sovon, oproppen 21 july 2026.] {{reflist}} ---- }} {{DEFAULTSORT:Hoarnule}} [[Kategory:Fûgelsoarte]] [[Kategory:Earûle]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Abgaazje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Albaanje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Andorra]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Azerbeidzjan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Belgje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bosnje-Hertsegovina]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bulgarije]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Denemark]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Dútslân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Eastenryk]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Estlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Finlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Frankryk]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Fryslân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Georgje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Gibraltar]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Grikelân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Guernsey]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Hongarije]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Ierlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Ingelân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Yslân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Itaalje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Jeropeesk Ruslân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Jersey]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kazachstan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kosovo]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kroaasje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Letlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Lychtenstein]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Litouwen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Lúksemboarch (lân)]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Man]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Noard-Masedoanje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Moldaavje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Monako]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Montenegro]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Nederlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Noard-Ierlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Noarwegen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Oekraïne]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Poalen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Portegal]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Roemeenje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn San Marino]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Servje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sibearje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Skotlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sloveenje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Slowakije]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Spanje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Osseesje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sweden]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Switserlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Syprus]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tsjechje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Turkije]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Wales]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Wyt-Ruslân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Afganistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Algerije]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Feriene Steaten]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Israel]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Japan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kanada]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kirgyzje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Libanon]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Marokko]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Meksiko]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Mongoalje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Noard-Koreä]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Oezbekistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Pakistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Palestina]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sina]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Koreä]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Syrje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tadzjikistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tuneezje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Yndia]] pfi0o61s56qnizyue2ce4digy08qllr 0 3677 1235720 1172525 2026-07-20T19:00:50Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN-skema 1235720 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme=iisdûker |Ofbyld= [[File:Gavia immer -Minocqua, Wisconsin, USA -swimming-8.jpg|250px]]<br><small>simmerkleed</small><br>[[File:Loon, common 04-24 a.jpg|250px]]<br><small>winterkleed</small> |lûd=[[File:Loon yodel.ogg|250px]] |Ryk= [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse= [[fûgels]] (''Aves'') |Skift= [[seedûkereftigen]] (''Gaviiformes'') |Famylje= [[seedûkerfûgels]] (''Gaviidae'') |Skaai= [[seedûkers]] (''Gavia'') |Wittenskiplike namme= Gavia immer |Beskriuwer, jier= [[Morten Thrane Brünnich|Brünnich]], 1764 |IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] ---- |lânkaart=[[File:Gavia immer map 2.svg|center|250px]]<small>{{Color box|#ff6600}} [[simmerfûgel]]<br>{{Color box|#5f8dd3}} [[wintergast]]<br>{{Color box|#ffd42a}} [[trochtrekker]]</small> }} De '''iisdûker''' (''Gavia immer'') is mei sa'n 73-88 sm in grutte seedûker. Hy is justjes lytser as de [[gielsnaffeldûker]]. De iisdûker briedt op it binnenwetter fan Kanada, Alaska, op Grienlân en ek op Yslân. It wyfke leit 2 aaien yn in nest oan de râne fan in mar flakby it wetter. De beide âlden briede de aaien tegearre yn sa'n 30 dagen út. By winterdei ferspriedet de iisdûker him oer in grutter gebiet, en komt er fierder nei it suden. Dan is er ek te finen lâns de hiele Jeropeeske westkust en alle de kusten fan Noard-Amearika. Lykas de oare [[seedûkers]] is de iisdûker in [[fisk]]iter. Hy fangt syn proai ûnder wetter; dêrby kin er dûke oant in djipte fan likernôch 60 meter. De iisdûker is de nasjonale fûgel fan [[Kanada]] en stiet ek op de Kanadeeske $1,- munt. Dy munt wurd dêrom ek wol in ''Loonie'' neamd nei de Amerikaansk-Ingelske namme ''Common Loon''. [[File:Common Loon (Gavia Immer).webm|thumb|left|Swimmende iisdûker mei pyk.]] [[File:Gavia immer MHNT.ZOO.2010.11.36.4.jpg|thumb|left|160px|Aai fan de iisdûker.]] {{DEFAULTSORT:Iisduker}} [[Kategory:Fûgelsoarte]] [[Kategory:Seedûker]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Alaska]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Belgje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Fêreu-eilannen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Feriene Steaten]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Denemark]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Dútslân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Frankryk]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Fryslân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Grienlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Guernsey]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Ierlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Ingelân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Itaalje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Jersey]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kanada]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Man]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Meksiko]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Monako]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Nederlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Noard-Ierlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Noarwegen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Portegal]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sibearje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sint-Pierre en Miquelon]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Skotlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Spanje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Wales]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Yslân]] j1hef8h23x31fv8no7vg6d0m255ujp3 1235721 1235720 2026-07-20T19:02:17Z Ieneach fan 'e Esk 13292 kt 1235721 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme=iisdûker |Ofbyld= [[File:Gavia immer -Minocqua, Wisconsin, USA -swimming-8.jpg|250px]]<br><small>simmerkleed</small><br>[[File:Loon, common 04-24 a.jpg|250px]]<br><small>winterkleed</small> |lûd=[[File:Loon yodel.ogg|250px]] |Ryk= [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse= [[fûgels]] (''Aves'') |Skift= [[seedûkereftigen]] (''Gaviiformes'') |Famylje= [[seedûkerfûgels]] (''Gaviidae'') |Skaai= [[seedûkers]] (''Gavia'') |Wittenskiplike namme= Gavia immer |Beskriuwer, jier= [[Morten Thrane Brünnich|Brünnich]], 1764 |IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] ---- |lânkaart=[[File:Gavia immer map 2.svg|center|250px]]<small>{{Color box|#ff6600}} [[simmerfûgel]]<br>{{Color box|#5f8dd3}} [[wintergast]]<br>{{Color box|#ffd42a}} [[trochtrekker]]</small> }} De '''iisdûker''' (''Gavia immer'') is mei sa'n 73-88 sm in grutte seedûker. Hy is justjes lytser as de [[gielsnaffeldûker]]. De iisdûker briedt op it binnenwetter fan Kanada, Alaska, op Grienlân en ek op Yslân. It wyfke leit 2 aaien yn in nest oan de râne fan in mar flakby it wetter. De beide âlden briede de aaien tegearre yn sa'n 30 dagen út. By winterdei ferspriedet de iisdûker him oer in grutter gebiet, en komt er fierder nei it suden. Dan is er ek te finen lâns de hiele Jeropeeske westkust en alle de kusten fan Noard-Amearika. Lykas de oare [[seedûkers]] is de iisdûker in [[fisk]]iter. Hy fangt syn proai ûnder wetter; dêrby kin er dûke oant in djipte fan likernôch 60 meter. De iisdûker is de nasjonale fûgel fan [[Kanada]] en stiet ek op de Kanadeeske $1,- munt. Dy munt wurd dêrom ek wol in ''Loonie'' neamd nei de Amerikaansk-Ingelske namme ''Common Loon''. [[File:Common Loon (Gavia Immer).webm|thumb|left|Swimmende iisdûker mei pyk.]] [[File:Gavia immer MHNT.ZOO.2010.11.36.4.jpg|thumb|left|160px|Aai fan de iisdûker.]] {{DEFAULTSORT:Iisduker}} [[Kategory:Fûgelsoarte]] [[Kategory:Seedûker]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Alaska]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Belgje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Fêreu-eilannen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Feriene Steaten]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Denemark]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Dútslân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Frankryk]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Fryslân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Grienlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Guernsey]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Ierlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Ingelân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Itaalje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Jersey]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kanada]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Man]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Meksiko]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Monako]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Nederlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Noard-Ierlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Noarwegen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Portegal]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sibearje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sint-Pierre en Miquelon]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Skotlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Spanje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Wales]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Yslân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Atlantyske Oseaan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Grutte Oseaan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Golf fan Kalifornje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Noardlike Iissee]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Noardsee]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Middellânske See]] cdccuql6h7b7sa8g3jps5ncb4sedct1 0 3738 1235981 1172673 2026-07-22T23:28:00Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN-skema 1235981 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme=klút |Ofbyld= [[File:Pied Avocet Recurvirostra avosetta.jpg|250px]] |lûd=[[File:Avocet (Recurvirostra avosetta) (W1CDR0001419 BD20).ogg|250px]] |Ryk= [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse= [[fûgels]] (''Aves'') |Skift= [[wilstereftigen]] (''Charadriiformes'') |Famylje= [[klútfûgels]] (''Recurvirostridae'') |Skaai= [[kluten]] (''Recurvirostra'') |Wittenskiplike namme= Recurvirostra avosetta |Beskriuwer, jier= [[Linnaeus]], 1758 |IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] ---- |lânkaart=[[File:RecurvirostraAvosettaIUCNver2019-2.png|center|250px]]<small>{{Color box|#008000}} [[stânfûgel]] <br>{{Color box|#00FF00}} [[simmerfûgel]]<br>{{Color box|#007FFF}} [[wintergast]]</small> }} De '''klút''' (''Recurvirostra avosetta'') is in fûgel út de famylje fan de [[Klútfûgels]]. De 45 sm grutte fûgel is wer te kennen oan syn swart-wite fearren. Fierder hat er lange swarte skonken en in lange [[snaffel]] dy't omheech bûcht. == Fersprieding == Klúten komme foar oan de kust fan de [[Noardsee]] en rúnom [[Denemark]]. Ek komme se foar rúnom de [[Swarte See]]. Hja oerwinterje meastentiids by de [[Middellânske See]]. De Klút is ôfhinklik fan gebieten mei ûndjip brak wetter foar syn iten. == Iten == De Klút hat in underskiedende manier fan iten sykje. Se geane nei plakken mei undjip wetter. De klút stekt syn snaffel under wetter en dan makket er meanende bewegings hinne en wer. Se ite meast [[kreefteftigen]] en [[ynsekten]]. == Fuortplanting == De klút briedt faak yn lytse koloanjes tegearre mei [[kob]]ben, [[strânljip]]pen of [[wytstirns|wytstirnzen]]. It nest is in beskieden kûltsje oan it strân of yn de [[kwelder]]. Beide âlden briede yn sa'n 23-25 dagen de 3-5 aaien út. [[Ofbyld:Recurvirostra avosetta MHNT.JPG|thumb|left|180px|Aai fan 'e klút.]] {{DEFAULTSORT:Klut}} [[Kategory:Fûgelsoarte]] [[Kategory:Klút]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Andorra]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Azerbeidzjan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Belgje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bulgarije]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Denemark]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Dútslân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Eastenryk]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Estlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Frankryk]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Fryslân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Gibraltar]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Grikelân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Guernsey]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Hongarije]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Ingelân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Itaalje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Jeropeesk Ruslân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Jersey]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kazachstan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kroaasje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Noard-Masedoanje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Moldaavje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Monako]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Nederlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Noarwegen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Oekraïne]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Portegal]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Roemeenje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn San Marino]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Servje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sibearje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sloveenje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Slowakije]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Spanje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sweden]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Syprus]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tsjechje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Turkije]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Irak]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Iran]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Israel]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Jordaanje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kirgyzje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Koeweit]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Libanon]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Mongoalje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Oezbekistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Pakistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Palestina]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Saûdy-Araabje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sina]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Syrje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Yndia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Algerije]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Angoala]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Benyn]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Boerûndy]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Botswana]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Dzjibûty]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Egypte]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Ekwatoriaal-Guinee]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Eritreä]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Etioopje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Gabon]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Gambia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Gana]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Guinee]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Guinee-Bissau]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Ivoarkust]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kameroen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kenia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kongo (Demokratyske Republyk)]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kongo (Republyk)]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Lesoto]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Libearia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Lybje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Malawy]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Maly]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Marokko]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Mauretaanje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Mozambyk]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Namybje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Nigearia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Niger]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Rûanda]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sambia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sao Tomee en Prinsipe]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Senegal]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sierra Leöane]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Simbabwe]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Somaalje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Afrika]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Sûdan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Swazylân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tanzania]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Togo]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tuneezje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Uganda]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Westlike Sahara]] pmw7i7bqls1aluqbbh58usjh93362c9 0 3744 1235762 1172569 2026-07-20T19:30:38Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN-skema 1235762 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme=ivoarsnaffelspjocht |Ofbyld= [[File:Ivory-billed Woodpecker by Jerry A. Payne.jpg|250px]]<br><small>Foto út [[1935]] fan Arthur A. Allen, ynkleure troch <br>Jerry A. Payne.</small> |lûd= |Ryk= [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse= [[fûgels]] (''Aves'') |Skift= [[spjochteftigen]] (''Piciformes'') |Famylje= [[spjochten]] (''Picidae'') |Skaai= [[ivoarsnaffelspjochten ]] <br>&nbsp;&nbsp;&nbsp;(''Campephilus'') |Wittenskiplike namme= Campephilus principalis |Beskriuwer, jier= [[Linnaeus]], 1758 |IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-CR.png|250px]]<br><small>mooglik al '''útstoarn'''</small> ---- |lânkaart=[[File:Hasbrouck Ivory Billed range 1891.png|center|250px]]<small>fersprieding yn 1860 (omline gebiet) en 1891 (arsearre gebiet)</small> }} De '''ivoarsnaffelspjocht''' (''Campephilus principalis'') is mei sa'n 46-51 sm de grutste spjocht fan [[Noard-Amearika]]. De ''International Union for Conservatation of Nature'' registrearret it foarkommen fan de fûgel as "krityk", <ref>[https://www.iucnredlist.org/species/22681425/125486020, IUCN, 11.12.2019]</ref> wylst de ''American Birding Assosiation'' de ivoarsnaffelspjocht as "mooglik of definityf útstoarn" klassifisearret.<ref>[https://abcbirds.org/bird/ivory-billed-woodpecker/ ABC Birds, 11.12.2019]</ref>. == Beskriuwing == De fûgel hat swarte en wite fearre, in reade helm en in ivoarkleurige snaffel. De ivoarsnaffelspjocht wurdt tusken de 48 en 63 sintimeter grut en hat in spanwiidte fan likernôch 76 sintimeter. It gewicht fan de fûgel is ûngefear 450-570 gram. De fûgel wurdt tusken de 15 en 30 jier âld. [[Ofbyld:Campephilus principalisAWP066AA2.jpg|left|200px|thumb|[[Ornitology]]ske tekenings fan 'e ivoarsnaffelspjocht. Dy mei de reade toef is it mantsje; it wyfke hat in swarte toef.]] [[File:Campephilus principalis - Hessisches Landesmuseum Darmstadt - Darmstadt, Germany - DSC00121.jpg|180px|thumb|left|In [[taksidermy|opset]] eksimplaar yn it [[Hessisches Landesmuseum Darmstadt]], te [[Darmstadt]].]] De kennis oer it gedrach en de ekology fan de fûgel is foar it measte basearre op de stúdzje fan James Tanner nei ferskillende fûgels yn in bosk oan de Tensas-rivier yn de jierren 1930. == Utstoarn (?) == De ivoarsnaffelspjocht is ien fan de grutste soarten fan de spjochteftigen dy't eartiids libbe yn de grutte sompige bosken oan de súdeastkust fan de [[Feriene Steaten]]. In algemien foarkommende soart hat de ivoarsnaffelspjocht nea west. De bosken dêr't de fûgel libbe waarden yn de rin fan de 19e iuw foar in grut part kapt en dêrmei ferdwûn it natuerlike habitat fan de ivoarsnaffelspjocht. Wat minder spile ek de jacht op en it sammeljen fan de fûgel in rol by de ôfname fan de soart. Al yn de jierren 1920 wie de fûgel in tige seldsume ferskining en yn dy tiid mienden ornitologen al dat er al útstoarn wie, mar der waard in pearke yn Florida ûntdutsen, dat troch samlers deasketten waard.<ref>[https://www.smithsonianmag.com/science-nature/ghost-of-a-chance-82491331/ Smithsonian Magazine, Ghost of a Time, augustus 2005]</ref> De lêste waarnimmings fan de spjocht waarden dien yn de grutste doe noch besteande sompebosken fan [[Louisiana]]. Nei trije dagen sykjen fûn in ekspedysje fan de promovendus James Tanner mei in pear ornitologen dêr yn 1935 in populaasje en lei in pearke by harren nêst op film fêst. Eigner fan it gebiet wie de [[Singer Corporation]] en de ''National Audubon Society'' besocht de kaprjochten fan it gebiet oan te keapjen om sa it gebiet te behâlden, mar Singer Corporation wegere it oanbod. Tanner brocht de jierren 1937-1939 troch mei it bestudearjen fan de ivoarsnaffelspjocht yn it gebiet fan Singer Corporation en reizge fjierder troch it Suden om as ûnderdiel fan syn einskripsje te sykjen nei oare populaasjes. Op dat stuit rûzde er it tal fûgels fan de soarte op noch mar 22 oant 24 eksimplaren, wêrfan 6 oant 8 yn it gebiet fan Singer Corporation. In pear jier letter wiene de bosken dêr't Tanner de spjochten filme hie foar it measte kapt en oant april 1944 waard der noch in iensum wyfke waarnommen yn de buert fan in âlde beam. Dat wyfke hat de lêste, algemien akseptearre waarnimming fan de fûgel yn de Feriene Steaten west.<ref>[https://abcbirds.org/bird/ivory-billed-woodpecker/ American Bird Conservancy]</ref> Sûnt dy tiid is der tynge dien fan ferskate waarnimmings, mar jimmeroan koe gjin ûnwjerlisber bewiis levere wurde dat de fûgel noch bestiet. Bekend binne benammen de op 25 april 2004 fêstleine bylden yn it ''Cache River National Wildlife Refuge'' yn it eastlike diel fan [[Arkansas]], in koarte en ûnskerpe film dy't bekend waard ûnder de namme ''Luneau fideo''. De bylden soene in mantsje fan de ivoarsnaffelspjocht wjerjaan, dy't fan beam nei beam fleach. Yn 2005 makken ûndersikers yn in rapport bekend dat it om autentike bylden fan de ivoarsnaffelspjocht gyng.<ref>[http://www.birds.cornell.edu/ivory/evidence/segments/whiteback CornellLab of Ornthology, oproppen 11.12.2019]</ref> Oare ûndersikers konkludearren nei ûndersyk yn 2006 lykwols dat de bylden in gewoane [[Noardamearikaanske helmspjocht]] sjen lieten.<ref>[https://www.sibleyguides.com/bird-info/ivory-billed-woodpecker/ Sibley Guides, 11.12.2019]</ref> De organisaasje ''Nature Conservancy'' love yn 2008 $ 50.000 út foar dejinge dy't in libben eksimplaar fan de ivoarsnaffelspjocht fûn. == Habitat == [[File:English Bayou in the Pearl River swamp in Louisiana.jpg|thumb|left|250px|It gebiet yn Louisiana, dêr't Michael Collins yn de jierren 2004-2008 freskate kearen de ivoarsnaffelspjocht sjoen hawwe soe.]] [[File:Campephilus principalisAPP049CA.jpg|thumb|180px|De kleurferskillen fan in mantsje en in wyfke.]] De soarte libbet yn sompige bosken mei in bulte dea hout, dy't eartiids oant foar de [[Amerikaanske Boargeroarloch]] yn in grut diel fan it suden fan de Feriene Steaten stiene. Nei de boargerkriich ûntboske de houtyndustry miljoenen hektares yn it Suden, sadat der foar de ivoarsnaffelspjocht allinne lytsere, isolearre stikken habitat oerbleaune. De ôfrûne jierren binne der maatregels nommen foar gebieten dêr't mooglik noch individuele eksimplaren libje. De maatregels fariearje fan herstel fan habitat oant de oankeap fan natoergebieten troch natoerorganisaasjes. De soarte is te ferdielen yn twa ûndersoarten: * C. p. principalis: it súdeasten fan de Feriene Steaten. * C. p. bairdii: Kuba.<ref>[https://www.hbw.com/species/ivory-billed-woodpecker-campephilus-principalis Handbook of the Birds of the World, 11.12.2019]</ref> De Kubaanske ûndersoarte libbe ek yn âlde bosken op it eilân en troch't oan it begjin fan de 20e iuw dêr de measte leafbosken al kapt wiene oerlibbe de fûgel allinne noch yn de bercheftige dinnebosken fan it noardeastlike diel fan it eilân. Sûnt 1987 is ek de Kubaanske ûndersoarte net meer sjoen. == Iten == Ivoarsnaffelspjochten ite larven fan krobben, sied, fruit en ynsekten. Mei harren grutte snaffel skile se de bast fan deade beammen ôf om ynsekten te sykjen. Om genôch iten te finen foar harrensels en de jongen hat in pearke in leefgebiet nedich fan likernôch 25 km². Dat is ek de reden dat de ivoarsnaffelspjocht nea in algemiene fûgel west hat. Se binne nei alle gedachten net territoariaal en der is nea fêststeld dat de spjocht syn leefgebiet tsjin oare soartgenoaten beskermet. == Nêst == Ivoarsnaffelspjochten foarmje nei alle gedachten pearkes foar it libben en ek nei't se jongen hân ha bliuwe se tegearre. It nêst wurdt op in hichte fan 5 oant 21 meter makke yn it deade hout fan beammen en de 3-5 wite aaien wurde neffens in rûzing fan James Tanner yn likernôch 20 dagen útbret. De jonge fûgels yn it rûchwei 50 sintimeter djippe nêst fleane nei sân oant acht wiken út en wurde dêrnei noch in pear moanne fuorre. Yn 'e hjerst of oan it begjin fan de winter moatte de jongen harren sels sjen te rêden. De nesten wurde ien kear brûkt en de oare kear sil de ivoarsnaffelspjocht net fier fan it âlde nêst in nij plak sykje foar in nêst. {{boarnen|boarnefernijing= {{reflist}} ---- {{Commonscat|Campephilus principalis}} }} [[Kategory:Fûgelsoarte]] [[Kategory:Ivoarsnaffelspjocht]] [[Kategory:Bedrige fûgel]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Feriene Steaten]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kuba]] nt93fei4ewtac73t5ids1zxjihakevn 1235763 1235762 2026-07-20T19:31:08Z Ieneach fan 'e Esk 13292 red 1235763 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme=ivoarsnaffelspjocht |Ofbyld= [[File:Ivory-billed Woodpecker by Jerry A. Payne.jpg|250px]]<br><small>Foto út [[1935]] fan Arthur A. Allen, ynkleure troch <br>Jerry A. Payne.</small> |lûd= |Ryk= [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse= [[fûgels]] (''Aves'') |Skift= [[spjochteftigen]] (''Piciformes'') |Famylje= [[spjochten]] (''Picidae'') |Skaai= [[ivoarsnaffelspjochten ]] <br>&nbsp;&nbsp;&nbsp;(''Campephilus'') |Wittenskiplike namme= Campephilus principalis |Beskriuwer, jier= [[Linnaeus]], 1758 |IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-CR.png|250px]]<br>(mooglik al '''útstoarn''') ---- |lânkaart=[[File:Hasbrouck Ivory Billed range 1891.png|center|250px]]<small>fersprieding yn 1860 (omline gebiet) en 1891 (arsearre gebiet)</small> }} De '''ivoarsnaffelspjocht''' (''Campephilus principalis'') is mei sa'n 46-51 sm de grutste spjocht fan [[Noard-Amearika]]. De ''International Union for Conservatation of Nature'' registrearret it foarkommen fan de fûgel as "krityk", <ref>[https://www.iucnredlist.org/species/22681425/125486020, IUCN, 11.12.2019]</ref> wylst de ''American Birding Assosiation'' de ivoarsnaffelspjocht as "mooglik of definityf útstoarn" klassifisearret.<ref>[https://abcbirds.org/bird/ivory-billed-woodpecker/ ABC Birds, 11.12.2019]</ref>. == Beskriuwing == De fûgel hat swarte en wite fearre, in reade helm en in ivoarkleurige snaffel. De ivoarsnaffelspjocht wurdt tusken de 48 en 63 sintimeter grut en hat in spanwiidte fan likernôch 76 sintimeter. It gewicht fan de fûgel is ûngefear 450-570 gram. De fûgel wurdt tusken de 15 en 30 jier âld. [[Ofbyld:Campephilus principalisAWP066AA2.jpg|left|200px|thumb|[[Ornitology]]ske tekenings fan 'e ivoarsnaffelspjocht. Dy mei de reade toef is it mantsje; it wyfke hat in swarte toef.]] [[File:Campephilus principalis - Hessisches Landesmuseum Darmstadt - Darmstadt, Germany - DSC00121.jpg|180px|thumb|left|In [[taksidermy|opset]] eksimplaar yn it [[Hessisches Landesmuseum Darmstadt]], te [[Darmstadt]].]] De kennis oer it gedrach en de ekology fan de fûgel is foar it measte basearre op de stúdzje fan James Tanner nei ferskillende fûgels yn in bosk oan de Tensas-rivier yn de jierren 1930. == Utstoarn (?) == De ivoarsnaffelspjocht is ien fan de grutste soarten fan de spjochteftigen dy't eartiids libbe yn de grutte sompige bosken oan de súdeastkust fan de [[Feriene Steaten]]. In algemien foarkommende soart hat de ivoarsnaffelspjocht nea west. De bosken dêr't de fûgel libbe waarden yn de rin fan de 19e iuw foar in grut part kapt en dêrmei ferdwûn it natuerlike habitat fan de ivoarsnaffelspjocht. Wat minder spile ek de jacht op en it sammeljen fan de fûgel in rol by de ôfname fan de soart. Al yn de jierren 1920 wie de fûgel in tige seldsume ferskining en yn dy tiid mienden ornitologen al dat er al útstoarn wie, mar der waard in pearke yn Florida ûntdutsen, dat troch samlers deasketten waard.<ref>[https://www.smithsonianmag.com/science-nature/ghost-of-a-chance-82491331/ Smithsonian Magazine, Ghost of a Time, augustus 2005]</ref> De lêste waarnimmings fan de spjocht waarden dien yn de grutste doe noch besteande sompebosken fan [[Louisiana]]. Nei trije dagen sykjen fûn in ekspedysje fan de promovendus James Tanner mei in pear ornitologen dêr yn 1935 in populaasje en lei in pearke by harren nêst op film fêst. Eigner fan it gebiet wie de [[Singer Corporation]] en de ''National Audubon Society'' besocht de kaprjochten fan it gebiet oan te keapjen om sa it gebiet te behâlden, mar Singer Corporation wegere it oanbod. Tanner brocht de jierren 1937-1939 troch mei it bestudearjen fan de ivoarsnaffelspjocht yn it gebiet fan Singer Corporation en reizge fjierder troch it Suden om as ûnderdiel fan syn einskripsje te sykjen nei oare populaasjes. Op dat stuit rûzde er it tal fûgels fan de soarte op noch mar 22 oant 24 eksimplaren, wêrfan 6 oant 8 yn it gebiet fan Singer Corporation. In pear jier letter wiene de bosken dêr't Tanner de spjochten filme hie foar it measte kapt en oant april 1944 waard der noch in iensum wyfke waarnommen yn de buert fan in âlde beam. Dat wyfke hat de lêste, algemien akseptearre waarnimming fan de fûgel yn de Feriene Steaten west.<ref>[https://abcbirds.org/bird/ivory-billed-woodpecker/ American Bird Conservancy]</ref> Sûnt dy tiid is der tynge dien fan ferskate waarnimmings, mar jimmeroan koe gjin ûnwjerlisber bewiis levere wurde dat de fûgel noch bestiet. Bekend binne benammen de op 25 april 2004 fêstleine bylden yn it ''Cache River National Wildlife Refuge'' yn it eastlike diel fan [[Arkansas]], in koarte en ûnskerpe film dy't bekend waard ûnder de namme ''Luneau fideo''. De bylden soene in mantsje fan de ivoarsnaffelspjocht wjerjaan, dy't fan beam nei beam fleach. Yn 2005 makken ûndersikers yn in rapport bekend dat it om autentike bylden fan de ivoarsnaffelspjocht gyng.<ref>[http://www.birds.cornell.edu/ivory/evidence/segments/whiteback CornellLab of Ornthology, oproppen 11.12.2019]</ref> Oare ûndersikers konkludearren nei ûndersyk yn 2006 lykwols dat de bylden in gewoane [[Noardamearikaanske helmspjocht]] sjen lieten.<ref>[https://www.sibleyguides.com/bird-info/ivory-billed-woodpecker/ Sibley Guides, 11.12.2019]</ref> De organisaasje ''Nature Conservancy'' love yn 2008 $ 50.000 út foar dejinge dy't in libben eksimplaar fan de ivoarsnaffelspjocht fûn. == Habitat == [[File:English Bayou in the Pearl River swamp in Louisiana.jpg|thumb|left|250px|It gebiet yn Louisiana, dêr't Michael Collins yn de jierren 2004-2008 freskate kearen de ivoarsnaffelspjocht sjoen hawwe soe.]] [[File:Campephilus principalisAPP049CA.jpg|thumb|180px|De kleurferskillen fan in mantsje en in wyfke.]] De soarte libbet yn sompige bosken mei in bulte dea hout, dy't eartiids oant foar de [[Amerikaanske Boargeroarloch]] yn in grut diel fan it suden fan de Feriene Steaten stiene. Nei de boargerkriich ûntboske de houtyndustry miljoenen hektares yn it Suden, sadat der foar de ivoarsnaffelspjocht allinne lytsere, isolearre stikken habitat oerbleaune. De ôfrûne jierren binne der maatregels nommen foar gebieten dêr't mooglik noch individuele eksimplaren libje. De maatregels fariearje fan herstel fan habitat oant de oankeap fan natoergebieten troch natoerorganisaasjes. De soarte is te ferdielen yn twa ûndersoarten: * C. p. principalis: it súdeasten fan de Feriene Steaten. * C. p. bairdii: Kuba.<ref>[https://www.hbw.com/species/ivory-billed-woodpecker-campephilus-principalis Handbook of the Birds of the World, 11.12.2019]</ref> De Kubaanske ûndersoarte libbe ek yn âlde bosken op it eilân en troch't oan it begjin fan de 20e iuw dêr de measte leafbosken al kapt wiene oerlibbe de fûgel allinne noch yn de bercheftige dinnebosken fan it noardeastlike diel fan it eilân. Sûnt 1987 is ek de Kubaanske ûndersoarte net meer sjoen. == Iten == Ivoarsnaffelspjochten ite larven fan krobben, sied, fruit en ynsekten. Mei harren grutte snaffel skile se de bast fan deade beammen ôf om ynsekten te sykjen. Om genôch iten te finen foar harrensels en de jongen hat in pearke in leefgebiet nedich fan likernôch 25 km². Dat is ek de reden dat de ivoarsnaffelspjocht nea in algemiene fûgel west hat. Se binne nei alle gedachten net territoariaal en der is nea fêststeld dat de spjocht syn leefgebiet tsjin oare soartgenoaten beskermet. == Nêst == Ivoarsnaffelspjochten foarmje nei alle gedachten pearkes foar it libben en ek nei't se jongen hân ha bliuwe se tegearre. It nêst wurdt op in hichte fan 5 oant 21 meter makke yn it deade hout fan beammen en de 3-5 wite aaien wurde neffens in rûzing fan James Tanner yn likernôch 20 dagen útbret. De jonge fûgels yn it rûchwei 50 sintimeter djippe nêst fleane nei sân oant acht wiken út en wurde dêrnei noch in pear moanne fuorre. Yn 'e hjerst of oan it begjin fan de winter moatte de jongen harren sels sjen te rêden. De nesten wurde ien kear brûkt en de oare kear sil de ivoarsnaffelspjocht net fier fan it âlde nêst in nij plak sykje foar in nêst. {{boarnen|boarnefernijing= {{reflist}} ---- {{Commonscat|Campephilus principalis}} }} [[Kategory:Fûgelsoarte]] [[Kategory:Ivoarsnaffelspjocht]] [[Kategory:Bedrige fûgel]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Feriene Steaten]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kuba]] ipaucchm4n7qlerbtvcvo6iirc71r2k 0 3930 1235982 1171989 2026-07-22T23:30:35Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN-skema 1235982 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme=knobbelswan |Ofbyld= [[File:Mute swan Vrhnika.jpg|250px]] |lûd=[[File:Cygnus olor - Mute Swan XC434964.mp3|250px]]<br><small>lûd fan 'e wjukslaggen fan 'e knobbelswan |Ryk= [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse= [[fûgels]] (''Aves'') |Skift= [[goeseftigen]] (''Anseriformes'') |Famylje= [[einfûgels]] (''Anatidae'') |Skaai= [[swannen]] (''Cygnus'') |Wittenskiplike namme= Cygnus olor |Beskriuwer, jier= [[Linnaeus]], 1758 |IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] ---- |lânkaart=[[File:Cygnus olor map.svg|center|250px]]<small>{{Color box|#008000}} [[stânfûgel]] <br>{{Color box|#FFFF00}} [[simmerfûgel]]<br>{{Color box|#0000FF}} [[wintergast]]<br>(Yn [[Oseaanje]] en [[Noard-Amearika]] is it in [[eksoat]].)</small> }} De '''knobbelswan''' of '''knobbeswan''' (''Cygnus olor'') is in 145-160 sm grutte [[fûgel]] út de famylje fan de [[Einfûgels]]. Mei sa'n 10-13 kilogram is it ien fan de swierste dieren dy't fleane kinne. De knobbelswan hat wite fearren lykas de measte oare swannen mar is te ûnderskieden troch syn oranje-reade [[snaffel]] mei in swarte knobbel derboppe. Dizze swarte knobbel is by it mantsje grutter as by it wyfke. Ek de poaten fan de Knobbelswan binne swart. == Fersprieding == De knobbelswan kaam eartiids allinich yn it noarden fan Midden-[[Jeropa]] foar en rûnom de [[Swarte See]] en ek yn it westen fan [[Aazje]]. Troch dat de fûgel yn parken útset waard hat er yn de leste iuwen ek [[West-Jeropa]] ta wengebiet makke en is er ek yn [[Nederlân]] in protte te sjen. [[File:Schwanenpaar (1) beim Gründeln mit Jungen im Sonnensee, Binsfeld.JPG|thumb|left|Cygnus olor]] [[File:Cygnus olor MHNT.ZOO.2010.11.11.2.jpg|thumb|left|''Cygnus olor'']] == Iten == Knobbelswannen ite it meast wetterplanten, dy't se mei harren lange hals under wetter opfiskje. Se kinne hjirby wol sa'n 60-70 sm under wetter rikke. By tiiden binne se ek wol yn de greide oan it gerskjen. == Fuortplanting == De knobbelswan makket in grut nêst fan reid en oare planten. Hjir briedt it wyfke de 5-8 [[Aai (bist)|aaien]] yn sa'n 38 dagen út. Eltsenien dy't in de buert fan it nest komt wurdt fuortreage. Hjirby brûke de fugels harren snaffel en kinne se mei harren [[wjukken]] bêste klappen jaan. De jongen bliuwe in hiel jier by harren âlden, oant se yn it folgjende briedseizoen ferjage wurde. De jonge fûgels binne griis en wurde pas nei in jier wyt. == Sjoch ek == * [[List fan fûgels]] [[Kategory:Fûgelsoarte]] [[Kategory:Swan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Azerbeidzjan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Belgje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bulgarije]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Oekraïne]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Dútslân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Eastenryk]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Estlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Finlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Frankryk]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Fryslân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Grikelân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Guernsey]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Ierlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Ingelân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Iran]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Itaalje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Jeropeesk Ruslân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Jersey]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kazachstan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Letlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Litouwen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Lúksemboarch (lân)]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Lychtenstein]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Man]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Moldaavje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Mongoalje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Nederlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Noard-Ierlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Noarwegen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Oezbekistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Poalen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Roemeenje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sibearje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sina]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Skotlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sweden]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Switserlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tsjechje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Turkije]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Turkmenistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Wales]] [[Kategory:Eksoat yn Austraalje]] [[Kategory:Eksoat yn de Feriene Steaten]] [[Kategory:Eksoat yn Kanada]] [[Kategory:Eksoat yn Nij-Seelân]] [[Kategory:Eksoat yn Súd-Afrika]] phekbhl9r1gsboqsxca10xsj03w0wuw 0 3990 1235980 1177112 2026-07-22T23:23:21Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN-skema 1235980 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte| Namme = kloekswan| Ofbyld = [[File:Cygnus cygnus EM1B8401 (33593761144) (2).jpg|250px]]| lûd = [[File:Cygnus cygnus - Whooper Swan XC510800.mp3|250px]]| Ryk = [[dieren]] (''Animalia'')| Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')| Klasse = [[fûgels]] (''Aves'')| Skift = [[goeseftigen]] (''Anseriformes'') | Famylje = [[einfûgels]] (''Anatidae'')| Skaai = [[swannen]] (''Cygnus'') | Wittenskiplike namme= Cygnus cygnus | Beskriuwer, jier= [[Linnaeus]], 1758| IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] ---- |lânkaart=[[File:Cygnus-cygnus.png|center|250px]]<small>{{Color box|#17a60c}} [[stânfûgel]] <br> {{Color box|#F6FF00}} [[simmerfûgel]] <br>{{Color box|#2400FF}} [[wintergast]] }} De '''kloekswan''' of '''gûlswan''' (''Cygnus cygnus'') is in 140-160 sm grutte [[fûgel]] út de famylje fan de [[einfûgels]]. De fûgel is hielendal wyt en liket krekt op de [[Lytse Swan]] mar is in stik grutter. De kloekswan is likegrut as de [[Knobbelswan]] mar is hjir fan te ûnderskieden troch syn giel mei swarte [[snaffel]], en fansels it ûntbrekken fan de knobbel. == Fersprieding == [[Ofbyld:Cygnus cygnus EM1B9667 (49846999103).jpg|thumb|left|''Kloekswan op it nêst'']] De kloekswan briedt yn it noarden fan [[Jeropa]], bygelyks yn [[Finlân]] en [[Ruslân|Noard-Ruslân]]. Syn briedgebiet leit krekt súdliker as dat fan 'e Lytse Swan. De swannen oerwinterje meast yn súdlik [[Skandinaavje]] of by de [[Swarte See]]. Ek briedt de Kloekswan op [[Yslân]], dizze fûgels oerwinterje yn [[Grut-Brittanje]]. De soarte docht it goed yn Sweden, Dútslân en Poalen en wreidet him út, itjinge te krijen hat mei mear iten en de oanpassing fan 'e fûgel oan kultuerlân.<ref>[https://www.vogelatlas.nl/ Fûgelatlas fan Nederlân, side 86-87]</ref> Yn Nederlân is it tal pearkes dat hjir briedt tige beheind. Bekend is dat de soarte sûnt 2015 yn it [[Nasjonaal Park It Drintsk-Fryske Wâld]] en by Wapserfean bret hat, faaks ek noch yn 'e [[De Weerribben|Weerribben]]. Winterdeis wurdt de soarte yn hieltiten gruttere oantallen en yn in grut diel fan it lân sjoen, mar de bêste lokaasjes lizze yn it noardeasten: it [[Lauwersmar]]gebiet en fierder it easten fan Fryslân, de [[Noardeastpolder]], de Rânemar, [[Drinte]] en súdeastlik [[Grinslân]]. == Iten == Lykas de knobbelswan binne de kloekswannen plante-iters. Se gerskje minder as de knobbelswannen en sykje mear nei wetterplanten. == Fuortplanting == [[Ofbyld:Cygnus cygnus MWNH 0942.JPG|thumb|left|''Aai fan 'e kloekswan'']] Kloekswannen bliuwe har hiele libben by deselde partner. It brieden begjint ôfhinklik fan it klimaat yn it briedgebiet yn april of maaie. It wyfke leit 4-9 aaien dy't nei sa'n moanne brieden útkomme. De jongen kinne nei sa'n 2,5 moanne fleane, mar bliuwe noch de hiele winter by harren âlden. == Sjoch ek == * [[List fan fûgels]] {{Boarnen|boarnefernijing= * [https://www.vogelbescherming.nl/ontdek-vogels/kennis-over-vogels/vogelgids/vogel/wilde-zwaan#:~:text=De%20wilde%20zwaan%20is%20een%20beschermde%20inheemse%20diersoort.,geregeld%20in%20de%20Wet%20natuurbescherming. Fûgelbeskerming Nederlân] {{reflist}} ---- {{Commonscat|Cygnus cygnus}} }} [[Kategory:Fûgelsoarte]] [[Kategory:Swan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Albaanje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Azerbeidzjan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Belgje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bosnje-Hertsegovina]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bulgarije]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Denemark]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Dútslân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Eastenryk]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Finlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Frankryk]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Fryslân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Grikelân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Guernsey]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Ierlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Ingelân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Yslân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Itaalje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Jeropeesk Ruslân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Jersey]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Kanaryske Eilannen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kazachstan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kosovo]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kroaasje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Lychtenstein]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Man]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Noard-Masedoanje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Moldaavje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Montenegro]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Nederlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Noard-Ierlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Noarwegen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Oekraïne]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Poalen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Roemeenje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Servje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sibearje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Skotlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sloveenje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sweden]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Switserlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Turkije]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Iran]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Japan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Mongoalje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Noard-Koreä]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Oezbekistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sina]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Koreä]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Turkmenistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Atlantyske Oseaan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Noardsee]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Eastsee]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Middellânske See]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Swarte See]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Kaspyske See]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Eastsineeske See]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Japanske See]] 9cqimylwnjbv7dp3zi0t8nos1cvddte 0 4168 1235904 1171981 2026-07-21T22:53:48Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN-skema 1235904 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme=kapeseachbek |Ofbyld= [[File:Hooded merganser male in Central Park (95790).jpg|250px]]<br><small>mantsje</small><br>[[File:Hooded merganser female in CP (40676).jpg|250px]]<br><small>wyfke</small> |lûd=[[File:Lophodytes cucullatus - Hooded Merganser XC142587.ogg|250px]] |Ryk= [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse= [[fûgels]] (''Aves'') |Skift= [[goeseftigen]] (''Anseriformes'') |Famylje= [[einfûgels]] (''Anatidae'') |Skaai= [[kapeseachbekken]] (''Lophodytes'') |Wittenskiplike namme= Lophodytes cucullatus |Beskriuwer, jier= Reichenbach, 1853 |IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] ---- |lânkaart=[[File:Lophodytes cucullatus map.svg|center|250px]]<small>{{Kolommen2 |Kolom1= {{Color box|#7137C8}} [[stânfûgel]] <br>{{Color box|#FF7F2A}} [[simmerfûgel]] |Kolom2= {{Color box|#5F8DD3}} [[wintergast]]<br>{{Color box|#FFDD55}} [[trochtrekker]] }}</small> }} De '''kapeseachbek''' (''Lophodytes cucullatus'') is in [[fûgel]] út de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan de [[Einfûgels]]. De Kapeseachbek hat in protte fan de [[seachbekken]] en wie yn [[1758]] troch [[Carolus Linnaeus]] ek by harren yn it [[skaai (taksonomy)|skaai]] set. Yn [[1853]] is dizze fûgel troch [[Ludwig Reichenbach]] yn in apart skaai set. De Kapeseachbek hat syn namme te tankjen oan de kape dy't er rjocht oerein sette kin. Sawol it mantsje as it wyfke hawwe in kape. It mantjse hat in swart mei wite kape lykas syn meast fearren, ek hat er opfallende readbrune siden. It wyfke is hast hielendal brún. == Fersprieding == De Kapeseachbek komt foar yn [[Noard-Amearika]] yn sompen en bosken mei marren yn de buert fan de [[Grutte Marren]] en oan de Pasifyske kust. Hy oerwinteret yn it suden fan de [[Feriene Steaten]]. Somtiden is der ek wol is in ferdwaalde Kapeseachbek yn West-[[Jeropa]] sjoen. Mar tsjintwurdich is kâns grut dat in Kapeseachbek dy't yn it wyld yn Jeropa sjoen wurdt in ontsnapt eksimplaar is. Sûnt it likernôch 1950 yn Amearika foar it earst slagge mei de fûgel te fokken is it in populêre sierfûgel wurden. [[File:Lophodytes cucullatus MHNT.ZOO.2010.11.33.2.jpg|thumb|left|Aaien fan 'e kapeseachbek.]] == Fuortplanting == Lykas de [[Lytse Seachbek]] yn Jeropa, is de Kapeseachbek in [[hoalebrieder]]. Hy briedt yn beamhoalen dy't oant sa'n acht meter boppe de grûn lizze kinne. De 6-12 aaien wurde yn 30 dagen útbret. De jongen wurde troch it wyfke fersoarge. De jongen binne earst donkerbrún,;at se fearren krije lykje se in protte op harren mem, útsein dat harren kape dúdlik lytser is. Nei sa'n 70 dagen kinne de jongen fleane en ferlit de mem harren jongen. == Iten == De Kapeseachbek yt meastentiids lytse fisken, kreeften en yn de simmermoannen ek [[wetterynsekten]]. Om syn iten te fangen dúkt en swimt er ûnder wetter. Boppedat yt er ek wol wat wetterplanten. == Sjoch ek == * [[List fan fûgels]] [[Kategory:Fûgelsoarte]] [[Kategory:Einfûgel]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Alaska]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Feriene Steaten]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kanada]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Meksiko]] 2ppgfqnaudcbye6ae0btb6q1mnkbctq 1235905 1235904 2026-07-21T22:55:04Z Ieneach fan 'e Esk 13292 korr. beskriuwer 1235905 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme=kapeseachbek |Ofbyld= [[File:Hooded merganser male in Central Park (95790).jpg|250px]]<br><small>mantsje</small><br>[[File:Hooded merganser female in CP (40676).jpg|250px]]<br><small>wyfke</small> |lûd=[[File:Lophodytes cucullatus - Hooded Merganser XC142587.ogg|250px]] |Ryk= [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse= [[fûgels]] (''Aves'') |Skift= [[goeseftigen]] (''Anseriformes'') |Famylje= [[einfûgels]] (''Anatidae'') |Skaai= [[kapeseachbekken]] (''Lophodytes'') <br><small>[[Ludwig Reichenbach|Reichenbach]], 1853</small> |Wittenskiplike namme= Lophodytes cucullatus |Beskriuwer, jier= [[Linnaeus]], 1758 |IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] ---- |lânkaart=[[File:Lophodytes cucullatus map.svg|center|250px]]<small>{{Kolommen2 |Kolom1= {{Color box|#7137C8}} [[stânfûgel]] <br>{{Color box|#FF7F2A}} [[simmerfûgel]] |Kolom2= {{Color box|#5F8DD3}} [[wintergast]]<br>{{Color box|#FFDD55}} [[trochtrekker]] }}</small> }} De '''kapeseachbek''' (''Lophodytes cucullatus'') is in [[fûgel]] út de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan de [[Einfûgels]]. De Kapeseachbek hat in protte fan de [[seachbekken]] en wie yn [[1758]] troch [[Carolus Linnaeus]] ek by harren yn it [[skaai (taksonomy)|skaai]] set. Yn [[1853]] is dizze fûgel troch [[Ludwig Reichenbach]] yn in apart skaai set. De Kapeseachbek hat syn namme te tankjen oan de kape dy't er rjocht oerein sette kin. Sawol it mantsje as it wyfke hawwe in kape. It mantjse hat in swart mei wite kape lykas syn meast fearren, ek hat er opfallende readbrune siden. It wyfke is hast hielendal brún. == Fersprieding == De Kapeseachbek komt foar yn [[Noard-Amearika]] yn sompen en bosken mei marren yn de buert fan de [[Grutte Marren]] en oan de Pasifyske kust. Hy oerwinteret yn it suden fan de [[Feriene Steaten]]. Somtiden is der ek wol is in ferdwaalde Kapeseachbek yn West-[[Jeropa]] sjoen. Mar tsjintwurdich is kâns grut dat in Kapeseachbek dy't yn it wyld yn Jeropa sjoen wurdt in ontsnapt eksimplaar is. Sûnt it likernôch 1950 yn Amearika foar it earst slagge mei de fûgel te fokken is it in populêre sierfûgel wurden. [[File:Lophodytes cucullatus MHNT.ZOO.2010.11.33.2.jpg|thumb|left|Aaien fan 'e kapeseachbek.]] == Fuortplanting == Lykas de [[Lytse Seachbek]] yn Jeropa, is de Kapeseachbek in [[hoalebrieder]]. Hy briedt yn beamhoalen dy't oant sa'n acht meter boppe de grûn lizze kinne. De 6-12 aaien wurde yn 30 dagen útbret. De jongen wurde troch it wyfke fersoarge. De jongen binne earst donkerbrún,;at se fearren krije lykje se in protte op harren mem, útsein dat harren kape dúdlik lytser is. Nei sa'n 70 dagen kinne de jongen fleane en ferlit de mem harren jongen. == Iten == De Kapeseachbek yt meastentiids lytse fisken, kreeften en yn de simmermoannen ek [[wetterynsekten]]. Om syn iten te fangen dúkt en swimt er ûnder wetter. Boppedat yt er ek wol wat wetterplanten. == Sjoch ek == * [[List fan fûgels]] [[Kategory:Fûgelsoarte]] [[Kategory:Einfûgel]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Alaska]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Feriene Steaten]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kanada]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Meksiko]] b1ps9kppkrlpvq1zygnjplzxih1444u 0 4865 1235984 1177114 2026-07-22T23:35:50Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN-skema 1235984 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme=kob |Ofbyld= [[File:Lachmöwe, Chroicocephalus ridibundus 2.JPG|250px]]<small>simmerfearren</small><br>[[File:Black-headed Gull AE.JPG|250px]]<small>winterfearren</small> |lûd=[[File:Black-headed Gulls (Larus ridibundus) (W1CDR0001402 BD19).ogg|250px]] |Ryk= [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse= [[fûgels]] (''Aves'') |Skift= [[wilstereftigen]] (''Charadriiformes'') |Famylje= [[seefûgels]] (''Laridae'') |Skaai= [[kobben]] (''Chroicocephalus'') |Wittenskiplike namme= Chroicocephalus ridibundus |Beskriuwer, jier= [[Linnaeus]], 1766 |IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] ---- |lânkaart=[[File:ChroicocephalusRidibundusIUCN2019-2.png|center|250px]]<small>{{Kolommen2 |Kolom1= {{Color box|#008000}} [[stânfûgel]] <br>{{Color box|#00FF00}} [[simmerfûgel]]<br>{{Color box|#007FFF}} [[wintergast]] |Kolom2= {{Color box|#00FFFF}} [[trochtrekker]]<br>{{Color box|#FF00FF}} [[dwaalgast]] }}</small> }} De '''kob''' (''Chroicocephalus ridibundus'') is 35-39 sm grutte fûgel út de famylje fan de [[seefûgels]]. De kob hat foar in grut part wite fearren. De boppekant fan de [[wjuk]]ken is griis, en de úteinen fan de wjukken binne swart. Fierder hat de fûgel in brune kop mei in readeftige [[snaffel]] en reade poaten. Yn it winterkleed is de kop wyt mei swarte plakjes op de wangen en om de eagen hinne. De kob kin wol sa'n 30 jier âld wurde. == Oare nammen == De kob wurdt yn Fryslân ek wol kôb, kobbe, kôbel(er) as fiskmiuw neamd. [[File:Chroicocephalus ridibundus MHNT.ZOO.2010.11.128.1.jpg|thumb|left|Kobbe-aaien.]] == Fersprieding == De kob komt yn it noarden fan hiel [[Jeraazje]] foar. De fûgel libbet yn sompen, by rivieren en marren. De kobben sykje foaral om oan harren iten te kommen it selskip fan de minsken op. Winterdeis lûke de kobben meast nei wat waarmere gebieten. De kob komt yn grutte tallen foar, nei alle gedachten binne der sa'n twa miljoen kobben. == Iten == De kobben ite lytse dieren, [[fisk]]en, [[wjirm]]s en ôffal. == Fuortplanting == De kobben briede fan april oant yn july. Se briede yn grutte koloanjes. It wyfke leit meastentiids sa'n trije 5 sm grutte [[aai (bist)|aaien]] yn it nêst. Beide âlden briede de aaien yn 23-25 dagen út. Nei sa'n fjouwer oant fiif wike kinne de jonge fûgels fleane. == Sjoch ek == {{CommonsLyts|Larus ridibundus|{{PAGENAME}}}} [[Kategory:Fûgelsoarte]] [[Kategory:Kob]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Albaanje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Andorra]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Azerbeidzjan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Azoaren]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Belgje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bosnje-Hertsegovina]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bulgarije]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Denemark]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Dútslân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Eastenryk]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Estlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Fatikaanstêd]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Fêreu-eilannen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Finlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Frankryk]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Fryslân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Gibraltar]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Grikelân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Guernsey]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Hongarije]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Ierlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Ingelân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Yslân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Itaalje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Jeropeesk Ruslân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Jersey]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Kanaryske Eilannen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kazachstan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kosovo]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kroaasje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Letlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Lychtenstein]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Litouwen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Lúksemboarch (lân)]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Madeara]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Malta]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Man]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Noard-Masedoanje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Moldaavje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Monako]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Montenegro]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Nederlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Noard-Ierlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Noarwegen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Oekraïne]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Poalen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Portegal]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Roemeenje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn San Marino]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Servje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sibearje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Skotlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sloveenje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Slowakije]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Spanje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sweden]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Switserlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Syprus]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tsjechje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Turkije]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Wales]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Wyt-Ruslân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bachrein]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bangladesj]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Birma]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Brûnei]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Feriene Arabyske Emiraten]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Filipinen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Fjetnam]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Irak]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Iran]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Israel]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Japan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Jemen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Jordaanje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kambodja]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Katar]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kirgyzje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Koeweit]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Laos]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Maleizje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Mongoalje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Noard-Koreä]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Oezbekistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Oman]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Pakistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Palestina]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Saûdy-Araabje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sina]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Singapoer]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sry Lanka]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Koreä]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tailân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Taiwan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Turkmenistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Yndia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Yndoneezje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Algerije]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Westlike Sahara]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Dzjibûty]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Egypte]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Eritreä]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Etioopje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Gambia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Guinee]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Guinee-Bissau]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Ivoarkust]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kaapverdje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kenia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kongo (Demokratyske Republyk)]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kongo (Republyk)]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Libearia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Lybje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Maly]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Marokko]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Mauretaanje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Senegal]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sierra Leöane]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Somaalje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sûdan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Sûdan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tanzania]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tuneezje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Uganda]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Feriene Steaten]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Grienlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kanada]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sint-Pierre en Miquelon]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Atlantyske Oseaan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Noardlike Iissee]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Noardsee]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Eastsee]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Middellânske See]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Yndyske Oseaan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Reade See]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Perzyske Golf]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Grutte Oseaan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Súdsineeske See]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Eastsineeske See]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Japanske See]] 1fpy05aaxwao3niex973b1qhqsyoq66 0 5021 1236001 1172121 2026-07-22T23:50:38Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN-skema 1236001 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme= kraanfûgel |Ofbyld= [[File:Common crane grus grus.jpg|250px]] |lûd=[[File:Grus grus hunneberget.ogg|250px]] |Ryk= [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse= [[fûgels]] (''Aves'') |Skift= [[kraanfûgeleftigen]] (''Gruiformes'') |Famylje= [[kraanfûgels]] (''Gruidae'') |Skaai= [[gewoane kraanfûgels]] (''Grus'') |Wittenskiplike namme= Grus grus |Beskriuwer, jier= [[Linnaeus]], 1758 |IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] ---- |lânkaart=[[File:GrusGrusIUCNver2019 1.png|center|250px]]<small>{{Color box|#008000}} [[stânfûgel]] <br>{{Color box|#00FF00}} [[simmerfûgel]]<br>{{Color box|#007FFF}} [[wintergast]]</small> }} De (gewoane) '''kraanfûgel''' of '''kraan''' (''Grus grus'') is ien fan de grutste Europeeske [[fûgels]]. It is de ienichste soarte fan de famylje fan de [[kraanfûgels]] yn Noard- en Midden-[[Europa]]. == Foarkommen == De kraanfûgel is in 122-122 sm grutte fûgel mei lange poaten en in lange hals. De kop en hals fan de kraanfûgel binne swart mei in reade skedel en wite streken oan de sydkant fan de kop en hals. Hy hat grize [[fear (fûgel)|fear]]ren, mei opfallende fearren dy't yn in bôge oer de sturt hingje. De spanwiidte fan de wjukken is sa'n 220 sm. Kranen fleane mei útstrekte hals, yn in kloft yn in lange rige of V-formaasje. Fierder falt syn trompet-eftige lúd op. == Fersprieding == Yn in skier ferline wie de kraanfûgel in briedfûgel yn Nederlân. Wannear't it lêste pearke yn Nederlân ta in nêst kamen is net bekend, mar healwei de 19e iuw begûn troch it oanmeitsjen fan lân it tradisjonele briedgebiet yn Europa lytser te wurden. Likernôch healwei de 20e iuw briede de fûgel noch yn it noarden fan [[Dútslân]], [[Noarwegen]], [[Sweden]], [[Finlân]] en [[Ruslân]]. Fieder wiene der noch in pear isolearre populaasjes yn it suden fan Europa. De fûgel bleau lykwols foar ús lân in trekfûgel en striek sa noch wol yn Nederlân del, benammen yn it súdeastlike diel fan it lân, lykas yn de Peel yn East-Brabant.<ref>[https://www.kraanvogels.net/share/Geschiedenis-kraanvogels-Nederland.pdf Skiednis Kraanfûgels Nederlân op Kraanvogels.net]</ref> Sûnt 2001 briedt de fûgel mei troch ynvestearrings yn wiete heide- en feangebieten en nije natuer wer op 'e nij yn Nederlân. De earste nêsten waarden yn it [[Fochtelerfean]] boud en fan dêr út fûn de fûgel oare plakken om te brieden yn û.o. it [[Nasjonaal Park Dwingelderfjild|Dwingelderfjild]] en letter ek yn [[Oerisel]], [[Gelderlân]], [[Noard-Brabân]] en [[Limboarch]]. Yn 2019 telde it Fochtelerfean 9 pearkes, mar troch de droechte waarden der mar twa piken grutbrocht<ref>[https://www.hetfochteloerveen.nl/ Het Fochteloërveen, 08.05.2020]</ref>. De fûgels dy't yn de meast westlike gebieten briede oerwinterje meast yn [[Marokko]] en op it Ibearysk Skiereilân. De mear eastlike fûgels meast yn East-[[Afrika]] yn de sompen by de [[Nyl]]. == Fuortplanting == [[File:Grus grus egg - Niitvälja bog.jpg|thumb|175px|left|Aai fan de kraanfûgel]] De kranen begjinne yn it foarjier mei in opfallende balts. Sy dûnsje yn rûntsjes wêrby't se mei de wjukken wiidút om inoar hinne springe en se lúd trompetterje. De fûgels meitsje in nêst fan planteresten, leafst yn de sompen sadat it wetter om it nêst hinne leit. It wyfke leit 2 [[aai (bist)|aaien]] dy't troch beide âlden yn sa'n 29 dagen útbret wurde. It duorret dan noch 9 oant 10 wiken foar de jonge fûgels fleane kinne, mar ek dan bliuwe se noch oant de winter by harren âlden. Alhoewol't it tal fûgels yn it lân tanimt, binne de briedsúksessen fan de fûgel noch wol in soarch. Njonken droechte, lykas yn de simmer fan 2019, foarmet ek de rekreaasjedruk in bedriging foar it briedsúkses fan de fûgel. Troch't de kranen mei harren piken om te fûrazjearen fan it nêstplak yn it fean nei it omlizzende lânbougebiet rinne en dêrby paden en diken oer moatte, komt it faak foar dat de rêst fersteurd wurdt en/of der piken deariden wurde. == Iten == De kraanfûgel is net in sinnige iter, hy mei fan alles. Fan sied en dielen fan planten oant ynsekten en oare lytse dieren. {{Boarnen|boarnefernijing= {{reflist}} ---- {{Commonscat|Grus grus}} }} [[Kategory:Fûgelsoarte]] [[Kategory:Gewoane kraanfûgel]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Afganistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Algerije]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Armeenje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Azerbeidzjan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Oekraïne]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Denemark]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Dútslân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Egypte]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Eritreä]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Estlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Etioopje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Finlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Fjetnam]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Frankryk]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Georgje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Gibraltar]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Irak]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Iran]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Israel]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Jemen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Jeropeesk Ruslân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kazachstan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Koeweit]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Letlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Libanon]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Litouwen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Lybje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Marokko]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Mongoalje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Noarwegen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Pakistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Poalen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Portegal]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Saûdy-Araabje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sibearje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sina]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Spanje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sûdan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Sûdan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sweden]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Syrje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tuneezje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Turkije]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Turkmenistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Wyt-Ruslân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Yndia]] 51yf9v5vq8vxurnhzr58w2k5wdbf20y 0 5101 1235925 1184514 2026-07-21T23:06:07Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN-skema 1235925 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme=keizergoes |Ofbyld= [[File:Emperor.goose.arp.750pix.jpg|250px]] |lûd=[[File:Artis, keizergans - SoundCloud - Beeld en Geluid.ogg|250px]] |Ryk= [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse= [[fûgels]] (''Aves'') |Skift= [[goeseftigen]] (''Anseriformes'') |Famylje= [[einfûgels]] (''Anatidae'') |Skaai= [[guozzen]] (''Anser'') |Wittenskiplike namme= Anser canagicus |Beskriuwer, jier= [[Aleksander Fjodorovitsj Sevastianov|Sevastianov]], 1802 |IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] |lânkaart= }} De '''keizergoes''' (''Anser canagicus'') is in [[fûgel]] út de famylje fan de [[Einfûgels]]. Dizze goes is wat dûbelter as de oare guozzen, mei yn ferhâlding wat koarte poaten. De fûgels hawwe in wite kop mei in donkergrize hals. Fierder hawwe se grize fearren mei donkere en ljochtere streken. == Fersprieding == De Keizergoes briedt rûnom de [[Beringsee]]. Yn [[Alaska]] oan de eastkant en yn [[Kamtsjatkaskiereilân]] oan de westkant. De fûgels oerwinterje meast op de [[Aleoeten]] oan de súdkant fan de Beringsee. == Fuortplanting == De Keizerguozzen komme healwei maaie, begjin juny yn harren briedgebiet oan. Der wurdt in nêst boud fan plantemateriaal wêryn 4-7 aaien lein wurde. Nei sa'n 25 dagen brieden komme de aaien út. Heal augustus geane de fûgels wer op wei nei harren oerwintergebiet. [[File:Anser canagicus MHNT.ZOO.2010.11.15.7.jpg|thumb|left|Aaien fan 'e keizergoes.]] [[Kategory:Goes (skaai)]] [[Kategory:Fûgelsoarte]] [[Kategory:Goes (fûgel)]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Alaska]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sibearje]] 1hca7445jizjwfeti5zkv1w4olk8gfu 0 5186 1235979 1177111 2026-07-22T23:19:09Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN-skema 1235979 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme=klyster |Ofbyld= [[File:Turdus merula - Common blackbird 2016-12-10 02-2.jpg|250px]]<br><small>mantsje</small><br>[[File:2013.04.01.-7-Mannheim Vogelstang-Amsel-Weibchen.jpg|250px]]<br><small>wyfke</small> |lûd=[[File:Turdus merula 2.ogg|250px]]<br><small>sang</small><br>[[File:Common Blackbird (Turdus merula) (W1CDR0001525 BD22).ogg|250px]]<br><small>alaarmrop</small> |Ryk= [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse= [[fûgels]] (''Aves'') |Skift= [[moskeftigen]] (''Passeriformes'') |Famylje= [[lysterfûgels]] (''Turdidae'') |Skaai= [[lysters]] (''Turdus'') |Wittenskiplike namme= Turdus merula |Beskriuwer, jier= [[Linnaeus]], 1758 |IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] ---- |lânkaart=[[File:TurdusMerulaIUCN.svg|center|250px]]<small>{{Kolommen2 |Kolom1= '''lânseigen:'''<br>{{Color box|#008000}} [[stânfûgel]] <br>{{Color box|#00FF00}} [[simmerfûgel]]<br> {{Color box|#007FFF}} [[wintergast]] |Kolom2= '''yntrodusearre:'''<br>{{Color box|#FFFF00}} [[eksoat]]<br>{{Color box|#FF80FF}} wierskynlik [[útstjerren (biology)|útstoarn]] }}</small> }} De '''klyster''' of '''swarte lyster''' (''Turdus merula''), yn 'e folksmûle faak gewoan '''lyster''' neamd, is in fûgel út de famylje fan de [[lysterfûgels]]. == Foarkommen == It mantsje sit hielendal swart yn de fearren, fandêr ek syn [[Ingelsk]]e namme ''Blackbird''. Fierder hat hy grize poaten en in giele snaffel en in giele ring om it each, It wyfke is hiel ûnopfallend mei brúngrize fearren en ek gjin giele snaffel of ring. De Klysters binne sa'n 25 sm grut. [[Ofbyld:Nederlandsche_vogelen_(KB)_-_Turdus_merula_(016f).jpg|thumb|left|180px|Klyster in ''Nederlandsche Vogelen'', Vol. 1 (1770)]] == Fersprieding == De Klyster komt besuden fan de poalsirkel yn hiel [[Jeropa]] en grutte parten fan [[Aazje]] foar. Op oare plakken is er útset, Yn [[Austraalje (wrâlddiel)|Austraalje]] en [[Nij-Seelân]] wurdt er sjoen as in pleach. Utsein de noardlikst libjende fûgels binne de klysters gjin trekfûgels en bliuwe se it hiele jier yn harren territoarium. == Iten == Klysters ite fan alles. Se ite wjirms en ynsekten mar ek wol beien en ek wol ôffal. Se hawwe in territoarium dat bot ferdigene wurdt troch it mantsje, tsjinoer oare klysters mar ek wol tsjinoer oare, lytsere fûgels. == Fuortplanting == [[File:Turdus merula merula MHNT.ZOO.2010.11.186.11.jpg|left|200px|thumb|Aaien fan de klyster]] It briedseizoen fan de Klyster rint yn Jeropa fan ein maart oant ein juny, Yn dy tiid briedt it wyfke twa of trije kear. It nêst wurdt makke troch it wyfke, meast op in twa meter hichte yn in strûk of beam. Ek wurdt it nêst wol makke yn bygelyks in daksgoate of yn in ferskûle hoeke yn in hok. It wyfke briedt de fjouwer of fiif aaien yn sa'n twa wiken út. Dernei bliuwe de jongen ek noch twa wike yn it nêst dêr't se troch beide âlden fuorre wurde. {{Clearleft}} == Sjoch ek == {{Commonscat|Turdus merula|Klyster (''Turdus merula'')}} {{DEFAULTSORT:Klister}} [[Kategory:Fûgelsoarte]] [[Kategory:Lyster]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Abgaazje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Albaanje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Andorra]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Armeenje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Azerbeidzjan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Belgje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bosnje-Hertsegovina]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bulgarije]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Denemark]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Dútslân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Eastenryk]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Estlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Fatikaanstêd]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Fêreu-eilannen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Finlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Frankryk]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Fryslân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Georgje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Gibraltar]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Grikelân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Guernsey]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Hongarije]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Ierlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Ingelân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Itaalje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Jeropeesk Ruslân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Jersey]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Kanaryske Eilannen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kazachstan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kosovo]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kroaasje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Letlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Lychtenstein]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Litouwen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Lúksemboarch (lân)]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Madeara]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Malta]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Man]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Noard-Masedoanje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Moldaavje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Monako]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Montenegro]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Nederlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Noard-Ierlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Noarwegen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Oekraïne]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Poalen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Portegal]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Roemeenje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn San Marino]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Servje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Skotlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sloveenje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Slowakije]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Spanje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Osseesje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sweden]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Switserlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Syprus]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tsjechje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Turkije]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Wales]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Wyt-Ruslân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Afganistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Algerije]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Irak]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Iran]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Israel]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Jordaanje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kirgyzje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Libanon]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Marokko]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Oezbekistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Pakistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Palestina]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Syrje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tadzjikistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tuneezje]] [[Kategory:Eksoat yn Austraalje]] [[Kategory:Eksoat yn Nij-Seelân]] iwu4cwk0f9mi4rncddb5pty55ptsss5 0 5197 1235848 1198772 2026-07-21T15:44:11Z CommonsDelinker 353 Flag_of_Cape_Verde.svg ferfongen troch [[c:File:Flag_of_Cape_Verde_(10-17).svg|Flag_of_Cape_Verde_(10-17).svg]] (troch [[c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] om't: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR3|Criterion 3]] (obvious error) · Government 1235848 wikitext text/x-wiki {{Universele ynfoboks see en mar | namme =Atlantyske Oseaan | ôfbylding =Atlantic Ocean.png | ôfbyldingsbreedte = | ôfbyldingstekst = | Type = [[oseaan]] | Lokaasje =tusken [[Amearika (kontinint)|Amerika]] yn it westen<br>&nbsp;&nbsp;&nbsp;en [[Jeropa]] en [[Afrika]] yn it <br>&nbsp;&nbsp;&nbsp;easten | Lân = ferskaat, sjoch [[#Lannen en territoaria oan de Atlantyske Oseaan en syn râneseeën|hjirre]] | Bestjoerlike ienheid 1 = | Namme bestjoerlike ienheid 1= | Bestjoerlike ienheid 2 = | Namme bestjoerlike ienheid 2= | Bestjoerlike ienheid 3 = | Namme bestjoerlike ienheid 3= | Koördinaten = 0° N, 25° W | Underdiel fan = | Maks. lingte =14.700 km | Maks. breedte =7.260 km | Oerflak =85.133.000 km² <br>&nbsp;&nbsp;&nbsp;<small>(sûnder râneseeën)</small><br>106.460.000 km² <br>&nbsp;&nbsp;&nbsp;<small>(mei râneseeën)</small> | Djiptegemiddelde =3.646 m | Djipste punt =8.376 m | Wetterfolume =305.811.900 km³ <br>&nbsp;&nbsp;&nbsp;<small>(sûnder râneseeën)</small><br>310.410.900 km³ <br>&nbsp;&nbsp;&nbsp;<small>(mei râneseeën)</small> | ôfbylding2 = | ôfbyldingstekst2 = | ôfbylding3 = | ôfbyldingstekst3 = }} De '''Atlantyske Oseaan''' is in [[wrâldsee]], dy't ynleit tusken de [[Jeropa]] en [[Afrika]] yn it easten en [[Amearika]] yn it westen. Yn it noarden wurdt de Atlantyske Oseaan begrinzge troch de [[Noardlike Iissee]], yn it suden troch de [[Súdlike Oseaan]]. De Atlantyske Oseaan is op de [[Stille Oseaan]] nei de grutste see op [[Ierde]], en hy is likernôch in fiifde fan it gebiet fan de Ierde grut. == Untstean == [[Ofbyld:Pangea animation 03.gif|thumb|left|260px|Pangaea driuwt út inoar en foarmet de hjoeddeiske Atlantyske Oseaan]] Nei alle gedachten is de Atlantyske Oseaan earst 150 miljoen jier lyn ûntstien, doe't ferskate parten fan [[Pangea]] al wer útelkoar dreaunen. Mooglik is de skuor tusken Amearika en Jeropa/Afrika it gefolch fan it ûntstean fan de [[Hekla]]. Ut dy skuor komt de [[Midatlantyske Rich]] omheech, ûntstien út omheechkommend [[magma (stiente)|magma]]. De magma komt hieltyd noch omheech, wat betsjut dat de [[wrâlddiel]]en om de oseaan hinne hieltyd noch fierder útelkoar skood wurde, en dat de Midatlantyske Rich hieltyd noch waakst. Dêr't de rich boppe wetter útkomt, foarmet dy de Midatlantyske eilannen. {{clearleft}} ==Lannen en territoaria oan de Atlantyske Oseaan en syn râneseeën== ;Jeropa *[[File:Flag of Abkhazia.svg|border|20px]] [[Abgaazje]] *[[File:Flag of Åland.svg|border|20px]] de [[Ålâneilannen]] <small>(Finlân)</small> *[[File:Flag of Albania.svg|border|20px]] [[Albaanje]] *[[File:Flag of Belgium.svg|border|20px]] [[Belgje]] *[[File:Flag of Bosnia and Herzegovina.svg|border|20px]] [[Bosnje-Hertsegovina]] *[[File:Flag of Bulgaria.svg|border|20px]] [[Bulgarije]] *[[File:Flag of Denmark.svg|border|17px]]&nbsp;&nbsp;[[Denemark]] *[[File:Flag of Germany.svg|border|20px]] [[Dútslân]] *[[File:Flag of Estonia.svg|border|20px]] [[Estlân]] *[[File:Flag of the Faroe Islands.svg|border|18px]] de [[Fêreu-eilannen]] <small>(Denemark)</small> *[[File:Flag of the United Kingdom.svg|border|20px]] it [[Feriene Keninkryk]] *[[File:Flag of Finland.svg|border|20px]] [[Finlân]] *[[File:Flag of France.svg|border|20px]] [[Frankryk]] *[[File:Flag of Georgia.svg|border|20px]] [[Georgje]] *[[File:Flag of Gibraltar.svg|border|20px]] [[Gibraltar]] <small>(Feriene Keninkryk)</small> *[[File:Flag of Greece.svg|border|20px]] [[Grikelân]] *[[File:Flag of Guernsey.svg|border|20px]] [[Guernsey]] <small>(Feriene Keninkryk)</small> *[[File:Flag of Ireland.svg|border|20px]] [[Ierlân]] *[[File:Flag of Iceland.svg|border|18px]] [[Iislân]] *[[File:Flag of Italy.svg|border|20px]] [[Itaalje]] *[[File:Flag of Jersey.svg|border|20px]] [[Jersey]] <small>(Feriene Keninkryk)</small> *[[File:Flag of Croatia.svg|border|20px]] [[Kroaasje]] *[[File:Flag of Latvia.svg|border|20px]] [[Letlân]] *[[File:Flag of Lithuania.svg|border|20px]] [[Litouwen]] *[[File:Flag of Malta.svg|border|20px]] [[Malta]] *[[File:Flag of the Isle of Man.svg|border|20px]] [[Man (eilân)|Man]] <small>(Feriene Keninkryk)</small> *[[File:Flag of Monaco.svg|border|17px]]&nbsp;&nbsp;[[Monako]] *[[File:Flag of Montenegro.svg|border|20px]] [[Montenegro]] *[[File:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]] [[Nederlân]] *[[File:Flag of Norway.svg|border|18px]] [[Noarwegen]] *[[File:Flag of Ukraine.svg|border|20px]] de [[Oekraïne]] *[[File:Flag of Poland.svg|border|20px]] [[Poalen]] *[[File:Flag of Portugal.svg|border|20px]] [[Portegal]] *[[File:Flag of Romania.svg|border|20px]] [[Roemeenje]] *[[File:Flag of Russia.svg|border|20px]] [[Ruslân]] *[[File:Flag of Cyprus.svg|border|20px]] [[Syprus]] *[[File:Flag of Slovenia.svg|border|20px]] [[Sloveenje]] *[[File:Flag of Spain.svg|border|20px]] [[Spanje]] *[[File:Flag of Sweden.svg|border|20px]] [[Sweden]] *[[File:Flag of Turkey.svg|border|20px]] [[Turkije]] ;Aazje *[[File:Flag of Israel.svg|border|20px]] [[Israel]] *[[File:Flag of Lebanon.svg|border|20px]] [[Libanon]] *[[File:Flag of Palestine.svg|border|20px]] [[Palestina]] *[[File:Flag of Syria.svg|border|20px]] [[Syrje]] *[[File:Flag of Turkey.svg|border|20px]] [[Turkije]] ;Afrika *[[File:Flag of Algeria.svg|border|20px]] [[Algerije]] *[[File:Flag of Angola.svg|border|20px]] [[Angoala]] *[[File:Flag of the Azores.svg|border|20px]] de [[Azoaren]] <small>(Portegal)</small> *[[File:Flag of Benin.svg|border|20px]] [[Benyn]] *[[File:Flag of Egypt.svg|border|20px]] [[Egypte]] *[[File:Flag of Equatorial Guinea.svg|border|20px]] [[Ekwatoriaal Guinee]] *[[File:Flag of Gabon.svg|border|20px]] [[Gabon]] *[[File:Flag of The Gambia.svg|border|20px]] [[Gambia]] *[[File:Flag of Ghana.svg|border|20px]] [[Gana]] *[[File:Flag of Guinea.svg|border|20px]] [[Guinee]] *[[File:Flag of Guinea-Bissau.svg|border|20px]] [[Guinee-Bissau]] *[[File:Flag of Ivory Coast.svg|border|20px]] [[Ivoarkust]] *[[File:Flag of Cape Verde (10-17).svg|border|20px]] [[Kaapverdje]] *[[File:Flag of Cameroon.svg|border|20px]] [[Kameroen]] *[[File:Flag of the Canary Islands (simple).svg|border|20px]] [[Kanaryske Eilannen]] <small>(Spanje)</small> *[[File:Flag of the Democratic Republic of the Congo.svg|border|20px]] de [[Demokratyske Republyk Kongo]] *[[File:Flag of the Republic of the Congo.svg|border|20px]] de [[Republyk Kongo]] *[[File:Flag of Liberia.svg|border|20px]] [[Libearia]] *[[File:Flag of Libya.svg|border|20px]] [[Lybje]] *[[File:Flag of Madeira.svg|border|20px]] [[Madeara]] <small>(Portegal)</small> *[[File:Flag of Mauritania.svg|border|20px]] [[Mauretaanje]] *[[File:Flag of Morocco.svg|border|20px]] [[Marokko]] *[[File:Flag of Namibia.svg|border|20px]] [[Namybje]] *[[File:Flag of Nigeria.svg|border|20px]] [[Nigearia]] *[[File:Flag of Saint Helena.svg|border|20px]] [[Sint-Helena, Ascension en Tristan da Cunha]] <small>(Feriene Keninkryk)</small> **[[File:Flag of Ascension Island.svg|border|20px]] [[Ascension]] **[[File:Flag of Saint Helena.svg|border|20px]] [[Sint-Helena (eilân)|Sint-Helena]] **[[File:Flag of Tristan da Cunha.svg|border|20px]] [[Tristan da Cunha (arsjipel)|Tristan da Cunha]] *[[File:Flag of São Tomé and Príncipe.svg|border|20px]] [[Sao Tomee en Prinsipe]] *[[File:Flag of Senegal.svg|border|20px]] [[Senegal]] *[[File:Flag of Sierra Leone.svg|border|20px]] [[Sierra Leöane]] *[[File:Flag of South Africa.svg|border|20px]] [[Súd-Afrika]] *[[File:Flag of Togo (3-2).svg|border|20px]] [[Togo]] *[[File:Flag of Tunisia.svg|border|20px]] [[Tuneezje]] *[[File:Flag of the Sahrawi Arab Democratic Republic.svg|border|20px]] de [[Westlike Sahara]] ;Noard-Amearika *[[File:Flag of the United States Virgin Islands.svg|border|20px]] de [[Amerikaanske Famme-eilannen]] <small>(Feriene Steaten)</small> *[[File:Flag of Anguilla.svg|border|20px]] [[Anguilla]] <small>(Feriene Keninkryk)</small> *[[File:Flag of Antigua and Barbuda.svg|border|20px]] [[Antigua en Barbûda]] *[[File:Flag of Aruba.svg|border|20px]] [[Arûba]] <small>(Nederlân)</small> *[[File:Flag of the Bahamas.svg|border|20px]] de [[Bahama's]] *[[File:Flag of Barbados.svg|border|20px]] [[Barbados]] *[[File:Flag of Belize.svg|border|20px]] [[Belize]] *[[File:Flag of Bermuda.svg|border|20px]] [[Bermuda]] *[[File:Flag of the British Virgin Islands.svg|border|20px]] de [[Britske Famme-eilannen]] <small>(Feriene Keninkryk)</small> *[[File:Flag of Dominica.svg|border|20px]] [[Dominika]] *[[File:Flag of the Dominican Republic.svg|border|20px]] de [[Dominikaanske Republyk]] *[[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] de [[Feriene Steaten fan Amearika]] *[[File:Flag of Saint Martin (local).svg|border|20px]] [[Frânsk-Sint-Marten]] <small>(Frankryk)</small> *[[File:Flag of Grenada.svg|border|20px]] [[Grenada]] *[[File:Flag of Greenland.svg|border|20px]] [[Grienlân]] *[[File:Unofficial flag of Guadeloupe (local).svg|border|20px]] [[Gûadelûp]] <small>(Frankryk)</small> *[[File:Flag of Guatemala.svg|border|20px]] [[Gûatemala]] *[[File:Flag of Haiti.svg|border|20px]] [[Haïty]] *[[File:Flag of Honduras.svg|border|20px]] [[Hondoeras]] *[[File:Flag of Jamaica.svg|border|20px]] [[Jamaika]] *[[File:Flag of the Cayman Islands.svg|border|20px]] de [[Kaaimaneilannen]] <small>(Feriene Keninkryk)</small> *[[File:Flag of Canada.svg|border|20px]] [[Kanada]] *[[File:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]] [[Karibysk Nederlân]] <small>(Nederlân)</small> **[[File:Flag of Bonaire.svg|border|20px]] [[Bonêre]] **[[File:Flag of Saba.svg|border|20px]] [[Saba]] **[[File:Flag of Sint Eustatius.svg|border|20px]] [[Sint-Eustasius]] *[[File:Flag of Costa Rica.svg|border|20px]] [[Kosta Rika]] *[[File:Flag of Cuba.svg|border|20px]] [[Kuba]] *[[File:Flag of Curaçao.svg|border|20px]] [[Kurasau]] *[[File:Flagge fan Martinyk.png|border|20px]] [[Martinyk]] <small>(Frankryk)</small> *[[File:Flag of Mexico.svg|border|20px]] [[Meksiko]] *[[File:Flag of Montserrat.svg|border|20px]] [[Montserrat]] <small>(Feriene Keninkryk)</small> *[[File:Flag of Nicaragua.svg|border|20px]] [[Nikaragûa]] *[[File:Flag of Panama.svg|border|20px]] [[Panama]] *[[File:Flag of Puerto Rico.svg|border|18px]] [[Porto Riko]] *[[File:Flag of Saint Barthelemy (local).svg|border|20px]] [[Sint-Bartelemy]] <small>(Frankryk)</small> *[[File:Flag of Saint Vincent and the Grenadines.svg|border|20px]] [[Sint-Finsint en de Grenadinen]] *[[File:Flag of Saint Kitts and Nevis.svg|border|20px]] [[Sint-Kits en Nevis]] *[[File:Flag of Saint Lucia.svg|border|20px]] [[Sint-Lusia]] *[[File:Flag of Sint Maarten.svg|border|20px]] [[Sint-Marten (lân)|Sint-Marten]] *[[File:Flag of Saint-Pierre and Miquelon.svg|border|20px]] [[Sint-Pierre en Miquelon]] *[[File:Flag of Trinidad and Tobago.svg|border|20px]] [[Trinidad en Tobago]] *[[File:Flag of the Turks and Caicos Islands.svg|border|20px]] de [[Turks- en Kaikoseilannen]] <small>(Feriene Keninkryk)</small> ;Súd-Amearika *[[File:Flag of Argentina.svg|border|20px]] [[Argentynje]] *[[File:Flag of Brazil.svg|border|20px]] [[Brazylje]] *[[File:Flag of the Falkland Islands.svg|border|20px]] de [[Falklâneilannen]] <small>(Feriene Keninkryk)</small> *[[File:Flag of Venezuela.svg|border|20px]] [[Fenezuëla]] *[[File:Flag of French Guiana.svg|border|20px]] [[Frânsk-Guyana]] <small>(Frankryk)</small> *[[File:Flag of Guyana.svg|border|20px]] [[Guyana]] *[[File:Flag of Colombia.svg|border|20px]] [[Kolombia]] *[[File:Flag of Uruguay.svg|border|20px]] [[Oerûguay]] *[[File:Flag of South Georgia and the South Sandwich Islands.svg|border|20px]] [[Súd-Georgia en de Súdlike Sandwicheilannen]] <small>(Feriene Keninkryk)</small> ** [[File:Flag of South Georgia and the South Sandwich Islands.svg|border|20px]] [[Súd-Georgia]] ** [[File:Flag of South Georgia and the South Sandwich Islands.svg|border|20px]] de [[Súdlike Sandwicheilannen]] *[[File:Flag of Suriname.svg|border|20px]] [[Suriname]] == Eilannen == Yn de Atlantyske Oseaan lizze in tal fan eilannen en eilannegroepen: * De [[Britske Eilannen]] * [[Rockall]] * De [[Fiere Eilannen]] * [[Yslân]] * De [[Azoaren]] * [[Madeara]] * De [[Kanaryske Eilannen]] * De [[Kaapverdyske Eilannen]] * [[Sint-Helena (eilân)|Sint-Helena]] * [[Tristan da Cunha (eilân)|Tristan da Cunha]] * De [[Falklâneilannen]] * [[Súd Georgje]] * De [[Antillen]] * De [[Bahama's]] * [[Bermuda]] == Ferskaat == De Atlantyske Oseaan wurdt ek wol -koartswillich- oantsjut mei Grutte Dobbe. 'Oer de grutte dobbe stekke' betsjut: 'nei Amearika ferfarre'. {{Oseanen}} [[Kategory:Atlantyske Oseaan| ]] [[Kategory:Oseaan]] [[Kategory:See yn Afrika]] [[Kategory:See yn Jeropa]] [[Kategory:See yn Noard-Amearika]] [[Kategory:See yn Súd-Amearika]] n4ahqf7ntu45uc45hnnhkhdwl7v3mgw 0 5323 1235717 1212985 2026-07-20T18:58:30Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN-skema 1235717 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme=ielreager |Ofbyld= [[File:Grey Heron. AMSM4086.jpg|250px]] |lûd=[[File:Grey Heron (Ardea cinerea) (W ARDEA CINEREA R1 C19).ogg|250px]] |Ryk= [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse= [[fûgels]] (''Aves'') |Skift= [[pilekaaneftigen]] (''Pelecaniformes'') |Famylje= [[reagerfûgels]] (''Ardeidae'') |Skaai= [[reagers]] (''Ardea'') |Wittenskiplike namme= Ardea cinerea |Beskriuwer, jier= [[Linnaeus]], 1758 |IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] ---- |lânkaart=[[File:ArdeaCinereaIUCN2019 2.png|center|250px]]<small>{{Kolommen2 |Kolom1= {{Color box|#008000}} [[stânfûgel]] <br>{{Color box|#00FF00}} [[simmerfûgel]]<br>{{Color box|#007FFF}} [[wintergast]] |Kolom2= {{Color box|#FF00FF}} [[dwaalgast]]<br>{{Color box|#FFFF00}} [[eksoat]] }}</small> }} De '''ielreager''' (''Ardea cinerea'') is de meast foarkommende soart út de famylje fan de [[reagers]] of [[reagerfûgels]] yn Fryslân en Nederlân. == Foarkommen == De ielreager is in grutte fûgel fan sa'n 90 sm en kin wol 1600 gram wage. De beide slachten hawwe in gelikens uterlik. De boppekant is griis, fan de kop oant de sturt, ek de wjukken binne griis mei swarte úteinen. De kop is wyt mei in brede swarte streek troch it each dy't trochrint oant yn de lange swarte toefe. De foar- en ûnderkant is aardich ljocht, wyt mei grize streken. [[File:Ardea cinerea MHNT Crâne.jpg|thumb|left|Plasse]] [[File:Ardea cinerea MHNT.ZOO.2010.11.54.1.jpg|thumb|left|Aaien fan de Ielreager]] == Taksonomy== De ielreager hat fjuwer ûndersoarten: * ''Ardea cinerea cinerea'' [[Jeropa]], [[Aazje]], [[Afrika]] * ''Ardea cinerea jouyi'' [[East-Aazje]] * ''Ardea cinerea monica'' [[Mauretaanje]], folle bleker as ''cinerea'', ek wol as aparte soarte besjoen: "Mauretaanske ielreager" of "feale ielrager". * ''Ardea cinerea firasa'' [[Madagaskar]], grutter as ''cinerea''. == Fersprieding == De ielreagers komme foar yn it grutste part fan [[Jeropa]] en [[Aazje]], ek binne der ielreagers yn it suden fan Afrika en op Madagaskar. Yn Jeropa binne de noardlike en eastlike fûgels trekfûgels, dy't faak yn it suden fan Jeropa of op de noardkust fan Afrika oerwinterje. Yn in grut part fan west en midden-Jeropa bliuwt de ielreager it jier rûn. De ielreagerspopulaasje wurdt dêr aardich beynfloede troch de winters. By strange winters kin in grut part fan de populaasje it foarjier net helje. Bygelyks by de winter fan 1963 doe't 45% fan de reagers de winter net oerlibbe. == Iten == Fisk is it grutste part fan it iten fan de ielreager. Fierder yt der ek wol kikkerts, ringslangen, ynsekten, wjirms, slakken en jonge fûgels, somtiden ek wol mollen, rotten en mûzen. == Fuortplanting == De ielreager briedt eins altiten yn koloanjes wêrby't de nêsten heech yn de beammen makke wurde. It nêst is meast aardich grut en plat, makke fan tûken en beklaaid mei lytsere tûken, gers en fearren. De beide âlden briede de 3-5 aaien yn 23-28 dagen út. De jongen bliuwe sa'n 50 dagen op it nêst. [[Kategory:Fûgelsoarte]] [[Kategory:Reager]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Abgaazje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Albaanje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Andorra]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Armeenje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Azerbeidzjan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Belgje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bosnje-Hertsegovina]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bulgarije]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Denemark]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Dútslân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Eastenryk]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Estlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Finlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Frankryk]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Fryslân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Georgje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Gibraltar]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Grikelân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Guernsey]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Hongarije]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Ierlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Ingelân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Itaalje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Jeropeesk Ruslân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Jersey]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Kanaryske Eilannen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kazachstan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kosovo]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kroaasje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Letlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Lychtenstein]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Litouwen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Lúksemboarch (lân)]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Madeara]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Malta]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Man]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Noard-Masedoanje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Moldaavje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Monako]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Montenegro]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Nederlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Noard-Ierlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Noarwegen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Oekraïne]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Poalen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Portegal]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Roemeenje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn San Marino]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Servje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sibearje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Skotlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sloveenje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Slowakije]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Spanje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Osseesje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sweden]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Switserlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Syprus]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tsjechje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Turkije]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Wales]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Wyt-Ruslân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Afganistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bangladesj]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Birma]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bûtan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Filipinen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Fjetnam]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Yndia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Yndoneezje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Irak]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Iran]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Israel]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Japan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Jordaanje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kambodja]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kirgyzje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Koeweit]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Laos]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Libanon]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Maldiven]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Maleizje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Mongoalje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Nepal]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Noard-Koreä]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Oezbekistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Pakistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Palestina]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sina]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Singapoer]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sry Lanka]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Koreä]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Syrje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tadzjikistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tailân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Taiwan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Turkmenistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Algerije]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Angoala]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Benyn]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Boerûndy]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Botswana]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Egypte]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Ekwatoriaal-Guinee]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Etioopje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Gabon]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Gambia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Gana]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Guinee]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Guinee-Bissau]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Ivoarkust]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kaapverdje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kameroen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kenia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Komoaren]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kongo (Demokratyske Republyk)]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kongo (Republyk)]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Lesoto]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Libearia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Lybje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Madagaskar]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Majot]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Malawy]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Maly]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Marokko]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Mauretaanje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Mozambyk]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Namybje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Nigearia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Rûanda]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sambia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sao Tomee en Prinsipe]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Senegal]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Seysjellen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sierra Leöane]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Simbabwe]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Sintraal-Afrikaanske Republyk]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Afrika]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sûdan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Sûdan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Swazylân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tanzania]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Togo]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tsjaad]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tuneezje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Uganda]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Westlike Sahara]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Andamanen en Nikobaren]] [[Kategory:Eksoat yn de Komoaren]] [[Kategory:Eksoat yn de Seysjellen]] k681kmirluokxwpyyttom1ezayb564j 0 5337 1235715 1192806 2026-07-20T18:56:32Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN-skema 1235715 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme=ielgoes |Ofbyld= [[File:Phalacrocorax carbo Vic.jpg|250px]] |lûd= |Ryk= [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse= [[fûgels]] (''Aves'') |Skift= [[ginteftigen]] (''Suliformes'') |Famylje= [[ielgoesfûgels]] (''Phalacrocoracidae'') |Skaai= [[ielguozzen]] (''Phalacrocorax'') |Wittenskiplike namme= Phalacrocorax carbo |Beskriuwer, jier= [[Linnaeus]], 1758 |IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] ---- |lânkaart=[[File:PhalacrocoraxCarbo.png|center|250px]]<small>{{Kolommen2 |Kolom1= {{Color box|#008000}} [[stânfûgel]] <br>{{Color box|#00FF00}} [[simmerfûgel]] |Kolom2= {{Color box|#007FFF}} [[wintergast]]<br>{{Color box|#00FFFF}} [[trochtrekker]] }}</small> }} De '''ielgoes''' of '''ielskolfer''' is in fûgel út de famylje fan de [[ielgoesfûgels]]. == Foarkommen == De ielgoes is in grutte hielendal swarte wetterfûgel fan sa'n 77-94 sm by in gewicht fan 2,5 oant 3,5 kg. De ielgoes sit hielendal swart yn de fearren, yn it briedseizoen hawwe de fûgels in wite flek op de underkant fan de kop efter de snaffel. De ielgoes hat in grutte snaffel mei in heak op 'e ein. Oan it begjin fan de snaffel hat er in giele flek. == Fersprieding == De ielguozzen komme yn hiel Jeropa oan de kust foar. By 't winter lûke de noard-eastlike fûgels mear nei it suden en it westen. == Iten == De ielguozzen ite foaral fisk, dy't se fange troch ûnder wetter te dûken. Yn tsjinstelling ta de measte oare wetterfûgels hawwe de ielguozzen gjin beskermjende fetlaach yn de fearren. In foardiel dêrfan is dat de ielguozzen djipper dûke kinne. It neidiel is wol dat syn fearren fol wetter komme wêrtroch't hy skoften syn wjukken yn de sinne drûgje moat foardat er wer fleane kin. De ielguozzen binne dan ek faak oan de kant fan it wetter te sjen mei de wjukken wiid útinoar om se yn de sinne te drûgjen. [[File:Phalacrocorax carbo MHNT.ZOO.2010.11.46.1.jpg|thumb|left|[[Aai (bist)|Aaien]] fan 'e ielgoes.]] == Fuortplanting == De ielguozzen briede yn koloanjes yn beammen of op de rotsen. [[Kategory:Fûgelsoarte]] [[Kategory:Ielgoes]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Albaanje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Andorra]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Armeenje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Azerbeidzjan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Belgje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bosnje-Hertsegovina]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bulgarije]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Denemark]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Dútslân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Eastenryk]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Estlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Fêreu-eilannen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Finlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Frankryk]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Fryslân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Georgje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Gibraltar]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Grikelân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Guernsey]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Hongarije]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Ierlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Ingelân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Yslân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Itaalje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Jeropeesk Ruslân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Jersey]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Kanaryske Eilannen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kazachstan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kosovo]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kroaasje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Letlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Lychtenstein]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Litouwen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Lúksemboarch (lân)]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Madeara]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Malta]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Man]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Noard-Masedoanje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Moldaavje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Monako]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Montenegro]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Nederlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Noard-Ierlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Noarwegen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Oekraïne]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Poalen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Portegal]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Roemeenje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn San Marino]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Servje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sibearje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Skotlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sloveenje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Slowakije]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Spanje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sweden]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Switserlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Syprus]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tsjechje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Turkije]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Wales]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Wyt-Ruslân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Afganistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Austraalje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bachrein]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bangladesj]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Birma]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bûtan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Feriene Arabyske Emiraten]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Feriene Steaten]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Filipinen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Fjetnam]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Grienlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Irak]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Iran]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Israel]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Japan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Jordaanje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kambodja]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kanada]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Katar]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kirgyzje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Koeweit]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Laos]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Libanon]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Maleizje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Mongoalje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Nepal]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Nij-Seelân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Noard-Koreä]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Oezbekistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Oman]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Pakistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Palestina]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Papoea Nij-Guineä]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Saûdy-Araabje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sina]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Singapoer]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sint-Pierre en Miquelon]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sry Lanka]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Koreä]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Syrje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tailân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Taiwan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Turkmenistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Yndia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Algerije]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Angoala]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Botswana]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Egypte]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Etioopje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Gambia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kenia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kongo (Demokratyske Republyk)]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Lybje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Malawy]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Marokko]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Mauretaanje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Mozambyk]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Namybje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Rûanda]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sambia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Senegal]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Simbabwe]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Afrika]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sûdan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Sûdan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Swazylân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tanzania]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tuneezje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Uganda]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Westlike Sahara]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Atlantyske Oseaan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Grutte Oseaan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Yndyske Oseaan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Noardsee]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Eastsee]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Middellânske See]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Swarte See]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Kaspyske See]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Perzyske Golf]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Noardlike Iissee]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Súdlike Oseaan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Súdsineeske See]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Eastsineeske See]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Japanske See]] 97ng9f1bi9mb426d4k2ttnbzbmh53cw 1236056 1235715 2026-07-23T08:42:19Z RomkeHoekstra 10582 Tekst útwreide. Yndieling oanpast. 1236056 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme = ielgoes |Ofbyld = [[File:2021-05-05 Phalacrocorax carbo carbo, Killingworth Lake, Northumberland 1-5.jpg|250px]]<br><small>Nominaatfoarm yn 'e maitiid.</small> |lûd = |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift = [[ginteftigen]] (''Suliformes'') |Famylje = [[ielgoesfûgels]] (''Phalacrocoracidae'') |Skaai = [[ielguozzen]] (''Phalacrocorax'') |Wittenskiplike namme= Phalacrocorax carbo |Beskriuwer, jier= [[Linnaeus]], 1758 |IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] ---- |lânkaart=[[File:PhalacrocoraxCarbo.png|center|250px]]<small>{{Kolommen2 |Kolom1= {{Color box|#008000}} [[stânfûgel]] <br>{{Color box|#00FF00}} [[simmerfûgel]] |Kolom2= {{Color box|#007FFF}} [[wintergast]]<br>{{Color box|#00FFFF}} [[trochtrekker]] }}</small> }} De '''ielgoes''' of '''ielskolfer''' (''Phalacrocorax carbo'') is in [[Fûgel|fûgel]][[soarte (taksonomy)|soarte]] út de [[Famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[ielgoesfûgels]]. Eartiis waarden ielguozzen yn dielen fan 'e wrâld as fiskark brûkt en yn guon [[Aazje|Aziatyske]] lannen lykas [[Sina]] en [[Japan]] bart dat ek hjoed-de-dei noch. De fûgels krije in line om 'e nekke om te foarkommen dat er de fongen fisk trochslikt. De fongen fisken binne foar de fiskers. Om 'e 16e iuw hinne waard dy foarm fan fiskerij ek yn Jeropa yntrodusearre. == Foarkommen == [[Ofbyld:Diving bird.jpg|thumb|left|Dûkende ielgoes.]] De folwoeksen ielgoes is 80-94 sm lang, hat in spanwiidte fan 130 oant 160 sm en weaget 2,5 oant 3,5 kg. It mantsje is wat grutter as it wyfke. De lange snaffel is gries mei giel oan 'e basis, wêrfan't it boppeste diel yn in heak einiget oer de punt fan 'e ûnderste snaffelhelte. Under de snaffel hat er in stikje hûd sûnder fearren, dat meastentiids gieleftich is. Dat is in lytse kinsek dy't ek [[Pilekaanfûgels|pilekanen]] ha, mar dan folle grutter. De ielgoes hat relatyf koarte wjukken en in stive, rûne sturt. De poaten binne koart en steane fier nei efter op it lichem. Sy ha tusken alle fjouwer teannen swimfluezen. De ielgoes liket swart mar syn fearren binne foar in grut part djip brûns-grien. Alle fearkes fan 'e boppewjukken ha in lyts swart rântsje, sadat de fûgel der dêr skobbich útsjocht. Yn 'e maitiid wurde de wangen en dijen wyt en krije de krún en de nekke sulverwite moanjes. De keale hûd fan 'e kiel wurdt dan giel. Yn 'e rin fan 'e briedtiid ferdwine dy kleuren wer. Juvenilen binne brúnswart en ha in wyt boarst. == Fersprieding == De ielgoes hat in grut ferspriedingsgebiet en komt op in soad plakken yn dat ferspriedingsgebiet foar. De soarte briedt op alle kontininten, útsein [[Antarktika]] en [[Súd-Amearika]]. Dielen fan 'e wrâldpopulaasje binne [[stânfûgel]]s, mar lokaal kinne se yn 'e hjerst en winter migrearje, wylst de meast noardlike populaasjes [[trekfûgels]] binne. Ferskillende autoriteiten diele de ielgoes yn ferskillende [[ûndersoarte]]n yn, dy't wer yn ferskillende ûndersoartgroepen ferdield wuirde kinne. De folgjende list folget Clements et al. 2016: * ''Phalacrocorax carbo carbo'' – briedt yn East-[[Kanada]], [[Grienlân]] en [[West-Jeropa]]. Oerwinteret sa fier súdlik as de Golfkust en Noardwest-[[Afrika]]. * ''Phalacrocorax carbo novaehollandiae'' ynklusyf ''steadi'' – briedt yn [[Austraalje]], [[Tasmaanje]], [[Nij-Seelân]] en de [[Chatham-eilannen]]. * ''sinensis''-groep ** ''Phalacrocorax carbo sinensis'' – briedt fan Noard-Sintraal-Jeropa, om 'e [[Eastsee]] hinne en eastlik oant [[Sina]] en [[Yndia]]. ** ''Phalacrocorax carbo hanedae'' – briedt yn [[Japan]]. ** ''Phalacrocorax carbo maroccanus'' – briedt oan 'e kust fan Noardwest-Afrika, fan [[Marokko]] oant [[Mauritsius]]. ** ''Phalacrocorax carbo lucidus'' – briedt yn Afrika súdlik fan 'e [[Sahara]] en op [[Kaapverdje]]. <div style="display: block; margin: 10px 0; border: 1px solid #a2a9b1; border-radius: 2px; padding: 10px; background-color: #f8f9fa; width: fit-content;"> <div style="text-align: center; font-weight: bold; margin-bottom: 8px;">Ofbylden ûndersoarten</div> <gallery mode="packed" heights="170px" perrow="3" style="margin: 0; padding: 0;"> Cormorant at Seaton.jpg|''Phalacrocorax carbo carbo'' Phalacrocorax carbo Vic.jpg|''Phalacrocorax carbo novaehollandiae'' Grand Cormoran (Phalacrocorax carbo), Parc de Woluwé, Bruxelles - Flickr - Frank.Vassen.jpg|''Phalacrocorax carbo sinensis'' </gallery> <gallery mode="packed" heights="170px" perrow="3" style="margin: 0; padding: 0;"> Great Cormorant (26 September 2015), Osaka, Japan.jpg|''Phalacrocorax carbo hanedae'' Great Cormorant - Dakhla peninsula - Western Sahara CD5A0157.jpg|''Phalacrocorax carbo maroccanus'' Lake Naivasha 2017 06.jpg|''Phalacrocorax carbo lucidus'' </gallery> </div> De populaasje dy't yn Nij-Seelân en op 'e Chatham-eilannen briedt wurdt somtiden apart behannele fan 'e ''novaehollandiae'' en beskreaun as de ûndersoarte ''P. c. steadyi''. De ûndersoarten waarden foarhinne yn twa groepen ferdield, wêrby't de measte ûndersoarten yn 'e ûndersoartegroep ''carbo'' set waarden en de Australaziatyske populaasje yn 'e groep ''novaehollandiae''. Guon wolle ha dat de lêstneamde groep as in aparte soarte beskôge wurde moat. De nominaatfoarm, de Atlantyske ielgoes (''P. c. carbo'') komt benammen foar oan 'e [[Atlantyske Oseaan|Atlantyske]] kusten en it oangrinzgjende ynlân. De soarte briedt oan 'e kusten fan West-Europa, op 'e [[Britske eilannen]], de [[Fêreu-eilannen]], [[Yslân]] en [[Grienlân]]. Yn [[Noard-Amearika]] komt de soarte allinnich foar oan 'e eastlike kust, mar it briedgebiet dêre is beheind yn 'e kustprovinsjes fan Kanada. === Nederlân === De ielgoes is troch de iuwen hinne in soad ferfolge en net allinnich yn Nederlân. Oant fier yn 'e 20e iuw hie de ielgoes it yn Nederlân en de rest fan Jeropa dreech, foaral ek troch de wetterfersmoarging. Sûnt der mear omtinken foar de wetterkwaliteit kaam en de fûgel beskerme waard, namen de oantallen yn it lêste fearn fan 'e 20e iuw hurd ta. Ynearsten barde dat yn it Iselmargebiet, mar sûnt de jierren 1990 wie de fûgel ek jimmeroan faker te sjen yn oare dielen fan it lân. Grutte konsintraasjes komme foar op 'e [[Iselmar]], de [[Markermar]], it Deltagebiet en op 'e grutte rivieren. Yn 'e [[Waadsee]] libje yn 'e neisimmer tûzenen ielguozzen. De fûgels binne ek op marren, by sleatten en yn stêden te sjen. Winterdeis wurdt de Nederlânske populaasje oanfolle mei ielguozzen út it Eastsee-gebiet en Noard-Dútslân. == Ekology == [[Ofbyld:Cormorant (Phalacrocorax carbo) (14).JPG|thumb|left|Ielgoes mei iepen wjukken.]] De ielgoes kin him op 'e grûn net goed bewege en is gjin goede fleaner. Dêrfoaroer kin de fûgel tige goed swimme en fiskje. Yn tsjinstelling ta de measte oare wetterfûgels hawwe de ielguozzen gjin beskermjende fetlaach yn 'e fearren. Meidat de bûtenste laach fearren wetter opnimt, makket dat de fûgel swierder, sadat er djipper dûke kin. It neidiel is wol dat syn fearren fol wetter komme wêrtroch't er skoften syn wjukken yn 'e sinne drûgje moat foardat er wer fleane kin. De ielguozzen binne dan ek faak oan 'e kant fan it wetter te sjen mei de wjukken wiid útinoar om se yn de sinne te drûgjen. === Briedgedrach === [[Ofbyld:Great cormorants on island near Langholmen 06.jpg|thumb|260px|Briedkoloanje.]] Ielguozzen briede yn koloanjes. De measte koloanjes lizze by de gruttere wetterpartijen en vaak op eilannen. De koloanjes besteane meastentiids út 10 oant 500 pearen en it nêst bestiet út takken en wetterplanten. Se kinne op rotsen mar ek yn beammen briede. De fûgel leit yn 'e regel fjouwer oant fiif wyteftige effen aaien. Beide skaaien briede de aaien yn 27 oant 31 dagen út en fersoargje dêrnei tegearre de jongen, dy't nei 50 dagen útfleane. Yn 'e ekskreminten fan 'e ielgoes sit in soad ammoniak sadat de begroeiïng it yn 'e koloanje tige dreech hat. Ielguozzen nimme de faak lytse eilantsjes dy't se kolonisearje hielendal oer en oan 'e deade beammen en it ûntbrekken fan begroeiïng is faak te sjen dat der in koloanje fan ielguozzen is. As de ielguozzen it eilân troch bygelyks fersteuring foar in lang skoft ferlitte wurdt de ammoniak omset yn nitraat. Nitraat is in foarm fan stikstof dy't as bemesting tsjinnet, sadat de begroeiïng werstelle kin. <div style="display: block; margin: 10px 0; border: 1px solid #a2a9b1; border-radius: 2px; padding: 10px; background-color: #f8f9fa; width: fit-content;"> <div style="text-align: center; font-weight: bold; margin-bottom: 8px;">Ofbylden</div> <gallery mode="packed" heights="170px" style="margin: 0; padding: 0;"> NovusGD2950.jpg|Nêst. Phalacrocorax carbo MHNT.ZOO.2010.11.46.1.jpg|Aaien. Cormorant Great.JPG|Juvenyl </gallery> </div> === Iten === Ielguozzen dûke yn 'e regel oant in djipte fan tsien oant tolve meter om proaien te fangen. In folwoeksen ielgoes hat deis sa'n 350 oant 500 gram fisk nedich. Njonken fisk ite se ek skaaldieren, amfibieën, weakdieren en jonge fûgels. Se fleane oer lange ôfstannen, faak yn grutte groepen, om gaadlike fiskersplakken te finen. Ut ûndersyk hat bliken dien dat it sicht fan 'e fûgel ûnder wetter net bysûnder goed is en dat se proaien allinnich op in ôfstân fan minder as in meter sjen kinne. == Status == De soarte hat in tige grut ferspriedingsgebiet en de [[IUCN]] tinkt dat de wrâldpopulaasje nei alle gedachten tanimt. Dat betsjut dat de soarte gjin bedrige fûgel is en de IUCN de soarte as ''Least Concern'' op 'e [[Reade List]] klassifisearret. Yn it ferline beskôgen fiskers de fûgel as konkurrint en in pleach. De ielgoes pikte somtiden fisk út netten en fiskkwekerijen. Ek waard faak sein dat de soarte sa effisjint fiske, dat der foar gruttere fisken net in soad proaien oerbleaune. Undersyk wiisde lykwols út dat predaasje troch de ielgoes net in soad ûngeunstige gefolgen hat foar de fiskpopulaasjes. Troch de systematyske ferfolging fan 'e fûgel ferdwûn de ielgoes yn in soad lannen of waarden se tige seldsum. De ielgoes wurdt beskerme troch de fûgelrjochtline fan 'e Jeropeeske Uny. {{Boarnen|boarnefernijing= * [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/great-cormorant-phalacrocorax-carbo BirdLife, oproppen 23 july 2026.] * [https://birdsoftheworld.org/bow/species/grecor/cur/introduction Birds of the World, oproppen 23 july 2026.] * [https://ebird.org/species/grecor?siteLanguage=nl eBird, oproppen 23 july 2026.] * [https://stats.sovon.nl/stats/soort/720 Sovon, oproppen 23 july 2026.] * [https://www.vogelbescherming.nl/ontdek-vogels/kennis-over-vogels/vogelgids/vogel/aalscholver#Verspreiding Fûgelbeskerming, oproppen 23 july 2026.] {{reflist}} ---- {{Commonscat|Phalacrocorax carbo|Ielgoes}} }} [[Kategory:Fûgelsoarte]] [[Kategory:Ielgoes]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Albaanje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Andorra]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Armeenje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Azerbeidzjan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Belgje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bosnje-Hertsegovina]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bulgarije]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Denemark]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Dútslân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Eastenryk]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Estlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Fêreu-eilannen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Finlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Frankryk]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Fryslân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Georgje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Gibraltar]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Grikelân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Guernsey]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Hongarije]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Ierlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Ingelân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Yslân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Itaalje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Jeropeesk Ruslân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Jersey]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Kanaryske Eilannen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kazachstan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kosovo]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kroaasje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Letlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Lychtenstein]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Litouwen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Lúksemboarch (lân)]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Madeara]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Malta]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Man]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Noard-Masedoanje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Moldaavje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Monako]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Montenegro]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Nederlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Noard-Ierlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Noarwegen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Oekraïne]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Poalen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Portegal]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Roemeenje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn San Marino]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Servje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sibearje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Skotlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sloveenje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Slowakije]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Spanje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sweden]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Switserlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Syprus]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tsjechje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Turkije]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Wales]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Wyt-Ruslân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Afganistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Austraalje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bachrein]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bangladesj]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Birma]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bûtan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Feriene Arabyske Emiraten]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Feriene Steaten]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Filipinen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Fjetnam]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Grienlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Irak]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Iran]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Israel]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Japan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Jordaanje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kambodja]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kanada]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Katar]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kirgyzje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Koeweit]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Laos]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Libanon]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Maleizje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Mongoalje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Nepal]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Nij-Seelân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Noard-Koreä]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Oezbekistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Oman]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Pakistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Palestina]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Papoea Nij-Guineä]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Saûdy-Araabje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sina]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Singapoer]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sint-Pierre en Miquelon]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sry Lanka]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Koreä]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Syrje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tailân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Taiwan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Turkmenistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Yndia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Algerije]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Angoala]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Botswana]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Egypte]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Etioopje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Gambia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kenia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kongo (Demokratyske Republyk)]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Lybje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Malawy]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Marokko]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Mauretaanje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Mozambyk]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Namybje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Rûanda]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sambia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Senegal]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Simbabwe]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Afrika]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sûdan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Sûdan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Swazylân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tanzania]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tuneezje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Uganda]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Westlike Sahara]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Atlantyske Oseaan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Grutte Oseaan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Yndyske Oseaan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Noardsee]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Eastsee]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Middellânske See]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Swarte See]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Kaspyske See]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Perzyske Golf]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Noardlike Iissee]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Súdlike Oseaan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Súdsineeske See]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Eastsineeske See]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Japanske See]] tkq936bwgpbvh4ip8h0ybw7t98k80bu 1236057 1236056 2026-07-23T08:54:50Z RomkeHoekstra 10582 1236057 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme = ielgoes |Ofbyld = [[File:2021-05-05 Phalacrocorax carbo carbo, Killingworth Lake, Northumberland 1-5.jpg|250px]]<br><small>Nominaatfoarm yn 'e maitiid.</small> |lûd = |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift = [[ginteftigen]] (''Suliformes'') |Famylje = [[ielgoesfûgels]] (''Phalacrocoracidae'') |Skaai = [[ielguozzen]] (''Phalacrocorax'') |Wittenskiplike namme= Phalacrocorax carbo |Beskriuwer, jier= [[Linnaeus]], 1758 |IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] ---- |lânkaart=[[File:PhalacrocoraxCarbo.png|center|250px]]<small>{{Kolommen2 |Kolom1= {{Color box|#008000}} [[stânfûgel]] <br>{{Color box|#00FF00}} [[simmerfûgel]] |Kolom2= {{Color box|#007FFF}} [[wintergast]]<br>{{Color box|#00FFFF}} [[trochtrekker]] }}</small> }} De '''ielgoes''' of '''ielskolfer''' (''Phalacrocorax carbo'') is in [[Fûgel|fûgel]][[soarte (taksonomy)|soarte]] út de [[Famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[ielgoesfûgels]]. Eartiis waarden ielguozzen yn dielen fan 'e wrâld as fiskark brûkt en yn guon [[Aazje|Aziatyske]] lannen lykas [[Sina]] en [[Japan]] bart dat ek hjoed-de-dei noch. De fûgels krije in line om 'e nekke om te foarkommen dat er de fongen fisk trochslikt. De fongen fisken binne foar de fiskers. Om 'e 16e iuw hinne waard dy foarm fan fiskerij ek yn Jeropa yntrodusearre. == Foarkommen == [[Ofbyld:Diving bird.jpg|thumb|left|Dûkende ielgoes.]] De folwoeksen ielgoes is 80-94 sm lang, hat in spanwiidte fan 130 oant 160 sm en weaget 2,5 oant 3,5 kg. It mantsje is wat grutter as it wyfke. De lange snaffel is gries mei giel oan 'e basis, wêrfan't it boppeste diel yn in heak einiget oer de punt fan 'e ûnderste snaffelhelte. Under de snaffel hat er in stikje hûd sûnder fearren, dat meastentiids gieleftich is. Dat is in lytse kinsek dy't ek [[Pilekaanfûgels|pilekanen]] ha, mar dan folle grutter. De ielgoes hat relatyf koarte wjukken en in stive, rûne sturt. De poaten binne koart en steane fier nei efter op it lichem. Sy ha tusken alle fjouwer teannen swimfluezen. De ielgoes liket swart mar syn fearren binne foar in grut part djip brûns-grien. Alle fearkes fan 'e boppewjukken ha in lyts swart rântsje, sadat de fûgel der dêr skobbich útsjocht. Yn 'e maitiid wurde de wangen en dijen wyt en krije de krún en de nekke sulverwite moanjes. De keale hûd fan 'e kiel wurdt dan giel. Yn 'e rin fan 'e briedtiid ferdwine dy kleuren wer. Juvenilen binne brúnswart en ha in wyt boarst. == Fersprieding == De ielgoes hat in grut ferspriedingsgebiet en komt op in soad plakken yn dat ferspriedingsgebiet foar. De soarte briedt op alle kontininten, útsein [[Antarktika]] en [[Súd-Amearika]]. Dielen fan 'e wrâldpopulaasje binne [[stânfûgel]]s, mar lokaal kinne se yn 'e hjerst en winter migrearje, wylst de meast noardlike populaasjes [[trekfûgels]] binne. Ferskillende autoriteiten diele de ielgoes yn ferskillende [[ûndersoarte]]n yn, dy't wer yn ferskillende ûndersoartgroepen ferdield wurde kinne. De folgjende list folget Clements et al. 2016: * ''Phalacrocorax carbo carbo'' – briedt yn East-[[Kanada]], [[Grienlân]] en [[West-Jeropa]]. Oerwinteret sa fier súdlik as de Golfkust en Noardwest-[[Afrika]]. * ''Phalacrocorax carbo novaehollandiae'' ynklusyf ''steadi'' – briedt yn [[Austraalje]], [[Tasmaanje]], [[Nij-Seelân]] en de [[Chatham-eilannen]]. * ''sinensis''-groep ** ''Phalacrocorax carbo sinensis'' – briedt fan Noard-Sintraal-Jeropa, om 'e [[Eastsee]] hinne en eastlik oant [[Sina]] en [[Yndia]]. ** ''Phalacrocorax carbo hanedae'' – briedt yn [[Japan]]. ** ''Phalacrocorax carbo maroccanus'' – briedt oan 'e kust fan Noardwest-Afrika, fan [[Marokko]] oant [[Mauritsius]]. ** ''Phalacrocorax carbo lucidus'' – briedt yn Afrika súdlik fan 'e [[Sahara]] en op [[Kaapverdje]]. <div style="display: block; margin: 10px 0; border: 1px solid #a2a9b1; border-radius: 2px; padding: 10px; background-color: #f8f9fa; width: fit-content;"> <div style="text-align: center; font-weight: bold; margin-bottom: 8px;">Ofbylden ûndersoarten</div> <gallery mode="packed" heights="170px" perrow="3" style="margin: 0; padding: 0;"> Cormorant at Seaton.jpg|''Phalacrocorax carbo carbo'' Phalacrocorax carbo Vic.jpg|''Phalacrocorax carbo novaehollandiae'' Grand Cormoran (Phalacrocorax carbo), Parc de Woluwé, Bruxelles - Flickr - Frank.Vassen.jpg|''Phalacrocorax carbo sinensis'' </gallery> <gallery mode="packed" heights="170px" perrow="3" style="margin: 0; padding: 0;"> Great Cormorant (26 September 2015), Osaka, Japan.jpg|''Phalacrocorax carbo hanedae'' Great Cormorant - Dakhla peninsula - Western Sahara CD5A0157.jpg|''Phalacrocorax carbo maroccanus'' Lake Naivasha 2017 06.jpg|''Phalacrocorax carbo lucidus'' </gallery> </div> De populaasje dy't yn Nij-Seelân en op 'e Chatham-eilannen briedt wurdt somtiden apart behannele fan 'e ''novaehollandiae'' en beskreaun as de ûndersoarte ''P. c. steadyi''. De ûndersoarten waarden foarhinne yn twa groepen ferdield, wêrby't de measte ûndersoarten yn 'e ûndersoartegroep ''carbo'' set waarden en de Australaziatyske populaasje yn 'e groep ''novaehollandiae''. Guon wolle ha dat de lêstneamde groep as in aparte soarte beskôge wurde moat. De nominaatfoarm, de Atlantyske ielgoes (''P. c. carbo'') komt benammen foar oan 'e [[Atlantyske Oseaan|Atlantyske]] kusten en it oangrinzgjende ynlân. De soarte briedt oan 'e kusten fan West-Europa, op 'e [[Britske eilannen]], de [[Fêreu-eilannen]], [[Yslân]] en [[Grienlân]]. Yn [[Noard-Amearika]] komt de soarte allinnich foar oan 'e eastlike kust, mar it briedgebiet dêre is beheind ta de kustprovinsjes fan Kanada. === Nederlân === De ielgoes is troch de iuwen hinne in soad ferfolge en net allinnich yn Nederlân. Oant fier yn 'e 20e iuw hie de ielgoes it yn Nederlân en de rest fan Jeropa dreech, foaral ek troch de wetterfersmoarging. Sûnt der mear omtinken foar de wetterkwaliteit kaam en de fûgel beskerme waard, namen de oantallen yn it lêste fearn fan 'e 20e iuw hurd ta. Ynearsten barde dat yn it Iselmargebiet, mar sûnt de jierren 1990 wie de fûgel ek jimmeroan faker te sjen yn oare dielen fan it lân. Grutte konsintraasjes komme foar op 'e [[Iselmar]], de [[Markermar]], it Deltagebiet en op 'e grutte rivieren. Yn 'e [[Waadsee]] libje yn 'e neisimmer tûzenen ielguozzen. De fûgels binne ek op marren, by sleatten en yn stêden te sjen. Winterdeis wurdt de Nederlânske populaasje oanfolle mei ielguozzen út it Eastsee-gebiet en Noard-Dútslân. == Ekology == [[Ofbyld:Cormorant (Phalacrocorax carbo) (14).JPG|thumb|left|Ielgoes mei iepen wjukken.]] De ielgoes kin him op 'e grûn net goed bewege en is gjin goede fleaner. Dêrfoaroer kin de fûgel tige goed swimme en fiskje. Yn tsjinstelling ta de measte oare wetterfûgels hawwe de ielguozzen gjin beskermjende fetlaach yn 'e fearren. Meidat de bûtenste laach fearren wetter opnimt, makket dat de fûgel swierder, sadat er djipper dûke kin. It neidiel is wol dat syn fearren fol wetter komme wêrtroch't er skoften syn wjukken yn 'e sinne drûgje moat foardat er wer fleane kin. De ielguozzen binne dan ek faak oan 'e kant fan it wetter te sjen mei de wjukken wiid útinoar om se yn de sinne te drûgjen. === Briedgedrach === [[Ofbyld:Great cormorants on island near Langholmen 06.jpg|thumb|260px|Briedkoloanje.]] Ielguozzen briede yn koloanjes. De measte koloanjes lizze by de gruttere wetterpartijen en vaak op eilannen. De koloanjes besteane meastentiids út 10 oant 500 pearen en it nêst bestiet út takken en wetterplanten. Se kinne op rotsen mar ek yn beammen briede. De fûgel leit yn 'e regel fjouwer oant fiif wyteftige effen aaien. Beide skaaien briede de aaien yn 27 oant 31 dagen út en fersoargje dêrnei tegearre de jongen, dy't nei 50 dagen útfleane. Yn 'e ekskreminten fan 'e ielgoes sit in soad ammoniak sadat de begroeiïng it yn 'e koloanje tige dreech hat. Ielguozzen nimme de faak lytse eilantsjes dy't se kolonisearje hielendal oer en oan 'e deade beammen en it ûntbrekken fan begroeiïng is faak te sjen dat der in koloanje fan ielguozzen is. As de ielguozzen it eilân troch bygelyks fersteuring foar in lang skoft ferlitte wurdt de ammoniak omset yn nitraat. Nitraat is in foarm fan stikstof dy't as bemesting tsjinnet, sadat de begroeiïng werstelle kin. <div style="display: block; margin: 10px 0; border: 1px solid #a2a9b1; border-radius: 2px; padding: 10px; background-color: #f8f9fa; width: fit-content;"> <div style="text-align: center; font-weight: bold; margin-bottom: 8px;">Ofbylden</div> <gallery mode="packed" heights="170px" style="margin: 0; padding: 0;"> NovusGD2950.jpg|Nêst. Phalacrocorax carbo MHNT.ZOO.2010.11.46.1.jpg|Aaien. Cormorant Great.JPG|Juvenyl </gallery> </div> === Iten === Ielguozzen dûke yn 'e regel oant in djipte fan tsien oant tolve meter om proaien te fangen. In folwoeksen ielgoes hat deis sa'n 350 oant 500 gram fisk nedich. Njonken fisk ite se ek skaaldieren, amfibieën, weakdieren en jonge fûgels. Se fleane oer lange ôfstannen, faak yn grutte groepen, om gaadlike fiskersplakken te finen. Ut ûndersyk hat bliken dien dat it sicht fan 'e fûgel ûnder wetter net bysûnder goed is en dat se proaien allinnich op in ôfstân fan minder as in meter sjen kinne. == Status == De soarte hat in tige grut ferspriedingsgebiet en de [[IUCN]] tinkt dat de wrâldpopulaasje nei alle gedachten tanimt. Dat betsjut dat de soarte gjin bedrige fûgel is en de IUCN de soarte as ''Least Concern'' op 'e [[Reade List]] klassifisearret. Yn it ferline beskôgen fiskers de fûgel as konkurrint en in pleach. De ielgoes pikte somtiden fisk út netten en fiskkwekerijen. Ek waard faak sein dat de soarte sa effisjint fiske, dat der foar gruttere fisken net in soad proaien oerbleaune. Undersyk wiisde lykwols út dat predaasje troch de ielgoes net in soad ûngeunstige gefolgen hat foar de fiskpopulaasjes. Troch de systematyske ferfolging fan 'e fûgel ferdwûn de ielgoes yn in soad lannen of waarden se tige seldsum. De ielgoes wurdt beskerme troch de fûgelrjochtline fan 'e Jeropeeske Uny. {{Boarnen|boarnefernijing= * [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/great-cormorant-phalacrocorax-carbo BirdLife, oproppen 23 july 2026.] * [https://birdsoftheworld.org/bow/species/grecor/cur/introduction Birds of the World, oproppen 23 july 2026.] * [https://ebird.org/species/grecor?siteLanguage=nl eBird, oproppen 23 july 2026.] * [https://stats.sovon.nl/stats/soort/720 Sovon, oproppen 23 july 2026.] * [https://www.vogelbescherming.nl/ontdek-vogels/kennis-over-vogels/vogelgids/vogel/aalscholver#Verspreiding Fûgelbeskerming, oproppen 23 july 2026.] {{reflist}} ---- {{Commonscat|Phalacrocorax carbo|Ielgoes}} }} [[Kategory:Fûgelsoarte]] [[Kategory:Ielgoes]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Albaanje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Andorra]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Armeenje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Azerbeidzjan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Belgje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bosnje-Hertsegovina]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bulgarije]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Denemark]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Dútslân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Eastenryk]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Estlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Fêreu-eilannen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Finlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Frankryk]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Fryslân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Georgje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Gibraltar]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Grikelân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Guernsey]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Hongarije]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Ierlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Ingelân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Yslân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Itaalje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Jeropeesk Ruslân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Jersey]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Kanaryske Eilannen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kazachstan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kosovo]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kroaasje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Letlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Lychtenstein]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Litouwen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Lúksemboarch (lân)]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Madeara]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Malta]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Man]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Noard-Masedoanje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Moldaavje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Monako]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Montenegro]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Nederlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Noard-Ierlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Noarwegen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Oekraïne]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Poalen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Portegal]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Roemeenje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn San Marino]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Servje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sibearje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Skotlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sloveenje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Slowakije]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Spanje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sweden]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Switserlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Syprus]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tsjechje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Turkije]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Wales]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Wyt-Ruslân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Afganistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Austraalje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bachrein]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bangladesj]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Birma]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bûtan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Feriene Arabyske Emiraten]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Feriene Steaten]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Filipinen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Fjetnam]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Grienlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Irak]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Iran]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Israel]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Japan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Jordaanje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kambodja]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kanada]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Katar]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kirgyzje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Koeweit]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Laos]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Libanon]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Maleizje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Mongoalje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Nepal]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Nij-Seelân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Noard-Koreä]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Oezbekistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Oman]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Pakistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Palestina]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Papoea Nij-Guineä]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Saûdy-Araabje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sina]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Singapoer]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sint-Pierre en Miquelon]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sry Lanka]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Koreä]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Syrje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tailân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Taiwan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Turkmenistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Yndia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Algerije]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Angoala]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Botswana]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Egypte]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Etioopje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Gambia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kenia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kongo (Demokratyske Republyk)]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Lybje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Malawy]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Marokko]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Mauretaanje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Mozambyk]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Namybje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Rûanda]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sambia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Senegal]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Simbabwe]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Afrika]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sûdan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Sûdan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Swazylân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tanzania]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tuneezje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Uganda]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Westlike Sahara]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Atlantyske Oseaan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Grutte Oseaan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Yndyske Oseaan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Noardsee]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Eastsee]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Middellânske See]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Swarte See]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Kaspyske See]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Perzyske Golf]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Noardlike Iissee]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Súdlike Oseaan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Súdsineeske See]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Eastsineeske See]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Japanske See]] nkifc1vz4jzvexc8p1t5d06rihojy3p 0 5552 1235892 1172126 2026-07-21T22:45:50Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN-skema 1235892 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme=Kanadeeske kraanfûgel |Ofbyld= [[File:Lesser Sandhill.jpg|250px]] |lûd=[[File:Grus_canadensis_Denali_National_Park.ogg|250px]] |Ryk= [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse= [[fûgels]] (''Aves'') |Skift= [[kraanfûgeleftigen]] (''Gruiformes'') |Famylje= [[kraanfûgels]] (''Gruidae'') |Skaai= [[saruskraanfûgels]] (''Antigone'') |Wittenskiplike namme= Antigone canadensis |Beskriuwer, jier= [[Linnaeus]], 1758 |IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] ---- |lânkaart=[[File:Antigone canadensis map.svg|center|250px]]<small>{{Kolommen2 |Kolom1= {{Color box|#7137C8}} [[stânfûgel]] <br>{{Color box|#FF7F2A}} [[simmerfûgel]] |Kolom2= {{Color box|#5F8DD3}} [[wintergast]]<br>{{Color box|#FFDD55}} [[trochtrekker]] }}</small> }} De '''Kanadeeske kraanfûgel''' of '''Kanadeeske kraan''' (''Antigone canadensis'') is in soarte út de famylje fan de [[kraanfûgels]] yn [[Noard-Amearika]]. ==Foarkommen== De Kanadeeske kraanfûgel is tusken de 80 en 120 sm grut en waget tusken de 3 en 6,5 kg. De fûgels hawwe griisbrune fearren en de folwoeksen fûgels hawwe wite wangen, in lange skerpe snaffel en op de foarholle in reade flek. ==Undersoarten== Yn it grutte ferspriedingsgebiet wurde seis ûndersoarten underskieden, dy't foaral yn grutte ferskille. Trije fan dizze soarten binne trekfûgels. * lytse Kanadeeske kraanfûgel (''Grus canadensis canadensis'') * gewoane Kanadeeske kraanfûgel (''Grus canadensis rowani'') * grutte Kanadeeske kraanfûgel (''Grus canadensis tabida'') * Floaridakraanfûgel (''Grus canadensis pratensis'') * Mississippykraanfûgel (''Grus canadensis pulla'') * Kubaanske kraanfûgel (''Grus canadensis nesiotes'') ==Fersprieding== De briedgebieten fan de Kanadeeske kraanfûgels lizze yn de sompegebieten yn sintraal en noardlik [[Kanada]], yn [[Alaska]] en yn parten fan it midwesten en súdeasten fan de [[Feriene Steaten]]. Fierder ek noch yn [[Sibearje]]. [[Ofbyld:Grus canadensis1.jpg|250px|thumb|left|In jonge Kanadeeske kraanfûgel.]] De lytse Kanadeeske kraanfûgel briedt yn it arktysk gebiet fan Noard-Kanada, Alaska en it noardeasten fan Sibearje. Hy oerwinteret yn it súdwesten fan de Feriene Steaten en noard-[[Meksiko]]. De fûgels dy't yn Sibearje libje, moatte derby in ôfstân fan mear as 8.000 kilometer oerwinne. Yn de famylje fan de kraanfûgels is dit de soarte mei de grutste ôfstân tusken bried- en oerwinteringsgebiet. De oerwinteringsgebieten fan de grutte Kanadeeske kraanfûgel en de gewoane Kanadeeske kraanfûgel lizze yn [[Kalifornje]], [[Nij-Meksiko]], [[Meksiko]] en [[Teksas]]. De rivier de [[Platte (rivier)|Platte]] yn [[Nebraska]] is ien fan de bekendste tuskenstops op harren trek. Dêr sammelje harren yn it foarjier en yn de hjerst sa'n 450.000 Kanadeeske kranen. Wylst de lytse en de gewoane Kanadeeske kraanfûgels net bedrige binne, is it tal Mississipykraanf6ugels troch de fersmoarging fan de rivier de [[Mississippy (rivier)|Mississippy]] hurd tebekrûn. Fan dy ûndersoarte binne der noch mar 120 oant 300 fûgels. ==Fuortplanting== De Kanadeeske kraanfûgels dy't yn sompige gebieten briede meitsje harren nêsten yn de begroeiïng oan de wetterkant. De fûgels dy't op de prêrje briede meitsje eins gjin nêst mar lizze de aaien sa op de grûn. Meast wurde der twa aaien lein dy't yn 29-32 dagen útbret wurde. Beide âlden fuorje de jongen dy't nei sa'n 67-75 dagen fleane kinne. == Keppeling om utens == * [http://www.savingcranes.org/species/sandhill.cfm International Crane Foundation / Kanadeeske kraanfûgel] [[Kategory:Fûgelsoarte]] [[Kategory:Saruskraanfûgel]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Alaska]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Feriene Steaten]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kanada]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kuba]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Meksiko]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sibearje]] 87zcsyyxflkyzmzq8xreolydu9x4raf 0 8733 1235951 1175379 2026-07-22T15:26:43Z Drewes 2754 Alfêst in foto 1235951 wikitext text/x-wiki {{By de tiid}} [[Ofbyld:Sipke Jan Bousema 05.jpg|thumb|Bousema yn 2020]] '''Sipke Jan Bousema''' ([[Dokkum]], [[15 augustus]] [[1976]]) is in Nederlânske [[telefyzjepresintator]] fan Frysk komôf. == Telefyzjekarriêre == Bousema makke syn telefyzjedebút yn jannewaris [[1999]] by [[Teleac/NOT]] as presintator by it [[SkoalleTF|SchoolTV Weekjournaal]]. Dêrfoar wie er al aktyf west efter de skermen, ûnder oare as produksje-assistint by ''[[Toen was geluk heel gewoon (telefyzjesearje)|Toen was geluk heel gewoon]]''. Ek presintearre er it programma ''Boekenwurm'' fan [[SchoolTV]] yn 2001. Foar de [[AVRO]] presintearre er ''Heartbeat'', ''[[Museumbende]]'', ''[[ZipZoo: coördinaat X]]'' en ''[[ZipZoo: WorldWide]]''. Foar dat lêste programma krige er yn 2005 de Gouden Stuiver foar it bêste jongereinprogramma<ref>[https://wiki.beeldengeluid.nl/index.php/Sipke_Jan_Bousema Beeld en gegeluid Wiki]</ref>. Fan 2004 oant 2006 die er de [[voice-over]] by it programma ''[[Heartbeat VIPS]]''. Yn 2003 spile Bousema de rol fan studint Joris van Kampen yn de film ''De schippers van de Kameleon'' en yn 2005 presintearre er de premiêres fan ''Kameleon 2'' en hie er in eigen teatershow ''Sipke Jan en het Mysterie van de Magische Bol''. Dy show wie in súkses en waard yn jannewaris 2006 twa kear werhelle. Bousema wie yn 2003 ferslachjouwer foar it [[Sinteklaassjoernaal]] en fan 2006 oant en mei 2009 presintator fan it Junior Eurovisiesjongfestival. Yn 2010 fersoarge er allinne it kommentaar. Fan 2007 oant 2011 presinterarre Bousema tegearre mei [[Anniko van Santen]] it misdiebestridingsprogramma ''[[Opsporing Verzocht]]'' fan de AVRO. Yn 2008 wie er presintator fan ''Wie is de Mol? Junior'', de berne-edysje fan ''[[Wie is de Mol?]]'' en die er mei oan ''Ranking the Stars'', in programma fan [[BNN]]. Yn de maaiefakânsje fan 2010 spile Bousema twa wiken de rol fan houtkapper yn de [[musical]] ''Sprookjesboom'' yn Teater de Efteling en yn de simmer fan dat jier presintearre er ek it programma ''Cash op Zolder'' fan de AVRO. Begjin 2011 kundige Bousema oan dat ophâlde woe by de [[AVRO]] omdat er syn hoarizon ferbreedzje woe.<ref>[http://www.volkskrant.nl/vk/nl/2694/Tech-Media/article/detail/1854359/2011/03/02/Sipke-Jan-Bousema-verlaat-de-AVRO.dhtml ''Sipke Jan Bousema verlaat de AVRO''; 2 maart 2011, de Volkskrant]</ref> Bousema soe in middeistalkshow presintearje by de [[NTR]]. Yn Ekspedysje Robinson 2011 wie Bousema ien fan de kandidaten, mar moast al yn it begjin belies jaan fanwegen in ankelblessuere. Bousema presintearret foar de NTR 5op2, de jeugdtalkshow 'Wat zou jij doen?', Histoclips, en de dokumintêrerige Jong Talent: in Muziek. == UNICEF == Bousema is sûnt 2002 ambassadeur foar [[UNICEF]]. Yn de lêste wike fan septimber 2006 kaam hy sa yn it nijs, omdat hy aksje fierde tsjin it feit dat yn Nederlân bern yn frjemdlingebewar holden waarden. Dyselde wike presintearre hy de Nederlânske finale fan it Junior Eurofyzjesjongfestival 2006. Dêryn droech hy it mienskiplike nûmer ''Frij'' op oan dy bern. == Heroes of Football == Yn 'e mande mei de John Blankenstein Foundation en Marieke Slinkert betocht, ûntwikkele en produsearre Bousema de Europeeske bewustwurdingskampanje ''Heroes of Football''. == Produksjebedriuw == Fan 2016 ôf oan produsearret produceert Bousema syn produksjebedriuw ferskaat oan projekten foar maatskiplike en kommersjele bedriuwen. {{boarnen|boarnefernijing= {{Reflist}} }} {{DEFAULTSORT:Bousema, Sipke Jan}} [[Kategory:Frysk telefyzjepresintator]] [[Kategory:Nederlânsk telefyzjepresintator]] [[Kategory:AVRO-wurknimmer]] [[Kategory:Goodwill-ambassadeur fan de Feriene Naasjes]] [[Kategory:Nederlânsk persoan fan Frysk komôf]] [[Kategory:Persoan berne yn Dokkum]] [[Kategory:Persoan berne yn 1976]] 2y0p3p0uanryapftqivttq2z44si4y9 0 9350 1235707 1210362 2026-07-20T15:11:41Z Hurkonides 5270 1235707 wikitext text/x-wiki [[Ofbyld:Waddeneilanden.PNG|thumb|De Waadeilannen.]] De '''Waadeilannen''' lizze benoarden it fêstelân fan [[Nederlân]] en [[Dútslân]] en bewesten it fêstelân fan Dútslân en [[Denemark]]. Foar it meastepart lizze hja op de râne fan it [[Waad]], en foarmje de grins fan de [[Noardsee]] mei de [[Waadsee]]. Yn it bûtenlân wurde se ornaris as '''Fryske eilannen''' oantsjut. == Untsteansskiednis == === Stiging fan de seespegel === Yn de lêste [[Iistiid]], dy’t sawat 10.000 jier foar Kristus einige, lei de [[seespegel]] ûngefear 60 meter ûnder it hjoeddeiske nivo. Troch it ranen fan de [[iiskape]]n riisde de seespegel en oerspielde it wetter de foar it grutste part drûchfallen Noardsee. De hjoeddeiske kustline waard ûngefear 5.000 jier foar Kristus berikt. Troch eb- en floedwurking en oanfier fan rivieren waard in protte sân nei de kust transportearre. Wetter en wyn heappe it sân op by stiennen en efter begroeiing. Der ûntstie in grutte en oanslutende rige dunen dy’t him útstrekte fan it tsjintwurdige [[Belgje]] oant de mûning fan de [[Elbe]], tichtby wêr’t no [[Hamburch]] leit, mei allinnich iepenings foar de rivieren. Fan dêr moat in twadde dunerige nei it noarden rûn wêze. Om it begjin fan de jiertelling hinne fermindere de stiging fan de seespegel. De see hie lykwols al bressen slein yn de dunerige en it dêrefter lizzende legere lân omfoarme ta de waadflakte, al hie dy oan de fêstewâl noch net de hjoeddeiske foarm. De hieltyd mar hinne-ende-wer geande tijstreamen slieten hjir slinken yn út en sa ûntstienen de Waadeilannen. === Behâld fan de kust === De dunerige besuden de Waadsee wie ek bleatsteld oan de wurking fan it tij, mar de oare omstannichheden en it yngripen fan de minske kamen foar dat de protte stoarmfloeden de kust fan Hollân definityf feroaren yn losse eilannen mei in waadflakte dêrefter. In soad stoarmfloeden om 1200 hinne hiene wol ta gefolgen dat de noardlike kust fan [[West-Fryslân]] útinoar bruts yn fiif eilannen. Om 1600 hinne wienen de fjouwer oan de westkust al wer weromwûn, mar [[Wieringen]], súdeastlik fan Tessel, bleau oant yn de [[20e iuw]] in eilân. Troch sommigen wurdt Wieringen dêrom by de Waadeilannen rekkene, al hat it eins in oare ûntsteansskiednis: it is in [[triuwwâl]] út de [[Riss-iistiid]]. Benoarden de waadeilannen, yn Jutlân, hat de kustline him al in pear kear iepene en sletten, mar it is nea ta mear eilannen kaam. === Damen === Yn Nederlân is der fan ien eilân in daam oanlein: de [[Amelânske Daam]], yn [[1872]] op it doedestiidske [[wantij]]. De daam rûn al gau nei de oanlis safolle skea op dat al yn [[1882]] besletten waard om de daam op te jaan. De daam is sûnt dy tiid hast hielendal fuortslein, al binne der, ûnder oaren oan beide úteinen, noch restanten te finen. Yn de noardlike Waadsee blykt it bouwen fan damen in stik ienfâldiger. [[Noardstrân]] is no sasear mei diken oan de wâl ferbûn dat der eins gjin sprake mear is fan in eilân, en ek [[Nees (eilân)|Nees]], [[Olân]], [[Nordstrandischmoor]], [[Hamburger Hallig]], [[Sylt]] en [[Romeach]] binne allegear oer in daam te berikken. [[Mandeach]] is sels sûnder dam berikber, oer in [[tijdyk]]. == Untwikkeling == === Type === De gemiddelde weachhichte by Rottum is sawat 1 meter wylst it gemiddelde tijferskil mear as 2 meter is. Dat makket Nederlânsk/Dútske waadkust it middeltype [[waad]]kust, mei lykwicht tussen tij en weagen, karakterisearre troch in soad (koarte) eilannen en in soad seegatten. === Wanneljen === {{Apart|Wanneljen (eilân)}} De Waadeilannen binne hieltiten yn beweging. De belangrykste beweging is it 'wanneljen': de west-east eilannen ferpleatse harren stadich mar seker fan west nei east.<br> Oan de westkant ferdwine de measte eilannen stadichoan yn see en oan de eastkant ûntsteane der hieltyd gruttere sânbanken. It wanneljen is ek de oarsaak dat de measte doarpen oan de westkant fan harren eilân lizze. Doe't se stifte waarden leinen se meastal middenop. Yn de rin fan de lêste iuwen binne al in soad huzen en sels folsleine doarpen yn see ferdwûn. === Heakfoarming === De twadde beweging is de heakfoarming: by de [[seegat]]ten lâns ûntsteane heakfoarmige sânrichels, dy’t fan foarm feroarje mei it ferskowen fan de see-earm. Troch it oanwaaksen fan de heakken ûntsteane nije platen lykas de [[Noarderheaks|Noarder-]] en [[Suderheaks]]. Somtiden groeit sa'n plaat, ûntstean dêr't in eilân weikuiere is, wer fêst oan it eilân, wêrtroch it ferlerne gebiet weromwûn wurdt. == Waadeilannen en platen == Njonken de [[eilannen]] lizze yn it waadgebiet [[sânplaat|sânplaten]]. It ûnderskie rint net lykop mei de bewenning; gûon ûnbewenne gebieten wurde al as eilannen beskôge, almeast op skiedkundige grûn. Fierders wurde eilannen achte drûch te bliuwen dêr't platen no en dan ûnder de weagen ferdwinen. Yn 2003 waard de [[Kachelotplaat]] ta eilân ferklaat om't it foldie oan de eask dat minimaal 160 [[hektare]] by trochsneed heechwetter net mear troch de see oerspield waard. === Nederlân === {{Apart|Nederlânske waadeilannen}} [[Ofbyld:WaadeilannenNL.png]] # [[Noarderheaks]] # [[De Richel]] # [[It Gryn]] # [[Rif (Waadeilân)|Rif]] # [[De Kalkman]] # [[Simenssân]] # [[Rottumerplaat]] # [[Rottumereach]] (hielyd fan west nei east) ==== Bewenne ==== * [[Tessel]] * [[Flylân]] * [[Skylge]] * [[It Amelân]] * [[Skiermûntseach (eilân)|Skiermuontseach]] It eardere eilân [[Wieringen]] leit yn de kop fan Noard-Hollan, tsjin de [[Ofslútdyk]] oan. ==== Unbewenne ==== * [[Noarderheaks]] * [[De Richel]] * [[It Gryn]] * [[Rif (Waadeilân)|Rif]] * [[De Kalkman]] * [[Simenssân]] * [[Rottumerplaat]] * [[Rottumereach]] * [[Suderdúntsjes]] === Dútslân === [[Ofbyld:Ostfriesische Inseln (Karte).png|500px|thumb|Eastfryske eilannen]] {{Apart|Eastfryske eilannen}} {{Apart|Noardfryske eilannen}} (Safolle mooglik fan west nei east en fan súd nei noard:) [[Ofbyld:Nordfries-inseln.png|300px|thumb|Noardfryske eilannen]] ==== Bewenne ==== * [[Boarkum]] * [[Júst]] * [[Nordeneach]] * [[Baltrum]] * [[Langereach]] * [[Spikereach]] * [[Wangereach]] * [[Neuwerk]] * [[Pellworm]] * [[Noardstrân]] (tsjintwurdich wâlfêst) * [[Halligen]] ([[Hege (eilân)|Hege]], [[Sudereach]], [[Nees (eilân)|Nees]], [[Olân]], [[Groue (eilân)|Groue]], [[Nordstrandischmoor]], [[Hamburger Hallig]]) * [[Oomram]] * [[Feer]] * [[Söl]] ==== Unbewenne ==== * [[Lütje Hörn]] * [[Kachelotplaat]] * [[Memmert]] * [[Minsener Each]] * [[Mellum]] * [[Grutte Knechtsân]] * [[Nige Hörn]] * [[Schärhörn]] * [[Trischen]] * [[Sudereachsân]] * [[Noardereachsân]] * [[Japsân]] * [[Habel]] * [[Súdfal]] * [[Noardereach]] Fan ferskate waadeilannen yn Dútslân ôf, kinne boattochten makke wurde nei it rotseilantsje [[Helgolân]] dat 70 kilometer út de kust leit yn de [[Dútske Bocht]]. Dat is gjin waadeilan, mar der binne sterke kulturele bannen mei it waadgebiet. Sa prate se dêr in dialekt fan it [[Noardfrysk]]. == Denemark == {{Apart|Noardfryske eilannen}} (Fan súd nei noard:) * [[Jordsân]] (ûnbewenne) * [[Romeach]] * [[Mandeach]] * [[Faaneach]] * [[Langli]] (ûnbewenne) Besuden Romeach lei yn de [[20e iuw]] noch de iennige Deenske hallich, [[Jordsân]], mar yn [[1999]] blykten de lêste resten dêrfan ferdwûn, en sûnt is der allinnich in plaat oer. == Namme == Yn Fryslân wurdt it begryp Waadeilân faak brûkt foar de waadeilannen fan Nederlân. ''De eilannen'' wurdt faak sein foar allinnich de (bewenne) eilannen dy't ta de provinsje Fryslân hearre. Foar krekter ûnderskaat kin fansels sprutsen wurde fan ''Fryske'', ''Eastfryske'', ''Noardfryske'', ''Nederlânske'', ''Dútske'' en/of ''Deenske'' Waadeilannen. Yn it útlân wurdt ornaris sprutsen fan ''Fryske Eilannen''. {{Fryske eilannen}} [[Kategory:Waadeilân| 1]] b0jgh0r3xlu3rig2w2b1qczvb58vcvc 0 9382 1236048 995488 2026-07-23T06:11:32Z Kening Aldgilles 167 1236048 wikitext text/x-wiki [[Ofbyld:Upstallsbohm2008msu.jpg|thumb|220px|Hjoeddeiske tastân fan de Opstalbeam mei piramide]] {{Skiednis fan Fryslân}} {{wrapper}} | [[Ofbyld:Sigillum_iudicum_Selandiarum_Frisiae.jpg|thumb|220px|Grutsegel fan it Opstalbeambûn (1324)]] |- | [[Ofbyld:Upstalsboommeyer.jpg|thumb|220px|Aldst bekende ôfbyld fan de Opstalbeam, troch C.B. Meyer (1790)]] |- | [[Ofbyld:Friesische Seelande um 1300.png|thumb|220px|Fryske lannen om 1300 hinne]] |} De '''Opstalbeam''' ([[Aldfrysk]]: ''Opstallisbaem'', [[Dútsk]]: ''Upstalsboom'') wie yn de tiid fan de [[Fryske frijheid]] yn de 13e en 14e iuw it gearkomsteplak fan ôffurdigen fan de Fryske lannen, de [[Sân Seelannen]]. Hja kamen dêr gear om (pan-Frysk) rjocht te sprekken en as bûn mienskiplike besluten te nimmen. De Opstalbeam leit súdwestlik fan [[Auwerk (stêd)|Auwerk]], by it plak Rahe. Sûnt 1833 stiet der in stiennen piramide op de [[Prehistoarje|prehistoaryske]] [[grêfheuvel]]. De grûn en de piramide binne hjoed de dei eigendom fan de [[Ostfriesische Landschaft|Eastfryske Lânskip]]. == Namme == De oarsprong fan de namme is net bekend. It wurd 'Opstalbeam' kin skieden wurde. Mei 'beam' wurdt net perfoarst in heech opgeand gewaaks ornearre. It kin likegoed om in peal, ôfsetting of grins gean. 'Opstal' is in greide mei in dúdlike grins en wie mandeguod fan de mienskip.<ref>Hajo van Lengen (Hrsg.): ''Die Friesische Freiheit des Mittelalters – Leben und Legende'', Utjouwer 'Ostfriesische Landschaft', 2003, ISBN 3-932206-30-4, side 424</ref> == Geakundige beskriuwing == It gebiet leit op in hege sângrûn ([[Geast (sân)|geast]]) dat troch gletsjers yn de Saale-[[iistiid]] opskood is. Op dy sângrûn ferriisde yn de [[prehistoarje]] in [[grêfheuvel]]. Yn de grêfheuvel binne urnen fûn út de brûns- en izertiid, dy't no bewarre wurde yn it Eastfryske Lânmuseum (''Ostfriesischen Landesmuseum'') yn [[Emden]]. Neffens archeologysk ûndersyk waard de hichte fan de 8e iuw ôf bebuorke. Op in skildering fan 1790 is in iik te sjen. It is net bekend oft der yn de midsiuwen begroeiïng wie op de hichte. It plak wie doe wol goed berikber oer it lân en wetter. Yn 1833 is ta oantinken oan de histoaryske betsjutting fan de Opstalbeam boppe-op de grêfhichte in piramide boud. De Opstalbeam leit hjoed de dei yn in lyts bosk. It gebiet dêromhinne wurdt foarme troch in [[kûlisselânskip]]. De Opstalbeamhichte is mei 6,8 meter it heechste punt yn it gebiet. == Skiednis == === Grêfheuvel === Ut argeologysk ûndersyk hat bliken dien dat de grûn by Opstalbeam sûnt de 8e iuw yn gebrûk wie.<ref>Willem Kuppers (2003). ''Upstalsbom – der „Altar der Freiheit“. Vom Landtagsgelände der Friesen bis zur Thingstätte im Dritten Reich'' (s. 423). Yn [[Hajo van Lengen]]: ''Die Friesische Freiheit des Mittelalters – Leben und Legende''. [[Ostfriesische Landschaft]]: Auwerk. ISBN 3-932206-30-4</ref> Wierskynlik brûkten de boeren út de omkriten de grûn om harren deaden te bedobjen. It is net dúdlik wêrom't de Friezen dizze grêfheuvel as gearkomsteplak keazen. Mooglik spile de relatyf sintrale lokaasje, tusken Fly en Wezer, in rol. Boppedat wie it plak sawol oer it wetter as oer it lân goed te berikken.<ref>Wolfgan Schwarz (2003). ''Die Stätte des Upstalsbooms – Die archäologische Wahrnehmung des Upstalsbooms''. (s. 414-415). Yn [[Hajo van Lengen]]: ''Die Friesische Freiheit des Mittelalters – Leben und Legende''. [[Ostfriesische Landschaft]]: Auwerk. ISBN 3-932206-30-4</ref> === Fryske frijheid === Yn de 11e en 12e iuw wie de greeflike macht ôfbroazele en dêrmei begûn it tiidrek fan de [[Fryske frijheid]]. Mei it weifallen fan 't greeflike gesach ferdwûn ek de funksje fan [[skelta]], mar dêr foar yn de plak kaam de [[grytman]]. Yn Easterlauwersk Fryslân waard de grytman mei "redjeva" oantsjutten.<ref>E. Engelsma (2010), "De Grote Friese Oorlog, side 9''.</ref> Om 1300 hinne, de bloeitiid fan de Fryske frijheid, wienen der sa'n 27 lângemeenten tusken Fly en Wezer. Dy lângemeenten ferienigen har mei it Opstalbeam-bûn yn de „[[Sân Seelannen]]“. De grytmannen/redjeven moeten inoar by de Opstalbeam om rjocht te sprekken en mienskiplike besluten te nimmen. De ôffurdigen waarden mei [[Peaske]] yn harren eigen gebiet keazen. De gearkomsten wienen ienkear yn 't jier op de tiisdei nei [[Pinkster]]. De lângemeenten waarden ornaris elk mei twa ôffurdigen fertsjintwurdige. Sa stiet yn it Iemsigoaër rjocht fan om 1300 hinne: {{cquote|Thit send tha urkera allera Fresena. Theth forme, theth hia gaderkome enes a iera to Upstelesbame a tyesdey anda there pinxstera wika and ma ther eratte alla tha riucht, ther Fresa halde skole. Jef aeng mon eng bethera wiste, theth mathet lichtere lette and ma theth bethere helde. Thiu othere kere: ief there soghen selonda aeng vrherath vrde auder fon tha suther sareda ridderum jeftha fon northeska wigandum, theth tha sex tha soghenda hulpe, theth hit alsa wel machte sa there sexa hoc. ''Dit binne de oerkêsten fan alle Friezen. Foarst, dat hja ien kear yn it jier op de tiisdei yn de pinksterwike by de Opstalbeam gearkomme sille en dat hja dêr alle rjochten besprekke, dy’t de Friezen oanhâlde sille. As immen in better rjocht wit, moatte hja it minder goede opjaan en it bettere folgje. De twadde kêst: as ien fan de sân seelannen troch de wapene ridders út it suden of troch de striders út it noarden ferwoastge wurdt, sille de seis it sânde helpe, sadat it like sterk bliuwe sil as elts oar seelân.''}} De earst-bekende gearkomste soe yn 1156 west hawwe oer it bylizzen fan in skeel tusken de East-Fryske [[Goa (krite)|goaen]] [[Östringen]] en Wangerlân. Dat docht bliken út skriftlike boarnen út letter iuwen en der binne gjin 12e iuwske boarnen dy't dat befêstigje. Der is wol skriftlik bewiis foar de gearkomsten tusken 1216 en 1231 en fan 1323 oant 1338. Yn dy lêste perioade waarden de akten besegele mei it grutsegel fan it Opstalbeam-bûn, it Totius-Frisiae-Segel. Yn 1323 waarden de Willekeuren fan de Opstalbeam oannommen, in poging ta unifikaasje fan it Fryske Rjocht. By de Opstalbeamgearkomste fan 1327 waarden [[stedsrjochten]] ferliend oan [[Appingedam]]. It bûn fan de Opstalbeam hold him net allinnich dwaande mei it bestjoer binnen de Fryske lannen, mar wie ek de politike fertsjintwurdiger fan de Fryske lannen nei it bûtenlân ta. De lêste oerlevering fan in gearkomste fan de Sân Seelannen by de Opstalbeam wie yn 1327. Yn Appingedam kamen fertsjintwurdigers fan de Sân Seelannen yn 1338 nochris by elkoar om in ferbûn tusken de kening fan Frankryk en de Sân Seelannen mei it grutsegel fan de Opstalbeam te besegeljen.<ref>P.J. Blok (1900). ''Oorkonden betrekkelijk Friesland en zijne verhouding tot Frankrijk in de 13e en 14e eeuw'' (s. 317-334) yn De Vrije Fries nr. 19. Frysk Genoatskip: Ljouwert</ref><ref>Wilfried Ehbrecht (2003). ''Gemeinschaft, Land und Bund im Friesland des 12. bis 14. Jahrhunderts'' (s. 183-188). Yn [[Hajo van Lengen]]: ''Die Friesische Freiheit des Mittelalters – Leben und Legende''. [[Ostfriesische Landschaft]]: Auwerk. ISBN 3-932206-30-4</ref> == Hjoed de dei == Sûnt 2000 is der wer mear belangstelling foar de Opstalbeam.<ref>[http://www1.omropfryslan.nl/Mear_Nijs_182.aspx Simmer-fytstocht nei Aurich], Omrop Fryslân, 15 july 2000 (sjoen op 24 jan. 2010)</ref> Sûnt 2004 organisearret it [[Friesisches Forum]] alle jierren in Opstalbeamgearkomste op de earste tiisdei nei [[Pinkster]].<ref>[http://www.friiske.de/my.php?top=3&language=nf 13. Mai: Friesisches Treffen am Upstalsboom]</ref> Yn [[2005]] fierde de [[Fryske Rie]] it 50-jierrich jubileum fan it Frysk manifest by de Opstalbeam. Fierders is it Dútske regear fan doel in grutte sneldyk oan te lizzen oer dit histoaryske plak. == Nijsgjirrich == * Yn [[1925]] joech de feriening 'De Opstalbeam' it tydskrift 'De Opstalbeam - Tydskrift for it Fryske libben en de Fryske striid' út. Yn it bestjoer sieten Sj. Rusticus, [[Douwe Kalma|D. Kalma]] en B. Tuinstra. <ref>[http://www.tresoar.nl/mmtresoar/mmbase/attachments/5005 Argiven FLMD] (PDF-triem)</ref> * Yn [[East-Fryslân]] binne noch hieltyd in protte hotels te finen mei de namme Opstalbeam of 'Upstalsboom'. * Fan it grutsegel fan de Opstalbeam, de Totius-Frisiae-Segel, binne trije eksimplaren oerlevere. It segel is 12 sm grut. Twa dêrfan lizze yn Bremen. It tredde en geefste eksimplaar leit yn Parys. * Op de grêfheuvel stiet yn stiennen pyramide dy't dêr yn 1833 delset troch de Eastfryske Steaten (Ostfriesische Stände). Dy ynstânsje kin as foarrinder sjoen wurde fan de Eastfryske Lânskip (Ostfriesische Landschaft). * De stiennen fan de piramide op de grêfheuvel komme fan in ôfbrutsen tsjerke út Auwerk. == Fierder lêze == ;Literatuer * [[Harke Bremer]] en [[Jarich Hoekstra]]: ''De Frouwepenje''. Utjouwerij Bornmeer 2009, ISBN 978-90-5615-213-0 ;Fakliteratuer * ''Fryslâns ferline''. Afûk 2002 (twadde printinge), ISBN 90-6273-598-3 * ''De Fryslannen''. Fryske Rie/Afûk 2008, ISBN 978-90-6273-773-4 * [[Pieter Gerbenzon]]: ''Apparaat voor de studie van Oudfries recht''. Bewurke fan Barendina S. Hempenius-van Dijk. * Gerhard Köbler: ''Lexikon der europäischen Rechtsgeschichte''. 1997. * [[Karl von Richthofen]]: ''Friesische Rechtsquellen''. == Keppeling om utens == * [http://ostfriesischelandschaft.de/ol/templates/101.jsp?id=1517&thema=76 Upstalsboom - der "Altar der Freiheit"] * [http://www.appingedam.nl/bibliotheek/documenten/Over%20Appingedam/Stadsrechten-vertaling%20buurbrief%201327%20met%20afbeelding%20buurbrief.pdf Oersetting fan de "buorrebrief" fan 1327, wêryn't stedsrjochten oan Appingedam ferliend waarden]. * [http://www.friesischesforum.de/Site/Wilkommen.html Webside fan it 'Friesisches Forum', organisaasje fan de jierlikse Opstalbeam gearkomste] * [http://www.lc.nl/friesland/regio/article11435231.ece/Nieuwe-weg-bedreigt-Friese-Upstalboom Ljouwerter Krante: Nieuwe weg bedreigt Friese Upstalboom] {{boarnen|boarnefernijing= <references/> }} [[Kategory:Midsiuwsk rjocht]] [[Kategory:Skiednis fan Fryslân]] [[Kategory:Skiednis fan East-Fryslân]] qur47onl0zsn5rbksl5sq5wgwrw4u4e 1236050 1236048 2026-07-23T06:13:01Z Kening Aldgilles 167 Ferwiist troch nei [[Opstalbeam]] 1236050 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Opstalbeam]] jmvvd42zb351jn1an3hn2hv674zyz2r 1 9589 1236051 283391 2026-07-23T06:14:47Z Kening Aldgilles 167 De side leechmakke 1236051 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 1236052 1236051 2026-07-23T06:15:38Z Kening Aldgilles 167 Ferwiist troch nei [[Oerlis:Opstalbeam]] 1236052 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Oerlis:Opstalbeam]] sgk54ualiivd907rnuwpxhs7rg7ljn9 0 9590 1236049 59068 2026-07-23T06:12:58Z Kening Aldgilles 167 Trochferwizing nei [[Upstalbeam]] wiske 1236049 wikitext text/x-wiki [[Ofbyld:Upstallsbohm2008msu.jpg|thumb|220px|Hjoeddeiske tastân fan de Opstalbeam mei piramide]] {{Skiednis fan Fryslân}} {{wrapper}} | [[Ofbyld:Sigillum_iudicum_Selandiarum_Frisiae.jpg|thumb|220px|Grutsegel fan it Opstalbeambûn (1324)]] |- | [[Ofbyld:Upstalsboommeyer.jpg|thumb|220px|Aldst bekende ôfbyld fan de Opstalbeam, troch C.B. Meyer (1790)]] |- | [[Ofbyld:Friesische Seelande um 1300.png|thumb|220px|Fryske lannen om 1300 hinne]] |} De '''Opstalbeam''' ([[Aldfrysk]]: ''Opstallisbaem'', [[Dútsk]]: ''Upstalsboom'') wie yn de tiid fan de [[Fryske frijheid]] yn de 13e en 14e iuw it gearkomsteplak fan ôffurdigen fan de Fryske lannen, de [[Sân Seelannen]]. Hja kamen dêr gear om (pan-Frysk) rjocht te sprekken en as bûn mienskiplike besluten te nimmen. De Opstalbeam leit súdwestlik fan [[Auwerk (stêd)|Auwerk]], by it plak Rahe. Sûnt 1833 stiet der in stiennen piramide op de [[Prehistoarje|prehistoaryske]] [[grêfheuvel]]. De grûn en de piramide binne hjoed de dei eigendom fan de [[Ostfriesische Landschaft|Eastfryske Lânskip]]. == Namme == De oarsprong fan de namme is net bekend. It wurd 'Opstalbeam' kin skieden wurde. Mei 'beam' wurdt net perfoarst in heech opgeand gewaaks ornearre. It kin likegoed om in peal, ôfsetting of grins gean. 'Opstal' is in greide mei in dúdlike grins en wie mandeguod fan de mienskip.<ref>Hajo van Lengen (Hrsg.): ''Die Friesische Freiheit des Mittelalters – Leben und Legende'', Utjouwer 'Ostfriesische Landschaft', 2003, ISBN 3-932206-30-4, side 424</ref> == Geakundige beskriuwing == It gebiet leit op in hege sângrûn ([[Geast (sân)|geast]]) dat troch gletsjers yn de Saale-[[iistiid]] opskood is. Op dy sângrûn ferriisde yn de [[prehistoarje]] in [[grêfheuvel]]. Yn de grêfheuvel binne urnen fûn út de brûns- en izertiid, dy't no bewarre wurde yn it Eastfryske Lânmuseum (''Ostfriesischen Landesmuseum'') yn [[Emden]]. Neffens archeologysk ûndersyk waard de hichte fan de 8e iuw ôf bebuorke. Op in skildering fan 1790 is in iik te sjen. It is net bekend oft der yn de midsiuwen begroeiïng wie op de hichte. It plak wie doe wol goed berikber oer it lân en wetter. Yn 1833 is ta oantinken oan de histoaryske betsjutting fan de Opstalbeam boppe-op de grêfhichte in piramide boud. De Opstalbeam leit hjoed de dei yn in lyts bosk. It gebiet dêromhinne wurdt foarme troch in [[kûlisselânskip]]. De Opstalbeamhichte is mei 6,8 meter it heechste punt yn it gebiet. == Skiednis == === Grêfheuvel === Ut argeologysk ûndersyk hat bliken dien dat de grûn by Opstalbeam sûnt de 8e iuw yn gebrûk wie.<ref>Willem Kuppers (2003). ''Upstalsbom – der „Altar der Freiheit“. Vom Landtagsgelände der Friesen bis zur Thingstätte im Dritten Reich'' (s. 423). Yn [[Hajo van Lengen]]: ''Die Friesische Freiheit des Mittelalters – Leben und Legende''. [[Ostfriesische Landschaft]]: Auwerk. ISBN 3-932206-30-4</ref> Wierskynlik brûkten de boeren út de omkriten de grûn om harren deaden te bedobjen. It is net dúdlik wêrom't de Friezen dizze grêfheuvel as gearkomsteplak keazen. Mooglik spile de relatyf sintrale lokaasje, tusken Fly en Wezer, in rol. Boppedat wie it plak sawol oer it wetter as oer it lân goed te berikken.<ref>Wolfgan Schwarz (2003). ''Die Stätte des Upstalsbooms – Die archäologische Wahrnehmung des Upstalsbooms''. (s. 414-415). Yn [[Hajo van Lengen]]: ''Die Friesische Freiheit des Mittelalters – Leben und Legende''. [[Ostfriesische Landschaft]]: Auwerk. ISBN 3-932206-30-4</ref> === Fryske frijheid === Yn de 11e en 12e iuw wie de greeflike macht ôfbroazele en dêrmei begûn it tiidrek fan de [[Fryske frijheid]]. Mei it weifallen fan 't greeflike gesach ferdwûn ek de funksje fan [[skelta]], mar dêr foar yn de plak kaam de [[grytman]]. Yn Easterlauwersk Fryslân waard de grytman mei "redjeva" oantsjutten.<ref>E. Engelsma (2010), "De Grote Friese Oorlog, side 9''.</ref> Om 1300 hinne, de bloeitiid fan de Fryske frijheid, wienen der sa'n 27 lângemeenten tusken Fly en Wezer. Dy lângemeenten ferienigen har mei it Opstalbeam-bûn yn de „[[Sân Seelannen]]“. De grytmannen/redjeven moeten inoar by de Opstalbeam om rjocht te sprekken en mienskiplike besluten te nimmen. De ôffurdigen waarden mei [[Peaske]] yn harren eigen gebiet keazen. De gearkomsten wienen ienkear yn 't jier op de tiisdei nei [[Pinkster]]. De lângemeenten waarden ornaris elk mei twa ôffurdigen fertsjintwurdige. Sa stiet yn it Iemsigoaër rjocht fan om 1300 hinne: {{cquote|Thit send tha urkera allera Fresena. Theth forme, theth hia gaderkome enes a iera to Upstelesbame a tyesdey anda there pinxstera wika and ma ther eratte alla tha riucht, ther Fresa halde skole. Jef aeng mon eng bethera wiste, theth mathet lichtere lette and ma theth bethere helde. Thiu othere kere: ief there soghen selonda aeng vrherath vrde auder fon tha suther sareda ridderum jeftha fon northeska wigandum, theth tha sex tha soghenda hulpe, theth hit alsa wel machte sa there sexa hoc. ''Dit binne de oerkêsten fan alle Friezen. Foarst, dat hja ien kear yn it jier op de tiisdei yn de pinksterwike by de Opstalbeam gearkomme sille en dat hja dêr alle rjochten besprekke, dy’t de Friezen oanhâlde sille. As immen in better rjocht wit, moatte hja it minder goede opjaan en it bettere folgje. De twadde kêst: as ien fan de sân seelannen troch de wapene ridders út it suden of troch de striders út it noarden ferwoastge wurdt, sille de seis it sânde helpe, sadat it like sterk bliuwe sil as elts oar seelân.''}} De earst-bekende gearkomste soe yn 1156 west hawwe oer it bylizzen fan in skeel tusken de East-Fryske [[Goa (krite)|goaen]] [[Östringen]] en Wangerlân. Dat docht bliken út skriftlike boarnen út letter iuwen en der binne gjin 12e iuwske boarnen dy't dat befêstigje. Der is wol skriftlik bewiis foar de gearkomsten tusken 1216 en 1231 en fan 1323 oant 1338. Yn dy lêste perioade waarden de akten besegele mei it grutsegel fan it Opstalbeam-bûn, it Totius-Frisiae-Segel. Yn 1323 waarden de Willekeuren fan de Opstalbeam oannommen, in poging ta unifikaasje fan it Fryske Rjocht. By de Opstalbeamgearkomste fan 1327 waarden [[stedsrjochten]] ferliend oan [[Appingedam]]. It bûn fan de Opstalbeam hold him net allinnich dwaande mei it bestjoer binnen de Fryske lannen, mar wie ek de politike fertsjintwurdiger fan de Fryske lannen nei it bûtenlân ta. De lêste oerlevering fan in gearkomste fan de Sân Seelannen by de Opstalbeam wie yn 1327. Yn Appingedam kamen fertsjintwurdigers fan de Sân Seelannen yn 1338 nochris by elkoar om in ferbûn tusken de kening fan Frankryk en de Sân Seelannen mei it grutsegel fan de Opstalbeam te besegeljen.<ref>P.J. Blok (1900). ''Oorkonden betrekkelijk Friesland en zijne verhouding tot Frankrijk in de 13e en 14e eeuw'' (s. 317-334) yn De Vrije Fries nr. 19. Frysk Genoatskip: Ljouwert</ref><ref>Wilfried Ehbrecht (2003). ''Gemeinschaft, Land und Bund im Friesland des 12. bis 14. Jahrhunderts'' (s. 183-188). Yn [[Hajo van Lengen]]: ''Die Friesische Freiheit des Mittelalters – Leben und Legende''. [[Ostfriesische Landschaft]]: Auwerk. ISBN 3-932206-30-4</ref> == Hjoed de dei == Sûnt 2000 is der wer mear belangstelling foar de Opstalbeam.<ref>[http://www1.omropfryslan.nl/Mear_Nijs_182.aspx Simmer-fytstocht nei Aurich], Omrop Fryslân, 15 july 2000 (sjoen op 24 jan. 2010)</ref> Sûnt 2004 organisearret it [[Friesisches Forum]] alle jierren in Opstalbeamgearkomste op de earste tiisdei nei [[Pinkster]].<ref>[http://www.friiske.de/my.php?top=3&language=nf 13. Mai: Friesisches Treffen am Upstalsboom]</ref> Yn [[2005]] fierde de [[Fryske Rie]] it 50-jierrich jubileum fan it Frysk manifest by de Opstalbeam. Fierders is it Dútske regear fan doel in grutte sneldyk oan te lizzen oer dit histoaryske plak. == Nijsgjirrich == * Yn [[1925]] joech de feriening 'De Opstalbeam' it tydskrift 'De Opstalbeam - Tydskrift for it Fryske libben en de Fryske striid' út. Yn it bestjoer sieten Sj. Rusticus, [[Douwe Kalma|D. Kalma]] en B. Tuinstra. <ref>[http://www.tresoar.nl/mmtresoar/mmbase/attachments/5005 Argiven FLMD] (PDF-triem)</ref> * Yn [[East-Fryslân]] binne noch hieltyd in protte hotels te finen mei de namme Opstalbeam of 'Upstalsboom'. * Fan it grutsegel fan de Opstalbeam, de Totius-Frisiae-Segel, binne trije eksimplaren oerlevere. It segel is 12 sm grut. Twa dêrfan lizze yn Bremen. It tredde en geefste eksimplaar leit yn Parys. * Op de grêfheuvel stiet yn stiennen pyramide dy't dêr yn 1833 delset troch de Eastfryske Steaten (Ostfriesische Stände). Dy ynstânsje kin as foarrinder sjoen wurde fan de Eastfryske Lânskip (Ostfriesische Landschaft). * De stiennen fan de piramide op de grêfheuvel komme fan in ôfbrutsen tsjerke út Auwerk. == Fierder lêze == ;Literatuer * [[Harke Bremer]] en [[Jarich Hoekstra]]: ''De Frouwepenje''. Utjouwerij Bornmeer 2009, ISBN 978-90-5615-213-0 ;Fakliteratuer * ''Fryslâns ferline''. Afûk 2002 (twadde printinge), ISBN 90-6273-598-3 * ''De Fryslannen''. Fryske Rie/Afûk 2008, ISBN 978-90-6273-773-4 * [[Pieter Gerbenzon]]: ''Apparaat voor de studie van Oudfries recht''. Bewurke fan Barendina S. Hempenius-van Dijk. * Gerhard Köbler: ''Lexikon der europäischen Rechtsgeschichte''. 1997. * [[Karl von Richthofen]]: ''Friesische Rechtsquellen''. == Keppeling om utens == * [http://ostfriesischelandschaft.de/ol/templates/101.jsp?id=1517&thema=76 Upstalsboom - der "Altar der Freiheit"] * [http://www.appingedam.nl/bibliotheek/documenten/Over%20Appingedam/Stadsrechten-vertaling%20buurbrief%201327%20met%20afbeelding%20buurbrief.pdf Oersetting fan de "buorrebrief" fan 1327, wêryn't stedsrjochten oan Appingedam ferliend waarden]. * [http://www.friesischesforum.de/Site/Wilkommen.html Webside fan it 'Friesisches Forum', organisaasje fan de jierlikse Opstalbeam gearkomste] * [http://www.lc.nl/friesland/regio/article11435231.ece/Nieuwe-weg-bedreigt-Friese-Upstalboom Ljouwerter Krante: Nieuwe weg bedreigt Friese Upstalboom] {{boarnen|boarnefernijing= <references/> }} [[Kategory:Midsiuwsk rjocht]] [[Kategory:Skiednis fan Fryslân]] [[Kategory:Skiednis fan East-Fryslân]] qur47onl0zsn5rbksl5sq5wgwrw4u4e 1 9591 1236053 59070 2026-07-23T06:16:54Z Kening Aldgilles 167 Trochferwizing nei [[Oerlis:Upstalbeam]] wiske 1236053 wikitext text/x-wiki Goeie, ik haw de namme feroare yn Opstalbeam. Dy skriuwwize stiet ek tichter by it Aldfrysk en de skriuwwize mei U is gewoan Dútsk. Dêrom gewoan mei O skriuwe. 4uwxh10ouwssp2pobtcp6wxmzxu83c3 0 9759 1235959 1068639 2026-07-22T17:12:34Z Drewes 2754 Red. Dúdliker, Wyns wie gjin gritenij. 1235959 wikitext text/x-wiki '''Poppenhuzen''' is in [[buorskip]] yn de gemeente [[It Hearrenfean (gemeente)|It Hearrenfean]]. Poppenhuzen leit noardeastlik fan [[Aldeboarn]] oan de [[Sjoukesleat]]. De namme komt ek foar as ''Poppenhuysen'' en ''Poppenhuizen''. Der wurdt al skreaun oer in Elingius Roarda dy't yn 1369 op ''Pophingha'' wenne. Dat soe dan ien fan de grytmannen dy't yn [[Wyns (Tytsjerksteradiel)|Wyns]] gearkamen west hawwe. == Sjoch ek == * [[Fryske doarpen#Buorskippen|Fryske doarpen, buorskippen en delsettings]] {{Boarnen|boarnefernijing= *{{Aut|[[Karel F. Gildemacher]]}}, "Friese Plaatsnamen", Ljouwert, Friese Pers Boekerij 2007,''Poppenhuzen'' }} {{GemeenteItHearrenfean}} [[Kategory:Aldeboarn]] [[Kategory:Buorskip yn Utingeradiel]] [[Kategory:Buorskip yn Boarnsterhim]] [[Kategory:Buorskip yn It Hearrenfean (gemeente)]] 79rzq5x7vz7l6n1zz2ih9yn3boistlz 0 9845 1235789 1171973 2026-07-20T19:45:22Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN-skema 1235789 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme=jolling |Ofbyld= [[File:Greater-scaup-male2.jpg|250px]]<br><small>mantsje</small><br>[[File:Aythya marila f Humber Bay Toronto.jpg|250px]]<br><small>wyfke</small> |lûd= |Ryk= [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse= [[fûgels]] (''Aves'') |Skift= [[goeseftigen]] (''Anseriformes'') |Famylje= [[einfûgels]] (''Anatidae'') |Skaai= [[jollingen]] (''Aythya'') |Wittenskiplike namme= Aythya marila |Beskriuwer, jier= [[Linnaeus]], 1761 |IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] ---- |lânkaart=[[File:AythyaMarilaIUCN2019 2.png|center|250px]]<small>{{Color box|#00FF00}} [[simmerfûgel]]<br>{{Color box|#007FFF}} [[wintergast]]</small> }} De '''jolling''' (''Aythya marila'') is in fûgel út de famylje fan de [[einfûgels]]. De jolling wurdt ek wol ''topper'' of ''toppert'' neamd. == Foarkommen == De jolling is in 42 oant 51 sm grutte ein mei in wjukspanwiidten fan 71-80 sm. De jerke fan de Jolling hat in protte fan de [[Toefein]], hy hat lykwols gjin toef en syn kop hat in wat grieneftige glâns. Ek is de rêch fan de jolling griis ynstee fan swart. It wyfke fan de jolling is brún mei in ljochte râne om de snaffel. De jolling hat in ljochtblauwe snaffel en in giel each. == Fersprieding == De jollings komme oer it hiele noardlik healrûn foar. Syn briedgebiet leit aardich noardlik, se briede op de toendra yn de buert fan marren en sompen. Yn [[Skandinaavje]] en in noarden fan [[Sibearje]] west fan de rivier de [[Lena]] komt de ûndersoarte ''A. m. marila'' foar. Yn de rest fan [[Aazje]] en [[Noard-Amearika]] is de wat lytsere ûndersoarte ''A. m. mariloides'' te finen. By winterdeis trekke de jollings nei it suden. Se oerwinterje yn groepen oan de kust. De jeropeeske fûgels oerwinterje meast yn it suden fan de [[Eastsee]] of rûnom de [[Noardsee]]. Yn [[Nederlân]] binne se winterdeis ek oan de see te finen, faak yn groepkes mei [[Karein]]en en Toefeinen. == Iten == De jollings ite foaral [[moksel]]s en [[seeslak]]ken. Mar se ite ek wol ynsekten en wetterplanten. De Jollings sykje it leafst nei iten troch der nei te dûken yn wetter fan minder as 4 meter djip. [[File:Aythya marila MHNT.ZOO.2010.11.20.1.jpg|thumb|left|Jollingaaien.]] == Fuortplanting == De jollings briede flak oan de râne fan it wetter op de grûn, it leafst op in eilantsje. It nêst wurdt beklaaid mei dûns. It brieden begjint yn maaie en einiget yn july. De aaien wurde yn 24 oant 28 dagen útbret en komme allegear tagelyk út. De jongen kinne harren sels rêde nei sa'n 50 dagen. [[Kategory:Fûgelsoarte]] [[Kategory:Jolling]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Abgaazje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Alaska]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Azerbeidzjan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Belgje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bulgarije]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Feriene Steaten]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Oekraïne]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Denemark]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Dútslân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Eastenryk]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Estlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Finlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Frankryk]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Fryslân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Georgje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Guernsey]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Ierlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Ingelân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Iran]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Itaalje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Japan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Jeropeesk Ruslân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Jersey]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kanada]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kazachstan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Letlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Litouwen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Man]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Meksiko]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Nederlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Noard-Ierlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Noard-Koreä]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Noarwegen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Poalen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Roemeenje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sibearje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sina]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sint-Pierre en Miquelon]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Skotlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Koreä]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sweden]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Switserlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Taiwan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Turkmenistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Wales]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Yslân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Grutte Oseaan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Beringsee]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Atlantyske Oseaan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Noardsee]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Eastsee]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Middellânske See]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Swarte See]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Kaspyske See]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Súdsineeske See]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Eastsineeske See]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Japanske See]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de See fan Ochotsk]] g8rc1zsk1bppeoubjnfqg0mlhgi5r87 0 9849 1235908 1177105 2026-07-21T22:57:11Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN-skema 1235908 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme=karein |Ofbyld= [[File:Aythya ferina Sandwell 2.jpg|250px]]<br><small>mantsje</small><br>[[File:Aythya ferina Battersea Park 2.jpg|250px]]<br><small>wyfke</small> |lûd= |Ryk= [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse= [[fûgels]] (''Aves'') |Skift= [[goeseftigen]] (''Anseriformes'') |Famylje= [[einfûgels]] (''Anatidae'') |Skaai= [[jollingen]] (''Aythya'') |Wittenskiplike namme= Aythya ferina |Beskriuwer, jier= [[Linnaeus]], 1758 |IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-VU.png|250px]] ---- |lânkaart=[[File:AythyaFerinaIUCNver2018 2.png|center|250px]]<small>{{Color box|#00FF00}} [[stânfûgel]] <br>{{Color box|#008000}} [[simmerfûgel]]<br>{{Color box|#007FFF}} [[wintergast]]</small> }} De '''karein''' (''Aythya ferina'') is in fûgel út it skaai fan de [[jollings]]. ==Foarkommen== De karein is tusken de 42 en 49 sm grut. De jerke fan de Karein is ûnder de jeropeeske einen goed te werkennen oan syn readbrune kop, swarte boarst en grize rêch en búk. Yn Noard-Amearika komme lykwols de [[readkopein]] en de [[grutte karein]] foar, dy't der in protte op lykje.<br> It wyfke hat in brúngrize kop en boarst en is fierder wat ljochter griis fan kleur. ==Fersprieding== De karein komt yn it grutste part fan [[Jeropa]] foar. Yn Nederlân is de fûgel it hiele jier te sjen. De fûgels út it easten fan Jeropa binne trekfûgels dy't winterdeis nei it suden lûke oant de [[Middellânske See]] en Noard-Afrika ta. ==Iten== De karein siket syn iten ûnder wetter en yt sawol plantaardich fiedsel lykas sied, blêden en woartels as ek dierlik fiedsel as [[slak]]ken, [[wjirm]]s en ynsekten. ==Fersprieding== De karein makket in nêst op de grûn of op wetterplanten fan reid en blêden, lykas de [[markol]]. De karein leit 6 oant 12 griengrize aaien. Nei trije wiken komme de jongen út, nei sa'n acht wiken kinne de jongen fleane. [[File:Aythya ferina MHNT.ZOO.2010.11.20.4.jpg|thumb|left|Aaien fan de karein.]] [[Kategory:Fûgelsoarte]] [[Kategory:Jolling]] [[Kategory:Bedrige fûgel]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Abgaazje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Albaanje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Andorra]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Azerbeidzjan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Belgje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bosnje-Hertsegovina]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bulgarije]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Denemark]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Dútslân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Eastenryk]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Estlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Finlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Frankryk]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Fryslân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Georgje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Gibraltar]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Grikelân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Guernsey]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Hongarije]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Ierlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Ingelân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Itaalje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Jeropeesk Ruslân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Jersey]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kazachstan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kosovo]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kroaasje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Letlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Lychtenstein]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Litouwen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Lúksemboarch (lân)]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Madeara]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Malta]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Man]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Noard-Masedoanje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Moldaavje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Monako]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Montenegro]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Nederlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Noard-Ierlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Noarwegen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Oekraïne]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Poalen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Portegal]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Roemeenje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn San Marino]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Servje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sibearje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Skotlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sloveenje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Slowakije]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Spanje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Osseesje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sweden]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Switserlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tsjechje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Turkije]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Wales]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Wyt-Ruslân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Afganistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Algerije]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bangladesj]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Birma]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Boerkina Faso]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bûtan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Filipinen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Egypte]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Etioopje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Fjetnam]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Gambia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Irak]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Iran]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Israel]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Japan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Jordaanje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kameroen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kenia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kirgyzje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Laos]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Libanon]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Lybje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Maly]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Marokko]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Mongoalje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Nepal]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Nigearia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Niger]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Oezbekistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Pakistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Palestina]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Senegal]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sina]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sûdan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Koreä]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Sûdan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Syrje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tadzjikistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tailân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Taiwan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tsjaad]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tuneezje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Turkmenistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Uganda]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Yndia]] s2lltt5xwytawww3jw955p04kehadgo 0 10015 1236054 1233982 2026-07-23T07:58:10Z CommonsDelinker 353 Mustela_erminea_hibernica.jpg ferfongen troch [[c:File:Mustela_erminea_2_(cropped).jpg|Mustela_erminea_2_(cropped).jpg]] (troch [[c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] om't: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR3|Criterion 3]] (obvious error) · Fl 1236054 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme= harmeling |Ofbyld= [[File:Mustela.erminea.jpg|250px]]<small>In harmeling yn 'e simmerpels.</small><br>[[File:Mustela erminea winter cropped.jpg|250px]]<small>In harmeling yn 'e winterpels.</small> |lûd= |Ryk= [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'') |Skift= [[rôfdieren]] (''Carnivora'') |Famylje= [[martereftigen]] (''Mustelidae'') |Skaai= [[lytse marters]] (''Mustela'') |Wittenskiplike namme = Mustela erminea |Beskriuwer, jier= [[Linnaeus]], 1758 |IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] ---- |lânkaart=[[File:Fersprieding fan de harmeling (Mustela erminea).png|center|250px]]<small>{{Color box|#2E8B57}} lânseigen foarkommen <br>{{Color box|#C00}} foarkommen as [[eksoat]]<br> }} De '''harmeling''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Mustela erminea''), ek wol '''grutte wezeling''', '''wite wezeling''' of (it) '''harmke''' of '''hermke''' neamd, is in lyts [[sûchdieren|sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[rôfdieren]] (''Carnivora''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[martereftigen]] (''Mustelidae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[lytse marters]] (''Mustela''). Dizze soarte is lânseigen yn grutte dielen fan noardlik [[Jeraazje]] (wêrûnder ek [[Fryslân]]) en [[Noard-Amearika]]. Hy liket in protte op 'e [[wezeling]], dêr't er nau oan besibbe is, mar kin dêrfan ûnderskaat wurde troch syn gruttere stal en it [[swart]]e puntsje oan 'e [[sturt]]. De harmeling stiet derom bekend dat er [[winter]]deis syn [[brún|brune]] [[hier (begroeiïng)|hier]] ferliest en ynstee in [[wite]] [[pels|winterpels]] kriget, útsein de sturtpunt, dy't swart bliuwt. Yn it [[ferline]] wie wyt harmelingebûnt tige djoer en waarden der [[keningsmantel]]s fan makke. De [[IUCN]] klassifisearret de harmeling as net bedrige. ==Taksonomy== Foarhinne waard tocht dat de harmeling it naust besibbe wie oan 'e [[langsturtwezeling]] (''Neogale frenata'', foarh. ''Mustela frenata'') út 'e [[Amearika's]], mar troch nij ûndersyk op basis fan [[DNA]] fan 'e bisten kamen [[biologen]] yn [[2021]] ta de konklúzje dat de langsturtwezeling nauwer besibbe is oan oar groepke [[martereftigen]], de [[wezelingen fan 'e Nije Wrâld]] (''Neogale''), wêrûnder de [[Amerikaanske nerts]] (''Neogale vison'', foarh. ''Neovison vison''). Tagelyk die út nij ûndersyk ek bliken dat twa fan 'e [[ûndersoarte]]n fan 'e harmeling, te witten: de [[Amerikaanske harmeling]] (''Mustela richardsonii'') en de [[Keninginne Sjarlotte-eilânske harmeling]] (''Mustela haidarum''), eins selsstannige soarten wiene. Sadwaande waard it meastepart fan 'e [[ferspriedingsgebiet|fersprieding]] en populaasje yn [[Noard-Amearika]] fan 'e harmeling ôfspjalten. ==Fersprieding== De harmeling is lânseigen yn hast hiel [[Jeropa]], wêrûnder [[Fryslân]], dêr't er rûnom foarkomt, mar selden sjoen wurdt om't er lyts en fluch is en [[minske]]n yn 'e regel al fan fierrens oankommen heart. Yn it noarden fan Jeropa libbet er op 'e [[Britske Eilannen]] oant en mei de [[Sjetlâneilannen]], mar ûntbrekt er lykwols op [[Iislân]] en de [[Fêreu-eilannen]]. De súdgrins fan it [[ferspriedingsgebiet]] rint troch it noarden fan [[Portegal]] en [[Spanje]] fan 'e westkust nei de eastkust fan it [[Ibearysk Skiereilân]]. It suden fan 'e [[Provâns]], de [[Lears fan Itaalje]], de eilannen yn 'e [[Middellânske See]], de súdlike [[Balkan]], de [[Krim]] en de hegere dielen fan 'e [[Kaukasus]] yn súdlik [[Ruslân]] falle ek bûten it areaal fan 'e harmeling. Wol komt dizze soarte foar yn hast hiel [[Sibearje]], [[Mongoalje]] en [[Mantsjoerije]], yn rûchwei de noardlike helte fan [[Kazachstan]] en yn dielen fan súdeastlik [[Sintraal-Aazje]], [[Sinkiang-Oeigoerje]] en de westlike [[Himalaya]]. Der besteane isolearre populaasjes yn noardeastlik [[Sina]], op 'e eilannen [[Sachalin]] en [[Wrangel (eilân)|Wrangel]] yn it [[Russyske Fiere Easten]] en op [[Hokkaido]] en yn it [[berchtme|berchlân]] fan noardlik [[Honsjû]] yn [[Japan]]. Yn it noardwesten fan [[Noard-Amearika]] komt de harmeling foar yn hast hiel [[Alaska]] útsein de [[Panhandle fan Alaska|Panhandle]] en de [[Alexanderarsjipel]]. Fierders omfettet syn ferspriedingsgebiet op it [[fêstelân]] fan [[Kanada]] it westen fan 'e [[Yukon]], it noarden fan 'e [[Noardwestlike Territoaria]] en it noardwesten fan [[Nûnavût]]. Ek de [[Arktyske Arsjipel]] heart der hast hielendal ta, útsein [[Baffinlân]] en de eilannen súdlik dêrfan. Op [[Grienlân]] komt de harmeling foar oan 'e [[kust]]en fan 'e [[Lincolnsee]] (yn it noarden) en de [[Grienlânsee]] (yn it easten). [[File:Mustela erminea upright.jpg|left|180px|thumb|In harmeling sjocht ris om him hinne.]] As [[eksoat]] libbet de harmeling fierders ek noch op sawol it [[Noardereilân (Nij-Seelân)|Noardereilân]] as it [[Sudereilân (Nij-Seelân)|Sudereilân]] fan [[Nij-Seelân]]. Dêre is dit bist oan 'e ein fan 'e [[njoggentjinde iuw]] troch de [[minske]] yntrodusearre om 'e (ek troch de minske yntrodusearre) [[wylde knyn|wylde kninen]], dy't in [[pleachdier|pleach]] wurden wiene, te [[jacht (aktiviteit)|bejeien]]. De harmeling fûn lykwols makliker [[proai]]en yn 'e lânseigen [[fauna]], dy't tsjin him gjin ferwar hie. Sûnt syn yntroduksje hat er yn Nij-Seelân grutte [[ekology]]ske skea oanrjochte. == Uterlike skaaimerken == De harmeling hat in kop-romplingte fan 21^{<small>1</small>}/_{<small>2</small>}–29&nbsp;[[sintimeter|sm]] lang, mei in sturtlingte fan 8–12&nbsp;sm en in gewicht fan 1,4–4,5&nbsp;[[kg]]. [[Mantsje]]s binne wat foarser as [[wyfke]]s. De kop-romplingte fan in mantsje is trochinoar 26^{<small>1</small>}/_{<small>2</small>}&nbsp;sm, de sturtlingte 10^{<small>1</small>}/_{<small>2</small>}&nbsp;sm en it lichemsgewicht likernôch 3&nbsp;kg. It wyfke hat in kop-romplingte fan trochinoar 24&nbsp;sm, in sturtlingte fan 9&nbsp;sm en in gewicht fan 2,1&nbsp;kg. Noardlike populaasjes binne lytser fan stal en de harmelingen yn [[Ierlân (eilân)|Ierlân]] binne de lytsten fan allegearre. De harmeling is besibbe oan 'e [[wezeling]] (''Mustela nivalis'') en liket dêr in protte op, mar hy is grutter fan stal. Hy hat in rank, langhalich [[lichem (biology)|lichem]] mei koarte [[poat]]sjes. De [[pels]] is [[simmer]]deis op 'e [[rêch]] [[kastanjebrún]] fan [[kleur]], en op 'e [[bealch]] [[krêmkleur]]ich [[wyt]]. Harmelingen steane derom bekend dat har simmer- en winterpels ferskillend binne. By ’t [[winter]] is de pels wyt, op 'e [[swart]]e sturtpunt nei, dy't nea fan kleur feroaret. Dêrby moat oantekene wurde dat de harmeling yn it suden fan syn [[ferspriedingsgebiet]], dêr't winterdeis gjin of mar amperoan [[snie]] falt, mar in stikhinne wyt wurdt. Yn earder tiden waarden de winterfeltsjes fan harmelingen massaal ferwurke yn de [[bûnt]]ôfsettings fan [[keningsmantel]]s: dêrfandinne de oerdiedige swarte stippen dêrop (dy't de sturtpuntsjes binne). == Biotoop == Harmelingen komme eins foar yn alle [[lânskip]]stypes, salang't der mar genôch beskûl is. Se binne te finen fan 'e [[kust]] oant de [[berchtme|bergen]], yn [[moeras]]gebieten en op [[flakte]]n. Yn [[wâld]]en hâlde se har fral oan 'e rânen op. De harmeling komt mear as de wezeling (''Mustela nivalis'') foar yn wiete gebieten, lykas by [[berm|sleatskanten]] lâns en yn [[reid]]fjilden en moerasbosken. [[File:2015-09-18 Ermine.jpg|thumb|right|250px|In harmeling.]] == Hâlden en dragen == De harmeling is sawol deis as [[nacht]]s aktyf, hoewol't it oerdeis benammentlik om wyfkes giet dy't jongen [[opfieding|grutbringe]] moatte. Dêrom kin de harmeling ornaris wol as [[nachtdier]] beskôge wurde. Harmelingen binne [[solitêr]] libjende bisten mei [[territoarium (biology)|territoaria]] fan 4–50&nbsp;[[hektare|ha]], ôfhinklik fan 'e terreinsgesteldheid en de foarriedichheid fan [[proai]]en. Yn ien territoarium ûnderhâlde se 2–10 nêsten dêr't se har yn relative feilichheid weromlûke kinne. Foar sokke nêsten brûke se in [[holle beam]], in romte tusken [[rots]]en of ûnder [[woartel (plant)|beamwoartels]] of in ferlitten [[hoale]] fan in oar bist, bgl. fan proaidieren lykas [[wylde kninen]]. It nêst wurdt bedutsen mei it ôfskuorde [[hier (begroeiïng)|hier]] fan proaidieren, sadat de harmeling syn lange liif yn 'e rêst behaachlik [[waarm]] hâlde kin. De [[peartiid]] falt foar harmelingen fan [[maart]] oant [[juny]]. It [[mantsje]] giet dan op 'e swalk; syn territoarium oerlapet dy fan ferskate [[wyfke]]s. Krekt as oare [[martereftigen]] hawwe harmelingen in [[ferlinge draachtiid]], wêrby't de ymplantaasje fan 'e [[embryo|embryo's]] yn it [[limoer]] fan it wyfke nei de [[pearing]] 7–10&nbsp;[[moanne (tiid)|moannen]] opkeard wurdt. Pas yn [[febrewaris]], as it slimste fan 'e [[winter]] foarby is, komme de embryo's ta ûntwikkeling, wêrnei't de eigentlike [[draachtiid]] noch 10&nbsp;[[wike]]n duorret. By in tige strange winter komt it foar dat it wyfke, om it eigen oerlibjen te bewissigjen, ien of mear (yn ekstreme gefallen alle) embryo's wer yn it eigen lichem opnimt. Yn [[april]] of [[maaie]] smyt it wyfke in nêst fan 2–13, mar almeast 4–8&nbsp;jongen. Dyselden binne by de [[berte]] [[blinens|blyn]] en [[dôvens|dôf]], mar hawwe al in [[griis|skiere]], pluzige [[pels]] mei in [[dûnkerbrún|dûnkerbrune]] [[moanne (hier)|moanne]] yn 'e [[nekke]]. As in wyfke har jongen ferpleatst, grypt se dy yn 'e moanne fêst. Nei 4&nbsp;wiken krije de jongen har earste proai, en nei 5&nbsp;wiken wurde se [[ôfwûn]]. Mei 12&nbsp;wiken kinne de jongen al goed jeie. Om dy tiid hinne wurde se selsstannich. Yn [[july]] en [[augustus]] ferlitte se it nêst. Mantsjes doarmje fierder fuort as wyfkes. Nei harren earste winter binne de mantsjes [[geslachtsryp]]; de wyfkes binne dat al 5&nbsp;wiken nei de berte. Folwoeksen mantsjes pearje soms mei jonge wyfkes dy't noch net ôfwûn binne by de mem. Sokke wyfkes drage eins harren hiele bernetiid jongen. Harmelingen kinne de [[âldens]] fan 10&nbsp;jier berikke, mar trochstrings wurde se mar 1^{<small>1</small>}/_{<small>2</small>}–2 jier. [[File:Stoat killing a rabbit.jpg|thumb|left|250px|In wylde knyn dy't deade wurdt troch in harmeling.]] == Fretten == De harmeling is in [[karnivoar]], dy't yn haadsaak op [[kjifdieren]] en [[wrotmûzen]] jaget, al yt er ek wol [[amfiby]]en en út en troch ris [[aai|fûgelaaien]]. Ek [[fûgels]], [[wylde knyn|wylde kninen]] en [[hazzen]], dy't grutter binne as hysels, makket de harmeling lytsman. Mantsjes deadzje gruttere proaidieren as wyfkes. De proaidieren wurde troch in byt yn 'e [[nekke]] út 'e ljochten holpen. It leit foar de hân dat in harmeling in proai as in knyn net yn ien kear op kin; dêrom slacht er soms fretten op foar letter. == Status == De harmeling hat de [[IUCN-status]] fan "net bedrige", wat sizze wol dat der foar wat dit bist oanbelanget, gjin kâns op [[útstjerren (biology)|útstjerren]] bestiet. Yn [[Nederlân]] mei der net mear op harmelingen [[jacht (aktiviteit)|jage]] wurde. Oars as foarhinne beskôget men de harmeling hjoed de dei as in geunstige ynfloed op syn proaidieren, mei't er krekt as oare [[rôfdier]]en de sike, swakke en ûnoanpaste [[proai]]en it earst pakt, sadat de populaasjes fan syn proaidiersoarten sûn en sterk holden wurde. == Opsomming fan ûndersoarten == Yn [[2021]] waarden de [[Amerikaanske harmeling]] en de [[Keninginne Sjarlotte-eilânske harmeling]], dy't earder beskôge wiene as [[ûndersoarte]]n fan 'e harmeling, op basis fan nij [[DNA|DNA-ûndersyk]] erkend as selsstannige [[soarte]]n, mei sels ek wer in rige ûndersoarten. Dat betsjut dat der no noch 17 erkende [[ûndersoarte]]n <small>(stân fan saken yn 2021)</small> fan 'e harmeling (''Mustela erminea'') binne: [[File:Mustela erminea 2 (cropped).jpg|thumb|right|250px|In dravende harmeling yn [[Ierlân (eilân)|Ierlân]].]] [[File:Mustela erminea MHNT.ZOO.2010.11.236.12.jpg|right|250px|thumb|De [[plasse]] fan in harmeling.]] * Alpenharmeling (''M. e. minima'') <small>([[Alpen]])</small> * Altayske harmeling (''M. e. lymani'') <small>([[Altaiberchtme]])</small> * Britske harmeling (''M. e. stabilis'') <small>([[Grut-Brittanje (eilân)]])</small> * Eastsibearyske harmeling (''M. e. kaneii'') <small>([[Russyske Fiere Easten]])</small> * Ferganaharmeling (''M. e. ferghanae'') <small>([[Sintraal-Aazje]])</small> * Gobyharmeling (''M. e. mongolica'') <small>([[Gobywoastyn]])</small> * Hebridyske harmeling (''M. e. ricinae'') <small>(noardlik [[Skotlân]], de [[Hebriden]], de [[Orkney-eilannen]] en de [[Sjetlâneilannen]])</small> * Ierske harmeling (''M. e. hibernica'') <small>([[Ierlân (eilân)]])</small> * Japanske harmeling (''M. e. nippon'') <small>([[Japan]])</small> * Jeropeeske harmeling (''M. e. aestiva'') <small>([[fêstelân|kontinintaal]] [[Jeropa]], [[Ruslân]], súdwestlik [[Sibearje]], noardwestlik [[Kazachstan]])</small> * Karaginskyharmeling (''M. e. karaginensis'') <small>(noardeastlik [[Sina]])</small> * Kaukazyske harmeling (''M. e. teberdina'') <small>(noardlike râne fan 'e [[Kaukasus]])</small> * Kodiakharmeling (''M. e. kadiacensis'') <small>([[Kodiakarsjipel]])</small> * poalharmeling (''M. e. polaris'') <small>([[Grienlân]])</small> * Skandinavyske harmeling (''M. e. erminea'') <small>([[Skandinavysk Skiereilân]])</small> * de toendraharmeling (''M. e. arctica'') <small>([[Alaska]] en noardwestlik [[Kanada]])</small> * de Westsibearyske harmeling (''M. e. tobolica'') <small>(westlik en sintraal [[Sibearje]])</small> ==Sjoch ek== * [[Amerikaanske harmeling]] * [[Keninginne Sjarlotte-eilânske harmeling]] * [[wezeling]] == Keppelings om utens == * [http://users.skynet.be/zoekheteensop/hermelijn.htm/ Algemiene ynformaasje] * [http://www.natuurinformatie.nl/ecomare.devleet/natuurdatabase.nl/i001190.html/ Beskriuwing fan natoerynformaasje oer de harmeling yn it waadgebied] === Waarnimmings yn Nederlân === * [http://www.waarneming.nl/wn.php/ Waarnimmings kinne op dit webstee melden wurde] * [http://www.waarneming.nl/kaart.php?id=404/ Kaart fan Nederlân mei waarnimmings] {{boarnen|boarnefernijing= * Lange, Rogier; Twisk, Peter; Winden, Alphons van; Diepenbeek, Annelies van, ''Zoogdieren van West-Europa'', Utert, 2003 (St. Uitgeverij van de Koninklijke Nederlandse Natuurhistorische Vereniging en de Vereniging voor Zoogdierkunde en Zoogdierbeschrijving i.s.m. de Vereniging Natuurmonumenten), ISBN 9 05 01 10 770. ---- {{commonscat|Mustela erminea}} }} [[Kategory:Sûchdieresoarte]] [[Kategory:Lytse marter]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Afganistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Alaska]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Albaanje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Andorra]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Belgje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bosnje-Hertsegovina]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Denemark]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Dútslân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Eastenryk]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Estlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Finlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Frankryk]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Fryslân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Grienlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Guernsey]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Hongarije]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Ierlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Yndia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Ingelân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Itaalje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Japan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Jeropeesk Ruslân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Jersey]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kanada]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kazachstan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kirgyzje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kroaasje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Letlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Lychtenstein]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Litouwen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Lúksemboarch (lân)]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Man]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Moldaavje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Monako]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Mongoalje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Nederlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Noard-Ierlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Noarwegen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Oekraïne]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Pakistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Poalen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Portegal]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Roemeenje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Servje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sibearje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sina]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Skotlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sloveenje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Slowakije]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Spanje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sweden]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Switserlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tadzjikistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tsjechje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Wales]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Wyt-Ruslân]] [[Kategory:Eksoat yn Nij-Seelân]] 5r319phmt8ugbjsylt500e333fnok3h 0 10633 1235849 1226117 2026-07-21T15:46:49Z CommonsDelinker 353 Flag_of_Cape_Verde.svg ferfongen troch [[c:File:Flag_of_Cape_Verde_(10-17).svg|Flag_of_Cape_Verde_(10-17).svg]] (troch [[c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] om't: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR3|Criterion 3]] (obvious error) · Government 1235849 wikitext text/x-wiki {{Ynfoboks muntienheid |namme = euro |ôfbylding= Euro coins and banknotes.jpg |ôfbyldingsbreedte = |ôfbyldingstekst = Euromunten en -bankbiljetten. |ISO 4217-koade = EUR |ISO 4217-nûmer = 978 |ISO 4217-eksponint= 2 |lânseigen namme = euro <small>(alle oare)</small>, ευρώ <small>([[Gryksk|Gr.]])</small>,<br /> eiro <small>([[Letsk]])</small>, euras <small>([[Litousk|Lit.]])</small>,<br /> ewro <small>([[Malteesk|Malt.]])</small>, evro <small>([[Sloveensk|Slov.]])</small> |symboal = € |sintrale bank = [[Jeropeeske Sintrale Bank]] |offisjele brûkers= [[File:Flag of the European Union.svg|20px]] [[Jeropeeske Uny]]<br /> [[File:Flag of Belgium (civil).svg|20px]] [[Belgje]]<br />[[File:Flag of Bulgaria.svg|20px]] [[Bulgarije]]<br />[[File:Flag of Germany.svg|20px]] [[Dútslân]]<br />[[File:Flag of Austria.svg|border|20px]] [[Eastenryk]]<br />[[File:Flag of Estonia.svg|border|20px]] [[Estlân]]<br />[[File:Flag of Finland.svg|border|20px]] [[Finlân]]<br /> [[File:Flag of France.svg|border|20px]] [[Frankryk]]<br />[[File:Flag of Greece.svg|border|20px]] [[Grikelân]]<br />[[File:Flag of Ireland.svg|border|20px]] [[Ierlân]]<br />[[File:Flag of Italy.svg|border|20px]] [[Itaalje]]<br />[[File:Flag of Croatia.svg|border|20px]] [[Kroaasje]]<br />[[File:Flag of Latvia.svg|border|20px]] [[Letlân]]<br />[[File:Flag of Lithuania.svg|20px]] [[Litouwen]]<br />[[File:Flag of Luxembourg.svg|border|20px]] [[Lúksemboarch (gruthartochdom)|Lúksemboarch]]<br />[[File:Flag of Malta.svg|border|20px]] [[Malta]]<br />[[File:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]] [[Nederlân]]<br />[[File:Flag of Portugal.svg|20px]] [[Portegal]]<br />[[File:Flag of Cyprus.svg|border|20px]] [[Syprus]]<br />[[File:Flag of Slovenia.svg|border|20px]] [[Sloveenje]]<br />[[File:Flag of Slovakia.svg|border|20px]] [[Slowakije]]<br />[[File:Flag of Spain.svg|20px]] [[Spanje]]<br /> '''monetêre oerienkomst:'''<br />[[File:Flag of the United Kingdom.svg|border|20px]] [[Akrotiri en Dhekelia]]<br />[[File:Flag of Andorra.svg|20px]] [[Andorra]]<br />[[File:Flag of Vatican City (2023–present).svg|border|14px]]&nbsp;&nbsp;&nbsp;[[Fatikaanstêd]]<br />[[File:Flag of Saint-Martin (fictional).svg|border|20px]] [[Frânsk-Sint-Marten]]<br />[[File:Flag of Monaco.svg|border|17px]]&nbsp;&nbsp;[[Monako]]<br />[[File:Flag of San Marino.svg|border|20px]] [[San Marino]]<br />[[File:Flag of Saint Barthélemy (local).svg|border|20px]] [[Sint-Bartelemy]]<br />[[File:Flag of Saint-Pierre and Miquelon.svg|border|20px]] [[Sint-Pierre en Miquelon]] |ûnoffisjele brûkers= [[File:Flag of Kosovo.svg|20px]] [[Kosovo]]<br />[[File:Flag of Montenegro.svg|20px]] [[Montenegro]] |fêste wikselkoers = 11 muntienheden, sjoch [[#Fêste wikselkoers|hjirre]] |ynfierd = 1999 <small>(digitaal)</small><br />2002 <small>(fysyk)</small> |opheft = |ferfong = ferskate, sjoch [[#Dielnimmers|hjirre]] |ferfongen troch = |wearde omrekkene yn euro's= |ynflaasje = 1,6% <small>(2019)</small> |namme 1/100 = [[sint (munt)|sint]] |symboal 1/100= c |muntjild = 1c¹, 2c¹, 5c, 10c, 20c, 50c, <br />€1, €2<br />¹) ''net mear brûkt yn [[Belgje|Bel.]], [[Finlân|Finl.]], [[Itaalje|It.]], [[Ierlân|Ierl.]] en [[Nederlân|Ned.]] |papierjild = €5, €10, €20, €50, €100,<br />€200, €500 }} De '''euro''' is de muntienheid fan de lannen fan de [[Jeropeeske Ekonomyske en Monetêre Uny]] (EMU), ek wol oantsjut as de "eurosône". Nei de [[Amerikaanske dollar]] is de euro de wichtichste munt fan de wrâld. De munt bestiet al sûnt 1999 as bankjild; op [[1 jannewaris]] 2002 is it as echt betelmiddel yn omrin kaam. De offisjele koade fan de muntienheid is '''EUR'''. == Meidoggers / Wikselkoersen == Yn de takomst sille ek oare lannen fan de Jeropeeske Uny tatrede ta de Eurosône. [[Ofbyld:Europäische Wirtschafts- und Währungsunion.svg|thumb|upright=1.2|De eurosône (2026)]] De euro is in wettich betelmiddel yn 21 fan de 27&nbsp;lannen fan de [[Jeropeeske Uny]]. Dy lannen binne: {| class=wikitable |- ! Lân !! Sûnt !! Alde munt !! Wikselkoers fan Euro |- | [[Ofbyld:Flag of Belgium (civil).svg|border|20px]] [[Belgje]] | 1999* || [[Belgyske frank]] | BEF 40,3399 |- | [[Ofbyld:Flag of Bulgaria.svg|border|20px]] [[Bulgarije]] | 2026* || [[Bulgaarske lev]] | BGN 1,95583 |- | [[Ofbyld:Flag of Germany.svg|border|20px]] [[Dútslân]] | 1999* || [[Dútske mark]] | DEM 1,95583 |- | [[Ofbyld:Flag of Austria.svg|border|20px]] [[Eastenryk]] | 1999* || [[Eastenrykske skelling]] | ATS 13,7603 |- | [[Ofbyld:Flag of Estonia.svg|border|20px]] [[Estlân]] | 2011 || [[Estyske kroan]] | EEK 15,6466 |- | [[Ofbyld:Flag of Finland.svg|border|20px]] [[Finlân]] | 1999* || [[Finske mark]] | FIM 5,94573 |- | [[Ofbyld:Flag of France.svg|border|20px]] [[Frankryk]] | 1999* || [[Frânske frank]] | FRF 6,55957 |- | [[Ofbyld:Flag of Greece.svg|border|20px]] [[Grikelân]] | 2001* || [[Grykske drachme]] | GRD 340,750 |- | [[Ofbyld:Flag of Ireland.svg|border|20px]] [[Ierlân]] | 1999* || [[Ierske pûn]] | IEP 0,787564 |- | [[Ofbyld:Flag of Italy.svg|border|20px]] [[Itaalje]] | 1999* || [[Italjaanske lire]] | ITL 1936,27 |- | [[Ofbyld:Flag of Croatia.svg|border|20px]] [[Kroaasje]] | 2023 || [[Kroätyske kuna]] | HRK 7,53450 |- | [[Ofbyld:Flag of Latvia.svg|border|20px]] [[Letlân]] | 2014 || [[Letske Lats]] | LVL 0,702804 |- | [[Ofbyld:Flag of Lithuania.svg|border|20px]] [[Litouwen]] | 2015 || [[Litouske Litas]] | LTL 3,45280 |- | [[Ofbyld:Flag of Luxembourg.svg|border|20px]] [[Lúksemboarch (lân)|Lúksemboarch]] | 1999* || [[Lúksemboarchske frank]] | LUF 40,3399 |- | [[Ofbyld:Flag of Malta.svg|border|20px]] [[Malta]] | 2008 || [[Malteeske pûn]] | MTL 0,429300 |- | [[Ofbyld:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]] [[Nederlân]] | 1999* || [[Nederlânske gûne]] | NLG 2,20371 |- | [[Ofbyld:Flag of Portugal.svg|border|20px]] [[Portegal]] | 1999* || [[Portegeeske eskûdo]] | PTE 200,482 |- | [[Ofbyld:Flag of Cyprus.svg|border|20px]] [[Syprus]] | 2008 || [[Syprioatyske pûn]] | CYP 0,585274 |- | [[Ofbyld:Flag of Slovenia.svg|border|20px]] [[Sloveenje]] | 2007 || [[Sloveenske tolar]] | SIT 239,640 |- | [[Ofbyld:Flag of Slovakia.svg|border|20px]] [[Slowakije]] | 2009 || [[Slowaakske kroan]] | SKK 30,1260 |- | [[Ofbyld:Flag of Spain.svg|border|20px]] [[Spanje]] | 1999* || [[Spaanske peseta]] | ESP 166,386 |- | colspan=4 style=text-align:center |<small>* fysike ynfiering 2002</small> |} Fierders binne der ek noch guon [[lannen en territoaria]] dy't net by de Jeropeeske Uny hearre, mar wol de euro as betelmiddel hawwe. De folgjende lannen hawwe dêrta in monetêre oerienkomst mei de Jeropeeske Uny sletten: *[[File:Flag of the United Kingdom.svg|border|20px]] [[Akrotiri en Dhekelia]] *[[File:Flag of Andorra.svg|border|20px]] [[Andorra]] *[[File:Flag of Vatican City (2023–present).svg|border|14px]]&nbsp;&nbsp;&nbsp;[[Fatikaanstêd]] *[[File:Flag of Saint-Martin (fictional).svg|border|20px]] [[Frânsk-Sint-Marten]] *[[File:Flag of Monaco.svg|border|17px]]&nbsp;&nbsp;[[Monako]] *[[File:Flag of San Marino.svg|border|20px]] [[San Marino]] *[[File:Flag of Saint Barthélemy (local).svg|border|20px]] [[Sint-Bartelemy]] *[[File:Flag of Saint-Pierre and Miquelon.svg|border|20px]] [[Sint-Pierre en Miquelon]] en itselde jildt foar de ûnbewenne [[Frankryk|Frânske]] oerseeske gebieten [[Clipperton (atol)|Clipperton]] en de [[Frânske Súdlike en Antarktyske Lannen]].<br /> Lannen dêr't de euro as betelmiddel ynfierd is sûnder dat dêrta in monetêre oerienkomst mei de Jeropeeske Uny sletten is, binne: *[[File:Flag of Kosovo.svg|border|20px]] [[Kosovo]] *[[File:Flag of Montenegro.svg|border|20px]] [[Montenegro]] Sweden hat him der by ferdrach ta ferplichte de euro ek yn te fieren, mar sûnt in folksstimming op [[14 septimber]] 2003 de ynfiering op dat stuit ôfwiisd hat, is it lân der net mear aktyf mei dwaande. De euro is ek de munt fan de oerseeske gebieten fan Frankryk, Portegal en Spanje. Om't de munten fan de oerseeske parten fan it [[Keninkryk fan de Nederlannen]] keppele wienen oan de [[Amerikaanske dollar|dollar]] wurdt de euro dêr oant no ta net brûkt. ===Fêste wikselkoers=== Der binne fierders 11 muntienheden dy't in [[fêste wikselkoers]] mei de euro hawwe, d.w.s. dy't oan 'e euro fêstmakke binne en dêrom ôfhinklik fan 'e eurokoers binne: * [[File:Flag of Bosnia and Herzegovina.svg|20px]] [[Bosnyske ynwikselbere mark]] * [[File:Gjin Flagge (Bekend).PNG|20px]] [[CFP-frank]] <small>(brûkt yn 'e Frânske koloanjes yn 'e [[Stille Oseaan]])</small> * [[File:Flag of Denmark.svg|17px]]&nbsp;&nbsp;[[Deenske kroan]] * [[File:Flag of Cape Verde (10-17).svg|20px]] [[Kaapverdyske eskûdo]] * [[File:Flag of the Comoros.svg|20px]] [[Komoarske frank]] * [[File:Flag of Morocco.svg|20px]] [[Marokkaanske dirham]] * [[File:Flag of Macedonia.svg|20px]] [[Masedoanyske denar]] * [[File:Flag of Sao Tome and Principe.svg|border|20px]] [[Santomeeske dobra]] * [[File:Gjin Flagge (Bekend).PNG|20px]] [[Sintraalafrikaanske CFA-frank]] <small>(brûkt yn 'e eardere Frânske koloanjes yn [[Sintraal-Afrika]])</small> * [[File:Gjin Flagge (Bekend).PNG|20px]] [[Westafrikaanske CFA-frank]] <small>(brûkt yn 'e eardere Frânske koloanjes yn [[West-Afrika]])</small> * [[File:Flag of Belarus.svg|20px]] [[Wytrussyske roebel]] <small>(ek ferbûn oan 'e [[Amerikaanske dollar]] en de [[Russyske roebel]])</small> == Munten == De munt wurdt opdield yn 100 sinten de euro (oanjûn mei in ‘c’). Der binne munten fan 1, 2, 5, 10, 20 en 50&nbsp;sint. De munten fan de 1 en de 2&nbsp;sint binne yn in protte lannen al net mear yn omrin. De bankbiljetten bestean út dy fan 5, 10, 20, 50, 100, 200 en 500&nbsp;euro. Alle munten hawwe in Jeropeeske kant dêr't in ôfbyld fan Jeropa op stiet. Op de oare kant stiet in ôfbyld dy’t de lân fan útjefte ferskillet. == Euroteken == [[Ofbyld:Euro symbol black.svg|thumb|100px|It euroteken]] It euroteken bestiet út de Grykske letter ‘epsilon’ en is in ferwizing nei de letter ‘E’ dy’t yn in protte talen de earste letter fan Jeropa foarmet. De dûbelde line is it wenstige ûnderskie tusken in letter en in muntsymboal, mar wurdt ek beskôge as symboal fan de fêstheid fan de munt. It teken waard op [[12 desimber]] [[1996]] presintearre troch de [[Jeropeeske Kommissy]]. == Sjoch ek == * [[Jeropeeske Uny]] * [[Eurosône]] == Keppeling om utens == {{Commonscat|Euro}} * {{Wikiwurdboek|euro}} * [https://www.ecb.int Webstee fan de Jeropeeske Sintrale Bank] * [https://www.bis-ans-ende-der-welt.net/Europa-B-En.htm Euro bankbiljetten] {{en}}{{de}} [[Kategory:Jeropeeske Uny]] [[Kategory:Muntienheid]] [[Kategory:Yntroduksje út 1999]]<!-- digitaal --> [[Kategory:Yntroduksje út 2002]]<!-- fysyk --> [[Kategory:Ekonomy fan Belgje]] [[Kategory:Bulgarije]] [[Kategory:Dútsk jild]] [[Kategory:Eastenryk]] [[Kategory:Estlân]] [[Kategory:Finlân]] [[Kategory:Frankryk]] [[Kategory:Grikelân]] [[Kategory:Ierlân]] [[Kategory:Itaalje]] [[Kategory:Letlân]] [[Kategory:Litouwen]] [[Kategory:Lúksemboarch]] [[Kategory:Kroaasje]] [[Kategory:Malta]] [[Kategory:Nederlânsk jild]] [[Kategory:Portegal]] [[Kategory:Slowakije]] [[Kategory:Sloveenje]] [[Kategory:Spanje]] [[Kategory:Syprus]] liir9z12yuzreg402pkaa0oyxxf2wsl 0 10950 1235846 1124305 2026-07-21T14:36:59Z CommonsDelinker 353 Coat_of_arms_of_Samoa.svg ferfongen troch [[c:File:Public_Seal_of_Samoa.svg|Public_Seal_of_Samoa.svg]] (troch [[c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] om't: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR3|Criterion 3]] (obvious error) · Not a coat of arms, 1235846 wikitext text/x-wiki {{stobbe|lân}} {{Lântabel| eigennamme = ''Malo Sa'oloto Tuto'atasi o Samoa''<br />Independent State of Samoa | namme = Samoä | flagge = Flag of Samoa.svg | wapen = Public Seal of Samoa.svg| lokaasje = LocationSamoa.png| motto = ''Fa'avae i le Atua Samoa''<br />([[Samoaansk]]: "Samoä is stifte mei God") | folksliet = ''''[[The Banner of Freedom]]'' | taal = [[Ingelsk]], [[Samoaansk]] | haadstêd = [[Apia]] | steatsfoarm = Parlemintêre demokrasy | oerflak = 2,831 | pctwetter = 0.3 | ynwenners = 185,000 | teljier = 2005 | munt = tala | muntkoade = WST | tiidsone = -11 | feestdei = 1 juny | lânkoade = WSM | ynternet = .ws | tillefoan = 685 | }} '''Samoä''', oant [[1997]] '''West-Samoä''' en offisjeel de '''Unôfhinklike Steat Samoä''', is in lân ([[eilân|eilannekloft]]) yn [[Oseaanje]] noardlik fan [[Nij-Seelân]] en eastlik fan [[Austraalje (wrâlddiel)|Austraalje]]. <gallery> Ofbyld:Samoa Sopoaga.jpg|Wetterfal Sopoaga be-easten Upolu Ofbyld:Samoa Blowholes.JPG| Ofbyld:Samoa Kapelle.jpg|Blaaskapel fan de plysje yn Apia |Bahá’í gebedshûs </gallery> {{clear}} == Bestjoerlike yndieling == [[Ofbyld:Samoa districts numbered2.png|thumb|260px|Kaart fan de distrikten. De sifers op de kaart komme oerien mei de sifers yn de list.]] Samoä bestiet út alve ''itūmālō'' (distrikten), nammentlik: # [[Tuamasaga]] ([[Afega]]) # [[A'ana]] ([[Leulumoega]]) # [[Aiga-i-le-Tai]] ([[Mulifanua]])¹ # [[Atua (district)|Atua]] (Lufilufi)² # [[Va'a-o-Fonoti]] (Samamea) # [[Fa'asaleleaga]] (Safotulafai) # [[Gaga'emauga]] (Saleaula)³ # [[Gaga'ifomauga]] (Safotu) # [[Vaisigano]] # [[Satupa'itea]] ([[Satupa'itea]]) # [[Palauli]] (Vailoa i Palauli) ¹ <small>mei de eilannen [[Manono]], [[Apolima]] en [[Nu'ulopa]]</small> <br />² <small>mei de [[Aleipata-eilannen]] en it eilân [[Nu'usafe'e]]</small> <br />³ <small>mei inkelde enklaves yn [[Upolu]] (Salamumu en de Leauvaa doarpen)</small> [[Kategory:Samoä| ]] [[Kategory:Polyneezje]] [[Kategory:Lân yn Oseaanje]] [[Kategory:Eilân yn de Grutte Oseaan]] [[Kategory:Histoaryske Dútske koloanje]] [[Kategory:Histoaryske Nijseelânske koloanje]] [[Kategory:Bestjoerlike ienheid oprjochte yn 1962]] [[Kategory:Republyk]] m3wdkwwcikmrensqub0k10p6kcp6ziy 0 11266 1235737 1226871 2026-07-20T19:16:17Z SpinnerLaserzthe2nd 44104 ([[c:GR|GR]]) [[File:Urk vlag.svg]] → [[File:Flag of Urk.svg]] 1235737 wikitext text/x-wiki {{Literatuer | ôfbylding = Gutenberg Bible.jpg | ôfbyldingstekst = De Gutenbergbibel, de earste printe Bibel. | ôfbyldingsbreedte = 250px | titel = ''Bibel'' | oarspr. titel = | auteur = ferskaat (meast anonym) | taal = [[Hebriuwsk]], [[Arameesk]], [[Aldgryksk]] | foarm = [[non-fiksje]], [[proaza]], [[poëzij]] | sjenre = [[religy|religiosa]] | skreaun = 10e iuw f.Kr. – 2e iuw n.Kr. | 1e publikaasje = | 1e opfiering = | oarspr. útjouwer = | rige = | foarich diel = | folgjend diel = | bondel = | prizen = | ISBN = | Fryske titel = ''Bibel'' | publikaasje = [[1943]], [[Haarlim]] | útjouwer = [[Nederlands Bijbelgenootschap]] | oersetter = [[G.A. Wumkes|G.A.&nbsp;Wumkes]]&nbsp;en&nbsp;[[E.B. Folkertsma|E.B.&nbsp;Folkertsma]] | prizen oers. = | ISBN oers. = }} De '''Bibel''' is de gongbere namme foar in [[kanon (kultuer)|kanon]]ike samling [[tekst]]en dy't yn ûnderskate gearstallings as [[hilligens|hillich]] beskôge wurdt troch de [[joadendom|joadske]] en [[kristendom|kristlike]] [[godstsjinst]]en. Ferskillende religieuze groepen beflappe ferskillende boeken yn harren kanons of foegje ekstra materiaal ta oan 'e kanonike teksten. Yn 'e [[Westerske wrâld]] (en dêrmei dus ek yn [[Fryslân]]) sil mei "de Bibel" ornaris de algemiene kristlike kanon fan 66 boeken bedoeld wurde, mar de kanon fan 'e [[Etiopysk-Otterdokse Tsjerke]] beslacht 88 boeken, wylst de joadske Bibel, de ''[[Tenach]]'', mar 24 boeken hat. Dy omfettet inkeld it earste diel fan 'e kristlike Bibel, it saneamde [[Alde Testamint]], dat oarspronklik skreaun wie yn it [[Hebriuwsk]], mei beskate passaazjes yn it [[Arameesk]]. It twadde diel fan 'e kristlike bibel, it [[Nije Testamint]], is in lettere tafoeging en wie oarspronklik skreaun yn it [[Gryksk]]. Koartsein fertelt de Bibel it ferhaal fan 'e [[skiednis]] fan 'e wrâld en de [[minske]], hoe't dy troch de iene [[God (monoteïsme)|God]] skepen binne en hoe't it dermei ôfrinne sil oan 'e ein fan 'e tiden. Hoewol't it eins in samling fan losse geskriften is dy't oanwiisber skreaun binne troch in ferskaat oan skriuwers (likernôch fjirtich), oer in perioade fan om-ende-by de tûzen jier, beskôget in grut part fan 'e joadske en kristlike leauwenden de Bibel dochs as "it Wurd fan God"; sy hâlde út dat de skriuwers de wurden dy't se delskreaune fan God krigen hawwe moatte troch de wei fan godlike [[ynspiraasje (keunst)|ynspiraasje]]. De âldste oerlibjende folsleine kristlike Bibels binne Gryksktalige [[manuskript]]en út 'e [[4e iuw|fjirde iuw]]. It âldste hanskrift fan 'e joadske ''Tenach'', yn it Hebriuwsk en it [[Arameesk]], datearret út 'e [[10e iuw|tsiende iuw]]. De Bibel is it meast ferkochte boek yn 'e wrâld, mei in jierlikse ferkeap fan 25&nbsp;miljoen eksimplaren. It is ek it meast oersette boek en hat troch de iuwen hinne in grutte ynfloed hân op 'e Westerske [[kultuer]] en op 'e [[talen]] fan joadske en kristlike folken. De earste folsleine [[Frysk]]e bibeloersetting, fan [[dû.]] [[Geart Aeilco Wumkes]] en [[Eeltsje Boates Folkertsma]], ferskynde yn [[1943]]. == Namme == It wurd en de namme "bibel" komme fan it [[Aldgryksk]]e τὰ βιβλία (''tà biblía''), wat "de boeken" betsjut. Dat wurd is it meartal fan ''biblion'', wat oarspronklik brûkt waard as oantsjutting foar "papier", "geskrift", "boek(rôle)", al wie de oarspronklike betsjutting "lytse Byblos" of "lyts [[papyrus]]", mooglik ferneamd nei de stêd [[Byblos]], dy't foar [[Grikelân]] de papyrusbast levere. Yn dy strekking fan "de boekrôlen", waard it wurd al foar it begjin fan 'e Westerske jiertelling troch [[hellenistyske wrâld|hellenistyske]] joaden brûkt. == De Joadske Bibel == De namme foar de joadske Bibel is "''Tenach''". De yndieling dêrfan is sa: * de ''[[Torah]]'' (תּוֹרָה; "Leare" of "Wet") ** ''Ḇerešiṯ'' (בראשית; ''[[Genesis (bibelboek)|Genesis]]'') ** ''Šemot'' (שמות; ''[[Exodus (bibelboek)|Eksodus]]'') ** ''Vayikra'' (ויקרא; ''[[Leviticus]]'') ** ''Ḇamidḇar'' (במדבר; ''[[Numeri]]'') ** ''Deḇarim'' (דברים; ''[[Deuteronomium]]'') * de ''Neḇi'im'' (נְבִיאִים; "Profeten") ** de ''Neḇi'im Rišonim'' (נביאים ראשונים; "Eardere Profeten") *** ''Yehošua'' (יהושע; ''[[Jozua (bibelboek)|Jozua]]'') *** ''Šofṭim'' (שופטים; ''[[Rjochters]]'') *** ''Šmu'el'' (שמואל; ''[[1 en 2 Samuël|Samuël]]'') *** ''Melaḵim'' (מלכים; ''[[1 en 2 Keningen|Keningen]]'') ** de ''Neḇi'im Aḥaronim'' (נביאים אחרונים; "Lettere Profeten") *** ''Yešayahu'' (ישעיהו; ''[[Jesaja (bibelboek)|Jesaja]]'') *** ''Yirmiyahu'' (ירמיהו; ''[[Jeremia (bibelboek)|Jeremia]]'') *** ''Yeḥezq'el'' (יחזקאל; ''[[Ezechiël (bibelboek)|Ezechiël]]'') *** ''Ṯrei Asar'' (תרי עשר; ''[[Lytse Profeten|De Tolve (lytse profeten)]]'') (gearboske yn ien boek) **** ''Hošea'' (הושע; ''[[Hoséa (bibelboek)|Hoséa]]'') **** ''Yoel'' (יואל; ''[[Joël (bibelboek)|Joël]]'') **** ''Amos'' (עמוס; ''[[Amos (bibelboek)|Amos]]'') **** ''Oḇadyah'' (עבדיה; ''[[Obadja (bibelboek)|Obadja]]'') **** ''Yonah'' (יונה; ''[[Jona (bibelboek)|Jona]]'') **** ''Miḵah'' (מיכה; ''[[Micha (bibelboek)|Micha]]'') **** ''Naḥum'' (נחום; ''[[Nahum (bibelboek)|Nahum]]'') **** ''Ḥaḇakuk'' (חבקוק; ''[[Habakuk (bibelboek)|Habakuk]]'') **** ''Ẓefanyah'' (צפניה; ''[[Sefanja (bibelboek)|Sefanja]]'') **** ''Ḥagay'' (חגי; ''[[Haggai (bibelboek)|Haggai]]'') **** ''Zeḵaryah'' (זכריה; ''[[Sacharja (bibelboek)|Sacharia]]'') **** ''Malaḵi'' (מלאכי; ''[[Maleächy (bibelboek)|Maleächy]]'') * ''Ḵeṯuḇim'' (כְּתוּבִים; ''Geskriften'') ** ''Ruṯ'' (רוּת; ''[[Ruth (bibelboek)|Ruth]]'') ** ''Ṯehillim'' (תְהִלִּים; ''[[Psalmen]]'') ** ''Iyyoḇ'' (אִיּוֹב; ''[[Job (bibelboek)|Job]]'') ** ''Mišlei'' (מִשְלֵי; ''[[Spreuken]]'') ** ''Qoheleṯ'' (קהלת; ''[[Preker (bibelboek)|Preker]]'') ** ''Šir HaŠirim'' (שִׁיר הַשׁשִׁירִים; ''[[Heechliet]]'') ** ''Eiḵah'' (איכה; ''[[Kleilieten]]'') ** ''Dani’el'' (דָּנִיֵּאל; ''[[Daniël (bibelboek)|Danjel]]'') ** ''Esṯer'' (אֶסְתֵר; ''[[Ester (bibelboek)|Ester]]'') ** ''͑Ezra'' (עזרא; ''[[Ezra-Nehemia|Ezra]]'') (''[[Nehemia (bibelboek)|Nehemia]]'' ynbegrepen) ** ''Diḇrei ha-Yamim'' (דברי הימים; ''[[1 en 2 Kroniken|Kroniken]]'') == De Kristlike Bibel == [[Ofbyld:BiblenCh ubt.jpeg|thumb|left|200px|De Bibel fan [[Kristiaan III fan Denemark]], de earste [[Deensk]]e bibeloersetting. Printe yn [[Kopenhagen]] yn [[1550]].]] De kristlike Bibel bestiet út twa dielen: it [[Alde Testamint|Alde]] en it [[Nije Testamint]], beiden ûnderferdield yn in rige aparte boeken en geskriften dy't ûnderling tige ferskille kwa lingte en styl, en dy't net skreaun binne as parten fan 'e Bibel, mar neitiid gearstald binne ta de Bibel. Dêrby is in kar makke hokfoar boeken oft [[Kanon fan de Bibel|kanon]]yk binne, en dus al ta de Bibel hearre, en hokker oft [[apokryf]] binne en net ta de Bibel hearre. De mienings oangeande dy yndieling binne ferdield, en der besteane dan ek grutte ferskillen tusken de gearstalling fan 'e Bibels fan 'e [[Roomsk-Katolike Tsjerke]] en de ûnderskate [[protestantisme|protestantske]], [[eastersk-otterdoksy|eastersk-otterdokse]] en [[oriïntaalsk-otterdoksy|oriïntaalsk-otterdokse]] denominaasjes. De measte bibelboeken binne skreaun yn [[proaza]]foarm, mar guon, lykas de ''[[Psalmen]]'' en it ''[[Heechliet]]'', komme ûnder it kopke [[poëzij]]. De boeken fan 'e kristlike Bibel binne fierders ûnderferdield yn haadstikken (troch de trettjinde-iuwske [[aartsbiskop]] fan [[Canterbury]] [[Stephen Langton]]) en dy haadstikken wer yn fersen (troch de sechstjinde-iuwske [[Frankryk|Frânske]] printer [[Robert Estienne]]). Hjoed de dei wurde bibelsitaten oanhelle mei boek, haadstik en fers (bgl. ''Genesis'' 1:1-10). === It Alde Testamint === It Alde Testamint komt rûchwei oerien mei de joadske ''Tenach'', al hat it in oare yndieling. It fertelt efterinoar oer it oanbegjin en de [[skepping]] fan 'e wrâld en de [[minske]] troch [[God]], de [[sûndfloed]], de [[aartsfaars]], de [[Ballingskip yn Egypte]], de weromkear fan 'e âlde [[Hebreeërs (folk)|Hebreeërs]] nei it [[Unthjitten Lân]], de skiednis fan it keninkryk [[Israel (keninkryk)|Israel]] en letter teffens fan it keninkryk [[Juda (keninkryk)|Juda]] ûnder de rjochters en dêrnei de keningen, de ferrinnewearring fan dy beide keninkriken troch de [[Babyloanyske Ryk|Babyloaniërs]] en de [[Assyryske Ryk|Alde Assyriërs]], de [[Babyloanyske Ballingskip]] en de weromkear fan 'e joaden út Babyloanje, en einiget mei de profesijen fan in hiele rige profeten. Mei't ferskate streamings binnen it kristendom harren eigen ideeën hawwe oer hokker boeken al of net ta de Bibel rekkene wurde moatte, besteane der ferskillen tusken de Bibels dy't brûkt wurde troch de ûnderskate kristlike tsjerken. Dy ferskillen konsintrearje har yn it Alde Testamint. Yn guon protestantske streamings wurde sadwaande de boeken dy't dêr net ta de kanon rekkene wurde (de saneamde apokrife of deuterokanonike boeken) oan 'e ein fan it Alde Testamint opnommen as in nuttige taheakke, mar yn oare, strangere, denominaasjes wurdt dat wer beslist net dien. ==== Boeken fan it Alde Testamint ==== Hjirûnder de opsomming fan 'e boeken fan it Alde Testamint. De kanon (en folchoarder) is dy fan 'e [[Nije Fryske Bibeloersetting]] fan [[1978]]. (De tradisjonele ûnderferdieling yn Wet, Skiednis, Poëzij en Wiisheid, Grutte Profeten en Lytse Profeten is ûnoffisjeel en net yn hokfoar bibel ek werom te finen.) * De Kanonike Boeken ** ''Wet'' *** ''[[Genesis (bibelboek)|Genesis]]'' *** ''[[Exodus (bibelboek)|Eksodus]]'' *** ''[[Leviticus]]'' *** ''[[Numeri]]'' *** ''[[Deuteronomium]]'' ** ''Skiednis'' *** ''[[Jozua (bibelboek)|Jozua]]'' *** ''[[Rjochters]]'' *** ''[[Ruth (bibelboek)|[Ruth]]'' *** ''[[1 en 2 Samuël|1 Samuël]]'' *** ''[[1 en 2 Samuël|2 Samuël]]'' *** ''[[1 en 2 Keningen|1 Keningen]]'' *** ''[[1 en 2 Keningen|2 Keningen]]'' *** ''[[1 en 2 Kroniken|1 Kroniken]]'' *** ''[[1 en 2 Kroniken|2 Kroniken]]'' *** ''[[Ezra (bibelboek)|Ezra]]'' *** ''[[Nehemia (bibelboek)|Nehemia]]'' *** ''[[Ester (bibelboek)|Ester]]'' ** ''Poëzij en Wiisheid'' *** ''[[Job (bibelboek)|Job]]'' *** ''[[Psalmen]]'' *** ''[[Spreuken]]'' *** ''[[Preker (bibelboek)|Preker]]'' *** ''[[Heechliet]]'' ** ''[[Grutte Profeten]]'' *** ''[[Jesaja (bibelboek)|Jesaja]]'' *** ''[[Jeremia (bibelboek)|Jeremia]]'' *** ''[[Kleilieten]]'' *** ''[[Ezechiël (bibelboek)|Ezechiël]]'' *** ''[[Daniël (bibelboek)|Danjel]]'' ** ''[[Lytse Profeten]]'' *** ''[[Hoséa (bibelboek)|Hoséa]]'' *** ''[[Joël (bibelboek)|Joël]]'' *** ''[[Amos (bibelboek)|Amos]]'' *** ''[[Obadja (bibelboek)|Obadja]]'' *** ''[[Jona (bibelboek)|Jona]]'' *** ''[[Micha (bibelboek)|Micha]]'' *** ''[[Nahum (bibelboek)|Nahum]]'' *** ''[[Habakuk (bibelboek)|Habakuk]]'' *** ''[[Sefanja (bibelboek)|Sefanja]]'' *** ''[[Haggai (bibelboek)|Haggai]]'' *** ''[[Sacharja (bibelboek)|Sacharja]]'' *** ''[[Maleächy (bibelboek)|Maleächy]]'' * De Deuterokanonike of Apokrife Boeken ** ''[[Judit (bibelboek)|Judit]]'' ** de ''[[Wysheid fan Salomo]]'' ** ''[[Tobit (bibelboek)|Tobit]]'' ** ''[[Jezus Sirach]]'' ** ''[[Barûch (bibelboek)|Barûch]]'' ** it ''[[Brief fan Jeremia]]'' (''Barûch'' 6) ** ''[[1 Makkabeeërs]]'' ** ''[[2 Makkabeeërs]]'' ** ''[[Ester (Gryksk)]]'' ** de ''[[Taheakken op it Boek Daniël]]'' *** ''[[Azarja (liet)|Azarja]]'' *** ''[[Suzanne (bibelsk ferhaal)|Suzanne]]'' (''Daniël'' 13) *** ''[[Bel en de Draak]]'' (''Daniël'' 14) Yn 'e kanon fan 'e [[Roomsk-Katolike Tsjerke]] folgje de boeken ''Tobit'' en ''Judit'' fuort nei ''Nehemia'', wylst ''Ester (Gryksk)'' oan ''Ester'' tafoege is. Nei ''Ester'' komme ''1 Makkabeeërs'' en ''2 Makkabeeërs'' en nei it ''Heechliet'' folgje de ''Wysheid fan Salomo'' en ''Jezus Sirach''. ''Barûch'' (it ''Brief fan Jeremia'' ynbegrepen) stiet tusken ''Kleilieten'' en ''Ezechiël'' yn; ''Azarja'' (of ''It Liet fan Azarja'') foarmet in passaazje fan it boek ''Daniël'' (nei ''Daniël'' 3:23); en ''Suzanne'' en ''Bel en de Draak'' binne oan ''Daniël'' tafoege as de beide lêste haadstikken. De [[Anglikaanske Tsjerke]] makket yn 'e [[liturgy]] gebrûk fan 'e deuterokanonike boeken. Sadwaande befetsje anglikaanske Bibels in taheakke oan it Alde Testamint mei dêryn alle apokrife boeken dy't ek yn 'e Fryske bibeloersetting steane, en dêropta noch ''1 Esdras'', ''2 Esdras'' en it ''[[Gebed fan Manasse]]''. De [[Gryksk-Otterdokse Tsjerke]] en de [[Russysk-Otterdokse Tsjerke]] erkenne alle boeken fan 'e protestantske kanon en de boppeneamde roomske tafoegings, en dêropta ek noch ''[[3 Makkabeeërs]]'', ''1 Esdras'', it ''[[Gebed fan Manasse]]'' en ''[[Psalm 151]]''. Mei de [[Georgysk-Otterdokse Tsjerke]] erkent de Russysk-Otterdokse Tsjerke fierders teffens ''2 Esdras''. It boek ''[[4 Makkabeeërs]]'' wurdt inkeld as kanonyk erkend troch de Georgysk-Otterdokse Tsjerke, al wurdt it yn 'e Gryksk-otterdokse Bibel wol as apokrife taheakke ôfdrukt. Ta de kanon fan 'e [[Syrysk-Otterdokse Tsjerke]] hearre ''[[Psalm 151]]'', de ''[[Psalmen 152-155]]'', de ''[[Syryske Iepenbiering fan Barûch|Iepenbiering fan Barûch]]'' en ''[[2 Barûch]]'' (ek wol bekend as it ''Brief fan Barûch''). De [[Etiopysk-Otterdokse Tsjerke]] erkent û.m. de boeken ''[[Jubileeën]]'', ''[[Henoch (boek)|Henoch]]'' en ''[[1 Meqabyan|1]]'', ''[[2 Meqabyan|2]]'' en ''[[3 Meqabyan]]'' (net te betiizjen mei ''1'', ''2'' en ''3 Makkabeeërs''). === It Nije Testamint === It Nije Testamint is in lettere kristlike tafoeging oan 'e Bibel, besteande út 'e fjouwer [[kanonike evangeeljes]], dy't fertelle oer it libben en hanneljen fan 'e kristlike [[ferlosser]] [[Jezus Kristus]]; de ''[[Hannelingen|Hannelingen fan 'e Apostels]]'', wêryn't de skiednis fan 'e iere kristenen fêstlein is; 21 brieven (14 fan [[Paulus]], 3 fan [[Jehannes (apostel)|Jehannes]], 2 fan [[Petrus (apostel)|Petrus]] en 1 elkmis fan [[Jakobus (soan fan Sebedéus)|Jakobus]] en [[Judas (apostel)|Judas]]); en de [[Iepenbiering fan Jehannes|Iepenbiering]], dy't de ein fan 'e tiden foarseit. ==== Boeken fan it Nije Testamint ==== Hjirûnder de opsomming fan 'e boeken fan it Nije Testamint. De kanon (en folchoarder) is dy fan 'e [[Nije Fryske Bibeloersetting]] fan [[1978]]. * de [[kanonike evangeeljes|Evangeeljes]] ** de [[synoptyske evangeeljes|Synoptyske Evangeeljes]] *** it ''[[Evangeelje fan Mattéus]]'' *** it ''[[Evangeelje fan Markus]]'' *** it ''[[Evangeelje fan Lukas]]'' ** it ''[[Evangeelje fan Jehannes]]'' * Skiednis fan de Iere Kristenen ** de ''[[Hannelingen fan de Apostels]]'' * de [[brieven yn it Nije Testamint|Brieven]] ** de ''[[Brieven fan Paulus]]'' of ''Paulinyske Brieven'' *** it ''[[Brief oan de Romeinen]]'' (''Romeinen'') *** it ''[[Earste Brief oan de Korintiërs]]'' (''1 Korintiërs'') *** it ''[[Twadde Brief oan de Korintiërs]]'' (''2 Korintiërs'') *** it ''[[Brief oan de Galatiërs]]'' (''Galatiërs'') *** it ''[[Brief oan de Efeziërs]]'' (''Efeziërs'') *** it ''[[Brief oan de Filippiërs]]'' (''Filippiërs'') *** it ''[[Brief oan de Kolossers]]'' (''Kolossers'') *** it ''[[Earste Brief oan de Tessalonikers]]'' (''1 Tessalonikers'') *** it ''[[Twadde Brief oan de Tessalonikers]]'' (''2 Tessalonikers'') ** de ''[[Pastorale Brieven]]'' *** it ''[[Earste Brief oan Timóteüs]]'' (''1 Timóteüs'') *** it ''[[Twadde Brief oan Timóteüs]]'' (''2 Timóteüs'') *** it ''[[Brief oan Titus]]'' (''Titus'') *** it ''[[Brief oan Filémon]]'' (''Filémon'') *** it ''[[Brief oan de Hebreeërs]]'' (''Hebreeërs'') ** de ''[[Algemiene Seinbrieven]]'' *** it ''[[Brief fan Jakobus]]'' (''Jakobus'') *** it ''[[Earste Brief fan Petrus]]'' (''1 Petrus'') *** it ''[[Twadde Brief fan Petrus]]'' (''2 Petrus'') *** it ''[[Earste Brief fan Jehannes]]'' (''1 Jehannes'') *** it ''[[Twadde Brief fan Jehannes]]'' (''2 Jehannes'') *** it ''[[Tredde Brief fan Jehannes]]'' (''3 Jehannes'') *** it ''[[Brief fan Judas]]'' (''Judas'') * Foarsizzing fan 'e Ein fan 'e Tiden ** de ''[[Iepenbiering fan Jehannes]]'' Dêrûnder binne fjouwer boeken dy't troch [[Marten Luther]] net as kanonyk beskôge waarden. Dat binne it ''Brief oan de Hebreeërs'', it ''Brief fan Jakobus'', it ''Brief fan Judas'' en de ''Iepenbiering fan Jehannes''. Dy bibelboeken, dy't neffens de [[lutheranisme|lutherske tsjerken]] dus apokryf binne, wurde ornaris wol opnommen yn 'e lutherske Bibel, mar dêr steane se byinoar yn in taheakke efter alle oare boeken fan it Nije Testamint. De [[protestantisme|protestantske tsjerken]], de [[Roomsk-Katolike Tsjerke]], de [[eastersk-otterdoksy|eastersk-otterdokse tradysje]] en ferskate [[oriïntaalsk-otterdoksy|oriïntaalsk-otterdokse tsjerken]] (lykas de [[Syrysk-Otterdokse Tsjerke]] en de [[Etiopysk-Otterdokse Tsjerke]]) hâlde allegearre harren eigen oardering fan 'e boeken fan it Nije Testamint oan. Yn it Nije Testamint binne '''net''' opnommen û.m. de folgjende boeken: * de [[apokryf|Apokrife Evangeeljes]] ** it ''[[Evangeelje fan Petrus]]'' ** de [[gnostyske evangeeljes|Gnostyske Evangeeljes]] *** it ''[[Evangeelje fan Filippus]]'' *** it ''[[Evangeelje fan Judas]]'' *** it ''[[Evangeelje fan Marsion]]'' (it ''Evangeelje fan de Heare'') *** it ''[[Evangeelje fan Marije Magdalena]]'' *** it ''[[Evangeelje fan Tomas]]'' *** it ''[[Evangeelje fan de Wierheid]]'' *** it ''[[Gryksk Evangeelje fan de Egyptners]]'' *** it ''[[Koptysk Evangeelje fan de Egyptners]]'' ** de [[joadsk-kristlike evangeeljes|Joadsk-Kristlike Evangeeljes]] *** it ''[[Evangeelje fan de Ebioniten]]'' *** it ''[[Evangeelje fan de Hebreeërs]]'' *** it ''[[Evangeelje fan de Nazareners]]'' * Foarsizzing fan 'e Ein fan 'e Tiden ** de ''[[Iepenbiering fan Paulus]]'' ** de ''[[Iepenbiering fan Petrus]]'' == Aldste teksten en oerlevering == [[Ofbyld:Great Isaiah Scroll Ch53.jpg|thumb|240px||Diel fan de Jesajarol, ien fan de âldste en bêst bewarre Bibelhânskriften. De tekst is om it jier 180 f.Kr. skreaun.]] Bibelske hânskriften út de [[Aldheid]] binne oerlevere op papyrus- of lederrôlen, en binne skreaun mei in inket op koalstof-basis. De lingte fan de rôlen wie beheind om't de rôlen oars net te hantearjen wienen. De âldst bewarre komplete rol fan in Bibelsk hânskrift is ien fan de [[Deade-Seerôlen]], de 7,34 meter lange lederen Jesajarôl dy't om it jier 180. f.Kr. hinne skreaun wurden wie. Fan oare boeken fan de Joadske Bibel út dy tiid binne talrike fragminten bewarre bleaun. Dielen fan de Hebriuwske Bibel waarden om it jier 250 f.Kr. hinne yn [[Aleksandrje]] yn de Grykske ferkearstaal [[Koiné]] oerset, in folsleine oersetting dêrfan wie om it jier 100 n.Kr. klear. De útwreiding fan it kristendom droech tige by oan it bewarjen fan de Grykskse Bibeloersetting mei de namme [[Septuaginta]]. De âldst folslein oerlevere Bibelteksten, mei it hiele Nije Testamint, binne de Codex ''Sinaiticus'' en de ''Codex Vaticanus'' út de fjirde iuw. Yn de fyfte iuw folget de ''Codex Alexandrinus''. Yn de earste iuw nei Kristus ûntstie mei de [[kodeks]] in manier om langere hânskriften fêst te lizzen yn boekfoarm. De siden yn sa'n boek koenen likegoed fan papyrus of perkamint makke wêze. Resten fan papyruskodeksen mei Grykske teksten út it Alde en Nije Testamint stamje út de twadde en tredde iuw. It âldst bekende fragmint fan it Nije Testamint is de ''Papyrus 52'' of ''Johannesfragmint'' mei in tekst út it [[Evangeelje fan Jehannes]] dat om it jier 125 ûntstien is. Fan it Nije Testamint binne noch gjin teksten fûn dy't op rôlen oerlevere wienen. Mei de ein fan de kanonisaasje fan de Tenach om it jier 135 hinne kaam ek de needsaak fan in unifoarme ferzje en fokalisaasje fan it Hebriuwske konsonanteskrift. Dêrmei begûn it tûzenjierrige wurk fan de [[Masoretyske Tekst|Masoreten]]. It resultaat fan harren wurk waard brûkt foar de earste komplete Hebriuwske Bibelhânskrift fan de midsiuwen, publisearre yn 1008 mei de namme ''Codex Leningradensis'' (ek wol ''Codex Petropolitanus''). Sûnt de [[Renêssânse]] wurdt de Hebriuwske ferzje fan de [[Tenach]] brûkt as boarne foar oersettingen. Troch de fynst fan Bibelfragminten yn de [[geniza]] fan [[Kaïro]] om 1850 hinne, en benammen de Deade-Seerôlen (1947-1956 en 1961), waard de oanname fan in unifoarme Hebriuwske „oertekst“ foar in diel ûnderút helle. Foar en nei de kanonisaasje wienen der ferskillende tekstfarianten dy't parallel neist elkoar bestienen, bygelyks de Septuaginta neist de Samaritaanske Pentateuch (fjirde iuw f.Kr.). Lykwols befêstigje de nije fynsten de grutte oerienkomsten tusken de Masoretyske ferzjes en de âldere Hebriuwske Bibelteksten. De ferskillen komme nei alle gedachten fan de talrike skriuwers en redaktoaren dy't oan de oerlevering fan de Bibel meiwurken. De ienheidsferzje fan de Masoreten kaam lykwols oan 'e ein fan dat lange proses, net oan it begjin fan dy tradysje. == Ynfloed en fersprieding == Nei de fal fan it [[Romeinske Ryk]] wreide it kristendom him fluch út oer [[Jeropa]]. Yn 'e [[Midsiuwen]] kaam frijwol hiele Jeropa ta de kristlike wrâld te hearren, en krong it kristendom troch yn elts faset fan 'e Westerske maatskippij en it deistich bestean fan 'e minsken. Oan 'e [[Ferljochting]] ta wie de ynfloed fan 'e Bibel op religieus mêd fan grut belang, wylst dy ek yn 'e [[taal]], [[wet]]jouwing, [[keunst]], [[filosofy]] en op oare terreinen dúdlik te merkbiten wie. Troch de dominante posysje dy't Jeropa yn 'e twadde helte fan it twadde milennium yn 'e wrâld krige, wreide de ynfloed fan 'e Bibel him ek oant bûten de Westerske wrâld út. Mei de Ferljochting, de [[skieding fan tsjerke en steat]] en de [[wittenskip]]like revolúsje yn [[Jeropa]] en [[Noard-Amearika]] belune de ynfloed op it iepenbiere libben fan it kristendom en sadwaande ek dy fan 'e Bibel. Yn 'e lêste iuwen is it tal minsken ôfnommen dat oan 'e godlike oarsprong fan 'e Bibel leaut. Troch de [[sekularisaasje]] fan de Westerske wrâld is de Bibel as paadwizer foar religieuze en etyske fragen foar in protte lju net mear fan belang. Yn oare dielen fan 'e wrâld, bygelyks [[Aazje|East-Aazje]], [[Latynsk-Amearika]] en [[Afrika]], wurdt de belangstelling foar de Bibel troch grutskalige [[bekearing]]en krekt grutter. Foar somlike wittenskippers, de saneamde [[kreasjonisme|kreasjonisten]], is de Bibel sawol histoarysk as natuerwittenskiplik korrekt. De measten sjogge yn 'e Bibel lykwols net folle mear as in ynteressant kultureel, [[literatuer|literêr]] en religieus dokumint. De Bibel wurdt oer it generaal beskôge as it bêst ferkochte boek fan alle tiden. Neffens rûzingen wurde der elk jier sa’n 100 miljoen Bibels printe.<ref>Guinness World Records: [https://www.guinnessworldrecords.com/records-1/best-selling-book-of-non-fiction/ Best selling book of non-fiction]</ref><ref>The Economist [http://www.economist.com/node/10311317?story_id=10311317&CFID=3289446&CFTOKEN=a87381115ea0752-5130AD65-B27C-BB00-012B3B9A581DD567 The battle of the books]</ref> De folsleine Bibel is yn 475 talen oerset, dielen fan 'e Hillige Skrift binne yn mar leafst 2.538 talen te lêzen.<ref>[http://www.jesus.de/index.php?id=885&tx_ttnews[tt_news]=185869&cHash=fbe9f9277151054eb93b6ced0b10100c] Bibel-Report: Vollständige Heilige Schrift nun in 475 Sprachen übersetzt (publisearre 14 july 2012, sjoen op 24 july 2014)</ref><ref>[https://wayback.archive.org/web/20120202103835/http://www.weltbibelhilfe.de/index.php?id=117 Sprachen der Bibel (neffens sifers fan it UBS Scripture Language Report 2010)]</ref> Oan 'e fersprieding fan 'e Bibel en syn boadskip hawwe ek de [[printebibel]]s tige bydroegen. Yn printebibels steane plaatsjes dy't de bibelske ferhalen fertsjutskje moatte, soms mei in lyts stikje tekst as útlis. Der binne hiele boekwurken mei printen, of losse printen dy't mei-inoar it ferhaal fan 'e Bibel of in diel derfan fertelle. Dy wiene oarspronklik ornearre foar ûngeletterden of ûnwittenden, wat de reden is dat se ek wol de "boeken fan de [[leek (religy)|leken]]" neamd waarden, of yn it [[Latyn]] ''biblia pauperum'' (earmebibel). De printebibels wiene foaral fan 'e [[sechstjinde iuw|sechstjinde]] oant en mei de [[njoggentjinde iuw]] tige populêr. Foar bern binne der, benammen sûnt de midden fan 'e [[tweintichste iuw]], aparte [[bernebibel]]s. Sokke printebibels of bernebibels moasten helpe om in religieus fûnemint te lizzen, en teffens waarden se brûkt foar [[kategisaasje]]. == Fryske oersetting == Hoewol't it ferfryskjen fan 'e Bibel al yn 'e [[Midsiuwen]] úteinsette mei fragmintaryske oersettings yn 'e [[Aldfrysk]]e rjochtsteksten (benammentlik fan Ex. 20:1-17, de [[Tsien Geboaden]], en Mt. 6:9-13, it ''[[Us Heit (gebed)|Us Heit]]''), en yn 'e santjinde iuw fierder gie mei [[Gysbert Japiks]], dy't in fyftichtal Frysktalige psalmeberimings makke, hat it Frysk yn ferliking mei omwenjende folken dochs frij let syn bibeloersetting krigen. Dêrmei waard yn 'e njoggentjinde iuw úteinsetten, doe't der ferskillende evangeeljes yn it Frysk ferskynden. ==== De earste folsleine oersetting (1933/1943) ==== It hiele Frysktalige Nije Testamint kaam út yn [[1933]], en de earste folsleine bibeloersetting, fan dû. [[Geart Aeilco Wumkes]] en [[Eeltsje Boates Folkertsma]], yn [[1943]], as in útjefte fan it ''[[Nederlands Bijbelgenootschap]]'' yn opdracht fan it [[Kristlik Frysk Selskip]]. Der is ek in bygeand boekje publisearre—''By de Fryske Bibel''— dy’t de tariedings fan it selskip foar it oersetten beskriuwt.<ref>E.B. Folkertsma en S.E. Wendelaer Bonga. ''By de Fryske Bibel : utjefte by it rékommen fen de Bibel yn Fryske oersetting''. Ljouwert: Kristlik Frysk Selskip, 1945.</ref> Bygelyks wurdt der beskreaun dat doe de Fryske Bibel yn 1943 publisearre waard, der earst in Bibel nei Keninginne Wilhelmina stjoerd waard: "Yn 'e besettingstiid is al in Bibel nei hjar to London stjûrd. It is noch net bekind oft dy goed oerkommen is."<ref>E.B. Folkertsma and S.E. Wendelaer Bonga, ''By de Fryske Bibel: Utjefte by It Rékommen Fen de Bibel Yn Fryske Oersetting'' (Ljouwert: Kristlik Frysk Selskip, 1945), 49–50.</ref> ==== De Nije Fryske Bibeloersetting (1978) ==== Yn [[1966]] rekke dy earste Fryske Bibel útferkocht, mar men fûn it doe net daliks ferantwurde of gaadlik om ienfâldichwei in nije printinge te publisearjen. Der wie ntl. beswier út sawol [[teology]]ske as [[taalkunde|taalkundige]] hoeke tsjin 'e oersetting Wumkes-Folkertsma. Teologysk sjoen wie men fan tinken dat dy tefolle stipe op 'e [[Nederlânsk]]e [[Steatebibel|Steatefertaling]] fan [[1637]] en te min omtinken joech oan it nije begryp fan 'e grûntekst dat sûnt dy tiid ûntstien wie. Yn taalkundich opsjoch waard de taal fan 'e earste oersetting nei fiifentweintich jier al te âldfrinzich fûn en ek wied er op plakken ûndúdlik of sels ûnbegryplik. Boppedat woe men behalven de protestantske tsjerken diskear ek de Roomsk-Katolike Tsjerke yn 'e oersetting behelje. Sadwaande waard besletten ta in folslein nije fertaling ûnder de ferantwurdlikheid fan 'e [[Stifting Yntertsjerklike Kommisje foar de Nije Fryske Bibeloersetting]]. Oan 'e nije oersetting wurken sokke grutte nammen mei as [[Ype Poortinga]], [[Douwe Tamminga]], [[Fedde Schurer]], [[Ulbe van Houten]], [[Paulus Akkerman]] en dû. [[Bernard Smilde]]. Mei stipe fan 'e provinsje [[Fryslân]], it ''[[Nederlands Bijbelgenootschap]]'' te [[Haarlim]] en de ''[[Katholieke Bijbelstichting]]'' te [[Bokstel (plak)|Bokstel]] waard it wurk foltôge en kaam yn [[1978]] de [[Nije Fryske Bibeloersetting]] út. Dy is noch altiten yn gebrûk, yn 'e foarm fan 'e trêde, ferbettere druk fan [[1995]]. De stifting ''Fryske Bibel foar de ienentweintichste ieu'', wêr’t [[Liuwe H. Westra]] by belutsen is, hat plannen bekend makke foar in nije Fryske oersetting fan de Bibel.<ref>“Bijbel in Taal van Morgen - Nieuwe Vertaling Voor Friese Bijbel,” ''Royal Jongbloed'', accessed December 9, 2019, <nowiki>https://www.royaljongbloed.com/nl/nieuws/bijbels/bijbel-in-taal-van-morgen-nieuwe-vertaling-voor-friese-bijbel/</nowiki>.</ref> == Oare nijsgjirrige oersettings == [[Ofbyld:Fort-Bibel.jpg|thumb|right|250px|It Nije Testamint en de Psalmen yn it [[Sealterfrysk]].]] === Oare oersettings yn 'e oare talen en dialekten fan 'e Fryske lannen === * [[Ofbyld:Flag of East Frisia.svg|border|20px]] [[Eastfrysk (Nederdútsk)|Eastfrysk-Nederdútske]] oersetting: ''Dat Näi Testament in dat Ostfräske Plattdüts Öferset't von O. Boekhoff'' (fert. [[Oldig Boekhoff]], 1915) * [[Ofbyld:Nordfriesischeflagge.svg|border|20px]] [[Noardfrysk]]e oersettings: **''Dat Nii Testament en di Psalme'' ([[Sölring]]; fert. [[Peter Michael Clemens]] (1804-1870), reekommen yn 1870 mar nea útjûn)<ref>Webside [[Nordfriisk Instituut]]: [http://www.nordfriiskinstituut.de/verlagsprogramm/literatur.html Zur Entwicklung der nordfriesischen Literatur]</ref><ref>Brouwer, H., ''Waalke van Borssum Waalkes (1816-1866) en Syn Oersetting fan it Evangeelje fan Markus'', Ljouwert, 1997 (Fryske Akademy), ISBN 9 06 17 18 449.</ref> ** ''Dåt Evangelium fon Markus aw Mauringer-Frasch Auerset'' ([[Mooring]]; fert. [[Alfred Boysen]], 1954) ** ''Dåt Evangelium fon Mattäus aw Mauringer-Frasch Auerset'' (Mooring; fert. Alfred Boysen, 1955) ** ''Di Fjuur Evangelien – Matthäus, Markus, Lukas, Johannes: üt dit Nii Testament'' (Sölring; fert. [[Johann Frank]], 2006) * [[Ofbyld:Flagge fan Molkwar nw.gif|border|20px]] [[Molkwardersk|Molkwarder]] oersetting: ''Het Sechste Hae'stik fan Matthewes'' (fert. [[Everwinus Wassenbergh]], 1802; yn: ''Taalkundige Bijdragen tot den Frieschen tongval I'') * [[Ofbyld:DEU Saterland Flag.svg|border|20px]] [[Sealterfrysk]]e oersetting: ''Dät Näie Tästamänt un do Psoolme in ju aasterlauwersfräiske Uurtoal fon dät Seelterlound, Fräislound, Butjoarlound, Aastfräislound un do Groninger Umelounde'' (fert. dr. [[Marron Fort]], Oldenburg, 2003, ISBN 3 81 42 06 924) * [[Ofbyld:Flag of Schiermonnikoog.svg|border|20px]] [[Skiermûntseagersk]]e oersettings: ** ''Ut it Wes'' (Gen. 22:1-19, it hiele boek ''[[Ruth (bibelboek)|Ruth]]'', Ps. 23, 25, 27 en 42, Jes. 53, Mt. 5 o/m 7, Luk. 2:1-23 en 15:11-32 en Jeh. 20:11-18; fert. [[Douwe Fokkema sr.]], 1959) ** ''It Evangeelje fan Mattheüs yn it Schiermonnikoogs'' (yn twa dielen; fert. Douwe Fokkema sr., 1960/1961) * [[Ofbyld:Kreis Nordfriesland flag.svg|border|20px]] [[Nederdútsk|Sleeswyksk-Nederdútske]] oersettings: ** ''Dat Ole un dat Nie Testament in unse Moderspraak'' (fert. [[Johannes Jessen]], 1937) ** ''Dat Niee Testament: Plattdüütsch'' (fert. [[Rudolf Muuß]], 1975) === Oare oersettings yn Nederlân === By de [[Synoade fan Doardt]] waard yn [[1618]] frege oan 'e [[Steaten-Generaal]] om 'e oersetting fan in [[Nederlânsk]]e bibel út 'e oarspronklike talen wei te bekostjen. De út dat fersyk fuortkommen [[Steatefertaling]] waard útjûn yn [[1637]] en hat ûnder mear bydroegen oan 'e tastânkomming fan it Standertnederlânsk en it yn it neigean reitsjen fan 'e ûnderskate dialekten en minderheidstalen yn [[Nederlân]].<ref>[[It Nijs]]: [http://itnijs.nl/2010/12/de-statenvertaling-in-symboal-fan-ienheid/?mc= De Statenvertaling in symboal fan ienheid?]</ref> ==== Folsleine bibeloersettings ==== * [[Ofbyld:Flag of Groningen.svg|border|20px]] [[Grinslânsk]]e oersetting: ''Biebel in t Grunnigers'' (fert. ''[[Liudgerstiften]]'', 2008) * [[Ofbyld:Flag of Twente.svg|border|20px]] [[Twintsk]]e oersetting: ''Biebel in de Twentse Sproake'' (fert. prof.dr. [[Anne van der Meiden]] et al., 2009) * [[Ofbyld:Ooststellingwerf flag.svg|border|20px]] [[Stellingwerfsk]]e oersetting: ''Biebel in et Stellingwarfs'' (fert. [[Piet Bult]] et al., 2010) ==== Oersettings fan it hiele Nije Testamint ==== * [[Ofbyld:Flag Drenthe.svg|border|20px]] [[Drintsk]]e oersetting: ''Neie Testament in het Drents'' (fert. Max Douwes, 2010) ==== Fragmintaryske oersettings ==== * [[Ofbyld:Flag of Doetinchem.svg|border|20px]] [[Achterhoeksk]]e oersetting: wurdt oan wurke; publisearre binne oant no ta de boeken ''Evangelie naor Lucas in 't Achterhoeks'' (2002) en ''Prediker & Het Mooiste Leed'' (''Preker'' en it ''Heechliet'' yn ien bân; 2004) * [[File:Flagge fan It Bilt.png|border|20px]] [[Biltsk]]e oersetting: de ''Kynderbibel'', mei in seleksje fan 'e bekendste passaazjes út it Alde en it Nije Testamint, yn it foarste plak bedoeld foar bern, mar ek foar folwoeksenen (fert. [[Sytse Hotzes Buwalda]], 2022)<ref>[https://frieschdagblad.nl/geloven/Eindelijk-is-er-een-Kynderbibel-in-%E2%80%98t-Bildts.-%E2%80%98Simson-worde-%E2%80%99n-sterke-man-soa-sterk-%E2%80%99t-waar-hest-niet-te-loven.-At-hij-lilk-worde-dan-%E2%80%A6.-ja-dan-waar-elk-bang-fan-him%E2%80%99-28012470.html {{Aut|Born, Lodewijk}}, ''Eindelijk is er een Kynderbibel in 't Bildts'', yn: it ''Frysk Deiblêd'', 28 oktober 2022]</ref> * [[Ofbyld:NL-LimburgVlag.svg|border|20px]] [[Limboarchsk]]e oersettings: ** [[Ofbyld:Venlo vlag.svg|border|20px]] [[Finlo]]oske oersetting: '''t Gooje Nièts van Marcus'' (fert. F. Aerts-Libois, 2001) ** [[Ofbyld:Sittard vlag.svg|border|20px]] [[Sittard]]ske oersetting: ''De Lihmburgse Biehbel'' (allinne de 4 kanonike evangeeljes, fert. Jo Bronneberg, 2004) * [[Ofbyld:Flag of Zeeland.svg|border|20px]] [[Siuwsk]]e oersetting: wurdt oan wurke; oant no ta ferskynden û.m. de ''Psalmen in 't Zeêuws'' (fert. Wim Joosse, 2000) * [[Ofbyld:Bunschoten vlag.svg|border|20px]] [[Spakenburchsk]]e oersetting: wurdt oan wurke * [[Ofbyld:Flag of Urk.svg|border|20px]] [[Urksk]]e oersetting: wurdt oan wurke; oant no ta binne de ''Psalmen'', ''Job'' en ''Jona'' útjûn === Ferliking === {| class="wikitable vatop" ! Bibelfers ! Nije Fryske Bibeloersetting ! Biebel in t Grunnegers ! Biebel in de Twentse Sproake |- | Exodus 20:12-15 | Earje dyn heit en mem, datst lang libje meist op ’e grûn dy’t de Heare, dyn God, dy jout. Do meist net deaslaan. Do meist net troubrekke. Do meist net stelle. | Hol joen voader en moeke hoog in eren, den zel ie n laank levent hebben in t laand dat de HEER, joen God, joe geven zel. Ie maggen gainent doodmoaken. Ie maggen t nait aanleggen mit man of vraauw van n aander. Ie maggen nait stelen. | Hoaldt diene vaar en moder in ere, want dan leaf iej langer in ’t land dat HEE owwen God, ow geaven zal. Doodsloan, dat doo’j nich. ’n Echt brekken, dat doo-j nich. Stellen, dat doo-j nich. |} {{boarnen|boarnefernijing= '''referinsjes''' <references/> '''boarnen''' * ''It Nije Testamint'' (oers. G.A. Wumkes en E.B. Folkertsma), Haarlim, 1933, sûnder ISBN. * ''Bibel'' (oers. G.A. Wumkes en E.B. Folkertsma), Haarlim, 1943, sûnder ISBN. * ''Bibel'' (Nije Fryske Bibeloersetting), Haarlim/Bokstel, 1978 (Nederlands Bijbelgenootschap/Katholieke Bijbelstichting), ISBN 9 06 12 60 817. ---- Foar sekundêre boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Bible ''Endnotes'' en ''References en further reading'', op dizze side]. }} {{Bibel}} {{Apokryf}} [[Kategory:Bibel| ]] [[Kategory:Joadendom]] [[Kategory:Kristendom]] [[Kategory:Hebriuwsktalich non-fiksjewurk]] [[Kategory:Klassyk Hebriuwske literatuer]] [[Kategory:Gryksktalich non-fiksjewurk]] [[Kategory:Aldgrykske literatuer]] [[Kategory:Joadsk non-fiksjewurk]] [[Kategory:Kristlik non-fiksjewurk]] [[Kategory:Non-fiksjewurk út de Aldheid]] [[Kategory:Fryske oersetting]] [[Kategory:Stellingwerfske oersetting]] jw0dzf6d8efob71zy1s3jytvn0wsugx 10 11382 1235850 379315 2026-07-21T15:52:26Z CommonsDelinker 353 Flag_of_Cape_Verde.svg ferfongen troch [[c:File:Flag_of_Cape_Verde_(10-17).svg|Flag_of_Cape_Verde_(10-17).svg]] (troch [[c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] om't: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR3|Criterion 3]] (obvious error) · Government 1235850 wikitext text/x-wiki [[Ofbyld:Flag of Cape Verde (10-17).svg|20px|flagge fan Kaapverdje]]<noinclude> [[Kategory:Berjocht Flagge|CV]] </noinclude> k6q2vgovkot2rowichafkrznhfgkca9 0 12156 1236024 1218626 2026-07-23T00:09:51Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN-skema 1236024 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme = kwak (nachtreager) |Ofbyld = [[File:Nycticorax nycticorax 457953189.jpg|250px]] |lûd = [[File:Nycticorax nycticorax - Black-crowned Night Heron - XC99573.ogg|250px]] |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift = [[pilekaaneftigen]] (''Pelecaniformes'') |Famylje = [[reagerfûgels]] (''Ardeidae'') |Skaai = [[kwakken]] (''Nycticorax'') |Wittenskiplike namme= Nycticorax nycticorax |Beskriuwer, jier= [[Linnaeus]], 1758 |IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] ---- |lânkaart = [[File:Nycticorax_nycticorax_map.svg|center|250px]]<small>{{Color box|#008000}} [[stânfûgel]] <br>{{Color box|#FFFF00}} [[simmerfûgel]]<br>{{Color box|#0000FF}} [[wintergast]]</small> }} De '''kwak''' of '''nachtreager''' (''Nycticorax nycticorax'') is in [[fûgel]] út de [[Famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[reagerfûgels]]. == Ferskining == De kwak hat in swarte krún en rêch dy't ôfstekt tsjin de grize wjukken en de ljochte ûnderkant. Syn eagen binne opfallend bloedread. Yn 'e briedtiid hat er in pear lange, wite sierfearren achter op 'e kop. De poaten binne koarter as by de measte oare reagers en wurde yn 'e briedtiid rôze of readich. Se wurde likernôch 58 oant 72 sm lang mei in spanwiidte fan hast 120 sm. Tusken mantsjes en wyfkes binne gjin opfallende ferskillen; ornaris is it mantsje wat grutter as it wyfke. Juvenilen binne brún mei ljochte plakjes en giele eagen. It duorret likernôch trije jier foardat se in folwoeksen fearrekleed krije. {| class="wikitable" |- | [[Ofbyld:Black-crowned night heron (juvenile) (15016525104).jpg|250x250px]] | [[Ofbyld:Nycticorax nycticorax nycticorax, Camargue (33620984464).jpg|250x250px]] |- | <center><small>Juvenyl</small></center> | <center><small>Briedkleed folwoeken fûgel</small></center> |} == Fersprieding == De kwak is ien fan 'e meast fersprate reagersoarten op 'e wrâld en komt op hast alle kontininten foar, útsein [[Antarktika]] en [[Austraalje]]. De fûgel is ferdield yn fjouwer ûnderskate [[ûndersoarte]]n mei de folgjende fersprieding: * ''Nycticorax nycticorax nyticorax'' (Gmelin, 1789) – de nominaatfoarm briedt yn [[Europa]] en [[Aazje] oant [[Yndoneezje]], yn [[Afrika]] en op [[Madagaskar]]. * ''Nycticorax nycticorax hoactli'' - súdlik [[Kanada]] oant noardlik [[Argentynje]] en [[Sily]]. * ''Nycticorax nycticorax obscurus'' (Bonaparte, 1857) - noardlik Sily en noard-sintraal Argentynje oant [[Tierra del Fuego]]. * ''Nycticorax nycticorax falklandicus'' (Hartert, 1914) - [[Falklâneilannen]] De ûndersoarten ferskille fan inoar yn ferspriedingsgebiet, boarstkleur, de kleuren fan 'e poaten yn 'e briedtiid en it formaat: {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%;" ! Skaaimerk ! ''nycticorax'' ! ''hoactli'' ! ''obscurus'' ! ''falklandicus'' |- | style="text-align:left;" | Regio | Alde Wrâld | Noard-Amearika | Súd-Amearika | Falklâneilannen |- | style="text-align:left;" | Boarstkleur | Ljochtgriis | Bleek | Donkergriis | Fariabel / donker |- | style="text-align:left;" | Briedpoaten | Djipread | Salmrôze | Rôze / read | Rôze / read |- | style="text-align:left;" | Formaat | Middel | Grut | Grutst | Lyts |} === Nederlân === Yn it lêste fearn ferdwûn de lêste fan 'e grutte koloanjes dy't Nederlân ea ryk wie mei it drûchlizzen fan 'e lêste grutte sompegebieten. Hjoed-de-dei is de kwak yn Nederlân in briedfûgel, mar yn lytse oantallen. Foar 2024 waard it oantal pearkes op 40 oant 50 rûsd. Faak binne de briedpearen yn Nederlân ûntsnapte fûgels út finzenskip. De measte briedgefallen wurde yn it westen fan it lân waarnommen.<ref>https://stats.sovon.nl/stats/soort/1040 SOVON, oproppen 14 febrewaris 2026.</ref> == Hâlden en dragen == De populaasjes dy't bûten de tropyske dielen fan it ferspriedingsgebiet briede, binne [[trekfûgel]]s, wylst de oaren [[stânfûgel]]s binne. Yn in soad gebieten migrearet de fûgel ek lokaal. Fûgels fan 'e [[Alde Wrâld]] oerwinterje yn tropysk Afrika en súdlik Aazje. De [[Noard-Amearika|Noardamerikaanske]] populaasje oerwinteret yn [[Meksiko]], it suden fan 'e [[Feriene Steaten]], [[Midden-Amearika]] en de [[West-Ynje|West-Yndyske eilannen]]. [[Ofbyld:Nycticorax nycticorax MHNT.jpg|thumb|left|Aai fan 'e kwak.]] De kwak foerazjearret benammen by it skimerjen en nachts nei fretten, lykas fisken, kikkerts en wetterynsekten. Oerdeis hâldt er him meastentiids skûl yn tichte strûken of beammen tichteby it wetter. It brieden bart yn koloanjes yn sompen, by fivers en kanalen mei gaadlike nêstbeammen. Faak briedt de fûgel mei oare reagersoarten. It nêst is ienfâldich en boud yn in beamholte of tusken ticht reid. In lechsel bestiet út trije oant acht aaien. == Status == De soarte hat in tige grut ferspriedingsgebiet en in grutte wrâldpopulaasje mar mei in ûndúdlike ûntwikkeling. De [[IUCN|Ynternasjonale Uny foar it Behâld fan 'e Natuer]] (IUCN) kategorisearret de soarte dêrom as net bedrige (''Least Concern'' 2025). De wrâldpopulaasje wurdt tusken sawat 440.000 en krekt ûnder twa miljoen folwoeksen yndividuen rûsd (2023). {{Boarnen|boarnefernijing= * [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/black-crowned-night-heron-nycticorax-nycticorax BirdLife, oproppen 14 febrewaris 2026.] * [https://birdsoftheworld.org/bow/species/bcnher/cur/introduction Birds of the World, oproppen 14 febrewaris 2026.] * [https://www.vogelbescherming.nl/ontdek-vogels/kennis-over-vogels/vogelgids/vogel/kwak Fûgelbeskerming, oproppen, 14 febrewaris 2026.] {{reflist}} ---- {{Commonscat|Nycticorax nycticorax|Sompereager}} }} [[Kategory:Fûgelsoarte]] [[Kategory:Kwak]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Afganistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Armeenje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Azerbeidzjan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bangladesj]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Belgje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Birma]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Brûnei]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bulgarije]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bûtan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Feriene Arabyske Emiraten]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Filipinen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Oekraïne]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Dútslân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Eastenryk]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Fjetnam]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Frankryk]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Georgje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Grikelân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Irak]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Iran]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Israel]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Itaalje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Japan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Jeropeesk Ruslân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Jordaanje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kambodja]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kazachstan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kirgyzje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Koeweit]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Laos]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Libanon]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Maleizje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Moldaavje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Montenegro]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Nederlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Nepal]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Noard-Koreä]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Oezbekistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Oman]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Pakistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Palestina]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Portegal]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Roemeenje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sina]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Singapoer]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Slowakije]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Spanje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sry Lanka]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Koreä]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Syrje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tadzjikistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tailân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Taiwan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tsjechje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Turkije]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Turkmenistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Yndia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Yndoneezje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Amerikaanske Famme-eilannen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Anguilla]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Antigûa en Barbûda]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Arûba]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Bahama's]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Barbados]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Belize]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bonêre]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Britske Famme-eilannen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Dominika]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Dominikaanske Republyk]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn El Salvador]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Feriene Steaten]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Frânsk-Sint-Marten]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Grenada]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Gûadelûp]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Gûatemala]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Haïty]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Hondoeras]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Jamaika]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Kaaimaneilannen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kanada]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kosta Rika]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kuba]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kurasau]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Martinyk]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Meksiko]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Montserrat]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Nikaragûa]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Panama]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Porto Riko]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Saba]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sint-Bartelemy]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sint-Eustasius]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sint-Finsint en de Grenadinen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sint-Kits en Nevis]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sint-Lusia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sint-Marten]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Trinidad en Tobago]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Turks- en Kaikoseilannen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Argentynje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bolivia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Brazylje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Falklâneilannen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Ekwador]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Fenezuëla]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Frânsk-Guyana]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Guyana]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kolombia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Oerûguay]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Paraguay]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Perû]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sily]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Suriname]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Algerije]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Angoala]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Benyn]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Boerkina Faso]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Boerûndy]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Botswana]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Dzjibûty]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Egypte]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Ekwatoriaal-Guinee]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Eritreä]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Etioopje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Gabon]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Gambia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Gana]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Guinee]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Guinee-Bissau]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Ivoarkust]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kaapverdje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kameroen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kenia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Komoaren]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kongo (Demokratyske Republyk)]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kongo (Republyk)]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Lesoto]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Libearia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Majot]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Malawy]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Maly]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Marokko]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Mauretaanje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Mozambyk]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Namybje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Nigearia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Niger]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Rûanda]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sambia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sao Tomee en Prinsipe]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Senegal]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sierra Leöane]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Simbabwe]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Sintraal-Afrikaanske Republyk]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Somaalje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Afrika]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sûdan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Sûdan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Swazylân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tanzania]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Togo]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tsjaad]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tuneezje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Uganda]] b2trj4s2b7tnr6ebsksm70x1t55cgsp 0 12401 1235851 1218697 2026-07-21T15:54:40Z CommonsDelinker 353 Flag_of_Cape_Verde.svg ferfongen troch [[c:File:Flag_of_Cape_Verde_(10-17).svg|Flag_of_Cape_Verde_(10-17).svg]] (troch [[c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] om't: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR3|Criterion 3]] (obvious error) · Government 1235851 wikitext text/x-wiki {{Universele ynfoboks stêd | namme = | ôfbylding = Erasmusbrug_seen_from_Euromast.jpg | ôfbyldingsbreedte = | ôfbyldingstekst = De Erasmusbrêge fan de Euromêst ôf sjoen | wapen = [[Ofbyld:Flag_of_Rotterdam.svg|border|100px]]&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[[Ofbyld:Rotterdam_wapen.svg|100px]] | lân = {{NEDf}} | bestjoerlike ienheid 1 = provinsje | namme bestjoerlike ienheid 1= {{NL-ZHf}} | bestjoerlike ienheid 2 = | namme bestjoerlike ienheid 2= | bestjoerlike ienheid 3 = | namme bestjoerlike ienheid 3= | bestjoerlike ienheid 4 = | namme bestjoerlike ienheid 4= | boargemaster = [[Carola Schouten]] ([[CU]]) | stedsyndieling = | gemeente-yndieling = | ynwennertal = 606.265 <small>(1 jannewaris 2024)</small><br>{{Statistyk gemeente Nederlân ynwenners|Rotterdam (gemeente)}} <small>(gemeente, {{Statistyk gemeente Nederlân ynwenners|TXT=Year}})</small><ref>[https://opendata.cbs.nl/ CBS:Statline]</ref><br>1.160.000 <small>(agglomeraasje)</small> <br> 2.620.000 <small>(metropoalregio)</small> <br> 8,219,380 <small>([[Rânestêd]])</small> | oerflak = 132,08 km², 113,12 km² län, 18,96 km² | befolkingstichtens = 5359 / [[km²]] | stêdekloft = [[Rijnmond]]<br>[[Metropoalregio Rotterdam-De Haach]] | hichte = | stifting = [[1340]] | ferkearsieren = {{Piktogram dyk Nederlân A-wei|4}} {{Piktogram dyk Nederlân A-wei|13}} {{Piktogram dyk Nederlân A-wei|15}} {{Piktogram dyk Nederlân A-wei|16}} {{Piktogram dyk Nederlân A-wei|20}} {{Piktogram dyk Nederlân A-wei|29}} {{Piktogram dyk Nederlân Ringwei|Rotterdam}} | postkoade = 3000-3099, 3196-3199 | netnûmer = 010 | tiidsône = [[UTC]] +1 | simmertiid = UTC +2 | koördinaten = {{Koördinaten yn tekst|51_55_0_N_4_30_0_E_type:city(746000)_region:NL|<small>51° 55′ NB, 4° 30′ EL</small>}} | webside = [http://www.rotterdam.nl/ www.rotterdam.nl] | ôfbylding2 = Rotterdam_aelbrechtskolk_wallekant.jpg | ôfbyldingstekst2 = [[Delfshaven]] | ôfbylding3 = Rotterdam_stadhuis.jpg | ôfbyldingstekst3 = Stedhûs | mapname = Súd-Hollân | mapwidth = | lat_deg = 51 | lat_min = 55 | lat_sec = 5 | lat_dir = N | lon_deg = 4 | lon_min = 23 | lon_sec = 50 | lon_dir = E | tekst by posysjekaart = | ôfbylding99 = Rotterdam-plaats-OpenTopo.jpg | ôfbyldingstekst99 = Kaart fan Rotterdam | ôfbyldingsbreedte99 = }} {{Of|de stêd Rotterdam|de gemeente Rotterdam|Rotterdam (gemeente)}} '''Rotterdam''' is in [[stêd]] yn it westen fan [[Nederlân]], yn de [[provinsje]] [[Súd-Hollân]]. It is nei de [[haadstêd]] [[Amsterdam]] de twadde stêd yn it lân, en teffens it [[haadplak]] fan 'e [[gemeente (bestjoer)|gemeente]] [[Rotterdam (gemeente)|Rotterdam]]. De stêd leit oan de mûning fan de [[Nije Maas]] yn de [[Delta (rivier)|delta]] fan de [[Ryn]] en de [[Maas]]. Rotterdam foarmet it mulpunt fan de [[stêdekloft]] fan de [[Rijnmond]] en leit yn it súdwesten fan de [[Rânestêd]]. De [[skiednis fan Rotterdam]] giet tebek oant [[1270]], doe't der in [[keardaam|daam]] yn de [[rivier]] de [[Rotte (rivier)|Rotte]] boud waard. Dêrnei festigen har lju by de daam. Yn [[1340]] joech de [[greve fan Hollân]] [[stedsrjochten]] oan Rotterdam. Op [[1 jannewaris]] [[2024]] hie Rotterdam 606.000 ynwenners. Der wenje minsken fan sa'n 180 ferskillende [[nasjonaliteit]]en yn de stêd. De [[Metropoalregio Rotterdam-De Haach]], dy't in [[befolking]] fan likernôch 2,7&nbsp;miljoen minsken hat, is de trettjinde yn grutte yn de [[Europeeske Uny]] en de grutste yn Nederlân. De [[Haven fan Rotterdam]] is de grutste haven fan [[Europa]] en hat in skoft de grutste [[haven]] fan de wrâld west. Rotterdam is ek ferneamd om de [[Erasmus Universiteit Rotterdam|Erasmus Universiteit]], bebouwing om de rivier hinne, in warber [[kultureel]] libben en syn nijmoadrige [[arsjitektuer]]. Doe't it âlde stedssintrum hast folslein ferwoaste waard troch it [[bombardemint op Rotterdam]] yn de [[Twadde Wrâldkriich]], waard de stêd nei de kriich fannijs opboud mei in wikseljend arsjitektoanysk stedsbyld, [[wolkekliuwer]]s ynbegrepen. Soks komt net in soad foar yn Nederlânske stêden. Ferneamde arsjitekten fan it nije Rotterdam wiene: [[Rem Koolhaas]], [[Piet Blom]] en [[Ben van Berkel]]. De [[Ryn]] en de [[Maas]] binne wetterferbinings mei it hert fan Europa, lykas it [[Ruhrgebiet]]. It wiidweidige ferfiersysteem mei ûnder oaren spoar, wegen en wetterwegen hawwe Rotterdam de bynammen sa as "Poarte fan Europa" en "Poarte fan de Wrâld" jûn. It [[Eurofyzjesongfestival]] fan 2020 soe yn Rotterdam holden wurde, mar waard fanwegen de [[COVID-19]]-pandemy skrast. == Skiednis == === Iere Skiednis === [[Ofbyld:Rotterdam Map by Frederick De Wit c1690.jpg|thumb|left|Kaart fan Rotterdam yn 1690, troch [[Frederick de Wit]]]] Sûnt de [[njoggende iuw]] lei op it plak fan it hjoeddeiske stedssintrum fan Rotterdam de delsetting [[Rotta]]. Troch oerstreamings fan de fean[[rivier]] de [[Rotte (rivier)|Rotte]] (eartiids ek bekend as ''Rotta'', dat sokssawat as "modderich", "ferslein" betsjut) rekke dy delsetting ûnbewenne. Dêrnei waarden diken yn de omkriten oanlein, lykas de ''Schielands Hoge Zeedijk'' (Hege Seedyk fan Skielân). Yn it ramt fan it bedykjen waard om [[1260]] hinne in daam yn de Rotte, op it plak dêr't de ''Hoogstraat'' de Rotte krúst, oanlein. Dêr krige Rotterdam syn namme fan. Om dy daam hinne ûntstie in nije delsetting, dêr't men ynearsten fan de [[fiskerij]] libbe. Al rillegau waard it ek in hannelsplak en waarden de earste havens oanlein. Op [[17 maart]] [[1299]] joech greve [[Jan I fan Hollân]] Rotterdam stedsrjochten. Op [[7 juny]] [[1340]] krige Rotterdam fannijs stedsrjochten fan greve [[Willem IV fan Hollân]]. Yn [[1358]] joech greve [[Albrecht fan Beieren]] tastimming om in [[stedsmuorre]] te bouwen, dy't twa jier letter foltôge waard. Om [[1350]] hinne waard de [[Skie (wetter)|Rotterdamske Skie]] groeven, dy't skipfeart nei it efterlân yn it noarden ferbettere. De posysje fan Rotterdam waard fuortsterke troch de [[Hoekske en Kabbeljauske Tsierderijen]] tuske [[1488]] en [[1490]], doe't it troch [[jonkhear]] Frans van Brederode as útfalsbasis brûkt waard. Troch him ferlearen de doetiidske wichtigere stêden [[Delft]] al syn skippen en [[Gouda]] de helte fan syn hûzen. [[Ofbyld:Stadsgezicht Rotterdam 1660.jpg|thumb|left|Stedsgesicht mei op de eftergrûn de toer fan de Laurenstsjerke, om 1660 hinne]] Tusken [[1449]] en [[1525]] waard de [[Goatyk|letgoatyske]] [[Grutte of Sint-Laurenstsjerke (Rotterdam)|Sint-Laurenstsjerke]] boud. Yn it midsiuwske Rotterdam wie dat it iennichste stiennen gebou. It wie in warber projekt, want Rotterdam hie yn dy tiid likernôch 1200 hûzen. Yn [[1572]] waard Rotterdam plondere troch troepen fan de [[steedhâlder]] fan de Spaanske kening, [[Maksimiliaan fan Hénin-Liétard]] út [[Henegouwen]]. Yn [[1573]] keas de stêd de kant fan de [[Nederlânske Opstân]]. De stêd hie doe sa'n 10.000 ynwenners. Oan 'e ein fan de [[sechstjinde iuw]], liet [[Johan van Oldenbarnevelt]], dy't fan [[1576]] oant [[1586]] [[riedpinsjonaris]] wie, de haven útwreidzje, dêr't it it grûnwurk mei lei foar it takomstige wichtige plak dy't de stêd yn de seehannel nimme soe. Yn [[1622]] waard by in [[folkstelling]] it oantal ynwenners fan de stêd op 20.000 bepaald. Oan 'e ein fan de [[santjinde iuw]] hie de stêd al sa'n 50.000 ynwenners. Nettsjinsteande it waaksen fan it ynwennertal, wreide de stêd net bûten syn wâlen út. It trijehoekige gebiet tusken [[Coolsingel]], Goudsesingel en [[Nije Maas]], dêr't de stêd doe yn lei, wie mar likernôch 140 bunder, dus rekke de stêd oerbefolke. Eins nei [[1825]] soe de stêd bûten dy grinzen útwreidzjen gean. Fan de santjinde oant yn de [[njoggentjinde iuw]] fearne in soad Nederlânske skippen mei slaven út [[Afrika]], nei [[Suriname]] en de [[Nederlânske Antillen]], dêr't se ruile waarden foar guod dy't nei de Rotterdamske haven ferfierd waard. De Rotterdamske firma ''Coopstad en Rochussen'' wie nei de ''Middelburgsche Commercie Compagnie'' de grutste slavehannelmaatskippij fan Nederlân. === Untjouwing yn de 19e en 20e iuw === [[Ofbyld:Detroit Publishing Company - Rotterdam - Delftsevaart, c. 1895.jpg|thumb|''Delftsevaart'' mei op 'e eftergrûn de Laurenstsjerke yn 1895]] Yn de njoggentjinde iuw begûnen de rivieren de [[Scheur (wetter)|Scheur]] en de [[Brylske Maas]] te fersânjen en dat foarme in bedriging foar de tagong ta de haven fan Rotterdam. Dêrom waard ûnder kening [[Willem I fan de Nederlannen|Willem I]] tusken [[1827]] en [[1831]] it [[Kanaal troch Foarne]] op it eilân [[Foarne]] tusken Rotterdam en [[Hellefuotslûs]] groeven. Om't skippen yn de njoggentjinde iuw hieltyd grutter waarden, rekke dat kanaal lykwols rillegau te lyts. Yngenieur [[Pieter Caland]] hat dêrom warber in nij plan ûntwurpen. Yn [[1866]] waard mei it graven fan de [[Nije Wetterwei]] úteinset en it kaam ree yn [[1872]]. Dêrtroch ûntstie fan de [[Nije Maas]] en [[Scheur (wetter)|Scheur]] in streekrjochte ferbining mei de [[Noardsee]] by [[Hoek fan Hollân]]. Nij it iepenjen fan de Nije Wetterwei naam de bedriuwigens yn Rotterdam hurd ta. Der waarden nije havens oanlein en it luts wurklju út alle parten fan Nederlân en derbûten oan. Troch it jild dat de stêd fertsjinne, waarden steatlike gebouwen boud yn it sintrum. De stêd wreide rap út. Der waarden nije wiken byboud en guon njonkenlizzende gemeenten waarden anneksearre. Oan 'e ein fan de njoggentjinde iuw waarden [[Delfshaven]] ([[1886]], [[Kralingen]], en in part fan [[Overschie]] en [[Carlois]] yn [[1895]] taheakke. Noch mear nije havens waarden oanlein, lykas de [[Maashaven]], [[Rynhaven (Rotterdam)|Rynhaven]], en [[Waalhaven (Rotterdam)|Waalhaven]]. Troch de lânboukrisis, dy't geande wie, lutsen in soad boeren en oare plattelânslju, benammen út [[Noard-Brabân]], nei de stêd. Der waarden foar de nijkommers fluch rigen goedkeape wenten boud, benammen op de súdlike Maas-ouwer, dy't dêrtroch de "boerekant" neamd waard. Tusken [[1880]] en [[1900]] woeks de befolking fan 160.000 ta 315.000 ynwenners. Yn [[1920]] wie de befolking al goed 500.000 ynwenners. Yn [[1914]] waard Hoek fan Hollân by de gemeente Rotterdam foege, en yn [[1933]] kamen [[Pernis]] en [[Hoogvliet]] derby. Oan 'e ein fan de njoggentjinde iuw waard úteinset mei de bou fan de wiken [[Cool]], [[Crooswijk]] en it [[Nije Westen (Rotterdam)|Nije Westen]]. Fan [[1914]] waard der hieltyd mear nei it westen ta útwreide, mei [[Spangen]], it [[Wite Doarp (Rotterdam)|Wite Doarp]] en [[Oud-Mathenesse]]. It sintrum krige njonkelytsen ek mear oansjen. De âlde stedswâlen wiene al ôfbrutsen en de singels en grêften waarden foar it grutste part dimpt. Ek grutte parten fan de Rotte waarden dimpt. Havenmasters en de gemeente ynvestearren yn nijmoadrige grutte gebouwen dy't in ryk oansjen krigen. Nei it dimpen fan de ''Coolvest'', ûntstie der in brede bûlevaar mei in nij stedhûs, in sjyk postkantoar en de Beurs. Yn de [[Earste Wrâldkriich]], doe't Nederlân neutraal wie, wie Rotterdam in spionnestêd. Britske en Dútske geheime tsjinsten keazen Rotterdam as grûnwurk fan harren operaasjes. === Twadde Wrâldkriich === [[Ofbyld:The German ultimatum ordering the Dutch commander of Rotterdam to cease fire was delivered to him at 10-30 a.m. on... - NARA - 535917.tif|thumb|It sintrum fan Rotterdam nei it bombardemint]] {{Apart|Bombardemint op Rotterdam}} Op [[10 maaie]] [[1940]] foel [[Nazy-Dútslân]] Nederlân yn. Dútske parasjutisten kamen del om Rotterdam-Súd hinne. Ek it [[Noardereilân (Rotterdam)|Noardereilân]] waard beset. It Nederlânske garnizoen, oanfierd troch de ynfantery en it Korps Mariniers, beskeaten de Maas-ouwer en brêgen, dêr't it de Dútsers mar net slagge en nim it sintrum yn. Op [[14 maaie]] moarns stjoerden de Dútsers in ûnderhanneler dy't mei de driging kaam dat de stêd ferneatige wurde soe. De Dútsers hiene mar in bytsje geduld en se besleaten it ferset te brekken. Om healwei twaen middeis kaam it [[bombardemint op Rotterdam]], dy't sa'n fearns oere duorre. De brân, dy't dêrtroch ûntstie, hie in ferneatigjende útwurking. Mear as 24.000 wenten waarden ferwoaste, 800 minsken kamen om it libben en 80.000 rekken dakleas. Doe't de Dútsers drigen en bombardearje [[Utert (stêd)|Utert]] op deselde manier, wie dat reden foar de Nederlânske generaal [[Winkelman]] en kapitulearje. It folsleine sintrum fan Rotterdam wie yn in púnheap feroare. Tagelyk mei de besetting, sette men útein mei it oprêden fan 'e pún. Parten fan de [[Skie (wetter)|Skie]] en de Blaak en Kolk waarden dimpt mei it pún. De âlde Willemsbrêge en de spoarbrêge dernjonken wiene net skansearre, dus der wie noch hieltyd ferbining tusken de twa stedsparten. Op [[14 febrewaris]] [[1942]] waard de Maastunnel iepene, dêr't mei de bou yn [[1937]] úteinset waard. Dat wie de earste autotunnel fan Nederlân. Yn [[1941]] waarden de gemeenten [[Hillegersberg]], [[Schiebroek]], [[Kralingseveer]], [[IJsselmonde (Rotterdam)|IJsselmonde]] en de rêst fan Overschie by Rotterdam foege. Op [[31 maart]] [[1943]] bombardearren de [[Alliearden]] mei fersin in part fan Delfshaven, dêr't 326 minsken omkamen en 400 ferwûne rekken. Ek de [[hongerwinter]] fan 1944-1945 koste in soad libbens. Sa'n 1400 fan de 11.000 [[Joaden]] yn de stêd hawwe de kriich oerlibbe, de rêst kaam om yn [[konsintraasjekamp]]en. Op 10 en 11 novimber 1944 waard der in [[Razzia fan Rotterdam|grutte razzia]] holden, dêr't 50.000 manlju tusken de 17 en 40 jier fuortfierd waarden om te wurkjen yn Dútslân. === Nei de Twadde Wrâldkriich === [[Ofbyld:Rotterdam-Kop van Zuid, World Portcenter, Montevideo en hotel New York foto12 2011-01-09 14.12.JPG|thumb|Wolkekliuwers yn de wyk Kop van Zuid]] Nei de kriich waard Rotterdam weropboud. Yn it ramt fan fernijing en modernisearring waarden in soad skansearre gebouwen net wer opholpen, mar sloopt, sa as bygelyks de [[Bijenkorf (Rotterdam)|Bijenkorf]]. Yn de fyftiger jierren wie de weropbou yn folle gong. Yn [[1953]] waard de [[Lijnbaan (Rotterdam)|Lijnbaan]] dienmakke, dy't de earste autofrije winkelstrjitte fan Europa wie. Dat krige in soad ynternasjonaal omtinken. Ek yn 1953 waard it byld ''De Verwoeste Stad'' ([[De Ferwoaste Stêd]]) fan keunstner [[Ossip Zadkine]] ûntbleate. It nije [[Sintraal Stasjon (Rotterdam)|Sintraal Stasjon]] kaam yn [[1957]] klear. Yn [[1960]] waard de [[Euromast]] boud. Yn [[1970]] waard de Euromast ferhege mei it taheakjen fan de ''Space Tower'', dêr't de folsleine hichte op 185 meter útkaam. De Euromast en it byld de Ferwoaste Stêd waarden de symboalen fan it Rotterdam fan nei de kriich. Yn de fyftiger jierren waarden yn in koart skoftke tiid inkelde nije wiken mei [[flat|heechbou]] oanlein, lykas [[Pendrecht]], [[Zuidwijk (Rotterdam)|Zuidwijk]], [[Lombardijen]], [[Ommoord]] en [[Zevenkamp (Rotterdam)|Zevenkamp]]. Mei it ophelpen fan de havens, waard besocht en keppelje it havengebiet los fan de stêd. Dat woe men dien krije troch nije havengebieten oan te lizzen bewesten de stêd rjochting de see. Efterinoar waarden besuden de [[Nije Wetterwei]] it [[Botlek]]gebiet, [[Europoarte]] en de [[Maasflakte]] oanlein, mei in tige grut tankopslach foar rûge oalje. Yn [[Pernis]], [[Rozenburg]] en fierder nei it westen waarden grutte raffinaderijen boud. De [[Rotterdamske haven]] woeks sa fier dat it yn [[1962]] de grutste haven fan de wrâld waard. Yn [[1960]] waard úteinset mei it oanlizzen fan de [[Rotterdamske metro]], dy't yn [[1968]] reekaam en it wie dêrmei de earste metro fan Nederlân. Dêrmei waarden de wiken fan Rotterdam-Súd mei it sintrum ferbûn. Yn [[1970]] waarden de nije [[Ahoy]]-hallen iepene. Mei it bebouwen fan it [[Weena]], krige Rotterdam yn de njoggentiger jierren in skyline mei ferskate [[wolkekliuwer]]s. Yn [[1991]] waard it gebou de ''[[Delftse Poort]]'', mei in hichte fan 151 meter, iepene. Dat wie doe de heechste wolkekliuwer fan Nederlân. Yn [[2009]] kaam de ''[[Maastoren]]'' ree, dy't 165 meter heech is en no de heechste yn Nederlân is. Yn [[1993]] waard de [[Erasmusbrêge]] foltôge en dêrmei krige Rotterdam in nij symboal. == Geografy == [[Ofbyld:Rotterdam-plaats-OpenTopo.jpg|thumb|left|Topografyske kaart fan de stêd Rotterdam, septimber 2014]] Rotterdam is ferdield yn in noardlik en súdlik part, skaat troch de [[Nije Maas]]. De ferbinings tusken beide stedsdielen fan west nei east binne: de [[Benelúkstunnel]], de [[Maastunnel]], de [[Erasmusbrêge]], in metrotunnel, de Willemsspoartunnel, de [[Willemsbrêge (Rotterdam)|Willemsbrêge]], de [[Keninginnebrêge (Rotterdam)|Keninginnebrêge]] en de [[Van Brienenoordbrêge]]. It stedssintrum leit oan de noardigge fan de Nije Maas. Lettere ûntwikkelings hawwe it sintrum útwreide nei it noardlike part fan Rotterdam-Súd, dat bekend stiet as ''[[Kop van Zuid]]'' (Kop fan Súd). Troch de [[haven fan Rotterdam]] berikt de stêd de [[Noardsee]]. It grutste part fan Rotterdam leit ûnder [[seenivo]], bygelyks de [[Prins Aleksanderpolder]], yn it noardeasten fan Rotterdam, leit 6 meter ûnder [[Normaal Amsterdamsk Peil]] (NAP). It leechste punt fan Nederlân, [[Nieuwerkerk oan de Isel]], leit justjes beëasten Rotterdam en is 6,76 meter ûnder NAP. De rivier de [[Rotte (rivier)|Rotte]] streamt net mear streekrjocht de Nije Maas yn. Doe't yn it begjin fan de tachtiger jierren in twadde metroline oanlein waard, stie in part fan de rin fan de Rotte dy line yn paad. Dêrom waard in piip oanlein dy't it wetter oer it ''Boerengat'' yn de Nije Maas liedt. Rotterdam foarmet it mulpunt fan de stedsregio [[Rijnmond]], dy't grinzget oan de stedsregio [[Haachlannen]] yn it noardwesten. De twa stedsregio's foarmje sûnt 2014 de [[Metropoalregio Rotterdam-De Haach]], dat in totale befolking fan goed 2,6 miljoen minsken hat. De stedsregio Rijnmond is part fan de "Súdwjuk" fan de [[Rânestêd]]. De Súdwjuk telt sa'n 3 miljoen ynwenners. {{Clear}} === Klimaat === Rotterdam hat in seeklimaat, neffens de [[Klimaatklassifikaasje fan Köppen]] ''Cfb'', mei koele simmers en sêfte winters. Simmers is de trochsneed temperatuer almeast ûnder de 20 graden, wylst winters de trochsneed temperatuer boppe it friespunt bliuwt. Om't de Noardsee tichtby is, binne der komselden ekstreme temperatueren. Rein is der yn eltse tiid fan it jier, dochs is de maitiid drûger as it neijier. {| class="wikitable" style="font-size:90%;width:100%;border:0px;text-align:center;line-height:120%;" ! style="background: #99CCCC; color: #000080" height="17" | Moanne ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Jan ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Feb ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Maart ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Apr ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Maaie ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Jun ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Jul ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Aug ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Sep ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Okt ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Nov ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Des ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Yn 't jier |- ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Heechste temp. ea metten °C | style="background: #FFFFFF; color:#000000;" | 14,1 | style="background: #FFFFFF; color:#000000;" | 16,7 | style="background: #FFFFFF; color:#000000;" | 23,8 | style="background: #FFFFFF; color:#000000;" | 27,1 | style="background: #FFFFFF; color:#000000;" | 30,9 | style="background: #FFFFFF; color:#000000;" | 33,0 | style="background: #FFFFFF; color:#000000;" | 36,1 | style="background: #FFFFFF; color:#000000;" | 34,9 | style="background: #FFFFFF; color:#000000;" | 32,1 | style="background: #FFFFFF; color:#000000;" | 26,0 | style="background: #FFFFFF; color:#000000;" | 19,3 | style="background: #FFFFFF; color:#000000;" | 15,1 | style="background: #FFFFFF; color:#000000;" | <div class="center">'''36,1'''</div> |- ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Maks. trochsneed temp. °C | style="background: #FFFFFF; color:#000000;" | 6,0 | style="background: #FFFFFF; color:#000000;" | 6,6 | style="background: #FFFFFF; color:#000000;" | 9,1 | style="background: #FFFFFF; color:#000000;" | 13,5 | style="background: #FFFFFF; color:#000000;" | 17,5 | style="background: #FFFFFF; color:#000000;" | 19,9 | style="background: #FFFFFF; color:#000000;" | 22,2 | style="background: #FFFFFF; color:#000000;" | 22,1 | style="background: #FFFFFF; color:#000000;" | 18,9 | style="background: #FFFFFF; color:#000000;" | 14,9 | style="background: #FFFFFF; color:#000000;" | 9,9 | style="background: #FFFFFF; color:#000000;" | 6,6 | style="background: #FFFFFF; color:#000000;" | <div class="center">'''14'''</div> |- ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" height="16;" | Min. trochsneed temp. °C | style="background: #FFFFFF; color: black;" | 0,8 | style="background: #FFFFFF; color: black;" | 0,5 | style="background: #FFFFFF; color: black;" | 2,6 | style="background: #FFFFFF; color: black;" | 4,3 | style="background: #FFFFFF; color: black;" | 7,8 | style="background: #FFFFFF; color: black;" | 10,6 | style="background: #FFFFFF; color: black;" | 13,1 | style="background: #FFFFFF; color: black;" | 12,8 | style="background: #FFFFFF; color: black;" | 10,6 | style="background: #FFFFFF; color: black;" | 7,5 | style="background: #FFFFFF; color: black;" | 4,2 | style="background: #FFFFFF; color: black;" | 1,4 | style="background: #FFFFFF; color: black;" | <div class="center">'''6,4'''</div> |- ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Leechste temp. ea metten °C | style="background: #FFFFFF; color:#000000;" | -17,1 | style="background: #FFFFFF; color:#000000;" | -16,5 | style="background: #FFFFFF; color:#000000;" | -13,4 | style="background: #FFFFFF; color:#000000;" | -6,0 | style="background: #FFFFFF; color:#000000;" | -2,3 | style="background: #FFFFFF; color:#000000;" | 0,5 | style="background: #FFFFFF; color:#000000;" | 3,6 | style="background: #FFFFFF; color:#000000;" | 4,6 | style="background: #FFFFFF; color:#000000;" | 0,4 | style="background: #FFFFFF; color:#000000;" | -5,1 | style="background: #FFFFFF; color:#000000;" | -9,0 | style="background: #FFFFFF; color:#000000;" | -13,1 | style="background: #FFFFFF; color:#000000;" | <div class="center">'''-17,1'''</div> |- ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Reinfal yn mm | style="background: #FFFFFF;" | 69,1 | style="background: #FFFFFF;" | 57,9 | style="background: #FFFFFF;" | 64,9 | style="background: #FFFFFF;" | 42,6 | style="background: #FFFFFF;" | 58,3 | style="background: #FFFFFF;" | 65,2 | style="background: #FFFFFF;" | 74,0 | style="background: #FFFFFF;" | 81,0 | style="background: #FFFFFF;" | 87,1 | style="background: #FFFFFF;" | 90,1 | style="background: #FFFFFF;" | 87,1 | style="background: #FFFFFF;" | 78,3 | style="background: #FFFFFF;" | <div class="center">'''855,6'''</div> |- |} <div class="center"><small>Boarne: KNMI<ref>https://weerstatistieken.nl/rotterdam</ref></small></div> === Maasstêd === [[Ofbyld:Rotterdam Blick vom Euromast auf Kop van Zuid 1.jpg|thumb|De Maas troch Rotterdam sjoen fan de Euromast ôf. Op eftergrûn de wolkekliuwers fan de wyk Kop van Zuid]] Rotterdam wurdt gauris oantsjutten as de "Maasstêd" (''Maasstad''), en yn de stêd binne der in soad ferwizings nei de rivier de [[Maas]], sa as [[Maasbûlevaar]], Maasgebou, Maasbrêge, Maastunnel en Maastoren (Maastoer). Dat binne histoaryske ferwizings, want de Maas rint net mear troch Rotterdam hinne. Oant likernôch [[1870]] rûn de Maas, troch dat no de [[Ofdamme Maas]] is, oer de [[Waal]] by [[Woudrichem]] om dêrnei as de [[Merwede]] gear te rinnen. De Merwede rûn oer de [[Under-Merwede]] nei [[Doardt]] en hy spjalte him dêr yn de [[Alde Maas]] en [[Noard (rivier)|Noard]] ôf. De Noard foarmet dêrnei mei de [[Lek (rivier)|Lek]] de [[Nije Maas]]. Bewesten Rotterdam rûnen, en rinne no noch hieltyd, de Alde en Nije Maas gear om it eilân [[Rozenburg (eilân)|Rozenburg]] as de [[Scheur (wetter)|Scheur]] en Brylske Maas om dêrnei de Noardsee yn te rinnen. It wetter dat doe troch it sintrum fan Rotterdam rûn, befette mear as de helte fan it wetter fan de Maas, en men koe mei rjocht Rotterdam as Maasstêd oantsjutte. Yn it tiidrek 1861-1874 waard de [[Nije Merwede]] groeven, foar in bettere ôffier fan de Waal. Dêrtroch gie it grutste part fan it wetter fan de Merwede, en ek fan de Maas, net mear oer Doardt en Rotterdam, mar oer it [[Hjerringfliet]] de Noardsee yn. De Nije Maas waard foar it grutste part de ôffier fan de Lek en dus fan de [[Ryn]]. Om baas te bliuwen oer it gauris ûnderstrûpen fan it [[Lân fan Heusden]], waard yn 1904 de [[Berchske Maas]] groeven en de eardere rin fan de Maas tusken [[Heusden]] en Woudrichem ôfdamme. Dêrtroch koe it wetter fan de Maas Rotterdam net mear berikke en waard de Nije Maas hast allinnich mar oanfierd troch wetter fan de Ryn, wylst it wetter fan de Maas alhiel oer it Hjerringfliet de Noardsee yn rûn. Om't it Hjerringfliet yn it ramt fan de [[Deltawurken]] ôfsletten waard, rint it wetter fan it Hjerringliet oer de [[Spui (rivier)|Spui]] en de [[Alde Maas]] de Nije Maas wer yn. Mar dat wetter komt lykwols net troch Rotterdam hinne. == Demografy == [[Ofbyld:Metropoolregio Rotterdam Den Haag (Rotterdam The Hague Metropolitan Area).svg|thumb|De Metropoalregio Rotterdam-De Haach]]<br> Rotterdam hat in grut ferskaat oan befolkingsgroepen, dy't ferskille de wyk. It sintrum hat in heger oantal allinnichsteanden; sa'n santich prosint fan dyjingen dy't tusken de 20 en 40 jier binne. Dat is in heger persintaazje ferlike mei oare stêden. Dejingen dy't in hegere oplieding en ynkommen hawwe, wenje yn it sintrum, as ek allochtoanen. 54% fan de ynwenners fan it sintrum waarden berne yn it bûtenlân, ferlike mei 45% mei oare parten fan de stêd, wylst 70% fan de saken yn it sintrum troch minsken, dy't yn it bûtenlân berne waarden, beheard wurde. Nettsjinsteande binne 80% fan de pannen yn it sintrum hierpannen. {| class="wikitable" cellspacing="2" cellpadding="2" style="width:60%;" |colspan=13 align="center"|'''Untwikkeling fan de befolking''' |- ! Jier !! Befolking !! Persintaazje +/- !! Jier !! Befolking !! Persintaazje +/- |- | '''1398''' || 2500 || -- || '''1899''' || 318.500 || +3,90% |- | '''1477''' || 5738 || +1,06% || '''1925''' || 547.900 || +2,11% |- | '''1494''' || 4374 || -1,58% || '''1965''' || 731.000 || +0,72% |- | '''1514''' || 5116 || +0,79% || '''1984''' || 555.000 || -1,44% |- | '''1622''' || 19.532 || +1,25% || '''2005''' || 596.407 || +0,34% |- | '''1632''' || 29.500 || +4,12% || '''2006''' || 588.576 || -1,31% |- | '''1665''' || 40.000 || +0,39% || '''2007''' || 586.045 || -0,77% |- | '''1732''' || 56.000 || +0,50% || '''2010''' || 603.425 || +1,09% |- | '''1795''' || 53.212 || -0,08% || '''2011''' || 612.502 || +1,50% |- | '''1830''' || 72.300 || +0,88% || '''2012''' || 617.347 || +0,79% |- | '''1849''' || 90.100 || +1,17% || '''2014''' || 624.799 || +0,60% |- | '''1879''' || 148.100 || +1,67% || '''2020''' || 651.446 || +0,70% |} <small>Boarne: Lourens & Lucassen 1997: siden 116-117 (1398-1795)<ref>Lourens, Piet; Lucassen, Jan (1997). Inwonertallen van Nederlandse steden ca. 1300–1800. Amsterdam: NEHA. ISBN 9057420082.</ref></small> === Yndieling === {| class="infobox" style="float:right;" |- ! colspan="2" | Ynwenners fan Rotterdam nei lân fan oarsprong (2018)<ref>[http://statline.cbs.nl/Statweb/publication/?DM=SLNL&PA=37713&D1=0-8&D2=0&D3=1-2,6-55&D4=603&D5=l&HDR=T,G4&STB=G1,G3,G2&VW=T|title=CBS StatLine – Bevolking; leeftijd, herkomstgroepering, geslacht en regio, 1 januari/ CBS]</ref> |- ! '''Lân/Gebietsdiel''' || '''Befolking''' |- |{{Flagge NL}} [[Nederlân]] || style="text-align:right;"|313,861 (46.1%) |- |[[Ofbyld:Flag of Suriname.svg|20px|frameless]] [[Suriname]] || style="text-align:right;"|52,620 (8.2%) |- |[[Ofbyld:Flag of Turkey.svg|20px|frameless]] [[Turkije]] || style="text-align:right;"|52,712 (9.5%) |- |[[Ofbyld:Flag of Morocco.svg|20px|frameless]] [[Marokko]] || style="text-align:right;"|49,164 (7.9%) |- | {{Flagge NL}} [[Nederlânske Antillen]] || style="text-align:right;"|24,836 (3.9%) |- |[[Ofbyld:Flag of Cape Verde (10-17).svg|20px|frameless]] [[Kaapverdje]] || style="text-align:right;"|15,411 (2.4%) |- |[[Ofbyld:Flag of Indonesia.svg|20px|frameless]] [[Yndoneezje]] || style="text-align:right;"|11,952 (1.9%) |- |{{Flagge PL}} [[Poalen]] || style="text-align:right;"|9,714 (1.5%) |- |{{Flagge DE}} [[Dútslân]] || style="text-align:right;"|9,565 (1.5%) |- |{{Flagge YU}} Ald-[[Jûgoslaavje]] || style="text-align:right;"|9,369 (1.5%) |- |{{Flagge CN}} Fêstelân fan [[Sina]] || style="text-align:right;"|7,218 (1.1%) |- |Oare || style="text-align:right;"|92,290 (14.5%) |} De gemeente Rotterdam is part fan de [[Metropoalregio Rotterdam-De Haach]], dat in oerflak fan 1130 km² beslacht, dêr't 990 km² lân fan is. It hat in befolking fan likernôch 2.563.197 ynwenners. De gemeente sels hie yn 2020 in befolking fan 651.446 ynwenners. It oerflak beslacht 325,79 km², dêr't 208.80 km² lân fan is. De befolking rekke yn 1965 op syn hichtepunt mei 731.564. Yn 1985 wie dat sakke ta sa'n 560.000. Neitiids woeks de befolking fan Rotterdam wer, dochs woeks de befolking fan de stêd stadiger oan as dy fan de oare grutte stêden yn Nederlân lykas [[Amsterdam]], [[De Haach]] en [[Utert (stêd)|Utert]]. Rotterdam bestiet út 14 [[dielgemeente]]n: [[Sintrum (Rotterdam)|Sintrum]], [[Charlois]] (mei Heijplaat), [[Delfshaven]], [[Feijenoord (dielgemeente)|Feijenoord]], [[Hillegersberg-Schiebroek]], [[Hoek fan Hollân]], [[Hoogvliet]], [[IJsselmonde (Rotterdam)|IJsselmonde]], [[Kralingen-Crooswijk]], [[Noard (Rotterdam)|Noard]], [[Overschie]], [[Pernis]] en [[Prins Aleksander]], dy't de dielgemeente mei de heechste befolking hat: 85.000 ynwenners. Op 18 maart 2010 waard [[Rozenburg]] offisjeel ek in dielgemeente. De grutte fan de hjoeddeiske gemeente Rotterdam is it gefolch fan de anneksaasjes fan de folgjende gemeenten (mei de datum fan anneksaasje tusken heaken), dêr't guon no dielgemeenten fan binne: * [[Delfshaven]] (30 jannewaris 1886) * [[Charlois]] (28 febrewaris 1895) * [[Kralingen]] (28 febrewaris 1895) * [[Hoogvliet]] (1 maaie 1934) * [[Pernis]] (1 maaie 1934) * [[Hillegersberg]] (1 augustus 1941) * [[IJsselmonde (Rotterdam)|IJsselmonde]] (1 augustus 1941) * [[Overschie]] (1 augustus 1941) * [[Schiebroek]] (1 augustus 1941) * [[Rozenburg]] (18 maart 2010) === Etnyske opmaak === Rotterdam hat fan Nederlân it heechste persintaazje bûtenlanners fan net-yndustriële lannen. Hja foarmje in part fan it Rotterdamsk multy-etnysk en multykultureel ferskaat. Goed 50,3% fan de befolking is allochtoan of hat alteast ien âlder dy't yn it bûtenlân berne wie. Der wenje sa'n 80.000 [[moslims]] yn de stêd, dy't goed binne fan sa'n 13% fan de befolking. De boargemaster fan Rotterdam, [[Ahmed Aboutaleb]] is fan Marokkaansk komôf en is moslim. De stêd hat de grutste Nederlânsk-Antilliaanske mienskip. De stêd hat ek in [[Chinatown]] oan de ''West-Kruiskade'', flakby it [[Sintraal Stasjon (Rotterdam)|Sintraal Stasjon]]. === Religy === De grutste leauwe yn de stêd is it [[Kristendom]] mei 31,1% fan de befolking, dêr't 18,7% fan de befolking [[Roomsk-katolyk]] en 10,7% [[protestantsk]] is. Fierder is mei 13,3% de [[islam]] de twadde leauwe en dêrnei mei 3,3% it [[hindoeïsme]], wylst krapoan de helte fan de befolking gjin leauwe hat<ref>[https://www.cbs.nl/nl-nl/maatwerk/2014/40/kerkelijkheid-en-kerkbezoek-2010-2013 ''Kerkelijkheid en kerkbezoek 2010-2013''] CBS</ref>. Sûnt 1795 is Rotterdam it sit fan de liberale protestantske bruorskip fan de [[Remonstranten]]. Fan 1955 ôf is it it sit fan de biskop fan Rotterdam doe't it [[Bisdom Rotterdam]] him fan it [[Bisdom Haarlim-Amsterdam|Bisdom Haarlim]] ôfspjalte. Sûnt 2010 hat Rotterdam de grutste [[moskee]] fan Nederlân; de [https://nl.wikipedia.org/wiki/Essalammoskee Essalammoskee]. == Ekonomy == [[Ofbyld:Rotterdam NationaleNederlanden.jpg|thumb|Gebou ''Delftse Poort'', ien fan de heechste wolkekliuwers yn Nederlân]] Rotterdam hat altyd ien fan de wichtichste havens fan Nederlân west. It hie in kantoar fan de [[Feriene Eastynjeske Kompanjy]]. [[Nedlloyd]], in skipfeartmaatskippij dy't yn 1970 oprjochte waard, hat syn haadkantoar yn de [[Willemswerf]], dy't yn 1988 reekaam. Yn 1997 fusearre Nedlloyd mei de Britske skipfeartmaatskippij P&O en waard it de tredgrutte skipfeartmaatskippij yn de wrâld. Yn 2005 waard it Britsk-Nederlânske [[P&O Nedlloyd]] troch de Deenske konsern [[AP Møller-Mærsk]] oernaam. De Nederlânske ôfdieling is noch hieltyd warber yn syn haadkantoar yn de ''Willemswerf''. Hjoed-de-dei hawwe ferneamde konserns lykas persoanlik guodûndernimming [[Unilever]], fermogensbehearder [[Robeco]], enerzjy-ûndernimming [[Eneco]], baggerbedriuw [[Van Oord]], oaljebedriuw [[Shell Downstream]], terminal operator [[Keninklike Vopak|Vopak]], guodhanneler [[Vitol]] en arsjitekteburo [[Office for Metropolitan Archtecture]] harren haadkantoar yn Rotterdam. De stêd hat ek de regionale kantoaren fan gemysk bedriuw [[LyondellBasell]], guodhanneler [[Glencore]], genêsmiddelfabrikant [[Pfizer]], logistyk bedriuw [[Stolt-Nielsen]], elektryske reauwefabryk [[ABB-Groep]] en konsuminteguodbedriuw [[Procter & Gamble]]. Fierder hat Rotterdam it haadkantoar fan de Nederlânske ôfdielings fan [[Allianz]], [[Mærsk]], [[Petrobas]], [[Samskip]], [[Louis Dreyfuss-Groep]], [[Aon]] en [[MP Objects]]. Om't Rotterdam de grutste haven en ien fan de grutste stêden fan it lân is, komme der in soad lju nei de stêd ta foar wurk, benammen nei leger betelle banen. De wurkleazens fan de stêd is lykwols 12%, twa kear sa heech as de trochsneed wurkleazens yn Nederlân<ref>http://www.knsexamen.nl/?p=227</ref>. === Haven === {{Apart|Haven fan Rotterdam}} [[Ofbyld:9-028 Rotterdam ECT.jpg|thumb|Unbemanne reauwen ferwurkje konteners op Europe Container Terminals]] Rotterdam hat de grutste haven fan Europa, dêr't de rivieren de [[Maas]] en de [[Ryn]] foar goede ferbining mei it efterlân foarmje. Yn 2004 waard de haven fan [[Sjanghai]] de drokste fan de wrâld ynstee dy fan Rotterdam. Yn 2006 wie Rotterdam de sande kontenerhaven yn grutte neffens ''[[twenty-foot equivalent unit]]s'' (TEU). Petrogemyske yndustry en frachtferfier binne it meast warber op de haven. De haven foarmet in wichtich ferfiermulpunt tusken it Europeeske fêstelân en oerseeske gebieten. Fan Rotterdam ôf wurdt guod ferfierd oer it wetter, spoar of dyk. Yn 2007 kaam de [[Betuweline]] ree, dy't fluch ferfier oer it spoar nei Dútslân mooglik makke. === Winkeljen === [[Ofbyld:Markthal - City of Rotterdam.jpg|thumb|''De Markthal'']] Ferneamde strjitten yn Rotterdam binne de [[Lijnbaan]], dy't yn 1953 iepene waard en de earste autoleaze strjitte fan Nederlân wie, de ''Hoogstraat'', de [[Coolsingel]] mei it stedhûs en de [[Weena]], dy't fan it Sintraal Stasjon nei it [[Hofplein]] rint. In nijmoadrich winkelsintrum is de ''Beurstraverse'', dy't de bynamme ''Koopgoot'' (Keapgoate) hat, om't dy ûnder de grûn sit en it kruzet de Coolsingel ûnder de grûn. De ''Kruiskade'' is in mear begoede winkelstrjitte, mei winkels lykas [[Michael Kors]], 7 for All Mankind, [[Calvin Klein]], Hugo Boss, [[Tommy Hilfiger]] en de ferneamde Nederlânske kleansaak Oger. In oar wichtich winkelsintrum is de [[Bijenkorf (Rotterdam)|Bijenkorf]], dy't justjes beëasten de ''Markthal'' stiet, dêr't ek in soad winkels yn sitte. It wichtichste winkelgebiet yn Rotterdam-Súd is it ''Zuidplein'', dat tichteby [[Rotterdam Ahoy]] leit, dêr't in soad sjo's, útstallings, sportgelegenheden, konserten, ensafuorthinne, holden wurde. Yn it easten fan Rotterdam is der it winkelsintrum ''Alexandrium'', dêr't in grutte keuken- en meubelsaak festige is. == Underrjocht == [[Ofbyld:Rotterdam universiteit faculteitsgebouw.jpg|thumb|Gebou fan de Erasmus Universiteit]] [[Ofbyld:Rotterdam standbeeld Erasmus.jpg|thumb|Brûnzen stânbyld fan Erasmus, makke troch [[Hendrick de Keyser]] yn 1622]] Der is yn Rotterdam ien [[universiteit]] en der binne ferskate ynstellings op it mêd fan [[HBU]] en [[MBU]]. Der studearje 60.161 studinten yn Rotterdam<ref>[https://web.archive.org/web/20120305062429/http://www.studiekeuze123.nl/Snelvergelijker/Snelvergelijker+Steden.aspx?v=Studiesteden&s=KAoyAA%3d%3d ''Snelvergelijker studiesteden'']</ref> De folgjende ynstellings binne der yn Rotterdam: ;Wittenskiplik * [[Erasmus Universiteit Rotterdam]] ;Heger en spesjaal ûnderrjocht * Akadeemje fan Boukeunst * ''Codarts'' (Rotterdamske Akadeemje foar dûnsjen) * [[EuroCollege Hegeskoalle]] * [[Hegeskooalle Inholland]] * [[Hegeskoalle Tio]] * [[Hegeskoalle Rotterdam]] * [[Keninklike Auris Groep]] (ynstitút foar ûndersyk en spesjaal ûnderrjocht foar dôven en guon dy't min hearre) * ''Rotterdams Conservatorium'' (Codarts) * ''Thomas More Hegeskoalle'' ([[pedagogyske akadeemje foar it basisûnderwiis|pabû]]) * ''Willem de Kooning Akadeemje'' (Akadeemje foar byldzjende keunsten en part fan de Hegeskoalle Rotterdam) ;Oare bekende ûnderrjochtsynstellings * ''Albeda College'' * ''Erasmiaans Gymnasium'' * ''Montessori Lyceum Rotterdam'' * ''Grafisch Lyceum Rotterdam'' * ''Koninklijke Auris Groep'' * ''Marnix Gymnasium'' * ''ROC Zadkine'' * ''STC-Group'' (Skipfeart en Ferfier Kolleezje) * Hout- en Meubilearringskolleezje * ''Libanon Lyceum'' * ''Hoornbeeck College'' * ''Montfort College'' * ''Lyceum Kralingen'' * ''Wellantcollege Rotterdam'' * Wolfert van Borselen-skoallegroep == Kultuer == Rotterdam hat in tige warber kultuerlibben. Yn 2001 wie de stêd [[Kulturele Haadstêd fan Europa]], tegearre mei [[Porto (Portegal)]]. De stêd hat ûnder oaren, syn eigen orkest, it [[Rotterdamsk Filharmonysk Orkest]], it grutte konserthal ''De Doelen'', ferskate teäters, wêrûnder de nije ''Luxor'' en bioskopen, it [[Rotterdam Ahoy]]-kompleks yn Rotterdam-Súd, dêr't in soadpopkonserten, útstallings, tenniswedstriden en oare eveneminten holden wurde. Yn it noardwesten fan Rotterdam is de grutte [[bistetún]] [[Diergaarde Blijdorp]]. Yn Rotterdam hawwe ferskate stedske arsjitektuerprojekten plak, lykas in soad simmerfeesten, dy't it multikulturele aspekt fan de stêd oppenearje, sa as bygelyks it Karibysk-eftige Simmerkarnaval, de ''Dance Parade'', ''Rotterdam 666'', de ''Metropolis Pop Festival'' en de ''World Port Days''. Troch finansjele problemen rekken yn de jierren tusken 2005 en 2011 ferskate [[poppoadium]]s yn it neigean, en dêrtroch ferdwûnen grutte festiviteiten lykas ''Nighttown'' en ''WATT'' en lytseren lykas ''Waterfront'', ''Exit'' en ''Heidegger''. Hjoed-de-dei hat de stêd poppoadiums sa as ''[[Rotown]]'', ''[[Poortgebouw]]'' en ''Annabel''. Yn it poppoadium fan WORM wurdt benammen [[eksperimintele muzyk]] en dêroan besibbe subkulturele muzyk spile. It [[International Film Festival Rotterdam]] fynt plak yn jannewaris, it ''Poetry International Festival'' yn juny, it [[North Sea Jazz Festival]] yn july, it ''Valery Gergiev Festival'', ''September in Rotterdam'' en ''World of the Witte de With'' yn septimber. Fan rûchwei 1960 oant 2010 libbe der in warbere [[kreakje (ûnreplik guod)|kreakersbeweging]] yn Rotterdam, dêr't foar tûzenen minsken ûnderdak ferliend waard, evenemintelokaasjes , sosjale foarsjennings, ensafuorthinne beset waarden. Fan sokke bewegingsgroepen ûntstiene klups lykas ''Boogjes'', ''Eksit'', ''Nighttown'', ''Vlerk'' en ''Waterfront''. It ''[[Poortgebouw]]'' waard yn 1982 kreake en waard al gau wetlik tastien. Yn Rotterdam ûntstie ek de ''[[Gabber]]'', in soarte fan elektroanyske hardcoremuzyk dy't yn de njoggentiger jierren populêr waard. Groepen lykas [[Neophyte]] en [[Rotterdam Terror Corps]] (RTC) setten útein yn Rotterdam en spilen yn nachtklups lykas ''[[Parkzicht]]''. Op 30 augustus 2019 waard buorkundich makke dat de [[Eurofyzjesongfestival]] yn Rotterdam holden wurde soe, nei de Nederlânske oerwinning fan it festival yn 2019 yn [[Tel Aviv]], [[Israel]] mei it liet ''Arcade'' fan [[Duncan Laurence]]. It festival soe yn de Ahoy plakhawwe, mei de heale-finale op 12 en 14 maaie en de finale op 16 maaie, mar troch it útbrekken fan de [[Covid-19]] yn Europa waard it festival skrast. It hie de twadde kear west dat it festival yn Nederlân holden wurde soe; yn 1980 waard it yn [[De Haach]] holden. Fan 2011 oant 2026 hat yn Rotterdam in attraksjepark yn ûntwikkeling west, ynearsten ûnder de namme Speelstad Rotterdam letter krige it projekt de namme Attraksjepark Rotterdam en úteinlik Rivoli. It attraksjepark yn de gebouwen fan it eardere AVR-ferbaarningsoven yn Rotterdam-Súd, hie in nije [[Speelstad Oranje]] wurde moatten, mar eigner [[Henny van der Most]] dy it park benammen opbouwde mei earder brûkte attraksjes krige it net foar inoar. De iepening stie yn earsten pland foar 2014, waard ridlik gau útsteld nei 2020 en nei meardere útstellen fan de iepening waard it terrein yn 2026 op in [[feiling]] per opbod ferkocht. === Utgean === [[Ofbyld:Stadhuisplein by night DSCF3153.JPG|thumb|Utgeansgelegenheden oan it ''Stadhoudersplein'']] Rotterdam hat in warber útgeanslibben en hat in soad kafees, ferneamde restaurants, benammen yn it sintrum om it ''Stadhuisplein'', ''Oude Haven'', ''Witte de Withstraat'' en ''Schouwburgplein''. Dernjonken binne der in tal klups en diskoteken en sûnt 2004 is de ''Maasilo'' as diskoteek ''Now&Now'' yn gebrûk. Eardere diskoteken wiene ''Hollywood Music Hall'', ''Nighttown'' en ''[[Parkzicht]]''. [[Homohoareka]] wie benammen konsintrearre yn en om de ''Van Oldenbarneveldtsstraat'' hinne. [[Prostitúsje]] yn Rotterdam befettet benammen seksbedriuwen, dêr't in soad oan ''s-Gravendijkswal'', tusken ''Middelland'' en ''Oude Westen'', festige binne. De ''Keileweg'' wie it sintrum fan tippelprostitúsje, mar dat waard yn 2005 ferbean. === Media === Yn Rotterdam is der pleatslike radio en tillefyzje, lykas [[Regio TV Rotterdam]], [[RTV Rijnmond]] en ''OPEN Rotterdam''. De pleatslike stjoerder foar jongeren is ''FunX''. Dernjonken binne de folgjende kranten yn Rotterdam festige: [[AD Rotterdams Dagblad]], ''Maasstad'', ''De Havenloods'', ''De Botlek'', ''de Metro'' (edysje Rotterdam), ''De Echo'' en ''De Oud-Rotterdammer''. De haadredaksje fan de lânlike edysje fan it [[Algemeen Dagblad]] is ek yn Rotterdam. De lânlike kranten [[NRC Handelsblad]] en nrc.next fan [[NRC Media]], foar in part fuortkaam út de [[Nieuwe Rotterdamse Courant]], wiene oant desimber 2012 yn Rotterdam festige, mar ferhûzen nei Amsterdam. == Stedsbyld == [[Ofbyld:Oude Haven (Rotterdam) 2011.jpg|thumb|It Wite Hûs yn it sintrum dat by de iepening yn 1896 it heechste kantoargebou yn Europa wie]] Om't troch it [[bombardemint op Rotterdam]] it sintrum swier skanseare rekke, binne der net folle histoaryske gebouwen mear yn 't sintrum, wylst yn de wiken om it sintrum hinne lykwols wol in soad histoaryske pannen binne. It byld fan it sintrum wurdt bepaald troch it grutte tal strjitten en pleinen, lykas [[Coolsingel]], it ''[[Hofplein]]'', de [[Weena]], it ''[[Schouwburgplein]]'', winkelsintrum ''Lijnbaan'', ''Meent'' en ''Beursplein'' mei de ''Beurstraverse'' (''Koopgoot''). Yn dat gebiet steane ûnder oaren it stedshûs, de beurs oan de ''Coolsingel'' en de Laurentsjerke en de ''Markthal'' oan de ''Binnenrotte'' [[Delfshaven]] is noch ien fan de buorren dy't oerbleaun binne fan foar de kriich. Dêr stiet it ''Zakkendragershuisje'', dêr't [[Piet Hein]] berne waard. Ut de [[Alde of Pilgrimsheitetsjerke]] oan de haven fan Delfshaven ferfearen de earste kolonisten oer [[Ingelân]] nei [[Noard-Amearika]] ta. Oare buorren en wiken lykas de [[Cool]], it ''[[Scheepvaartkwartier]]'', It Alde en Nije Westen, [[Kralingen]], [[Crooswijk]], it [[Alde Noarden]] en [[Hilllegersberg]] binne fan foar de kriich mei in soad histoaryske gebouwen. In soad fan dy wiken binne [[beskerme stedsgesicht]]. By de ouwers fan de Nije Maas del binne de Maasbûlevaar, it Wite Hûs en de Alde Binnenhaven. Oer de Nije Maas hinne rinne in tal ferneamde brêgen, dêr't de Erasmusbrêge de meast ferneamde fan is. Op Súd, oan 'e oare kant fan de Nije Maas, is it fuotbalstadion ''[[De Kuip]]'' en winkelsintrum ''Zuidplein''. Ferskate grutte en lytse parken binne der yn de stêd, lykas it Park by de Euromast, it Kralingske Bosk mei de ''Kralingse Plas'' (noard), it Suderpark (súd) en it ''Vroesenpark'' (noardwest). === Heechbou === [[Ofbyld:Kop van Zuid DSCF5860.jpg|thumb|Kop van Zuid mei syn wolkekliuwers fan de Wilhelminapier ôf sjoen. Lofts is de Erasmusbrêge te sjen]] [[Ofbyld:Euromast2.jpg|thumb|De Euromast (2005)]] Op inkelde histoaryske gebouwen nei, waard it sintrum fan Rotterdam yn de [[Twadde Wrâldkriich]] ferwoaste en kaam der in soad romte foar nijbou. Rotterdam is foar in soad oare âlde Nederlânske stêden oer dan ek in nijmoadrige stêd. De stêd is ynternasjonaal ferneamd om syn arsjitektuer mei in soad [[wolkekliuwer]]s. It wurdt ek wol oantsjutten as ''Manhattan oan de Maas''. Ien fan de gebouwen dy't it bombardemint oerlibbe hat is it [[Wite Hûs (Rotterdam)|Wite Hûs]]. Dy waard yn 1896 boud en wie mei 45 meter hichte doe it heechste kantoargebou yn Europa. Der wurdt noch hieltyd boud yn it gebiet om de Nije Maas hinne, sa as bygelyks de ''[[Kop van Zuid]]''. Dêr waarden de heechste wolkekliuwers fan Nederlân wiermakke, lykas it kantoargebou ''De Rotterdam'' (149 meter), wentoer ''New Orleans'' (160 meter) en kantoertoer ''Maastoren'' (164 meter). Skielk moatte der de tuorren ''Havana'' (170 meter), ''Philadelphia'' (70 meter), ''Boston'' (70 meter) en ''Seattle'' (70 meter) boud wurde. De ''Deltse Poort'' is 160 meter heech. De [[Nationale Nederlanden]], in part fan de [[ING-Groep]], hat syn kantoar dêryn. Yn it sintrum sille der skielk ek noch nije wolkekliuwers komme. Om Rotterdam-Sintraal hinne sille gebouwen fan sa'n 180 meter heech boud wurde. It stasjon sels, waard yn 2012 iepene, nei't it âlde stasjon sloopt waard en der in nijenien yn plak fan kaam. Fierder is der yn it sintrum njonken de ''[[Bijenkorf]]'' oan 'e ein fan de ''Koopgoot'' de 70 meter hege ''B-Tower''. Fierder komme der yn it sintrum noch de ''CoolTower'' en de ''Baantoren'', beide 150 meter heech. Oan de rjochter Maasouwer wurdt njonken de Erasmusbrêge de 220 meter hege ''Zalmhaventoren'' boud. De [[Euromast]] is 186 meter heech en is in toeristyske attraksje. It waard yn 1960 boud en wie ynearsten 101 meter heech. Yn 1970 waard de 85 meter oan teheakke. == Ferfier == Rotterdam is in mulpunt fan ynternasjonaal, nasjonaal, regionaal en pleatslik iepenbier ferfier. It is ek in mulpunt fan de Nederlânske [[Autosneldyk|autosneldikenetwurk]]. === Autosnelwegen === Der binne ferskate gongwegen dy't nei of fan Rotterdam ôf gean. Fjouwer dêrfan binne part fan de [[Ring Rotterdam]]: * [[Rykswei 20|A20]] (Ring-Noard): [[Hoek fan Hollân]] - ''Rotterdam'' - [[Gouda]] * [[Rykswei 16|A16]] (Ring-East): ''Rotterdam'' - [[Breda]] - ([[Antwerpen (stêd)|Antwerpen]] oer de [[A1 (Belgje)|A1]] en [[Europeeske wei 22|E22]]) * [[Rykswei 15|A15]] (Ring-Súd): [[Europoarte]] - ''Rotterdam'' - [[Nymwegen]] * [[Rykswei 4|A4]] (Ring-West): ''Rotterdam'' - [[De Haach]] - [[Amsterdam]] De folgjende gongwegen ferbine ek mei Rotterdam: * [[Rykswei 13|A13]]: [[De Haach]] - [[Delft]] - ''Rotterdam'' * [[Rykswei 29|A29]]: (Antwerpen -) [[Bergen op Zoom]] - ''Rotterdam'' === Fleanfjild === De [[Lofthaven Rotterdam - De Haach]] (''Rotterdam - The Hague Airport''), dat earder bekend stie as ''Zestienhoven'' is it tredgrutte fleanfjild fan Nederlân, nei [[Skiphol]] en [[Lofthaven Eindhoven]]. It fleanfjild leit benoarden de stêd en is de lêste fiif jier fluch woeksen, benammen troch it tanimmen fan goedkeape flechten. Ek foar sakeflechten is ''Rotterdam-De Haach'' in gaadlik fleanfjild, benammen op it mêd fan de trochfier fan passazjiers en bagaazje. Troch benammen de [[Stikstofkrisis yn Nederlân|stikstofkrisis]] is it ûnwis oft it fleanfjild yn 'e neie takomst fierder waakse kin. === Treinferkear === [[Ofbyld:Rtd CS-III.JPG|thumb|It nije stasjon fan Rotterdam Sintraal]] It nije [[Stasjon Rotterdam-Sintraal]] is yn 2014 fannijs iepene, nei't de âlde sloopt waard en der in nij stasjon boud waard, dat deistich sa'n 320.000 passazjiers oan kin. Rotterdam hat de folgjende stasjons: * [[Stasjon Rotterdam Sintraal]] * [[Stasjon Rotterdam Blaak]] * [[Stasjon Rotterdam Aleksander]] * [[Stasjon Rotterdam Lombardijen]] * [[Stasjon Rotterdam Noard]] * [[Stasjon Rotterdam Súd]] * [[Stasjon Rotterdam Stadion]]; by stadion [[Stadion Feijenoord|De Kuip]] dy't allinnich iepen is by fuotbalwedstriden en muzykkonserten. Yn Rotterdam wurdt iepenbier ferfier fersoarge troch de folgjende bedriuwen: * [[NS]] (Nederlânske Spoarwegen): nasjoanaal treinferfier * RET ([[Rotterdamske Elektryske Tram]]): Tram, stedsbus, metro, RandstadRail en feartsjinsten yn en om Rotterdam hinne * [[Arriva]]: pleatslike bustsjinsten * [[Connexxion]]: pleatslike bustsjinsten * [[Qbuzz]]: pleatslike bustsjinsten * [[Veolia]]: pleatslike bustsjinsten. Rotterdam hat streekrjochte ferbinings mei de folgjende plakken: ;Nasjonaal * [[Intercity]] nei [[De Haach]], [[Leien]], [[Skiphol]] en [[Amsterdam]] (noarden) * Intercity nei [[Utert (stêd)|Utert]] en fan dêrwei nei [[Dimter]] en [[Ynskedee]] (easten), [[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]] (noardwesten) en [[Grins (stêd)|Grins]] (noardeasten) * Intercity nei [[Doardt]], [[Roosendaal]] en [[Flissingen (stêd)|Flissingen]] (Súdwesten) * Intercity nei [[Doardt]], [[Breda]], [[Tilburch]], [[Eindhoven]] en [[Fenlo]] {súdeasten) ;Ynternasjonaal * Streekrjochte ynternasjonale tsjinsten nei [[Belgje]] en [[Frankryk]] oer de hegesnelheidsline, betsjinne troch [[Thalys]]. * Streekrjochte tsjinsten nei [[Antwerpen (stêd)|Antwerpen]] en [[Brussel]] === Metro === [[Ofbyld:Metro Rotterdam future.svg|thumb|It metronetwurk fan Rotterdam]] [[Ofbyld:15-05-2007 Metro Maashaven.jpg|thumb|Rotterdamske metro]] Yn 1968 wie Rotterdam de earste stêd yn Nederlân dy't in metrosysteem iepene. It metronetwurk hat in totale lingte fan 78 kilometer spoar en der binne 70 stasjons. Dêrmei is it it grutste metrosysteem yn de [[Benelúks]]. It netwurk bestiet 5 linen, dêr't 3 linen (A, B, en C) rinne fan easten nei westen en oarsom, en twa linen (D en E) rinne fan noard nei súd en oarsom. Line E is part fan de [[RandstadRail]] en ferbynt Rotterdam mei De Haach en [[Zoetermeer]] sûnt desimber 2011. {| class="wikitable" |- ! style="width:8em;" | Line ! style="width:8em;" | Súdlik&nbsp;/&nbsp;westlik&nbsp;einstasjon ! style="width:8em;" | Noardlik&nbsp;/&nbsp;eastlik&nbsp;einstasjon !Opmerkings |- | style="text-align:center; background:#00aa50; color:#fff;"| '''Line A''' |[[Metrostasjon Flaardingen-West|Flaardingen-West]] | [[Binnenhof (Rotterdam Metro)|Binnenhof]] |Einiget op [[Stasjon Skiedam-Sintrum|Skiedam-Sintrum]] op nei-oeren. |- | style="text-align:center; background:#ffd301; color:#000;"| '''Line B''' |[[Metrostasjon Hoek fan Hollân-Haven|Hoek fan Hollân-Haven]] | [[Nesselande (Rotterdam Metro)|Nesselande]] |Wurdt ferlinge oant [[Metrostasjon Hoek fan Hollân-Strân|Hoek fan Hollân-Strân]] in 2022. |- | style="text-align:center; background:#ef1f1f; color:#fff;"| '''Line C''' | [[De Akkers (Rotterdam Metro)|De&nbsp;Akkers]] | [[De Terp (Rotterdam Metro)|De&nbsp;Terp]] | |- | style="text-align:center; background:#1bc5e9; color:#fff;"| '''Line D''' | [[De Akkers (Rotterdam Metro)|De&nbsp;Akkers]] | [[Stasjon Rotterdam-Sintraal|Rotterdam-Sintraal]] | |- | style="text-align:center; background:#1a389a; color:#fff;"| '''Line E''' | [[Slinge (Rotterdam Metro)|Slinge]] | [[Stasjon De Haach-Sintraal|De Haach-Sintraal]] | |} === Tram === [[Ofbyld:RET 2022 Rotterdam Centraal 15-05-2007.JPG|thumb|In "Citadis"-tram bûten it eardere stasjon fan Rotterdam-Sintraal yn 2008]] It tramnetwurk fan Rotterdam hat 9 tramlinen en 4 spesjale tramlinen mei in totale lingte fan 93 kilometer. It tramsysteem is sûnt 2016 it folgjende: * 2: (Rotterdam)-Charlois – Rotterdam-Lombardijen NS – (Rotterdam)-Keizerswaard (rint allinnich yn it súdlike part fan de stêd) * 4: (Rotterdam)-Molenlaan – Rotterdam-Sintraal – (Rotterdam)-Marconiplein * 7: (Rotterdam)-Oostplein – Rotterdam-Sintraal – (Rotterdam)-Willemsplein * 8: (Rotterdam)-Spangen – Rotterdam-Sintraal – (Rotterdam)-Kleiweg * 20: Rotterdam-Sintraal – Rotterdam-Lombardijen NS – (Rotterdam)-Lombardijen * 21: (Skiedam)-Woudhoek – Stasjon Skiedam-Sintrum – Rotterdam-Sintraal – (Rotterdam)-De Esch * 23: (Rotterdam)-Marconiplein – Rotterdam-Sintraal – (Rotterdam)-Beverwaard * 24: (Flaardingen)-Holy – Stasjon Skiedam-Sintrum – Rotterdam-Sintraal – (Rotterdam)-De Esch * 25: (Rotterdam)-Schiebroek – Rotterdam-Sintraal – (Barendrecht)-Carnisselande Spesjale tramlinen: * 10: Histoaryske tramline, dy't allinnich yn 'e simmer troch de gânse stêd rint foar toeriste-ynformaasje. Trams fan 1931 wurde dêrfoar brûkt. * 18: Tramline fan Stasjon Rotterdam-Sintraal nei Park, dy't allinnich by it ''Dunya Festival'' en de ''Rotterdam World Port Days'' rint. * 12: Rotterdam-Sintraal – Stadion Feyenoord of Rotterdam-Sintraal – ''Het Kasteel'' ('Sparta Stadion). Fuotbaltramline, dy't allinnich by fuotbalwedstriden yn ''De Kuip'' en ''Het Kasteel' rint. * ''Snert-tram'': Histoaryske tram, dy't allinnich yn 'e winter as in toeristyske tram troch Rotterdam rint. Passazjiers krije dêrby oan board "snert" oftewol griene earte. === Bus === Rotterdam hat 55 stedsbuslinen mei in totale lingte fan 433 kilometer. RET rint bussen troch de stêd Rotterdam en omlizzende plakken lykas Spijkenisse, Barendrecht, Ridderkerk, Rhoon, Poortugaal, Skiedam, Flaardingen, Delft en Capelle aan den IJssel. . Arriva, Connexxion, Qbuzz and Veolia rint bussen fan oare plakken nei Rotterdam. === Wetterbus === It wetterbusnetwurk hat sân linen. De haadline (Line 20) giet fan Rotterdam nei Doardt. It fearpont kin 130 passazjiers meinimme en der is ek plak foar 60 fytsen. De stopplakken tusken Rotterdam and Dordrecht binne: Rotterdam-Erasmusbrug – Krimpen aan den IJssel-Stormpolder – Ridderkerk-De Schans – Alblasserdam-Kade – Hendrik-Ido-Ambacht-Noordeinde – Papendrecht-Westeind – Dordrecht-Merwekade. === Fear === [[P&O Ferries]] hawwe deistige feartsjinsten tusken [[Europoarte]] en [[Kingston upon Hull]] yn Ingelân. == Sport == [[Ofbyld:StadionFeyenoord.jpg|thumb|[[Stadion Feijenoord]] (''De Kuip'')]] Rotterdam is de iennige stêd yn Nederlân mei trije betelle fuotbalferienings: * [[Feyenoord]] * [[SBV Excelsior|Excelsior]] * [[Sparta Rotterdam]] Rotterdam organisearret inkelde wichtige sporttoernoaien en -eveneminten: * [[Maraton fan Rotterdam]] * [[Rotterdam on Wheels]] * [[ABN AMRO - World Tennis Tournament]] * [[World Port Tournament]] (honkbal) * [[Port of Rotterdam Tournament]] (fuotbal) * Bavaria City Racing * Red Bull Air Race Rotterdam * Prolooch en úteinsetten fan de earste etappe fan de [[Omgong fan Frankryk]] fan 2010 * JK frouljusboksen 2011 yn it Topsportsintrum Rotterdam. Dat wie de earste ynternasjonale bokswedstriid yn Nederlân. == Partnerstêden == Rotterdam hat ferskate partner- en susterstêden en susterhavens. {{Kolommen3 | Kolom1= 13 susterstêden: * {{Flagge US}} [[Baltimore]] ([[Feriene Steaten]]), sûnt 1985 * [[Ofbyld:Flag of Bulgaria.svg|20px|frameless]] [[Burgas]] ([[Bulgarije]]), sûnt 1976 * [[Ofbyld:Flag of Romania.svg|20px|frameless]] [[Constanța]] ([[Roemeenje]]), sûnt 1976 * {{Flagge DE}} [[Dresden]] ([[Dútslân]]), sûnt 1988 * {{Flagge LU}} [[Esch-sur-Alzette]] ([[Lúksemboarch (lân)|Lúksemboarch]]), sûnt 1958 * {{Flagge PL}} [[Gdańsk]] ([[Poalen]]), sûnt 1977 * [[Ofbyld:Flag of Cuba.svg|20px|frameless]] [[Havana]] ([[Kuba]]), sûnt 1983 * {{Flagge DE}} [[Keulen]] (Dútslân), sûnt 1958 * {{Flagge BE}} [[Luik (stêd)|Luik]] ([[Belgje]]), sûnt 1958 * {{Flagge FR}} Risel ([[Lille]], [[Frankryk]]), sûnt 1958 * {{Flagge CN}} [[Sjanghai]] ([[Sina]]), sûnt 1979 * {{Flagge RU}} [[Sint-Petersburch]] ([[Ruslân]]), sûnt 1984 * {{Flagge IT}} [[Turyn (stêd)|Turyn]] ([[Itaalje]]), sûnt 1958 | Kolom2= 12 partnerstêden * {{Flagge BE}} [[Antwerpen (stêd)|Antwerpen]] ([[Belgje]]), sûnt 1940 * {{Flagge CH}} [[Basel]] ([[Switserlân]]), sûnt 1945 * {{Flagge HU}} [[Bûdapest]] ([[Hongarije]]), sûnt 1991 * {{Flagge SK}} [[Bratislava]] ([[Slowakije]]), sûnt 1991 * {{Flagge DE}} [[Duisburg]] (Dútslân), sûnt 1950 * [[Ofbyld:Flag of South Africa.svg|20px|frameless]] [[Durban (Súd-Afrika)|Durban]] ([[Súd-Afrika]]), sûnt 1991 * {{Flagge UK}} [[Hull]] ([[Feriene Keninkryk]]), sûnt 1936 * [[Ofbyld:Flag of Indonesia.svg|20px|frameless]] [[Jakarta]] ([[Yndoneezje]]), sûnt 1983 * {{Flagge DE}} [[Neurenberch]] (Dútslân), sûnt 1961 * {{Flagge JP}} [[Osaka]] ([[Japan]]), sûnt 1984 * {{Flagge NO}} [[Oslo]] ([[Noarwegen]]), sûnt 1945 * {{Flagge CZ}} [[Praach]] ([[Tsjechje]]), sûnt 1991 | Kolom3= 4 susterhavens * [[Ofbyld:Flag of South Korea.svg|20px|frameless]] [[Busan]] ([[Súd-Koreä]]), sûnt 1987 * {{Flagge JP}} [[Kobe]] (Japan), sûnt 1967 * {{Flagge US}} [[Seattle]] (Feriene Steaten), sûnt 1969 * {{Flagge JP}} [[Tokio]] (Japan), sûnt 1989 }} De [[Turkije|Turkske]] president [[Recep Tayyip Erdoğan]] easke op 15 maart 2017 dat Istanbûl de stêdebûn mei Rotterdam ferbrekke moast. In wurdfierder fan de gemeente Rotterdam ferklearre dêrop dat dy twa stêden gjin offisjele stêdebûn hawwe, hoewol't se lykwols gauris mei-inoar oparbeide hawwe<ref>[http://www.ad.nl/dossier-rel-met-turkije/erdogan-wil-af-van-stedenband-met-rotterdam~a445b397/''Erdogan wil af van stedenband met Rotterdam''] Algemeen Dagblad</ref>. === Plakken neamd nei Rotterdam === * [[Ofbyld:Flag of Suriname.svg|20px|frameless]] [[Nieuw-Rotterdam]], [[Nickerie (distrikt)|Nickerie]], [[Suriname]] * {{Flagge US}} [[Rotterdam (New York)|Rotterdam]], [[New York (steat)|New York]], Feriene Steaten * [[Ofbyld:Flag of South Africa.svg|20px|frameless]], [[Rotterdam (Limpopo)|Rotterdam]], [[Limpopo]], [[Súd-Afrika]] == Sjoch ek == * [[Rotterdam (gemeente)]] == Keppeling om utens == * [https://www.rotterdam.nl/ Offisjele webstee] * [http://www.rotterdam.nl/het_ontstaan_van_rotterdam/ It ûntstean fan Rotterdam] * [https://allecijfers.nl/woonplaats/rotterdam/ AlleCijfers] {{boarnen|boarnefernijing= {{reflist}} }} {{Koördinaten|51_55_0_N_4_30_0_E_type:city(746000)_region:AU-VIC|<small>51° 55′ NB, 4° 30′ EL</small>}} [[Kategory:Plak yn Rotterdam]] akt2vgp0yimtnky00k8b7aqy7lz3dw4 0 12746 1235791 1066345 2026-07-20T19:49:53Z Drewes 2754 /* Lângoed */ Red. 1235791 wikitext text/x-wiki [[Ofbyld:Kippenburg1.jpg|thumb|260px|''Lânhûs Kippenburg'']] [[Ofbyld:Kippenburg3.jpg|thumb|260px|''Oantinken oan de eardere funksje fan Kippenburg'']] '''Kippenburch''' is in [[buorskip]] en lânhûs yn de gemeente [[De Fryske Marren]]. De buorskip leit oan de [[De Luts]] súdwestlik fan [[Balk]]. De namme komt krektas hotel [[Hanenburch (hotel)|Hanenburg]] fan it wat gekoanstekkerich oantsjutten fan in boerepleats. It lânhûs Kippenburch is in ryksmonumint <ref>[https://rijksmonumenten.nl/monument/15929/kippenburg/oudemirdum/ Rykstsjint foar it Kultureel Erfgoed]</ref> == Lânhûs Kippenburg == Sawat 300 meter fan de Luts liet grytman [[Gerard van Swinderen]] oan it begjin fan de [[19e iuw]] in hinnefokkerij en in lânhûs op de 26 ha. grûn sette. Doe't de fokkerij net mear genôch oplevere waard it hûs ta herberch ferboud. Yn [[1985]] waard it hotel sluten en it gebou restaurearre. It kin no hierd wurde. Yn de pleats sit no in dekstasjon en der is in maneezje by. It is yn eigendom by in neisiet fan de famylje Van Swinderen. Der is tsjinoer de útgong fan it gebou, op it plak fan de âlde gersdrûgerij, in sintrum foar jongerein boud. Kippenburch wie yn 1992 in dekôr foar de film ''Voor een verloren soldaat'' fan regisseur [[Roeland Kerbosch]]. == Lângoed == Nei mear as in iuw wurdt der wer in [[wyldemerk]] holden. Sûnt [[1338]] wie dat in [[jiermerk]], mar sûnt 2003 is it in kultuer-histoarysk evenemint mei in soad teäter. Der wurde streekprodukten ferkocht en boppedat fine jo der trûbadoers, ferhalefertellers, muzyk en hynstesport. == Keppeling om utens == * [http://www.kippenburg.nl/ Oer de herberch] {{boarnen|boarnefernijing= {{reflist}} ---- {{Commonscat|Kippenburg|Kippenburch}} }} {{Koördinaten|52_52_28.61_N_5_32_43.02_E_scale:500_region:NL_type:landmark|52°52'29" N, 5°32'43" EL}} [[Kategory:Aldemardum]] [[Kategory:Ryksmonumint yn De Fryske Marren]] [[Kategory:Bouwurk út 1850]] [[Kategory:Buorskip yn Gaasterlân (gemeente)]] [[Kategory:Buorskip yn Gaasterlân-Sleat]] [[Kategory:Buorskip yn De Fryske Marren]] 7hbidrygzrswf7oh59sbx1jjxcj25vr 0 12808 1235722 1186853 2026-07-20T19:07:53Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN-skema 1235722 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme=iisein |Ofbyld= [[File:Clangula Hyemalis (Long Tailed Duck) 68 04.jpg|250px]]<br><small>mantsje</small><br>[[File:Clangula-hyemalis-011.jpg|250px]]<br><small>wyfke</small> |lûd=[[File:Clangula hyemalis.ogg|250px]] |Ryk= [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse= [[fûgels]] (''Aves'') |Skift= [[goeseftigen]] (''Anseriformes'') |Famylje= [[einfûgels]] (''Anatidae'') |Skaai= '''iiseinen''' (''Clangula'')<br><small>[[William Elford Leach|Leach]], 1819</small> |Wittenskiplike namme= Clangula hyemalis |Beskriuwer, jier= [[Linnaeus]], 1758 |IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-VU.png|250px]] ---- |lânkaart=[[File:Clangula hyemalis map.svg|center|250px]] <small> {{Color box|#FF7F2A}} [[simmerfûgel]]<br>{{Color box|#5F8DD3}} [[wintergast]]<br>{{Color box|#FFDD55}} [[trochtrekker]]</small> }} De '''iisein''' (''Clangula hyemalis'') is in fûgel út it [[monotypyske skaai]] fan de '''iiseinen'''. == Foarkommen == Iiseinen binne lytse see-einen. De jerk wurdt sa'n 55 sm. ynklusyf de lange sturtfearren, it wyfke mar 40 sm. grut. De fûgels wage tusken de 650 en 850 gram. It mantsje is it opfallendst swart fan ûnder en op de wjukken en meast wyt op it boarst, de kop en de rêch. Fierders hat er in opfallend donker plak op de sydkant fan de kop. == Fersprieding == Iiseinen komme foar yn it noarden fan de toendra oant de râne fan it pakiis en se binne dêr de einesoart dy't dêr it measte foarkomt. Yn súdliker gebieten meitsje se harren nêsten yn berchtmen. De wintermoannen lûke wat súdliker nei de seekusten. Foaral de [[Eastsee]]kust is in belangryk oerwinteringsgebiet, dêr sitte dan wol inkele miljoenen iiseinen. Oan de Nederlânske kust en ek yn Fryslân binne meast mar in pear fûgels te sjen. == Iten == De iiseinen siket syn fretten it leafst op de seeboaiem oant wol 30 meter djipte. Hjir sykje se benammen nei moksels en kreeften en somtiden lytse fiskjes. De iisein kin wol oant 2 minuten ûnder wetter bliuwe. De jongen ite op de marren meast lytse kreeften en ynsektelarven. [[File:Clangula hyemalis MHNT.ZOO.2010.11.19.4.jpg|thumb|left|Aaien fan 'e iisein.]] == Fuortplanting == De tiid dat de fûgels harren nêst meitsje is eins de ienichste tiid dat se net op see binne. Se meitsje harren nêst it leafst op lytse einlantsjes, yn markes op de toendra. Begjin juny begjint it wyfke te brieden op 5 oant 10 [[aai (bist)|aaien]]. Nei in dei as 23 komme de aaien út. [[Kategory:Fûgelsoarte]] [[Kategory:Einfûgel]] [[Kategory:Bedrige fûgel]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Alaska]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Fêreu-eilannen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Feriene Steaten]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Denemark]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Dútslân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Estlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Finlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Grienlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Ierlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Ingelân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Itaalje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Japan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Jeropeesk Ruslân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kanada]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Letlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Litouwen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Man]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Noard-Ierlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Noard-Koreä]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Noarwegen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Poalen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sibearje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sint-Pierre en Miquelon]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Skotlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sweden]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Wales]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Yslân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Noardlike Iissee]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Hudsonbaai]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Beringsee]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Grutte Oseaan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de See fan Ochotsk]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Japanske See]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Atlantyske Oseaan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Noardsee]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Eastsee]] kgrtr9bnsxm4p2a2p7oymvcandqs4h8 0 12868 1235930 1218752 2026-07-21T23:13:34Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN-skema 1235930 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme = keningseider |Ofbyld = [[File:King Eider (Somateria spectabilis) (13667616745).jpg|250px]]<br><small>mantsje</small><br>[[File:Somateria spectabilis, Keflavik 4.jpg|250px]]<br><small>wyfke</small> |lûd = |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift = [[goeseftigen]] (''Anseriformes'') |Famylje = [[einfûgels]] (''Anatidae'') |Skaai = [[eiders]] (''Somateria'') |Wittenskiplike namme= Somateria spectabilis |Beskriuwer, jier= [[Linnaeus]], 1758 |IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] ---- |lânkaart =[[File:Somateria spectabilis map.svg|center|250px]]<small>{{Color box|#FF7F2A}} [[simmerfûgel]]<br>{{Color box|#5F8DD3}} [[wintergast]]</small> }} De '''keningseider''' (''Somateria spectabilis'') is in [[fûgel]] yn it [[Skaai (taksonomy)|skaai]] fan [[eiders]] út 'e [[Famylje (taksonomy)|famylje]] [[einfûgels]] (''Anatidae''). De fûgel libbet yn it hege Noarden en stiet bekend om de opfallende ferskining fan 'e jerk. == Ferskining == De fûgel hat in lingte fan 55 oant 63 sintimeter, in spanwiidte fan 87–100 sintimeter en weaget 1,5 oant 2,1 kg. [[Ofbyld:Somateria spectabilis (King Eider - Prachteiderente) - Weltvogelpark Walsrode 2012-41.jpg|thumb|left|Pearke.]] De jerk hat fan 'e lette hjerst oant de iere simmer in ljochtblauwe oant pearelgrize krún en nekke, mei ljochtgriene wangen. Syn snaffel is readoranje mei in ljochte punt en hat in fel oranjegiele knobbe by de foarholle, dy't mei in swarte râne ôfset is. It boarst is ljochtrôze oant krêmkleurich. De rêch en de rest fan syn lichem binne foar it grutste part swart mei wite plakken op 'e flanken en de foarwjuk. Op 'e rêch steane twa karakteristike swart trijehoekige fearkes rjochtop, dy't wat ha fan lytse silen. Oan 'e ein fan 'e simmer oant de iere hjerst ferliest de jerk syn opfallende kleuren by it [[Ferfearring|ferfearjen]]. Hy is dan donkerbrún en liket in soad op it wyfke. Ek de knobbe wurdt lytser en kriget tsjustere plakken, wylst de snaffel bleker wurdt. It jerkje bliuwt lykwols te ûnderskieden fan it wyfke troch de wite plakken op 'e foarwjuk en faak in wyt plak by de sturt. It wyfke hat in waarmbrún oant readbrún fearrekleed mei tsjustere plakjes op 'e fearren, dy't har in skobbich patroan jouwe. Har snavel is griis oant griisgrien en troch de foarm fan 'e snaffelrâne liket it as glimket se. Pykjes sitte goed yn it donkerbrún oant griisbrún dûns. Under en op it boarst binne se ljochter fan kleur. Se ha in donkergrize oant swarteftige snaffel. Jonge mantsjes lykje yn harren fearrekleed op it wyfke. == Fersprieding == Keningseiders briede op 'e Arktyske [[tûndra]] en oan 'e kusten fan 'e [[Noardlike Iissee]] yn [[Alaska]], [[Kanada]], [[Grienlân]] en [[Euraazje]] (Noard-[[Sibearje]], [[Nova Zembla]], [[Spitsbergen]] en dielen fan Noard-[[Skandinaavje]]). Bûten de briedtiid libje de fûgels op 'e iepen see, fakentiden oan 'e râne fan it pakiis, fan Súd-Grienlân en [[Labrador]] (Kanada) nei it suden oant de [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] steat [[New England]]. Yn Europa oerwinterje se by [[Iislân]] en oan 'e [[Noarwegen|Noarske]] kust. Yn 'e [[Stille Oseaan]] binne se fan 'e [[Beringsee]] en de [[Aleoeten]] oant de kust fan it [[Kamtsjatka-skiereilân]] en Alaska te sjen. Yn Nederlân wurde se út en troch as [[dwaalgast]] waarnommen. Winterdeis kinne se ûnbidich grutte kloften op see foarmje fan tûzenen fûgels byinoar, lykas foar de westkust fan Grienlân. == Briedgedrach == [[Ofbyld:Somateria spectabilis MHNT.ZOO.2010.11.27.3.jpg|thumb|left|Aaien fan 'e keningseider.]] De keningseider briedt op 'e iepen tûndra, tichteby swietwetter lykas marren op puollen, mar somtiden wol in hiel ein fan see. It nêst is in mei gers en moast ôfset kûltsje yn 'e grûn. As it wyfke begjint te brieden, foeget se har eigen donkergrize dúnfearkes ta foar isolaasje. In wyfke leit meastentiids 4 oant 6 aaien (mei útsjitters fan 2 oant 7), dy't bleek-olijfgriis fan kleur binne. It wyfke briedt allinnich yn 22 oant 24 dagen de aaien út. Sadree't it brieden begjint, ferlit it mantsje it wyfke om op see te ferfearjen. De jerk hat gjin oandiel yn it grutbringen fan 'e piken. Fuort nei't de piken út it aai komme, wurde se troch it wyfke nei it wetter brocht. Faak foarmje ferskate wyfkes mei harren piken gruttere groepen, wêrby't wyfkes sûnder eigen jongen helpe by de beskerming tsjin rôfdieren lykas de [[poalfoks]] of de [[snieûle]]. In [[iisbear]] sil net gau efter in ein oan gean, mar kin wol in nêst plonderje. Jonge fûgels bliuwe faak yn grutte groepen by de folwoeksen wyfkes. Foar it iten moatte jonge fûgels al gau de djipte yn. Se dûke oant tsientallen meters djip om moksels, krabben en seekladden fan 'e boaiem te rispjen. Dat easket in soad enerzjy, dy't se nedich hawwe om waarm te bliuwen yn it iiskâlde wetter. It dûns wurdt al gau ferfongen troch wetterôfstjittende fearren en in tsjokke laach fet ûnder de hûd. [[Skraitsfûgels]] en [[grutte sjouwerman]]nen foarmje op see in bedriging foar de jonge fûgels. == Status == De [[IUCN]] klassifisearret de keningseider op 'e [[Reade list]] as net bedrige (''Least Concern'', 2018). Yn spesifike gebieten meitsje populaasjes lykwols in foarse tebekgong mei. Wichtige bedrigingen kinne klimaatferoaring, fersmoarging en oalje- en gaswinning. Boppedat wurdt yn Grienlân, Alaska en Kanada noch jage op 'e keningseider. In rûzing fan Wetlands International (2015) giet út fan in populaasje fan 800.000 oant 900.000 fûgels. {{Boarnen|boarnefernijing= * [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/king-eider-somateria-spectabilis BirdLife, oproppen 16 febrewaris 2026.] * [https://birdsoftheworld.org/bow/species/kineid/cur/introduction Birds of the World, oproppen 16 febrewaris 2026.] * [https://ebird.org/species/kineid/NL Ebird, oproppen 16 febrewaris 2026.] {{reflist}} ---- {{Commonscat|Somateria spectabilis|Keningeider}} }} [[Kategory:Fûgelsoarte]] [[Kategory:Eider]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Alaska]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Feriene Steaten]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Finlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Grienlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Jeropeesk Ruslân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kanada]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Noarwegen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sibearje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sint-Pierre en Miquelon]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Yslân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Atlantyske Oseaan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Grutte Oseaan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Noardlike Iissee]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Beringsee]] d3vnqgh3kavny8hclpbs4pdjujeifin 0 13107 1235708 1222612 2026-07-20T15:13:45Z Hurkonides 5270 1235708 wikitext text/x-wiki {{Lântabel | | eigennamme = Svalbard | flagge = Flag of Norway.svg | wapen = Logo of the Governor of Svalbard.svg | lokaasje = LocationSvalbard.png | taal = [[Noarsk]], [[Russysk]] | haadstêd = [[Longyearbyen]] | steatsfoarm = oerseesk territoarium fan [[Noarwegen]] | oerflak = 62.049 | pctwetter = ?? | ynwenners= 2756 | teljier = 2004 | munt = Krone | muntkoade = NOK | tiidsone = +1 (+2 simmerdeis) | folksliet = [[Ja, vi elsker dette landet]] | feestdei = 14 augustus | ynternet = .sj | lânkoade = SJM | tillefoan = 47 }} '''Spitsbergen''' ([[Noarsk]] ''Svalbard'', betsjutting: ''kâlde kust'', [[Russysk]]: Шпицберген; [Spits<u>ber</u>gen]) is in [[arsjipel]] yn de [[Arktyske Oseaan|Noardlike Iissee]], sa'n 565 km benoarden [[Noarwegen]], dy't út trije gruttere en meardere lytse eilannen bestiet. De trije grutste eilannen binne: * Spitsbergen * [[Nordaustlandet]] * [[Edgeøya]] Lytse eilannen binne: * [[Barentszeilân]] (''Barentsøya'') * [[Prins Karls Forlân]] * [[Amsterdam (Spitsbergen)|Amsterdam]] * [[Moffen (eilân)|Moffen]] Ek de súdlik lizzende eilannen, lykas [[Beareneilân]] (''Bjørnøya'') en [[Hopen]] hearen (bestjoerlik) by de eilannekloft. De geografyske lizzing is tusken 71°-81° NB en 10°-35° OL. De oerflakte is om-ende-by 63.000 km², wêrfan 60% bedekt is mei [[gletsjer]]s. Op de hiele archipel wenje, ôfhinklik fan it seizoen, 3000 oant 4000 minsken, wêrfan likernôch de helte yn de haadstêd [[Longyearbyen]]. Eastlik fan Spitsbergen leit de Russyske elannekloft [[Franz Joseflân]]. De namme Spitsbergen komt fan de Nederlanner [[Willem Barentsz]] dy't yn [[1596]] ûnderweis wie nei [[Nova Sembla]], op 'e siik nei in noardlike rûte rjochting East-Aazje. Yn [[1920]] waard yn it [[Spitsbergen-ferdrach]] fêstlein dat de eilannen ûnder de [[soevereiniteit]] fan Noarwegen foelen; dat [[ferdrach]] waard yn [[1925]] fan krêft. Lykwols stiet it lân op harsels, de [[belestingen|belesting]] is oars regele as yn Noarwegen. It jild ôfkomstich út Spitsbergen, moat dêr ek opmakke wurde. Der wurdt gjin belesting heft op bygelyks alkohoalyske drank, sadat de prizen in stik leger lizze as yn Noarwegen. Fanwege de bysûndere bestjoerlike status hat Spitsbergen in eigen [[ISO 3166-1|ynternetdomein-lânkode]] (sj, tegearre mei [[Jan Mayen]]). De Tafersjochhâlder op de eilannekloft is de gûverneur (''[[Sysselmann fan Spitsbergen|Sysselmann]]''), dy't troch de Noarske oerheid oansteld wurdt. Hy setelt yn de haadstêd [[Longyearbyen]]. Yn oktober 2006 waard bekend makke dat wittenskippers op Spitsbergen in grut tal 150 miljoen jier âlde fossilen fûn hawwe fan dinosauruseftigen. Der waarden fossilen fûn fan [[plesiosaurus]], [[ichtyosaurus]] en [[pliosaurus]]. Fan de lêste waard in kompleet skelet ûntdekt. Op de hiele wrâld is gjin oar folslein pliosaurusskelet bekend. == Klimaat == Troch de waarme [[Golfstream]] wurdt it net bot kâld op Spitsbergen en bliuwe it wetter om it eilan hinne it grutste part fan it jier frij fan iis en befarber. De temperatuer yn de winter is trochstrings -12&nbsp;°C en yn de simmer +5&nbsp;°C. De westkant is waarmer as de eastkant; dat komt troch de rin fan de Golfstream. == Delsettings == Barentsz is ek de nammejouwer fan it plak [[Barentszburch]], de twadde delsetting op de eilannen. Oare bewenne delsettingen binne [[Sveagruva]] (210 ynwenners.) en [[Ny-Ålesund]] (40 ynwenners). Dêrneist binne der noch in oantal Noarske waarstasjons en in oantal ferlitten plakken lykas [[Smeerenburch]], [[Pyramiden]] en [[Grumant]]. Yn de [[17e iuw]] hawwe de Nederlanners in triensiederij hân yn Smeerenburch. == Trivia == * Tsjintwurdich is Spitsbergen yn 'e measte talen Svalbard, nei Noarsk foarbyld. Yn dy talen wurdt de namme "Spitsbergen allinnich brûkt foar it haadeilân Spitsbergen. De oarspronklike -Hollânske- namme Spitsbergen foar 'e hiele arsjipel wurdt hjoed-de-dei noch brûkt yn it [[Nederlânsk]], [[Russysk]], [[Dútsk]] en it [[Frysk]]. * It boppeste part fan it haadeilân Spitsbergen hjit Ny Friesland (Nij Fryslân). <gallery> Ofbyld:Sv-map.png|Kaart fan Spitsbergen Ofbyld:W W Svalbard LandSat7 21.14475E 78.71545N.png|Reliëfkaart Ofbyld:Adventtoppen Hiorthfjellet from SE side of Adventfjorden Longyearbyen Svalbard on May 23 2025.jpg|De bergen Adventtoppen en Hiorthfjellet by de fjord Adventfjorden krekt benoarden Longyearbyen Ofbyld:Polar bear warning sign at north eastern perimeter of Longyearbyen Svalbard on May 23 2025.jpg|Warskôgingsboerd foar iisbearen oan 'e noardeastlike grins fan Longyearbyen </gallery> == Keppelings om utens == * [https://www.spitsbergen-svalbard.nl Algemiene ynformaasje oer Spitsbergen] * [http://www.natureview.nl/spits/ Ynformaasje en foto's oer Spitsbergen, benammen oer de natuer] * [https://digitalnature.org/spitsbergen.html Reisferslach mei in protte (natuer)foto's en ynformaasje oer Spitsbergen] * [https://www.spitzbergen.de Spitzbergen] (Natural and human history, fotos, trip reports, literature. English and German) * [http://www.svalbard-images.com/spitsbergen/ Foto's en kaarten fan Spitsbergen] ''(Ingelsk- en Frânsktalich)'' [[Kategory:Spitsbergen| ]] [[Kategory:Oerseesk gebietsdiel fan Noarwegen]] [[Kategory:Ofhinklik gebiet yn Jeropa]] [[Kategory:Eilân yn de Noardlike Iissee]] [[Kategory:Eilân yn Noarwegen]] [[Kategory:Bestjoerlike ienheid oprjochte yn 1925]] rqct30q5gw4r196n631gcsc6iglq77d 1235709 1235708 2026-07-20T15:45:20Z Drewes 2754 red. 1235709 wikitext text/x-wiki {{Lântabel | | eigennamme = Svalbard | flagge = Flag of Norway.svg | wapen = Logo of the Governor of Svalbard.svg | lokaasje = LocationSvalbard.png | taal = [[Noarsk]], [[Russysk]] | haadstêd = [[Longyearbyen]] | steatsfoarm = oerseesk territoarium fan [[Noarwegen]] | oerflak = 62.049 | pctwetter = ?? | ynwenners= 2756 | teljier = 2004 | munt = Krone | muntkoade = NOK | tiidsone = +1 (+2 simmerdeis) | folksliet = [[Ja, vi elsker dette landet]] | feestdei = 14 augustus | ynternet = .sj | lânkoade = SJM | tillefoan = 47 }} '''Spitsbergen''' ([[Noarsk]] ''Svalbard'', betsjutting: ''kâlde kust'', [[Russysk]]: Шпицберген; [Spits<u>ber</u>gen]) is in [[arsjipel]] yn de [[Arktyske Oseaan|Noardlike Iissee]], sa'n 565 km benoarden [[Noarwegen]], dy't út trije gruttere en meardere lytse eilannen bestiet. De trije grutste eilannen binne: * Spitsbergen * [[Nordaustlandet]] * [[Edgeøya]] Lytse eilannen binne: * [[Barentszeilân]] (''Barentsøya'') * [[Prins Karls Forlân]] * [[Amsterdam (Spitsbergen)|Amsterdam]] * [[Moffen (eilân)|Moffen]] Ek de súdlik lizzende eilannen, lykas [[Beareneilân]] (''Bjørnøya'') en [[Hopen]] hearen (bestjoerlik) by de eilannekloft. De geografyske lizzing is tusken 71°-81° NB en 10°-35° OL. De oerflakte is om-ende-by 63.000 km², wêrfan 60% bedekt is mei [[gletsjer]]s. Op de hiele archipel wenje, ôfhinklik fan it seizoen, 3000 oant 4000 minsken, wêrfan likernôch de helte yn de haadstêd [[Longyearbyen]]. Eastlik fan Spitsbergen leit de Russyske elannekloft [[Franz Joseflân]]. De namme Spitsbergen komt fan de Nederlanner [[Willem Barentsz]] dy't yn [[1596]] ûnderweis wie nei [[Nova Sembla]], op 'e siik nei in noardlike rûte rjochting East-Aazje. Yn [[1920]] waard yn it [[Spitsbergen-ferdrach]] fêstlein dat de eilannen ûnder de [[soevereiniteit]] fan Noarwegen foelen; dat [[ferdrach]] waard yn [[1925]] fan krêft. Lykwols stiet it lân op harsels, de [[belestingen|belesting]] is oars regele as yn Noarwegen. It jild ôfkomstich út Spitsbergen, moat dêr ek opmakke wurde. Der wurdt gjin belesting heft op bygelyks alkohoalyske drank, sadat de prizen in stik leger lizze as yn Noarwegen. Fanwege de bysûndere bestjoerlike status hat Spitsbergen in eigen [[ISO 3166-1|ynternetdomein-lânkode]] (sj, tegearre mei [[Jan Mayen]]). De Tafersjochhâlder op de eilannekloft is de gûverneur (''[[Sysselmann fan Spitsbergen|Sysselmann]]''), dy't troch de Noarske oerheid oansteld wurdt. Hy setelt yn de haadstêd [[Longyearbyen]]. Yn oktober 2006 waard bekend makke dat wittenskippers op Spitsbergen in grut tal 150 miljoen jier âlde fossilen fûn hawwe fan dinosauruseftigen. Der waarden fossilen fûn fan [[plesiosaurus]], [[ichtyosaurus]] en [[pliosaurus]]. Fan de lêste waard in kompleet skelet ûntdekt. Op de hiele wrâld is gjin oar folslein pliosaurusskelet bekend. == Klimaat == Troch de waarme [[Golfstream]] wurdt it net bot kâld op Spitsbergen en bliuwt it wetter om de eilannen hinne it grutste part fan it jier frij fan iis en befarber. De temperatuer yn de winter is trochstrings -12&nbsp;°C en yn de simmer +5&nbsp;°C. De westkant is waarmer as de eastkant; dat komt troch de rin fan de Golfstream. == Delsettings == Barentsz is ek de nammejouwer fan it plak [[Barentszburch]], de twadde delsetting op de eilannen. Oare bewenne delsettingen binne [[Sveagruva]] (210 ynwenners.) en [[Ny-Ålesund]] (40 ynwenners). Dêrneist binne der noch in oantal Noarske waarstasjons en in oantal ferlitten plakken lykas [[Smeerenburch]], [[Pyramiden]] en [[Grumant]]. Yn de [[17e iuw]] hawwe de Nederlanners in triensiederij hân yn Smeerenburch. == Trivia == * Tsjintwurdich is Spitsbergen yn 'e measte talen Svalbard, nei Noarsk foarbyld. Yn dy talen wurdt de namme "Spitsbergen allinnich brûkt foar it haadeilân Spitsbergen. De oarspronklike -Hollânske- namme Spitsbergen foar 'e hiele arsjipel wurdt hjoed-de-dei noch brûkt yn it [[Nederlânsk]], [[Russysk]], [[Dútsk]] en it [[Frysk]]. * It boppeste part fan it haadeilân Spitsbergen hjit Ny Friesland (Nij Fryslân). <gallery> Ofbyld:Sv-map.png|Kaart fan Spitsbergen Ofbyld:W W Svalbard LandSat7 21.14475E 78.71545N.png|Reliëfkaart Ofbyld:Adventtoppen Hiorthfjellet from SE side of Adventfjorden Longyearbyen Svalbard on May 23 2025.jpg|De bergen Adventtoppen en Hiorthfjellet by de fjord Adventfjorden krekt benoarden Longyearbyen Ofbyld:Polar bear warning sign at north eastern perimeter of Longyearbyen Svalbard on May 23 2025.jpg|Warskôgingsboerd foar iisbearen oan 'e noardeastlike grins fan Longyearbyen </gallery> == Keppelings om utens == * [https://www.spitsbergen-svalbard.nl Algemiene ynformaasje oer Spitsbergen] * [http://www.natureview.nl/spits/ Ynformaasje en foto's oer Spitsbergen, benammen oer de natuer] * [https://digitalnature.org/spitsbergen.html Reisferslach mei in protte (natuer)foto's en ynformaasje oer Spitsbergen] * [https://www.spitzbergen.de Spitzbergen] (Natural and human history, fotos, trip reports, literature. English and German) * [http://www.svalbard-images.com/spitsbergen/ Foto's en kaarten fan Spitsbergen] ''(Ingelsk- en Frânsktalich)'' [[Kategory:Spitsbergen| ]] [[Kategory:Oerseesk gebietsdiel fan Noarwegen]] [[Kategory:Ofhinklik gebiet yn Jeropa]] [[Kategory:Eilân yn de Noardlike Iissee]] [[Kategory:Eilân yn Noarwegen]] [[Kategory:Bestjoerlike ienheid oprjochte yn 1925]] 30x6nvky8z3p9dyjxgelwgelbf0ps9t 0 14363 1235946 1119279 2026-07-22T05:58:34Z RomkeHoekstra 10582 tf 1235946 wikitext text/x-wiki De '''Houtwiel''' is in lytse [[mar]] yn 'e gemeente [[Dantumadiel]]. De mar leit yn natoergebiet De Houtwiel tusken [[Broeksterwâld]] en [[Feanwâlden]]. It wetter leit tusken de [[Smoarpôt]] en de [[Goddeleaze Singel]]. In [[wiel]] is in kolkgat dat troch in dyktrochbrek ûntstie. De namme ''Houtwiel'' jildt sûnt 15 maart 2007 as de offisjele namme, as ferfanging foar de eardere offisjele namme ''Houtwielen''. {{Steatsboskbehear}} [[Kategory:Feanwâlden]] [[Kategory:Mar yn Fryslân]] [[Kategory:Wetter yn Dantumadiel]] b8sjdr7me7040njqtt52ah5sdyee7ee 0 14960 1235824 1016097 2026-07-21T05:38:30Z RomkeHoekstra 10582 1235824 wikitext text/x-wiki [[Ofbyld:Singelfeart.jpg|thumb|Singelsfeart.]] De '''Singelsfeart''' is in [[feart (wetterwei)|feart]] yn 'e gemeente [[Dantumadiel]]. De feart rint fan it natuergebiet [[Houtwiel (Feanwâlden)|It Houtwiel]] njonken de [[Goddeleaze Singel]] nei de Kûkhernster wei tusken [[Kûkherne]] en [[Feanwâlden]]. De namme ''Singelsfeart'' jildt sûnt 15 maart 2007 as de offisjele namme, as ferfanging foar de eardere offisjele namme ''Singelvaart''. [[Kategory:Kûkherne]] [[Kategory:Kanaal yn Dantumadiel]] 31dvo9rvil8z2xpxw5hwawokslbx91k 0 15194 1236045 1223796 2026-07-23T06:07:16Z Kening Aldgilles 167 /* Skiednis */ 1236045 wikitext text/x-wiki [[Ofbyld:OFrie1477.png|thumb|right|250px|East-Fryslân yn 1477]] It '''Greefskip Eastfryslân''' wie in greefskip (sûnt [[1662]] lykwols regearre troch in foarst) yn [[Eastfryslân]], yn it noardwesten fan de Dútske dielsteat [[Nedersaksen]]. == Skiednis == === Ambysje om út te wreidzjen === Yn 1464 waarden de [[Sirksena]]'s mei it Ryksgreefskip Eastfryslân beleanne. Nei de ein fan de [[Fryske frijheid]] yn de [[provinsje Fryslân]] en de [[Ommelannen]] yn 1498, besiket [[Edzard de Grutte]] fan Eastfryslân yn it begjin fan de 16e iuw syn macht nei it westen ta út te wreidzjen, om de eardere gebieten fan it [[Upstalbeam]]bûn te werienigjen yn ien moderne Fryske steat. It konflikt einiget mei it [[Saksyske Skeel]] (1514-1517). It [[Saksyske Skeel]] rint min ôf foar Sirksena. Yn 1517 waard in oerienkomst sletten tusken Edzard en [[Karel V fan it Hillige Roomske Ryk]]. Eastfryslân soe tenei in greefskip bliuwe binnen it [[Hillige Roomske Ryk]]. === Striid mei Emden en de Nederlannen === Binnen Eastfryslân slagge it de grevefamylje [[Sirksena]] nea om in absolút bewâld te konsolidearjen. Yn de belieningsbrief dêr't de famylje mei ta greve fan Eastfryslân beneamd waard, waarden de eardere [[haadling]]en nammentlik yn harren rjochten befêstige, mits hja it oerhearskjende gesach fan de grevefamylje Sirksena erkenden. Dêrtroch beholden sy in grut part fan harren ynfloed yn de eigen gebieten, dy't letter as amten yn it Greefskip Eastfryslân opnommen waarden. Ek de [[Eastfryske stannen]] hiene in sterke posysje. Sy mochten fiergeand meikedize oer wichtige bestjoerlike en finansjele saken. Dat late yn de rin fan de tiid ta weromkearende konflikten tusken it grevehûs en de stannen oer de ferdieling fan de macht. It hichtepunt fan dy machtsstriid wie de [[Emder Revolúsje]] oan 'e ein fan de [[16e iuw]]. Dêrby ferjagen de ynwenners fan [[Emden]] de greve út syn residinsje, de [[Burcht fan Emden]]. Nei bemiddeling troch de [[Steaten-Generaal fan de Republyk fan de Sân Feriene Nederlannen]] waard op [[21 maaie]] [[1611]] it [[Easterhuzer Akkoart]] sletten troch fertsjintwurdigers fan de Eastfryske stannen en greve [[Enno III fan East-Fryslân|Enno III]]. It Easterhuzer Akkoart lei de fiergeande rjochten fan de stannen fêst en bepaalde dat sy meibeslisse soene oer de wetjouwing, de belestingheffing en de rjochtspraak. Dêrmei waard de machtsferhâlding tusken de greve en de stannen formeel regele. Benammen de stêd Emden krige troch it ferdrach in tige sterke, hast selsstannige posysje binnen it Greefskip East-Fryslân. It akkoart bleau oant fier yn de [[18e iuw]] de grûnslach fan it steatsrjocht yn Eastfryslân. === Foarstedom Eastfryslân === De famylje [[Sirksena]] besocht op de tanimmende tsjinstân fan de Eastfryske stannen te reagearjen troch de rang fan ryksfoarst te bemachtigjen. Dat slagge greve [[Enno Loadewyk]] yn [[1654]], mei stipe fan de Eastfryske rjochtsgelearde [[Hermann Conring]]. Dêrfoar moast lykwols in bedrach fan 15.000 gûne betelle wurde. De titel jilde lykwols inkeld foar Enno Loadewyk persoanlik en joech him gjin sit op de foarstebank fan de [[Ryksdei fan it Hillige Roomske Ryk]]. Pas yn [[1662]] wist syn broer [[George Kristiaan fan East-Fryslân|George Kristiaan]] de titel fan erflik ryksfoarst foar it [[Hûs Sirksena]] te bemachtigjen. Nettsjinsteande dy statusferheging bleau Eastfryslân neffens de histoarikus Walter Deeters praktysk in greefskip. De Eastfryske stannen leine har dêr net by del en kearden har ta keizer [[Leopold I fan it Hillige Roomske Ryk|Leopold I]]. Dy erkende de fiergeande rjochten en frijheden fan de stannen en ferliende harren op [[24 jannewaris]] [[1678]] in eigen wapen. Dy ferliening wie in unyk foarfal yn de skiednis fan it Hillige Roomske Ryk en ûnderstreke de bysûndere steatsrjochtlike posysje fan Eastfryslân. De tsjinstellingen tusken de foarsten út it Hûs Sirksena en de Eastfryske stannen namen dêrnei fierder ta. Yn de folgjende desennia kamen it geregeld ta fûle konflikten oer de ferdieling fan de macht tusken de foarst en de stannen. Dy machtsstriid berikte syn hichtepunt yn [[1726]] en [[1727]] mei de saneamde [[Appeloarloch]] (''Appell-Krieg''). Yn dy boargeroarloch wist foarst [[George Albrecht fan East-Fryslân]] úteinlik de oerhân te krijen. Ek de stêd [[Emden]], dy't it ferset fan de saneamde ''renitinte'' stannen oanfierde, moast him úteinlik oan it foarstlik gesach ûnderwerpe. === Ferlies fan selsstannigens === Yn 1744 ferlear Eastfryslân syn selsstannigens en hearde tenei by Prusen as de [[Provinsje Eastfryslân]]. Nei it [[Kongres fan Wenen]] hearde it by it [[Keninkryk Hannover]]. Yn 1866 kaam Eastfryslân wer by Prusen en sûnt 1946 is Eastfryslân in ûnderdiel fan de dielsteat [[Nedersaksen]]. Troch it opheffen fan de [[Provinsje Auwerk]] yn [[1978]] komt der in ein oan de lange skiednis fan Eastfryslân as bestjoerlike ienheid. It gebiet fan it eardere greefskip hat nei 1978 noch wol syn [[Ostfriesische Landschaft]], in kultuerparlemint foar Eastfryslân. {{DEFAULTSORT:Eastfrislan, Greefskip}} [[Kategory:Greefskip Eastfryslân| ]] [[Kategory:Histoarysk lân yn Jeropa]] [[Kategory:Steat fan it Hillige Roomske Ryk]] [[Kategory:Skiednis fan East-Fryslân]] [[Kategory:Skiednis fan Nedersaksen]] [[Kategory:Greefskip]] [[Kategory:Eastfryslân]] [[Kategory:Bestjoerlike ienheid oprjochte yn 1464]] [[Kategory:Bestjoerlike ienheid opheft yn 1744]] tkd7x80j7o66es8lwt3xaz1uizylx81 1236046 1236045 2026-07-23T06:08:27Z Kening Aldgilles 167 /* Foarstedom Eastfryslân */ 1236046 wikitext text/x-wiki [[Ofbyld:OFrie1477.png|thumb|right|250px|East-Fryslân yn 1477]] It '''Greefskip Eastfryslân''' wie in greefskip (sûnt [[1662]] lykwols regearre troch in foarst) yn [[Eastfryslân]], yn it noardwesten fan de Dútske dielsteat [[Nedersaksen]]. == Skiednis == === Ambysje om út te wreidzjen === Yn 1464 waarden de [[Sirksena]]'s mei it Ryksgreefskip Eastfryslân beleanne. Nei de ein fan de [[Fryske frijheid]] yn de [[provinsje Fryslân]] en de [[Ommelannen]] yn 1498, besiket [[Edzard de Grutte]] fan Eastfryslân yn it begjin fan de 16e iuw syn macht nei it westen ta út te wreidzjen, om de eardere gebieten fan it [[Upstalbeam]]bûn te werienigjen yn ien moderne Fryske steat. It konflikt einiget mei it [[Saksyske Skeel]] (1514-1517). It [[Saksyske Skeel]] rint min ôf foar Sirksena. Yn 1517 waard in oerienkomst sletten tusken Edzard en [[Karel V fan it Hillige Roomske Ryk]]. Eastfryslân soe tenei in greefskip bliuwe binnen it [[Hillige Roomske Ryk]]. === Striid mei Emden en de Nederlannen === Binnen Eastfryslân slagge it de grevefamylje [[Sirksena]] nea om in absolút bewâld te konsolidearjen. Yn de belieningsbrief dêr't de famylje mei ta greve fan Eastfryslân beneamd waard, waarden de eardere [[haadling]]en nammentlik yn harren rjochten befêstige, mits hja it oerhearskjende gesach fan de grevefamylje Sirksena erkenden. Dêrtroch beholden sy in grut part fan harren ynfloed yn de eigen gebieten, dy't letter as amten yn it Greefskip Eastfryslân opnommen waarden. Ek de [[Eastfryske stannen]] hiene in sterke posysje. Sy mochten fiergeand meikedize oer wichtige bestjoerlike en finansjele saken. Dat late yn de rin fan de tiid ta weromkearende konflikten tusken it grevehûs en de stannen oer de ferdieling fan de macht. It hichtepunt fan dy machtsstriid wie de [[Emder Revolúsje]] oan 'e ein fan de [[16e iuw]]. Dêrby ferjagen de ynwenners fan [[Emden]] de greve út syn residinsje, de [[Burcht fan Emden]]. Nei bemiddeling troch de [[Steaten-Generaal fan de Republyk fan de Sân Feriene Nederlannen]] waard op [[21 maaie]] [[1611]] it [[Easterhuzer Akkoart]] sletten troch fertsjintwurdigers fan de Eastfryske stannen en greve [[Enno III fan East-Fryslân|Enno III]]. It Easterhuzer Akkoart lei de fiergeande rjochten fan de stannen fêst en bepaalde dat sy meibeslisse soene oer de wetjouwing, de belestingheffing en de rjochtspraak. Dêrmei waard de machtsferhâlding tusken de greve en de stannen formeel regele. Benammen de stêd Emden krige troch it ferdrach in tige sterke, hast selsstannige posysje binnen it Greefskip East-Fryslân. It akkoart bleau oant fier yn de [[18e iuw]] de grûnslach fan it steatsrjocht yn Eastfryslân. === Foarstedom Eastfryslân === De famylje [[Sirksena]] besocht op de tanimmende tsjinstân fan de Eastfryske stannen te reagearjen troch de rang fan ryksfoarst te bemachtigjen. Dat slagge greve [[Enno Loadewyk]] yn [[1654]], mei stipe fan de Eastfryske rjochtsgelearde [[Hermann Conring]]. Dêrfoar moast lykwols in bedrach fan 15.000 gûne betelle wurde. De titel jilde lykwols inkeld foar Enno Loadewyk persoanlik en joech him gjin sit op de foarstebank fan de [[Ryksdei fan it Hillige Roomske Ryk]]. Pas yn [[1662]] wist syn broer [[George Kristiaan fan Eastfryslân|George Kristiaan]] de titel fan erflik ryksfoarst foar it [[Hûs Sirksena]] te bemachtigjen. Nettsjinsteande dy statusferheging bleau Eastfryslân neffens de histoarikus Walter Deeters praktysk in greefskip. De Eastfryske stannen leine har dêr net by del en kearden har ta keizer [[Leopold I fan it Hillige Roomske Ryk|Leopold I]]. Dy erkende de fiergeande rjochten en frijheden fan de stannen en ferliende harren op [[24 jannewaris]] [[1678]] in eigen wapen. Dy ferliening wie in unyk foarfal yn de skiednis fan it Hillige Roomske Ryk en ûnderstreke de bysûndere steatsrjochtlike posysje fan Eastfryslân. De tsjinstellingen tusken de foarsten út it Hûs Sirksena en de Eastfryske stannen namen dêrnei fierder ta. Yn de folgjende desennia kamen it geregeld ta fûle konflikten oer de ferdieling fan de macht tusken de foarst en de stannen. Dy machtsstriid berikte syn hichtepunt yn [[1726]] en [[1727]] mei de saneamde [[Appeloarloch]] (''Appell-Krieg''). Yn dy boargeroarloch wist foarst [[George Albrecht fan Eastfryslân]] úteinlik de oerhân te krijen. Ek de stêd [[Emden]], dy't it ferset fan de saneamde ''renitinte'' stannen oanfierde, moast him úteinlik oan it foarstlik gesach ûnderwerpe. === Ferlies fan selsstannigens === Yn 1744 ferlear Eastfryslân syn selsstannigens en hearde tenei by Prusen as de [[Provinsje Eastfryslân]]. Nei it [[Kongres fan Wenen]] hearde it by it [[Keninkryk Hannover]]. Yn 1866 kaam Eastfryslân wer by Prusen en sûnt 1946 is Eastfryslân in ûnderdiel fan de dielsteat [[Nedersaksen]]. Troch it opheffen fan de [[Provinsje Auwerk]] yn [[1978]] komt der in ein oan de lange skiednis fan Eastfryslân as bestjoerlike ienheid. It gebiet fan it eardere greefskip hat nei 1978 noch wol syn [[Ostfriesische Landschaft]], in kultuerparlemint foar Eastfryslân. {{DEFAULTSORT:Eastfrislan, Greefskip}} [[Kategory:Greefskip Eastfryslân| ]] [[Kategory:Histoarysk lân yn Jeropa]] [[Kategory:Steat fan it Hillige Roomske Ryk]] [[Kategory:Skiednis fan East-Fryslân]] [[Kategory:Skiednis fan Nedersaksen]] [[Kategory:Greefskip]] [[Kategory:Eastfryslân]] [[Kategory:Bestjoerlike ienheid oprjochte yn 1464]] [[Kategory:Bestjoerlike ienheid opheft yn 1744]] 85pt9wx3lltb9eg392wtik3moup3nw0 1236047 1236046 2026-07-23T06:09:24Z Kening Aldgilles 167 /* Ambysje om út te wreidzjen */ 1236047 wikitext text/x-wiki [[Ofbyld:OFrie1477.png|thumb|right|250px|East-Fryslân yn 1477]] It '''Greefskip Eastfryslân''' wie in greefskip (sûnt [[1662]] lykwols regearre troch in foarst) yn [[Eastfryslân]], yn it noardwesten fan de Dútske dielsteat [[Nedersaksen]]. == Skiednis == === Ambysje om út te wreidzjen === Yn 1464 waarden de [[Sirksena]]'s mei it Ryksgreefskip Eastfryslân beleanne. Nei de ein fan de [[Fryske frijheid]] yn de [[provinsje Fryslân]] en de [[Ommelannen]] yn 1498, besiket [[Edzard de Grutte]] fan Eastfryslân yn it begjin fan de 16e iuw syn macht nei it westen ta út te wreidzjen, om de eardere gebieten fan it [[Opstalbeam]]bûn te werienigjen yn ien moderne Fryske steat. It konflikt einiget mei it [[Saksyske Skeel]] (1514-1517). It [[Saksyske Skeel]] rint min ôf foar Sirksena. Yn 1517 waard in oerienkomst sletten tusken Edzard en [[Karel V fan it Hillige Roomske Ryk]]. Eastfryslân soe tenei in greefskip bliuwe binnen it [[Hillige Roomske Ryk]]. === Striid mei Emden en de Nederlannen === Binnen Eastfryslân slagge it de grevefamylje [[Sirksena]] nea om in absolút bewâld te konsolidearjen. Yn de belieningsbrief dêr't de famylje mei ta greve fan Eastfryslân beneamd waard, waarden de eardere [[haadling]]en nammentlik yn harren rjochten befêstige, mits hja it oerhearskjende gesach fan de grevefamylje Sirksena erkenden. Dêrtroch beholden sy in grut part fan harren ynfloed yn de eigen gebieten, dy't letter as amten yn it Greefskip Eastfryslân opnommen waarden. Ek de [[Eastfryske stannen]] hiene in sterke posysje. Sy mochten fiergeand meikedize oer wichtige bestjoerlike en finansjele saken. Dat late yn de rin fan de tiid ta weromkearende konflikten tusken it grevehûs en de stannen oer de ferdieling fan de macht. It hichtepunt fan dy machtsstriid wie de [[Emder Revolúsje]] oan 'e ein fan de [[16e iuw]]. Dêrby ferjagen de ynwenners fan [[Emden]] de greve út syn residinsje, de [[Burcht fan Emden]]. Nei bemiddeling troch de [[Steaten-Generaal fan de Republyk fan de Sân Feriene Nederlannen]] waard op [[21 maaie]] [[1611]] it [[Easterhuzer Akkoart]] sletten troch fertsjintwurdigers fan de Eastfryske stannen en greve [[Enno III fan East-Fryslân|Enno III]]. It Easterhuzer Akkoart lei de fiergeande rjochten fan de stannen fêst en bepaalde dat sy meibeslisse soene oer de wetjouwing, de belestingheffing en de rjochtspraak. Dêrmei waard de machtsferhâlding tusken de greve en de stannen formeel regele. Benammen de stêd Emden krige troch it ferdrach in tige sterke, hast selsstannige posysje binnen it Greefskip East-Fryslân. It akkoart bleau oant fier yn de [[18e iuw]] de grûnslach fan it steatsrjocht yn Eastfryslân. === Foarstedom Eastfryslân === De famylje [[Sirksena]] besocht op de tanimmende tsjinstân fan de Eastfryske stannen te reagearjen troch de rang fan ryksfoarst te bemachtigjen. Dat slagge greve [[Enno Loadewyk]] yn [[1654]], mei stipe fan de Eastfryske rjochtsgelearde [[Hermann Conring]]. Dêrfoar moast lykwols in bedrach fan 15.000 gûne betelle wurde. De titel jilde lykwols inkeld foar Enno Loadewyk persoanlik en joech him gjin sit op de foarstebank fan de [[Ryksdei fan it Hillige Roomske Ryk]]. Pas yn [[1662]] wist syn broer [[George Kristiaan fan Eastfryslân|George Kristiaan]] de titel fan erflik ryksfoarst foar it [[Hûs Sirksena]] te bemachtigjen. Nettsjinsteande dy statusferheging bleau Eastfryslân neffens de histoarikus Walter Deeters praktysk in greefskip. De Eastfryske stannen leine har dêr net by del en kearden har ta keizer [[Leopold I fan it Hillige Roomske Ryk|Leopold I]]. Dy erkende de fiergeande rjochten en frijheden fan de stannen en ferliende harren op [[24 jannewaris]] [[1678]] in eigen wapen. Dy ferliening wie in unyk foarfal yn de skiednis fan it Hillige Roomske Ryk en ûnderstreke de bysûndere steatsrjochtlike posysje fan Eastfryslân. De tsjinstellingen tusken de foarsten út it Hûs Sirksena en de Eastfryske stannen namen dêrnei fierder ta. Yn de folgjende desennia kamen it geregeld ta fûle konflikten oer de ferdieling fan de macht tusken de foarst en de stannen. Dy machtsstriid berikte syn hichtepunt yn [[1726]] en [[1727]] mei de saneamde [[Appeloarloch]] (''Appell-Krieg''). Yn dy boargeroarloch wist foarst [[George Albrecht fan Eastfryslân]] úteinlik de oerhân te krijen. Ek de stêd [[Emden]], dy't it ferset fan de saneamde ''renitinte'' stannen oanfierde, moast him úteinlik oan it foarstlik gesach ûnderwerpe. === Ferlies fan selsstannigens === Yn 1744 ferlear Eastfryslân syn selsstannigens en hearde tenei by Prusen as de [[Provinsje Eastfryslân]]. Nei it [[Kongres fan Wenen]] hearde it by it [[Keninkryk Hannover]]. Yn 1866 kaam Eastfryslân wer by Prusen en sûnt 1946 is Eastfryslân in ûnderdiel fan de dielsteat [[Nedersaksen]]. Troch it opheffen fan de [[Provinsje Auwerk]] yn [[1978]] komt der in ein oan de lange skiednis fan Eastfryslân as bestjoerlike ienheid. It gebiet fan it eardere greefskip hat nei 1978 noch wol syn [[Ostfriesische Landschaft]], in kultuerparlemint foar Eastfryslân. {{DEFAULTSORT:Eastfrislan, Greefskip}} [[Kategory:Greefskip Eastfryslân| ]] [[Kategory:Histoarysk lân yn Jeropa]] [[Kategory:Steat fan it Hillige Roomske Ryk]] [[Kategory:Skiednis fan East-Fryslân]] [[Kategory:Skiednis fan Nedersaksen]] [[Kategory:Greefskip]] [[Kategory:Eastfryslân]] [[Kategory:Bestjoerlike ienheid oprjochte yn 1464]] [[Kategory:Bestjoerlike ienheid opheft yn 1744]] hef8gvo61ovjxvgpw8lid8wmun6qjdx 0 17207 1235770 1226226 2026-07-20T19:35:42Z Kening Aldgilles 167 1235770 wikitext text/x-wiki {{Universele ynfoboks stêd | namme = Auwerk<br>''Aurich''<br> ''Auerk'' | ôfbylding = Aurichrefkirche.jpg | ôfbyldingsbreedte = | ôfbyldingstekst = | wapen = [[Ofbyld:Flagge Aurich.svg|80px]]&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; [[Ofbyld:DEU Aurich COA.svg|60px]] | ynwennertal = 43.375 <small>(31.12.2023)</small><ref>[https://www.statistik.niedersachsen.de/startseite/ Landesamt für Statistik Niedersachsen]</ref> | oerflak = 197,29 km² | befolkingstichtens = 220 ynw./km² | stêdekloft = | hichte = 4 - 19 m | lân = {{DE}} | bestjoerlike ienheid 1 = Dielsteat | namme bestjoerlike ienheid 1= [[File:Flag of Lower Saxony.svg|20px]] [[Nedersaksen]] | bestjoerlike ienheid 2 = Lânkring | namme bestjoerlike ienheid 2= [[Auwerk (distrikt)|Auwerk]] ([[East-Fryslân]]) | boargemaster = | stêdsyndieling = 21 ''[[Ortsteil]]e'' yn 11 ''[[Ortschaft]]en'' | stifting = | postkoade = 26603, 26605, 26607 | tiidsône = [[UTC]] +1 | simmertiid = UTC +2 | koördinaten = {{Koördinaten yn tekst|53_28_17_N_7_29_1_E_scale:12500_type:landmark_region:DE|53° 28'N 7° 29'E}} | webside = [https://www.aurich.de/ www.aurich.de] | mapname = Nedersaksen | mapwidth = | lat_deg = 53 | lat_min = 28 | lat_sec = 17 | lat_dir = N | lon_deg = 7 | lon_min = 29 | lon_sec = 1 | lon_dir = E | tekst by posysjekaart = }} '''Auwerk''' ([[Dútsk]] en offisjeel: ''Aurich'', [[Nedersaksysk]] en [[East-Frysk]]: ''Auerk'') is in stêd yn [[East-Fryslân]] yn de [[Dútslân|Dútske]] [[Dielsteaten fan Dútslân|dielsteat]] [[Nedersaksen]]. De stêd leit yn it noardwesten fan Nedersaksen. Auwerk is it haadplak fan it distrikt [[Auwerk (distrikt)|Auwerk]]. It plak hat likernôch 43.000 ynwenners (2023) en is dêrmei it twadgrutste plak fan [[Eastfryslân]]. Yn it distrikt is it sûnt [[2004]] tastien om twatalige plaknambuorden te brûken, yn it [[Dútsk]] en it [[Eastfrysk Plat]]. == Geografy == Auwerk leit yn it sintrale part fan [[Eastfryslân]], yn it noardwesten fan de Dútske dielsteat [[Nedersaksen]]. De stêd is de haadstêd fan it [[Lânkring Auwerk]] en leit op likernôch 25 kilometer besuden de Waadseekust. Mei in oerflak fan 197,29 km² is Auwerk ien fan de grutste gemeenten fan East-Fryslân. De stedskearn leit sa'n fjouwer meter boppe seenivo, wylst it heechste punt fan de gemeente by de Aaibergen om de 14,5 meter boppe seenivo leit. It stedsgebiet leit op 'e grins fan de Eastfryske [[geast]] en de eardere feangebieten. De kearn fan Auwerk is ûntstien op in sânige geastrêch, dy't fanâlds in gaadlik plak foar bewenning wie tusken de grutte heech- en leechfeanen. Grutte parten fan de gemeente wurde noch altyd ynnommen troch lânbougrûn, wylst ek bosken en restanten fan feangebieten in wichtich part fan it lânskip foarmje. Auwerk hat yn ferliking mei oare gemeenten yn it binnenlân fan Eastfryslân in relatyf grut boskgebiet. De karakteristike ''Wallhecken'' (beamwâlen op ierden wâlen) foarmje op in soad plakken de skieding tusken greiden en boulân. De gemeente Auwerk wurdt yn it noarden begrinzge troch [[Großheide]] en [[Südbrookmerland]], yn it easten troch [[Wiesmoor]], yn it súdeasten troch [[Großefehn]], yn it suden troch [[Ihlow]] en yn it westen troch [[Krummhörn]] en [[Emden]]. Troch syn sintrale lizzing hat Auwerk fanâlds in wichtige funksje as bestjoerlik, ekonomysk en ferfiersknooppunt foar it grutste part fan East-Fryslân. It klimaat is, krekt as yn de rest fan Eastfryslân, sterk beynfloede troch de see. Dat soarget foar mylde winters, ridlik koele simmers en in relatyf lykmjittige ferdieling fan de delslach oer it hiele jier. Troch de oerhearskjende westewinen is it waar gauris wikseljend. == Namme == Oer de namme fan Auwerk is yn it ferline in protte skreaun. Alde fermeldings oer de namme binne: Affrica ([[1289]]), buta Awerkera geste Londe ([[1300]]), Auwerk ([[1402]]), Awerke ([[1413]]), Auwerick ([[1415]]), Aurik ([[1419]]), Auwreke ([[1424]]) en Auwerck ([[1426]]). [[Ofbyld:Aurich schild.jpg|thumb|left|In plaknammeboerd mei de Dútske en Nedersaksyske namme fan Auwerk.]] De namme is yn twa stikken te knippen. It earste part kin oersetten wurde nei ‘awe’, fan it [[Germaansk]]e wurd ''awjo'' dat wetterlân betsjutte soe. It twadde part, reke, moat dan ‘krite’ betsjutte. De namme betsjut dus ‘wetterryk gebiet’, of better: wetterlân. Dat falt te ferklearjen as wy nei de omkriten fan Auwerk sjogge sa't dat der yn de skiednis by lei. Yn de midsiuwen bestienen de omkriten fan Auwerk út grutte moerassen. De namme Aurich is in foarm dy’t ûntstien is troch ynfloeden fan it [[Heechdútsk]]. == Skiednis == De namme fan Auwerk komt it earst foar yn in [[Frysk]]e rjochterlike beskriuwing út de [[13e iuw]]. Yn de saneamde [[Brookmerbrief]] út [[1276]] wurdt sprutsen oer it plak Aurechove. It plak lei om de Lambertustsjerke dy’t troch de greve [[Maurits I fan Aldenburch]] stifte waard. De tsjerke is wijd oan de [[hillige Lambertus]], de biskop fan [[Maastricht]] dy’t yn [[703]] fermoarde waard. De tsjerketoer is hjoed de dei in wichtich plak yn de stêd. Om [[1350]] hinne kamen famyljes fan de [[Haadling]]en oan de macht yn East-Fryslân. Dy haadlingen wienen persoanen of ynfloedrike famyljes fan boeren dy't in soad lân en macht hienen. Yn it tiidrek fan de [[Fryske Frijheid]] krigen dizze famyljes in protte macht. Yn it begjin fan de [[16e iuw]] waard East-Fryslân belegere. Dêrnei begûn greve [[Edzard I]] yn [[1517]] mei de weropbou fan Auwerk. De strjitten fan it hjoeddeiske sintrum Auwerk binne foar in grut diel noch itselde as yn dy tiid. Yn [[1539]] waarden alle oerheidsfunksjes konsintrearre yn Auwerk. De stêd waard dêrmei de haadstêd fan it greefskip, en letter foarstendom, East-Fryslân. Fan [[1744]] ôf, mei de ein fan it foarstlike Hús út Auwerk, waard East-Fryslân part fan it keninkryk [[Prusen]]. Auwerk bleau wol haadstêd, mar dan fan de provinsje East-Fryslân. Yn de [[Napoleontyske tiid]] wie Auwerk it haadplak fan it arrondissemint East-Fryslân. Dat gebiet makke tusken [[1807]] en [[1810]] part út fan it [[Keninkryk Hollân]] en tusken [[1810]] en [[1813]] fan [[Frankryk]]. Doe’t nei dy tiid it [[Keninkryk Hannover]] (fan [[1815]] oant [[1866]]) ûntstie wie Auwerk wer haadstêd fan de provinsje East-Fryslân. Letter waard it leger ek stasjonearre yn Auwerk. Yn [[1966]] kaam it Keninkryk Hannover, en dus Auwerk en omkriten ek, yn hannen fan de Prusen. Oant [[1945]] bleau Auwerk haadplak fan East-Fryslân yn Prusen. Dizze dielsteat waard troch de alliearden opheft. It plak waard de haadstêd fan de nije bestjoerskrite Auwerk yn de dielsteat Nedersaksen. Dy bestjoerskrite bestie oant [[1978]], wêrnei't dizze bestjoerslaach opheft waard en de krite Weser-Ems oprjochte waard. Ek dy regio is alwer opheft en net mear ferfongen troch in nije bestjoersregio. Nei de [[Twadde Wrâldkriich]] groeide it plakje yn 1945 út fan rûm 7.000 ynwenners begjin dat jier nei likernôch 10.350 oan de ein fan 1945. Dat kaam benammen troch de grutte stream oan flechtlingen. Auwerk hat gearwurkingsferbannen mei [[Appingedam]], sûnt [[1989]], en [[Kepno]] ([[Poalen]]), sûnt [[2002]]. == Yndieling fan de gemeente == De gemeente wêr't Auwerk it haadplak fan is bestiet, sûnt de gemeentlike weryndieling, út 21 saneamde ''[[Ortsteil]]en''. Dat binne einliks gewoane doarpen. Al dy doarpen ha in eigen dielried wêryn de belangen fan it doarp behertige wurde. De plakken binne: {| |- valign=top | # [[Brockzetel]] # [[Dietrichsfeld]] # [[Egels (Aurich)|Egels]] # [[Extum]] # [[Georgsfeld]] # [[Haxtum]] # [[Kirchdorf (Aurich)|Kirchdorf]] # [[Langefeld]] # [[Middels]] # [[Pfalzdorf]] # [[Plaggenburg]] || # <li value="12">[[Popens]] # [[Rahe]] # [[Sandhorst]] # [[Schirum]] # [[Spekendorf]] # [[Tannenhausen]] # [[Walle (Auwerk)|Walle]] # [[Wallinghausen]] # [[Wiesens]] # Haadplak Auwerk |} == Befolkingsûntwikkeling == Om 1900 hinne lei it ynwennertal ridlik stabyl om de 5.000 ynwenners hinne. Nei de Twadde Wrâldkriich kamen der in protte Dútske lânferhuzers nei Auwerk ta. Dy lânferhuzers wienen ferdreaun út de eardere Ryksdútske gebieten yn East-Europa, of se kamen op eigen inisjatyf nei Auwerk. Troch weryndielingen yn it jier 1972 binne ferskillende gemeenten bestjoerlik ynlive by de stêd Auwerk, wat in positive útwurking hân hat op it ynwennertal fan de stêd. <timeline> ImageSize = width:700 height:225 PlotArea = width:650 height:200 left:33 bottom:18 AlignBars = justify Colors = id:canvas value:rgb(0.98,0.98,0.98) id:grid1 value:rgb(0.8,0.8,0.8) id:grid2 value:gray(0.8) id:bars value:rgb(0.75,0.75,0.75) id:text value:rgb(0.5,0.5,0.5) BackgroundColors = canvas:canvas DateFormat = yyyy Period = from:0 till:45 TimeAxis = orientation:vertical ScaleMajor = unit:year increment:10 start:0 gridcolor:grid1 plotData= color:g width:28 mark:(line,white) align:center fontsize:S color:bars bar:1804 from:start till:2 text:2128 bar:1821 from:start till:3 text:3163 bar:1861 from:start till:5 text:4712 bar:1871 from:start till:4 text:4264 bar:1885 from:start till:5 text:5395 bar:1895 from:start till:6 text:5899 bar:1905 from:start till:6 text:6141 bar:1925 from:start till:6 text:6136 bar:1933 from:start till:7 text:6558 bar:1939 from:start till:7 text:6874 bar:1945 from:start till:10 text:10.350 bar:1961 from:start till:13 text:12.982 bar:1970 from:start till:12 text:11.944 bar:1991 from:start till:37 text:37.187 bar:2001 from:start till:40 text:40.362 bar:2011 from:start till:40 text:40.606 TextData = pos:(50,200) fontsize:L textcolor:text text: Befolkingsûntjouwing fan de stêd Auwerk </timeline> == Wichtige plakken en gebouwen == [[Ofbyld:Turm Aurich.JPG|thumb|left|De toer fan de Lambertustsjerke]] * De [[Ostfriesische Landschaft]], it kulturele parlemint fan [[Eastfryslân]]. * De Stiftsmûne: Mei 28,7 meter de op ien nei heechste mûne yn Hollânske styl fan East-Fryslân. * It Knodtsche Haus: In boargerhûs yn Nederlânske let barokke styl. Bout om 1735 hinne troch de Hofboumaster Heinrich Horst as wenhûs. * De [[Upstalbeam]], stiennen piramide út [[1833]], monumint fan alle Friezen mei-inoar. * It Auricher Mausoleum: In neoromaans tsienhoekich gebou. Sûnt 1880 is dit it rêstplak foar de adellike famylje [[Sirksena]]. * De Sous-toer: In 25 meter heech keunstwurk fan Albert Sous út 1990. == Ekonomy == Yn Auwerk leit de wurkleazens op sa’n 13%. Dat is boppe it gemiddelde fan Nedersaksen. Dit hat te krijen mei de swakke ynfrastruktuer fan Auwerk. Om’t Auwerk tichtby de [[Waadsee]] leit is toerisme in belangrike boarne fan ynkomsten foar de stêd. De grutste wurkjouwer yn de omkriten is de wynturbinefabrikant [[Enercon]], de op twa nei grutste produsint op de wrâld. Dêrneist binne der in protte bedriuwen út sektoaren as de elektrotechnyk, masinebou, stielbou en de metaalsektor. It oandiel yn de ekonomy fan dizze bedriuwen is likernôch 35%. De ferdieling fan de oandielen yn de ekonomy fan de oare sektoaren binne: * Tsjinstferliening: 40% * Hannel: 15% * Lânbou: 10% == Keppelings om utens == * [http://fy.groepfanauwerk.org/experiences0.html Ferklearring oer de namme fan Auwerk op de webstee fan de Groep fan Auwerk] * [https://www.aurich.de/ Webstee oer de stêd Auwerk] {{boarnen|boarnefernijing= <references/> ---- {{Commonscat|Aurich|Auwerk}} }} [[Kategory:Auwerk| ]] [[Kategory:Auwerk (distrikt)]] [[Kategory:Plak yn Auwerk (distrikt)]] [[Kategory:Gemeente yn East-Fryslân]] [[Kategory:Plak yn Nedersaksen]] [[Kategory:Gemeente yn Nedersaksen]] 7ow7avejvwyxv40slsu9mdpktneqinq 1235777 1235770 2026-07-20T19:38:28Z Drewes 2754 /* Geografy */ [[]] better 1235777 wikitext text/x-wiki {{Universele ynfoboks stêd | namme = Auwerk<br>''Aurich''<br> ''Auerk'' | ôfbylding = Aurichrefkirche.jpg | ôfbyldingsbreedte = | ôfbyldingstekst = | wapen = [[Ofbyld:Flagge Aurich.svg|80px]]&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; [[Ofbyld:DEU Aurich COA.svg|60px]] | ynwennertal = 43.375 <small>(31.12.2023)</small><ref>[https://www.statistik.niedersachsen.de/startseite/ Landesamt für Statistik Niedersachsen]</ref> | oerflak = 197,29 km² | befolkingstichtens = 220 ynw./km² | stêdekloft = | hichte = 4 - 19 m | lân = {{DE}} | bestjoerlike ienheid 1 = Dielsteat | namme bestjoerlike ienheid 1= [[File:Flag of Lower Saxony.svg|20px]] [[Nedersaksen]] | bestjoerlike ienheid 2 = Lânkring | namme bestjoerlike ienheid 2= [[Auwerk (distrikt)|Auwerk]] ([[East-Fryslân]]) | boargemaster = | stêdsyndieling = 21 ''[[Ortsteil]]e'' yn 11 ''[[Ortschaft]]en'' | stifting = | postkoade = 26603, 26605, 26607 | tiidsône = [[UTC]] +1 | simmertiid = UTC +2 | koördinaten = {{Koördinaten yn tekst|53_28_17_N_7_29_1_E_scale:12500_type:landmark_region:DE|53° 28'N 7° 29'E}} | webside = [https://www.aurich.de/ www.aurich.de] | mapname = Nedersaksen | mapwidth = | lat_deg = 53 | lat_min = 28 | lat_sec = 17 | lat_dir = N | lon_deg = 7 | lon_min = 29 | lon_sec = 1 | lon_dir = E | tekst by posysjekaart = }} '''Auwerk''' ([[Dútsk]] en offisjeel: ''Aurich'', [[Nedersaksysk]] en [[East-Frysk]]: ''Auerk'') is in stêd yn [[East-Fryslân]] yn de [[Dútslân|Dútske]] [[Dielsteaten fan Dútslân|dielsteat]] [[Nedersaksen]]. De stêd leit yn it noardwesten fan Nedersaksen. Auwerk is it haadplak fan it distrikt [[Auwerk (distrikt)|Auwerk]]. It plak hat likernôch 43.000 ynwenners (2023) en is dêrmei it twadgrutste plak fan [[Eastfryslân]]. Yn it distrikt is it sûnt [[2004]] tastien om twatalige plaknambuorden te brûken, yn it [[Dútsk]] en it [[Eastfrysk Plat]]. == Geografy == Auwerk leit yn it sintrale part fan [[Eastfryslân]], yn it noardwesten fan de Dútske dielsteat [[Nedersaksen]]. De stêd is de haadstêd fan it [[Lânkring Auwerk]] en leit op likernôch 25 kilometer besuden de Waadseekust. Mei in oerflak fan 197,29 km² is Auwerk ien fan de grutste gemeenten fan East-Fryslân. De stedskearn leit sa'n fjouwer meter boppe seenivo, wylst it heechste punt fan de gemeente by de Aaibergen om de 14,5 meter boppe seenivo leit. It stedsgebiet leit op 'e grins fan de Eastfryske [[Geast (sân)|geast]] en de eardere feangebieten. De kearn fan Auwerk is ûntstien op in sânige geastrêch, dy't fanâlds in gaadlik plak foar bewenning wie tusken de grutte heech- en leechfeanen. Grutte parten fan de gemeente wurde noch altyd ynnommen troch lânbougrûn, wylst ek bosken en restanten fan feangebieten in wichtich part fan it lânskip foarmje. Auwerk hat yn ferliking mei oare gemeenten yn it binnenlân fan Eastfryslân in relatyf grut boskgebiet. De karakteristike ''Wallhecken'' (beamwâlen op ierden wâlen) foarmje op in soad plakken de skieding tusken greiden en boulân. De gemeente Auwerk wurdt yn it noarden begrinzge troch [[Großheide]] en [[Südbrookmerland]], yn it easten troch [[Wiesmoor]], yn it súdeasten troch [[Großefehn]], yn it suden troch [[Ihlow]] en yn it westen troch [[Krummhörn]] en [[Emden]]. Troch syn sintrale lizzing hat Auwerk fanâlds in wichtige funksje as bestjoerlik, ekonomysk en ferfiersknooppunt foar it grutste part fan East-Fryslân. It klimaat is, krekt as yn de rest fan Eastfryslân, sterk beynfloede troch de see. Dat soarget foar mylde winters, ridlik koele simmers en in relatyf lykmjittige ferdieling fan de delslach oer it hiele jier. Troch de oerhearskjende westewinen is it waar gauris wikseljend. == Namme == Oer de namme fan Auwerk is yn it ferline in protte skreaun. Alde fermeldings oer de namme binne: Affrica ([[1289]]), buta Awerkera geste Londe ([[1300]]), Auwerk ([[1402]]), Awerke ([[1413]]), Auwerick ([[1415]]), Aurik ([[1419]]), Auwreke ([[1424]]) en Auwerck ([[1426]]). [[Ofbyld:Aurich schild.jpg|thumb|left|In plaknammeboerd mei de Dútske en Nedersaksyske namme fan Auwerk.]] De namme is yn twa stikken te knippen. It earste part kin oersetten wurde nei ‘awe’, fan it [[Germaansk]]e wurd ''awjo'' dat wetterlân betsjutte soe. It twadde part, reke, moat dan ‘krite’ betsjutte. De namme betsjut dus ‘wetterryk gebiet’, of better: wetterlân. Dat falt te ferklearjen as wy nei de omkriten fan Auwerk sjogge sa't dat der yn de skiednis by lei. Yn de midsiuwen bestienen de omkriten fan Auwerk út grutte moerassen. De namme Aurich is in foarm dy’t ûntstien is troch ynfloeden fan it [[Heechdútsk]]. == Skiednis == De namme fan Auwerk komt it earst foar yn in [[Frysk]]e rjochterlike beskriuwing út de [[13e iuw]]. Yn de saneamde [[Brookmerbrief]] út [[1276]] wurdt sprutsen oer it plak Aurechove. It plak lei om de Lambertustsjerke dy’t troch de greve [[Maurits I fan Aldenburch]] stifte waard. De tsjerke is wijd oan de [[hillige Lambertus]], de biskop fan [[Maastricht]] dy’t yn [[703]] fermoarde waard. De tsjerketoer is hjoed de dei in wichtich plak yn de stêd. Om [[1350]] hinne kamen famyljes fan de [[Haadling]]en oan de macht yn East-Fryslân. Dy haadlingen wienen persoanen of ynfloedrike famyljes fan boeren dy't in soad lân en macht hienen. Yn it tiidrek fan de [[Fryske Frijheid]] krigen dizze famyljes in protte macht. Yn it begjin fan de [[16e iuw]] waard East-Fryslân belegere. Dêrnei begûn greve [[Edzard I]] yn [[1517]] mei de weropbou fan Auwerk. De strjitten fan it hjoeddeiske sintrum Auwerk binne foar in grut diel noch itselde as yn dy tiid. Yn [[1539]] waarden alle oerheidsfunksjes konsintrearre yn Auwerk. De stêd waard dêrmei de haadstêd fan it greefskip, en letter foarstendom, East-Fryslân. Fan [[1744]] ôf, mei de ein fan it foarstlike Hús út Auwerk, waard East-Fryslân part fan it keninkryk [[Prusen]]. Auwerk bleau wol haadstêd, mar dan fan de provinsje East-Fryslân. Yn de [[Napoleontyske tiid]] wie Auwerk it haadplak fan it arrondissemint East-Fryslân. Dat gebiet makke tusken [[1807]] en [[1810]] part út fan it [[Keninkryk Hollân]] en tusken [[1810]] en [[1813]] fan [[Frankryk]]. Doe’t nei dy tiid it [[Keninkryk Hannover]] (fan [[1815]] oant [[1866]]) ûntstie wie Auwerk wer haadstêd fan de provinsje East-Fryslân. Letter waard it leger ek stasjonearre yn Auwerk. Yn [[1966]] kaam it Keninkryk Hannover, en dus Auwerk en omkriten ek, yn hannen fan de Prusen. Oant [[1945]] bleau Auwerk haadplak fan East-Fryslân yn Prusen. Dizze dielsteat waard troch de alliearden opheft. It plak waard de haadstêd fan de nije bestjoerskrite Auwerk yn de dielsteat Nedersaksen. Dy bestjoerskrite bestie oant [[1978]], wêrnei't dizze bestjoerslaach opheft waard en de krite Weser-Ems oprjochte waard. Ek dy regio is alwer opheft en net mear ferfongen troch in nije bestjoersregio. Nei de [[Twadde Wrâldkriich]] groeide it plakje yn 1945 út fan rûm 7.000 ynwenners begjin dat jier nei likernôch 10.350 oan de ein fan 1945. Dat kaam benammen troch de grutte stream oan flechtlingen. Auwerk hat gearwurkingsferbannen mei [[Appingedam]], sûnt [[1989]], en [[Kepno]] ([[Poalen]]), sûnt [[2002]]. == Yndieling fan de gemeente == De gemeente wêr't Auwerk it haadplak fan is bestiet, sûnt de gemeentlike weryndieling, út 21 saneamde ''[[Ortsteil]]en''. Dat binne einliks gewoane doarpen. Al dy doarpen ha in eigen dielried wêryn de belangen fan it doarp behertige wurde. De plakken binne: {| |- valign=top | # [[Brockzetel]] # [[Dietrichsfeld]] # [[Egels (Aurich)|Egels]] # [[Extum]] # [[Georgsfeld]] # [[Haxtum]] # [[Kirchdorf (Aurich)|Kirchdorf]] # [[Langefeld]] # [[Middels]] # [[Pfalzdorf]] # [[Plaggenburg]] || # <li value="12">[[Popens]] # [[Rahe]] # [[Sandhorst]] # [[Schirum]] # [[Spekendorf]] # [[Tannenhausen]] # [[Walle (Auwerk)|Walle]] # [[Wallinghausen]] # [[Wiesens]] # Haadplak Auwerk |} == Befolkingsûntwikkeling == Om 1900 hinne lei it ynwennertal ridlik stabyl om de 5.000 ynwenners hinne. Nei de Twadde Wrâldkriich kamen der in protte Dútske lânferhuzers nei Auwerk ta. Dy lânferhuzers wienen ferdreaun út de eardere Ryksdútske gebieten yn East-Europa, of se kamen op eigen inisjatyf nei Auwerk. Troch weryndielingen yn it jier 1972 binne ferskillende gemeenten bestjoerlik ynlive by de stêd Auwerk, wat in positive útwurking hân hat op it ynwennertal fan de stêd. <timeline> ImageSize = width:700 height:225 PlotArea = width:650 height:200 left:33 bottom:18 AlignBars = justify Colors = id:canvas value:rgb(0.98,0.98,0.98) id:grid1 value:rgb(0.8,0.8,0.8) id:grid2 value:gray(0.8) id:bars value:rgb(0.75,0.75,0.75) id:text value:rgb(0.5,0.5,0.5) BackgroundColors = canvas:canvas DateFormat = yyyy Period = from:0 till:45 TimeAxis = orientation:vertical ScaleMajor = unit:year increment:10 start:0 gridcolor:grid1 plotData= color:g width:28 mark:(line,white) align:center fontsize:S color:bars bar:1804 from:start till:2 text:2128 bar:1821 from:start till:3 text:3163 bar:1861 from:start till:5 text:4712 bar:1871 from:start till:4 text:4264 bar:1885 from:start till:5 text:5395 bar:1895 from:start till:6 text:5899 bar:1905 from:start till:6 text:6141 bar:1925 from:start till:6 text:6136 bar:1933 from:start till:7 text:6558 bar:1939 from:start till:7 text:6874 bar:1945 from:start till:10 text:10.350 bar:1961 from:start till:13 text:12.982 bar:1970 from:start till:12 text:11.944 bar:1991 from:start till:37 text:37.187 bar:2001 from:start till:40 text:40.362 bar:2011 from:start till:40 text:40.606 TextData = pos:(50,200) fontsize:L textcolor:text text: Befolkingsûntjouwing fan de stêd Auwerk </timeline> == Wichtige plakken en gebouwen == [[Ofbyld:Turm Aurich.JPG|thumb|left|De toer fan de Lambertustsjerke]] * De [[Ostfriesische Landschaft]], it kulturele parlemint fan [[Eastfryslân]]. * De Stiftsmûne: Mei 28,7 meter de op ien nei heechste mûne yn Hollânske styl fan East-Fryslân. * It Knodtsche Haus: In boargerhûs yn Nederlânske let barokke styl. Bout om 1735 hinne troch de Hofboumaster Heinrich Horst as wenhûs. * De [[Upstalbeam]], stiennen piramide út [[1833]], monumint fan alle Friezen mei-inoar. * It Auricher Mausoleum: In neoromaans tsienhoekich gebou. Sûnt 1880 is dit it rêstplak foar de adellike famylje [[Sirksena]]. * De Sous-toer: In 25 meter heech keunstwurk fan Albert Sous út 1990. == Ekonomy == Yn Auwerk leit de wurkleazens op sa’n 13%. Dat is boppe it gemiddelde fan Nedersaksen. Dit hat te krijen mei de swakke ynfrastruktuer fan Auwerk. Om’t Auwerk tichtby de [[Waadsee]] leit is toerisme in belangrike boarne fan ynkomsten foar de stêd. De grutste wurkjouwer yn de omkriten is de wynturbinefabrikant [[Enercon]], de op twa nei grutste produsint op de wrâld. Dêrneist binne der in protte bedriuwen út sektoaren as de elektrotechnyk, masinebou, stielbou en de metaalsektor. It oandiel yn de ekonomy fan dizze bedriuwen is likernôch 35%. De ferdieling fan de oandielen yn de ekonomy fan de oare sektoaren binne: * Tsjinstferliening: 40% * Hannel: 15% * Lânbou: 10% == Keppelings om utens == * [http://fy.groepfanauwerk.org/experiences0.html Ferklearring oer de namme fan Auwerk op de webstee fan de Groep fan Auwerk] * [https://www.aurich.de/ Webstee oer de stêd Auwerk] {{boarnen|boarnefernijing= <references/> ---- {{Commonscat|Aurich|Auwerk}} }} [[Kategory:Auwerk| ]] [[Kategory:Auwerk (distrikt)]] [[Kategory:Plak yn Auwerk (distrikt)]] [[Kategory:Gemeente yn East-Fryslân]] [[Kategory:Plak yn Nedersaksen]] [[Kategory:Gemeente yn Nedersaksen]] 1djpmklg3je4odksaa7b7ziqt0bnmd4 1235820 1235777 2026-07-21T05:22:35Z Kening Aldgilles 167 1235820 wikitext text/x-wiki {{Universele ynfoboks stêd | namme = Auwerk<br>''Aurich''<br> ''Auerk'' | ôfbylding = Aurichrefkirche.jpg | ôfbyldingsbreedte = | ôfbyldingstekst = | wapen = [[Ofbyld:Flagge Aurich.svg|80px]]&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; [[Ofbyld:DEU Aurich COA.svg|60px]] | ynwennertal = 43.375 <small>(31.12.2023)</small><ref>[https://www.statistik.niedersachsen.de/startseite/ Landesamt für Statistik Niedersachsen]</ref> | oerflak = 197,29 km² | befolkingstichtens = 220 ynw./km² | stêdekloft = | hichte = 4 - 19 m | lân = {{DE}} | bestjoerlike ienheid 1 = Dielsteat | namme bestjoerlike ienheid 1= [[File:Flag of Lower Saxony.svg|20px]] [[Nedersaksen]] | bestjoerlike ienheid 2 = Lânkring | namme bestjoerlike ienheid 2= [[Auwerk (distrikt)|Auwerk]] ([[Eastfryslân]]) | boargemaster = | stêdsyndieling = 21 ''[[Ortsteil]]e'' yn 11 ''[[Ortschaft]]en'' | stifting = | postkoade = 26603, 26605, 26607 | tiidsône = [[UTC]] +1 | simmertiid = UTC +2 | koördinaten = {{Koördinaten yn tekst|53_28_17_N_7_29_1_E_scale:12500_type:landmark_region:DE|53° 28'N 7° 29'E}} | webside = [https://www.aurich.de/ www.aurich.de] | mapname = Nedersaksen | mapwidth = | lat_deg = 53 | lat_min = 28 | lat_sec = 17 | lat_dir = N | lon_deg = 7 | lon_min = 29 | lon_sec = 1 | lon_dir = E | tekst by posysjekaart = }} '''Auwerk''' ([[Dútsk]] en offisjeel: ''Aurich'', [[Nedersaksysk]] en [[Eastfrysk Plat]]: ''Auerk'') is in stêd yn [[Eastfryslân]] yn de [[Dútslân|Dútske]] [[Dielsteaten fan Dútslân|dielsteat]] [[Nedersaksen]]. De stêd leit yn it noardwesten fan Nedersaksen. Auwerk is it haadplak fan it distrikt [[Auwerk (distrikt)|Auwerk]]. It plak hat likernôch 43.000 ynwenners (2023) en is dêrmei it twadgrutste plak fan [[Eastfryslân]]. Auwerk wie iuwenlang residinsjestêd fan de Eastfryske foarsten en de sit fan it Prusyske, Hannoveraanske en letter wer Prusyske bestjoer fan Eastfryslân. Ek nei de [[Twadde Wrâldkriich]] bleau de stêd it bestjoerlike sintrum fan it ''Distrikt Auwerk'', oant dat yn [[1978]] gearfoege waard mei de bestjoersgebieten [[Aldenboarch]] en [[Osnabrück]] ta it ''Distrikt Wezer-Iems'', mei sit yn Aldenboarch. Dat bestjoersgebiet waard yn [[2004]] opheft. Oan 'e dei fan hjoed ta is Auwerk de sit fan in grut tal oerheidsynstellings, dêrûnder ferskate federale en dielsteatlike autoriteiten. Ek de [[Eastfryske Lânskip]], it kulturele parlemint fan Eastfryslân, hat syn sit yn Auwerk. Nei de Twadde Wrâldkriich ûntwikkele Auwerk him stadichoan fan in stêd dêr't benammen amtners wennen ta in mear yndustrialisearre en tsjinstferlienende stêd. Dy ekonomyske omslach waard benammen yn de jierren njoggentich sichtber troch de sterke groei fan [[Enercon]], in fabrikant fan wynturbines dy't syn haadkantoar yn Auwerk hat. It bedriuw is mei mear as 2.800 wurknimmers de grutste partikuliere wurkjouwer fan de stêd. == Geografy == Auwerk leit yn it sintrale part fan [[Eastfryslân]], yn it noardwesten fan de Dútske dielsteat [[Nedersaksen]]. De stêd is de haadstêd fan it [[Lânkring Auwerk]] en leit op likernôch 25 kilometer besuden de Waadseekust. Mei in oerflak fan 197,29 km² is Auwerk ien fan de grutste gemeenten fan Eastfryslân. De stedskearn leit sa'n fjouwer meter boppe seenivo, wylst it heechste punt fan de gemeente by de Aaibergen om de 14,5 meter boppe seenivo leit. It stedsgebiet leit op 'e grins fan de Eastfryske [[Geast (sân)|geast]] en de eardere feangebieten. De kearn fan Auwerk is ûntstien op in sânige geastrêch, dy't fanâlds in gaadlik plak foar bewenning wie tusken de grutte heech- en leechfeanen. Grutte parten fan de gemeente wurde noch altyd ynnommen troch lânbougrûn, wylst ek bosken en restanten fan feangebieten in wichtich part fan it lânskip foarmje. Auwerk hat yn ferliking mei oare gemeenten yn it binnenlân fan Eastfryslân in relatyf grut boskgebiet. De karakteristike ''Wallhecken'' (beamwâlen op ierden wâlen) foarmje op in soad plakken de skieding tusken greiden en boulân. De gemeente Auwerk wurdt yn it noarden begrinzge troch [[Großheide]] en [[Südbrookmerland]], yn it easten troch [[Wiesmoor]], yn it súdeasten troch [[Großefehn]], yn it suden troch [[Ihlow]] en yn it westen troch [[Krummhörn]] en [[Emden]]. Troch syn sintrale lizzing hat Auwerk fanâlds in wichtige funksje as bestjoerlik, ekonomysk en ferfiersknooppunt foar it grutste part fan East-Fryslân (it hiele skiereilân). It klimaat is, krekt as yn de rest fan Eastfryslân, sterk beynfloede troch de see. Dat soarget foar mylde winters, ridlik koele simmers en in relatyf lykmjittige ferdieling fan de delslach oer it hiele jier. Troch de oerhearskjende westewinen is it waar gauris wikseljend. === Stedsyndieling === De stêd dêr't Auwerk it kearnplak fan is, bestiet sûnt de gemeentlike weryndieling fan 1972 út 21 saneamde ''[[Ortsteil]]en''. Dat binne sawol stedsdielen as gewoane doarpen. Al dy stedsdielen en doarpen ha in eigen dielried wêryn't de belangen fan it doarp behertige wurde. De plakken binne: {| |- valign=top | # [[Brockzetel]] # [[Dietrichsfeld]] # [[Egels (Aurich)|Egels]] # [[Extum]] # [[Georgsfeld]] # [[Haxtum]] # [[Kirchdorf (Aurich)|Kirchdorf]] # [[Langefeld]] # [[Middels]] # [[Pfalzdorf]] # [[Plaggenburg]] || # <li value="12">[[Popens]] # [[Rahe]] # [[Sandhorst]] # [[Schirum]] # [[Spekendorf]] # [[Tannenhausen]] # [[Walle (Auwerk)|Walle]] # [[Wallinghausen]] # [[Wiesens]] # Haadplak Auwerk |} == Namme == Oer de namme fan Auwerk is yn it ferline in protte skreaun. Alde fermeldings oer de namme binne: Affrica ([[1289]]), buta Awerkera geste Londe ([[1300]]), Auwerk ([[1402]]), Awerke ([[1413]]), Auwerick ([[1415]]), Aurik ([[1419]]), Auwreke ([[1424]]) en Auwerck ([[1426]]). [[Ofbyld:Aurich schild.jpg|thumb|left|In plaknammeboerd mei de Dútske en Nedersaksyske namme fan Auwerk.]] De namme is yn twa stikken te knippen. It earste part kin oersetten wurde nei ‘awe’, fan it [[Germaansk]]e wurd ''awjo'' dat wetterlân betsjutte soe. It twadde part, reke, moat dan ‘krite’ betsjutte. De namme betsjut dus ‘wetterryk gebiet’, of better: wetterlân. Dat falt te ferklearjen as wy nei de omkriten fan Auwerk sjogge sa't dat der yn de skiednis by lei. Yn de midsiuwen bestienen de omkriten fan Auwerk út grutte moerassen. De namme Aurich is in foarm dy’t ûntstien is troch ynfloeden fan it [[Heechdútsk]]. Yn it distrikt is it sûnt [[2004]] tastien om twatalige plaknambuorden te brûken, yn it [[Dútsk]] en it [[Eastfrysk Plat]]. == Skiednis == === Midsiuwen === De namme fan Auwerk komt foar it earst foar yn in [[Frysk]]e rjochterlike tekst út de [[13e iuw]]. Yn de saneamde [[Brookmerbrief]] út [[1276]] wurdt it plak neamd as ''Aurechove''. It âldste spoar fan bewenning yn 'e binnenstêd fan Auwerk (fragminten fan skippen) datearret út 'e 9e iuw en waard ûntdutsen by opgravings yn 2009.<ref>''Ostfriesischer Kurier'', 27.&nbsp;jannewaris 2009, side&nbsp;12</ref> De delsetting ûntstie om de [[Lambertustsjerke (Auwerk)|Lambertustsjerke]], dy't nei alle gedachten yn de [[12e iuw]] stifte waard troch greve [[Maurits I fan Aldenburch]]. De tsjerke waard wijd oan de [[hillige Lambertus]], de biskop fan [[Maastricht]], dy't yn [[703]] de marteldea stoar. De frijsteande klokketoer fan de tsjerke is tsjintwurdich ien fan de bekendste bylden fan de stêd. Yn de tiid fan de [[Fryske Frijheid]] ûntjoech Auwerk him ta in bestjoerlik sintrum. Om [[1350]] hinne kamen ferskate [[Haadling]]efamyljes oan de macht yn Eastfryslân. Dy ynfloedrike grûnbesitters bouden yn en om Auwerk ferskate [[stins|stinzen]] en ferdigeningswurken. Under de striid tusken de ferskillende haadlingefamyljes waard it plak ferskate kearen troffen troch kriichshannelingen. === Grevetiid === [[Ofbyld:Jacob Cornelisz van Amsterdam.jpg|thumb|[[Edzard de Grutte]] (1462-1528))]] Yn it begjin fan de [[16e iuw]] waard Eastfryslân rekke troch de [[Saksyske Skeel]], dêr't hartoch [[Hindrik I fan Brunswyk-Wolfenbüttel]] in grut part fan it gebiet besette. Nei't de fijân him weromluts, liet greve [[Edzard I fan Eastfryslân]] Auwerk fan [[1517]] ôf op 'e nij ynrjochtsje. Yn dy tiid krige it plak in planmjittich strjittepatroan, dat foar in grut part noch altyd yn it hjoeddeistige stedssintrum werom te kennen is. Yn [[1539]] waard Auwerk de fêste sit fan de lânsregearing fan it [[Greefskip Eastfryslân]]. Fan dat stuit ôf ûntjoech de stêd him ta it politike sintrum fan it greefskip en, fan [[1654]] ôf, fan it [[Foarstendom Eastfryslân]]. Yn de [[16e iuw]] waard it paleis fan de greven en letter foarsten fan Eastfryslân útwreide ta it hjoeddeistige [[Slot Auwerk]]. Ek fêstigen it Hofgerjocht, de Rekkenkeamer en oare bestjoersynstellings har yn de stêd. Nei't foarst [[Karel Edzard fan Eastfryslân]] yn [[1744]] sûnder erfgenamt ferstoar, foel Eastfryslân ta oan it [[Keninkryk Prusen]]. Auwerk bleau de haadstêd fan de Prusyske provinsje Eastfryslân en behâlde syn bestjoerlike funksje. === Under frjemd bewâld === Yn de [[Napoleontyske tiid]] feroare it bestjoer ferskate kearen. Tusken [[1807]] en [[1810]] hearde Eastfryslân by it [[Keninkryk Hollân]] en dêrnei, oant [[1813]], by it [[Earste Frânske Keizerryk]]. Auwerk wie yn dy tiid it haadplak fan it arrondissemint Eastfryslân. Nei it [[Kongres fan Wenen]] kaam Eastfryslân yn [[1815]] by it [[Keninkryk Hannover]], dêr't Auwerk op 'e nij de haadstêd fan de provinsje Eastfryslân waard. Nei de [[Eastenryksk-Prusyske Oarloch]] waard Hannover yn [[1866]] troch Prusen anneksearre. [[Ofbyld:Aurich1900.jpg|thumb|Merkeplein yn 'e Auwerker binnenstêd om 1900 hinne]] Yn de [[19e iuw]] groeide Auwerk út ta in wichtich bestjoers- en garnizoensplak. Nije oerheidsgebouwen, skoallen en kazernes waarden boud en mei de komst fan it spoar yn [[1883]] waard de stêd better ferbûn mei de rest fan [[East-Fryslân]] (it hiele skiereilân) en [[Dútslân]]. === 20e en 21e iuw === Yn de tiid fan it [[Nasjonaal-sosjalisme]] waarden ek yn Auwerk Joadske ynwenners en politike tsjinstanners ferfolge. By de [[Kristallnacht]] yn [[1938]] waard de synagoge fernield. Yn de [[Twadde Wrâldkriich]] bleau Auwerk foar in grut part sparre foar swiere bombardeminten, sadat it histoaryske stedssintrum mar beheind skea oprûn. Nei de oarloch naam de befolking yn koarte tiid sterk ta troch de komst fan flechtlingen en ferdreaunen út de eardere Dútske eastgebieten. It tal ynwenners groeide yn [[1945]] fan goed 7.000 oan it begjin fan it jier nei mear as 10.000 oan de ein fan datselde jier. Oant [[1945]] wie Auwerk de haadstêd fan de Prusyske provinsje Eastfryslân. Nei de opheffing fan Prusen kaam de stêd yn de nije dielsteat [[Nedersaksen]] te lizzen. Fan [[1948]] oant [[1978]] wie Auwerk de sit fan it bestjoersgebiet Auwerk. Nei de bestjoerlike herfoarming fan [[1978]] waard dy bestjoerslaach opheft en opnommen yn de bestjoerskrite ''Weser-Ems'', dy't op syn bar yn [[2004]] opheft waard. By de gemeentlike weryndieling fan [[1972]] waarden in tal omlizzende doarpen by Auwerk foege, wêrtroch't it grûngebiet fan de gemeente flink útwreide waard. Sûnt dy tiid hat de stêd har fierder ûntwikkele as it bestjoerlike, ekonomyske en kulturele sintrum fan Eastfryslân. Auwerk ûnderhâldt sûnt [[1989]] in stêdebân mei [[Appingedam]] yn de provinsje [[Grinslân]] en sûnt [[2002]] mei [[Kępno]] yn [[Poalen]]. === Befolkingsûntwikkeling === Om 1900 hinne lei it ynwennertal ridlik stabyl om de 5.000 ynwenners hinne. Nei de Twadde Wrâldkriich kamen der in protte Dútske lânferhuzers nei Auwerk ta. Dy lânferhuzers wienen ferdreaun út de eardere Ryksdútske gebieten yn East-Europa, of se kamen op eigen inisjatyf nei Auwerk. Troch weryndielingen yn it jier 1972 binne ferskillende gemeenten bestjoerlik ynlive by de stêd Auwerk, wat in positive útwurking hân hat op it ynwennertal fan de stêd. <timeline> ImageSize = width:700 height:225 PlotArea = width:650 height:200 left:33 bottom:18 AlignBars = justify Colors = id:canvas value:rgb(0.98,0.98,0.98) id:grid1 value:rgb(0.8,0.8,0.8) id:grid2 value:gray(0.8) id:bars value:rgb(0.75,0.75,0.75) id:text value:rgb(0.5,0.5,0.5) BackgroundColors = canvas:canvas DateFormat = yyyy Period = from:0 till:45 TimeAxis = orientation:vertical ScaleMajor = unit:year increment:10 start:0 gridcolor:grid1 plotData= color:g width:28 mark:(line,white) align:center fontsize:S color:bars bar:1804 from:start till:2 text:2128 bar:1821 from:start till:3 text:3163 bar:1861 from:start till:5 text:4712 bar:1871 from:start till:4 text:4264 bar:1885 from:start till:5 text:5395 bar:1895 from:start till:6 text:5899 bar:1905 from:start till:6 text:6141 bar:1925 from:start till:6 text:6136 bar:1933 from:start till:7 text:6558 bar:1939 from:start till:7 text:6874 bar:1945 from:start till:10 text:10.350 bar:1961 from:start till:13 text:12.982 bar:1970 from:start till:12 text:11.944 bar:1991 from:start till:37 text:37.187 bar:2001 from:start till:40 text:40.362 bar:2011 from:start till:40 text:40.606 bar:2021 from:start till:43 text:42.544 TextData = pos:(50,200) fontsize:L textcolor:text text: Befolkingsûntjouwing fan de stêd Auwerk </timeline> == Wichtige plakken en gebouwen == [[Ofbyld:Turm Aurich.JPG|thumb|left|De toer fan de Lambertustsjerke]] * De [[Ostfriesische Landschaft]], it kulturele parlemint fan [[Eastfryslân]]. * De Stiftsmûne: Mei 28,7 meter de op ien nei heechste mûne yn Hollânske styl fan Eastfryslân. * It Knodtsche Haus: In boargerhûs yn Nederlânske let barokke styl. Bout om 1735 hinne troch de Hofboumaster Heinrich Horst as wenhûs. * De [[Upstalbeam]], stiennen piramide út [[1833]], monumint fan alle Friezen mei-inoar. * It Auricher Mausoleum: In neoromaans tsienhoekich gebou. Sûnt 1880 is dit it rêstplak foar de adellike famylje [[Sirksena]]. * De Sous-toer: In 25 meter heech keunstwurk fan Albert Sous út 1990. == Ekonomy == Yn Auwerk leit de wurkleazens op sa’n 13%. Dat is boppe it gemiddelde fan Nedersaksen. Dit hat te krijen mei de swakke ynfrastruktuer fan Auwerk. Om’t Auwerk tichtby de [[Waadsee]] leit is toerisme in belangrike boarne fan ynkomsten foar de stêd. De grutste wurkjouwer yn de omkriten is de wynturbinefabrikant [[Enercon]], de op twa nei grutste produsint op de wrâld. Dêrneist binne der in protte bedriuwen út sektoaren as de elektrotechnyk, masinebou, stielbou en de metaalsektor. It oandiel yn de ekonomy fan dizze bedriuwen is likernôch 35%. De ferdieling fan de oandielen yn de ekonomy fan de oare sektoaren binne: * Tsjinstferliening: 40% * Hannel: 15% * Lânbou: 10% == Keppelings om utens == * [http://fy.groepfanauwerk.org/experiences0.html Ferklearring oer de namme fan Auwerk op de webstee fan de Groep fan Auwerk] * [https://www.aurich.de/ Webstee oer de stêd Auwerk] {{boarnen|boarnefernijing= <references/> ---- {{Commonscat|Aurich|Auwerk}} }} [[Kategory:Auwerk| ]] [[Kategory:Auwerk (distrikt)]] [[Kategory:Plak yn Auwerk (distrikt)]] [[Kategory:Gemeente yn East-Fryslân]] [[Kategory:Plak yn Nedersaksen]] [[Kategory:Gemeente yn Nedersaksen]] c5o468vgyaac3w38zev43eh96txy8k9 1235825 1235820 2026-07-21T05:42:16Z Kening Aldgilles 167 1235825 wikitext text/x-wiki {{Universele ynfoboks stêd | namme = Auwerk<br>''Aurich''<br> ''Auerk'' | ôfbylding = Aurichrefkirche.jpg | ôfbyldingsbreedte = | ôfbyldingstekst = | wapen = [[Ofbyld:Flagge Aurich.svg|80px]]&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; [[Ofbyld:DEU Aurich COA.svg|60px]] | ynwennertal = 43.375 <small>(31.12.2023)</small><ref>[https://www.statistik.niedersachsen.de/startseite/ Landesamt für Statistik Niedersachsen]</ref> | oerflak = 197,29 km² | befolkingstichtens = 220 ynw./km² | stêdekloft = | hichte = 4 - 19 m | lân = {{DE}} | bestjoerlike ienheid 1 = Dielsteat | namme bestjoerlike ienheid 1= [[File:Flag of Lower Saxony.svg|20px]] [[Nedersaksen]] | bestjoerlike ienheid 2 = Lânkring | namme bestjoerlike ienheid 2= [[Auwerk (distrikt)|Auwerk]] ([[Eastfryslân]]) | boargemaster = | stêdsyndieling = 21 ''[[Ortsteil]]e'' yn 11 ''[[Ortschaft]]en'' | stifting = | postkoade = 26603, 26605, 26607 | tiidsône = [[UTC]] +1 | simmertiid = UTC +2 | koördinaten = {{Koördinaten yn tekst|53_28_17_N_7_29_1_E_scale:12500_type:landmark_region:DE|53° 28'N 7° 29'E}} | webside = [https://www.aurich.de/ www.aurich.de] | mapname = Nedersaksen | mapwidth = | lat_deg = 53 | lat_min = 28 | lat_sec = 17 | lat_dir = N | lon_deg = 7 | lon_min = 29 | lon_sec = 1 | lon_dir = E | tekst by posysjekaart = }} '''Auwerk''' ([[Dútsk]] en offisjeel: ''Aurich'', [[Nedersaksysk]] en [[Eastfrysk Plat]]: ''Auerk'') is in stêd yn [[Eastfryslân]] yn de [[Dútslân|Dútske]] [[Dielsteaten fan Dútslân|dielsteat]] [[Nedersaksen]]. De stêd leit yn it noardwesten fan Nedersaksen. Auwerk is it haadplak fan it distrikt [[Auwerk (distrikt)|Auwerk]]. It plak hat likernôch 43.000 ynwenners (2023) en is dêrmei it twadgrutste plak fan [[Eastfryslân]]. Auwerk wie iuwenlang residinsjestêd fan de Eastfryske foarsten en de sit fan it Prusyske, Hannoveraanske en letter wer Prusyske bestjoer fan Eastfryslân. Ek nei de [[Twadde Wrâldkriich]] bleau de stêd it bestjoerlike sintrum fan it ''Distrikt Auwerk'', oant dat yn [[1978]] gearfoege waard mei de bestjoersgebieten [[Aldenboarch]] en [[Osnabrück]] ta it ''Distrikt Wezer-Iems'', mei sit yn Aldenboarch. Dat bestjoersgebiet waard yn [[2004]] opheft. Oan 'e dei fan hjoed ta is Auwerk de sit fan in grut tal oerheidsynstellings, dêrûnder ferskate federale en dielsteatlike autoriteiten. Ek de [[Eastfryske Lânskip]], it kulturele parlemint fan Eastfryslân, hat syn sit yn Auwerk. Nei de Twadde Wrâldkriich ûntwikkele Auwerk him stadichoan fan in stêd dêr't benammen amtners wennen ta in mear yndustrialisearre en tsjinstferlienende stêd. Dy ekonomyske omslach waard benammen yn de jierren njoggentich sichtber troch de sterke groei fan [[Enercon]], in fabrikant fan wynturbines dy't syn haadkantoar yn Auwerk hat. It bedriuw is mei mear as 2.800 wurknimmers de grutste partikuliere wurkjouwer fan de stêd. == Geografy == Auwerk leit yn it sintrale part fan [[Eastfryslân]], yn it noardwesten fan de Dútske dielsteat [[Nedersaksen]]. De stêd is de haadstêd fan it [[Lânkring Auwerk]] en leit op likernôch 25 kilometer besuden de Waadseekust. Mei in oerflak fan 197,29 km² is Auwerk ien fan de grutste gemeenten fan Eastfryslân. De stedskearn leit sa'n fjouwer meter boppe seenivo, wylst it heechste punt fan de gemeente by de Aaibergen om de 14,5 meter boppe seenivo leit. It stedsgebiet leit op 'e grins fan de Eastfryske [[Geast (sân)|geast]] en de eardere feangebieten. De kearn fan Auwerk is ûntstien op in sânige geastrêch, dy't fanâlds in gaadlik plak foar bewenning wie tusken de grutte heech- en leechfeanen. Grutte parten fan de gemeente wurde noch altyd ynnommen troch lânbougrûn, wylst ek bosken en restanten fan feangebieten in wichtich part fan it lânskip foarmje. Auwerk hat yn ferliking mei oare gemeenten yn it binnenlân fan Eastfryslân in relatyf grut boskgebiet. De karakteristike ''Wallhecken'' (beamwâlen op ierden wâlen) foarmje op in soad plakken de skieding tusken greiden en boulân. De gemeente Auwerk wurdt yn it noarden begrinzge troch [[Großheide]] en [[Südbrookmerland]], yn it easten troch [[Wiesmoor]], yn it súdeasten troch [[Großefehn]], yn it suden troch [[Ihlow]] en yn it westen troch [[Krummhörn]] en [[Emden]]. Troch syn sintrale lizzing hat Auwerk fanâlds in wichtige funksje as bestjoerlik, ekonomysk en ferfiersknooppunt foar it grutste part fan East-Fryslân (it hiele skiereilân). It klimaat is, krekt as yn de rest fan Eastfryslân, sterk beynfloede troch de see. Dat soarget foar mylde winters, ridlik koele simmers en in relatyf lykmjittige ferdieling fan de delslach oer it hiele jier. Troch de oerhearskjende westewinen is it waar gauris wikseljend. === Stedsyndieling === De stêd dêr't Auwerk it kearnplak fan is, bestiet sûnt de gemeentlike weryndieling fan 1972 út 21 saneamde ''[[Ortsteil]]en''. Dat binne sawol stedsdielen as gewoane doarpen. Al dy stedsdielen en doarpen ha in eigen dielried wêryn't de belangen fan it doarp behertige wurde. De plakken binne: {| |- valign=top | # [[Brockzetel]] # [[Dietrichsfeld]] # [[Egels (Aurich)|Egels]] # [[Extum]] # [[Georgsfeld]] # [[Haxtum]] # [[Kirchdorf (Aurich)|Kirchdorf]] # [[Langefeld]] # [[Middels]] # [[Pfalzdorf]] # [[Plaggenburg]] || # <li value="12">[[Popens]] # [[Rahe]] # [[Sandhorst]] # [[Schirum]] # [[Spekendorf]] # [[Tannenhausen]] # [[Walle (Auwerk)|Walle]] # [[Wallinghausen]] # [[Wiesens]] # Haadplak Auwerk |} == Namme == Oer de namme fan Auwerk is yn it ferline in protte skreaun. Alde fermeldings oer de namme binne: Affrica ([[1289]]), buta Awerkera geste Londe ([[1300]]), Auwerk ([[1402]]), Awerke ([[1413]]), Auwerick ([[1415]]), Aurik ([[1419]]), Auwreke ([[1424]]) en Auwerck ([[1426]]). [[Ofbyld:Aurich schild.jpg|thumb|left|In plaknammeboerd mei de Dútske en Nedersaksyske namme fan Auwerk.]] De namme is yn twa stikken te knippen. It earste part kin oersetten wurde nei ‘awe’, fan it [[Germaansk]]e wurd ''awjo'' dat wetterlân betsjutte soe. It twadde part, reke, moat dan ‘krite’ betsjutte. De namme betsjut dus ‘wetterryk gebiet’, of better: wetterlân. Dat falt te ferklearjen as wy nei de omkriten fan Auwerk sjogge sa't dat der yn de skiednis by lei. Yn de midsiuwen bestienen de omkriten fan Auwerk út grutte moerassen. De namme Aurich is in foarm dy’t ûntstien is troch ynfloeden fan it [[Heechdútsk]]. Yn it distrikt is it sûnt [[2004]] tastien om twatalige plaknambuorden te brûken, yn it [[Dútsk]] en it [[Eastfrysk Plat]]. == Skiednis == === Midsiuwen === De namme fan Auwerk komt foar it earst foar yn in [[Frysk]]e rjochterlike tekst út de [[13e iuw]]. Yn de saneamde [[Brookmerbrief]] út [[1276]] wurdt it plak neamd as ''Aurechove''. It âldste spoar fan bewenning yn 'e binnenstêd fan Auwerk (fragminten fan skippen) datearret út 'e 9e iuw en waard ûntdutsen by opgravings yn 2009.<ref>''Ostfriesischer Kurier'', 27.&nbsp;jannewaris 2009, side&nbsp;12</ref> De delsetting ûntstie om de [[Lambertustsjerke (Auwerk)|Lambertustsjerke]], dy't nei alle gedachten yn de [[12e iuw]] stifte waard troch greve [[Maurits I fan Aldenburch]]. De tsjerke waard wijd oan de [[hillige Lambertus]], de biskop fan [[Maastricht]], dy't yn [[703]] de marteldea stoar. De frijsteande klokketoer fan de tsjerke is tsjintwurdich ien fan de bekendste bylden fan de stêd. Yn de tiid fan de [[Fryske Frijheid]] ûntjoech Auwerk him ta in bestjoerlik sintrum. Om [[1350]] hinne kamen ferskate [[Haadling]]efamyljes oan de macht yn Eastfryslân. Dy ynfloedrike grûnbesitters bouden yn en om Auwerk ferskate [[stins|stinzen]] en ferdigeningswurken. Under de striid tusken de ferskillende haadlingefamyljes waard it plak ferskate kearen troffen troch kriichshannelingen. === Grevetiid === [[Ofbyld:Jacob Cornelisz van Amsterdam.jpg|thumb|[[Edzard de Grutte]] (1462-1528))]] Yn it begjin fan de [[16e iuw]] waard Eastfryslân rekke troch de [[Saksyske Skeel]], dêr't hartoch [[Hindrik I fan Brunswyk-Wolfenbüttel]] in grut part fan it gebiet besette. Nei't de fijân him weromluts, liet greve [[Edzard I fan Eastfryslân]] Auwerk fan [[1517]] ôf op 'e nij ynrjochtsje. Yn dy tiid krige it plak in planmjittich strjittepatroan, dat foar in grut part noch altyd yn it hjoeddeistige stedssintrum werom te kennen is. Yn [[1539]] waard Auwerk de fêste sit fan de lânsregearing fan it [[Greefskip Eastfryslân]]. Fan dat stuit ôf ûntjoech de stêd him ta it politike sintrum fan it greefskip en, fan [[1654]] ôf, fan it [[Foarstendom Eastfryslân]]. Yn de [[16e iuw]] waard it paleis fan de greven en letter foarsten fan Eastfryslân útwreide ta it hjoeddeistige [[Slot Auwerk]]. Ek fêstigen it Hofgerjocht, de Rekkenkeamer en oare bestjoersynstellings har yn de stêd. Nei't foarst [[Karel Edzard fan Eastfryslân]] yn [[1744]] sûnder erfgenamt ferstoar, foel Eastfryslân ta oan it [[Keninkryk Prusen]]. Auwerk bleau de haadstêd fan de Prusyske provinsje Eastfryslân en behâlde syn bestjoerlike funksje. === Under frjemd bewâld === Yn de [[Napoleontyske tiid]] feroare it bestjoer ferskate kearen. Tusken [[1807]] en [[1810]] hearde Eastfryslân by it [[Keninkryk Hollân]] en dêrnei, oant [[1813]], by it [[Earste Frânske Keizerryk]]. Auwerk wie yn dy tiid it haadplak fan it arrondissemint Eastfryslân. Nei it [[Kongres fan Wenen]] kaam Eastfryslân yn [[1815]] by it [[Keninkryk Hannover]], dêr't Auwerk op 'e nij de haadstêd fan de provinsje Eastfryslân waard. Nei de [[Eastenryksk-Prusyske Oarloch]] waard Hannover yn [[1866]] troch Prusen anneksearre. [[Ofbyld:Aurich1900.jpg|thumb|Merkeplein yn 'e Auwerker binnenstêd om 1900 hinne]] Yn de [[19e iuw]] groeide Auwerk út ta in wichtich bestjoers- en garnizoensplak. Nije oerheidsgebouwen, skoallen en kazernes waarden boud en mei de komst fan it spoar yn [[1883]] waard de stêd better ferbûn mei de rest fan [[East-Fryslân]] (it hiele skiereilân) en [[Dútslân]]. === 20e en 21e iuw === Yn de tiid fan it [[Nasjonaal-sosjalisme]] waarden ek yn Auwerk Joadske ynwenners en politike tsjinstanners ferfolge. By de [[Kristallnacht]] yn [[1938]] waard de synagoge fernield. Yn de [[Twadde Wrâldkriich]] bleau Auwerk foar in grut part sparre foar swiere bombardeminten, sadat it histoaryske stedssintrum mar beheind skea oprûn. Nei de oarloch naam de befolking yn koarte tiid sterk ta troch de komst fan flechtlingen en ferdreaunen út de eardere Dútske eastgebieten. It tal ynwenners groeide yn [[1945]] fan goed 7.000 oan it begjin fan it jier nei mear as 10.000 oan de ein fan datselde jier. Oant [[1945]] wie Auwerk de haadstêd fan de Prusyske provinsje Eastfryslân. Nei de opheffing fan Prusen kaam de stêd yn de nije dielsteat [[Nedersaksen]] te lizzen. Fan [[1948]] oant [[1978]] wie Auwerk de sit fan it bestjoersgebiet Auwerk. Nei de bestjoerlike herfoarming fan [[1978]] waard dy bestjoerslaach opheft en opnommen yn de bestjoerskrite ''Weser-Ems'', dy't op syn bar yn [[2004]] opheft waard. By de gemeentlike weryndieling fan [[1972]] waarden in tal omlizzende doarpen by Auwerk foege, wêrtroch't it grûngebiet fan de gemeente flink útwreide waard. Sûnt dy tiid hat de stêd har fierder ûntwikkele as it bestjoerlike, ekonomyske en kulturele sintrum fan Eastfryslân. Auwerk ûnderhâldt sûnt [[1989]] in stêdebân mei [[Appingedam]] yn de provinsje [[Grinslân]] en sûnt [[2002]] mei [[Kępno]] yn [[Poalen]]. === Befolkingsûntwikkeling === Om 1900 hinne lei it ynwennertal ridlik stabyl om de 5.000 ynwenners hinne. Nei de Twadde Wrâldkriich kamen der in protte Dútske lânferhuzers nei Auwerk ta. Dy lânferhuzers wienen ferdreaun út de eardere Ryksdútske gebieten yn East-Europa, of se kamen op eigen inisjatyf nei Auwerk. Troch weryndielingen yn it jier 1972 binne ferskillende gemeenten bestjoerlik ynlive by de stêd Auwerk, wat in positive útwurking hân hat op it ynwennertal fan de stêd. <timeline> ImageSize = width:700 height:225 PlotArea = width:650 height:200 left:33 bottom:18 AlignBars = justify Colors = id:canvas value:rgb(0.98,0.98,0.98) id:grid1 value:rgb(0.8,0.8,0.8) id:grid2 value:gray(0.8) id:bars value:rgb(0.75,0.75,0.75) id:text value:rgb(0.5,0.5,0.5) BackgroundColors = canvas:canvas DateFormat = yyyy Period = from:0 till:45 TimeAxis = orientation:vertical ScaleMajor = unit:year increment:10 start:0 gridcolor:grid1 plotData= color:g width:28 mark:(line,white) align:center fontsize:S color:bars bar:1804 from:start till:2 text:2128 bar:1821 from:start till:3 text:3163 bar:1861 from:start till:5 text:4712 bar:1871 from:start till:4 text:4264 bar:1885 from:start till:5 text:5395 bar:1895 from:start till:6 text:5899 bar:1905 from:start till:6 text:6141 bar:1925 from:start till:6 text:6136 bar:1933 from:start till:7 text:6558 bar:1939 from:start till:7 text:6874 bar:1945 from:start till:10 text:10.350 bar:1961 from:start till:13 text:12.982 bar:1970 from:start till:12 text:11.944 bar:1991 from:start till:37 text:37.187 bar:2001 from:start till:40 text:40.362 bar:2011 from:start till:40 text:40.606 bar:2021 from:start till:43 text:42.544 TextData = pos:(50,200) fontsize:L textcolor:text text: Befolkingsûntjouwing fan de stêd Auwerk </timeline> == Wichtige plakken en gebouwen == [[Ofbyld:Turm Aurich.JPG|thumb|left|De toer fan de Lambertustsjerke]] * De [[Ostfriesische Landschaft]], it kulturele parlemint fan [[Eastfryslân]]. * De Stiftsmûne: Mei 28,7 meter de op ien nei heechste mûne yn Hollânske styl fan Eastfryslân. * It Knodtsche Haus: In boargerhûs yn Nederlânske let barokke styl. Bout om 1735 hinne troch de Hofboumaster Heinrich Horst as wenhûs. * De [[Upstalbeam]], stiennen piramide út [[1833]], monumint fan alle Friezen mei-inoar. * It Auricher Mausoleum: In neoromaans tsienhoekich gebou. Sûnt 1880 is dit it rêstplak foar de adellike famylje [[Sirksena]]. * De Sous-toer: In 25 meter heech keunstwurk fan Albert Sous út 1990. == Ferkear en ferfier == [[Ofbyld:Ostfriesland Verkehr-de.svg|thumb|Ferkearskaart fan Eastfryslân]] Auwerk is fanâlds it wichtichste ferkearsknooppunt fan it binnenlân fan East-Fryslân. Hoewol't de stêd net oan in rivier of see leit, hat de sintrale lizzing derfoar soarge dat Auwerk him ûntwikkele ta in krúspunt fan diken, spoarlinen en wetterwegen. Fanút de stêd rinne ferkearsferbiningen yn alle rjochtingen fan it East-Fryske skiereilân en nei de omlizzende regio's. Bysûnder is dat Auwerk net direkt oan in sneldyk leit. === Dykferkear === De stêd leit sa'n 15 kilometer fan de [[Autobahn 31]] (Emden–Leer–Oberhausen), dy't de wichtichste noard-súdferbining fan Eastfryslân foarmet. De A31 jout oansluting op it Dútske sneldyknetwurk en wurdt yn Eastfryslân ek wol ''Ostfriesenspieß'' neamd. Dêrnjonken is Auwerk in wichtich knooppunt fan ferskate [[Bundesstraße]]n. De [[Bundesstraße 72]] ferbynt de stêd mei [[Noarden (stêd)|Noarden]], [[Emden]] en [[Kloppenboarch]], wylst de [[Bundesstraße 210]] rint nei [[Emden]] yn it westen en [[Wittmund]] en [[Wilhelmshaven]] yn it easten. Fierders begjint de [[Bundesstraße 436]] yn Auwerk, dy't fia [[Wiesmoor]] nei [[Lier (stêd)|Lier]] rint. Troch dy diken hat Auwerk in sintrale funksje yn it regionale dykferkear. Om it histoaryske stedssintrum safolle mooglik te ûntlêstigjen is yn de rin fan de tweintichste iuw in rûnwei om de stêd oanlein. Fan dy rûnwei ôf binne de wenwiken, bedriuweterreinen en de omlizzende doarpen goed te berikken. === Treinferkear === [[Stasjon Auwerk]] leit oan de spoarline [[Abelitz]]–Auwerk en waard yn [[1883]] iepene. Dêrmei krige de stêd foar it earst in spoarferbining mei it Dútske spoarweinetwurk. Fanút Abelitz bestiet oansluting op de spoarline [[Emden]]–[[Lier (stêd)|Lier]], dy't diel útmakket fan de ferbining tusken de Nederlânske grins en [[Bremen]]. Yn it ferline hiene ek ferskate lytse spoarlinen har begjin- of einpunt yn Auwerk. De [[Kreisbahn Aurich]] ferbûn de stêd mei ûnder oare [[Wittmund]] en [[Leer (stêd)|Leer]]. Dy lokaalspoarlinen wiene benammen fan belang foar it ferfier fan lânbouprodukten, turf en fee, mar waarden yn de rin fan de tweintichste iuw stadichoan opheft. [[Ofbyld:BahnverladungEnercon.jpg|thumb|De firma Enercon makket geregeldwei gebrûk fan it spoar]] It eardere spoaremplasemint wurdt tsjintwurdich foar in part brûkt foar frachtferfier. Foar de grutte yndustry yn en om Auwerk, benammen foar de wynturbinefabrikant [[Enercon]], spilet it spoarferfier fan swiere ûnderdielen noch altyd in rol. === Busferfier === It iepenbier busferfier wurdt fersoarge troch de ferfiersmaatskippij [[Verkehrsregion Nahverkehr Ems-Jade]] (VEJ) en ferskate regionale busbedriuwen. Fanút it sintrale busstasjon by it spoarstasjon ride streekbussen nei hast alle plakken yn [[East-Fryslân]], lykas [[Emden]], [[Leer (stêd)|Leer]], [[Noarden (stêd)|Noarden]], [[Wittmund]], [[Esens]] en [[Wiesmoor]]. Binnen de stêd ride ferskate stedsbuslinen dy't de wenwiken, it sikehûs, skoallen, bedriuweterreinen en it stedssintrum mei-inoar ferbine. Dêrneist bestiet der hjir en dêr foar de lytsere doarpen yn de gemeente in saneamde belbus. === Fytsferkear === Lykas yn de rest fan Eastfryslân spilet de fyts in wichtige rol yn it deistich ferkear. It flakke lânskip makket de omkriten tige gaadlik foar fytsers. Yn en om Auwerk leit in ticht netwurk fan frijlizzende fytspaden en rekreative fytsrûtes. Ferskate lange-ôfstânsfytsrûtes dogge de stêd oan, wêrûnder de ''Friesenroute'', de ''Deutsche Fehnroute'' en ferskate regionale rûtes fan de ''Ostfriesland Tourismus GmbH''. Dêrtroch is Auwerk in populêr útgongspunt foar fytstochten troch de geast-, fean- en marsklânskippen fan Eastfryslân. === Wetterferfier === Hoewol't Auwerk net oan in befarbere rivier leit, is de stêd fia it [[Iems-Jadekanaal]] ferbûn mei sawol de rivier de [[Iems]] as de [[Jadebocht]]. It kanaal waard oanlein tusken [[1880]] en [[1888]] om de ekonomyske ûntwikkeling fan it binnenlân fan Eastfryslân te befoarderjen. Yn de earste helte fan de tweintichste iuw waard it kanaal yntinsyf brûkt foar it ferfier fan turf, stienkoal, boumaterialen en lânbouprodukten. Mei de opkomst fan it dykferkear naam it belang fan de beropsfeart lykwols sterk ôf. Tsjintwurdich wurdt it kanaal benammen brûkt troch de rekreaasje- en plezierfeart. === Loftferkear === Auwerk hat gjin fleanfjild foar regulier passazjiersferfier. Oan de eastkant fan de stêd leit wol it [[Ferkearslâningsplak Auwerk]], dat brûkt wurdt troch sportfleantugen, sakeflechten en rêdingshelikopters. De ynternasjonale lofthavens dy't it tichtstby lizze binne [[Fleanfjild Bremen]], [[Fleanfjild Münster/Osnabrück]] en [[Fleanfjild Grins-Eelde]]. Dêrnjonken binne de lofthavens fan [[Hamboarch]] en [[Hannover]] oer de sneldyk berikber. == Ekonomy == Yn Auwerk leit de wurkleazens op sa’n 13%. Dat is boppe it gemiddelde fan Nedersaksen. Dit hat te krijen mei de swakke ynfrastruktuer fan Auwerk. Om’t Auwerk tichtby de [[Waadsee]] leit is toerisme in belangrike boarne fan ynkomsten foar de stêd. De grutste wurkjouwer yn de omkriten is de wynturbinefabrikant [[Enercon]], de op twa nei grutste produsint op de wrâld. Dêrneist binne der in protte bedriuwen út sektoaren as de elektrotechnyk, masinebou, stielbou en de metaalsektor. It oandiel yn de ekonomy fan dizze bedriuwen is likernôch 35%. De ferdieling fan de oandielen yn de ekonomy fan de oare sektoaren binne: * Tsjinstferliening: 40% * Hannel: 15% * Lânbou: 10% == Keppelings om utens == * [http://fy.groepfanauwerk.org/experiences0.html Ferklearring oer de namme fan Auwerk op de webstee fan de Groep fan Auwerk] * [https://www.aurich.de/ Webstee oer de stêd Auwerk] {{boarnen|boarnefernijing= <references/> ---- {{Commonscat|Aurich|Auwerk}} }} [[Kategory:Auwerk| ]] [[Kategory:Auwerk (distrikt)]] [[Kategory:Plak yn Auwerk (distrikt)]] [[Kategory:Gemeente yn East-Fryslân]] [[Kategory:Plak yn Nedersaksen]] [[Kategory:Gemeente yn Nedersaksen]] t3rifb5x6wz9ldf863e34tmjsyjr7fy 1235827 1235825 2026-07-21T05:59:52Z Kening Aldgilles 167 1235827 wikitext text/x-wiki {{Universele ynfoboks stêd | namme = Auwerk<br>''Aurich''<br> ''Auerk'' | ôfbylding = Aurichrefkirche.jpg | ôfbyldingsbreedte = | ôfbyldingstekst = | wapen = [[Ofbyld:Flagge Aurich.svg|80px]]&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; [[Ofbyld:DEU Aurich COA.svg|60px]] | ynwennertal = 43.375 <small>(31.12.2023)</small><ref>[https://www.statistik.niedersachsen.de/startseite/ Landesamt für Statistik Niedersachsen]</ref> | oerflak = 197,29 km² | befolkingstichtens = 220 ynw./km² | stêdekloft = | hichte = 4 - 19 m | lân = {{DE}} | bestjoerlike ienheid 1 = Dielsteat | namme bestjoerlike ienheid 1= [[File:Flag of Lower Saxony.svg|20px]] [[Nedersaksen]] | bestjoerlike ienheid 2 = Lânkring | namme bestjoerlike ienheid 2= [[Auwerk (distrikt)|Auwerk]] ([[Eastfryslân]]) | boargemaster = | stêdsyndieling = 21 ''[[Ortsteil]]e'' yn 11 ''[[Ortschaft]]en'' | stifting = | postkoade = 26603, 26605, 26607 | tiidsône = [[UTC]] +1 | simmertiid = UTC +2 | koördinaten = {{Koördinaten yn tekst|53_28_17_N_7_29_1_E_scale:12500_type:landmark_region:DE|53° 28'N 7° 29'E}} | webside = [https://www.aurich.de/ www.aurich.de] | mapname = Nedersaksen | mapwidth = | lat_deg = 53 | lat_min = 28 | lat_sec = 17 | lat_dir = N | lon_deg = 7 | lon_min = 29 | lon_sec = 1 | lon_dir = E | tekst by posysjekaart = }} '''Auwerk''' ([[Dútsk]] en offisjeel: ''Aurich'', [[Nedersaksysk]] en [[Eastfrysk Plat]]: ''Auerk'') is in stêd yn [[Eastfryslân]] yn de [[Dútslân|Dútske]] [[Dielsteaten fan Dútslân|dielsteat]] [[Nedersaksen]]. De stêd leit yn it noardwesten fan Nedersaksen. Auwerk is it haadplak fan it distrikt [[Auwerk (distrikt)|Auwerk]]. It plak hat likernôch 43.000 ynwenners (2023) en is dêrmei it twadgrutste plak fan [[Eastfryslân]]. Auwerk wie iuwenlang residinsjestêd fan de Eastfryske foarsten en de sit fan it Prusyske, Hannoveraanske en letter wer Prusyske bestjoer fan Eastfryslân. Ek nei de [[Twadde Wrâldkriich]] bleau de stêd it bestjoerlike sintrum fan it ''Distrikt Auwerk'', oant dat yn [[1978]] gearfoege waard mei de bestjoersgebieten [[Aldenboarch]] en [[Osnabrück]] ta it ''Distrikt Wezer-Iems'', mei sit yn Aldenboarch. Dat bestjoersgebiet waard yn [[2004]] opheft. Oan 'e dei fan hjoed ta is Auwerk de sit fan in grut tal oerheidsynstellings, dêrûnder ferskate federale en dielsteatlike autoriteiten. Ek de [[Eastfryske Lânskip]], it kulturele parlemint fan Eastfryslân, hat syn sit yn Auwerk. Nei de Twadde Wrâldkriich ûntwikkele Auwerk him stadichoan fan in stêd dêr't benammen amtners wennen ta in mear yndustrialisearre en tsjinstferlienende stêd. Dy ekonomyske omslach waard benammen yn de jierren njoggentich sichtber troch de sterke groei fan [[Enercon]], in fabrikant fan wynturbines dy't syn haadkantoar yn Auwerk hat. It bedriuw is mei mear as 2.800 wurknimmers de grutste partikuliere wurkjouwer fan de stêd. == Geografy == Auwerk leit yn it sintrale part fan [[Eastfryslân]], yn it noardwesten fan de Dútske dielsteat [[Nedersaksen]]. De stêd is de haadstêd fan it [[Lânkring Auwerk]] en leit op likernôch 25 kilometer besuden de Waadseekust. Mei in oerflak fan 197,29 km² is Auwerk ien fan de grutste gemeenten fan Eastfryslân. De stedskearn leit sa'n fjouwer meter boppe seenivo, wylst it heechste punt fan de gemeente by de Aaibergen om de 14,5 meter boppe seenivo leit. It stedsgebiet leit op 'e grins fan de Eastfryske [[Geast (sân)|geast]] en de eardere feangebieten. De kearn fan Auwerk is ûntstien op in sânige geastrêch, dy't fanâlds in gaadlik plak foar bewenning wie tusken de grutte heech- en leechfeanen. Grutte parten fan de gemeente wurde noch altyd ynnommen troch lânbougrûn, wylst ek bosken en restanten fan feangebieten in wichtich part fan it lânskip foarmje. Auwerk hat yn ferliking mei oare gemeenten yn it binnenlân fan Eastfryslân in relatyf grut boskgebiet. De karakteristike ''Wallhecken'' (beamwâlen op ierden wâlen) foarmje op in soad plakken de skieding tusken greiden en boulân. De gemeente Auwerk wurdt yn it noarden begrinzge troch [[Großheide]] en [[Südbrookmerland]], yn it easten troch [[Wiesmoor]], yn it súdeasten troch [[Großefehn]], yn it suden troch [[Ihlow]] en yn it westen troch [[Krummhörn]] en [[Emden]]. Troch syn sintrale lizzing hat Auwerk fanâlds in wichtige funksje as bestjoerlik, ekonomysk en ferfiersknooppunt foar it grutste part fan East-Fryslân (it hiele skiereilân). It klimaat is, krekt as yn de rest fan Eastfryslân, sterk beynfloede troch de see. Dat soarget foar mylde winters, ridlik koele simmers en in relatyf lykmjittige ferdieling fan de delslach oer it hiele jier. Troch de oerhearskjende westewinen is it waar gauris wikseljend. === Stedsyndieling === De stêd dêr't Auwerk it kearnplak fan is, bestiet sûnt de gemeentlike weryndieling fan 1972 út 21 saneamde ''[[Ortsteil]]en''. Dat binne sawol stedsdielen as gewoane doarpen. Al dy stedsdielen en doarpen ha in eigen dielried wêryn't de belangen fan it doarp behertige wurde. De plakken binne: {| |- valign=top | # [[Brockzetel]] # [[Dietrichsfeld]] # [[Egels (Aurich)|Egels]] # [[Extum]] # [[Georgsfeld]] # [[Haxtum]] # [[Kirchdorf (Aurich)|Kirchdorf]] # [[Langefeld]] # [[Middels]] # [[Pfalzdorf]] # [[Plaggenburg]] || # <li value="12">[[Popens]] # [[Rahe]] # [[Sandhorst]] # [[Schirum]] # [[Spekendorf]] # [[Tannenhausen]] # [[Walle (Auwerk)|Walle]] # [[Wallinghausen]] # [[Wiesens]] # Haadplak Auwerk |} == Namme == Oer de namme fan Auwerk is yn it ferline in protte skreaun. Alde fermeldings oer de namme binne: Affrica ([[1289]]), buta Awerkera geste Londe ([[1300]]), Auwerk ([[1402]]), Awerke ([[1413]]), Auwerick ([[1415]]), Aurik ([[1419]]), Auwreke ([[1424]]) en Auwerck ([[1426]]). [[Ofbyld:Aurich schild.jpg|thumb|left|In plaknammeboerd mei de Dútske en Nedersaksyske namme fan Auwerk.]] De namme is yn twa stikken te knippen. It earste part kin oersetten wurde nei ‘awe’, fan it [[Germaansk]]e wurd ''awjo'' dat wetterlân betsjutte soe. It twadde part, reke, moat dan ‘krite’ betsjutte. De namme betsjut dus ‘wetterryk gebiet’, of better: wetterlân. Dat falt te ferklearjen as wy nei de omkriten fan Auwerk sjogge sa't dat der yn de skiednis by lei. Yn de midsiuwen bestienen de omkriten fan Auwerk út grutte moerassen. De namme Aurich is in foarm dy’t ûntstien is troch ynfloeden fan it [[Heechdútsk]]. Yn it distrikt is it sûnt [[2004]] tastien om twatalige plaknambuorden te brûken, yn it [[Dútsk]] en it [[Eastfrysk Plat]]. == Skiednis == === Midsiuwen === De namme fan Auwerk komt foar it earst foar yn in [[Frysk]]e rjochterlike tekst út de [[13e iuw]]. Yn de saneamde [[Brookmerbrief]] út [[1276]] wurdt it plak neamd as ''Aurechove''. It âldste spoar fan bewenning yn 'e binnenstêd fan Auwerk (fragminten fan skippen) datearret út 'e 9e iuw en waard ûntdutsen by opgravings yn 2009.<ref>''Ostfriesischer Kurier'', 27.&nbsp;jannewaris 2009, side&nbsp;12</ref> De delsetting ûntstie om de [[Lambertustsjerke (Auwerk)|Lambertustsjerke]], dy't nei alle gedachten yn de [[12e iuw]] stifte waard troch greve [[Maurits I fan Aldenburch]]. De tsjerke waard wijd oan de [[hillige Lambertus]], de biskop fan [[Maastricht]], dy't yn [[703]] de marteldea stoar. De frijsteande klokketoer fan de tsjerke is tsjintwurdich ien fan de bekendste bylden fan de stêd. Yn de tiid fan de [[Fryske Frijheid]] ûntjoech Auwerk him ta in bestjoerlik sintrum. Om [[1350]] hinne kamen ferskate [[Haadling]]efamyljes oan de macht yn Eastfryslân. Dy ynfloedrike grûnbesitters bouden yn en om Auwerk ferskate [[stins|stinzen]] en ferdigeningswurken. Under de striid tusken de ferskillende haadlingefamyljes waard it plak ferskate kearen troffen troch kriichshannelingen. === Grevetiid === [[Ofbyld:Jacob Cornelisz van Amsterdam.jpg|thumb|[[Edzard de Grutte]] (1462-1528))]] Yn it begjin fan de [[16e iuw]] waard Eastfryslân rekke troch de [[Saksyske Skeel]], dêr't hartoch [[Hindrik I fan Brunswyk-Wolfenbüttel]] in grut part fan it gebiet besette. Nei't de fijân him weromluts, liet greve [[Edzard I fan Eastfryslân]] Auwerk fan [[1517]] ôf op 'e nij ynrjochtsje. Yn dy tiid krige it plak in planmjittich strjittepatroan, dat foar in grut part noch altyd yn it hjoeddeistige stedssintrum werom te kennen is. Yn [[1539]] waard Auwerk de fêste sit fan de lânsregearing fan it [[Greefskip Eastfryslân]]. Fan dat stuit ôf ûntjoech de stêd him ta it politike sintrum fan it greefskip en, fan [[1654]] ôf, fan it [[Foarstendom Eastfryslân]]. Yn de [[16e iuw]] waard it paleis fan de greven en letter foarsten fan Eastfryslân útwreide ta it hjoeddeistige [[Slot Auwerk]]. Ek fêstigen it Hofgerjocht, de Rekkenkeamer en oare bestjoersynstellings har yn de stêd. Nei't foarst [[Karel Edzard fan Eastfryslân]] yn [[1744]] sûnder erfgenamt ferstoar, foel Eastfryslân ta oan it [[Keninkryk Prusen]]. Auwerk bleau de haadstêd fan de Prusyske provinsje Eastfryslân en behâlde syn bestjoerlike funksje. === Under frjemd bewâld === Yn de [[Napoleontyske tiid]] feroare it bestjoer ferskate kearen. Tusken [[1807]] en [[1810]] hearde Eastfryslân by it [[Keninkryk Hollân]] en dêrnei, oant [[1813]], by it [[Earste Frânske Keizerryk]]. Auwerk wie yn dy tiid it haadplak fan it arrondissemint Eastfryslân. Nei it [[Kongres fan Wenen]] kaam Eastfryslân yn [[1815]] by it [[Keninkryk Hannover]], dêr't Auwerk op 'e nij de haadstêd fan de provinsje Eastfryslân waard. Nei de [[Eastenryksk-Prusyske Oarloch]] waard Hannover yn [[1866]] troch Prusen anneksearre. [[Ofbyld:Aurich1900.jpg|thumb|Merkeplein yn 'e Auwerker binnenstêd om 1900 hinne]] Yn de [[19e iuw]] groeide Auwerk út ta in wichtich bestjoers- en garnizoensplak. Nije oerheidsgebouwen, skoallen en kazernes waarden boud en mei de komst fan it spoar yn [[1883]] waard de stêd better ferbûn mei de rest fan [[East-Fryslân]] (it hiele skiereilân) en [[Dútslân]]. === 20e en 21e iuw === Yn de tiid fan it [[Nasjonaal-sosjalisme]] waarden ek yn Auwerk Joadske ynwenners en politike tsjinstanners ferfolge. By de [[Kristallnacht]] yn [[1938]] waard de synagoge fernield. Yn de [[Twadde Wrâldkriich]] bleau Auwerk foar in grut part sparre foar swiere bombardeminten, sadat it histoaryske stedssintrum mar beheind skea oprûn. Nei de oarloch naam de befolking yn koarte tiid sterk ta troch de komst fan flechtlingen en ferdreaunen út de eardere Dútske eastgebieten. It tal ynwenners groeide yn [[1945]] fan goed 7.000 oan it begjin fan it jier nei mear as 10.000 oan de ein fan datselde jier. Oant [[1945]] wie Auwerk de haadstêd fan de Prusyske provinsje Eastfryslân. Nei de opheffing fan Prusen kaam de stêd yn de nije dielsteat [[Nedersaksen]] te lizzen. Fan [[1948]] oant [[1978]] wie Auwerk de sit fan it bestjoersgebiet Auwerk. Nei de bestjoerlike herfoarming fan [[1978]] waard dy bestjoerslaach opheft en opnommen yn de bestjoerskrite ''Weser-Ems'', dy't op syn bar yn [[2004]] opheft waard. By de gemeentlike weryndieling fan [[1972]] waarden in tal omlizzende doarpen by Auwerk foege, wêrtroch't it grûngebiet fan de gemeente flink útwreide waard. Sûnt dy tiid hat de stêd har fierder ûntwikkele as it bestjoerlike, ekonomyske en kulturele sintrum fan Eastfryslân. Auwerk ûnderhâldt sûnt [[1989]] in stêdebân mei [[Appingedam]] yn de provinsje [[Grinslân]] en sûnt [[2002]] mei [[Kępno]] yn [[Poalen]]. === Befolkingsûntwikkeling === Om 1900 hinne lei it ynwennertal ridlik stabyl om de 5.000 ynwenners hinne. Nei de Twadde Wrâldkriich kamen der in protte Dútske lânferhuzers nei Auwerk ta. Dy lânferhuzers wienen ferdreaun út de eardere Ryksdútske gebieten yn East-Europa, of se kamen op eigen inisjatyf nei Auwerk. Troch weryndielingen yn it jier 1972 binne ferskillende gemeenten bestjoerlik ynlive by de stêd Auwerk, wat in positive útwurking hân hat op it ynwennertal fan de stêd. <timeline> ImageSize = width:700 height:225 PlotArea = width:650 height:200 left:33 bottom:18 AlignBars = justify Colors = id:canvas value:rgb(0.98,0.98,0.98) id:grid1 value:rgb(0.8,0.8,0.8) id:grid2 value:gray(0.8) id:bars value:rgb(0.75,0.75,0.75) id:text value:rgb(0.5,0.5,0.5) BackgroundColors = canvas:canvas DateFormat = yyyy Period = from:0 till:45 TimeAxis = orientation:vertical ScaleMajor = unit:year increment:10 start:0 gridcolor:grid1 plotData= color:g width:28 mark:(line,white) align:center fontsize:S color:bars bar:1804 from:start till:2 text:2128 bar:1821 from:start till:3 text:3163 bar:1861 from:start till:5 text:4712 bar:1871 from:start till:4 text:4264 bar:1885 from:start till:5 text:5395 bar:1895 from:start till:6 text:5899 bar:1905 from:start till:6 text:6141 bar:1925 from:start till:6 text:6136 bar:1933 from:start till:7 text:6558 bar:1939 from:start till:7 text:6874 bar:1945 from:start till:10 text:10.350 bar:1961 from:start till:13 text:12.982 bar:1970 from:start till:12 text:11.944 bar:1991 from:start till:37 text:37.187 bar:2001 from:start till:40 text:40.362 bar:2011 from:start till:40 text:40.606 bar:2021 from:start till:43 text:42.544 TextData = pos:(50,200) fontsize:L textcolor:text text: Befolkingsûntjouwing fan de stêd Auwerk </timeline> == Ekonomy == Auwerk is fanâlds in stêd fan de amtnerij. Troch de funksje as haadstêd fan Eastfryslân hawwe oerheidsynstellings en amtners iuwenlang in grutte rol yn de regionale ekonomy spile. Dêrtroch stie Auwerk lange tiid bekend as in typyske ''Beamtenstadt'' (amtnersstêd). Yn de twadde helte fan de [[20e iuw]] waard de ekonomyske basis fan de stêd lykwols breder troch de ûntwikkeling fan yndustry en de komst fan gruttere bedriuwen. De arbeidsmerk fan Auwerk wurdt hjoeddedei karakterisearre troch in kombinaasje fan tsjinstferliening, yndustry, hannel en toerisme. Troch de sintrale lizzing yn [[Eastfryslân]] hat de stêd in regionale funksje foar oerheidsynstellingen, sûnenssoarch, ûnderwiis en detailhannel. Tagelyk hat Auwerk te krijen mei strukturele útdagings dy't ek yn oare plattelânsregio's fan Noardwest-Dútslân foarkomme, lykas in relatyf beheind oanbod fan heechkwalifisearre wurkplakken en in gruttere ôfstân ta grutte ekonomyske sintra. De wurkleazens yn it gebiet om Auwerk hinne leit al jierren boppe it gemiddelde fan [[Nedersaksen]]. Dat hat ûnder oare te krijen mei de histoaryske ôfhinklikens fan lânbou en bestjoerlike wurkgelegenheid, de ôfstân ta grutte stedske arbeidsmerken en de ekonomyske struktuer fan Eastfryslân. De ôfrûne desennia is de arbeidsmerk lykwols feroare troch de groei fan yndustriële bedriuwen en de enerzjysektor. === Yndustry === [[Ofbyld:2013-05-03 Fotoflug Leer Papenburg DSCF7237.jpg|thumb|Enercon yn Auwerk]] De wichtichste yndustriële wurkjouwer fan Auwerk is [[Enercon]]. Dat bedriuw, oprjochte yn [[1984]], is in ynternasjonaal fabrikant fan [[wynturbine]]s en hat syn haadkantoar yn Auwerk. Enercon hat in grutte ynfloed hân op de ekonomyske ûntwikkeling fan de stêd en de hiele regio. Benammen sûnt de jierren njoggentich groeide it bedriuw sterk troch de tanimmende fraach nei wynenerzjy. Mei tûzenen wurknimmers yn Auwerk en de omlizzende plakken is Enercon ien fan de grutste partikuliere wurkjouwers fan Eastfryslân. Njonken Enercon binne yn Auwerk frijwat bedriuwen aktyf yn de elektrotechnyk, masinebou, metaalferwurking en stielbou. Dy yndustriële sektoaren spylje in aardige rol yn de regionale ekonomy. De yndustry is benammen konsintrearre op ferskate bedriuweterreinen oan de râne fan de stêd. Troch de beskikberens fan grûn en de sintrale lizzing yn Eastfryslân hawwe har dêr sawol gruttere yndustriële bedriuwen as lytsere en middelgrutte ûndernimmings fêstige. === Tsjinstferliening en bestjoer === [[Ofbyld:WSD Aurich.jpg|thumb|De ''Bundesanstalt für Verwaltungsdienstleistungen'' hat syn sit yn Auwerk]] [[Ofbyld:Auricher Schloss-msu-2020-0547-.jpg|thumb|Yn en om it Auwerker slot hinne binne ferskillende rjochtbanken en in Salaris- en Pensjoenynstelling fan de dielsteat Nedersaksen ûnderbrocht.]] As eardere residinsje fan de foarsten fan Eastfryslân en letter sit fan Prusyske, Hannoveraanske en Nedersaksyske bestjoersynstellingen hat Auwerk in sterke bestjoerlike tradysje. Yn de stêd binne noch altyd in grut tal oerheidsynstellings fêstige, wêrûnder it bestjoer fan it [[Lânkring Auwerk]], rjochtlike ynstellings en ferskate regionale autoriteiten. Ek de [[Eastfryske Lânskip]], it kulturele parlemint fan Eastfryslân, hat syn haadkantoar yn Auwerk. Dêrmei hat de stêd in wichtige funksje op it mêd fan kultuer, wittenskip en regionale gearwurking. Fierders spylje sûnenssoarch, ûnderwiis en hannel in wichtige rol. It sikehûs fan Auwerk is in wichtige wurkjouwer en tsjinnet as medysk sintrum foar in grut part fan it omlizzende plattelân. === Toerisme === Troch de lizzing yn de buert fan de [[Waadsee]], it typyske Eastfryske lânskip en de histoaryske binnenstêd is toerisme in wichtige ekonomyske faktor. Hoewol't Auwerk sels net oan de kust leit, is de stêd faak wol it útgongspunt foar besikers dy't de kustplakken en it Waadseegebiet ferkenne wolle. De histoaryske gebouwen, lykas it [[Slot Auwerk]], de [[Lambertustsjerke (Auwerk)|Lambertustsjerke]] en de âlde binnenstêd, lûke besikers. Dêrnjonken spylje fyts- en kuierrekreaasje in wichtige rol troch de grutte oantrekkingskrêft fan it Eastfryske lânskip mei feangebieten, bosken en greiden. Yn de omkriten fan Auwerk binne ek tal fan rekreaasjegebieten en wetterwegen te finen. It [[Iems-Jadekanaal]] en de omlizzende marren en feangebieten wurde brûkt foar wettersport en frije tiid. === Enerzjy en takomstige ûntwikkeling === Troch de oanwêzigens fan Enercon en de grutte rol fan wynenerzjy yn Eastfryslân is de regio om Auwerk hinne nau ferbûn mei de enerzjytransysje yn Dútslân. De ûntwikkeling fan wynenerzjy hat net allinne nije wurkgelegenheid brocht, mar ek laat ta in gruttere ekonomyske oriïntaasje op duorsume technology. Tagelyk besiket Auwerk de ekonomyske basis fierder te ferbreedzjen troch ynvestearrings yn bedriuweterreinen, ynnovaasje en de ferbettering fan ferbiningen mei oare dielen fan Dútslân. De útdaging bliuwt om de ôfstân ta gruttere ekonomyske sintra te oerwinnen en mear ferskaat oan wurkgelegenheid te meitsjen. Mei syn kombinaasje fan yndustry, bestjoer, toerisme en tsjinstferliening bliuwt Auwerk it ekonomyske sintrum fan it binnenlân fan Eastfryslân. == Ferkear en ferfier == [[Ofbyld:Ostfriesland Verkehr-de.svg|thumb|Ferkearskaart fan Eastfryslân]] Auwerk is fanâlds it wichtichste ferkearsknooppunt fan it binnenlân fan Eastfryslân. Hoewol't de stêd net oan in rivier of see leit, hat de sintrale lizzing derfoar soarge dat Auwerk him ûntwikkele ta in krúspunt fan diken, spoarlinen en wetterwegen. Fanút de stêd rinne ferkearsferbiningen yn alle rjochtingen fan it East-Fryske skiereilân en nei de omlizzende regio's. Bysûnder is dat Auwerk net direkt oan in sneldyk leit. === Dykferkear === De stêd leit sa'n 15 kilometer fan de [[Autobahn 31]] (Emden–Leer–Oberhausen), dy't de wichtichste noard-súdferbining fan Eastfryslân foarmet. De A31 jout oansluting op it Dútske sneldyknetwurk en wurdt yn Eastfryslân ek wol ''Ostfriesenspieß'' neamd. Dêrnjonken is Auwerk in wichtich knooppunt fan ferskate [[Bundesstraße]]n. De [[Bundesstraße 72]] ferbynt de stêd mei [[Noarden (stêd)|Noarden]], [[Emden]] en [[Kloppenboarch]], wylst de [[Bundesstraße 210]] rint nei [[Emden]] yn it westen en [[Wittmund]] en [[Wilhelmshaven]] yn it easten. Fierders begjint de [[Bundesstraße 436]] yn Auwerk, dy't fia [[Wiesmoor]] nei [[Lier (stêd)|Lier]] rint. Troch dy diken hat Auwerk in sintrale funksje yn it regionale dykferkear. Om it histoaryske stedssintrum safolle mooglik te ûntlêstigjen is yn de rin fan de tweintichste iuw in rûnwei om de stêd oanlein. Fan dy rûnwei ôf binne de wenwiken, bedriuweterreinen en de omlizzende doarpen goed te berikken. === Treinferkear === [[Stasjon Auwerk]] leit oan de spoarline [[Abelitz]]–Auwerk en waard yn [[1883]] iepene. Dêrmei krige de stêd foar it earst in spoarferbining mei it Dútske spoarweinetwurk. Fanút Abelitz bestiet oansluting op de spoarline [[Emden]]–[[Lier (stêd)|Lier]], dy't diel útmakket fan de ferbining tusken de Nederlânske grins en [[Bremen]]. Yn it ferline hiene ek ferskate lytse spoarlinen har begjin- of einpunt yn Auwerk. De [[Kreisbahn Aurich]] ferbûn de stêd mei ûnder oare [[Wittmund]] en [[Leer (stêd)|Leer]]. Dy lokaalspoarlinen wiene benammen fan belang foar it ferfier fan lânbouprodukten, turf en fee, mar waarden yn de rin fan de tweintichste iuw stadichoan opheft. [[Ofbyld:BahnverladungEnercon.jpg|thumb|De firma Enercon makket geregeldwei gebrûk fan it spoar]] It eardere spoaremplasemint wurdt tsjintwurdich foar in part brûkt foar frachtferfier. Foar de grutte yndustry yn en om Auwerk, benammen foar de wynturbinefabrikant [[Enercon]], spilet it spoarferfier fan swiere ûnderdielen noch altyd in rol. === Busferfier === It iepenbier busferfier wurdt fersoarge troch de ferfiersmaatskippij [[Verkehrsregion Nahverkehr Ems-Jade]] (VEJ) en ferskate regionale busbedriuwen. Fanút it sintrale busstasjon by it spoarstasjon ride streekbussen nei hast alle plakken yn [[Eastfryslân]], lykas [[Emden]], [[Leer (stêd)|Leer]], [[Noarden (stêd)|Noarden]], [[Wittmund]], [[Esens]] en [[Wiesmoor]]. Binnen de stêd ride ferskate stedsbuslinen dy't de wenwiken, it sikehûs, skoallen, bedriuweterreinen en it stedssintrum mei-inoar ferbine. Dêrneist bestiet der hjir en dêr foar de lytsere doarpen yn de gemeente in saneamde belbus. === Fytsferkear === Lykas yn de rest fan Eastfryslân spilet de fyts in wichtige rol yn it deistich ferkear. It flakke lânskip makket de omkriten tige gaadlik foar fytsers. Yn en om Auwerk leit in ticht netwurk fan frijlizzende fytspaden en rekreative fytsrûtes. Ferskate lange-ôfstânsfytsrûtes dogge de stêd oan, wêrûnder de ''Friesenroute'', de ''Deutsche Fehnroute'' en ferskate regionale rûtes fan de ''Ostfriesland Tourismus GmbH''. Dêrtroch is Auwerk in populêr útgongspunt foar fytstochten troch de geast-, fean- en marsklânskippen fan Eastfryslân. === Wetterferfier === Hoewol't Auwerk net oan in befarbere rivier leit, is de stêd fia it [[Iems-Jadekanaal]] ferbûn mei sawol de rivier de [[Iems]] as de [[Jadebocht]]. It kanaal waard oanlein tusken [[1880]] en [[1888]] om de ekonomyske ûntwikkeling fan it binnenlân fan Eastfryslân te befoarderjen. Yn de earste helte fan de tweintichste iuw waard it kanaal yntinsyf brûkt foar it ferfier fan turf, stienkoal, boumaterialen en lânbouprodukten. Mei de opkomst fan it dykferkear naam it belang fan de beropsfeart lykwols sterk ôf. Tsjintwurdich wurdt it kanaal benammen brûkt troch de rekreaasje- en plezierfeart. === Loftferkear === Auwerk hat gjin fleanfjild foar regulier passazjiersferfier. Oan de eastkant fan de stêd leit wol it [[Ferkearslâningsplak Auwerk]], dat brûkt wurdt troch sportfleantugen, sakeflechten en rêdingshelikopters. De ynternasjonale lofthavens dy't it tichtstby lizze binne [[Fleanfjild Bremen]], [[Fleanfjild Münster/Osnabrück]] en [[Fleanfjild Grins-Eelde]]. Dêrnjonken binne de lofthavens fan [[Hamboarch]] en [[Hannover]] oer de sneldyk berikber. == Wichtige plakken en gebouwen == [[Ofbyld:Turm Aurich.JPG|thumb|left|De toer fan de Lambertustsjerke]] * De [[Ostfriesische Landschaft]], it kulturele parlemint fan [[Eastfryslân]]. * De Stiftsmûne: Mei 28,7 meter de op ien nei heechste mûne yn Hollânske styl fan Eastfryslân. * It Knodtsche Haus: In boargerhûs yn Nederlânske let barokke styl. Bout om 1735 hinne troch de Hofboumaster Heinrich Horst as wenhûs. * De [[Upstalbeam]], stiennen piramide út [[1833]], monumint fan alle Friezen mei-inoar. * It Auricher Mausoleum: In neoromaans tsienhoekich gebou. Sûnt 1880 is dit it rêstplak foar de adellike famylje [[Sirksena]]. * De Sous-toer: In 25 meter heech keunstwurk fan Albert Sous út 1990. == Keppelings om utens == * [http://fy.groepfanauwerk.org/experiences0.html Ferklearring oer de namme fan Auwerk op de webstee fan de Groep fan Auwerk] * [https://www.aurich.de/ Webstee oer de stêd Auwerk] {{boarnen|boarnefernijing= <references/> ---- {{Commonscat|Aurich|Auwerk}} }} [[Kategory:Auwerk| ]] [[Kategory:Auwerk (distrikt)]] [[Kategory:Plak yn Auwerk (distrikt)]] [[Kategory:Gemeente yn East-Fryslân]] [[Kategory:Plak yn Nedersaksen]] [[Kategory:Gemeente yn Nedersaksen]] ez0gqmn73etxm7og56j1seca0usehkq 1235828 1235827 2026-07-21T07:57:11Z Kening Aldgilles 167 1235828 wikitext text/x-wiki {{Universele ynfoboks stêd | namme = Auwerk<br>''Aurich''<br> ''Auerk'' | ôfbylding = Aurichrefkirche.jpg | ôfbyldingsbreedte = | ôfbyldingstekst = | wapen = [[Ofbyld:Flagge Aurich.svg|80px]]&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; [[Ofbyld:DEU Aurich COA.svg|60px]] | ynwennertal = 43.375 <small>(31.12.2023)</small><ref>[https://www.statistik.niedersachsen.de/startseite/ Landesamt für Statistik Niedersachsen]</ref> | oerflak = 197,29 km² | befolkingstichtens = 220 ynw./km² | stêdekloft = | hichte = 4 - 19 m | lân = {{DE}} | bestjoerlike ienheid 1 = Dielsteat | namme bestjoerlike ienheid 1= [[File:Flag of Lower Saxony.svg|20px]] [[Nedersaksen]] | bestjoerlike ienheid 2 = Lânkring | namme bestjoerlike ienheid 2= [[Auwerk (distrikt)|Auwerk]] ([[Eastfryslân]]) | boargemaster = | stêdsyndieling = 21 ''[[Ortsteil]]e'' yn 11 ''[[Ortschaft]]en'' | stifting = | postkoade = 26603, 26605, 26607 | tiidsône = [[UTC]] +1 | simmertiid = UTC +2 | koördinaten = {{Koördinaten yn tekst|53_28_17_N_7_29_1_E_scale:12500_type:landmark_region:DE|53° 28'N 7° 29'E}} | webside = [https://www.aurich.de/ www.aurich.de] | mapname = Nedersaksen | mapwidth = | lat_deg = 53 | lat_min = 28 | lat_sec = 17 | lat_dir = N | lon_deg = 7 | lon_min = 29 | lon_sec = 1 | lon_dir = E | tekst by posysjekaart = }} '''Auwerk''' ([[Dútsk]] en offisjeel: ''Aurich'', [[Nedersaksysk]] en [[Eastfrysk Plat]]: ''Auerk'') is in stêd yn [[Eastfryslân]] yn de [[Dútslân|Dútske]] [[Dielsteaten fan Dútslân|dielsteat]] [[Nedersaksen]]. De stêd leit yn it noardwesten fan Nedersaksen. Auwerk is it haadplak fan it distrikt [[Auwerk (distrikt)|Auwerk]]. It plak hat likernôch 43.000 ynwenners (2023) en is dêrmei it twadgrutste plak fan [[Eastfryslân]]. Auwerk wie iuwenlang residinsjestêd fan de Eastfryske foarsten en de sit fan it Prusyske, Hannoveraanske en letter wer Prusyske bestjoer fan Eastfryslân. Ek nei de [[Twadde Wrâldkriich]] bleau de stêd it bestjoerlike sintrum fan it ''Distrikt Auwerk'', oant dat yn [[1978]] gearfoege waard mei de bestjoersgebieten [[Aldenboarch]] en [[Osnabrück]] ta it ''Distrikt Wezer-Iems'', mei sit yn Aldenboarch. Dat bestjoersgebiet waard yn [[2004]] opheft. Oan 'e dei fan hjoed ta is Auwerk de sit fan in grut tal oerheidsynstellings, dêrûnder ferskate federale en dielsteatlike autoriteiten. Ek de [[Eastfryske Lânskip]], it kulturele parlemint fan Eastfryslân, hat syn sit yn Auwerk. Nei de Twadde Wrâldkriich ûntwikkele Auwerk him stadichoan fan in stêd dêr't benammen amtners wennen ta in mear yndustrialisearre en tsjinstferlienende stêd. Dy ekonomyske omslach waard benammen yn de jierren njoggentich sichtber troch de sterke groei fan [[Enercon]], in fabrikant fan wynturbines dy't syn haadkantoar yn Auwerk hat. It bedriuw is mei mear as 2.800 wurknimmers de grutste partikuliere wurkjouwer fan de stêd. == Geografy == Auwerk leit yn it sintrale part fan [[Eastfryslân]], yn it noardwesten fan de Dútske dielsteat [[Nedersaksen]]. De stêd is de haadstêd fan it [[Lânkring Auwerk]] en leit op likernôch 25 kilometer besuden de Waadseekust. Mei in oerflak fan 197,29 km² is Auwerk ien fan de grutste gemeenten fan Eastfryslân. De stedskearn leit sa'n fjouwer meter boppe seenivo, wylst it heechste punt fan de gemeente by de Aaibergen om de 14,5 meter boppe seenivo leit. It stedsgebiet leit op 'e grins fan de Eastfryske [[Geast (sân)|geast]] en de eardere feangebieten. De kearn fan Auwerk is ûntstien op in sânige geastrêch, dy't fanâlds in gaadlik plak foar bewenning wie tusken de grutte heech- en leechfeanen. Grutte parten fan de gemeente wurde noch altyd ynnommen troch lânbougrûn, wylst ek bosken en restanten fan feangebieten in wichtich part fan it lânskip foarmje. Auwerk hat yn ferliking mei oare gemeenten yn it binnenlân fan Eastfryslân in relatyf grut boskgebiet. De karakteristike ''Wallhecken'' (beamwâlen op ierden wâlen) foarmje op in soad plakken de skieding tusken greiden en boulân. De gemeente Auwerk wurdt yn it noarden begrinzge troch [[Großheide]] en [[Südbrookmerland]], yn it easten troch [[Wiesmoor]], yn it súdeasten troch [[Großefehn]], yn it suden troch [[Ihlow]] en yn it westen troch [[Krummhörn]] en [[Emden]]. Troch syn sintrale lizzing hat Auwerk fanâlds in wichtige funksje as bestjoerlik, ekonomysk en ferfiersknooppunt foar it grutste part fan East-Fryslân (it hiele skiereilân). It klimaat is, krekt as yn de rest fan Eastfryslân, sterk beynfloede troch de see. Dat soarget foar mylde winters, ridlik koele simmers en in relatyf lykmjittige ferdieling fan de delslach oer it hiele jier. Troch de oerhearskjende westewinen is it waar gauris wikseljend. === Stedsyndieling === De stêd dêr't Auwerk it kearnplak fan is, bestiet sûnt de gemeentlike weryndieling fan 1972 út 21 saneamde ''[[Ortsteil]]en''. Dat binne sawol stedsdielen as gewoane doarpen. Al dy stedsdielen en doarpen ha in eigen dielried wêryn't de belangen fan it doarp behertige wurde. De plakken binne: {| |- valign=top | # [[Brockzetel]] # [[Dietrichsfeld]] # [[Egels (Aurich)|Egels]] # [[Extum]] # [[Georgsfeld]] # [[Haxtum]] # [[Kirchdorf (Aurich)|Kirchdorf]] # [[Langefeld]] # [[Middels]] # [[Pfalzdorf]] # [[Plaggenburg]] || # <li value="12">[[Popens]] # [[Rahe]] # [[Sandhorst]] # [[Schirum]] # [[Spekendorf]] # [[Tannenhausen]] # [[Walle (Auwerk)|Walle]] # [[Wallinghausen]] # [[Wiesens]] # Haadplak Auwerk |} == Namme == Oer de namme fan Auwerk is yn it ferline in protte skreaun. Alde fermeldings oer de namme binne: Affrica ([[1289]]), buta Awerkera geste Londe ([[1300]]), Auwerk ([[1402]]), Awerke ([[1413]]), Auwerick ([[1415]]), Aurik ([[1419]]), Auwreke ([[1424]]) en Auwerck ([[1426]]). [[Ofbyld:Aurich schild.jpg|thumb|left|In plaknammeboerd mei de Dútske en Nedersaksyske namme fan Auwerk.]] De namme is yn twa stikken te knippen. It earste part kin oersetten wurde nei ‘awe’, fan it [[Germaansk]]e wurd ''awjo'' dat wetterlân betsjutte soe. It twadde part, reke, moat dan ‘krite’ betsjutte. De namme betsjut dus ‘wetterryk gebiet’, of better: wetterlân. Dat falt te ferklearjen as wy nei de omkriten fan Auwerk sjogge sa't dat der yn de skiednis by lei. Yn de midsiuwen bestienen de omkriten fan Auwerk út grutte moerassen. De namme Aurich is in foarm dy’t ûntstien is troch ynfloeden fan it [[Heechdútsk]]. Yn it distrikt is it sûnt [[2004]] tastien om twatalige plaknambuorden te brûken, yn it [[Dútsk]] en it [[Eastfrysk Plat]]. == Skiednis == === Midsiuwen === De namme fan Auwerk komt foar it earst foar yn in [[Frysk]]e rjochterlike tekst út de [[13e iuw]]. Yn de saneamde [[Brookmerbrief]] út [[1276]] wurdt it plak neamd as ''Aurechove''. It âldste spoar fan bewenning yn 'e binnenstêd fan Auwerk (fragminten fan skippen) datearret út 'e 9e iuw en waard ûntdutsen by opgravings yn 2009.<ref>''Ostfriesischer Kurier'', 27.&nbsp;jannewaris 2009, side&nbsp;12</ref> De delsetting ûntstie om de [[Lambertustsjerke (Auwerk)|Lambertustsjerke]], dy't nei alle gedachten yn de [[12e iuw]] stifte waard troch greve [[Maurits I fan Aldenburch]]. De tsjerke waard wijd oan de [[hillige Lambertus]], de biskop fan [[Maastricht]], dy't yn [[703]] de marteldea stoar. De frijsteande klokketoer fan de tsjerke is tsjintwurdich ien fan de bekendste bylden fan de stêd. Yn de tiid fan de [[Fryske Frijheid]] ûntjoech Auwerk him ta in bestjoerlik sintrum. Om [[1350]] hinne kamen ferskate [[Haadling]]efamyljes oan de macht yn Eastfryslân. Dy ynfloedrike grûnbesitters bouden yn en om Auwerk ferskate [[stins|stinzen]] en ferdigeningswurken. Under de striid tusken de ferskillende haadlingefamyljes waard it plak ferskate kearen troffen troch kriichshannelingen. === Grevetiid === [[Ofbyld:Jacob Cornelisz van Amsterdam.jpg|thumb|[[Edzard de Grutte]] (1462-1528))]] Yn it begjin fan de [[16e iuw]] waard Eastfryslân rekke troch de [[Saksyske Skeel]], dêr't hartoch [[Hindrik I fan Brunswyk-Wolfenbüttel]] in grut part fan it gebiet besette. Nei't de fijân him weromluts, liet greve [[Edzard I fan Eastfryslân]] Auwerk fan [[1517]] ôf op 'e nij ynrjochtsje. Yn dy tiid krige it plak in planmjittich strjittepatroan, dat foar in grut part noch altyd yn it hjoeddeistige stedssintrum werom te kennen is. Yn [[1539]] waard Auwerk de fêste sit fan de lânsregearing fan it [[Greefskip Eastfryslân]]. Fan dat stuit ôf ûntjoech de stêd him ta it politike sintrum fan it greefskip en, fan [[1654]] ôf, fan it [[Foarstendom Eastfryslân]]. Yn de [[16e iuw]] waard it paleis fan de greven en letter foarsten fan Eastfryslân útwreide ta it hjoeddeistige [[Slot Auwerk]]. Ek fêstigen it Hofgerjocht, de Rekkenkeamer en oare bestjoersynstellings har yn de stêd. Nei't foarst [[Karel Edzard fan Eastfryslân]] yn [[1744]] sûnder erfgenamt ferstoar, foel Eastfryslân ta oan it [[Keninkryk Prusen]]. Auwerk bleau de haadstêd fan de Prusyske provinsje Eastfryslân en behâlde syn bestjoerlike funksje. === Under frjemd bewâld === Yn de [[Napoleontyske tiid]] feroare it bestjoer ferskate kearen. Tusken [[1807]] en [[1810]] hearde Eastfryslân by it [[Keninkryk Hollân]] en dêrnei, oant [[1813]], by it [[Earste Frânske Keizerryk]]. Auwerk wie yn dy tiid it haadplak fan it arrondissemint Eastfryslân. Nei it [[Kongres fan Wenen]] kaam Eastfryslân yn [[1815]] by it [[Keninkryk Hannover]], dêr't Auwerk op 'e nij de haadstêd fan de provinsje Eastfryslân waard. Nei de [[Eastenryksk-Prusyske Oarloch]] waard Hannover yn [[1866]] troch Prusen anneksearre. [[Ofbyld:Aurich1900.jpg|thumb|Merkeplein yn 'e Auwerker binnenstêd om 1900 hinne]] Yn de [[19e iuw]] groeide Auwerk út ta in wichtich bestjoers- en garnizoensplak. Nije oerheidsgebouwen, skoallen en kazernes waarden boud en mei de komst fan it spoar yn [[1883]] waard de stêd better ferbûn mei de rest fan [[East-Fryslân]] (it hiele skiereilân) en [[Dútslân]]. === 20e en 21e iuw === Yn de tiid fan it [[Nasjonaal-sosjalisme]] waarden ek yn Auwerk Joadske ynwenners en politike tsjinstanners ferfolge. By de [[Kristallnacht]] yn [[1938]] waard de synagoge fernield. Yn de [[Twadde Wrâldkriich]] bleau Auwerk foar in grut part sparre foar swiere bombardeminten, sadat it histoaryske stedssintrum mar beheind skea oprûn. Nei de oarloch naam de befolking yn koarte tiid sterk ta troch de komst fan flechtlingen en ferdreaunen út de eardere Dútske eastgebieten. It tal ynwenners groeide yn [[1945]] fan goed 7.000 oan it begjin fan it jier nei mear as 10.000 oan de ein fan datselde jier. Oant [[1945]] wie Auwerk de haadstêd fan de Prusyske provinsje Eastfryslân. Nei de opheffing fan Prusen kaam de stêd yn de nije dielsteat [[Nedersaksen]] te lizzen. Fan [[1948]] oant [[1978]] wie Auwerk de sit fan it bestjoersgebiet Auwerk. Nei de bestjoerlike herfoarming fan [[1978]] waard dy bestjoerslaach opheft en opnommen yn de bestjoerskrite ''Weser-Ems'', dy't op syn bar yn [[2004]] opheft waard. By de gemeentlike weryndieling fan [[1972]] waarden in tal omlizzende doarpen by Auwerk foege, wêrtroch't it grûngebiet fan de gemeente flink útwreide waard. Sûnt dy tiid hat de stêd har fierder ûntwikkele as it bestjoerlike, ekonomyske en kulturele sintrum fan Eastfryslân. Auwerk ûnderhâldt sûnt [[1989]] in stêdebân mei [[Appingedam]] yn de provinsje [[Grinslân]] en sûnt [[2002]] mei [[Kępno]] yn [[Poalen]]. === Befolkingsûntwikkeling === Om 1900 hinne lei it ynwennertal ridlik stabyl om de 5.000 ynwenners hinne. Nei de Twadde Wrâldkriich kamen der in protte Dútske lânferhuzers nei Auwerk ta. Dy lânferhuzers wienen ferdreaun út de eardere Ryksdútske gebieten yn East-Europa, of se kamen op eigen inisjatyf nei Auwerk. Troch weryndielingen yn it jier 1972 binne ferskillende gemeenten bestjoerlik ynlive by de stêd Auwerk, wat in positive útwurking hân hat op it ynwennertal fan de stêd. <timeline> ImageSize = width:700 height:225 PlotArea = width:650 height:200 left:33 bottom:18 AlignBars = justify Colors = id:canvas value:rgb(0.98,0.98,0.98) id:grid1 value:rgb(0.8,0.8,0.8) id:grid2 value:gray(0.8) id:bars value:rgb(0.75,0.75,0.75) id:text value:rgb(0.5,0.5,0.5) BackgroundColors = canvas:canvas DateFormat = yyyy Period = from:0 till:45 TimeAxis = orientation:vertical ScaleMajor = unit:year increment:10 start:0 gridcolor:grid1 plotData= color:g width:28 mark:(line,white) align:center fontsize:S color:bars bar:1804 from:start till:2 text:2128 bar:1821 from:start till:3 text:3163 bar:1861 from:start till:5 text:4712 bar:1871 from:start till:4 text:4264 bar:1885 from:start till:5 text:5395 bar:1895 from:start till:6 text:5899 bar:1905 from:start till:6 text:6141 bar:1925 from:start till:6 text:6136 bar:1933 from:start till:7 text:6558 bar:1939 from:start till:7 text:6874 bar:1945 from:start till:10 text:10.350 bar:1961 from:start till:13 text:12.982 bar:1970 from:start till:12 text:11.944 bar:1991 from:start till:37 text:37.187 bar:2001 from:start till:40 text:40.362 bar:2011 from:start till:40 text:40.606 bar:2021 from:start till:43 text:42.544 TextData = pos:(50,200) fontsize:L textcolor:text text: Befolkingsûntjouwing fan de stêd Auwerk </timeline> == Ekonomy == Auwerk is fanâlds in stêd fan de amtnerij. Troch de funksje as haadstêd fan Eastfryslân hawwe oerheidsynstellings en amtners iuwenlang in grutte rol yn de regionale ekonomy spile. Dêrtroch stie Auwerk lange tiid bekend as in typyske ''Beamtenstadt'' (amtnersstêd). Yn de twadde helte fan de [[20e iuw]] waard de ekonomyske basis fan de stêd lykwols breder troch de ûntwikkeling fan yndustry en de komst fan gruttere bedriuwen. De arbeidsmerk fan Auwerk wurdt hjoeddedei karakterisearre troch in kombinaasje fan tsjinstferliening, yndustry, hannel en toerisme. Troch de sintrale lizzing yn [[Eastfryslân]] hat de stêd in regionale funksje foar oerheidsynstellingen, sûnenssoarch, ûnderwiis en detailhannel. Tagelyk hat Auwerk te krijen mei strukturele útdagings dy't ek yn oare plattelânsregio's fan Noardwest-Dútslân foarkomme, lykas in relatyf beheind oanbod fan heechkwalifisearre wurkplakken en in gruttere ôfstân ta grutte ekonomyske sintra. De wurkleazens yn it gebiet om Auwerk hinne leit al jierren boppe it gemiddelde fan [[Nedersaksen]]. Dat hat ûnder oare te krijen mei de histoaryske ôfhinklikens fan lânbou en bestjoerlike wurkgelegenheid, de ôfstân ta grutte stedske arbeidsmerken en de ekonomyske struktuer fan Eastfryslân. De ôfrûne desennia is de arbeidsmerk lykwols feroare troch de groei fan yndustriële bedriuwen en de enerzjysektor. === Yndustry === [[Ofbyld:2013-05-03 Fotoflug Leer Papenburg DSCF7237.jpg|thumb|Enercon yn Auwerk]] De wichtichste yndustriële wurkjouwer fan Auwerk is [[Enercon]]. Dat bedriuw, oprjochte yn [[1984]], is in ynternasjonaal fabrikant fan [[wynturbine]]s en hat syn haadkantoar yn Auwerk. Enercon hat in grutte ynfloed hân op de ekonomyske ûntwikkeling fan de stêd en de hiele regio. Benammen sûnt de jierren njoggentich groeide it bedriuw sterk troch de tanimmende fraach nei wynenerzjy. Mei tûzenen wurknimmers yn Auwerk en de omlizzende plakken is Enercon ien fan de grutste partikuliere wurkjouwers fan Eastfryslân. Njonken Enercon binne yn Auwerk frijwat bedriuwen aktyf yn de elektrotechnyk, masinebou, metaalferwurking en stielbou. Dy yndustriële sektoaren spylje in aardige rol yn de regionale ekonomy. De yndustry is benammen konsintrearre op ferskate bedriuweterreinen oan de râne fan de stêd. Troch de beskikberens fan grûn en de sintrale lizzing yn Eastfryslân hawwe har dêr sawol gruttere yndustriële bedriuwen as lytsere en middelgrutte ûndernimmings fêstige. === Tsjinstferliening en bestjoer === [[Ofbyld:WSD Aurich.jpg|thumb|De ''Bundesanstalt für Verwaltungsdienstleistungen'' hat syn sit yn Auwerk]] [[Ofbyld:Auricher Schloss-msu-2020-0547-.jpg|thumb|Yn en om it Auwerker slot hinne binne ferskillende rjochtbanken en in Salaris- en Pensjoenynstelling fan de dielsteat Nedersaksen ûnderbrocht.]] As eardere residinsje fan de foarsten fan Eastfryslân en letter sit fan Prusyske, Hannoveraanske en Nedersaksyske bestjoersynstellingen hat Auwerk in sterke bestjoerlike tradysje. Yn de stêd binne noch altyd in grut tal oerheidsynstellings fêstige, wêrûnder it bestjoer fan it [[Lânkring Auwerk]], rjochtlike ynstellings en ferskate regionale autoriteiten. Ek de [[Eastfryske Lânskip]], it kulturele parlemint fan Eastfryslân, hat syn haadkantoar yn Auwerk. Dêrmei hat de stêd in wichtige funksje op it mêd fan kultuer, wittenskip en regionale gearwurking. Fierders spylje sûnenssoarch, ûnderwiis en hannel in wichtige rol. It sikehûs fan Auwerk is in wichtige wurkjouwer en tsjinnet as medysk sintrum foar in grut part fan it omlizzende plattelân. === Toerisme === Troch de lizzing yn de buert fan de [[Waadsee]], it typyske Eastfryske lânskip en de histoaryske binnenstêd is toerisme in wichtige ekonomyske faktor. Hoewol't Auwerk sels net oan de kust leit, is de stêd faak wol it útgongspunt foar besikers dy't de kustplakken en it Waadseegebiet ferkenne wolle. De histoaryske gebouwen, lykas it [[Slot Auwerk]], de [[Lambertustsjerke (Auwerk)|Lambertustsjerke]] en de âlde binnenstêd, lûke besikers. Dêrnjonken spylje fyts- en kuierrekreaasje in wichtige rol troch de grutte oantrekkingskrêft fan it Eastfryske lânskip mei feangebieten, bosken en greiden. Yn de omkriten fan Auwerk binne ek tal fan rekreaasjegebieten en wetterwegen te finen. It [[Iems-Jadekanaal]] en de omlizzende marren en feangebieten wurde brûkt foar wettersport en frije tiid. === Enerzjy en takomstige ûntwikkeling === Troch de oanwêzigens fan Enercon en de grutte rol fan wynenerzjy yn Eastfryslân is de regio om Auwerk hinne nau ferbûn mei de enerzjytransysje yn Dútslân. De ûntwikkeling fan wynenerzjy hat net allinne nije wurkgelegenheid brocht, mar ek laat ta in gruttere ekonomyske oriïntaasje op duorsume technology. Tagelyk besiket Auwerk de ekonomyske basis fierder te ferbreedzjen troch ynvestearrings yn bedriuweterreinen, ynnovaasje en de ferbettering fan ferbiningen mei oare dielen fan Dútslân. De útdaging bliuwt om de ôfstân ta gruttere ekonomyske sintra te oerwinnen en mear ferskaat oan wurkgelegenheid te meitsjen. Mei syn kombinaasje fan yndustry, bestjoer, toerisme en tsjinstferliening bliuwt Auwerk it ekonomyske sintrum fan it binnenlân fan Eastfryslân. == Ferkear en ferfier == [[Ofbyld:Ostfriesland Verkehr-de.svg|thumb|Ferkearskaart fan Eastfryslân]] Auwerk is fanâlds it wichtichste ferkearsknooppunt fan it binnenlân fan Eastfryslân. Hoewol't de stêd net oan in rivier of see leit, hat de sintrale lizzing derfoar soarge dat Auwerk him ûntwikkele ta in krúspunt fan diken, spoarlinen en wetterwegen. Fanút de stêd rinne ferkearsferbiningen yn alle rjochtingen fan it East-Fryske skiereilân en nei de omlizzende regio's. Bysûnder is dat Auwerk net direkt oan in sneldyk leit. === Dykferkear === De stêd leit sa'n 15 kilometer fan de [[Autobahn 31]] (Emden–Leer–Oberhausen), dy't de wichtichste noard-súdferbining fan Eastfryslân foarmet. De A31 jout oansluting op it Dútske sneldyknetwurk en wurdt yn Eastfryslân ek wol ''Ostfriesenspieß'' neamd. Dêrnjonken is Auwerk in wichtich knooppunt fan ferskate [[Bundesstraße]]n. De [[Bundesstraße 72]] ferbynt de stêd mei [[Noarden (stêd)|Noarden]], [[Emden]] en [[Kloppenboarch]], wylst de [[Bundesstraße 210]] rint nei [[Emden]] yn it westen en [[Wittmund]] en [[Wilhelmshaven]] yn it easten. Fierders begjint de [[Bundesstraße 436]] yn Auwerk, dy't fia [[Wiesmoor]] nei [[Lier (stêd)|Lier]] rint. Troch dy diken hat Auwerk in sintrale funksje yn it regionale dykferkear. Om it histoaryske stedssintrum safolle mooglik te ûntlêstigjen is yn de rin fan de tweintichste iuw in rûnwei om de stêd oanlein. Fan dy rûnwei ôf binne de wenwiken, bedriuweterreinen en de omlizzende doarpen goed te berikken. === Treinferkear === [[Stasjon Auwerk]] leit oan de spoarline [[Abelitz]]–Auwerk en waard yn [[1883]] iepene. Dêrmei krige de stêd foar it earst in spoarferbining mei it Dútske spoarweinetwurk. Fanút Abelitz bestiet oansluting op de spoarline [[Emden]]–[[Lier (stêd)|Lier]], dy't diel útmakket fan de ferbining tusken de Nederlânske grins en [[Bremen]]. Yn it ferline hiene ek ferskate lytse spoarlinen har begjin- of einpunt yn Auwerk. De [[Kreisbahn Aurich]] ferbûn de stêd mei ûnder oare [[Wittmund]] en [[Leer (stêd)|Leer]]. Dy lokaalspoarlinen wiene benammen fan belang foar it ferfier fan lânbouprodukten, turf en fee, mar waarden yn de rin fan de tweintichste iuw stadichoan opheft. [[Ofbyld:BahnverladungEnercon.jpg|thumb|De firma Enercon makket geregeldwei gebrûk fan it spoar]] It eardere spoaremplasemint wurdt tsjintwurdich foar in part brûkt foar frachtferfier. Foar de grutte yndustry yn en om Auwerk, benammen foar de wynturbinefabrikant [[Enercon]], spilet it spoarferfier fan swiere ûnderdielen noch altyd in rol. === Busferfier === It iepenbier busferfier wurdt fersoarge troch de ferfiersmaatskippij [[Verkehrsregion Nahverkehr Ems-Jade]] (VEJ) en ferskate regionale busbedriuwen. Fanút it sintrale busstasjon by it spoarstasjon ride streekbussen nei hast alle plakken yn [[Eastfryslân]], lykas [[Emden]], [[Leer (stêd)|Leer]], [[Noarden (stêd)|Noarden]], [[Wittmund]], [[Esens]] en [[Wiesmoor]]. Binnen de stêd ride ferskate stedsbuslinen dy't de wenwiken, it sikehûs, skoallen, bedriuweterreinen en it stedssintrum mei-inoar ferbine. Dêrneist bestiet der hjir en dêr foar de lytsere doarpen yn de gemeente in saneamde belbus. === Fytsferkear === Lykas yn de rest fan Eastfryslân spilet de fyts in wichtige rol yn it deistich ferkear. It flakke lânskip makket de omkriten tige gaadlik foar fytsers. Yn en om Auwerk leit in ticht netwurk fan frijlizzende fytspaden en rekreative fytsrûtes. Ferskate lange-ôfstânsfytsrûtes dogge de stêd oan, wêrûnder de ''Friesenroute'', de ''Deutsche Fehnroute'' en ferskate regionale rûtes fan de ''Ostfriesland Tourismus GmbH''. Dêrtroch is Auwerk in populêr útgongspunt foar fytstochten troch de geast-, fean- en marsklânskippen fan Eastfryslân. === Wetterferfier === Hoewol't Auwerk net oan in befarbere rivier leit, is de stêd fia it [[Iems-Jadekanaal]] ferbûn mei sawol de rivier de [[Iems]] as de [[Jadebocht]]. It kanaal waard oanlein tusken [[1880]] en [[1888]] om de ekonomyske ûntwikkeling fan it binnenlân fan Eastfryslân te befoarderjen. Yn de earste helte fan de tweintichste iuw waard it kanaal yntinsyf brûkt foar it ferfier fan turf, stienkoal, boumaterialen en lânbouprodukten. Mei de opkomst fan it dykferkear naam it belang fan de beropsfeart lykwols sterk ôf. Tsjintwurdich wurdt it kanaal benammen brûkt troch de rekreaasje- en plezierfeart. === Loftferkear === Auwerk hat gjin fleanfjild foar regulier passazjiersferfier. Oan de eastkant fan de stêd leit wol it [[Ferkearslâningsplak Auwerk]], dat brûkt wurdt troch sportfleantugen, sakeflechten en rêdingshelikopters. De ynternasjonale lofthavens dy't it tichtstby lizze binne [[Fleanfjild Bremen]], [[Fleanfjild Münster/Osnabrück]] en [[Fleanfjild Grins-Eelde]]. Dêrnjonken binne de lofthavens fan [[Hamboarch]] en [[Hannover]] oer de sneldyk berikber. == Monumintale bouwurken, monuminten en keunstwurken == Auwerk hat troch syn lange skiednis as residinsjestêd fan de greven en foarsten fan Eastfryslân in grut tal histoaryske gebouwen en monuminten. De binnenstêd wurdt karakterisearre troch âlde boargerhuzen, tsjerken, bestjoersgebouwen en resten fan de eardere foarstlike residinsje. Njonken histoaryske gebouwen hat de stêd ek ferskate moderne keunstwurken en kulturele ynstellingen. [[Ofbyld:Auricher Schloss-msu-2020-0739-.jpg|thumb|It gebou ''Slot fan Auwerk'' waard yn 1851 boud, sa likernôch op it plak fan it oarspronklike slot fan de greven fan Eastfryslân]] De [[Lambertustsjerke (Auwerk)|Lambertustsjerke]] is ien fan de âldste gebouwen fan Auwerk en foarmet it histoaryske sintrum fan de stêd. De tsjerke waard yn de [[Midsiuwen]] boud en is wijd oan de [[hillige Lambertus]], de biskop fan [[Maastricht]]. De frijsteande toer, dy't it stedssilhûet al iuwenlang bepaalt, is ien fan de bekendste gesichten fan Auwerk. De toer waard yn ferskate fazen boud en tsjinne neist in religieuze funksje ek as oriïntaasjepunt foar de iere stedsplenning. It [[Slot Auwerk]] is de eardere residinsje fan de greven en letter de foarsten fan [[East-Fryslân]]. It ûntstie út in midsiuwsk stienhûs fan de haadlingefamylje [[Sirksena]] en waard yn de [[16e iuw]] en letter fierder útwreide ta in foarstlik wenpaleis. It oarspronklike slot waard ôfbrutsen (de stâlen besteane noch) en op it plak waard in lytser gebou delset dat de histoaryske oantsjutting ''slot'' krige. Yn it slot en de omlizzende gebouwen binne tsjintwurdich ferskate rjochterlike en bestjoerlike ynstellingen ûnderbrocht. Yn it saneamde slotdistrikt binne ûnder oare it [[Lânrjocht Auwerk]], it [[Amtsrjocht Auwerk]] en de fêstiging Auwerk fan it ''Nedersaksysk Dielsteatburo foar Salarissen en Pensjoenen'' fêstige. [[Ofbyld:Landschaftshaus-Aurich-msu-2021-20-.jpg|thumb|[[Eastfryske Lânskip]], it kulturele parlemint fan Eastfryslân]] De [[Eastfryske Lânskip]] (''Ostfriesische Landschaft'') is ien fan de wichtichste kulturele ynstellingen fan Eastfryslân en hat syn sit yn Auwerk. De organisaasje waard yn de hjoeddeiske foarm oprjochte yn [[1949]], mar giet werom op de âlde Eastfryske lânsstannen út de tiid fan it [[Hillige Roomske Ryk]]. De Eastfryske Lânskip hâldt him dwaande mei ûnder oare kultuer, taal, skiednis, wittenskip en ûnderwiis. De ynstelling wurdt wol it "kulturele parlemint" fan East-Fryslân neamd en fertsjintwurdiget de belangen fan de regio op kultureel mêd. De [[Stiftsmûne (Auwerk)|Stiftsmûne]] (''Stiftsmühle'') is ien fan de bekendste mûnen fan Auwerk. Mei in hichte fan 28,7 meter is it ien fan de heechste mûnen yn de tradisjonele Nederlânske styl yn Eastfryslân. De wynmûne waard yn [[1858]] boud op it plak fan in âldere mûne en waard brûkt foar it meallen fan nôt. Tsjintwurdich is de mûne in monumint en in museum dêr't besikers sjen kinne hoe't in histoaryske nôtmûne wurket. [[Ofbyld:Ostfriesland msu-0550.jpg|thumb|De [[Opstalbeam]] leit oan de súdkant fan de stêd yn it doarpke [[Rahe]]]] It [[Knodtsche Haus]] is ien fan de moaiste histoaryske boargerhuzen fan Auwerk. It gebou waard om [[1735]] hinne boud troch hofboumaster [[Heinrich Horst]] as wenhûs foar in begoedige boargerfamylje. It hûs is boud yn in letbarokke styl mei sterke ynfloeden út de Nederlânske arsjitektuer. De gevel, de proporsjes en de dekoraasjes litte de nauwe kulturele en ekonomyske bannen sjen tusken Eastfryslân en de Nederlannen yn de 18e iuw. De [[Opstalbeam]] is in monumint dat ferwiist nei de midsiuwske gearkomsten fan de Friezen by de âlde Opstalbeam by [[Aurich-Rahe]]. Yn de tiid fan de [[Fryske Frijheid]] waarden dêr gearkomsten hâlden fan fertsjintwurdigers út de Fryske lannen, de saneamde [[Sân Seelannen]]. It hjoeddeistige monumint is in stiennen piramide dy't yn [[1833]] oprjochte waard. It monumint stiet symboal foar de mienskiplike Fryske identiteit, de Fryske frijheidsidealen en it histoaryske ferbân tusken de ferskillende Fryske gebieten oan de Noardseekust. [[Ofbyld:Cirksena mausoleum in Aurich-msu-2020-0652-.jpg|thumb|Cirksena mausoleum]] It [[Auwerker Mausoleum]] is in neoromaansk tsienhoekich grêfmonumint oan de râne fan Auwerk. It waard yn [[1875]] boud yn opdracht fan de famylje [[Sirksena]], de eardere foarstlike dynasty fan Eastfryslân. Sûnt [[1880]] tsjinnet it gebou as lêste rêstplak foar leden fan de aadlike famylje. It mausoleum is in seldsum foarbyld fan in 19e-iuwsk famyljegrêf yn neoromaanske styl en herinnert oan de rol dy't de Sirksena's iuwenlang yn de skiednis fan Eastfryslân spilen. De [[Sous-toer]] (''Sous-Turm'') is in modern keunstwurk yn it sintrum fan Auwerk. De toer waard yn [[1990]] makke troch de Dútske keunstner [[Albert Sous]] en is sa'n 25 meter heech. It keunstwurk bestiet út in metalen konstruksje mei ferskate foarmen en eleminten dy't yn beweging en ljocht ferskille. De toer is bedoeld as in modern oriïntaasjepunt en foarmet in kontrast mei de histoaryske gebouwen yn de binnenstêd. Njonken de grutte monuminten hat Auwerk in soad oare histoaryske plakken. De âlde binnenstêd befettet ferskate 17e- en 18e-iuwske keapmans- en boargerhuzen. Ek it [[Marktplatz (Auwerk)|Merkplein]], de eardere foarstlike gebouwen en de âlde strjitstruktuer herinnerje oan de tiid dat Auwerk de residinsje fan de Eastfryske foarsten wie. Lykwols steane de measte histoaryske bouwurken yn it westlike diel fan de binnenstêd. == Keppelings om utens == * [http://fy.groepfanauwerk.org/experiences0.html Ferklearring oer de namme fan Auwerk op de webstee fan de Groep fan Auwerk] * [https://www.aurich.de/ Webstee oer de stêd Auwerk] {{boarnen|boarnefernijing= <references/> ---- {{Commonscat|Aurich|Auwerk}} }} [[Kategory:Auwerk| ]] [[Kategory:Auwerk (distrikt)]] [[Kategory:Plak yn Auwerk (distrikt)]] [[Kategory:Gemeente yn East-Fryslân]] [[Kategory:Plak yn Nedersaksen]] [[Kategory:Gemeente yn Nedersaksen]] jt1t8mqxn72vzknjc9ff7ig5lhh443r 1235829 1235828 2026-07-21T08:07:27Z Kening Aldgilles 167 1235829 wikitext text/x-wiki {{Universele ynfoboks stêd | namme = Auwerk<br>''Aurich''<br> ''Auerk'' | ôfbylding = Aurichrefkirche.jpg | ôfbyldingsbreedte = | ôfbyldingstekst = | wapen = [[Ofbyld:Flagge Aurich.svg|80px]]&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; [[Ofbyld:DEU Aurich COA.svg|60px]] | ynwennertal = 43.375 <small>(31.12.2023)</small><ref>[https://www.statistik.niedersachsen.de/startseite/ Landesamt für Statistik Niedersachsen]</ref> | oerflak = 197,29 km² | befolkingstichtens = 220 ynw./km² | stêdekloft = | hichte = 4 - 19 m | lân = {{DE}} | bestjoerlike ienheid 1 = Dielsteat | namme bestjoerlike ienheid 1= [[File:Flag of Lower Saxony.svg|20px]] [[Nedersaksen]] | bestjoerlike ienheid 2 = Lânkring | namme bestjoerlike ienheid 2= [[Auwerk (distrikt)|Auwerk]] ([[Eastfryslân]]) | boargemaster = | stêdsyndieling = 21 ''[[Ortsteil]]e'' yn 11 ''[[Ortschaft]]en'' | stifting = | postkoade = 26603, 26605, 26607 | tiidsône = [[UTC]] +1 | simmertiid = UTC +2 | koördinaten = {{Koördinaten yn tekst|53_28_17_N_7_29_1_E_scale:12500_type:landmark_region:DE|53° 28'N 7° 29'E}} | webside = [https://www.aurich.de/ www.aurich.de] | mapname = Nedersaksen | mapwidth = | lat_deg = 53 | lat_min = 28 | lat_sec = 17 | lat_dir = N | lon_deg = 7 | lon_min = 29 | lon_sec = 1 | lon_dir = E | tekst by posysjekaart = }} '''Auwerk''' ([[Dútsk]] en offisjeel: ''Aurich'', [[Nedersaksysk]] en [[Eastfrysk Plat]]: ''Auerk'') is in stêd yn [[Eastfryslân]] yn de [[Dútslân|Dútske]] [[Dielsteaten fan Dútslân|dielsteat]] [[Nedersaksen]]. De stêd leit yn it noardwesten fan Nedersaksen. Auwerk is it haadplak fan it distrikt [[Auwerk (distrikt)|Auwerk]]. It plak hat likernôch 43.000 ynwenners (2023) en is dêrmei it twadgrutste plak fan [[Eastfryslân]]. Auwerk wie iuwenlang residinsjestêd fan de Eastfryske foarsten en de sit fan it Prusyske, Hannoveraanske en letter wer Prusyske bestjoer fan Eastfryslân. Ek nei de [[Twadde Wrâldkriich]] bleau de stêd it bestjoerlike sintrum fan it ''Distrikt Auwerk'', oant dat yn [[1978]] gearfoege waard mei de bestjoersgebieten [[Aldenboarch]] en [[Osnabrück]] ta it ''Distrikt Wezer-Iems'', mei sit yn Aldenboarch. Dat bestjoersgebiet waard yn [[2004]] opheft. Oan 'e dei fan hjoed ta is Auwerk de sit fan in grut tal oerheidsynstellings, dêrûnder ferskate federale en dielsteatlike autoriteiten. Ek de [[Eastfryske Lânskip]], it kulturele parlemint fan Eastfryslân, hat syn sit yn Auwerk. Nei de Twadde Wrâldkriich ûntwikkele Auwerk him stadichoan fan in stêd dêr't benammen amtners wennen ta in mear yndustrialisearre en tsjinstferlienende stêd. Dy ekonomyske omslach waard benammen yn de jierren njoggentich sichtber troch de sterke groei fan [[Enercon]], in fabrikant fan wynturbines dy't syn haadkantoar yn Auwerk hat. It bedriuw is mei mear as 2.800 wurknimmers de grutste partikuliere wurkjouwer fan de stêd. == Geografy == Auwerk leit yn it sintrale part fan [[Eastfryslân]], yn it noardwesten fan de Dútske dielsteat [[Nedersaksen]]. De stêd is de haadstêd fan it [[Lânkring Auwerk]] en leit op likernôch 25 kilometer besuden de Waadseekust. Mei in oerflak fan 197,29 km² is Auwerk ien fan de grutste gemeenten fan Eastfryslân. De stedskearn leit sa'n fjouwer meter boppe seenivo, wylst it heechste punt fan de gemeente by de Aaibergen om de 14,5 meter boppe seenivo leit. It stedsgebiet leit op 'e grins fan de Eastfryske [[Geast (sân)|geast]] en de eardere feangebieten. De kearn fan Auwerk is ûntstien op in sânige geastrêch, dy't fanâlds in gaadlik plak foar bewenning wie tusken de grutte heech- en leechfeanen. Grutte parten fan de gemeente wurde noch altyd ynnommen troch lânbougrûn, wylst ek bosken en restanten fan feangebieten in wichtich part fan it lânskip foarmje. Auwerk hat yn ferliking mei oare gemeenten yn it binnenlân fan Eastfryslân in relatyf grut boskgebiet. De karakteristike ''Wallhecken'' (beamwâlen op ierden wâlen) foarmje op in soad plakken de skieding tusken greiden en boulân. De gemeente Auwerk wurdt yn it noarden begrinzge troch [[Großheide]] en [[Südbrookmerland]], yn it easten troch [[Wiesmoor]], yn it súdeasten troch [[Großefehn]], yn it suden troch [[Ihlow]] en yn it westen troch [[Krummhörn]] en [[Emden]]. Troch syn sintrale lizzing hat Auwerk fanâlds in wichtige funksje as bestjoerlik, ekonomysk en ferfiersknooppunt foar it grutste part fan East-Fryslân (it hiele skiereilân). It klimaat is, krekt as yn de rest fan Eastfryslân, sterk beynfloede troch de see. Dat soarget foar mylde winters, ridlik koele simmers en in relatyf lykmjittige ferdieling fan de delslach oer it hiele jier. Troch de oerhearskjende westewinen is it waar gauris wikseljend. === Stedsyndieling === De stêd dêr't Auwerk it kearnplak fan is, bestiet sûnt de gemeentlike weryndieling fan 1972 út 21 saneamde ''[[Ortsteil]]en''. Dat binne sawol stedsdielen as gewoane doarpen. Al dy stedsdielen en doarpen ha in eigen dielried wêryn't de belangen fan it doarp behertige wurde. De plakken binne: {| |- valign=top | # [[Brockzetel]] # [[Dietrichsfeld]] # [[Egels (Aurich)|Egels]] # [[Extum]] # [[Georgsfeld]] # [[Haxtum]] # [[Kirchdorf (Aurich)|Kirchdorf]] # [[Langefeld]] # [[Middels]] # [[Pfalzdorf]] # [[Plaggenburg]] || # <li value="12">[[Popens]] # [[Rahe]] # [[Sandhorst]] # [[Schirum]] # [[Spekendorf]] # [[Tannenhausen]] # [[Walle (Auwerk)|Walle]] # [[Wallinghausen]] # [[Wiesens]] # Haadplak Auwerk |} == Namme == Oer de namme fan Auwerk is yn it ferline in protte skreaun. Alde fermeldings oer de namme binne: Affrica ([[1289]]), buta Awerkera geste Londe ([[1300]]), Auwerk ([[1402]]), Awerke ([[1413]]), Auwerick ([[1415]]), Aurik ([[1419]]), Auwreke ([[1424]]) en Auwerck ([[1426]]). [[Ofbyld:Aurich schild.jpg|thumb|left|In plaknammeboerd mei de Dútske en Nedersaksyske namme fan Auwerk.]] De namme is yn twa stikken te knippen. It earste part kin oersetten wurde nei ‘awe’, fan it [[Germaansk]]e wurd ''awjo'' dat wetterlân betsjutte soe. It twadde part, reke, moat dan ‘krite’ betsjutte. De namme betsjut dus ‘wetterryk gebiet’, of better: wetterlân. Dat falt te ferklearjen as wy nei de omkriten fan Auwerk sjogge sa't dat der yn de skiednis by lei. Yn de midsiuwen bestienen de omkriten fan Auwerk út grutte moerassen. De namme Aurich is in foarm dy’t ûntstien is troch ynfloeden fan it [[Heechdútsk]]. Yn it distrikt is it sûnt [[2004]] tastien om twatalige plaknambuorden te brûken, yn it [[Dútsk]] en it [[Eastfrysk Plat]]. == Skiednis == === Midsiuwen === De namme fan Auwerk komt foar it earst foar yn in [[Frysk]]e rjochterlike tekst út de [[13e iuw]]. Yn de saneamde [[Brookmerbrief]] út [[1276]] wurdt it plak neamd as ''Aurechove''. It âldste spoar fan bewenning yn 'e binnenstêd fan Auwerk (fragminten fan skippen) datearret út 'e 9e iuw en waard ûntdutsen by opgravings yn 2009.<ref>''Ostfriesischer Kurier'', 27.&nbsp;jannewaris 2009, side&nbsp;12</ref> De delsetting ûntstie om de [[Lambertustsjerke (Auwerk)|Lambertustsjerke]], dy't nei alle gedachten yn de [[12e iuw]] stifte waard troch greve [[Maurits I fan Aldenburch]]. De tsjerke waard wijd oan de [[hillige Lambertus]], de biskop fan [[Maastricht]], dy't yn [[703]] de marteldea stoar. De frijsteande klokketoer fan de tsjerke is tsjintwurdich ien fan de bekendste bylden fan de stêd. Yn de tiid fan de [[Fryske Frijheid]] ûntjoech Auwerk him ta in bestjoerlik sintrum. Om [[1350]] hinne kamen ferskate [[Haadling]]efamyljes oan de macht yn Eastfryslân. Dy ynfloedrike grûnbesitters bouden yn en om Auwerk ferskate [[stins|stinzen]] en ferdigeningswurken. Under de striid tusken de ferskillende haadlingefamyljes waard it plak ferskate kearen troffen troch kriichshannelingen. === Grevetiid === [[Ofbyld:Jacob Cornelisz van Amsterdam.jpg|thumb|[[Edzard de Grutte]] (1462-1528))]] Yn it begjin fan de [[16e iuw]] waard Eastfryslân rekke troch de [[Saksyske Skeel]], dêr't hartoch [[Hindrik I fan Brunswyk-Wolfenbüttel]] in grut part fan it gebiet besette. Nei't de fijân him weromluts, liet greve [[Edzard I fan Eastfryslân]] Auwerk fan [[1517]] ôf op 'e nij ynrjochtsje. Yn dy tiid krige it plak in planmjittich strjittepatroan, dat foar in grut part noch altyd yn it hjoeddeistige stedssintrum werom te kennen is. Yn [[1539]] waard Auwerk de fêste sit fan de lânsregearing fan it [[Greefskip Eastfryslân]]. Fan dat stuit ôf ûntjoech de stêd him ta it politike sintrum fan it greefskip en, fan [[1654]] ôf, fan it [[Foarstendom Eastfryslân]]. Yn de [[16e iuw]] waard it paleis fan de greven en letter foarsten fan Eastfryslân útwreide ta it hjoeddeistige [[Slot Auwerk]]. Ek fêstigen it Hofgerjocht, de Rekkenkeamer en oare bestjoersynstellings har yn de stêd. Nei't foarst [[Karel Edzard fan Eastfryslân]] yn [[1744]] sûnder erfgenamt ferstoar, foel Eastfryslân ta oan it [[Keninkryk Prusen]]. Auwerk bleau de haadstêd fan de Prusyske provinsje Eastfryslân en behâlde syn bestjoerlike funksje. === Under frjemd bewâld === Yn de [[Napoleontyske tiid]] feroare it bestjoer ferskate kearen. Tusken [[1807]] en [[1810]] hearde Eastfryslân by it [[Keninkryk Hollân]] en dêrnei, oant [[1813]], by it [[Earste Frânske Keizerryk]]. Auwerk wie yn dy tiid it haadplak fan it arrondissemint Eastfryslân. Nei it [[Kongres fan Wenen]] kaam Eastfryslân yn [[1815]] by it [[Keninkryk Hannover]], dêr't Auwerk op 'e nij de haadstêd fan de provinsje Eastfryslân waard. Nei de [[Eastenryksk-Prusyske Oarloch]] waard Hannover yn [[1866]] troch Prusen anneksearre. [[Ofbyld:Aurich1900.jpg|thumb|Merkeplein yn 'e Auwerker binnenstêd om 1900 hinne]] Yn de [[19e iuw]] groeide Auwerk út ta in wichtich bestjoers- en garnizoensplak. Nije oerheidsgebouwen, skoallen en kazernes waarden boud en mei de komst fan it spoar yn [[1883]] waard de stêd better ferbûn mei de rest fan [[East-Fryslân]] (it hiele skiereilân) en [[Dútslân]]. === 20e en 21e iuw === Yn de tiid fan it [[Nasjonaal-sosjalisme]] waarden ek yn Auwerk Joadske ynwenners en politike tsjinstanners ferfolge. By de [[Kristallnacht]] yn [[1938]] waard de synagoge fernield. Yn de [[Twadde Wrâldkriich]] bleau Auwerk foar in grut part sparre foar swiere bombardeminten, sadat it histoaryske stedssintrum mar beheind skea oprûn. Nei de oarloch naam de befolking yn koarte tiid sterk ta troch de komst fan flechtlingen en ferdreaunen út de eardere Dútske eastgebieten. It tal ynwenners groeide yn [[1945]] fan goed 7.000 oan it begjin fan it jier nei mear as 10.000 oan de ein fan datselde jier. Oant [[1945]] wie Auwerk de haadstêd fan de Prusyske provinsje Eastfryslân. Nei de opheffing fan Prusen kaam de stêd yn de nije dielsteat [[Nedersaksen]] te lizzen. Fan [[1948]] oant [[1978]] wie Auwerk de sit fan it bestjoersgebiet Auwerk. Nei de bestjoerlike herfoarming fan [[1978]] waard dy bestjoerslaach opheft en opnommen yn de bestjoerskrite ''Weser-Ems'', dy't op syn bar yn [[2004]] opheft waard. By de gemeentlike weryndieling fan [[1972]] waarden in tal omlizzende doarpen by Auwerk foege, wêrtroch't it grûngebiet fan de gemeente flink útwreide waard. Sûnt dy tiid hat de stêd har fierder ûntwikkele as it bestjoerlike, ekonomyske en kulturele sintrum fan Eastfryslân. Auwerk ûnderhâldt sûnt [[1989]] in stêdebân mei [[Appingedam]] yn de provinsje [[Grinslân]] en sûnt [[2002]] mei [[Kępno]] yn [[Poalen]]. === Befolkingsûntwikkeling === Om 1900 hinne lei it ynwennertal ridlik stabyl om de 5.000 ynwenners hinne. Nei de Twadde Wrâldkriich kamen der in protte Dútske lânferhuzers nei Auwerk ta. Dy lânferhuzers wienen ferdreaun út de eardere Ryksdútske gebieten yn East-Europa, of se kamen op eigen inisjatyf nei Auwerk. Troch weryndielingen yn it jier 1972 binne ferskillende gemeenten bestjoerlik ynlive by de stêd Auwerk, wat in positive útwurking hân hat op it ynwennertal fan de stêd. <timeline> ImageSize = width:700 height:225 PlotArea = width:650 height:200 left:33 bottom:18 AlignBars = justify Colors = id:canvas value:rgb(0.98,0.98,0.98) id:grid1 value:rgb(0.8,0.8,0.8) id:grid2 value:gray(0.8) id:bars value:rgb(0.75,0.75,0.75) id:text value:rgb(0.5,0.5,0.5) BackgroundColors = canvas:canvas DateFormat = yyyy Period = from:0 till:45 TimeAxis = orientation:vertical ScaleMajor = unit:year increment:10 start:0 gridcolor:grid1 plotData= color:g width:28 mark:(line,white) align:center fontsize:S color:bars bar:1804 from:start till:2 text:2128 bar:1821 from:start till:3 text:3163 bar:1861 from:start till:5 text:4712 bar:1871 from:start till:4 text:4264 bar:1885 from:start till:5 text:5395 bar:1895 from:start till:6 text:5899 bar:1905 from:start till:6 text:6141 bar:1925 from:start till:6 text:6136 bar:1933 from:start till:7 text:6558 bar:1939 from:start till:7 text:6874 bar:1945 from:start till:10 text:10.350 bar:1961 from:start till:13 text:12.982 bar:1970 from:start till:12 text:11.944 bar:1991 from:start till:37 text:37.187 bar:2001 from:start till:40 text:40.362 bar:2011 from:start till:40 text:40.606 bar:2021 from:start till:43 text:42.544 TextData = pos:(50,200) fontsize:L textcolor:text text: Befolkingsûntjouwing fan de stêd Auwerk </timeline> == Ekonomy == Auwerk is fanâlds in stêd fan de amtnerij. Troch de funksje as haadstêd fan Eastfryslân hawwe oerheidsynstellings en amtners iuwenlang in grutte rol yn de regionale ekonomy spile. Dêrtroch stie Auwerk lange tiid bekend as in typyske ''Beamtenstadt'' (amtnersstêd). Yn de twadde helte fan de [[20e iuw]] waard de ekonomyske basis fan de stêd lykwols breder troch de ûntwikkeling fan yndustry en de komst fan gruttere bedriuwen. De arbeidsmerk fan Auwerk wurdt hjoeddedei karakterisearre troch in kombinaasje fan tsjinstferliening, yndustry, hannel en toerisme. Troch de sintrale lizzing yn [[Eastfryslân]] hat de stêd in regionale funksje foar oerheidsynstellingen, sûnenssoarch, ûnderwiis en detailhannel. Tagelyk hat Auwerk te krijen mei strukturele útdagings dy't ek yn oare plattelânsregio's fan Noardwest-Dútslân foarkomme, lykas in relatyf beheind oanbod fan heechkwalifisearre wurkplakken en in gruttere ôfstân ta grutte ekonomyske sintra. De wurkleazens yn it gebiet om Auwerk hinne leit al jierren boppe it gemiddelde fan [[Nedersaksen]]. Dat hat ûnder oare te krijen mei de histoaryske ôfhinklikens fan lânbou en bestjoerlike wurkgelegenheid, de ôfstân ta grutte stedske arbeidsmerken en de ekonomyske struktuer fan Eastfryslân. De ôfrûne desennia is de arbeidsmerk lykwols feroare troch de groei fan yndustriële bedriuwen en de enerzjysektor. === Yndustry === [[Ofbyld:2013-05-03 Fotoflug Leer Papenburg DSCF7237.jpg|thumb|Enercon yn Auwerk]] De wichtichste yndustriële wurkjouwer fan Auwerk is [[Enercon]]. Dat bedriuw, oprjochte yn [[1984]], is in ynternasjonaal fabrikant fan [[wynturbine]]s en hat syn haadkantoar yn Auwerk. Enercon hat in grutte ynfloed hân op de ekonomyske ûntwikkeling fan de stêd en de hiele regio. Benammen sûnt de jierren njoggentich groeide it bedriuw sterk troch de tanimmende fraach nei wynenerzjy. Mei tûzenen wurknimmers yn Auwerk en de omlizzende plakken is Enercon ien fan de grutste partikuliere wurkjouwers fan Eastfryslân. Njonken Enercon binne yn Auwerk frijwat bedriuwen aktyf yn de elektrotechnyk, masinebou, metaalferwurking en stielbou. Dy yndustriële sektoaren spylje in aardige rol yn de regionale ekonomy. De yndustry is benammen konsintrearre op ferskate bedriuweterreinen oan de râne fan de stêd. Troch de beskikberens fan grûn en de sintrale lizzing yn Eastfryslân hawwe har dêr sawol gruttere yndustriële bedriuwen as lytsere en middelgrutte ûndernimmings fêstige. === Tsjinstferliening en bestjoer === [[Ofbyld:WSD Aurich.jpg|thumb|De ''Bundesanstalt für Verwaltungsdienstleistungen'' hat syn sit yn Auwerk]] [[Ofbyld:Auricher Schloss-msu-2020-0547-.jpg|thumb|Yn en om it Auwerker slot hinne binne ferskillende rjochtbanken en in Salaris- en Pensjoenynstelling fan de dielsteat Nedersaksen ûnderbrocht.]] As eardere residinsje fan de foarsten fan Eastfryslân en letter sit fan Prusyske, Hannoveraanske en Nedersaksyske bestjoersynstellingen hat Auwerk in sterke bestjoerlike tradysje. Yn de stêd binne noch altyd in grut tal oerheidsynstellings fêstige, wêrûnder it bestjoer fan it [[Lânkring Auwerk]], rjochtlike ynstellings en ferskate regionale autoriteiten. Ek de [[Eastfryske Lânskip]], it kulturele parlemint fan Eastfryslân, hat syn haadkantoar yn Auwerk. Dêrmei hat de stêd in wichtige funksje op it mêd fan kultuer, wittenskip en regionale gearwurking. Fierders spylje sûnenssoarch, ûnderwiis en hannel in wichtige rol. It sikehûs fan Auwerk is in wichtige wurkjouwer en tsjinnet as medysk sintrum foar in grut part fan it omlizzende plattelân. === Toerisme === Troch de lizzing yn de buert fan de [[Waadsee]], it typyske Eastfryske lânskip en de histoaryske binnenstêd is toerisme in wichtige ekonomyske faktor. Hoewol't Auwerk sels net oan de kust leit, is de stêd faak wol it útgongspunt foar besikers dy't de kustplakken en it Waadseegebiet ferkenne wolle. De histoaryske gebouwen, lykas it [[Slot Auwerk]], de [[Lambertustsjerke (Auwerk)|Lambertustsjerke]] en de âlde binnenstêd, lûke besikers. Dêrnjonken spylje fyts- en kuierrekreaasje in wichtige rol troch de grutte oantrekkingskrêft fan it Eastfryske lânskip mei feangebieten, bosken en greiden. Yn de omkriten fan Auwerk binne ek tal fan rekreaasjegebieten en wetterwegen te finen. It [[Iems-Jadekanaal]] en de omlizzende marren en feangebieten wurde brûkt foar wettersport en frije tiid. === Enerzjy en takomstige ûntwikkeling === Troch de oanwêzigens fan Enercon en de grutte rol fan wynenerzjy yn Eastfryslân is de regio om Auwerk hinne nau ferbûn mei de enerzjytransysje yn Dútslân. De ûntwikkeling fan wynenerzjy hat net allinne nije wurkgelegenheid brocht, mar ek laat ta in gruttere ekonomyske oriïntaasje op duorsume technology. Tagelyk besiket Auwerk de ekonomyske basis fierder te ferbreedzjen troch ynvestearrings yn bedriuweterreinen, ynnovaasje en de ferbettering fan ferbiningen mei oare dielen fan Dútslân. De útdaging bliuwt om de ôfstân ta gruttere ekonomyske sintra te oerwinnen en mear ferskaat oan wurkgelegenheid te meitsjen. Mei syn kombinaasje fan yndustry, bestjoer, toerisme en tsjinstferliening bliuwt Auwerk it ekonomyske sintrum fan it binnenlân fan Eastfryslân. == Ferkear en ferfier == [[Ofbyld:Ostfriesland Verkehr-de.svg|thumb|Ferkearskaart fan Eastfryslân]] Auwerk is fanâlds it wichtichste ferkearsknooppunt fan it binnenlân fan Eastfryslân. Hoewol't de stêd net oan in rivier of see leit, hat de sintrale lizzing derfoar soarge dat Auwerk him ûntwikkele ta in krúspunt fan diken, spoarlinen en wetterwegen. Fanút de stêd rinne ferkearsferbiningen yn alle rjochtingen fan it East-Fryske skiereilân en nei de omlizzende regio's. Bysûnder is dat Auwerk net direkt oan in sneldyk leit. === Dykferkear === De stêd leit sa'n 15 kilometer fan de [[Autobahn 31]] (Emden–Leer–Oberhausen), dy't de wichtichste noard-súdferbining fan Eastfryslân foarmet. De A31 jout oansluting op it Dútske sneldyknetwurk en wurdt yn Eastfryslân ek wol ''Ostfriesenspieß'' neamd. Dêrnjonken is Auwerk in wichtich knooppunt fan ferskate [[Bundesstraße]]n. De [[Bundesstraße 72]] ferbynt de stêd mei [[Noarden (stêd)|Noarden]], [[Emden]] en [[Kloppenboarch]], wylst de [[Bundesstraße 210]] rint nei [[Emden]] yn it westen en [[Wittmund]] en [[Wilhelmshaven]] yn it easten. Fierders begjint de [[Bundesstraße 436]] yn Auwerk, dy't fia [[Wiesmoor]] nei [[Lier (stêd)|Lier]] rint. Troch dy diken hat Auwerk in sintrale funksje yn it regionale dykferkear. Om it histoaryske stedssintrum safolle mooglik te ûntlêstigjen is yn de rin fan de tweintichste iuw in rûnwei om de stêd oanlein. Fan dy rûnwei ôf binne de wenwiken, bedriuweterreinen en de omlizzende doarpen goed te berikken. === Treinferkear === [[Stasjon Auwerk]] leit oan de spoarline [[Abelitz]]–Auwerk en waard yn [[1883]] iepene. Dêrmei krige de stêd foar it earst in spoarferbining mei it Dútske spoarweinetwurk. Fanút Abelitz bestiet oansluting op de spoarline [[Emden]]–[[Lier (stêd)|Lier]], dy't diel útmakket fan de ferbining tusken de Nederlânske grins en [[Bremen]]. Yn it ferline hiene ek ferskate lytse spoarlinen har begjin- of einpunt yn Auwerk. De [[Kreisbahn Aurich]] ferbûn de stêd mei ûnder oare [[Wittmund]] en [[Leer (stêd)|Leer]]. Dy lokaalspoarlinen wiene benammen fan belang foar it ferfier fan lânbouprodukten, turf en fee, mar waarden yn de rin fan de tweintichste iuw stadichoan opheft. [[Ofbyld:BahnverladungEnercon.jpg|thumb|De firma Enercon makket geregeldwei gebrûk fan it spoar]] It eardere spoaremplasemint wurdt tsjintwurdich foar in part brûkt foar frachtferfier. Foar de grutte yndustry yn en om Auwerk, benammen foar de wynturbinefabrikant [[Enercon]], spilet it spoarferfier fan swiere ûnderdielen noch altyd in rol. === Busferfier === It iepenbier busferfier wurdt fersoarge troch de ferfiersmaatskippij [[Verkehrsregion Nahverkehr Ems-Jade]] (VEJ) en ferskate regionale busbedriuwen. Fanút it sintrale busstasjon by it spoarstasjon ride streekbussen nei hast alle plakken yn [[Eastfryslân]], lykas [[Emden]], [[Leer (stêd)|Leer]], [[Noarden (stêd)|Noarden]], [[Wittmund]], [[Esens]] en [[Wiesmoor]]. Binnen de stêd ride ferskate stedsbuslinen dy't de wenwiken, it sikehûs, skoallen, bedriuweterreinen en it stedssintrum mei-inoar ferbine. Dêrneist bestiet der hjir en dêr foar de lytsere doarpen yn de gemeente in saneamde belbus. === Fytsferkear === Lykas yn de rest fan Eastfryslân spilet de fyts in wichtige rol yn it deistich ferkear. It flakke lânskip makket de omkriten tige gaadlik foar fytsers. Yn en om Auwerk leit in ticht netwurk fan frijlizzende fytspaden en rekreative fytsrûtes. Ferskate lange-ôfstânsfytsrûtes dogge de stêd oan, wêrûnder de ''Friesenroute'', de ''Deutsche Fehnroute'' en ferskate regionale rûtes fan de ''Ostfriesland Tourismus GmbH''. Dêrtroch is Auwerk in populêr útgongspunt foar fytstochten troch de geast-, fean- en marsklânskippen fan Eastfryslân. === Wetterferfier === Hoewol't Auwerk net oan in befarbere rivier leit, is de stêd fia it [[Iems-Jadekanaal]] ferbûn mei sawol de rivier de [[Iems]] as de [[Jadebocht]]. It kanaal waard oanlein tusken [[1880]] en [[1888]] om de ekonomyske ûntwikkeling fan it binnenlân fan Eastfryslân te befoarderjen. Yn de earste helte fan de tweintichste iuw waard it kanaal yntinsyf brûkt foar it ferfier fan turf, stienkoal, boumaterialen en lânbouprodukten. Mei de opkomst fan it dykferkear naam it belang fan de beropsfeart lykwols sterk ôf. Tsjintwurdich wurdt it kanaal benammen brûkt troch de rekreaasje- en plezierfeart. === Loftferkear === Auwerk hat gjin fleanfjild foar regulier passazjiersferfier. Oan de eastkant fan de stêd leit wol it [[Ferkearslâningsplak Auwerk]], dat brûkt wurdt troch sportfleantugen, sakeflechten en rêdingshelikopters. De ynternasjonale lofthavens dy't it tichtstby lizze binne [[Fleanfjild Bremen]], [[Fleanfjild Münster/Osnabrück]] en [[Fleanfjild Grins-Eelde]]. Dêrnjonken binne de lofthavens fan [[Hamboarch]] en [[Hannover]] oer de sneldyk berikber. == Monumintale bouwurken, monuminten en keunstwurken == Auwerk hat troch syn lange skiednis as residinsjestêd fan de greven en foarsten fan Eastfryslân in grut tal histoaryske gebouwen en monuminten. De binnenstêd wurdt karakterisearre troch âlde boargerhuzen, tsjerken, bestjoersgebouwen en resten fan de eardere foarstlike residinsje. Njonken histoaryske gebouwen hat de stêd ek ferskate moderne keunstwurken en kulturele ynstellingen. [[Ofbyld:Auricher Schloss-msu-2020-0739-.jpg|thumb|It gebou ''Slot fan Auwerk'' waard yn 1851 boud, sa likernôch op it plak fan it oarspronklike slot fan de greven fan Eastfryslân]] De [[Lambertustsjerke (Auwerk)|Lambertustsjerke]] is ien fan de âldste gebouwen fan Auwerk en foarmet it histoaryske sintrum fan de stêd. De tsjerke waard yn de [[Midsiuwen]] boud en is wijd oan de [[hillige Lambertus]], de biskop fan [[Maastricht]]. De frijsteande toer, dy't it stedssilhûet al iuwenlang bepaalt, is ien fan de bekendste gesichten fan Auwerk. De toer waard yn ferskate fazen boud en tsjinne neist in religieuze funksje ek as oriïntaasjepunt foar de iere stedsplenning. It [[Slot Auwerk]] is de eardere residinsje fan de greven en letter de foarsten fan [[Eastfryslân]]. It ûntstie út in midsiuwsk stienhûs fan de haadlingefamylje [[Sirksena]] en waard yn de [[16e iuw]] en letter fierder útwreide ta in foarstlik wenpaleis. It oarspronklike slot waard ôfbrutsen (de stâlen besteane noch) en op it plak waard in lytser gebou delset dat de histoaryske oantsjutting ''slot'' krige. Yn it slot en de omlizzende gebouwen binne tsjintwurdich ferskate rjochterlike en bestjoerlike ynstellingen ûnderbrocht. Yn it saneamde slotdistrikt binne ûnder oare it [[Lânrjocht Auwerk]], it [[Amtsrjocht Auwerk]] en de fêstiging Auwerk fan it ''Nedersaksysk Dielsteatburo foar Salarissen en Pensjoenen'' fêstige. [[Ofbyld:Landschaftshaus-Aurich-msu-2021-20-.jpg|thumb|[[Eastfryske Lânskip]], it kulturele parlemint fan Eastfryslân]] De [[Eastfryske Lânskip]] (''Ostfriesische Landschaft'') is ien fan de wichtichste kulturele ynstellingen fan Eastfryslân en hat syn sit yn Auwerk. De organisaasje waard yn de hjoeddeiske foarm oprjochte yn [[1949]], mar giet werom op de âlde Eastfryske lânsstannen út de tiid fan it [[Hillige Roomske Ryk]]. De Eastfryske Lânskip hâldt him dwaande mei ûnder oare kultuer, taal, skiednis, wittenskip en ûnderwiis. De ynstelling wurdt wol it "kulturele parlemint" fan Eastfryslân neamd en fertsjintwurdiget de belangen fan de regio op kultureel mêd. De [[Stiftsmûne (Auwerk)|Stiftsmûne]] (''Stiftsmühle'') is ien fan de bekendste mûnen fan Auwerk. Mei in hichte fan 28,7 meter is it ien fan de heechste mûnen yn de tradisjonele Nederlânske styl yn Eastfryslân. De wynmûne waard yn [[1858]] boud op it plak fan in âldere mûne en waard brûkt foar it meallen fan nôt. Tsjintwurdich is de mûne in monumint en in museum dêr't besikers sjen kinne hoe't in histoaryske nôtmûne wurket. [[Ofbyld:Ostfriesland msu-0550.jpg|thumb|De [[Opstalbeam]] leit oan de súdkant fan de stêd yn it doarpke [[Rahe]]]] It [[Knodtsche Haus]] is ien fan de moaiste histoaryske boargerhuzen fan Auwerk. It gebou waard om [[1735]] hinne boud troch hofboumaster [[Heinrich Horst]] as wenhûs foar in begoedige boargerfamylje. It hûs is boud yn in letbarokke styl mei sterke ynfloeden út de Nederlânske arsjitektuer. De gevel, de proporsjes en de dekoraasjes litte de nauwe kulturele en ekonomyske bannen sjen tusken Eastfryslân en de Nederlannen yn de 18e iuw. De [[Opstalbeam]] is in monumint dat ferwiist nei de midsiuwske gearkomsten fan de Friezen by de âlde Opstalbeam by [[Aurich-Rahe]]. Yn de tiid fan de [[Fryske Frijheid]] waarden dêr gearkomsten hâlden fan fertsjintwurdigers út de Fryske lannen, de saneamde [[Sân Seelannen]]. It hjoeddeistige monumint is in stiennen piramide dy't yn [[1833]] oprjochte waard. It monumint stiet symboal foar de mienskiplike Fryske identiteit, de Fryske frijheidsidealen en it histoaryske ferbân tusken de ferskillende Fryske gebieten oan de Noardseekust. [[Ofbyld:Cirksena mausoleum in Aurich-msu-2020-0652-.jpg|thumb|Cirksena mausoleum]] It [[Auwerker Mausoleum]] is in neoromaansk tsienhoekich grêfmonumint oan de râne fan Auwerk. It waard yn [[1875]] boud yn opdracht fan de famylje [[Sirksena]], de eardere foarstlike dynasty fan Eastfryslân. Sûnt [[1880]] tsjinnet it gebou as lêste rêstplak foar leden fan de aadlike famylje. It mausoleum is in seldsum foarbyld fan in 19e-iuwsk famyljegrêf yn neoromaanske styl en herinnert oan de rol dy't de Sirksena's iuwenlang yn de skiednis fan Eastfryslân spilen. De [[Sous-toer]] (''Sous-Turm'') is in modern keunstwurk yn it sintrum fan Auwerk. De toer waard yn [[1990]] makke troch de Dútske keunstner [[Albert Sous]] en is sa'n 25 meter heech. It keunstwurk bestiet út in metalen konstruksje mei ferskate foarmen en eleminten dy't yn beweging en ljocht ferskille. De toer is bedoeld as in modern oriïntaasjepunt en foarmet in kontrast mei de histoaryske gebouwen yn de binnenstêd. Njonken de grutte monuminten hat Auwerk in soad oare histoaryske plakken. De âlde binnenstêd befettet ferskate 17e- en 18e-iuwske keapmans- en boargerhuzen. Ek it [[Marktplatz (Auwerk)|Merkplein]], de eardere foarstlike gebouwen en de âlde strjitstruktuer herinnerje oan de tiid dat Auwerk de residinsje fan de Eastfryske foarsten wie. Lykwols steane de measte histoaryske bouwurken yn it westlike diel fan de binnenstêd. == Underwiis == Auwerk hat fanâlds in wichtige funksje as ûnderwiissintrum foar it binnenlân fan [[Eastfryslân]]. Troch de rol fan de stêd as bestjoerlik sintrum fan de regio hawwe har hjir al iuwenlang skoallen, bestjoersynstellingen en kulturele ynstellings fêstige. Tsjintwurdich biedt Auwerk in breed oanbod oan ûnderwiis, fan basisskoallen oant middelbere skoallen, beropsopliedingen en spesjale ûnderwiisynstellings. === Iere ûntwikkeling fan it ûnderwiis === De earste foarmen fan organisearre ûnderwiis yn Auwerk wiene ferbûn mei de tsjerke. Lykas op in soad plakken yn Eastfryslân waarden yn de [[Midsiuwen]] bern benammen oplaat troch geastliken, mei de klam op lêzen, skriuwen en religieuze kennis. Nei de [[Reformaasje]] yn de [[16e iuw]] krige it ûnderwiis in mear boargerlik karakter en waarden ek yn Auwerk skoallen oprjochte dy't net allinne foar takomstige geastliken bedoeld wiene. Troch de ûntwikkeling fan Auwerk ta residinsjestêd fan de greven en letter de foarsten fan Eastfryslân groeide de fraach nei goed oplate amtners, juristen en bestjoerders. Dat stimulearre de ûntwikkeling fan better organisearre skoallen yn de stêd. === Fuortset ûnderwiis === [[Ofbyld:Ulricianum-3.jpg|thumb|It Gymnasium Ulricianum]] Ien fan de wichtichste ûnderwiisynstellingen fan Auwerk is it [[Gymnasium Ulricianum]], in middelbere skoalle mei in lange tradysje. De skoalle waard yn [[1646]] oprjochte en is ferneamd nei greve [[Ulrich II fan Eastfryslân]]. It is ien fan de âldste gymnasia yn Eastfryslân. It gymnasium spile in wichtige rol yn de oplieding fan de regionale elite. Yn it ferline giene in soad learlingen nei de skoalle om har ta te rieden op stúdzjes yn teology, rjochten, medisinen of bestjoer. Troch de funksje fan Auwerk as haadstêd fan Eastfryslân levere it gymnasium in soad amtners en yntellektuelen foar de regio. Tsjintwurdich biedt it Gymnasium Ulricianum in breed pakket oan ûnderwiis mei in klam op ûnder oare talen, natuerwittenskippen, wiskunde en kultuer. De skoalle hat ferskate tûzenen learlingen út Auwerk en de omlizzende gemeenten. Neist it Gymnasium Ulricianum hat Auwerk ferskate oare middelbere skoallen. Dy skoallen jouwe ûnderwiis op ferskillende nivo's en rjochtsje har op learlingen mei ferskillende talinten en takomstplannen. De skoallen yn Auwerk wurkje gear mei pleatslike bedriuwen en ynstellings om learlingen ta te rieden op fierder ûnderwiis en de arbeidsmerk. Benammen troch de sterke yndustriële basis fan de regio is der omtinken foar technyske opliedingen, natuerwittenskippen en digitale feardichheden. === Beropsûnderwiis === In wichtige rol yn it ûnderwiis fan Auwerk wurdt spile troch it beropsûnderwiis. De stêd is de sit fan de [[Berufsbildende Schulen Aurich]] (BBS Aurich), ien fan de grutste ûnderwiisynstellingen yn de regio. De BBS biedt in grut tal praktyske en teoretyske opliedingen op it mêd fan ûnder oare technyk, ekonomy, sûnenssoarch, sosjale beroppen en lânbou. In soad learlingen folgje dêr in kombinaasje fan skoalûnderwiis en praktyske wurkûnderfining by pleatslike bedriuwen. Troch de oanwêzigens fan yndustriële bedriuwen lykas [[Enercon]], leit der yn it beropsûnderwiis in sterke klam op technyske opliedingen, bygelyks op it mêd fan elektrotechnyk, masinebou en mechatronika. === Heger ûnderwiis en ûndersyk === Auwerk hat gjin eigen universiteit, mar de stêd hat wol in wichtige rol yn it regionale netwurk fan heger ûnderwiis. Studinten út Auwerk en omkriten geane benammen nei hegeskoallen en universiteiten yn [[Emden]], [[Lier (stêd)|Lier]], [[Aldenboarch]] en [[Grins]]. Troch gearwurkingsferbannen tusken skoallen, bedriuwen en hegeskoallen wurdt besocht om jonge minsken yn de regio te hâlden en harren mooglikheden op de arbeidsmerk te fergrutsjen. Troch de oanwêzigens fan de [[Eastfryske Lânskip]] hat Auwerk ek in wichtige kulturele ûnderwiisfunksje. De ynstelling hâldt him dwaande mei de skiednis, taal en kultuer fan Eastfryslân en stipet projekten op it mêd fan ûnderwiis en wittenskip. Dêrby wurdt ek omtinken jûn oan it [[Eastfrysk Plat]], de regionale skiednis en it behâld fan it kulturele erfguod fan de regio. == Keppelings om utens == * [http://fy.groepfanauwerk.org/experiences0.html Ferklearring oer de namme fan Auwerk op de webstee fan de Groep fan Auwerk] * [https://www.aurich.de/ Webstee oer de stêd Auwerk] {{boarnen|boarnefernijing= <references/> ---- {{Commonscat|Aurich|Auwerk}} }} [[Kategory:Auwerk| ]] [[Kategory:Auwerk (distrikt)]] [[Kategory:Plak yn Auwerk (distrikt)]] [[Kategory:Gemeente yn East-Fryslân]] [[Kategory:Plak yn Nedersaksen]] [[Kategory:Gemeente yn Nedersaksen]] slr5mqc2upad6s6kjne28ygc5rkmd55 1235830 1235829 2026-07-21T08:08:25Z Kening Aldgilles 167 1235830 wikitext text/x-wiki {{Universele ynfoboks stêd | namme = Auwerk<br>''Aurich''<br> ''Auerk'' | ôfbylding = Aurichrefkirche.jpg | ôfbyldingsbreedte = | ôfbyldingstekst = | wapen = [[Ofbyld:Flagge Aurich.svg|80px]]&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; [[Ofbyld:DEU Aurich COA.svg|60px]] | ynwennertal = 42.575 <small>(31.12.2025)</small><ref>[https://www.statistik.niedersachsen.de/startseite/ Landesamt für Statistik Niedersachsen]</ref> | oerflak = 197,29 km² | befolkingstichtens = 220 ynw./km² | stêdekloft = | hichte = 4 - 19 m | lân = {{DE}} | bestjoerlike ienheid 1 = Dielsteat | namme bestjoerlike ienheid 1= [[File:Flag of Lower Saxony.svg|20px]] [[Nedersaksen]] | bestjoerlike ienheid 2 = Lânkring | namme bestjoerlike ienheid 2= [[Auwerk (distrikt)|Auwerk]] ([[Eastfryslân]]) | boargemaster = | stêdsyndieling = 21 ''[[Ortsteil]]e'' yn 11 ''[[Ortschaft]]en'' | stifting = | postkoade = 26603, 26605, 26607 | tiidsône = [[UTC]] +1 | simmertiid = UTC +2 | koördinaten = {{Koördinaten yn tekst|53_28_17_N_7_29_1_E_scale:12500_type:landmark_region:DE|53° 28'N 7° 29'E}} | webside = [https://www.aurich.de/ www.aurich.de] | mapname = Nedersaksen | mapwidth = | lat_deg = 53 | lat_min = 28 | lat_sec = 17 | lat_dir = N | lon_deg = 7 | lon_min = 29 | lon_sec = 1 | lon_dir = E | tekst by posysjekaart = }} '''Auwerk''' ([[Dútsk]] en offisjeel: ''Aurich'', [[Nedersaksysk]] en [[Eastfrysk Plat]]: ''Auerk'') is in stêd yn [[Eastfryslân]] yn de [[Dútslân|Dútske]] [[Dielsteaten fan Dútslân|dielsteat]] [[Nedersaksen]]. De stêd leit yn it noardwesten fan Nedersaksen. Auwerk is it haadplak fan it distrikt [[Auwerk (distrikt)|Auwerk]]. It plak hat likernôch 43.000 ynwenners (2025) en is dêrmei it twadgrutste plak fan [[Eastfryslân]]. Auwerk wie iuwenlang residinsjestêd fan de Eastfryske foarsten en de sit fan it Prusyske, Hannoveraanske en letter wer Prusyske bestjoer fan Eastfryslân. Ek nei de [[Twadde Wrâldkriich]] bleau de stêd it bestjoerlike sintrum fan it ''Distrikt Auwerk'', oant dat yn [[1978]] gearfoege waard mei de bestjoersgebieten [[Aldenboarch]] en [[Osnabrück]] ta it ''Distrikt Wezer-Iems'', mei sit yn Aldenboarch. Dat bestjoersgebiet waard yn [[2004]] opheft. Oan 'e dei fan hjoed ta is Auwerk de sit fan in grut tal oerheidsynstellings, dêrûnder ferskate federale en dielsteatlike autoriteiten. Ek de [[Eastfryske Lânskip]], it kulturele parlemint fan Eastfryslân, hat syn sit yn Auwerk. Nei de Twadde Wrâldkriich ûntwikkele Auwerk him stadichoan fan in stêd dêr't benammen amtners wennen ta in mear yndustrialisearre en tsjinstferlienende stêd. Dy ekonomyske omslach waard benammen yn de jierren njoggentich sichtber troch de sterke groei fan [[Enercon]], in fabrikant fan wynturbines dy't syn haadkantoar yn Auwerk hat. It bedriuw is mei mear as 2.800 wurknimmers de grutste partikuliere wurkjouwer fan de stêd. == Geografy == Auwerk leit yn it sintrale part fan [[Eastfryslân]], yn it noardwesten fan de Dútske dielsteat [[Nedersaksen]]. De stêd is de haadstêd fan it [[Lânkring Auwerk]] en leit op likernôch 25 kilometer besuden de Waadseekust. Mei in oerflak fan 197,29 km² is Auwerk ien fan de grutste gemeenten fan Eastfryslân. De stedskearn leit sa'n fjouwer meter boppe seenivo, wylst it heechste punt fan de gemeente by de Aaibergen om de 14,5 meter boppe seenivo leit. It stedsgebiet leit op 'e grins fan de Eastfryske [[Geast (sân)|geast]] en de eardere feangebieten. De kearn fan Auwerk is ûntstien op in sânige geastrêch, dy't fanâlds in gaadlik plak foar bewenning wie tusken de grutte heech- en leechfeanen. Grutte parten fan de gemeente wurde noch altyd ynnommen troch lânbougrûn, wylst ek bosken en restanten fan feangebieten in wichtich part fan it lânskip foarmje. Auwerk hat yn ferliking mei oare gemeenten yn it binnenlân fan Eastfryslân in relatyf grut boskgebiet. De karakteristike ''Wallhecken'' (beamwâlen op ierden wâlen) foarmje op in soad plakken de skieding tusken greiden en boulân. De gemeente Auwerk wurdt yn it noarden begrinzge troch [[Großheide]] en [[Südbrookmerland]], yn it easten troch [[Wiesmoor]], yn it súdeasten troch [[Großefehn]], yn it suden troch [[Ihlow]] en yn it westen troch [[Krummhörn]] en [[Emden]]. Troch syn sintrale lizzing hat Auwerk fanâlds in wichtige funksje as bestjoerlik, ekonomysk en ferfiersknooppunt foar it grutste part fan East-Fryslân (it hiele skiereilân). It klimaat is, krekt as yn de rest fan Eastfryslân, sterk beynfloede troch de see. Dat soarget foar mylde winters, ridlik koele simmers en in relatyf lykmjittige ferdieling fan de delslach oer it hiele jier. Troch de oerhearskjende westewinen is it waar gauris wikseljend. === Stedsyndieling === De stêd dêr't Auwerk it kearnplak fan is, bestiet sûnt de gemeentlike weryndieling fan 1972 út 21 saneamde ''[[Ortsteil]]en''. Dat binne sawol stedsdielen as gewoane doarpen. Al dy stedsdielen en doarpen ha in eigen dielried wêryn't de belangen fan it doarp behertige wurde. De plakken binne: {| |- valign=top | # [[Brockzetel]] # [[Dietrichsfeld]] # [[Egels (Aurich)|Egels]] # [[Extum]] # [[Georgsfeld]] # [[Haxtum]] # [[Kirchdorf (Aurich)|Kirchdorf]] # [[Langefeld]] # [[Middels]] # [[Pfalzdorf]] # [[Plaggenburg]] || # <li value="12">[[Popens]] # [[Rahe]] # [[Sandhorst]] # [[Schirum]] # [[Spekendorf]] # [[Tannenhausen]] # [[Walle (Auwerk)|Walle]] # [[Wallinghausen]] # [[Wiesens]] # Haadplak Auwerk |} == Namme == Oer de namme fan Auwerk is yn it ferline in protte skreaun. Alde fermeldings oer de namme binne: Affrica ([[1289]]), buta Awerkera geste Londe ([[1300]]), Auwerk ([[1402]]), Awerke ([[1413]]), Auwerick ([[1415]]), Aurik ([[1419]]), Auwreke ([[1424]]) en Auwerck ([[1426]]). [[Ofbyld:Aurich schild.jpg|thumb|left|In plaknammeboerd mei de Dútske en Nedersaksyske namme fan Auwerk.]] De namme is yn twa stikken te knippen. It earste part kin oersetten wurde nei ‘awe’, fan it [[Germaansk]]e wurd ''awjo'' dat wetterlân betsjutte soe. It twadde part, reke, moat dan ‘krite’ betsjutte. De namme betsjut dus ‘wetterryk gebiet’, of better: wetterlân. Dat falt te ferklearjen as wy nei de omkriten fan Auwerk sjogge sa't dat der yn de skiednis by lei. Yn de midsiuwen bestienen de omkriten fan Auwerk út grutte moerassen. De namme Aurich is in foarm dy’t ûntstien is troch ynfloeden fan it [[Heechdútsk]]. Yn it distrikt is it sûnt [[2004]] tastien om twatalige plaknambuorden te brûken, yn it [[Dútsk]] en it [[Eastfrysk Plat]]. == Skiednis == === Midsiuwen === De namme fan Auwerk komt foar it earst foar yn in [[Frysk]]e rjochterlike tekst út de [[13e iuw]]. Yn de saneamde [[Brookmerbrief]] út [[1276]] wurdt it plak neamd as ''Aurechove''. It âldste spoar fan bewenning yn 'e binnenstêd fan Auwerk (fragminten fan skippen) datearret út 'e 9e iuw en waard ûntdutsen by opgravings yn 2009.<ref>''Ostfriesischer Kurier'', 27.&nbsp;jannewaris 2009, side&nbsp;12</ref> De delsetting ûntstie om de [[Lambertustsjerke (Auwerk)|Lambertustsjerke]], dy't nei alle gedachten yn de [[12e iuw]] stifte waard troch greve [[Maurits I fan Aldenburch]]. De tsjerke waard wijd oan de [[hillige Lambertus]], de biskop fan [[Maastricht]], dy't yn [[703]] de marteldea stoar. De frijsteande klokketoer fan de tsjerke is tsjintwurdich ien fan de bekendste bylden fan de stêd. Yn de tiid fan de [[Fryske Frijheid]] ûntjoech Auwerk him ta in bestjoerlik sintrum. Om [[1350]] hinne kamen ferskate [[Haadling]]efamyljes oan de macht yn Eastfryslân. Dy ynfloedrike grûnbesitters bouden yn en om Auwerk ferskate [[stins|stinzen]] en ferdigeningswurken. Under de striid tusken de ferskillende haadlingefamyljes waard it plak ferskate kearen troffen troch kriichshannelingen. === Grevetiid === [[Ofbyld:Jacob Cornelisz van Amsterdam.jpg|thumb|[[Edzard de Grutte]] (1462-1528))]] Yn it begjin fan de [[16e iuw]] waard Eastfryslân rekke troch de [[Saksyske Skeel]], dêr't hartoch [[Hindrik I fan Brunswyk-Wolfenbüttel]] in grut part fan it gebiet besette. Nei't de fijân him weromluts, liet greve [[Edzard I fan Eastfryslân]] Auwerk fan [[1517]] ôf op 'e nij ynrjochtsje. Yn dy tiid krige it plak in planmjittich strjittepatroan, dat foar in grut part noch altyd yn it hjoeddeistige stedssintrum werom te kennen is. Yn [[1539]] waard Auwerk de fêste sit fan de lânsregearing fan it [[Greefskip Eastfryslân]]. Fan dat stuit ôf ûntjoech de stêd him ta it politike sintrum fan it greefskip en, fan [[1654]] ôf, fan it [[Foarstendom Eastfryslân]]. Yn de [[16e iuw]] waard it paleis fan de greven en letter foarsten fan Eastfryslân útwreide ta it hjoeddeistige [[Slot Auwerk]]. Ek fêstigen it Hofgerjocht, de Rekkenkeamer en oare bestjoersynstellings har yn de stêd. Nei't foarst [[Karel Edzard fan Eastfryslân]] yn [[1744]] sûnder erfgenamt ferstoar, foel Eastfryslân ta oan it [[Keninkryk Prusen]]. Auwerk bleau de haadstêd fan de Prusyske provinsje Eastfryslân en behâlde syn bestjoerlike funksje. === Under frjemd bewâld === Yn de [[Napoleontyske tiid]] feroare it bestjoer ferskate kearen. Tusken [[1807]] en [[1810]] hearde Eastfryslân by it [[Keninkryk Hollân]] en dêrnei, oant [[1813]], by it [[Earste Frânske Keizerryk]]. Auwerk wie yn dy tiid it haadplak fan it arrondissemint Eastfryslân. Nei it [[Kongres fan Wenen]] kaam Eastfryslân yn [[1815]] by it [[Keninkryk Hannover]], dêr't Auwerk op 'e nij de haadstêd fan de provinsje Eastfryslân waard. Nei de [[Eastenryksk-Prusyske Oarloch]] waard Hannover yn [[1866]] troch Prusen anneksearre. [[Ofbyld:Aurich1900.jpg|thumb|Merkeplein yn 'e Auwerker binnenstêd om 1900 hinne]] Yn de [[19e iuw]] groeide Auwerk út ta in wichtich bestjoers- en garnizoensplak. Nije oerheidsgebouwen, skoallen en kazernes waarden boud en mei de komst fan it spoar yn [[1883]] waard de stêd better ferbûn mei de rest fan [[East-Fryslân]] (it hiele skiereilân) en [[Dútslân]]. === 20e en 21e iuw === Yn de tiid fan it [[Nasjonaal-sosjalisme]] waarden ek yn Auwerk Joadske ynwenners en politike tsjinstanners ferfolge. By de [[Kristallnacht]] yn [[1938]] waard de synagoge fernield. Yn de [[Twadde Wrâldkriich]] bleau Auwerk foar in grut part sparre foar swiere bombardeminten, sadat it histoaryske stedssintrum mar beheind skea oprûn. Nei de oarloch naam de befolking yn koarte tiid sterk ta troch de komst fan flechtlingen en ferdreaunen út de eardere Dútske eastgebieten. It tal ynwenners groeide yn [[1945]] fan goed 7.000 oan it begjin fan it jier nei mear as 10.000 oan de ein fan datselde jier. Oant [[1945]] wie Auwerk de haadstêd fan de Prusyske provinsje Eastfryslân. Nei de opheffing fan Prusen kaam de stêd yn de nije dielsteat [[Nedersaksen]] te lizzen. Fan [[1948]] oant [[1978]] wie Auwerk de sit fan it bestjoersgebiet Auwerk. Nei de bestjoerlike herfoarming fan [[1978]] waard dy bestjoerslaach opheft en opnommen yn de bestjoerskrite ''Weser-Ems'', dy't op syn bar yn [[2004]] opheft waard. By de gemeentlike weryndieling fan [[1972]] waarden in tal omlizzende doarpen by Auwerk foege, wêrtroch't it grûngebiet fan de gemeente flink útwreide waard. Sûnt dy tiid hat de stêd har fierder ûntwikkele as it bestjoerlike, ekonomyske en kulturele sintrum fan Eastfryslân. Auwerk ûnderhâldt sûnt [[1989]] in stêdebân mei [[Appingedam]] yn de provinsje [[Grinslân]] en sûnt [[2002]] mei [[Kępno]] yn [[Poalen]]. === Befolkingsûntwikkeling === Om 1900 hinne lei it ynwennertal ridlik stabyl om de 5.000 ynwenners hinne. Nei de Twadde Wrâldkriich kamen der in protte Dútske lânferhuzers nei Auwerk ta. Dy lânferhuzers wienen ferdreaun út de eardere Ryksdútske gebieten yn East-Europa, of se kamen op eigen inisjatyf nei Auwerk. Troch weryndielingen yn it jier 1972 binne ferskillende gemeenten bestjoerlik ynlive by de stêd Auwerk, wat in positive útwurking hân hat op it ynwennertal fan de stêd. <timeline> ImageSize = width:700 height:225 PlotArea = width:650 height:200 left:33 bottom:18 AlignBars = justify Colors = id:canvas value:rgb(0.98,0.98,0.98) id:grid1 value:rgb(0.8,0.8,0.8) id:grid2 value:gray(0.8) id:bars value:rgb(0.75,0.75,0.75) id:text value:rgb(0.5,0.5,0.5) BackgroundColors = canvas:canvas DateFormat = yyyy Period = from:0 till:45 TimeAxis = orientation:vertical ScaleMajor = unit:year increment:10 start:0 gridcolor:grid1 plotData= color:g width:28 mark:(line,white) align:center fontsize:S color:bars bar:1804 from:start till:2 text:2128 bar:1821 from:start till:3 text:3163 bar:1861 from:start till:5 text:4712 bar:1871 from:start till:4 text:4264 bar:1885 from:start till:5 text:5395 bar:1895 from:start till:6 text:5899 bar:1905 from:start till:6 text:6141 bar:1925 from:start till:6 text:6136 bar:1933 from:start till:7 text:6558 bar:1939 from:start till:7 text:6874 bar:1945 from:start till:10 text:10.350 bar:1961 from:start till:13 text:12.982 bar:1970 from:start till:12 text:11.944 bar:1991 from:start till:37 text:37.187 bar:2001 from:start till:40 text:40.362 bar:2011 from:start till:40 text:40.606 bar:2021 from:start till:43 text:42.544 TextData = pos:(50,200) fontsize:L textcolor:text text: Befolkingsûntjouwing fan de stêd Auwerk </timeline> == Ekonomy == Auwerk is fanâlds in stêd fan de amtnerij. Troch de funksje as haadstêd fan Eastfryslân hawwe oerheidsynstellings en amtners iuwenlang in grutte rol yn de regionale ekonomy spile. Dêrtroch stie Auwerk lange tiid bekend as in typyske ''Beamtenstadt'' (amtnersstêd). Yn de twadde helte fan de [[20e iuw]] waard de ekonomyske basis fan de stêd lykwols breder troch de ûntwikkeling fan yndustry en de komst fan gruttere bedriuwen. De arbeidsmerk fan Auwerk wurdt hjoeddedei karakterisearre troch in kombinaasje fan tsjinstferliening, yndustry, hannel en toerisme. Troch de sintrale lizzing yn [[Eastfryslân]] hat de stêd in regionale funksje foar oerheidsynstellingen, sûnenssoarch, ûnderwiis en detailhannel. Tagelyk hat Auwerk te krijen mei strukturele útdagings dy't ek yn oare plattelânsregio's fan Noardwest-Dútslân foarkomme, lykas in relatyf beheind oanbod fan heechkwalifisearre wurkplakken en in gruttere ôfstân ta grutte ekonomyske sintra. De wurkleazens yn it gebiet om Auwerk hinne leit al jierren boppe it gemiddelde fan [[Nedersaksen]]. Dat hat ûnder oare te krijen mei de histoaryske ôfhinklikens fan lânbou en bestjoerlike wurkgelegenheid, de ôfstân ta grutte stedske arbeidsmerken en de ekonomyske struktuer fan Eastfryslân. De ôfrûne desennia is de arbeidsmerk lykwols feroare troch de groei fan yndustriële bedriuwen en de enerzjysektor. === Yndustry === [[Ofbyld:2013-05-03 Fotoflug Leer Papenburg DSCF7237.jpg|thumb|Enercon yn Auwerk]] De wichtichste yndustriële wurkjouwer fan Auwerk is [[Enercon]]. Dat bedriuw, oprjochte yn [[1984]], is in ynternasjonaal fabrikant fan [[wynturbine]]s en hat syn haadkantoar yn Auwerk. Enercon hat in grutte ynfloed hân op de ekonomyske ûntwikkeling fan de stêd en de hiele regio. Benammen sûnt de jierren njoggentich groeide it bedriuw sterk troch de tanimmende fraach nei wynenerzjy. Mei tûzenen wurknimmers yn Auwerk en de omlizzende plakken is Enercon ien fan de grutste partikuliere wurkjouwers fan Eastfryslân. Njonken Enercon binne yn Auwerk frijwat bedriuwen aktyf yn de elektrotechnyk, masinebou, metaalferwurking en stielbou. Dy yndustriële sektoaren spylje in aardige rol yn de regionale ekonomy. De yndustry is benammen konsintrearre op ferskate bedriuweterreinen oan de râne fan de stêd. Troch de beskikberens fan grûn en de sintrale lizzing yn Eastfryslân hawwe har dêr sawol gruttere yndustriële bedriuwen as lytsere en middelgrutte ûndernimmings fêstige. === Tsjinstferliening en bestjoer === [[Ofbyld:WSD Aurich.jpg|thumb|De ''Bundesanstalt für Verwaltungsdienstleistungen'' hat syn sit yn Auwerk]] [[Ofbyld:Auricher Schloss-msu-2020-0547-.jpg|thumb|Yn en om it Auwerker slot hinne binne ferskillende rjochtbanken en in Salaris- en Pensjoenynstelling fan de dielsteat Nedersaksen ûnderbrocht.]] As eardere residinsje fan de foarsten fan Eastfryslân en letter sit fan Prusyske, Hannoveraanske en Nedersaksyske bestjoersynstellingen hat Auwerk in sterke bestjoerlike tradysje. Yn de stêd binne noch altyd in grut tal oerheidsynstellings fêstige, wêrûnder it bestjoer fan it [[Lânkring Auwerk]], rjochtlike ynstellings en ferskate regionale autoriteiten. Ek de [[Eastfryske Lânskip]], it kulturele parlemint fan Eastfryslân, hat syn haadkantoar yn Auwerk. Dêrmei hat de stêd in wichtige funksje op it mêd fan kultuer, wittenskip en regionale gearwurking. Fierders spylje sûnenssoarch, ûnderwiis en hannel in wichtige rol. It sikehûs fan Auwerk is in wichtige wurkjouwer en tsjinnet as medysk sintrum foar in grut part fan it omlizzende plattelân. === Toerisme === Troch de lizzing yn de buert fan de [[Waadsee]], it typyske Eastfryske lânskip en de histoaryske binnenstêd is toerisme in wichtige ekonomyske faktor. Hoewol't Auwerk sels net oan de kust leit, is de stêd faak wol it útgongspunt foar besikers dy't de kustplakken en it Waadseegebiet ferkenne wolle. De histoaryske gebouwen, lykas it [[Slot Auwerk]], de [[Lambertustsjerke (Auwerk)|Lambertustsjerke]] en de âlde binnenstêd, lûke besikers. Dêrnjonken spylje fyts- en kuierrekreaasje in wichtige rol troch de grutte oantrekkingskrêft fan it Eastfryske lânskip mei feangebieten, bosken en greiden. Yn de omkriten fan Auwerk binne ek tal fan rekreaasjegebieten en wetterwegen te finen. It [[Iems-Jadekanaal]] en de omlizzende marren en feangebieten wurde brûkt foar wettersport en frije tiid. === Enerzjy en takomstige ûntwikkeling === Troch de oanwêzigens fan Enercon en de grutte rol fan wynenerzjy yn Eastfryslân is de regio om Auwerk hinne nau ferbûn mei de enerzjytransysje yn Dútslân. De ûntwikkeling fan wynenerzjy hat net allinne nije wurkgelegenheid brocht, mar ek laat ta in gruttere ekonomyske oriïntaasje op duorsume technology. Tagelyk besiket Auwerk de ekonomyske basis fierder te ferbreedzjen troch ynvestearrings yn bedriuweterreinen, ynnovaasje en de ferbettering fan ferbiningen mei oare dielen fan Dútslân. De útdaging bliuwt om de ôfstân ta gruttere ekonomyske sintra te oerwinnen en mear ferskaat oan wurkgelegenheid te meitsjen. Mei syn kombinaasje fan yndustry, bestjoer, toerisme en tsjinstferliening bliuwt Auwerk it ekonomyske sintrum fan it binnenlân fan Eastfryslân. == Ferkear en ferfier == [[Ofbyld:Ostfriesland Verkehr-de.svg|thumb|Ferkearskaart fan Eastfryslân]] Auwerk is fanâlds it wichtichste ferkearsknooppunt fan it binnenlân fan Eastfryslân. Hoewol't de stêd net oan in rivier of see leit, hat de sintrale lizzing derfoar soarge dat Auwerk him ûntwikkele ta in krúspunt fan diken, spoarlinen en wetterwegen. Fanút de stêd rinne ferkearsferbiningen yn alle rjochtingen fan it East-Fryske skiereilân en nei de omlizzende regio's. Bysûnder is dat Auwerk net direkt oan in sneldyk leit. === Dykferkear === De stêd leit sa'n 15 kilometer fan de [[Autobahn 31]] (Emden–Leer–Oberhausen), dy't de wichtichste noard-súdferbining fan Eastfryslân foarmet. De A31 jout oansluting op it Dútske sneldyknetwurk en wurdt yn Eastfryslân ek wol ''Ostfriesenspieß'' neamd. Dêrnjonken is Auwerk in wichtich knooppunt fan ferskate [[Bundesstraße]]n. De [[Bundesstraße 72]] ferbynt de stêd mei [[Noarden (stêd)|Noarden]], [[Emden]] en [[Kloppenboarch]], wylst de [[Bundesstraße 210]] rint nei [[Emden]] yn it westen en [[Wittmund]] en [[Wilhelmshaven]] yn it easten. Fierders begjint de [[Bundesstraße 436]] yn Auwerk, dy't fia [[Wiesmoor]] nei [[Lier (stêd)|Lier]] rint. Troch dy diken hat Auwerk in sintrale funksje yn it regionale dykferkear. Om it histoaryske stedssintrum safolle mooglik te ûntlêstigjen is yn de rin fan de tweintichste iuw in rûnwei om de stêd oanlein. Fan dy rûnwei ôf binne de wenwiken, bedriuweterreinen en de omlizzende doarpen goed te berikken. === Treinferkear === [[Stasjon Auwerk]] leit oan de spoarline [[Abelitz]]–Auwerk en waard yn [[1883]] iepene. Dêrmei krige de stêd foar it earst in spoarferbining mei it Dútske spoarweinetwurk. Fanút Abelitz bestiet oansluting op de spoarline [[Emden]]–[[Lier (stêd)|Lier]], dy't diel útmakket fan de ferbining tusken de Nederlânske grins en [[Bremen]]. Yn it ferline hiene ek ferskate lytse spoarlinen har begjin- of einpunt yn Auwerk. De [[Kreisbahn Aurich]] ferbûn de stêd mei ûnder oare [[Wittmund]] en [[Leer (stêd)|Leer]]. Dy lokaalspoarlinen wiene benammen fan belang foar it ferfier fan lânbouprodukten, turf en fee, mar waarden yn de rin fan de tweintichste iuw stadichoan opheft. [[Ofbyld:BahnverladungEnercon.jpg|thumb|De firma Enercon makket geregeldwei gebrûk fan it spoar]] It eardere spoaremplasemint wurdt tsjintwurdich foar in part brûkt foar frachtferfier. Foar de grutte yndustry yn en om Auwerk, benammen foar de wynturbinefabrikant [[Enercon]], spilet it spoarferfier fan swiere ûnderdielen noch altyd in rol. === Busferfier === It iepenbier busferfier wurdt fersoarge troch de ferfiersmaatskippij [[Verkehrsregion Nahverkehr Ems-Jade]] (VEJ) en ferskate regionale busbedriuwen. Fanút it sintrale busstasjon by it spoarstasjon ride streekbussen nei hast alle plakken yn [[Eastfryslân]], lykas [[Emden]], [[Leer (stêd)|Leer]], [[Noarden (stêd)|Noarden]], [[Wittmund]], [[Esens]] en [[Wiesmoor]]. Binnen de stêd ride ferskate stedsbuslinen dy't de wenwiken, it sikehûs, skoallen, bedriuweterreinen en it stedssintrum mei-inoar ferbine. Dêrneist bestiet der hjir en dêr foar de lytsere doarpen yn de gemeente in saneamde belbus. === Fytsferkear === Lykas yn de rest fan Eastfryslân spilet de fyts in wichtige rol yn it deistich ferkear. It flakke lânskip makket de omkriten tige gaadlik foar fytsers. Yn en om Auwerk leit in ticht netwurk fan frijlizzende fytspaden en rekreative fytsrûtes. Ferskate lange-ôfstânsfytsrûtes dogge de stêd oan, wêrûnder de ''Friesenroute'', de ''Deutsche Fehnroute'' en ferskate regionale rûtes fan de ''Ostfriesland Tourismus GmbH''. Dêrtroch is Auwerk in populêr útgongspunt foar fytstochten troch de geast-, fean- en marsklânskippen fan Eastfryslân. === Wetterferfier === Hoewol't Auwerk net oan in befarbere rivier leit, is de stêd fia it [[Iems-Jadekanaal]] ferbûn mei sawol de rivier de [[Iems]] as de [[Jadebocht]]. It kanaal waard oanlein tusken [[1880]] en [[1888]] om de ekonomyske ûntwikkeling fan it binnenlân fan Eastfryslân te befoarderjen. Yn de earste helte fan de tweintichste iuw waard it kanaal yntinsyf brûkt foar it ferfier fan turf, stienkoal, boumaterialen en lânbouprodukten. Mei de opkomst fan it dykferkear naam it belang fan de beropsfeart lykwols sterk ôf. Tsjintwurdich wurdt it kanaal benammen brûkt troch de rekreaasje- en plezierfeart. === Loftferkear === Auwerk hat gjin fleanfjild foar regulier passazjiersferfier. Oan de eastkant fan de stêd leit wol it [[Ferkearslâningsplak Auwerk]], dat brûkt wurdt troch sportfleantugen, sakeflechten en rêdingshelikopters. De ynternasjonale lofthavens dy't it tichtstby lizze binne [[Fleanfjild Bremen]], [[Fleanfjild Münster/Osnabrück]] en [[Fleanfjild Grins-Eelde]]. Dêrnjonken binne de lofthavens fan [[Hamboarch]] en [[Hannover]] oer de sneldyk berikber. == Monumintale bouwurken, monuminten en keunstwurken == Auwerk hat troch syn lange skiednis as residinsjestêd fan de greven en foarsten fan Eastfryslân in grut tal histoaryske gebouwen en monuminten. De binnenstêd wurdt karakterisearre troch âlde boargerhuzen, tsjerken, bestjoersgebouwen en resten fan de eardere foarstlike residinsje. Njonken histoaryske gebouwen hat de stêd ek ferskate moderne keunstwurken en kulturele ynstellingen. [[Ofbyld:Auricher Schloss-msu-2020-0739-.jpg|thumb|It gebou ''Slot fan Auwerk'' waard yn 1851 boud, sa likernôch op it plak fan it oarspronklike slot fan de greven fan Eastfryslân]] De [[Lambertustsjerke (Auwerk)|Lambertustsjerke]] is ien fan de âldste gebouwen fan Auwerk en foarmet it histoaryske sintrum fan de stêd. De tsjerke waard yn de [[Midsiuwen]] boud en is wijd oan de [[hillige Lambertus]], de biskop fan [[Maastricht]]. De frijsteande toer, dy't it stedssilhûet al iuwenlang bepaalt, is ien fan de bekendste gesichten fan Auwerk. De toer waard yn ferskate fazen boud en tsjinne neist in religieuze funksje ek as oriïntaasjepunt foar de iere stedsplenning. It [[Slot Auwerk]] is de eardere residinsje fan de greven en letter de foarsten fan [[Eastfryslân]]. It ûntstie út in midsiuwsk stienhûs fan de haadlingefamylje [[Sirksena]] en waard yn de [[16e iuw]] en letter fierder útwreide ta in foarstlik wenpaleis. It oarspronklike slot waard ôfbrutsen (de stâlen besteane noch) en op it plak waard in lytser gebou delset dat de histoaryske oantsjutting ''slot'' krige. Yn it slot en de omlizzende gebouwen binne tsjintwurdich ferskate rjochterlike en bestjoerlike ynstellingen ûnderbrocht. Yn it saneamde slotdistrikt binne ûnder oare it [[Lânrjocht Auwerk]], it [[Amtsrjocht Auwerk]] en de fêstiging Auwerk fan it ''Nedersaksysk Dielsteatburo foar Salarissen en Pensjoenen'' fêstige. [[Ofbyld:Landschaftshaus-Aurich-msu-2021-20-.jpg|thumb|[[Eastfryske Lânskip]], it kulturele parlemint fan Eastfryslân]] De [[Eastfryske Lânskip]] (''Ostfriesische Landschaft'') is ien fan de wichtichste kulturele ynstellingen fan Eastfryslân en hat syn sit yn Auwerk. De organisaasje waard yn de hjoeddeiske foarm oprjochte yn [[1949]], mar giet werom op de âlde Eastfryske lânsstannen út de tiid fan it [[Hillige Roomske Ryk]]. De Eastfryske Lânskip hâldt him dwaande mei ûnder oare kultuer, taal, skiednis, wittenskip en ûnderwiis. De ynstelling wurdt wol it "kulturele parlemint" fan Eastfryslân neamd en fertsjintwurdiget de belangen fan de regio op kultureel mêd. De [[Stiftsmûne (Auwerk)|Stiftsmûne]] (''Stiftsmühle'') is ien fan de bekendste mûnen fan Auwerk. Mei in hichte fan 28,7 meter is it ien fan de heechste mûnen yn de tradisjonele Nederlânske styl yn Eastfryslân. De wynmûne waard yn [[1858]] boud op it plak fan in âldere mûne en waard brûkt foar it meallen fan nôt. Tsjintwurdich is de mûne in monumint en in museum dêr't besikers sjen kinne hoe't in histoaryske nôtmûne wurket. [[Ofbyld:Ostfriesland msu-0550.jpg|thumb|De [[Opstalbeam]] leit oan de súdkant fan de stêd yn it doarpke [[Rahe]]]] It [[Knodtsche Haus]] is ien fan de moaiste histoaryske boargerhuzen fan Auwerk. It gebou waard om [[1735]] hinne boud troch hofboumaster [[Heinrich Horst]] as wenhûs foar in begoedige boargerfamylje. It hûs is boud yn in letbarokke styl mei sterke ynfloeden út de Nederlânske arsjitektuer. De gevel, de proporsjes en de dekoraasjes litte de nauwe kulturele en ekonomyske bannen sjen tusken Eastfryslân en de Nederlannen yn de 18e iuw. De [[Opstalbeam]] is in monumint dat ferwiist nei de midsiuwske gearkomsten fan de Friezen by de âlde Opstalbeam by [[Aurich-Rahe]]. Yn de tiid fan de [[Fryske Frijheid]] waarden dêr gearkomsten hâlden fan fertsjintwurdigers út de Fryske lannen, de saneamde [[Sân Seelannen]]. It hjoeddeistige monumint is in stiennen piramide dy't yn [[1833]] oprjochte waard. It monumint stiet symboal foar de mienskiplike Fryske identiteit, de Fryske frijheidsidealen en it histoaryske ferbân tusken de ferskillende Fryske gebieten oan de Noardseekust. [[Ofbyld:Cirksena mausoleum in Aurich-msu-2020-0652-.jpg|thumb|Cirksena mausoleum]] It [[Auwerker Mausoleum]] is in neoromaansk tsienhoekich grêfmonumint oan de râne fan Auwerk. It waard yn [[1875]] boud yn opdracht fan de famylje [[Sirksena]], de eardere foarstlike dynasty fan Eastfryslân. Sûnt [[1880]] tsjinnet it gebou as lêste rêstplak foar leden fan de aadlike famylje. It mausoleum is in seldsum foarbyld fan in 19e-iuwsk famyljegrêf yn neoromaanske styl en herinnert oan de rol dy't de Sirksena's iuwenlang yn de skiednis fan Eastfryslân spilen. De [[Sous-toer]] (''Sous-Turm'') is in modern keunstwurk yn it sintrum fan Auwerk. De toer waard yn [[1990]] makke troch de Dútske keunstner [[Albert Sous]] en is sa'n 25 meter heech. It keunstwurk bestiet út in metalen konstruksje mei ferskate foarmen en eleminten dy't yn beweging en ljocht ferskille. De toer is bedoeld as in modern oriïntaasjepunt en foarmet in kontrast mei de histoaryske gebouwen yn de binnenstêd. Njonken de grutte monuminten hat Auwerk in soad oare histoaryske plakken. De âlde binnenstêd befettet ferskate 17e- en 18e-iuwske keapmans- en boargerhuzen. Ek it [[Marktplatz (Auwerk)|Merkplein]], de eardere foarstlike gebouwen en de âlde strjitstruktuer herinnerje oan de tiid dat Auwerk de residinsje fan de Eastfryske foarsten wie. Lykwols steane de measte histoaryske bouwurken yn it westlike diel fan de binnenstêd. == Underwiis == Auwerk hat fanâlds in wichtige funksje as ûnderwiissintrum foar it binnenlân fan [[Eastfryslân]]. Troch de rol fan de stêd as bestjoerlik sintrum fan de regio hawwe har hjir al iuwenlang skoallen, bestjoersynstellingen en kulturele ynstellings fêstige. Tsjintwurdich biedt Auwerk in breed oanbod oan ûnderwiis, fan basisskoallen oant middelbere skoallen, beropsopliedingen en spesjale ûnderwiisynstellings. === Iere ûntwikkeling fan it ûnderwiis === De earste foarmen fan organisearre ûnderwiis yn Auwerk wiene ferbûn mei de tsjerke. Lykas op in soad plakken yn Eastfryslân waarden yn de [[Midsiuwen]] bern benammen oplaat troch geastliken, mei de klam op lêzen, skriuwen en religieuze kennis. Nei de [[Reformaasje]] yn de [[16e iuw]] krige it ûnderwiis in mear boargerlik karakter en waarden ek yn Auwerk skoallen oprjochte dy't net allinne foar takomstige geastliken bedoeld wiene. Troch de ûntwikkeling fan Auwerk ta residinsjestêd fan de greven en letter de foarsten fan Eastfryslân groeide de fraach nei goed oplate amtners, juristen en bestjoerders. Dat stimulearre de ûntwikkeling fan better organisearre skoallen yn de stêd. === Fuortset ûnderwiis === [[Ofbyld:Ulricianum-3.jpg|thumb|It Gymnasium Ulricianum]] Ien fan de wichtichste ûnderwiisynstellingen fan Auwerk is it [[Gymnasium Ulricianum]], in middelbere skoalle mei in lange tradysje. De skoalle waard yn [[1646]] oprjochte en is ferneamd nei greve [[Ulrich II fan Eastfryslân]]. It is ien fan de âldste gymnasia yn Eastfryslân. It gymnasium spile in wichtige rol yn de oplieding fan de regionale elite. Yn it ferline giene in soad learlingen nei de skoalle om har ta te rieden op stúdzjes yn teology, rjochten, medisinen of bestjoer. Troch de funksje fan Auwerk as haadstêd fan Eastfryslân levere it gymnasium in soad amtners en yntellektuelen foar de regio. Tsjintwurdich biedt it Gymnasium Ulricianum in breed pakket oan ûnderwiis mei in klam op ûnder oare talen, natuerwittenskippen, wiskunde en kultuer. De skoalle hat ferskate tûzenen learlingen út Auwerk en de omlizzende gemeenten. Neist it Gymnasium Ulricianum hat Auwerk ferskate oare middelbere skoallen. Dy skoallen jouwe ûnderwiis op ferskillende nivo's en rjochtsje har op learlingen mei ferskillende talinten en takomstplannen. De skoallen yn Auwerk wurkje gear mei pleatslike bedriuwen en ynstellings om learlingen ta te rieden op fierder ûnderwiis en de arbeidsmerk. Benammen troch de sterke yndustriële basis fan de regio is der omtinken foar technyske opliedingen, natuerwittenskippen en digitale feardichheden. === Beropsûnderwiis === In wichtige rol yn it ûnderwiis fan Auwerk wurdt spile troch it beropsûnderwiis. De stêd is de sit fan de [[Berufsbildende Schulen Aurich]] (BBS Aurich), ien fan de grutste ûnderwiisynstellingen yn de regio. De BBS biedt in grut tal praktyske en teoretyske opliedingen op it mêd fan ûnder oare technyk, ekonomy, sûnenssoarch, sosjale beroppen en lânbou. In soad learlingen folgje dêr in kombinaasje fan skoalûnderwiis en praktyske wurkûnderfining by pleatslike bedriuwen. Troch de oanwêzigens fan yndustriële bedriuwen lykas [[Enercon]], leit der yn it beropsûnderwiis in sterke klam op technyske opliedingen, bygelyks op it mêd fan elektrotechnyk, masinebou en mechatronika. === Heger ûnderwiis en ûndersyk === Auwerk hat gjin eigen universiteit, mar de stêd hat wol in wichtige rol yn it regionale netwurk fan heger ûnderwiis. Studinten út Auwerk en omkriten geane benammen nei hegeskoallen en universiteiten yn [[Emden]], [[Lier (stêd)|Lier]], [[Aldenboarch]] en [[Grins]]. Troch gearwurkingsferbannen tusken skoallen, bedriuwen en hegeskoallen wurdt besocht om jonge minsken yn de regio te hâlden en harren mooglikheden op de arbeidsmerk te fergrutsjen. Troch de oanwêzigens fan de [[Eastfryske Lânskip]] hat Auwerk ek in wichtige kulturele ûnderwiisfunksje. De ynstelling hâldt him dwaande mei de skiednis, taal en kultuer fan Eastfryslân en stipet projekten op it mêd fan ûnderwiis en wittenskip. Dêrby wurdt ek omtinken jûn oan it [[Eastfrysk Plat]], de regionale skiednis en it behâld fan it kulturele erfguod fan de regio. == Keppelings om utens == * [http://fy.groepfanauwerk.org/experiences0.html Ferklearring oer de namme fan Auwerk op de webstee fan de Groep fan Auwerk] * [https://www.aurich.de/ Webstee oer de stêd Auwerk] {{boarnen|boarnefernijing= <references/> ---- {{Commonscat|Aurich|Auwerk}} }} [[Kategory:Auwerk| ]] [[Kategory:Auwerk (distrikt)]] [[Kategory:Plak yn Auwerk (distrikt)]] [[Kategory:Gemeente yn East-Fryslân]] [[Kategory:Plak yn Nedersaksen]] [[Kategory:Gemeente yn Nedersaksen]] q2h8ldrzxuouf90ph8hqwon5wppx1q7 1235831 1235830 2026-07-21T08:20:36Z Kening Aldgilles 167 1235831 wikitext text/x-wiki {{Universele ynfoboks stêd | namme = Auwerk<br>''Aurich''<br> ''Auerk'' | ôfbylding = Aurichrefkirche.jpg | ôfbyldingsbreedte = | ôfbyldingstekst = | wapen = [[Ofbyld:Flagge Aurich.svg|80px]]&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; [[Ofbyld:DEU Aurich COA.svg|60px]] | ynwennertal = 42.575 <small>(31.12.2025)</small><ref>[https://www.statistik.niedersachsen.de/startseite/ Landesamt für Statistik Niedersachsen]</ref> | oerflak = 197,29 km² | befolkingstichtens = 220 ynw./km² | stêdekloft = | hichte = 4 - 19 m | lân = {{DE}} | bestjoerlike ienheid 1 = Dielsteat | namme bestjoerlike ienheid 1= [[File:Flag of Lower Saxony.svg|20px]] [[Nedersaksen]] | bestjoerlike ienheid 2 = Lânkring | namme bestjoerlike ienheid 2= [[Auwerk (distrikt)|Auwerk]] ([[Eastfryslân]]) | boargemaster = | stêdsyndieling = 21 ''[[Ortsteil]]e'' yn 11 ''[[Ortschaft]]en'' | stifting = | postkoade = 26603, 26605, 26607 | tiidsône = [[UTC]] +1 | simmertiid = UTC +2 | koördinaten = {{Koördinaten yn tekst|53_28_17_N_7_29_1_E_scale:12500_type:landmark_region:DE|53° 28'N 7° 29'E}} | webside = [https://www.aurich.de/ www.aurich.de] | mapname = Nedersaksen | mapwidth = | lat_deg = 53 | lat_min = 28 | lat_sec = 17 | lat_dir = N | lon_deg = 7 | lon_min = 29 | lon_sec = 1 | lon_dir = E | tekst by posysjekaart = }} '''Auwerk''' ([[Dútsk]] en offisjeel: ''Aurich'', [[Nedersaksysk]] en [[Eastfrysk Plat]]: ''Auerk'') is in stêd yn [[Eastfryslân]] yn de [[Dútslân|Dútske]] [[Dielsteaten fan Dútslân|dielsteat]] [[Nedersaksen]]. De stêd leit yn it noardwesten fan Nedersaksen. Auwerk is it haadplak fan it distrikt [[Auwerk (distrikt)|Auwerk]]. It plak hat likernôch 43.000 ynwenners (2025) en is dêrmei it twadgrutste plak fan [[Eastfryslân]]. Auwerk wie iuwenlang residinsjestêd fan de Eastfryske foarsten en de sit fan it Prusyske, Hannoveraanske en letter wer Prusyske bestjoer fan Eastfryslân. Ek nei de [[Twadde Wrâldkriich]] bleau de stêd it bestjoerlike sintrum fan it ''Distrikt Auwerk'', oant dat yn [[1978]] gearfoege waard mei de bestjoersgebieten [[Aldenboarch]] en [[Osnabrück]] ta it ''Distrikt Wezer-Iems'', mei sit yn Aldenboarch. Dat bestjoersgebiet waard yn [[2004]] opheft. Oan 'e dei fan hjoed ta is Auwerk de sit fan in grut tal oerheidsynstellings, dêrûnder ferskate federale en dielsteatlike autoriteiten. Ek de [[Eastfryske Lânskip]], it kulturele parlemint fan Eastfryslân, hat syn sit yn Auwerk. Nei de Twadde Wrâldkriich ûntwikkele Auwerk him stadichoan fan in stêd dêr't benammen amtners wennen ta in mear yndustrialisearre en tsjinstferlienende stêd. Dy ekonomyske omslach waard benammen yn de jierren njoggentich sichtber troch de sterke groei fan [[Enercon]], in fabrikant fan wynturbines dy't syn haadkantoar yn Auwerk hat. It bedriuw is mei mear as 2.800 wurknimmers de grutste partikuliere wurkjouwer fan de stêd. == Geografy == Auwerk leit yn it sintrale part fan [[Eastfryslân]], yn it noardwesten fan de Dútske dielsteat [[Nedersaksen]]. De stêd is de haadstêd fan it [[Lânkring Auwerk]] en leit op likernôch 25 kilometer besuden de Waadseekust. Mei in oerflak fan 197,29 km² is Auwerk ien fan de grutste gemeenten fan Eastfryslân. De stedskearn leit sa'n fjouwer meter boppe seenivo, wylst it heechste punt fan de gemeente by de Aaibergen om de 14,5 meter boppe seenivo leit. It stedsgebiet leit op 'e grins fan de Eastfryske [[Geast (sân)|geast]] en de eardere feangebieten. De kearn fan Auwerk is ûntstien op in sânige geastrêch, dy't fanâlds in gaadlik plak foar bewenning wie tusken de grutte heech- en leechfeanen. Grutte parten fan de gemeente wurde noch altyd ynnommen troch lânbougrûn, wylst ek bosken en restanten fan feangebieten in wichtich part fan it lânskip foarmje. Auwerk hat yn ferliking mei oare gemeenten yn it binnenlân fan Eastfryslân in relatyf grut boskgebiet. De karakteristike ''Wallhecken'' (beamwâlen op ierden wâlen) foarmje op in soad plakken de skieding tusken greiden en boulân. De gemeente Auwerk wurdt yn it noarden begrinzge troch [[Großheide]] en [[Südbrookmerland]], yn it easten troch [[Wiesmoor]], yn it súdeasten troch [[Großefehn]], yn it suden troch [[Ihlow]] en yn it westen troch [[Krummhörn]] en [[Emden]]. Troch syn sintrale lizzing hat Auwerk fanâlds in wichtige funksje as bestjoerlik, ekonomysk en ferfiersknooppunt foar it grutste part fan East-Fryslân (it hiele skiereilân). It klimaat is, krekt as yn de rest fan Eastfryslân, sterk beynfloede troch de see. Dat soarget foar mylde winters, ridlik koele simmers en in relatyf lykmjittige ferdieling fan de delslach oer it hiele jier. Troch de oerhearskjende westewinen is it waar gauris wikseljend. === Stedsyndieling === De stêd dêr't Auwerk it kearnplak fan is, bestiet sûnt de gemeentlike weryndieling fan 1972 út 21 saneamde ''[[Ortsteil]]en''. Dat binne sawol stedsdielen as gewoane doarpen. Al dy stedsdielen en doarpen ha in eigen dielried wêryn't de belangen fan it doarp behertige wurde. De plakken binne: {| |- valign=top | # [[Brockzetel]] # [[Dietrichsfeld]] # [[Egels (Aurich)|Egels]] # [[Extum]] # [[Georgsfeld]] # [[Haxtum]] # [[Kirchdorf (Aurich)|Kirchdorf]] # [[Langefeld]] # [[Middels]] # [[Pfalzdorf]] # [[Plaggenburg]] || # <li value="12">[[Popens]] # [[Rahe]] # [[Sandhorst]] # [[Schirum]] # [[Spekendorf]] # [[Tannenhausen]] # [[Walle (Auwerk)|Walle]] # [[Wallinghausen]] # [[Wiesens]] # Haadplak Auwerk |} == Namme == Oer de namme fan Auwerk is yn it ferline in protte skreaun. Alde fermeldings oer de namme binne: Affrica ([[1289]]), buta Awerkera geste Londe ([[1300]]), Auwerk ([[1402]]), Awerke ([[1413]]), Auwerick ([[1415]]), Aurik ([[1419]]), Auwreke ([[1424]]) en Auwerck ([[1426]]). [[Ofbyld:Aurich schild.jpg|thumb|left|In plaknammeboerd mei de Dútske en Nedersaksyske namme fan Auwerk.]] De namme is yn twa stikken te knippen. It earste part kin oersetten wurde nei ‘awe’, fan it [[Germaansk]]e wurd ''awjo'' dat wetterlân betsjutte soe. It twadde part, reke, moat dan ‘krite’ betsjutte. De namme betsjut dus ‘wetterryk gebiet’, of better: wetterlân. Dat falt te ferklearjen as wy nei de omkriten fan Auwerk sjogge sa't dat der yn de skiednis by lei. Yn de midsiuwen bestienen de omkriten fan Auwerk út grutte moerassen. De namme Aurich is in foarm dy’t ûntstien is troch ynfloeden fan it [[Heechdútsk]]. Yn it distrikt is it sûnt [[2004]] tastien om twatalige plaknambuorden te brûken, yn it [[Dútsk]] en it [[Eastfrysk Plat]]. == Skiednis == === Midsiuwen === De namme fan Auwerk komt foar it earst foar yn in [[Frysk]]e rjochterlike tekst út de [[13e iuw]]. Yn de saneamde [[Brookmerbrief]] út [[1276]] wurdt it plak neamd as ''Aurechove''. It âldste spoar fan bewenning yn 'e binnenstêd fan Auwerk (fragminten fan skippen) datearret út 'e 9e iuw en waard ûntdutsen by opgravings yn 2009.<ref>''Ostfriesischer Kurier'', 27.&nbsp;jannewaris 2009, side&nbsp;12</ref> De delsetting ûntstie om de [[Lambertustsjerke (Auwerk)|Lambertustsjerke]], dy't nei alle gedachten yn de [[12e iuw]] stifte waard troch greve [[Maurits I fan Aldenburch]]. De tsjerke waard wijd oan de [[hillige Lambertus]], de biskop fan [[Maastricht]], dy't yn [[703]] de marteldea stoar. De frijsteande klokketoer fan de tsjerke is tsjintwurdich ien fan de bekendste bylden fan de stêd. Yn de tiid fan de [[Fryske Frijheid]] ûntjoech Auwerk him ta in bestjoerlik sintrum. Om [[1350]] hinne kamen ferskate [[Haadling]]efamyljes oan de macht yn Eastfryslân. Dy ynfloedrike grûnbesitters bouden yn en om Auwerk ferskate [[stins|stinzen]] en ferdigeningswurken. Under de striid tusken de ferskillende haadlingefamyljes waard it plak ferskate kearen troffen troch kriichshannelingen. === Grevetiid === [[Ofbyld:Jacob Cornelisz van Amsterdam.jpg|thumb|[[Edzard de Grutte]] (1462-1528))]] Yn it begjin fan de [[16e iuw]] waard Eastfryslân rekke troch de [[Saksyske Skeel]], dêr't hartoch [[Hindrik I fan Brunswyk-Wolfenbüttel]] in grut part fan it gebiet besette. Nei't de fijân him weromluts, liet greve [[Edzard I fan Eastfryslân]] Auwerk fan [[1517]] ôf op 'e nij ynrjochtsje. Yn dy tiid krige it plak in planmjittich strjittepatroan, dat foar in grut part noch altyd yn it hjoeddeistige stedssintrum werom te kennen is. Yn [[1539]] waard Auwerk de fêste sit fan de lânsregearing fan it [[Greefskip Eastfryslân]]. Fan dat stuit ôf ûntjoech de stêd him ta it politike sintrum fan it greefskip en, fan [[1654]] ôf, fan it [[Foarstendom Eastfryslân]]. Yn de [[16e iuw]] waard it paleis fan de greven en letter foarsten fan Eastfryslân útwreide ta it hjoeddeistige [[Slot Auwerk]]. Ek fêstigen it Hofgerjocht, de Rekkenkeamer en oare bestjoersynstellings har yn de stêd. Nei't foarst [[Karel Edzard fan Eastfryslân]] yn [[1744]] sûnder erfgenamt ferstoar, foel Eastfryslân ta oan it [[Keninkryk Prusen]]. Auwerk bleau de haadstêd fan de Prusyske provinsje Eastfryslân en behâlde syn bestjoerlike funksje. === Under frjemd bewâld === Yn de [[Napoleontyske tiid]] feroare it bestjoer ferskate kearen. Tusken [[1807]] en [[1810]] hearde Eastfryslân by it [[Keninkryk Hollân]] en dêrnei, oant [[1813]], by it [[Earste Frânske Keizerryk]]. Auwerk wie yn dy tiid it haadplak fan it arrondissemint Eastfryslân. Nei it [[Kongres fan Wenen]] kaam Eastfryslân yn [[1815]] by it [[Keninkryk Hannover]], dêr't Auwerk op 'e nij de haadstêd fan de provinsje Eastfryslân waard. Nei de [[Eastenryksk-Prusyske Oarloch]] waard Hannover yn [[1866]] troch Prusen anneksearre. [[Ofbyld:Aurich1900.jpg|thumb|Merkeplein yn 'e Auwerker binnenstêd om 1900 hinne]] Yn de [[19e iuw]] groeide Auwerk út ta in wichtich bestjoers- en garnizoensplak. Nije oerheidsgebouwen, skoallen en kazernes waarden boud en mei de komst fan it spoar yn [[1883]] waard de stêd better ferbûn mei de rest fan [[East-Fryslân]] (it hiele skiereilân) en [[Dútslân]]. === 20e en 21e iuw === Yn de tiid fan it [[Nasjonaal-sosjalisme]] waarden ek yn Auwerk Joadske ynwenners en politike tsjinstanners ferfolge. By de [[Kristallnacht]] yn [[1938]] waard de synagoge fernield. Yn de [[Twadde Wrâldkriich]] bleau Auwerk foar in grut part sparre foar swiere bombardeminten, sadat it histoaryske stedssintrum mar beheind skea oprûn. Nei de oarloch naam de befolking yn koarte tiid sterk ta troch de komst fan flechtlingen en ferdreaunen út de eardere Dútske eastgebieten. It tal ynwenners groeide yn [[1945]] fan goed 7.000 oan it begjin fan it jier nei mear as 10.000 oan de ein fan datselde jier. Oant [[1945]] wie Auwerk de haadstêd fan de Prusyske provinsje Eastfryslân. Nei de opheffing fan Prusen kaam de stêd yn de nije dielsteat [[Nedersaksen]] te lizzen. Fan [[1948]] oant [[1978]] wie Auwerk de sit fan it bestjoersgebiet Auwerk. Nei de bestjoerlike herfoarming fan [[1978]] waard dy bestjoerslaach opheft en opnommen yn de bestjoerskrite ''Weser-Ems'', dy't op syn bar yn [[2004]] opheft waard. By de gemeentlike weryndieling fan [[1972]] waarden in tal omlizzende doarpen by Auwerk foege, wêrtroch't it grûngebiet fan de gemeente flink útwreide waard. Sûnt dy tiid hat de stêd har fierder ûntwikkele as it bestjoerlike, ekonomyske en kulturele sintrum fan Eastfryslân. Auwerk ûnderhâldt sûnt [[1989]] in stêdebân mei [[Appingedam]] yn de provinsje [[Grinslân]] en sûnt [[2002]] mei [[Kępno]] yn [[Poalen]]. === Befolkingsûntwikkeling === Om 1900 hinne lei it ynwennertal ridlik stabyl om de 5.000 ynwenners hinne. Nei de Twadde Wrâldkriich kamen der in protte Dútske lânferhuzers nei Auwerk ta. Dy lânferhuzers wienen ferdreaun út de eardere Ryksdútske gebieten yn East-Europa, of se kamen op eigen inisjatyf nei Auwerk. Troch weryndielingen yn it jier 1972 binne ferskillende gemeenten bestjoerlik ynlive by de stêd Auwerk, wat in positive útwurking hân hat op it ynwennertal fan de stêd. <timeline> ImageSize = width:700 height:225 PlotArea = width:650 height:200 left:33 bottom:18 AlignBars = justify Colors = id:canvas value:rgb(0.98,0.98,0.98) id:grid1 value:rgb(0.8,0.8,0.8) id:grid2 value:gray(0.8) id:bars value:rgb(0.75,0.75,0.75) id:text value:rgb(0.5,0.5,0.5) BackgroundColors = canvas:canvas DateFormat = yyyy Period = from:0 till:45 TimeAxis = orientation:vertical ScaleMajor = unit:year increment:10 start:0 gridcolor:grid1 plotData= color:g width:28 mark:(line,white) align:center fontsize:S color:bars bar:1804 from:start till:2 text:2128 bar:1821 from:start till:3 text:3163 bar:1861 from:start till:5 text:4712 bar:1871 from:start till:4 text:4264 bar:1885 from:start till:5 text:5395 bar:1895 from:start till:6 text:5899 bar:1905 from:start till:6 text:6141 bar:1925 from:start till:6 text:6136 bar:1933 from:start till:7 text:6558 bar:1939 from:start till:7 text:6874 bar:1945 from:start till:10 text:10.350 bar:1961 from:start till:13 text:12.982 bar:1970 from:start till:12 text:11.944 bar:1991 from:start till:37 text:37.187 bar:2001 from:start till:40 text:40.362 bar:2011 from:start till:40 text:40.606 bar:2021 from:start till:43 text:42.544 TextData = pos:(50,200) fontsize:L textcolor:text text: Befolkingsûntjouwing fan de stêd Auwerk </timeline> == Ekonomy == Auwerk is fanâlds in stêd fan de amtnerij. Troch de funksje as haadstêd fan Eastfryslân hawwe oerheidsynstellings en amtners iuwenlang in grutte rol yn de regionale ekonomy spile. Dêrtroch stie Auwerk lange tiid bekend as in typyske ''Beamtenstadt'' (amtnersstêd). Yn de twadde helte fan de [[20e iuw]] waard de ekonomyske basis fan de stêd lykwols breder troch de ûntwikkeling fan yndustry en de komst fan gruttere bedriuwen. De arbeidsmerk fan Auwerk wurdt hjoeddedei karakterisearre troch in kombinaasje fan tsjinstferliening, yndustry, hannel en toerisme. Troch de sintrale lizzing yn [[Eastfryslân]] hat de stêd in regionale funksje foar oerheidsynstellingen, sûnenssoarch, ûnderwiis en detailhannel. Tagelyk hat Auwerk te krijen mei strukturele útdagings dy't ek yn oare plattelânsregio's fan Noardwest-Dútslân foarkomme, lykas in relatyf beheind oanbod fan heechkwalifisearre wurkplakken en in gruttere ôfstân ta grutte ekonomyske sintra. De wurkleazens yn it gebiet om Auwerk hinne leit al jierren boppe it gemiddelde fan [[Nedersaksen]]. Dat hat ûnder oare te krijen mei de histoaryske ôfhinklikens fan lânbou en bestjoerlike wurkgelegenheid, de ôfstân ta grutte stedske arbeidsmerken en de ekonomyske struktuer fan Eastfryslân. De ôfrûne desennia is de arbeidsmerk lykwols feroare troch de groei fan yndustriële bedriuwen en de enerzjysektor. === Yndustry === [[Ofbyld:2013-05-03 Fotoflug Leer Papenburg DSCF7237.jpg|thumb|Enercon yn Auwerk]] De wichtichste yndustriële wurkjouwer fan Auwerk is [[Enercon]]. Dat bedriuw, oprjochte yn [[1984]], is in ynternasjonaal fabrikant fan [[wynturbine]]s en hat syn haadkantoar yn Auwerk. Enercon hat in grutte ynfloed hân op de ekonomyske ûntwikkeling fan de stêd en de hiele regio. Benammen sûnt de jierren njoggentich groeide it bedriuw sterk troch de tanimmende fraach nei wynenerzjy. Mei tûzenen wurknimmers yn Auwerk en de omlizzende plakken is Enercon ien fan de grutste partikuliere wurkjouwers fan Eastfryslân. Njonken Enercon binne yn Auwerk frijwat bedriuwen aktyf yn de elektrotechnyk, masinebou, metaalferwurking en stielbou. Dy yndustriële sektoaren spylje in aardige rol yn de regionale ekonomy. De yndustry is benammen konsintrearre op ferskate bedriuweterreinen oan de râne fan de stêd. Troch de beskikberens fan grûn en de sintrale lizzing yn Eastfryslân hawwe har dêr sawol gruttere yndustriële bedriuwen as lytsere en middelgrutte ûndernimmings fêstige. === Tsjinstferliening en bestjoer === [[Ofbyld:WSD Aurich.jpg|thumb|De ''Bundesanstalt für Verwaltungsdienstleistungen'' hat syn sit yn Auwerk]] [[Ofbyld:Auricher Schloss-msu-2020-0547-.jpg|thumb|Yn en om it Auwerker slot hinne binne ferskillende rjochtbanken en in Salaris- en Pensjoenynstelling fan de dielsteat Nedersaksen ûnderbrocht.]] As eardere residinsje fan de foarsten fan Eastfryslân en letter sit fan Prusyske, Hannoveraanske en Nedersaksyske bestjoersynstellingen hat Auwerk in sterke bestjoerlike tradysje. Yn de stêd binne noch altyd in grut tal oerheidsynstellings fêstige, wêrûnder it bestjoer fan it [[Lânkring Auwerk]], rjochtlike ynstellings en ferskate regionale autoriteiten. Ek de [[Eastfryske Lânskip]], it kulturele parlemint fan Eastfryslân, hat syn haadkantoar yn Auwerk. Dêrmei hat de stêd in wichtige funksje op it mêd fan kultuer, wittenskip en regionale gearwurking. Fierders spylje sûnenssoarch, ûnderwiis en hannel in wichtige rol. It sikehûs fan Auwerk is in wichtige wurkjouwer en tsjinnet as medysk sintrum foar in grut part fan it omlizzende plattelân. === Toerisme === Troch de lizzing yn de buert fan de [[Waadsee]], it typyske Eastfryske lânskip en de histoaryske binnenstêd is toerisme in wichtige ekonomyske faktor. Hoewol't Auwerk sels net oan de kust leit, is de stêd faak wol it útgongspunt foar besikers dy't de kustplakken en it Waadseegebiet ferkenne wolle. De histoaryske gebouwen, lykas it [[Slot Auwerk]], de [[Lambertustsjerke (Auwerk)|Lambertustsjerke]] en de âlde binnenstêd, lûke besikers. Dêrnjonken spylje fyts- en kuierrekreaasje in wichtige rol troch de grutte oantrekkingskrêft fan it Eastfryske lânskip mei feangebieten, bosken en greiden. Yn de omkriten fan Auwerk binne ek tal fan rekreaasjegebieten en wetterwegen te finen. It [[Iems-Jadekanaal]] en de omlizzende marren en feangebieten wurde brûkt foar wettersport en frije tiid. === Enerzjy en takomstige ûntwikkeling === Troch de oanwêzigens fan Enercon en de grutte rol fan wynenerzjy yn Eastfryslân is de regio om Auwerk hinne nau ferbûn mei de enerzjytransysje yn Dútslân. De ûntwikkeling fan wynenerzjy hat net allinne nije wurkgelegenheid brocht, mar ek laat ta in gruttere ekonomyske oriïntaasje op duorsume technology. Tagelyk besiket Auwerk de ekonomyske basis fierder te ferbreedzjen troch ynvestearrings yn bedriuweterreinen, ynnovaasje en de ferbettering fan ferbiningen mei oare dielen fan Dútslân. De útdaging bliuwt om de ôfstân ta gruttere ekonomyske sintra te oerwinnen en mear ferskaat oan wurkgelegenheid te meitsjen. Mei syn kombinaasje fan yndustry, bestjoer, toerisme en tsjinstferliening bliuwt Auwerk it ekonomyske sintrum fan it binnenlân fan Eastfryslân. == Ferkear en ferfier == [[Ofbyld:Ostfriesland Verkehr-de.svg|thumb|Ferkearskaart fan Eastfryslân]] Auwerk is fanâlds it wichtichste ferkearsknooppunt fan it binnenlân fan Eastfryslân. Hoewol't de stêd net oan in rivier of see leit, hat de sintrale lizzing derfoar soarge dat Auwerk him ûntwikkele ta in krúspunt fan diken, spoarlinen en wetterwegen. Fanút de stêd rinne ferkearsferbiningen yn alle rjochtingen fan it East-Fryske skiereilân en nei de omlizzende regio's. Bysûnder is dat Auwerk net direkt oan in sneldyk leit. === Dykferkear === De stêd leit sa'n 15 kilometer fan de [[Autobahn 31]] (Emden–Leer–Oberhausen), dy't de wichtichste noard-súdferbining fan Eastfryslân foarmet. De A31 jout oansluting op it Dútske sneldyknetwurk en wurdt yn Eastfryslân ek wol ''Ostfriesenspieß'' neamd. Dêrnjonken is Auwerk in wichtich knooppunt fan ferskate [[Bundesstraße]]n. De [[Bundesstraße 72]] ferbynt de stêd mei [[Noarden (stêd)|Noarden]], [[Emden]] en [[Kloppenboarch]], wylst de [[Bundesstraße 210]] rint nei [[Emden]] yn it westen en [[Wittmund]] en [[Wilhelmshaven]] yn it easten. Fierders begjint de [[Bundesstraße 436]] yn Auwerk, dy't fia [[Wiesmoor]] nei [[Lier (stêd)|Lier]] rint. Troch dy diken hat Auwerk in sintrale funksje yn it regionale dykferkear. Om it histoaryske stedssintrum safolle mooglik te ûntlêstigjen is yn de rin fan de tweintichste iuw in rûnwei om de stêd oanlein. Fan dy rûnwei ôf binne de wenwiken, bedriuweterreinen en de omlizzende doarpen goed te berikken. === Treinferkear === [[Stasjon Auwerk]] leit oan de spoarline [[Abelitz]]–Auwerk en waard yn [[1883]] iepene. Dêrmei krige de stêd foar it earst in spoarferbining mei it Dútske spoarweinetwurk. Fanút Abelitz bestiet oansluting op de spoarline [[Emden]]–[[Lier (stêd)|Lier]], dy't diel útmakket fan de ferbining tusken de Nederlânske grins en [[Bremen]]. Yn it ferline hiene ek ferskate lytse spoarlinen har begjin- of einpunt yn Auwerk. De [[Kreisbahn Aurich]] ferbûn de stêd mei ûnder oare [[Wittmund]] en [[Leer (stêd)|Leer]]. Dy lokaalspoarlinen wiene benammen fan belang foar it ferfier fan lânbouprodukten, turf en fee, mar waarden yn de rin fan de tweintichste iuw stadichoan opheft. [[Ofbyld:BahnverladungEnercon.jpg|thumb|De firma Enercon makket geregeldwei gebrûk fan it spoar]] It eardere spoaremplasemint wurdt tsjintwurdich foar in part brûkt foar frachtferfier. Foar de grutte yndustry yn en om Auwerk, benammen foar de wynturbinefabrikant [[Enercon]], spilet it spoarferfier fan swiere ûnderdielen noch altyd in rol. === Busferfier === It iepenbier busferfier wurdt fersoarge troch de ferfiersmaatskippij [[Verkehrsregion Nahverkehr Ems-Jade]] (VEJ) en ferskate regionale busbedriuwen. Fanút it sintrale busstasjon by it spoarstasjon ride streekbussen nei hast alle plakken yn [[Eastfryslân]], lykas [[Emden]], [[Leer (stêd)|Leer]], [[Noarden (stêd)|Noarden]], [[Wittmund]], [[Esens]] en [[Wiesmoor]]. Binnen de stêd ride ferskate stedsbuslinen dy't de wenwiken, it sikehûs, skoallen, bedriuweterreinen en it stedssintrum mei-inoar ferbine. Dêrneist bestiet der hjir en dêr foar de lytsere doarpen yn de gemeente in saneamde belbus. === Fytsferkear === Lykas yn de rest fan Eastfryslân spilet de fyts in wichtige rol yn it deistich ferkear. It flakke lânskip makket de omkriten tige gaadlik foar fytsers. Yn en om Auwerk leit in ticht netwurk fan frijlizzende fytspaden en rekreative fytsrûtes. Ferskate lange-ôfstânsfytsrûtes dogge de stêd oan, wêrûnder de ''Friesenroute'', de ''Deutsche Fehnroute'' en ferskate regionale rûtes fan de ''Ostfriesland Tourismus GmbH''. Dêrtroch is Auwerk in populêr útgongspunt foar fytstochten troch de geast-, fean- en marsklânskippen fan Eastfryslân. === Wetterferfier === Hoewol't Auwerk net oan in befarbere rivier leit, is de stêd fia it [[Iems-Jadekanaal]] ferbûn mei sawol de rivier de [[Iems]] as de [[Jadebocht]]. It kanaal waard oanlein tusken [[1880]] en [[1888]] om de ekonomyske ûntwikkeling fan it binnenlân fan Eastfryslân te befoarderjen. Yn de earste helte fan de tweintichste iuw waard it kanaal yntinsyf brûkt foar it ferfier fan turf, stienkoal, boumaterialen en lânbouprodukten. Mei de opkomst fan it dykferkear naam it belang fan de beropsfeart lykwols sterk ôf. Tsjintwurdich wurdt it kanaal benammen brûkt troch de rekreaasje- en plezierfeart. === Loftferkear === Auwerk hat gjin fleanfjild foar regulier passazjiersferfier. Oan de eastkant fan de stêd leit wol it [[Ferkearslâningsplak Auwerk]], dat brûkt wurdt troch sportfleantugen, sakeflechten en rêdingshelikopters. De ynternasjonale lofthavens dy't it tichtstby lizze binne [[Fleanfjild Bremen]], [[Fleanfjild Münster/Osnabrück]] en [[Fleanfjild Grins-Eelde]]. Dêrnjonken binne de lofthavens fan [[Hamboarch]] en [[Hannover]] oer de sneldyk berikber. == Monumintale bouwurken, monuminten en keunstwurken == Auwerk hat troch syn lange skiednis as residinsjestêd fan de greven en foarsten fan Eastfryslân in grut tal histoaryske gebouwen en monuminten. De binnenstêd wurdt karakterisearre troch âlde boargerhuzen, tsjerken, bestjoersgebouwen en resten fan de eardere foarstlike residinsje. Njonken histoaryske gebouwen hat de stêd ek ferskate moderne keunstwurken en kulturele ynstellingen. [[Ofbyld:Auricher Schloss-msu-2020-0739-.jpg|thumb|It gebou ''Slot fan Auwerk'' waard yn 1851 boud, sa likernôch op it plak fan it oarspronklike slot fan de greven fan Eastfryslân]] De [[Lambertustsjerke (Auwerk)|Lambertustsjerke]] is ien fan de âldste gebouwen fan Auwerk en foarmet it histoaryske sintrum fan de stêd. De tsjerke waard yn de [[Midsiuwen]] boud en is wijd oan de [[hillige Lambertus]], de biskop fan [[Maastricht]]. De frijsteande toer, dy't it stedssilhûet al iuwenlang bepaalt, is ien fan de bekendste gesichten fan Auwerk. De toer waard yn ferskate fazen boud en tsjinne neist in religieuze funksje ek as oriïntaasjepunt foar de iere stedsplenning. It [[Slot Auwerk]] is de eardere residinsje fan de greven en letter de foarsten fan [[Eastfryslân]]. It ûntstie út in midsiuwsk stienhûs fan de haadlingefamylje [[Sirksena]] en waard yn de [[16e iuw]] en letter fierder útwreide ta in foarstlik wenpaleis. It oarspronklike slot waard ôfbrutsen (de stâlen besteane noch) en op it plak waard in lytser gebou delset dat de histoaryske oantsjutting ''slot'' krige. Yn it slot en de omlizzende gebouwen binne tsjintwurdich ferskate rjochterlike en bestjoerlike ynstellingen ûnderbrocht. Yn it saneamde slotdistrikt binne ûnder oare it [[Lânrjocht Auwerk]], it [[Amtsrjocht Auwerk]] en de fêstiging Auwerk fan it ''Nedersaksysk Dielsteatburo foar Salarissen en Pensjoenen'' fêstige. [[Ofbyld:Landschaftshaus-Aurich-msu-2021-20-.jpg|thumb|[[Eastfryske Lânskip]], it kulturele parlemint fan Eastfryslân]] De [[Eastfryske Lânskip]] (''Ostfriesische Landschaft'') is ien fan de wichtichste kulturele ynstellingen fan Eastfryslân en hat syn sit yn Auwerk. De organisaasje waard yn de hjoeddeiske foarm oprjochte yn [[1949]], mar giet werom op de âlde Eastfryske lânsstannen út de tiid fan it [[Hillige Roomske Ryk]]. De Eastfryske Lânskip hâldt him dwaande mei ûnder oare kultuer, taal, skiednis, wittenskip en ûnderwiis. De ynstelling wurdt wol it "kulturele parlemint" fan Eastfryslân neamd en fertsjintwurdiget de belangen fan de regio op kultureel mêd. De [[Stiftsmûne (Auwerk)|Stiftsmûne]] (''Stiftsmühle'') is ien fan de bekendste mûnen fan Auwerk. Mei in hichte fan 28,7 meter is it ien fan de heechste mûnen yn de tradisjonele Nederlânske styl yn Eastfryslân. De wynmûne waard yn [[1858]] boud op it plak fan in âldere mûne en waard brûkt foar it meallen fan nôt. Tsjintwurdich is de mûne in monumint en in museum dêr't besikers sjen kinne hoe't in histoaryske nôtmûne wurket. [[Ofbyld:Ostfriesland msu-0550.jpg|thumb|De [[Opstalbeam]] leit oan de súdkant fan de stêd yn it doarpke [[Rahe]]]] It [[Knodtsche Haus]] is ien fan de moaiste histoaryske boargerhuzen fan Auwerk. It gebou waard om [[1735]] hinne boud troch hofboumaster [[Heinrich Horst]] as wenhûs foar in begoedige boargerfamylje. It hûs is boud yn in letbarokke styl mei sterke ynfloeden út de Nederlânske arsjitektuer. De gevel, de proporsjes en de dekoraasjes litte de nauwe kulturele en ekonomyske bannen sjen tusken Eastfryslân en de Nederlannen yn de 18e iuw. De [[Opstalbeam]] is in monumint dat ferwiist nei de midsiuwske gearkomsten fan de Friezen by de âlde Opstalbeam by [[Aurich-Rahe]]. Yn de tiid fan de [[Fryske Frijheid]] waarden dêr gearkomsten hâlden fan fertsjintwurdigers út de Fryske lannen, de saneamde [[Sân Seelannen]]. It hjoeddeistige monumint is in stiennen piramide dy't yn [[1833]] oprjochte waard. It monumint stiet symboal foar de mienskiplike Fryske identiteit, de Fryske frijheidsidealen en it histoaryske ferbân tusken de ferskillende Fryske gebieten oan de Noardseekust. [[Ofbyld:Cirksena mausoleum in Aurich-msu-2020-0652-.jpg|thumb|Cirksena mausoleum]] It [[Auwerker Mausoleum]] is in neoromaansk tsienhoekich grêfmonumint oan de râne fan Auwerk. It waard yn [[1875]] boud yn opdracht fan de famylje [[Sirksena]], de eardere foarstlike dynasty fan Eastfryslân. Sûnt [[1880]] tsjinnet it gebou as lêste rêstplak foar leden fan de aadlike famylje. It mausoleum is in seldsum foarbyld fan in 19e-iuwsk famyljegrêf yn neoromaanske styl en herinnert oan de rol dy't de Sirksena's iuwenlang yn de skiednis fan Eastfryslân spilen. De [[Sous-toer]] (''Sous-Turm'') is in modern keunstwurk yn it sintrum fan Auwerk. De toer waard yn [[1990]] makke troch de Dútske keunstner [[Albert Sous]] en is sa'n 25 meter heech. It keunstwurk bestiet út in metalen konstruksje mei ferskate foarmen en eleminten dy't yn beweging en ljocht ferskille. De toer is bedoeld as in modern oriïntaasjepunt en foarmet in kontrast mei de histoaryske gebouwen yn de binnenstêd. Njonken de grutte monuminten hat Auwerk in soad oare histoaryske plakken. De âlde binnenstêd befettet ferskate 17e- en 18e-iuwske keapmans- en boargerhuzen. Ek it [[Marktplatz (Auwerk)|Merkplein]], de eardere foarstlike gebouwen en de âlde strjitstruktuer herinnerje oan de tiid dat Auwerk de residinsje fan de Eastfryske foarsten wie. Lykwols steane de measte histoaryske bouwurken yn it westlike diel fan de binnenstêd. == Underwiis == Auwerk hat fanâlds in wichtige funksje as ûnderwiissintrum foar it binnenlân fan [[Eastfryslân]]. Troch de rol fan de stêd as bestjoerlik sintrum fan de regio hawwe har hjir al iuwenlang skoallen, bestjoersynstellingen en kulturele ynstellings fêstige. Tsjintwurdich biedt Auwerk in breed oanbod oan ûnderwiis, fan basisskoallen oant middelbere skoallen, beropsopliedingen en spesjale ûnderwiisynstellings. === Iere ûntwikkeling fan it ûnderwiis === De earste foarmen fan organisearre ûnderwiis yn Auwerk wiene ferbûn mei de tsjerke. Lykas op in soad plakken yn Eastfryslân waarden yn de [[Midsiuwen]] bern benammen oplaat troch geastliken, mei de klam op lêzen, skriuwen en religieuze kennis. Nei de [[Reformaasje]] yn de [[16e iuw]] krige it ûnderwiis in mear boargerlik karakter en waarden ek yn Auwerk skoallen oprjochte dy't net allinne foar takomstige geastliken bedoeld wiene. Troch de ûntwikkeling fan Auwerk ta residinsjestêd fan de greven en letter de foarsten fan Eastfryslân groeide de fraach nei goed oplate amtners, juristen en bestjoerders. Dat stimulearre de ûntwikkeling fan better organisearre skoallen yn de stêd. === Fuortset ûnderwiis === [[Ofbyld:Ulricianum-3.jpg|thumb|It Gymnasium Ulricianum]] Ien fan de wichtichste ûnderwiisynstellingen fan Auwerk is it [[Gymnasium Ulricianum]], in middelbere skoalle mei in lange tradysje. De skoalle waard yn [[1646]] oprjochte en is ferneamd nei greve [[Ulrich II fan Eastfryslân]]. It is ien fan de âldste gymnasia yn Eastfryslân. It gymnasium spile in wichtige rol yn de oplieding fan de regionale elite. Yn it ferline giene in soad learlingen nei de skoalle om har ta te rieden op stúdzjes yn teology, rjochten, medisinen of bestjoer. Troch de funksje fan Auwerk as haadstêd fan Eastfryslân levere it gymnasium in soad amtners en yntellektuelen foar de regio. Tsjintwurdich biedt it Gymnasium Ulricianum in breed pakket oan ûnderwiis mei in klam op ûnder oare talen, natuerwittenskippen, wiskunde en kultuer. De skoalle hat ferskate tûzenen learlingen út Auwerk en de omlizzende gemeenten. Neist it Gymnasium Ulricianum hat Auwerk ferskate oare middelbere skoallen. Dy skoallen jouwe ûnderwiis op ferskillende nivo's en rjochtsje har op learlingen mei ferskillende talinten en takomstplannen. De skoallen yn Auwerk wurkje gear mei pleatslike bedriuwen en ynstellings om learlingen ta te rieden op fierder ûnderwiis en de arbeidsmerk. Benammen troch de sterke yndustriële basis fan de regio is der omtinken foar technyske opliedingen, natuerwittenskippen en digitale feardichheden. === Beropsûnderwiis === In wichtige rol yn it ûnderwiis fan Auwerk wurdt spile troch it beropsûnderwiis. De stêd is de sit fan de [[Berufsbildende Schulen Aurich]] (BBS Aurich), ien fan de grutste ûnderwiisynstellingen yn de regio. De BBS biedt in grut tal praktyske en teoretyske opliedingen op it mêd fan ûnder oare technyk, ekonomy, sûnenssoarch, sosjale beroppen en lânbou. In soad learlingen folgje dêr in kombinaasje fan skoalûnderwiis en praktyske wurkûnderfining by pleatslike bedriuwen. Troch de oanwêzigens fan yndustriële bedriuwen lykas [[Enercon]], leit der yn it beropsûnderwiis in sterke klam op technyske opliedingen, bygelyks op it mêd fan elektrotechnyk, masinebou en mechatronika. === Heger ûnderwiis en ûndersyk === Auwerk hat gjin eigen universiteit, mar de stêd hat wol in wichtige rol yn it regionale netwurk fan heger ûnderwiis. Studinten út Auwerk en omkriten geane benammen nei hegeskoallen en universiteiten yn [[Emden]], [[Lier (stêd)|Lier]], [[Aldenboarch]] en [[Grins]]. Troch gearwurkingsferbannen tusken skoallen, bedriuwen en hegeskoallen wurdt besocht om jonge minsken yn de regio te hâlden en harren mooglikheden op de arbeidsmerk te fergrutsjen. Troch de oanwêzigens fan de [[Eastfryske Lânskip]] hat Auwerk ek in wichtige kulturele ûnderwiisfunksje. De ynstelling hâldt him dwaande mei de skiednis, taal en kultuer fan Eastfryslân en stipet projekten op it mêd fan ûnderwiis en wittenskip. Dêrby wurdt ek omtinken jûn oan it [[Eastfrysk Plat]], de regionale skiednis en it behâld fan it kulturele erfguod fan de regio. == Media == Auwerk hat in lange tradysje op it mêd fan de regionale parse. Troch de posysje fan de stêd as bestjoerlik sintrum fan Eastfryslân hat de pleatslike parse fanâlds in wichtige rol spile yn de fersprieding fan nijs oer polityk, bestjoer, ekonomy en it deistich libben yn de regio. === Ostfriesische Nachrichten === Ien fan de wichtichste kranten dy't mei Auwerk en Eastfryslân ferbûn is, is de [[Ostfriesische Nachrichten]]. De krante ferskynde foar it earst yn [[1864]] en rjochtet him benammen op de stêd Auwerk en it omlizzende gebiet fan de eardere [[Lânkring Auwerk]]. It ferspriedingsgebiet omfettet benammen it binnenlân fan Easfryslân; de omkriten fan [[Noarden]] hearden tradisjoneel net ta it kearngebiet fan de krante. Oant [[2009]] bleau de krante in selsstannige útjouwerij. Dêrnei waard de ''Ostfriesische Nachrichten'' ûnderdiel fan de [[Zeitungsgruppe Ostfriesland]] (ZGO), in gearwurkingsferbân fan ferskate regionale kranten yn Eastfryslân. Binnen dy groep wurket de krante gear mei oare regionale titels, wêrmei't kosten dield wurde kinne en dochs in eigen regionale redaksje behâlden bliuwt. Sûnt [[2021]] wurket de ''Ostfriesische Nachrichten'' ek gear mei de [[Ostfriesischer Kurier]] út [[Noarden]]. Troch dy gearwurking wurde artikels útwiksele, sadat beide kranten harren lêzers in breder oersjoch fan it nijs yn Eastfryslân biede kinne. === Ostfriesen-Zeitung === Njonken de ''Ostfriesische Nachrichten'' is ek de [[Ostfriesen-Zeitung]] in wichtige regionale krante foar Auwerk en hiel Eastfryslân. De krante ferskynde foar it earst yn [[1949]] yn [[Lier (stêd)|Lier]] en ûntwikkele him ta ien fan de grutste deiblêden fan de regio. De Ostfriesen-Zeitung makket tsjintwurdich diel út fan de [[Zeitungsgruppe Ostfriesland]] (ZGO) en is dêrtroch ferbûn mei de stêd Auwerk. Troch dy gearwurking kinne de kranten redaksjonele en technyske boarnen diele, wylst se harren eigen regionale profyl behâlde. Troch === Oare media === Njonken de papieren parse spylje ek regionale radio, televyzje en digitale nijsplatfoarms in rol yn Auwerk. De stêd falt ûnder it ferspriedingsgebiet fan regionale media dy't har rjochtsje op hiel Eastfryslân, lykas de [[Ostfriesischer Rundfunk]], [[Radio Ostfriesland]] (mei studio's yn hiel Eastfryslân) en ferskate online nijsportalen. Troch de tanimmende digitalisearring lizze de kranten ek mear de klam op online publikaasjes en sosjale media. Nijsberjochten, digitale abonneminten en sosjale media binne in hieltyd wichtiger ûnderdiel wurden fan de regionale sjoernalistyk. == Keppelings om utens == * [http://fy.groepfanauwerk.org/experiences0.html Ferklearring oer de namme fan Auwerk op de webstee fan de Groep fan Auwerk] * [https://www.aurich.de/ Webstee oer de stêd Auwerk] {{boarnen|boarnefernijing= <references/> ---- {{Commonscat|Aurich|Auwerk}} }} [[Kategory:Auwerk| ]] [[Kategory:Auwerk (distrikt)]] [[Kategory:Plak yn Auwerk (distrikt)]] [[Kategory:Gemeente yn East-Fryslân]] [[Kategory:Plak yn Nedersaksen]] [[Kategory:Gemeente yn Nedersaksen]] 3pbihoqes5ad3pt7ue1f5s2ojhiz7qz 1235832 1235831 2026-07-21T09:51:32Z Kening Aldgilles 167 1235832 wikitext text/x-wiki {{Universele ynfoboks stêd | namme = Auwerk<br>''Aurich''<br> ''Auerk'' | ôfbylding = Aurichrefkirche.jpg | ôfbyldingsbreedte = | ôfbyldingstekst = | wapen = [[Ofbyld:Flagge Aurich.svg|80px]]&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; [[Ofbyld:DEU Aurich COA.svg|60px]] | ynwennertal = 42.575 <small>(31.12.2025)</small><ref>[https://www.statistik.niedersachsen.de/startseite/ Landesamt für Statistik Niedersachsen]</ref> | oerflak = 197,29 km² | befolkingstichtens = 220 ynw./km² | stêdekloft = | hichte = 4 - 19 m | lân = {{DE}} | bestjoerlike ienheid 1 = Dielsteat | namme bestjoerlike ienheid 1= [[File:Flag of Lower Saxony.svg|20px]] [[Nedersaksen]] | bestjoerlike ienheid 2 = Lânkring | namme bestjoerlike ienheid 2= [[Auwerk (distrikt)|Auwerk]] ([[Eastfryslân]]) | boargemaster = | stêdsyndieling = 21 ''[[Ortsteil]]e'' yn 11 ''[[Ortschaft]]en'' | stifting = | postkoade = 26603, 26605, 26607 | tiidsône = [[UTC]] +1 | simmertiid = UTC +2 | koördinaten = {{Koördinaten yn tekst|53_28_17_N_7_29_1_E_scale:12500_type:landmark_region:DE|53° 28'N 7° 29'E}} | webside = [https://www.aurich.de/ www.aurich.de] | mapname = Nedersaksen | mapwidth = | lat_deg = 53 | lat_min = 28 | lat_sec = 17 | lat_dir = N | lon_deg = 7 | lon_min = 29 | lon_sec = 1 | lon_dir = E | tekst by posysjekaart = }} '''Auwerk''' ([[Dútsk]] en offisjeel: ''Aurich'', [[Nedersaksysk]] en [[Eastfrysk Plat]]: ''Auerk'') is in stêd yn [[Eastfryslân]] yn de [[Dútslân|Dútske]] [[Dielsteaten fan Dútslân|dielsteat]] [[Nedersaksen]]. De stêd leit yn it noardwesten fan Nedersaksen. Auwerk is it haadplak fan it distrikt [[Auwerk (distrikt)|Auwerk]]. It plak hat likernôch 43.000 ynwenners (2025) en is dêrmei it twadgrutste plak fan [[Eastfryslân]]. Auwerk wie iuwenlang residinsjestêd fan de Eastfryske foarsten en de sit fan it Prusyske, Hannoveraanske en letter wer Prusyske bestjoer fan Eastfryslân. Ek nei de [[Twadde Wrâldkriich]] bleau de stêd it bestjoerlike sintrum fan it ''Distrikt Auwerk'', oant dat yn [[1978]] gearfoege waard mei de bestjoersgebieten [[Aldenboarch]] en [[Osnabrück]] ta it ''Distrikt Wezer-Iems'', mei sit yn Aldenboarch. Dat bestjoersgebiet waard yn [[2004]] opheft. Oan 'e dei fan hjoed ta is Auwerk de sit fan in grut tal oerheidsynstellings, dêrûnder ferskate federale en dielsteatlike autoriteiten. Ek de [[Eastfryske Lânskip]], it kulturele parlemint fan Eastfryslân, hat syn sit yn Auwerk. Nei de Twadde Wrâldkriich ûntwikkele Auwerk him stadichoan fan in stêd dêr't benammen amtners wennen ta in mear yndustrialisearre en tsjinstferlienende stêd. Dy ekonomyske omslach waard benammen yn de jierren njoggentich sichtber troch de sterke groei fan [[Enercon]], in fabrikant fan wynturbines dy't syn haadkantoar yn Auwerk hat. It bedriuw is mei mear as 2.800 wurknimmers de grutste partikuliere wurkjouwer fan de stêd. == Geografy == Auwerk leit yn it sintrale part fan [[Eastfryslân]], yn it noardwesten fan de Dútske dielsteat [[Nedersaksen]]. De stêd is de haadstêd fan it [[Lânkring Auwerk]] en leit op likernôch 25 kilometer besuden de Waadseekust. Mei in oerflak fan 197,29 km² is Auwerk ien fan de grutste gemeenten fan Eastfryslân. De stedskearn leit sa'n fjouwer meter boppe seenivo, wylst it heechste punt fan de gemeente by de Aaibergen om de 14,5 meter boppe seenivo leit. It stedsgebiet leit op 'e grins fan de Eastfryske [[Geast (sân)|geast]] en de eardere feangebieten. De kearn fan Auwerk is ûntstien op in sânige geastrêch, dy't fanâlds in gaadlik plak foar bewenning wie tusken de grutte heech- en leechfeanen. Grutte parten fan de gemeente wurde noch altyd ynnommen troch lânbougrûn, wylst ek bosken en restanten fan feangebieten in wichtich part fan it lânskip foarmje. Auwerk hat yn ferliking mei oare gemeenten yn it binnenlân fan Eastfryslân in relatyf grut boskgebiet. De karakteristike ''Wallhecken'' (beamwâlen op ierden wâlen) foarmje op in soad plakken de skieding tusken greiden en boulân. De gemeente Auwerk wurdt yn it noarden begrinzge troch [[Großheide]] en [[Südbrookmerland]], yn it easten troch [[Wiesmoor]], yn it súdeasten troch [[Großefehn]], yn it suden troch [[Ihlow]] en yn it westen troch [[Krummhörn]] en [[Emden]]. Troch syn sintrale lizzing hat Auwerk fanâlds in wichtige funksje as bestjoerlik, ekonomysk en ferfiersknooppunt foar it grutste part fan East-Fryslân (it hiele skiereilân). It klimaat is, krekt as yn de rest fan Eastfryslân, sterk beynfloede troch de see. Dat soarget foar mylde winters, ridlik koele simmers en in relatyf lykmjittige ferdieling fan de delslach oer it hiele jier. Troch de oerhearskjende westewinen is it waar gauris wikseljend. === Stedsyndieling === De stêd dêr't Auwerk it kearnplak fan is, bestiet sûnt de gemeentlike weryndieling fan 1972 út 21 saneamde ''[[Ortsteil]]en''. Dat binne sawol stedsdielen as gewoane doarpen. Al dy stedsdielen en doarpen ha in eigen dielried wêryn't de belangen fan it doarp behertige wurde. De plakken binne: {| |- valign=top | # [[Brockzetel]] # [[Dietrichsfeld]] # [[Egels (Aurich)|Egels]] # [[Extum]] # [[Georgsfeld]] # [[Haxtum]] # [[Kirchdorf (Aurich)|Kirchdorf]] # [[Langefeld]] # [[Middels]] # [[Pfalzdorf]] # [[Plaggenburg]] || # <li value="12">[[Popens]] # [[Rahe]] # [[Sandhorst]] # [[Schirum]] # [[Spekendorf]] # [[Tannenhausen]] # [[Walle (Auwerk)|Walle]] # [[Wallinghausen]] # [[Wiesens]] # Haadplak Auwerk |} == Namme == Oer de namme fan Auwerk is yn it ferline in protte skreaun. Alde fermeldings oer de namme binne: Affrica ([[1289]]), buta Awerkera geste Londe ([[1300]]), Auwerk ([[1402]]), Awerke ([[1413]]), Auwerick ([[1415]]), Aurik ([[1419]]), Auwreke ([[1424]]) en Auwerck ([[1426]]). [[Ofbyld:Aurich schild.jpg|thumb|left|In plaknammeboerd mei de Dútske en Nedersaksyske namme fan Auwerk.]] De namme is yn twa stikken te knippen. It earste part kin oersetten wurde nei ‘awe’, fan it [[Germaansk]]e wurd ''awjo'' dat wetterlân betsjutte soe. It twadde part, reke, moat dan ‘krite’ betsjutte. De namme betsjut dus ‘wetterryk gebiet’, of better: wetterlân. Dat falt te ferklearjen as wy nei de omkriten fan Auwerk sjogge sa't dat der yn de skiednis by lei. Yn de midsiuwen bestienen de omkriten fan Auwerk út grutte moerassen. De namme Aurich is in foarm dy’t ûntstien is troch ynfloeden fan it [[Heechdútsk]]. Yn it distrikt is it sûnt [[2004]] tastien om twatalige plaknambuorden te brûken, yn it [[Dútsk]] en it [[Eastfrysk Plat]]. == Skiednis == === Midsiuwen === De namme fan Auwerk komt foar it earst foar yn in [[Frysk]]e rjochterlike tekst út de [[13e iuw]]. Yn de saneamde [[Brookmerbrief]] út [[1276]] wurdt it plak neamd as ''Aurechove''. It âldste spoar fan bewenning yn 'e binnenstêd fan Auwerk (fragminten fan skippen) datearret út 'e 9e iuw en waard ûntdutsen by opgravings yn 2009.<ref>''Ostfriesischer Kurier'', 27.&nbsp;jannewaris 2009, side&nbsp;12</ref> De delsetting ûntstie om de [[Lambertustsjerke (Auwerk)|Lambertustsjerke]], dy't nei alle gedachten yn de [[12e iuw]] stifte waard troch greve [[Maurits I fan Aldenburch]]. De tsjerke waard wijd oan de [[hillige Lambertus]], de biskop fan [[Maastricht]], dy't yn [[703]] de marteldea stoar. De frijsteande klokketoer fan de tsjerke is tsjintwurdich ien fan de bekendste bylden fan de stêd. Yn de tiid fan de [[Fryske Frijheid]] ûntjoech Auwerk him ta in bestjoerlik sintrum. Om [[1350]] hinne kamen ferskate [[Haadling]]efamyljes oan de macht yn Eastfryslân. Dy ynfloedrike grûnbesitters bouden yn en om Auwerk ferskate [[stins|stinzen]] en ferdigeningswurken. Under de striid tusken de ferskillende haadlingefamyljes waard it plak ferskate kearen troffen troch kriichshannelingen. === Grevetiid === [[Ofbyld:Jacob Cornelisz van Amsterdam.jpg|thumb|[[Edzard de Grutte]] (1462-1528))]] Yn it begjin fan de [[16e iuw]] waard Eastfryslân rekke troch de [[Saksyske Skeel]], dêr't hartoch [[Hindrik I fan Brunswyk-Wolfenbüttel]] in grut part fan it gebiet besette. Nei't de fijân him weromluts, liet greve [[Edzard I fan Eastfryslân]] Auwerk fan [[1517]] ôf op 'e nij ynrjochtsje. Yn dy tiid krige it plak in planmjittich strjittepatroan, dat foar in grut part noch altyd yn it hjoeddeistige stedssintrum werom te kennen is. Yn [[1539]] waard Auwerk de fêste sit fan de lânsregearing fan it [[Greefskip Eastfryslân]]. Fan dat stuit ôf ûntjoech de stêd him ta it politike sintrum fan it greefskip en, fan [[1654]] ôf, fan it [[Foarstendom Eastfryslân]]. Yn de [[16e iuw]] waard it paleis fan de greven en letter foarsten fan Eastfryslân útwreide ta it hjoeddeistige [[Slot Auwerk]]. Ek fêstigen it Hofgerjocht, de Rekkenkeamer en oare bestjoersynstellings har yn de stêd. Nei't foarst [[Karel Edzard fan Eastfryslân]] yn [[1744]] sûnder erfgenamt ferstoar, foel Eastfryslân ta oan it [[Keninkryk Prusen]]. Auwerk bleau de haadstêd fan de Prusyske provinsje Eastfryslân en behâlde syn bestjoerlike funksje. === Under frjemd bewâld === Yn de [[Napoleontyske tiid]] feroare it bestjoer ferskate kearen. Tusken [[1807]] en [[1810]] hearde Eastfryslân by it [[Keninkryk Hollân]] en dêrnei, oant [[1813]], by it [[Earste Frânske Keizerryk]]. Auwerk wie yn dy tiid it haadplak fan it arrondissemint Eastfryslân. Nei it [[Kongres fan Wenen]] kaam Eastfryslân yn [[1815]] by it [[Keninkryk Hannover]], dêr't Auwerk op 'e nij de haadstêd fan de provinsje Eastfryslân waard. Nei de [[Eastenryksk-Prusyske Oarloch]] waard Hannover yn [[1866]] troch Prusen anneksearre. [[Ofbyld:Aurich1900.jpg|thumb|Merkeplein yn 'e Auwerker binnenstêd om 1900 hinne]] Yn de [[19e iuw]] groeide Auwerk út ta in wichtich bestjoers- en garnizoensplak. Nije oerheidsgebouwen, skoallen en kazernes waarden boud en mei de komst fan it spoar yn [[1883]] waard de stêd better ferbûn mei de rest fan [[East-Fryslân]] (it hiele skiereilân) en [[Dútslân]]. === 20e en 21e iuw === Yn de tiid fan it [[Nasjonaal-sosjalisme]] waarden ek yn Auwerk Joadske ynwenners en politike tsjinstanners ferfolge. By de [[Kristallnacht]] yn [[1938]] waard de synagoge fernield. Yn de [[Twadde Wrâldkriich]] bleau Auwerk foar in grut part sparre foar swiere bombardeminten, sadat it histoaryske stedssintrum mar beheind skea oprûn. Nei de oarloch naam de befolking yn koarte tiid sterk ta troch de komst fan flechtlingen en ferdreaunen út de eardere Dútske eastgebieten. It tal ynwenners groeide yn [[1945]] fan goed 7.000 oan it begjin fan it jier nei mear as 10.000 oan de ein fan datselde jier. Oant [[1945]] wie Auwerk de haadstêd fan de Prusyske provinsje Eastfryslân. Nei de opheffing fan Prusen kaam de stêd yn de nije dielsteat [[Nedersaksen]] te lizzen. Fan [[1948]] oant [[1978]] wie Auwerk de sit fan it bestjoersgebiet Auwerk. Nei de bestjoerlike herfoarming fan [[1978]] waard dy bestjoerslaach opheft en opnommen yn de bestjoerskrite ''Weser-Ems'', dy't op syn bar yn [[2004]] opheft waard. By de gemeentlike weryndieling fan [[1972]] waarden in tal omlizzende doarpen by Auwerk foege, wêrtroch't it grûngebiet fan de gemeente flink útwreide waard. Sûnt dy tiid hat de stêd har fierder ûntwikkele as it bestjoerlike, ekonomyske en kulturele sintrum fan Eastfryslân. Auwerk ûnderhâldt sûnt [[1989]] in stêdebân mei [[Appingedam]] yn de provinsje [[Grinslân]] en sûnt [[2002]] mei [[Kępno]] yn [[Poalen]]. === Befolkingsûntwikkeling === Om 1900 hinne lei it ynwennertal ridlik stabyl om de 5.000 ynwenners hinne. Nei de Twadde Wrâldkriich kamen der in protte Dútske lânferhuzers nei Auwerk ta. Dy lânferhuzers wienen ferdreaun út de eardere Ryksdútske gebieten yn East-Europa, of se kamen op eigen inisjatyf nei Auwerk. Troch weryndielingen yn it jier 1972 binne ferskillende gemeenten bestjoerlik ynlive by de stêd Auwerk, wat in positive útwurking hân hat op it ynwennertal fan de stêd. <timeline> ImageSize = width:700 height:225 PlotArea = width:650 height:200 left:33 bottom:18 AlignBars = justify Colors = id:canvas value:rgb(0.98,0.98,0.98) id:grid1 value:rgb(0.8,0.8,0.8) id:grid2 value:gray(0.8) id:bars value:rgb(0.75,0.75,0.75) id:text value:rgb(0.5,0.5,0.5) BackgroundColors = canvas:canvas DateFormat = yyyy Period = from:0 till:45 TimeAxis = orientation:vertical ScaleMajor = unit:year increment:10 start:0 gridcolor:grid1 plotData= color:g width:28 mark:(line,white) align:center fontsize:S color:bars bar:1804 from:start till:2 text:2128 bar:1821 from:start till:3 text:3163 bar:1861 from:start till:5 text:4712 bar:1871 from:start till:4 text:4264 bar:1885 from:start till:5 text:5395 bar:1895 from:start till:6 text:5899 bar:1905 from:start till:6 text:6141 bar:1925 from:start till:6 text:6136 bar:1933 from:start till:7 text:6558 bar:1939 from:start till:7 text:6874 bar:1945 from:start till:10 text:10.350 bar:1961 from:start till:13 text:12.982 bar:1970 from:start till:12 text:11.944 bar:1991 from:start till:37 text:37.187 bar:2001 from:start till:40 text:40.362 bar:2011 from:start till:40 text:40.606 bar:2021 from:start till:43 text:42.544 TextData = pos:(50,200) fontsize:L textcolor:text text: Befolkingsûntjouwing fan de stêd Auwerk </timeline> == Polityk == Troch syn rol as histoaryske haadstêd fan Eastfryslân hat Auwerk al iuwenlang in wichtige bestjoerlike funksje. Fan de tiid fan de greven en foarsten fan Eastfryslân ôf oant hjoed-de-dei ta is de stêd in sintrum fan bestjoer, rjochtspraak en regionale gearwurking. Nei de oergong nei Prusen yn [[1744]] en letter nei [[Nedersaksen]] bleau Auwerk in wichtich bestjoersplak. Tsjintwurdich is Auwerk in selsstannige stêd (''Stadt'') en tagelyk it haadplak fan de [[Lânkring Auwerk]]. Yn de stêd binne ferskate regionale oerheidsynstellingen fêstige, wêrûnder it bestjoer fan de lânkring, rjochtlike ynstellingen en regionale autoriteiten. Dêrmei hat Auwerk noch altyd in sintrale politike funksje yn it noarden fan Eastfryslân. It stedsbestjoer fan Auwerk bestiet út de [[gemeenteried]] (Auwerk omfiemet net allinnich de stêd) en de boargemaster. Yn Auwerk binne, lykas yn oare Dútske gemeenten, benammen de grutte nasjonale partijen aktyf. De gearstalling fan de gemeenteried feroaret nei elke gemeentlike ferkiezing. Tradisjoneel hawwe de [[SPD]] en de [[CDU]] in wichtige rol spile yn de Eastfryske polityk. Dêrnjonken binne ek de [[Griene partij (Dútslân)|Grienen]], de [[FDP]], de [[Die Linke]], de [[AfD]] en regionale kiesferienings fertsjintwurdige. De lêste jierren hawwe ek nije politike tema's, lykas klimaat, kriminaliteit, wynenerzjy, wenningbou, migraasje, en de takomst fan it plattelân, in grutter plak yn de pleatslike polityk krigen. Njonken de gemeentlike en lânkringpolityk spilet Auwerk ek in wichtige rol yn de regionale gearwurking fan Eastfryslân. De stêd is de sit fan de [[Eastfryske Lânskip]], in histoaryske en kulturele ynstelling dy't de belangen fan de regio op kultureel mêd fertsjintwurdiget. De Eastfryske Lânskip giet werom op de âlde lânsstannen fan Eastfryslân en hat tsjintwurdich in funksje op it mêd fan kultuer, taal, wittenskip en erfgoed. De ynstelling wurket gear mei gemeenten, ûnderwiisynstellingen en kulturele organisaasjes yn hiel Eastfryslân. Hoewol't bestjoerswerfoarmings yn de 20e en 21e iuw in part fan de âlde bestjoerlike funksjes feroare hawwe, is Auwerk oant hjoed-de-dei it politike hert fan it binnenlân fan Eastfryslân. == Ekonomy == Auwerk is fanâlds in stêd fan de amtnerij. Troch de funksje as haadstêd fan Eastfryslân hawwe oerheidsynstellings en amtners iuwenlang in grutte rol yn de regionale ekonomy spile. Dêrtroch stie Auwerk lange tiid bekend as in typyske ''Beamtenstadt'' (amtnersstêd). Yn de twadde helte fan de [[20e iuw]] waard de ekonomyske basis fan de stêd lykwols breder troch de ûntwikkeling fan yndustry en de komst fan gruttere bedriuwen. De arbeidsmerk fan Auwerk wurdt hjoeddedei karakterisearre troch in kombinaasje fan tsjinstferliening, yndustry, hannel en toerisme. Troch de sintrale lizzing yn [[Eastfryslân]] hat de stêd in regionale funksje foar oerheidsynstellingen, sûnenssoarch, ûnderwiis en detailhannel. Tagelyk hat Auwerk te krijen mei strukturele útdagings dy't ek yn oare plattelânsregio's fan Noardwest-Dútslân foarkomme, lykas in relatyf beheind oanbod fan heechkwalifisearre wurkplakken en in gruttere ôfstân ta grutte ekonomyske sintra. De wurkleazens yn it gebiet om Auwerk hinne leit al jierren boppe it gemiddelde fan [[Nedersaksen]]. Dat hat ûnder oare te krijen mei de histoaryske ôfhinklikens fan lânbou en bestjoerlike wurkgelegenheid, de ôfstân ta grutte stedske arbeidsmerken en de ekonomyske struktuer fan Eastfryslân. De ôfrûne desennia is de arbeidsmerk lykwols feroare troch de groei fan yndustriële bedriuwen en de enerzjysektor. === Yndustry === [[Ofbyld:2013-05-03 Fotoflug Leer Papenburg DSCF7237.jpg|thumb|Enercon yn Auwerk]] De wichtichste yndustriële wurkjouwer fan Auwerk is [[Enercon]]. Dat bedriuw, oprjochte yn [[1984]], is in ynternasjonaal fabrikant fan [[wynturbine]]s en hat syn haadkantoar yn Auwerk. Enercon hat in grutte ynfloed hân op de ekonomyske ûntwikkeling fan de stêd en de hiele regio. Benammen sûnt de jierren njoggentich groeide it bedriuw sterk troch de tanimmende fraach nei wynenerzjy. Mei tûzenen wurknimmers yn Auwerk en de omlizzende plakken is Enercon ien fan de grutste partikuliere wurkjouwers fan Eastfryslân. Njonken Enercon binne yn Auwerk frijwat bedriuwen aktyf yn de elektrotechnyk, masinebou, metaalferwurking en stielbou. Dy yndustriële sektoaren spylje in aardige rol yn de regionale ekonomy. De yndustry is benammen konsintrearre op ferskate bedriuweterreinen oan de râne fan de stêd. Troch de beskikberens fan grûn en de sintrale lizzing yn Eastfryslân hawwe har dêr sawol gruttere yndustriële bedriuwen as lytsere en middelgrutte ûndernimmings fêstige. === Tsjinstferliening en bestjoer === [[Ofbyld:WSD Aurich.jpg|thumb|De ''Bundesanstalt für Verwaltungsdienstleistungen'' hat syn sit yn Auwerk]] [[Ofbyld:Auricher Schloss-msu-2020-0547-.jpg|thumb|Yn en om it Auwerker slot hinne binne ferskillende rjochtbanken en in Salaris- en Pensjoenynstelling fan de dielsteat Nedersaksen ûnderbrocht.]] As eardere residinsje fan de foarsten fan Eastfryslân en letter sit fan Prusyske, Hannoveraanske en Nedersaksyske bestjoersynstellingen hat Auwerk in sterke bestjoerlike tradysje. Yn de stêd binne noch altyd in grut tal oerheidsynstellings fêstige, wêrûnder it bestjoer fan it [[Lânkring Auwerk]], rjochtlike ynstellings en ferskate regionale autoriteiten. Ek de [[Eastfryske Lânskip]], it kulturele parlemint fan Eastfryslân, hat syn haadkantoar yn Auwerk. Dêrmei hat de stêd in wichtige funksje op it mêd fan kultuer, wittenskip en regionale gearwurking. Fierders spylje sûnenssoarch, ûnderwiis en hannel in wichtige rol. It sikehûs fan Auwerk is in wichtige wurkjouwer en tsjinnet as medysk sintrum foar in grut part fan it omlizzende plattelân. === Toerisme === Troch de lizzing yn de buert fan de [[Waadsee]], it typyske Eastfryske lânskip en de histoaryske binnenstêd is toerisme in wichtige ekonomyske faktor. Hoewol't Auwerk sels net oan de kust leit, is de stêd faak wol it útgongspunt foar besikers dy't de kustplakken en it Waadseegebiet ferkenne wolle. De histoaryske gebouwen, lykas it [[Slot Auwerk]], de [[Lambertustsjerke (Auwerk)|Lambertustsjerke]] en de âlde binnenstêd, lûke besikers. Dêrnjonken spylje fyts- en kuierrekreaasje in wichtige rol troch de grutte oantrekkingskrêft fan it Eastfryske lânskip mei feangebieten, bosken en greiden. Yn de omkriten fan Auwerk binne ek tal fan rekreaasjegebieten en wetterwegen te finen. It [[Iems-Jadekanaal]] en de omlizzende marren en feangebieten wurde brûkt foar wettersport en frije tiid. === Enerzjy en takomstige ûntwikkeling === Troch de oanwêzigens fan Enercon en de grutte rol fan wynenerzjy yn Eastfryslân is de regio om Auwerk hinne nau ferbûn mei de enerzjytransysje yn Dútslân. De ûntwikkeling fan wynenerzjy hat net allinne nije wurkgelegenheid brocht, mar ek laat ta in gruttere ekonomyske oriïntaasje op duorsume technology. Tagelyk besiket Auwerk de ekonomyske basis fierder te ferbreedzjen troch ynvestearrings yn bedriuweterreinen, ynnovaasje en de ferbettering fan ferbiningen mei oare dielen fan Dútslân. De útdaging bliuwt om de ôfstân ta gruttere ekonomyske sintra te oerwinnen en mear ferskaat oan wurkgelegenheid te meitsjen. Mei syn kombinaasje fan yndustry, bestjoer, toerisme en tsjinstferliening bliuwt Auwerk it ekonomyske sintrum fan it binnenlân fan Eastfryslân. == Ferkear en ferfier == [[Ofbyld:Ostfriesland Verkehr-de.svg|thumb|Ferkearskaart fan Eastfryslân]] Auwerk is fanâlds it wichtichste ferkearsknooppunt fan it binnenlân fan Eastfryslân. Hoewol't de stêd net oan in rivier of see leit, hat de sintrale lizzing derfoar soarge dat Auwerk him ûntwikkele ta in krúspunt fan diken, spoarlinen en wetterwegen. Fanút de stêd rinne ferkearsferbiningen yn alle rjochtingen fan it East-Fryske skiereilân en nei de omlizzende regio's. Bysûnder is dat Auwerk net direkt oan in sneldyk leit. === Dykferkear === De stêd leit sa'n 15 kilometer fan de [[Autobahn 31]] (Emden–Leer–Oberhausen), dy't de wichtichste noard-súdferbining fan Eastfryslân foarmet. De A31 jout oansluting op it Dútske sneldyknetwurk en wurdt yn Eastfryslân ek wol ''Ostfriesenspieß'' neamd. Dêrnjonken is Auwerk in wichtich knooppunt fan ferskate [[Bundesstraße]]n. De [[Bundesstraße 72]] ferbynt de stêd mei [[Noarden (stêd)|Noarden]], [[Emden]] en [[Kloppenboarch]], wylst de [[Bundesstraße 210]] rint nei [[Emden]] yn it westen en [[Wittmund]] en [[Wilhelmshaven]] yn it easten. Fierders begjint de [[Bundesstraße 436]] yn Auwerk, dy't fia [[Wiesmoor]] nei [[Lier (stêd)|Lier]] rint. Troch dy diken hat Auwerk in sintrale funksje yn it regionale dykferkear. Om it histoaryske stedssintrum safolle mooglik te ûntlêstigjen is yn de rin fan de tweintichste iuw in rûnwei om de stêd oanlein. Fan dy rûnwei ôf binne de wenwiken, bedriuweterreinen en de omlizzende doarpen goed te berikken. === Treinferkear === [[Stasjon Auwerk]] leit oan de spoarline [[Abelitz]]–Auwerk en waard yn [[1883]] iepene. Dêrmei krige de stêd foar it earst in spoarferbining mei it Dútske spoarweinetwurk. Fanút Abelitz bestiet oansluting op de spoarline [[Emden]]–[[Lier (stêd)|Lier]], dy't diel útmakket fan de ferbining tusken de Nederlânske grins en [[Bremen]]. Yn it ferline hiene ek ferskate lytse spoarlinen har begjin- of einpunt yn Auwerk. De [[Kreisbahn Aurich]] ferbûn de stêd mei ûnder oare [[Wittmund]] en [[Leer (stêd)|Leer]]. Dy lokaalspoarlinen wiene benammen fan belang foar it ferfier fan lânbouprodukten, turf en fee, mar waarden yn de rin fan de tweintichste iuw stadichoan opheft. [[Ofbyld:BahnverladungEnercon.jpg|thumb|De firma Enercon makket geregeldwei gebrûk fan it spoar]] It eardere spoaremplasemint wurdt tsjintwurdich foar in part brûkt foar frachtferfier. Foar de grutte yndustry yn en om Auwerk, benammen foar de wynturbinefabrikant [[Enercon]], spilet it spoarferfier fan swiere ûnderdielen noch altyd in rol. === Busferfier === It iepenbier busferfier wurdt fersoarge troch de ferfiersmaatskippij [[Verkehrsregion Nahverkehr Ems-Jade]] (VEJ) en ferskate regionale busbedriuwen. Fanút it sintrale busstasjon by it spoarstasjon ride streekbussen nei hast alle plakken yn [[Eastfryslân]], lykas [[Emden]], [[Leer (stêd)|Leer]], [[Noarden (stêd)|Noarden]], [[Wittmund]], [[Esens]] en [[Wiesmoor]]. Binnen de stêd ride ferskate stedsbuslinen dy't de wenwiken, it sikehûs, skoallen, bedriuweterreinen en it stedssintrum mei-inoar ferbine. Dêrneist bestiet der hjir en dêr foar de lytsere doarpen yn de gemeente in saneamde belbus. === Fytsferkear === Lykas yn de rest fan Eastfryslân spilet de fyts in wichtige rol yn it deistich ferkear. It flakke lânskip makket de omkriten tige gaadlik foar fytsers. Yn en om Auwerk leit in ticht netwurk fan frijlizzende fytspaden en rekreative fytsrûtes. Ferskate lange-ôfstânsfytsrûtes dogge de stêd oan, wêrûnder de ''Friesenroute'', de ''Deutsche Fehnroute'' en ferskate regionale rûtes fan de ''Ostfriesland Tourismus GmbH''. Dêrtroch is Auwerk in populêr útgongspunt foar fytstochten troch de geast-, fean- en marsklânskippen fan Eastfryslân. === Wetterferfier === Hoewol't Auwerk net oan in befarbere rivier leit, is de stêd fia it [[Iems-Jadekanaal]] ferbûn mei sawol de rivier de [[Iems]] as de [[Jadebocht]]. It kanaal waard oanlein tusken [[1880]] en [[1888]] om de ekonomyske ûntwikkeling fan it binnenlân fan Eastfryslân te befoarderjen. Yn de earste helte fan de tweintichste iuw waard it kanaal yntinsyf brûkt foar it ferfier fan turf, stienkoal, boumaterialen en lânbouprodukten. Mei de opkomst fan it dykferkear naam it belang fan de beropsfeart lykwols sterk ôf. Tsjintwurdich wurdt it kanaal benammen brûkt troch de rekreaasje- en plezierfeart. === Loftferkear === Auwerk hat gjin fleanfjild foar regulier passazjiersferfier. Oan de eastkant fan de stêd leit wol it [[Ferkearslâningsplak Auwerk]], dat brûkt wurdt troch sportfleantugen, sakeflechten en rêdingshelikopters. De ynternasjonale lofthavens dy't it tichtstby lizze binne [[Fleanfjild Bremen]], [[Fleanfjild Münster/Osnabrück]] en [[Fleanfjild Grins-Eelde]]. Dêrnjonken binne de lofthavens fan [[Hamboarch]] en [[Hannover]] oer de sneldyk berikber. == Monumintale bouwurken, monuminten en keunstwurken == Auwerk hat troch syn lange skiednis as residinsjestêd fan de greven en foarsten fan Eastfryslân in grut tal histoaryske gebouwen en monuminten. De binnenstêd wurdt karakterisearre troch âlde boargerhuzen, tsjerken, bestjoersgebouwen en resten fan de eardere foarstlike residinsje. Njonken histoaryske gebouwen hat de stêd ek ferskate moderne keunstwurken en kulturele ynstellingen. [[Ofbyld:Auricher Schloss-msu-2020-0739-.jpg|thumb|It gebou ''Slot fan Auwerk'' waard yn 1851 boud, sa likernôch op it plak fan it oarspronklike slot fan de greven fan Eastfryslân]] De [[Lambertustsjerke (Auwerk)|Lambertustsjerke]] is ien fan de âldste gebouwen fan Auwerk en foarmet it histoaryske sintrum fan de stêd. De tsjerke waard yn de [[Midsiuwen]] boud en is wijd oan de [[hillige Lambertus]], de biskop fan [[Maastricht]]. De frijsteande toer, dy't it stedssilhûet al iuwenlang bepaalt, is ien fan de bekendste gesichten fan Auwerk. De toer waard yn ferskate fazen boud en tsjinne neist in religieuze funksje ek as oriïntaasjepunt foar de iere stedsplenning. It [[Slot Auwerk]] is de eardere residinsje fan de greven en letter de foarsten fan [[Eastfryslân]]. It ûntstie út in midsiuwsk stienhûs fan de haadlingefamylje [[Sirksena]] en waard yn de [[16e iuw]] en letter fierder útwreide ta in foarstlik wenpaleis. It oarspronklike slot waard ôfbrutsen (de stâlen besteane noch) en op it plak waard in lytser gebou delset dat de histoaryske oantsjutting ''slot'' krige. Yn it slot en de omlizzende gebouwen binne tsjintwurdich ferskate rjochterlike en bestjoerlike ynstellingen ûnderbrocht. Yn it saneamde slotdistrikt binne ûnder oare it [[Lânrjocht Auwerk]], it [[Amtsrjocht Auwerk]] en de fêstiging Auwerk fan it ''Nedersaksysk Dielsteatburo foar Salarissen en Pensjoenen'' fêstige. [[Ofbyld:Landschaftshaus-Aurich-msu-2021-20-.jpg|thumb|[[Eastfryske Lânskip]], it kulturele parlemint fan Eastfryslân]] De [[Eastfryske Lânskip]] (''Ostfriesische Landschaft'') is ien fan de wichtichste kulturele ynstellingen fan Eastfryslân en hat syn sit yn Auwerk. De organisaasje waard yn de hjoeddeiske foarm oprjochte yn [[1949]], mar giet werom op de âlde Eastfryske lânsstannen út de tiid fan it [[Hillige Roomske Ryk]]. De Eastfryske Lânskip hâldt him dwaande mei ûnder oare kultuer, taal, skiednis, wittenskip en ûnderwiis. De ynstelling wurdt wol it "kulturele parlemint" fan Eastfryslân neamd en fertsjintwurdiget de belangen fan de regio op kultureel mêd. De [[Stiftsmûne (Auwerk)|Stiftsmûne]] (''Stiftsmühle'') is ien fan de bekendste mûnen fan Auwerk. Mei in hichte fan 28,7 meter is it ien fan de heechste mûnen yn de tradisjonele Nederlânske styl yn Eastfryslân. De wynmûne waard yn [[1858]] boud op it plak fan in âldere mûne en waard brûkt foar it meallen fan nôt. Tsjintwurdich is de mûne in monumint en in museum dêr't besikers sjen kinne hoe't in histoaryske nôtmûne wurket. [[Ofbyld:Ostfriesland msu-0550.jpg|thumb|De [[Opstalbeam]] leit oan de súdkant fan de stêd yn it doarpke [[Rahe]]]] It [[Knodtsche Haus]] is ien fan de moaiste histoaryske boargerhuzen fan Auwerk. It gebou waard om [[1735]] hinne boud troch hofboumaster [[Heinrich Horst]] as wenhûs foar in begoedige boargerfamylje. It hûs is boud yn in letbarokke styl mei sterke ynfloeden út de Nederlânske arsjitektuer. De gevel, de proporsjes en de dekoraasjes litte de nauwe kulturele en ekonomyske bannen sjen tusken Eastfryslân en de Nederlannen yn de 18e iuw. De [[Opstalbeam]] is in monumint dat ferwiist nei de midsiuwske gearkomsten fan de Friezen by de âlde Opstalbeam by [[Aurich-Rahe]]. Yn de tiid fan de [[Fryske Frijheid]] waarden dêr gearkomsten hâlden fan fertsjintwurdigers út de Fryske lannen, de saneamde [[Sân Seelannen]]. It hjoeddeistige monumint is in stiennen piramide dy't yn [[1833]] oprjochte waard. It monumint stiet symboal foar de mienskiplike Fryske identiteit, de Fryske frijheidsidealen en it histoaryske ferbân tusken de ferskillende Fryske gebieten oan de Noardseekust. [[Ofbyld:Cirksena mausoleum in Aurich-msu-2020-0652-.jpg|thumb|Cirksena mausoleum]] It [[Auwerker Mausoleum]] is in neoromaansk tsienhoekich grêfmonumint oan de râne fan Auwerk. It waard yn [[1875]] boud yn opdracht fan de famylje [[Sirksena]], de eardere foarstlike dynasty fan Eastfryslân. Sûnt [[1880]] tsjinnet it gebou as lêste rêstplak foar leden fan de aadlike famylje. It mausoleum is in seldsum foarbyld fan in 19e-iuwsk famyljegrêf yn neoromaanske styl en herinnert oan de rol dy't de Sirksena's iuwenlang yn de skiednis fan Eastfryslân spilen. De [[Sous-toer]] (''Sous-Turm'') is in modern keunstwurk yn it sintrum fan Auwerk. De toer waard yn [[1990]] makke troch de Dútske keunstner [[Albert Sous]] en is sa'n 25 meter heech. It keunstwurk bestiet út in metalen konstruksje mei ferskate foarmen en eleminten dy't yn beweging en ljocht ferskille. De toer is bedoeld as in modern oriïntaasjepunt en foarmet in kontrast mei de histoaryske gebouwen yn de binnenstêd. Njonken de grutte monuminten hat Auwerk in soad oare histoaryske plakken. De âlde binnenstêd befettet ferskate 17e- en 18e-iuwske keapmans- en boargerhuzen. Ek it [[Marktplatz (Auwerk)|Merkplein]], de eardere foarstlike gebouwen en de âlde strjitstruktuer herinnerje oan de tiid dat Auwerk de residinsje fan de Eastfryske foarsten wie. Lykwols steane de measte histoaryske bouwurken yn it westlike diel fan de binnenstêd. == Underwiis == Auwerk hat fanâlds in wichtige funksje as ûnderwiissintrum foar it binnenlân fan [[Eastfryslân]]. Troch de rol fan de stêd as bestjoerlik sintrum fan de regio hawwe har hjir al iuwenlang skoallen, bestjoersynstellingen en kulturele ynstellings fêstige. Tsjintwurdich biedt Auwerk in breed oanbod oan ûnderwiis, fan basisskoallen oant middelbere skoallen, beropsopliedingen en spesjale ûnderwiisynstellings. === Iere ûntwikkeling fan it ûnderwiis === De earste foarmen fan organisearre ûnderwiis yn Auwerk wiene ferbûn mei de tsjerke. Lykas op in soad plakken yn Eastfryslân waarden yn de [[Midsiuwen]] bern benammen oplaat troch geastliken, mei de klam op lêzen, skriuwen en religieuze kennis. Nei de [[Reformaasje]] yn de [[16e iuw]] krige it ûnderwiis in mear boargerlik karakter en waarden ek yn Auwerk skoallen oprjochte dy't net allinne foar takomstige geastliken bedoeld wiene. Troch de ûntwikkeling fan Auwerk ta residinsjestêd fan de greven en letter de foarsten fan Eastfryslân groeide de fraach nei goed oplate amtners, juristen en bestjoerders. Dat stimulearre de ûntwikkeling fan better organisearre skoallen yn de stêd. === Fuortset ûnderwiis === [[Ofbyld:Ulricianum-3.jpg|thumb|It Gymnasium Ulricianum]] Ien fan de wichtichste ûnderwiisynstellingen fan Auwerk is it [[Gymnasium Ulricianum]], in middelbere skoalle mei in lange tradysje. De skoalle waard yn [[1646]] oprjochte en is ferneamd nei greve [[Ulrich II fan Eastfryslân]]. It is ien fan de âldste gymnasia yn Eastfryslân. It gymnasium spile in wichtige rol yn de oplieding fan de regionale elite. Yn it ferline giene in soad learlingen nei de skoalle om har ta te rieden op stúdzjes yn teology, rjochten, medisinen of bestjoer. Troch de funksje fan Auwerk as haadstêd fan Eastfryslân levere it gymnasium in soad amtners en yntellektuelen foar de regio. Tsjintwurdich biedt it Gymnasium Ulricianum in breed pakket oan ûnderwiis mei in klam op ûnder oare talen, natuerwittenskippen, wiskunde en kultuer. De skoalle hat ferskate tûzenen learlingen út Auwerk en de omlizzende gemeenten. Neist it Gymnasium Ulricianum hat Auwerk ferskate oare middelbere skoallen. Dy skoallen jouwe ûnderwiis op ferskillende nivo's en rjochtsje har op learlingen mei ferskillende talinten en takomstplannen. De skoallen yn Auwerk wurkje gear mei pleatslike bedriuwen en ynstellings om learlingen ta te rieden op fierder ûnderwiis en de arbeidsmerk. Benammen troch de sterke yndustriële basis fan de regio is der omtinken foar technyske opliedingen, natuerwittenskippen en digitale feardichheden. === Beropsûnderwiis === In wichtige rol yn it ûnderwiis fan Auwerk wurdt spile troch it beropsûnderwiis. De stêd is de sit fan de [[Berufsbildende Schulen Aurich]] (BBS Aurich), ien fan de grutste ûnderwiisynstellingen yn de regio. De BBS biedt in grut tal praktyske en teoretyske opliedingen op it mêd fan ûnder oare technyk, ekonomy, sûnenssoarch, sosjale beroppen en lânbou. In soad learlingen folgje dêr in kombinaasje fan skoalûnderwiis en praktyske wurkûnderfining by pleatslike bedriuwen. Troch de oanwêzigens fan yndustriële bedriuwen lykas [[Enercon]], leit der yn it beropsûnderwiis in sterke klam op technyske opliedingen, bygelyks op it mêd fan elektrotechnyk, masinebou en mechatronika. === Heger ûnderwiis en ûndersyk === Auwerk hat gjin eigen universiteit, mar de stêd hat wol in wichtige rol yn it regionale netwurk fan heger ûnderwiis. Studinten út Auwerk en omkriten geane benammen nei hegeskoallen en universiteiten yn [[Emden]], [[Lier (stêd)|Lier]], [[Aldenboarch]] en [[Grins]]. Troch gearwurkingsferbannen tusken skoallen, bedriuwen en hegeskoallen wurdt besocht om jonge minsken yn de regio te hâlden en harren mooglikheden op de arbeidsmerk te fergrutsjen. Troch de oanwêzigens fan de [[Eastfryske Lânskip]] hat Auwerk ek in wichtige kulturele ûnderwiisfunksje. De ynstelling hâldt him dwaande mei de skiednis, taal en kultuer fan Eastfryslân en stipet projekten op it mêd fan ûnderwiis en wittenskip. Dêrby wurdt ek omtinken jûn oan it [[Eastfrysk Plat]], de regionale skiednis en it behâld fan it kulturele erfguod fan de regio. == Media == Auwerk hat in lange tradysje op it mêd fan de regionale parse. Troch de posysje fan de stêd as bestjoerlik sintrum fan Eastfryslân hat de pleatslike parse fanâlds in wichtige rol spile yn de fersprieding fan nijs oer polityk, bestjoer, ekonomy en it deistich libben yn de regio. === Ostfriesische Nachrichten === Ien fan de wichtichste kranten dy't mei Auwerk en Eastfryslân ferbûn is, is de [[Ostfriesische Nachrichten]]. De krante ferskynde foar it earst yn [[1864]] en rjochtet him benammen op de stêd Auwerk en it omlizzende gebiet fan de eardere [[Lânkring Auwerk]]. It ferspriedingsgebiet omfettet benammen it binnenlân fan Easfryslân; de omkriten fan [[Noarden]] hearden tradisjoneel net ta it kearngebiet fan de krante. Oant [[2009]] bleau de krante in selsstannige útjouwerij. Dêrnei waard de ''Ostfriesische Nachrichten'' ûnderdiel fan de [[Zeitungsgruppe Ostfriesland]] (ZGO), in gearwurkingsferbân fan ferskate regionale kranten yn Eastfryslân. Binnen dy groep wurket de krante gear mei oare regionale titels, wêrmei't kosten dield wurde kinne en dochs in eigen regionale redaksje behâlden bliuwt. Sûnt [[2021]] wurket de ''Ostfriesische Nachrichten'' ek gear mei de [[Ostfriesischer Kurier]] út [[Noarden]]. Troch dy gearwurking wurde artikels útwiksele, sadat beide kranten harren lêzers in breder oersjoch fan it nijs yn Eastfryslân biede kinne. === Ostfriesen-Zeitung === Njonken de ''Ostfriesische Nachrichten'' is ek de [[Ostfriesen-Zeitung]] in wichtige regionale krante foar Auwerk en hiel Eastfryslân. De krante ferskynde foar it earst yn [[1949]] yn [[Lier (stêd)|Lier]] en ûntwikkele him ta ien fan de grutste deiblêden fan de regio. De Ostfriesen-Zeitung makket tsjintwurdich diel út fan de [[Zeitungsgruppe Ostfriesland]] (ZGO) en is dêrtroch ferbûn mei de stêd Auwerk. Troch dy gearwurking kinne de kranten redaksjonele en technyske boarnen diele, wylst se harren eigen regionale profyl behâlde. Troch === Oare media === Njonken de papieren parse spylje ek regionale radio, televyzje en digitale nijsplatfoarms in rol yn Auwerk. De stêd falt ûnder it ferspriedingsgebiet fan regionale media dy't har rjochtsje op hiel Eastfryslân, lykas de [[Ostfriesischer Rundfunk]], [[Radio Ostfriesland]] (mei studio's yn hiel Eastfryslân) en ferskate online nijsportalen. Troch de tanimmende digitalisearring lizze de kranten ek mear de klam op online publikaasjes en sosjale media. Nijsberjochten, digitale abonneminten en sosjale media binne in hieltyd wichtiger ûnderdiel wurden fan de regionale sjoernalistyk. == Kultuer == Troch syn histoaryske rol as haadstêd fan Eastfryslân hat Auwerk in kulturele funksje yn de regio. Mei de oanwêzigens fan kulturele ynstellingen, musea, argiven en ferienings is Auwerk ien fan de wichtichste kulturele sintra fan it Eastfryske binnenlân. === Musea en eksposysjes === It [[Historisches Museum Aurich]] is ien fan de wichtichste musea fan de stêd. It museum is fêstige yn it histoaryske stedssintrum en lit de ûntwikkeling fan Auwerk en de omlizzende regio sjen. De kolleksje omfiemet argeologyske fynsten, histoaryske foarwerpen, dokuminten en keunstwurken dy't fertelle oer it libben yn Eastfryslân troch de iuwen hinne. Der is benammen omtinken foar de tiid fan de Eastfryske greven en foarsten, de ûntwikkeling fan de stêd as residinsje en de feroarings yn it deistich libben. In oar wichtich kultureel plak is de ''MachMitMuseum Miraculum''. Dat museum, dat by it ''Historisches Museum Aurich'' yn sit, rjochtet him benammen op bern en jonge minsken en kombinearret wittenskip, technyk en kreativiteit. Troch ynteraktive eksposysjes wurde besikers oanmoedige om sels te eksperimintearjen en te ûntdekken. Ek de [[Eastfryske Lânskip]] hat in wichtige kulturele funksje. De ynstelling beskikt oer in grutte samling histoaryske dokuminten en wurket gear mei argiven, ûndersikers en kulturele organisaasjes. Dêrmei spilet de Lânskip in wichtige rol by it behâld fan it kulturele erfgoed fan Eastfryslân. It ''Energie Erlebnis Zentrum'' (EEZ) fan Enercon is in meidochmuseum foar sawol bern en folwoeksenen. Binnen it EEZ draait it allegear om duorsume enerzjy. === Muzyk en teater === In sintrale rol yn it kulturele oanbod spilet de [[Stadthalle Aurich]]. Dat is it grutste kulturele en kongresgebou fan de stêd en wurdt brûkt foar konserten, toanielfoarstellingen, lêzingen, tentoanstellingen en oare eveneminten. De seal lûkt net allinnich besikers út Auwerk, mar ek út de omlizzende gemeenten. Dêrnjonken wurde der yn de stêd geregeldwei konserten en optredens organisearre troch lokale ferienings, skoallen en kulturele ynstellingen. Ek de nauwe bannen mei de Eastfryske Lânskip soargje foar in breed oanbod oan lêzingen, kulturele projekten en tentoanstellingen. === Eastfryske taal & kultuer === Auwerk hat in bysûndere posysje by it behâld fan de Eastfryske identiteit. De stêd is de sit fan de [[Eastfryske Lânskip]], dy't wol it "kulturele parlemint" fan East-Fryslân neamd wurdt. Dy ynstelling hâldt him dwaande mei de skiednis, taal, keunst en tradysjes fan de regio. In wichtich ûnderdiel fan de Eastfryske kultuer is de regionale taaltradysje. Njonken it Dútsk hat it [[Eastfrysk Plat]] in wichtige rol spile yn de skiednis fan de regio. De Eastfryske Lânskip en oare organisaasjes sette har yn foar it behâld fan it regionale taalerfguod. Ek tradysjes lykas it [[Boßeln]] (in Eastfryske balspul), de tee-kultuer, it ferieningslibben en de regionale boustyl hearre ta de kulturele identiteit fan Eastfryslân. Yn Auwerk en omjouwing spylje dy faktoaren allegear in rol. Benammen it Boßeln is yn de plakken om Auwerk hinne populêrder as yn oare Eastfryske kriten. === Eveneminten === Ien fan de grutste jierlikse eveneminten is it [[Auricher Stadtfest]]. By dit stedsfeest feroaret de binnenstêd ferskate dagen lang yn in plak mei muzyk, optredens, merken, iten en drinken. It feest lûkt tûzenen besikers út Auwerk en de omlizzende gemeenten en is ien fan de wichtichste moetingsmominten foar de pleatslike befolking. In oar bekend evenemint is de [[Auricher Wein- und Matjesfest]], dêr't it stedssintrum fersierd wurdt mei kreamkes, muzyk en regionale spesjaliteiten. Ek de tradisjonele merken en stedsfeesten hawwe in wichtige plak yn it kulturele libben fan Auwerk. De [[Ossiloop]] is ien fan de bekendste sporteveneminten fan East-Fryslân en lûkt alle jierren hûnderten hurdrinners út de hiele regio. De hurdrinwedstriid rint tradisjoneel fan [[Lear (stêd)|Lear]] nei de Noardseekust en stiet bekend ûnder it motto "fan Lear oant de see". De rûte giet dwers troch it Eastfryske lânskip (en Auwerk) en kombinearret sport mei de karakteristike natuer fan de regio. In bekende tradysje is de [[Osterfeuer]] (Peaskefjoer), in gebrûk dat yn hiel Eastfryslân djip woartele is. Yn de omkriten fan Auwerk wurde om Peaske hinne grutte fjoeren organisearre dy't net allinne in religieuze eftergrûn hawwe, mar ek in sosjale funksje ferfolje as gearkomste foar doarpsmienskippen en ferienings. Yn de wintermoannen wurdt de binnenstêd yn de sfear fan de krysttiid brocht mei de [[Auricher Weihnachtszauber]]. De krystmerk biedt kreamkes mei ambachtlike produkten, regionale spesjaliteiten, waarme dranken en kulturele optredens. Troch de histoaryske gebouwen fan de binnenstêd hat it barren in bysûndere sfear. == Keppelings om utens == * [http://fy.groepfanauwerk.org/experiences0.html Ferklearring oer de namme fan Auwerk op de webstee fan de Groep fan Auwerk] * [https://www.aurich.de/ Webstee oer de stêd Auwerk] {{boarnen|boarnefernijing= <references/> ---- {{Commonscat|Aurich|Auwerk}} }} [[Kategory:Auwerk| ]] [[Kategory:Auwerk (distrikt)]] [[Kategory:Plak yn Auwerk (distrikt)]] [[Kategory:Gemeente yn East-Fryslân]] [[Kategory:Plak yn Nedersaksen]] [[Kategory:Gemeente yn Nedersaksen]] mvgw3la6ctznl429eaeaddmmu7aka4i 1235863 1235832 2026-07-21T18:50:57Z Kneppelfreed 2013 oare ynfoboks en navigaasjebalke tafoege 1235863 wikitext text/x-wiki {{Ynfoboks gemeente Dútslân | namme = Auwerk<br>''Aurich''<br> ''Auerk'' | ôfbylding = Aurichrefkirche.jpg | ôfbyldingsbreedte = | ôfbyldingstekst = Evangelysk-grifformearde tsjerke | wapen = [[Ofbyld:Flagge Aurich.svg|80px]]&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; [[Ofbyld:DEU Aurich COA.svg|60px]] | ynwennertal = 42.575 <small>(31.12.2025)</small><ref>[https://www.statistik.niedersachsen.de/startseite/ Landesamt für Statistik Niedersachsen]</ref> | oerflak = 197,29 km² | befolkingstichtens = 220 ynw./km² | stêdekloft = | hichte = 4 - 19 m | lân = {{DE}} | bestjoerlike ienheid 1 = Dielsteat | namme bestjoerlike ienheid 1= [[File:Flag of Lower Saxony.svg|20px]] [[Nedersaksen]] | bestjoerlike ienheid 2 = Lânkring | namme bestjoerlike ienheid 2= [[Auwerk (distrikt)|Auwerk]] ([[Eastfryslân]]) | soart gemeente = | gemeenteyndieling = 21 ''[[Ortsteil]]e'' yn 11 ''[[Ortschaft]]en'' | adres = Bürgermeister-Hippen-Platz 1 26603 Auwerk | koördinaten = {{Koördinaten yn tekst|53_28_17_N_7_29_1_E_scale:12500_type:landmark_region:DE|53° 28'N 7° 29'E}} | stifting = | Kfz = AUR | Gemeindeschlüssel = 03 4 52 001 | postkoade = 26603, 26605, 26607 | netnûmer = 04941, 04947, 04948 | ferkearsieren = {{Piktogram dyk Dútslân B-wei|72}} {{Piktogram dyk Dútslân B-wei|210}}<br>Spoar fan Rheine nei Norddeich-Mole | tiidsône = [[UTC]] +1 | simmertiid = UTC +2 | webside = [https://www.aurich.de/ www.aurich.de] | ôfbylding2 = Aurich_—_Burgstrasse_Blickrichtung_Kernstadt_(vorne_2_Torpfeiler)_2014-msu-9937.jpg | ôfbyldingstekst2 = Fuotgongerssône yn sintrum Auwerk | ôfbylding3 = | ôfbyldingstekst3 = | mapname = East-Fryslân | mapwidth = | lat_deg = 53 | lat_min = 28 | lat_sec = 17 | lat_dir = N | lon_deg = 7 | lon_min = 29 | lon_sec = 1 | lon_dir = E | tekst by posysjekaart = | ôfbylding99 = Aurich_in_AUR.svg | ôfbyldingstekst99 = Lizzing fan 'e gemeente Auwerk yn 'e lânkring Auwerk | ôfbyldingsbreedte99 = }} '''Auwerk''' ([[Dútsk]] en offisjeel: ''Aurich'', [[Nedersaksysk]] en [[Eastfrysk Plat]]: ''Auerk'', [[Sealterfrysk]]: ''Aurk'') is in stêd yn [[Eastfryslân]] yn de [[Dútslân|Dútske]] [[Dielsteaten fan Dútslân|dielsteat]] [[Nedersaksen]]. De stêd leit yn it noardwesten fan Nedersaksen. Auwerk is it haadplak fan it distrikt [[Auwerk (distrikt)|Auwerk]]. De stêd hat {{Statistyk gemeente Nedersaksen ynwenners|Auwerk (stêd)}} ynwenners ({{Statistyk gemeente Nedersaksen ynwenners|TXT=Year}}) en is dêrmei it twadgrutste plak fan [[Eastfryslân]]. Auwerk wie iuwenlang residinsjestêd fan de Eastfryske foarsten en de sit fan it Prusyske, Hannoveraanske en letter wer Prusyske bestjoer fan Eastfryslân. Ek nei de [[Twadde Wrâldkriich]] bleau de stêd it bestjoerlike sintrum fan it ''Distrikt Auwerk'', oant dat yn [[1978]] gearfoege waard mei de bestjoersgebieten [[Aldenboarch]] en [[Osnabrück]] ta it ''Distrikt Wezer-Iems'', mei sit yn Aldenboarch. Dat bestjoersgebiet waard yn [[2004]] opheft. Oan 'e dei fan hjoed ta is Auwerk de sit fan in grut tal oerheidsynstellings, dêrûnder ferskate federale en dielsteatlike autoriteiten. Ek de [[Eastfryske Lânskip]], it kulturele parlemint fan Eastfryslân, hat syn sit yn Auwerk. Nei de Twadde Wrâldkriich ûntwikkele Auwerk him stadichoan fan in stêd dêr't benammen amtners wennen ta in mear yndustrialisearre en tsjinstferlienende stêd. Dy ekonomyske omslach waard benammen yn de jierren njoggentich sichtber troch de sterke groei fan [[Enercon]], in fabrikant fan wynturbines dy't syn haadkantoar yn Auwerk hat. It bedriuw is mei mear as 2.800 wurknimmers de grutste partikuliere wurkjouwer fan de stêd. == Geografy == Auwerk leit yn it sintrale part fan [[Eastfryslân]], yn it noardwesten fan de Dútske dielsteat [[Nedersaksen]]. De stêd is de haadstêd fan it [[Lânkring Auwerk]] en leit op likernôch 25 kilometer besuden de Waadseekust. Mei in oerflak fan 197,29 km² is Auwerk ien fan de grutste gemeenten fan Eastfryslân. De stedskearn leit sa'n fjouwer meter boppe seenivo, wylst it heechste punt fan de gemeente by de Aaibergen om de 14,5 meter boppe seenivo leit. It stedsgebiet leit op 'e grins fan de Eastfryske [[Geast (sân)|geast]] en de eardere feangebieten. De kearn fan Auwerk is ûntstien op in sânige geastrêch, dy't fanâlds in gaadlik plak foar bewenning wie tusken de grutte heech- en leechfeanen. Grutte parten fan de gemeente wurde noch altyd ynnommen troch lânbougrûn, wylst ek bosken en restanten fan feangebieten in wichtich part fan it lânskip foarmje. Auwerk hat yn ferliking mei oare gemeenten yn it binnenlân fan Eastfryslân in relatyf grut boskgebiet. De karakteristike ''Wallhecken'' (beamwâlen op ierden wâlen) foarmje op in soad plakken de skieding tusken greiden en boulân. De gemeente Auwerk wurdt yn it noarden begrinzge troch [[Großheide]] en [[Südbrookmerland]], yn it easten troch [[Wiesmoor]], yn it súdeasten troch [[Großefehn]], yn it suden troch [[Ihlow]] en yn it westen troch [[Krummhörn]] en [[Emden]]. Troch syn sintrale lizzing hat Auwerk fanâlds in wichtige funksje as bestjoerlik, ekonomysk en ferfiersknooppunt foar it grutste part fan East-Fryslân (it hiele skiereilân). It klimaat is, krekt as yn de rest fan Eastfryslân, sterk beynfloede troch de see. Dat soarget foar mylde winters, ridlik koele simmers en in relatyf lykmjittige ferdieling fan de delslach oer it hiele jier. Troch de oerhearskjende westewinen is it waar gauris wikseljend. === Stedsyndieling === De stêd dêr't Auwerk it kearnplak fan is, bestiet sûnt de gemeentlike weryndieling fan 1972 út 21 saneamde ''[[Ortsteil]]en''. Dat binne sawol stedsdielen as gewoane doarpen. Al dy stedsdielen en doarpen ha in eigen dielried wêryn't de belangen fan it doarp behertige wurde. De plakken binne: {| |- valign=top | # [[Brockzetel]] # [[Dietrichsfeld]] # [[Egels (Aurich)|Egels]] # [[Extum]] # [[Georgsfeld]] # [[Haxtum]] # [[Kirchdorf (Aurich)|Kirchdorf]] # [[Langefeld]] # [[Middels]] # [[Pfalzdorf]] # [[Plaggenburg]] || # <li value="12">[[Popens]] # [[Rahe]] # [[Sandhorst]] # [[Schirum]] # [[Spekendorf]] # [[Tannenhausen]] # [[Walle (Auwerk)|Walle]] # [[Wallinghausen]] # [[Wiesens]] # Haadplak Auwerk |} == Namme == Oer de namme fan Auwerk is yn it ferline in protte skreaun. Alde fermeldings oer de namme binne: Affrica ([[1289]]), buta Awerkera geste Londe ([[1300]]), Auwerk ([[1402]]), Awerke ([[1413]]), Auwerick ([[1415]]), Aurik ([[1419]]), Auwreke ([[1424]]) en Auwerck ([[1426]]). [[Ofbyld:Aurich schild.jpg|thumb|left|In plaknammeboerd mei de Dútske en Nedersaksyske namme fan Auwerk.]] De namme is yn twa stikken te knippen. It earste part kin oersetten wurde nei ‘awe’, fan it [[Germaansk]]e wurd ''awjo'' dat wetterlân betsjutte soe. It twadde part, reke, moat dan ‘krite’ betsjutte. De namme betsjut dus ‘wetterryk gebiet’, of better: wetterlân. Dat falt te ferklearjen as wy nei de omkriten fan Auwerk sjogge sa't dat der yn de skiednis by lei. Yn de midsiuwen bestienen de omkriten fan Auwerk út grutte moerassen. De namme Aurich is in foarm dy’t ûntstien is troch ynfloeden fan it [[Heechdútsk]]. Yn it distrikt is it sûnt [[2004]] tastien om twatalige plaknambuorden te brûken, yn it [[Dútsk]] en it [[Eastfrysk Plat]]. == Skiednis == === Midsiuwen === De namme fan Auwerk komt foar it earst foar yn in [[Frysk]]e rjochterlike tekst út de [[13e iuw]]. Yn de saneamde [[Brookmerbrief]] út [[1276]] wurdt it plak neamd as ''Aurechove''. It âldste spoar fan bewenning yn 'e binnenstêd fan Auwerk (fragminten fan skippen) datearret út 'e 9e iuw en waard ûntdutsen by opgravings yn 2009.<ref>''Ostfriesischer Kurier'', 27.&nbsp;jannewaris 2009, side&nbsp;12</ref> De delsetting ûntstie om de [[Lambertustsjerke (Auwerk)|Lambertustsjerke]], dy't nei alle gedachten yn de [[12e iuw]] stifte waard troch greve [[Maurits I fan Aldenburch]]. De tsjerke waard wijd oan de [[hillige Lambertus]], de biskop fan [[Maastricht]], dy't yn [[703]] de marteldea stoar. De frijsteande klokketoer fan de tsjerke is tsjintwurdich ien fan de bekendste bylden fan de stêd. Yn de tiid fan de [[Fryske Frijheid]] ûntjoech Auwerk him ta in bestjoerlik sintrum. Om [[1350]] hinne kamen ferskate [[Haadling]]efamyljes oan de macht yn Eastfryslân. Dy ynfloedrike grûnbesitters bouden yn en om Auwerk ferskate [[stins|stinzen]] en ferdigeningswurken. Under de striid tusken de ferskillende haadlingefamyljes waard it plak ferskate kearen troffen troch kriichshannelingen. === Grevetiid === [[Ofbyld:Jacob Cornelisz van Amsterdam.jpg|thumb|[[Edzard de Grutte]] (1462-1528))]] Yn it begjin fan de [[16e iuw]] waard Eastfryslân rekke troch de [[Saksyske Skeel]], dêr't hartoch [[Hindrik I fan Brunswyk-Wolfenbüttel]] in grut part fan it gebiet besette. Nei't de fijân him weromluts, liet greve [[Edzard I fan Eastfryslân]] Auwerk fan [[1517]] ôf op 'e nij ynrjochtsje. Yn dy tiid krige it plak in planmjittich strjittepatroan, dat foar in grut part noch altyd yn it hjoeddeistige stedssintrum werom te kennen is. Yn [[1539]] waard Auwerk de fêste sit fan de lânsregearing fan it [[Greefskip Eastfryslân]]. Fan dat stuit ôf ûntjoech de stêd him ta it politike sintrum fan it greefskip en, fan [[1654]] ôf, fan it [[Foarstendom Eastfryslân]]. Yn de [[16e iuw]] waard it paleis fan de greven en letter foarsten fan Eastfryslân útwreide ta it hjoeddeistige [[Slot Auwerk]]. Ek fêstigen it Hofgerjocht, de Rekkenkeamer en oare bestjoersynstellings har yn de stêd. Nei't foarst [[Karel Edzard fan Eastfryslân]] yn [[1744]] sûnder erfgenamt ferstoar, foel Eastfryslân ta oan it [[Keninkryk Prusen]]. Auwerk bleau de haadstêd fan de Prusyske provinsje Eastfryslân en behâlde syn bestjoerlike funksje. === Under frjemd bewâld === Yn de [[Napoleontyske tiid]] feroare it bestjoer ferskate kearen. Tusken [[1807]] en [[1810]] hearde Eastfryslân by it [[Keninkryk Hollân]] en dêrnei, oant [[1813]], by it [[Earste Frânske Keizerryk]]. Auwerk wie yn dy tiid it haadplak fan it arrondissemint Eastfryslân. Nei it [[Kongres fan Wenen]] kaam Eastfryslân yn [[1815]] by it [[Keninkryk Hannover]], dêr't Auwerk op 'e nij de haadstêd fan de provinsje Eastfryslân waard. Nei de [[Eastenryksk-Prusyske Oarloch]] waard Hannover yn [[1866]] troch Prusen anneksearre. [[Ofbyld:Aurich1900.jpg|thumb|Merkeplein yn 'e Auwerker binnenstêd om 1900 hinne]] Yn de [[19e iuw]] groeide Auwerk út ta in wichtich bestjoers- en garnizoensplak. Nije oerheidsgebouwen, skoallen en kazernes waarden boud en mei de komst fan it spoar yn [[1883]] waard de stêd better ferbûn mei de rest fan [[East-Fryslân]] (it hiele skiereilân) en [[Dútslân]]. === 20e en 21e iuw === Yn de tiid fan it [[Nasjonaal-sosjalisme]] waarden ek yn Auwerk Joadske ynwenners en politike tsjinstanners ferfolge. By de [[Kristallnacht]] yn [[1938]] waard de synagoge fernield. Yn de [[Twadde Wrâldkriich]] bleau Auwerk foar in grut part sparre foar swiere bombardeminten, sadat it histoaryske stedssintrum mar beheind skea oprûn. Nei de oarloch naam de befolking yn koarte tiid sterk ta troch de komst fan flechtlingen en ferdreaunen út de eardere Dútske eastgebieten. It tal ynwenners groeide yn [[1945]] fan goed 7.000 oan it begjin fan it jier nei mear as 10.000 oan de ein fan datselde jier. Oant [[1945]] wie Auwerk de haadstêd fan de Prusyske provinsje Eastfryslân. Nei de opheffing fan Prusen kaam de stêd yn de nije dielsteat [[Nedersaksen]] te lizzen. Fan [[1948]] oant [[1978]] wie Auwerk de sit fan it bestjoersgebiet Auwerk. Nei de bestjoerlike herfoarming fan [[1978]] waard dy bestjoerslaach opheft en opnommen yn de bestjoerskrite ''Weser-Ems'', dy't op syn bar yn [[2004]] opheft waard. By de gemeentlike weryndieling fan [[1972]] waarden in tal omlizzende doarpen by Auwerk foege, wêrtroch't it grûngebiet fan de gemeente flink útwreide waard. Sûnt dy tiid hat de stêd har fierder ûntwikkele as it bestjoerlike, ekonomyske en kulturele sintrum fan Eastfryslân. Auwerk ûnderhâldt sûnt [[1989]] in stêdebân mei [[Appingedam]] yn de provinsje [[Grinslân]] en sûnt [[2002]] mei [[Kępno]] yn [[Poalen]]. === Befolkingsûntwikkeling === Om 1900 hinne lei it ynwennertal ridlik stabyl om de 5.000 ynwenners hinne. Nei de Twadde Wrâldkriich kamen der in protte Dútske lânferhuzers nei Auwerk ta. Dy lânferhuzers wienen ferdreaun út de eardere Ryksdútske gebieten yn East-Europa, of se kamen op eigen inisjatyf nei Auwerk. Troch weryndielingen yn it jier 1972 binne ferskillende gemeenten bestjoerlik ynlive by de stêd Auwerk, wat in positive útwurking hân hat op it ynwennertal fan de stêd. <timeline> ImageSize = width:700 height:225 PlotArea = width:650 height:200 left:33 bottom:18 AlignBars = justify Colors = id:canvas value:rgb(0.98,0.98,0.98) id:grid1 value:rgb(0.8,0.8,0.8) id:grid2 value:gray(0.8) id:bars value:rgb(0.75,0.75,0.75) id:text value:rgb(0.5,0.5,0.5) BackgroundColors = canvas:canvas DateFormat = yyyy Period = from:0 till:45 TimeAxis = orientation:vertical ScaleMajor = unit:year increment:10 start:0 gridcolor:grid1 plotData= color:g width:28 mark:(line,white) align:center fontsize:S color:bars bar:1804 from:start till:2 text:2128 bar:1821 from:start till:3 text:3163 bar:1861 from:start till:5 text:4712 bar:1871 from:start till:4 text:4264 bar:1885 from:start till:5 text:5395 bar:1895 from:start till:6 text:5899 bar:1905 from:start till:6 text:6141 bar:1925 from:start till:6 text:6136 bar:1933 from:start till:7 text:6558 bar:1939 from:start till:7 text:6874 bar:1945 from:start till:10 text:10.350 bar:1961 from:start till:13 text:12.982 bar:1970 from:start till:12 text:11.944 bar:1991 from:start till:37 text:37.187 bar:2001 from:start till:40 text:40.362 bar:2011 from:start till:40 text:40.606 bar:2021 from:start till:43 text:42.544 TextData = pos:(50,200) fontsize:L textcolor:text text: Befolkingsûntjouwing fan de stêd Auwerk </timeline> == Polityk == Troch syn rol as histoaryske haadstêd fan Eastfryslân hat Auwerk al iuwenlang in wichtige bestjoerlike funksje. Fan de tiid fan de greven en foarsten fan Eastfryslân ôf oant hjoed-de-dei ta is de stêd in sintrum fan bestjoer, rjochtspraak en regionale gearwurking. Nei de oergong nei Prusen yn [[1744]] en letter nei [[Nedersaksen]] bleau Auwerk in wichtich bestjoersplak. Tsjintwurdich is Auwerk in selsstannige stêd (''Stadt'') en tagelyk it haadplak fan de [[Lânkring Auwerk]]. Yn de stêd binne ferskate regionale oerheidsynstellingen fêstige, wêrûnder it bestjoer fan de lânkring, rjochtlike ynstellingen en regionale autoriteiten. Dêrmei hat Auwerk noch altyd in sintrale politike funksje yn it noarden fan Eastfryslân. It stedsbestjoer fan Auwerk bestiet út de [[gemeenteried]] (Auwerk omfiemet net allinnich de stêd) en de boargemaster. Yn Auwerk binne, lykas yn oare Dútske gemeenten, benammen de grutte nasjonale partijen aktyf. De gearstalling fan de gemeenteried feroaret nei elke gemeentlike ferkiezing. Tradisjoneel hawwe de [[SPD]] en de [[CDU]] in wichtige rol spile yn de Eastfryske polityk. Dêrnjonken binne ek de [[Griene partij (Dútslân)|Grienen]], de [[FDP]], de [[Die Linke]], de [[AfD]] en regionale kiesferienings fertsjintwurdige. De lêste jierren hawwe ek nije politike tema's, lykas klimaat, kriminaliteit, wynenerzjy, wenningbou, migraasje, en de takomst fan it plattelân, in grutter plak yn de pleatslike polityk krigen. Njonken de gemeentlike en lânkringpolityk spilet Auwerk ek in wichtige rol yn de regionale gearwurking fan Eastfryslân. De stêd is de sit fan de [[Eastfryske Lânskip]], in histoaryske en kulturele ynstelling dy't de belangen fan de regio op kultureel mêd fertsjintwurdiget. De Eastfryske Lânskip giet werom op de âlde lânsstannen fan Eastfryslân en hat tsjintwurdich in funksje op it mêd fan kultuer, taal, wittenskip en erfgoed. De ynstelling wurket gear mei gemeenten, ûnderwiisynstellingen en kulturele organisaasjes yn hiel Eastfryslân. Hoewol't bestjoerswerfoarmings yn de 20e en 21e iuw in part fan de âlde bestjoerlike funksjes feroare hawwe, is Auwerk oant hjoed-de-dei it politike hert fan it binnenlân fan Eastfryslân. == Ekonomy == Auwerk is fanâlds in stêd fan de amtnerij. Troch de funksje as haadstêd fan Eastfryslân hawwe oerheidsynstellings en amtners iuwenlang in grutte rol yn de regionale ekonomy spile. Dêrtroch stie Auwerk lange tiid bekend as in typyske ''Beamtenstadt'' (amtnersstêd). Yn de twadde helte fan de [[20e iuw]] waard de ekonomyske basis fan de stêd lykwols breder troch de ûntwikkeling fan yndustry en de komst fan gruttere bedriuwen. De arbeidsmerk fan Auwerk wurdt hjoeddedei karakterisearre troch in kombinaasje fan tsjinstferliening, yndustry, hannel en toerisme. Troch de sintrale lizzing yn [[Eastfryslân]] hat de stêd in regionale funksje foar oerheidsynstellingen, sûnenssoarch, ûnderwiis en detailhannel. Tagelyk hat Auwerk te krijen mei strukturele útdagings dy't ek yn oare plattelânsregio's fan Noardwest-Dútslân foarkomme, lykas in relatyf beheind oanbod fan heechkwalifisearre wurkplakken en in gruttere ôfstân ta grutte ekonomyske sintra. De wurkleazens yn it gebiet om Auwerk hinne leit al jierren boppe it gemiddelde fan [[Nedersaksen]]. Dat hat ûnder oare te krijen mei de histoaryske ôfhinklikens fan lânbou en bestjoerlike wurkgelegenheid, de ôfstân ta grutte stedske arbeidsmerken en de ekonomyske struktuer fan Eastfryslân. De ôfrûne desennia is de arbeidsmerk lykwols feroare troch de groei fan yndustriële bedriuwen en de enerzjysektor. === Yndustry === [[Ofbyld:2013-05-03 Fotoflug Leer Papenburg DSCF7237.jpg|thumb|Enercon yn Auwerk]] De wichtichste yndustriële wurkjouwer fan Auwerk is [[Enercon]]. Dat bedriuw, oprjochte yn [[1984]], is in ynternasjonaal fabrikant fan [[wynturbine]]s en hat syn haadkantoar yn Auwerk. Enercon hat in grutte ynfloed hân op de ekonomyske ûntwikkeling fan de stêd en de hiele regio. Benammen sûnt de jierren njoggentich groeide it bedriuw sterk troch de tanimmende fraach nei wynenerzjy. Mei tûzenen wurknimmers yn Auwerk en de omlizzende plakken is Enercon ien fan de grutste partikuliere wurkjouwers fan Eastfryslân. Njonken Enercon binne yn Auwerk frijwat bedriuwen aktyf yn de elektrotechnyk, masinebou, metaalferwurking en stielbou. Dy yndustriële sektoaren spylje in aardige rol yn de regionale ekonomy. De yndustry is benammen konsintrearre op ferskate bedriuweterreinen oan de râne fan de stêd. Troch de beskikberens fan grûn en de sintrale lizzing yn Eastfryslân hawwe har dêr sawol gruttere yndustriële bedriuwen as lytsere en middelgrutte ûndernimmings fêstige. === Tsjinstferliening en bestjoer === [[Ofbyld:WSD Aurich.jpg|thumb|De ''Bundesanstalt für Verwaltungsdienstleistungen'' hat syn sit yn Auwerk]] [[Ofbyld:Auricher Schloss-msu-2020-0547-.jpg|thumb|Yn en om it Auwerker slot hinne binne ferskillende rjochtbanken en in Salaris- en Pensjoenynstelling fan de dielsteat Nedersaksen ûnderbrocht.]] As eardere residinsje fan de foarsten fan Eastfryslân en letter sit fan Prusyske, Hannoveraanske en Nedersaksyske bestjoersynstellingen hat Auwerk in sterke bestjoerlike tradysje. Yn de stêd binne noch altyd in grut tal oerheidsynstellings fêstige, wêrûnder it bestjoer fan it [[Lânkring Auwerk]], rjochtlike ynstellings en ferskate regionale autoriteiten. Ek de [[Eastfryske Lânskip]], it kulturele parlemint fan Eastfryslân, hat syn haadkantoar yn Auwerk. Dêrmei hat de stêd in wichtige funksje op it mêd fan kultuer, wittenskip en regionale gearwurking. Fierders spylje sûnenssoarch, ûnderwiis en hannel in wichtige rol. It sikehûs fan Auwerk is in wichtige wurkjouwer en tsjinnet as medysk sintrum foar in grut part fan it omlizzende plattelân. === Toerisme === Troch de lizzing yn de buert fan de [[Waadsee]], it typyske Eastfryske lânskip en de histoaryske binnenstêd is toerisme in wichtige ekonomyske faktor. Hoewol't Auwerk sels net oan de kust leit, is de stêd faak wol it útgongspunt foar besikers dy't de kustplakken en it Waadseegebiet ferkenne wolle. De histoaryske gebouwen, lykas it [[Slot Auwerk]], de [[Lambertustsjerke (Auwerk)|Lambertustsjerke]] en de âlde binnenstêd, lûke besikers. Dêrnjonken spylje fyts- en kuierrekreaasje in wichtige rol troch de grutte oantrekkingskrêft fan it Eastfryske lânskip mei feangebieten, bosken en greiden. Yn de omkriten fan Auwerk binne ek tal fan rekreaasjegebieten en wetterwegen te finen. It [[Iems-Jadekanaal]] en de omlizzende marren en feangebieten wurde brûkt foar wettersport en frije tiid. === Enerzjy en takomstige ûntwikkeling === Troch de oanwêzigens fan Enercon en de grutte rol fan wynenerzjy yn Eastfryslân is de regio om Auwerk hinne nau ferbûn mei de enerzjytransysje yn Dútslân. De ûntwikkeling fan wynenerzjy hat net allinne nije wurkgelegenheid brocht, mar ek laat ta in gruttere ekonomyske oriïntaasje op duorsume technology. Tagelyk besiket Auwerk de ekonomyske basis fierder te ferbreedzjen troch ynvestearrings yn bedriuweterreinen, ynnovaasje en de ferbettering fan ferbiningen mei oare dielen fan Dútslân. De útdaging bliuwt om de ôfstân ta gruttere ekonomyske sintra te oerwinnen en mear ferskaat oan wurkgelegenheid te meitsjen. Mei syn kombinaasje fan yndustry, bestjoer, toerisme en tsjinstferliening bliuwt Auwerk it ekonomyske sintrum fan it binnenlân fan Eastfryslân. == Ferkear en ferfier == [[Ofbyld:Ostfriesland Verkehr-de.svg|thumb|Ferkearskaart fan Eastfryslân]] Auwerk is fanâlds it wichtichste ferkearsknooppunt fan it binnenlân fan Eastfryslân. Hoewol't de stêd net oan in rivier of see leit, hat de sintrale lizzing derfoar soarge dat Auwerk him ûntwikkele ta in krúspunt fan diken, spoarlinen en wetterwegen. Fanút de stêd rinne ferkearsferbiningen yn alle rjochtingen fan it East-Fryske skiereilân en nei de omlizzende regio's. Bysûnder is dat Auwerk net direkt oan in sneldyk leit. === Dykferkear === De stêd leit sa'n 15 kilometer fan de [[Autobahn 31]] (Emden–Leer–Oberhausen), dy't de wichtichste noard-súdferbining fan Eastfryslân foarmet. De A31 jout oansluting op it Dútske sneldyknetwurk en wurdt yn Eastfryslân ek wol ''Ostfriesenspieß'' neamd. Dêrnjonken is Auwerk in wichtich knooppunt fan ferskate [[Bundesstraße]]n. De [[Bundesstraße 72]] ferbynt de stêd mei [[Noarden (stêd)|Noarden]], [[Emden]] en [[Kloppenboarch]], wylst de [[Bundesstraße 210]] rint nei [[Emden]] yn it westen en [[Wittmund]] en [[Wilhelmshaven]] yn it easten. Fierders begjint de [[Bundesstraße 436]] yn Auwerk, dy't fia [[Wiesmoor]] nei [[Lier (stêd)|Lier]] rint. Troch dy diken hat Auwerk in sintrale funksje yn it regionale dykferkear. Om it histoaryske stedssintrum safolle mooglik te ûntlêstigjen is yn de rin fan de tweintichste iuw in rûnwei om de stêd oanlein. Fan dy rûnwei ôf binne de wenwiken, bedriuweterreinen en de omlizzende doarpen goed te berikken. === Treinferkear === [[Stasjon Auwerk]] leit oan de spoarline [[Abelitz]]–Auwerk en waard yn [[1883]] iepene. Dêrmei krige de stêd foar it earst in spoarferbining mei it Dútske spoarweinetwurk. Fanút Abelitz bestiet oansluting op de spoarline [[Emden]]–[[Lier (stêd)|Lier]], dy't diel útmakket fan de ferbining tusken de Nederlânske grins en [[Bremen]]. Yn it ferline hiene ek ferskate lytse spoarlinen har begjin- of einpunt yn Auwerk. De [[Kreisbahn Aurich]] ferbûn de stêd mei ûnder oare [[Wittmund]] en [[Leer (stêd)|Leer]]. Dy lokaalspoarlinen wiene benammen fan belang foar it ferfier fan lânbouprodukten, turf en fee, mar waarden yn de rin fan de tweintichste iuw stadichoan opheft. [[Ofbyld:BahnverladungEnercon.jpg|thumb|De firma Enercon makket geregeldwei gebrûk fan it spoar]] It eardere spoaremplasemint wurdt tsjintwurdich foar in part brûkt foar frachtferfier. Foar de grutte yndustry yn en om Auwerk, benammen foar de wynturbinefabrikant [[Enercon]], spilet it spoarferfier fan swiere ûnderdielen noch altyd in rol. === Busferfier === It iepenbier busferfier wurdt fersoarge troch de ferfiersmaatskippij [[Verkehrsregion Nahverkehr Ems-Jade]] (VEJ) en ferskate regionale busbedriuwen. Fanút it sintrale busstasjon by it spoarstasjon ride streekbussen nei hast alle plakken yn [[Eastfryslân]], lykas [[Emden]], [[Leer (stêd)|Leer]], [[Noarden (stêd)|Noarden]], [[Wittmund]], [[Esens]] en [[Wiesmoor]]. Binnen de stêd ride ferskate stedsbuslinen dy't de wenwiken, it sikehûs, skoallen, bedriuweterreinen en it stedssintrum mei-inoar ferbine. Dêrneist bestiet der hjir en dêr foar de lytsere doarpen yn de gemeente in saneamde belbus. === Fytsferkear === Lykas yn de rest fan Eastfryslân spilet de fyts in wichtige rol yn it deistich ferkear. It flakke lânskip makket de omkriten tige gaadlik foar fytsers. Yn en om Auwerk leit in ticht netwurk fan frijlizzende fytspaden en rekreative fytsrûtes. Ferskate lange-ôfstânsfytsrûtes dogge de stêd oan, wêrûnder de ''Friesenroute'', de ''Deutsche Fehnroute'' en ferskate regionale rûtes fan de ''Ostfriesland Tourismus GmbH''. Dêrtroch is Auwerk in populêr útgongspunt foar fytstochten troch de geast-, fean- en marsklânskippen fan Eastfryslân. === Wetterferfier === Hoewol't Auwerk net oan in befarbere rivier leit, is de stêd fia it [[Iems-Jadekanaal]] ferbûn mei sawol de rivier de [[Iems]] as de [[Jadebocht]]. It kanaal waard oanlein tusken [[1880]] en [[1888]] om de ekonomyske ûntwikkeling fan it binnenlân fan Eastfryslân te befoarderjen. Yn de earste helte fan de tweintichste iuw waard it kanaal yntinsyf brûkt foar it ferfier fan turf, stienkoal, boumaterialen en lânbouprodukten. Mei de opkomst fan it dykferkear naam it belang fan de beropsfeart lykwols sterk ôf. Tsjintwurdich wurdt it kanaal benammen brûkt troch de rekreaasje- en plezierfeart. === Loftferkear === Auwerk hat gjin fleanfjild foar regulier passazjiersferfier. Oan de eastkant fan de stêd leit wol it [[Ferkearslâningsplak Auwerk]], dat brûkt wurdt troch sportfleantugen, sakeflechten en rêdingshelikopters. De ynternasjonale lofthavens dy't it tichtstby lizze binne [[Fleanfjild Bremen]], [[Fleanfjild Münster/Osnabrück]] en [[Fleanfjild Grins-Eelde]]. Dêrnjonken binne de lofthavens fan [[Hamboarch]] en [[Hannover]] oer de sneldyk berikber. == Monumintale bouwurken, monuminten en keunstwurken == Auwerk hat troch syn lange skiednis as residinsjestêd fan de greven en foarsten fan Eastfryslân in grut tal histoaryske gebouwen en monuminten. De binnenstêd wurdt karakterisearre troch âlde boargerhuzen, tsjerken, bestjoersgebouwen en resten fan de eardere foarstlike residinsje. Njonken histoaryske gebouwen hat de stêd ek ferskate moderne keunstwurken en kulturele ynstellingen. [[Ofbyld:Auricher Schloss-msu-2020-0739-.jpg|thumb|It gebou ''Slot fan Auwerk'' waard yn 1851 boud, sa likernôch op it plak fan it oarspronklike slot fan de greven fan Eastfryslân]] De [[Lambertustsjerke (Auwerk)|Lambertustsjerke]] is ien fan de âldste gebouwen fan Auwerk en foarmet it histoaryske sintrum fan de stêd. De tsjerke waard yn de [[Midsiuwen]] boud en is wijd oan de [[hillige Lambertus]], de biskop fan [[Maastricht]]. De frijsteande toer, dy't it stedssilhûet al iuwenlang bepaalt, is ien fan de bekendste gesichten fan Auwerk. De toer waard yn ferskate fazen boud en tsjinne neist in religieuze funksje ek as oriïntaasjepunt foar de iere stedsplenning. It [[Slot Auwerk]] is de eardere residinsje fan de greven en letter de foarsten fan [[Eastfryslân]]. It ûntstie út in midsiuwsk stienhûs fan de haadlingefamylje [[Sirksena]] en waard yn de [[16e iuw]] en letter fierder útwreide ta in foarstlik wenpaleis. It oarspronklike slot waard ôfbrutsen (de stâlen besteane noch) en op it plak waard in lytser gebou delset dat de histoaryske oantsjutting ''slot'' krige. Yn it slot en de omlizzende gebouwen binne tsjintwurdich ferskate rjochterlike en bestjoerlike ynstellingen ûnderbrocht. Yn it saneamde slotdistrikt binne ûnder oare it [[Lânrjocht Auwerk]], it [[Amtsrjocht Auwerk]] en de fêstiging Auwerk fan it ''Nedersaksysk Dielsteatburo foar Salarissen en Pensjoenen'' fêstige. [[Ofbyld:Landschaftshaus-Aurich-msu-2021-20-.jpg|thumb|[[Eastfryske Lânskip]], it kulturele parlemint fan Eastfryslân]] De [[Eastfryske Lânskip]] (''Ostfriesische Landschaft'') is ien fan de wichtichste kulturele ynstellingen fan Eastfryslân en hat syn sit yn Auwerk. De organisaasje waard yn de hjoeddeiske foarm oprjochte yn [[1949]], mar giet werom op de âlde Eastfryske lânsstannen út de tiid fan it [[Hillige Roomske Ryk]]. De Eastfryske Lânskip hâldt him dwaande mei ûnder oare kultuer, taal, skiednis, wittenskip en ûnderwiis. De ynstelling wurdt wol it "kulturele parlemint" fan Eastfryslân neamd en fertsjintwurdiget de belangen fan de regio op kultureel mêd. De [[Stiftsmûne (Auwerk)|Stiftsmûne]] (''Stiftsmühle'') is ien fan de bekendste mûnen fan Auwerk. Mei in hichte fan 28,7 meter is it ien fan de heechste mûnen yn de tradisjonele Nederlânske styl yn Eastfryslân. De wynmûne waard yn [[1858]] boud op it plak fan in âldere mûne en waard brûkt foar it meallen fan nôt. Tsjintwurdich is de mûne in monumint en in museum dêr't besikers sjen kinne hoe't in histoaryske nôtmûne wurket. [[Ofbyld:Ostfriesland msu-0550.jpg|thumb|De [[Opstalbeam]] leit oan de súdkant fan de stêd yn it doarpke [[Rahe]]]] It [[Knodtsche Haus]] is ien fan de moaiste histoaryske boargerhuzen fan Auwerk. It gebou waard om [[1735]] hinne boud troch hofboumaster [[Heinrich Horst]] as wenhûs foar in begoedige boargerfamylje. It hûs is boud yn in letbarokke styl mei sterke ynfloeden út de Nederlânske arsjitektuer. De gevel, de proporsjes en de dekoraasjes litte de nauwe kulturele en ekonomyske bannen sjen tusken Eastfryslân en de Nederlannen yn de 18e iuw. De [[Opstalbeam]] is in monumint dat ferwiist nei de midsiuwske gearkomsten fan de Friezen by de âlde Opstalbeam by [[Aurich-Rahe]]. Yn de tiid fan de [[Fryske Frijheid]] waarden dêr gearkomsten hâlden fan fertsjintwurdigers út de Fryske lannen, de saneamde [[Sân Seelannen]]. It hjoeddeistige monumint is in stiennen piramide dy't yn [[1833]] oprjochte waard. It monumint stiet symboal foar de mienskiplike Fryske identiteit, de Fryske frijheidsidealen en it histoaryske ferbân tusken de ferskillende Fryske gebieten oan de Noardseekust. [[Ofbyld:Cirksena mausoleum in Aurich-msu-2020-0652-.jpg|thumb|Cirksena mausoleum]] It [[Auwerker Mausoleum]] is in neoromaansk tsienhoekich grêfmonumint oan de râne fan Auwerk. It waard yn [[1875]] boud yn opdracht fan de famylje [[Sirksena]], de eardere foarstlike dynasty fan Eastfryslân. Sûnt [[1880]] tsjinnet it gebou as lêste rêstplak foar leden fan de aadlike famylje. It mausoleum is in seldsum foarbyld fan in 19e-iuwsk famyljegrêf yn neoromaanske styl en herinnert oan de rol dy't de Sirksena's iuwenlang yn de skiednis fan Eastfryslân spilen. De [[Sous-toer]] (''Sous-Turm'') is in modern keunstwurk yn it sintrum fan Auwerk. De toer waard yn [[1990]] makke troch de Dútske keunstner [[Albert Sous]] en is sa'n 25 meter heech. It keunstwurk bestiet út in metalen konstruksje mei ferskate foarmen en eleminten dy't yn beweging en ljocht ferskille. De toer is bedoeld as in modern oriïntaasjepunt en foarmet in kontrast mei de histoaryske gebouwen yn de binnenstêd. Njonken de grutte monuminten hat Auwerk in soad oare histoaryske plakken. De âlde binnenstêd befettet ferskate 17e- en 18e-iuwske keapmans- en boargerhuzen. Ek it [[Marktplatz (Auwerk)|Merkplein]], de eardere foarstlike gebouwen en de âlde strjitstruktuer herinnerje oan de tiid dat Auwerk de residinsje fan de Eastfryske foarsten wie. Lykwols steane de measte histoaryske bouwurken yn it westlike diel fan de binnenstêd. == Underwiis == Auwerk hat fanâlds in wichtige funksje as ûnderwiissintrum foar it binnenlân fan [[Eastfryslân]]. Troch de rol fan de stêd as bestjoerlik sintrum fan de regio hawwe har hjir al iuwenlang skoallen, bestjoersynstellingen en kulturele ynstellings fêstige. Tsjintwurdich biedt Auwerk in breed oanbod oan ûnderwiis, fan basisskoallen oant middelbere skoallen, beropsopliedingen en spesjale ûnderwiisynstellings. === Iere ûntwikkeling fan it ûnderwiis === De earste foarmen fan organisearre ûnderwiis yn Auwerk wiene ferbûn mei de tsjerke. Lykas op in soad plakken yn Eastfryslân waarden yn de [[Midsiuwen]] bern benammen oplaat troch geastliken, mei de klam op lêzen, skriuwen en religieuze kennis. Nei de [[Reformaasje]] yn de [[16e iuw]] krige it ûnderwiis in mear boargerlik karakter en waarden ek yn Auwerk skoallen oprjochte dy't net allinne foar takomstige geastliken bedoeld wiene. Troch de ûntwikkeling fan Auwerk ta residinsjestêd fan de greven en letter de foarsten fan Eastfryslân groeide de fraach nei goed oplate amtners, juristen en bestjoerders. Dat stimulearre de ûntwikkeling fan better organisearre skoallen yn de stêd. === Fuortset ûnderwiis === [[Ofbyld:Ulricianum-3.jpg|thumb|It Gymnasium Ulricianum]] Ien fan de wichtichste ûnderwiisynstellingen fan Auwerk is it [[Gymnasium Ulricianum]], in middelbere skoalle mei in lange tradysje. De skoalle waard yn [[1646]] oprjochte en is ferneamd nei greve [[Ulrich II fan Eastfryslân]]. It is ien fan de âldste gymnasia yn Eastfryslân. It gymnasium spile in wichtige rol yn de oplieding fan de regionale elite. Yn it ferline giene in soad learlingen nei de skoalle om har ta te rieden op stúdzjes yn teology, rjochten, medisinen of bestjoer. Troch de funksje fan Auwerk as haadstêd fan Eastfryslân levere it gymnasium in soad amtners en yntellektuelen foar de regio. Tsjintwurdich biedt it Gymnasium Ulricianum in breed pakket oan ûnderwiis mei in klam op ûnder oare talen, natuerwittenskippen, wiskunde en kultuer. De skoalle hat ferskate tûzenen learlingen út Auwerk en de omlizzende gemeenten. Neist it Gymnasium Ulricianum hat Auwerk ferskate oare middelbere skoallen. Dy skoallen jouwe ûnderwiis op ferskillende nivo's en rjochtsje har op learlingen mei ferskillende talinten en takomstplannen. De skoallen yn Auwerk wurkje gear mei pleatslike bedriuwen en ynstellings om learlingen ta te rieden op fierder ûnderwiis en de arbeidsmerk. Benammen troch de sterke yndustriële basis fan de regio is der omtinken foar technyske opliedingen, natuerwittenskippen en digitale feardichheden. === Beropsûnderwiis === In wichtige rol yn it ûnderwiis fan Auwerk wurdt spile troch it beropsûnderwiis. De stêd is de sit fan de [[Berufsbildende Schulen Aurich]] (BBS Aurich), ien fan de grutste ûnderwiisynstellingen yn de regio. De BBS biedt in grut tal praktyske en teoretyske opliedingen op it mêd fan ûnder oare technyk, ekonomy, sûnenssoarch, sosjale beroppen en lânbou. In soad learlingen folgje dêr in kombinaasje fan skoalûnderwiis en praktyske wurkûnderfining by pleatslike bedriuwen. Troch de oanwêzigens fan yndustriële bedriuwen lykas [[Enercon]], leit der yn it beropsûnderwiis in sterke klam op technyske opliedingen, bygelyks op it mêd fan elektrotechnyk, masinebou en mechatronika. === Heger ûnderwiis en ûndersyk === Auwerk hat gjin eigen universiteit, mar de stêd hat wol in wichtige rol yn it regionale netwurk fan heger ûnderwiis. Studinten út Auwerk en omkriten geane benammen nei hegeskoallen en universiteiten yn [[Emden]], [[Lier (stêd)|Lier]], [[Aldenboarch]] en [[Grins]]. Troch gearwurkingsferbannen tusken skoallen, bedriuwen en hegeskoallen wurdt besocht om jonge minsken yn de regio te hâlden en harren mooglikheden op de arbeidsmerk te fergrutsjen. Troch de oanwêzigens fan de [[Eastfryske Lânskip]] hat Auwerk ek in wichtige kulturele ûnderwiisfunksje. De ynstelling hâldt him dwaande mei de skiednis, taal en kultuer fan Eastfryslân en stipet projekten op it mêd fan ûnderwiis en wittenskip. Dêrby wurdt ek omtinken jûn oan it [[Eastfrysk Plat]], de regionale skiednis en it behâld fan it kulturele erfguod fan de regio. == Media == Auwerk hat in lange tradysje op it mêd fan de regionale parse. Troch de posysje fan de stêd as bestjoerlik sintrum fan Eastfryslân hat de pleatslike parse fanâlds in wichtige rol spile yn de fersprieding fan nijs oer polityk, bestjoer, ekonomy en it deistich libben yn de regio. === Ostfriesische Nachrichten === Ien fan de wichtichste kranten dy't mei Auwerk en Eastfryslân ferbûn is, is de [[Ostfriesische Nachrichten]]. De krante ferskynde foar it earst yn [[1864]] en rjochtet him benammen op de stêd Auwerk en it omlizzende gebiet fan de eardere [[Lânkring Auwerk]]. It ferspriedingsgebiet omfettet benammen it binnenlân fan Easfryslân; de omkriten fan [[Noarden]] hearden tradisjoneel net ta it kearngebiet fan de krante. Oant [[2009]] bleau de krante in selsstannige útjouwerij. Dêrnei waard de ''Ostfriesische Nachrichten'' ûnderdiel fan de [[Zeitungsgruppe Ostfriesland]] (ZGO), in gearwurkingsferbân fan ferskate regionale kranten yn Eastfryslân. Binnen dy groep wurket de krante gear mei oare regionale titels, wêrmei't kosten dield wurde kinne en dochs in eigen regionale redaksje behâlden bliuwt. Sûnt [[2021]] wurket de ''Ostfriesische Nachrichten'' ek gear mei de [[Ostfriesischer Kurier]] út [[Noarden]]. Troch dy gearwurking wurde artikels útwiksele, sadat beide kranten harren lêzers in breder oersjoch fan it nijs yn Eastfryslân biede kinne. === Ostfriesen-Zeitung === Njonken de ''Ostfriesische Nachrichten'' is ek de [[Ostfriesen-Zeitung]] in wichtige regionale krante foar Auwerk en hiel Eastfryslân. De krante ferskynde foar it earst yn [[1949]] yn [[Lier (stêd)|Lier]] en ûntwikkele him ta ien fan de grutste deiblêden fan de regio. De Ostfriesen-Zeitung makket tsjintwurdich diel út fan de [[Zeitungsgruppe Ostfriesland]] (ZGO) en is dêrtroch ferbûn mei de stêd Auwerk. Troch dy gearwurking kinne de kranten redaksjonele en technyske boarnen diele, wylst se harren eigen regionale profyl behâlde. Troch === Oare media === Njonken de papieren parse spylje ek regionale radio, televyzje en digitale nijsplatfoarms in rol yn Auwerk. De stêd falt ûnder it ferspriedingsgebiet fan regionale media dy't har rjochtsje op hiel Eastfryslân, lykas de [[Ostfriesischer Rundfunk]], [[Radio Ostfriesland]] (mei studio's yn hiel Eastfryslân) en ferskate online nijsportalen. Troch de tanimmende digitalisearring lizze de kranten ek mear de klam op online publikaasjes en sosjale media. Nijsberjochten, digitale abonneminten en sosjale media binne in hieltyd wichtiger ûnderdiel wurden fan de regionale sjoernalistyk. == Kultuer == Troch syn histoaryske rol as haadstêd fan Eastfryslân hat Auwerk in kulturele funksje yn de regio. Mei de oanwêzigens fan kulturele ynstellingen, musea, argiven en ferienings is Auwerk ien fan de wichtichste kulturele sintra fan it Eastfryske binnenlân. === Musea en eksposysjes === It [[Historisches Museum Aurich]] is ien fan de wichtichste musea fan de stêd. It museum is fêstige yn it histoaryske stedssintrum en lit de ûntwikkeling fan Auwerk en de omlizzende regio sjen. De kolleksje omfiemet argeologyske fynsten, histoaryske foarwerpen, dokuminten en keunstwurken dy't fertelle oer it libben yn Eastfryslân troch de iuwen hinne. Der is benammen omtinken foar de tiid fan de Eastfryske greven en foarsten, de ûntwikkeling fan de stêd as residinsje en de feroarings yn it deistich libben. In oar wichtich kultureel plak is de ''MachMitMuseum Miraculum''. Dat museum, dat by it ''Historisches Museum Aurich'' yn sit, rjochtet him benammen op bern en jonge minsken en kombinearret wittenskip, technyk en kreativiteit. Troch ynteraktive eksposysjes wurde besikers oanmoedige om sels te eksperimintearjen en te ûntdekken. Ek de [[Eastfryske Lânskip]] hat in wichtige kulturele funksje. De ynstelling beskikt oer in grutte samling histoaryske dokuminten en wurket gear mei argiven, ûndersikers en kulturele organisaasjes. Dêrmei spilet de Lânskip in wichtige rol by it behâld fan it kulturele erfgoed fan Eastfryslân. It ''Energie Erlebnis Zentrum'' (EEZ) fan Enercon is in meidochmuseum foar sawol bern en folwoeksenen. Binnen it EEZ draait it allegear om duorsume enerzjy. === Muzyk en teater === In sintrale rol yn it kulturele oanbod spilet de [[Stadthalle Aurich]]. Dat is it grutste kulturele en kongresgebou fan de stêd en wurdt brûkt foar konserten, toanielfoarstellingen, lêzingen, tentoanstellingen en oare eveneminten. De seal lûkt net allinnich besikers út Auwerk, mar ek út de omlizzende gemeenten. Dêrnjonken wurde der yn de stêd geregeldwei konserten en optredens organisearre troch lokale ferienings, skoallen en kulturele ynstellingen. Ek de nauwe bannen mei de Eastfryske Lânskip soargje foar in breed oanbod oan lêzingen, kulturele projekten en tentoanstellingen. === Eastfryske taal & kultuer === Auwerk hat in bysûndere posysje by it behâld fan de Eastfryske identiteit. De stêd is de sit fan de [[Eastfryske Lânskip]], dy't wol it "kulturele parlemint" fan East-Fryslân neamd wurdt. Dy ynstelling hâldt him dwaande mei de skiednis, taal, keunst en tradysjes fan de regio. In wichtich ûnderdiel fan de Eastfryske kultuer is de regionale taaltradysje. Njonken it Dútsk hat it [[Eastfrysk Plat]] in wichtige rol spile yn de skiednis fan de regio. De Eastfryske Lânskip en oare organisaasjes sette har yn foar it behâld fan it regionale taalerfguod. Ek tradysjes lykas it [[Boßeln]] (in Eastfryske balspul), de tee-kultuer, it ferieningslibben en de regionale boustyl hearre ta de kulturele identiteit fan Eastfryslân. Yn Auwerk en omjouwing spylje dy faktoaren allegear in rol. Benammen it Boßeln is yn de plakken om Auwerk hinne populêrder as yn oare Eastfryske kriten. === Eveneminten === Ien fan de grutste jierlikse eveneminten is it [[Auricher Stadtfest]]. By dit stedsfeest feroaret de binnenstêd ferskate dagen lang yn in plak mei muzyk, optredens, merken, iten en drinken. It feest lûkt tûzenen besikers út Auwerk en de omlizzende gemeenten en is ien fan de wichtichste moetingsmominten foar de pleatslike befolking. In oar bekend evenemint is de [[Auricher Wein- und Matjesfest]], dêr't it stedssintrum fersierd wurdt mei kreamkes, muzyk en regionale spesjaliteiten. Ek de tradisjonele merken en stedsfeesten hawwe in wichtige plak yn it kulturele libben fan Auwerk. De [[Ossiloop]] is ien fan de bekendste sporteveneminten fan East-Fryslân en lûkt alle jierren hûnderten hurdrinners út de hiele regio. De hurdrinwedstriid rint tradisjoneel fan [[Lear (stêd)|Lear]] nei de Noardseekust en stiet bekend ûnder it motto "fan Lear oant de see". De rûte giet dwers troch it Eastfryske lânskip (en Auwerk) en kombinearret sport mei de karakteristike natuer fan de regio. In bekende tradysje is de [[Osterfeuer]] (Peaskefjoer), in gebrûk dat yn hiel Eastfryslân djip woartele is. Yn de omkriten fan Auwerk wurde om Peaske hinne grutte fjoeren organisearre dy't net allinne in religieuze eftergrûn hawwe, mar ek in sosjale funksje ferfolje as gearkomste foar doarpsmienskippen en ferienings. Yn de wintermoannen wurdt de binnenstêd yn de sfear fan de krysttiid brocht mei de [[Auricher Weihnachtszauber]]. De krystmerk biedt kreamkes mei ambachtlike produkten, regionale spesjaliteiten, waarme dranken en kulturele optredens. Troch de histoaryske gebouwen fan de binnenstêd hat it barren in bysûndere sfear. == Keppelings om utens == * [http://fy.groepfanauwerk.org/experiences0.html Ferklearring oer de namme fan Auwerk op de webstee fan de Groep fan Auwerk] * [https://www.aurich.de/ Webstee oer de stêd Auwerk] {{boarnen|boarnefernijing= <references/> ---- {{Commonscat|Aurich|Auwerk}} }} {{GemeentenEastfryslân}} [[Kategory:Auwerk| ]] [[Kategory:Auwerk (distrikt)]] [[Kategory:Plak yn Auwerk (distrikt)]] [[Kategory:Gemeente yn East-Fryslân]] [[Kategory:Plak yn Nedersaksen]] [[Kategory:Gemeente yn Nedersaksen]] 2h4j27nmrgzsxz0350c45mxdge844z5 0 18571 1235842 949378 2026-07-21T12:37:09Z RomkeHoekstra 10582 De brêge is yn it ramt fan 'e oanlis fan 'e Sintrale As ôfbrutsen en bestiet net mear. De dochs al tige sumiere tekst kloppe boppedat ek net: it Goddeleas Tolhûs stie by de brêge oer de Falomsterfeart, net by it Skilige Pypke fan 'e Oastwei/Boppewei. Tekst útwreide en ek it spûkferhaal der by set. Fierder kategoryën tafoege. 1235842 wikitext text/x-wiki [[Ofbyld:Skilige Pypke (2026).jpg|thumb|260px|Skilige Pypke yn 2026.]] It '''Skilige Pypke''' wie in brechje oer de [[Falomster Feart]]. By de brêge stie eartiids it [[Goddeleaze Tolhûs]] dat op in skilderij stiet fan [[Ids Wiersma]]. Dit doek hinget yn de Aldheidkeamer fan [[Dantumadiel]]. It '''Skilige Pypke''' wie in âlde spûkbrêge oan 'e Oastein-strjitte oer de [[Goddeloaze Singel]] tichteby Feanwâlden yn Fryslân. In ûnferhurde loane (no de Goddeloaze Singel) rûn fan 'e brêge ôf nei it noarden bylâns de [[Singelsfeart]], dêr't earder in hearehûs njonken de wei stie. Yn dat hearehûs wenne in âld keardel allinnich, dy't alderheislikste fûl op 'e sinten siet en al syn kostberheden efter in slot yn in leaden kiste bewarre. Nei syn hommelse dea spûke er yn 'e omjouwing fan it kastiel en de brêge om. Yn 2015 waard de brêge ôfbrutsen om plak te meitsjen foar in nei brêge yn it ramt fan 'e oanlis fan 'e [[Sintrale As]].<ref>[https://www.rtvnof.nl/brug-skilige-pypke-nabij-feanwalden-gesloopt/ RTV Noardeast Fryslân: ''Brug Skilige Pypke nabij Feanwâlden gesloopt'', 20 maaie 2015.]</ref><ref>[https://dorpsbelangveenwoudeneo.wordpress.com/2015/01/31/werkzaamheden-omgeving-skilige-pypke/ Doarpsbelang Feanwâlden, ''Werkzaamheden omgeving Skilige Pypke'', 31 jannewaris 2015]</ref> == It spûk fan it Skilige Pypke == [[Ofbyld:Skilige Pypke.jpg|thuimb|left|thumb|De âlde brêge.]] Doe 't de âld man fan it slotsje fernaam dat syn ein nadere naam er op in dei it beslút om de kiste mei syn sinten earne te ferbergjen. Hy keas as datum de earste Krystnacht út om dit te dwaan. Guon wolle ha dat er mooglik in betsjoening leard hie troch it tsjoenderboek fan [[Albertus Magnus]] te lêzen, wêrmei't er de help fan 'e duvel ynrôp. Nei't er de mystearjeuze sin trije kear werhelle, krige de âlde man einlings rêst en gyng er werom nei syn ezel. Om it plak dêr't syn sinten begroeven wiene noch sa lang mooglik te sjen, klom er efterstefoaren op 'e ezel en neffens guon soe de duvel doe de ezel knoffele litten ha, sadat de âlde man fan 'e ezel foel en de nekke bruts. De erfgenamten fan 'e âlde man hawwe syn jild nea fûn, mar de doarpsbewenners hiene al gau foar it ferstân dat de skat earne begroeven lizze moast. Der waard grute dat de skat op in stuit fûn waard, mar nimmen koe him opgrave meidat de skat djipper yn 'e grûn sakke. Guon tochten ek dat de skat net fierder sakje koe as der groeven waard sûnder ien wurd te sprekken. === De spûkerij === Nei't it hearehûs ôfbrutsen waard, begûn de geast fan 'e âlde man by it Skilige Pypke om te doarmjen. Hy ferskynde altyd yn 'e nacht tusken beide Krystdagen, mar oare nachten kamen ek foar. Alle tsjûgen seagen him efterstefoaren op in ezel sitten mei de sturt yn 'e iene hân en yn 'e oare hân in lantearne dy't de yslike meneuvels fan 'e man ferljochte. Guon sizze dat er yn in reade mantel, wite nachtmûtse en sloffen mei giele hakken ferskynde. Oaren woene ha dat er in pruk droech sûnder hoed, in giele sjerp om syn mul, in rok mei griene stjerren derop en sloffen mei giele hakken. Wer in oare fariant wie dat er in lytse, yn 't swart klaaide âlde man wie, mei griis hier oer syn ynfallen gesicht, in kúlot en skuon mei giele hakken. Guon seagen him lykwols ek yn in lang wyt deakleed, fêstbûn mei in brede reade riem.<ref>De Westereender, 16 desimber 2015, side 23: ''Mysterie rond Sintrale As en Boppewei blijft''.</ref> Der binne sels boarnen dy't beare dat er bytiden as in swarte hûn ferskynde.<ref>[https://www.geocaching.com/geocache/GC75AFY_de-goddeloose-singel-3-de-slenk Geocaching oer de Goddeleaze Singel.]</ref> Hy ferskynde meastentiids om it Skilige Pypke hinne; in plak dêr't mannichien by nacht net oer doarsten. Der barden in soad frjemde en boppenatuerlike dingen by it Skilige Pypke. Soms besochten minsken de brêge oer te stekken, mar waarden se opkeard troch ûnsichtbere bonkige hannen. Dyselde bonkige hannen wienen sterk genôch om fuotgongers en sels hiele koetsen mei hynders en al op te tillen, dy't dan yn it wetter smiten waarden. In feanarbeider woe op in kear al pratende mei in jongkeardel de brêge oer, mar stoppe healwei syn sin mei praten. It wie as waard er by de kiel pakt, fan 'e grûn tild en yn 'e feart smiten. Op in jûn woe in oar de brêge oer doe't er efter him in ezel âljen hearde. Hy sette it op in rinnen en helle mar krekt op 'e tiid de oare kant fan 'e brêge, meidat dy efter him ynstoarte. === De duvelbanning fan Hindrik Mients === De bewenners fan 'e omkriten wiene tige benaud foar it Skilige Pypke en woene der in [[duvelbanner]] by helje. Hindrik Mients út [[Feanwâlden]] woe wol helpe om it spûk te ferdriuwen mar om't ek de duvel hjiryn belutsen wie, woe hy dit net allinnich dwaan en sa frege er seis oare maten, allegear ek duvelbanner, om mei te gean. Yn in koets mei hynders der foar gie it op nei it Skilige Pypke en lang om let kamen se de âlde man tsjin. Hindrik Mients soe doe roppen ha "Hee âlde, spring op 'e wein".<ref>[https://wandelburen.blogspot.com/2015/08/ Wandelburen, Blogspot]</ref><ref>Jacques R.W. Sinninghe: Nederlands Sagenboek</ref> Se skoden wat op want it spûk sei gjin nee en gyng tusken de duvelbanners sitten. Mar doe't Hindrik Mients syn bêst die om de hynders yn beweging te setten, krigen dy de koets net fan 't stee. De hynders krigen op it lêst it skom op 'e bek en se switten der oer, mar der wie gjin ferweging yn it spul te krijen. Dat duorre sa oeren oant de Feanwâldster klok twa sloech, de koets hookstrooks lossloech en mei grutte faasje sûnder stjoering oer heide en fjild skeat yn 'e rjochting fan 'e Beampoel by [[Readtsjerk]]. Hindrik Mients slagge der yn om himsels noch fan 'e wein te goaien, mar de koets ferdwûn mei syn maten yn 'e Beampoel. Fan 'e wein, de hynders en de oare duvelbanners waard nea wat werom fûn, mar sûnt wie de flok fan it Skilige Pypke ferbrutsen. == Alternative ferhalen == === Kollumersweach === Yn [[Kollumersweach]] eastlik fan Feanwâlden waard in soartegelikens ferhaal ferteld. Ek dêr soe in slot stien ha en de geast dy't yn it slot wenne kaam soms nachts nei bûten om op in wyt hynder rûn te riden. De man waard beskreaun as ien mei read hier en littekens oer syn hiele hûd. Ek dit spûk waard ferdreaun nei't er yn in koets stapte dy't de Beampoel by Readtsjerk yn ried.<ref>[https://www.verhalenbank.nl/items/show/25202 Ferhalebank]</ref> === Hurdegaryp === Ek yn it Feanwâldster buordoarp [[Hurdegaryp]] wie in ferhaal bekend. Dêr groeven twa manlju nei de skat fan 'e âlde man, mar dy bleau mar djipper en djipper yn 'e grûn sakjen. Doe ferskynde der in geast mei giele hakken. Beide manlju flechten nei harren koets, mar de dryste koetsier frege de geast om ek yn te stappen. De geast die dat, mar de koets woe net mear fan 't plak komme oant it twa oer wie. De koets skeat doe mei grutte faasje ûnbestjoerber de Beampoel yn en ferdwûn dêre.<ref>[https://www.verhalenbank.nl/items/show/30422 Ferhalebank]</ref> {{Boarnen|boarnefernijing= <references/> }} [[Kategory:Brêge yn Dantumadiel]] [[Kategory:Fryske sêge#It spûk fan it Skilige Pypke]] [[Kategory:De Falom]] [[Kategory:Feanwâlden]] [[Kategory:Bouwurk sloopt yn 2015]] 802mvzg8yxyu132yd6gsyr7sp5w825u 1235843 1235842 2026-07-21T12:38:42Z RomkeHoekstra 10582 Oeps, dy tekst moast ik noch ferwiderje. 1235843 wikitext text/x-wiki [[Ofbyld:Skilige Pypke (2026).jpg|thumb|260px|Skilige Pypke yn 2026.]] It '''Skilige Pypke''' wie in âlde brêge oan 'e Oastein nei de Boppewei oer de [[Goddeloaze Singel]] tichteby Feanwâlden yn Fryslân. In ûnferhurde loane (no de Goddeloaze Singel) rûn fan 'e brêge ôf nei it noarden bylâns de [[Singelsfeart]], dêr't earder in hearehûs njonken de wei stie. Yn dat hearehûs wenne in âld keardel allinnich, dy't alderheislikste fûl op 'e sinten siet en al syn kostberheden efter in slot yn in leaden kiste bewarre. Nei syn hommelse dea spûke er yn 'e omjouwing fan it kastiel en de brêge om. Yn 2015 waard de brêge ôfbrutsen om plak te meitsjen foar in nei brêge yn it ramt fan 'e oanlis fan 'e [[Sintrale As]].<ref>[https://www.rtvnof.nl/brug-skilige-pypke-nabij-feanwalden-gesloopt/ RTV Noardeast Fryslân: ''Brug Skilige Pypke nabij Feanwâlden gesloopt'', 20 maaie 2015.]</ref><ref>[https://dorpsbelangveenwoudeneo.wordpress.com/2015/01/31/werkzaamheden-omgeving-skilige-pypke/ Doarpsbelang Feanwâlden, ''Werkzaamheden omgeving Skilige Pypke'', 31 jannewaris 2015]</ref> == It spûk fan it Skilige Pypke == [[Ofbyld:Skilige Pypke.jpg|thuimb|left|thumb|De âlde brêge.]] Doe 't de âld man fan it slotsje fernaam dat syn ein nadere naam er op in dei it beslút om de kiste mei syn sinten earne te ferbergjen. Hy keas as datum de earste Krystnacht út om dit te dwaan. Guon wolle ha dat er mooglik in betsjoening leard hie troch it tsjoenderboek fan [[Albertus Magnus]] te lêzen, wêrmei't er de help fan 'e duvel ynrôp. Nei't er de mystearjeuze sin trije kear werhelle, krige de âlde man einlings rêst en gyng er werom nei syn ezel. Om it plak dêr't syn sinten begroeven wiene noch sa lang mooglik te sjen, klom er efterstefoaren op 'e ezel en neffens guon soe de duvel doe de ezel knoffele litten ha, sadat de âlde man fan 'e ezel foel en de nekke bruts. De erfgenamten fan 'e âlde man hawwe syn jild nea fûn, mar de doarpsbewenners hiene al gau foar it ferstân dat de skat earne begroeven lizze moast. Der waard grute dat de skat op in stuit fûn waard, mar nimmen koe him opgrave meidat de skat djipper yn 'e grûn sakke. Guon tochten ek dat de skat net fierder sakje koe as der groeven waard sûnder ien wurd te sprekken. === De spûkerij === Nei't it hearehûs ôfbrutsen waard, begûn de geast fan 'e âlde man by it Skilige Pypke om te doarmjen. Hy ferskynde altyd yn 'e nacht tusken beide Krystdagen, mar oare nachten kamen ek foar. Alle tsjûgen seagen him efterstefoaren op in ezel sitten mei de sturt yn 'e iene hân en yn 'e oare hân in lantearne dy't de yslike meneuvels fan 'e man ferljochte. Guon sizze dat er yn in reade mantel, wite nachtmûtse en sloffen mei giele hakken ferskynde. Oaren woene ha dat er in pruk droech sûnder hoed, in giele sjerp om syn mul, in rok mei griene stjerren derop en sloffen mei giele hakken. Wer in oare fariant wie dat er in lytse, yn 't swart klaaide âlde man wie, mei griis hier oer syn ynfallen gesicht, in kúlot en skuon mei giele hakken. Guon seagen him lykwols ek yn in lang wyt deakleed, fêstbûn mei in brede reade riem.<ref>De Westereender, 16 desimber 2015, side 23: ''Mysterie rond Sintrale As en Boppewei blijft''.</ref> Der binne sels boarnen dy't beare dat er bytiden as in swarte hûn ferskynde.<ref>[https://www.geocaching.com/geocache/GC75AFY_de-goddeloose-singel-3-de-slenk Geocaching oer de Goddeleaze Singel.]</ref> Hy ferskynde meastentiids om it Skilige Pypke hinne; in plak dêr't mannichien by nacht net oer doarsten. Der barden in soad frjemde en boppenatuerlike dingen by it Skilige Pypke. Soms besochten minsken de brêge oer te stekken, mar waarden se opkeard troch ûnsichtbere bonkige hannen. Dyselde bonkige hannen wienen sterk genôch om fuotgongers en sels hiele koetsen mei hynders en al op te tillen, dy't dan yn it wetter smiten waarden. In feanarbeider woe op in kear al pratende mei in jongkeardel de brêge oer, mar stoppe healwei syn sin mei praten. It wie as waard er by de kiel pakt, fan 'e grûn tild en yn 'e feart smiten. Op in jûn woe in oar de brêge oer doe't er efter him in ezel âljen hearde. Hy sette it op in rinnen en helle mar krekt op 'e tiid de oare kant fan 'e brêge, meidat dy efter him ynstoarte. === De duvelbanning fan Hindrik Mients === De bewenners fan 'e omkriten wiene tige benaud foar it Skilige Pypke en woene der in [[duvelbanner]] by helje. Hindrik Mients út [[Feanwâlden]] woe wol helpe om it spûk te ferdriuwen mar om't ek de duvel hjiryn belutsen wie, woe hy dit net allinnich dwaan en sa frege er seis oare maten, allegear ek duvelbanner, om mei te gean. Yn in koets mei hynders der foar gie it op nei it Skilige Pypke en lang om let kamen se de âlde man tsjin. Hindrik Mients soe doe roppen ha "Hee âlde, spring op 'e wein".<ref>[https://wandelburen.blogspot.com/2015/08/ Wandelburen, Blogspot]</ref><ref>Jacques R.W. Sinninghe: Nederlands Sagenboek</ref> Se skoden wat op want it spûk sei gjin nee en gyng tusken de duvelbanners sitten. Mar doe't Hindrik Mients syn bêst die om de hynders yn beweging te setten, krigen dy de koets net fan 't stee. De hynders krigen op it lêst it skom op 'e bek en se switten der oer, mar der wie gjin ferweging yn it spul te krijen. Dat duorre sa oeren oant de Feanwâldster klok twa sloech, de koets hookstrooks lossloech en mei grutte faasje sûnder stjoering oer heide en fjild skeat yn 'e rjochting fan 'e Beampoel by [[Readtsjerk]]. Hindrik Mients slagge der yn om himsels noch fan 'e wein te goaien, mar de koets ferdwûn mei syn maten yn 'e Beampoel. Fan 'e wein, de hynders en de oare duvelbanners waard nea wat werom fûn, mar sûnt wie de flok fan it Skilige Pypke ferbrutsen. == Alternative ferhalen == === Kollumersweach === Yn [[Kollumersweach]] eastlik fan Feanwâlden waard in soartegelikens ferhaal ferteld. Ek dêr soe in slot stien ha en de geast dy't yn it slot wenne kaam soms nachts nei bûten om op in wyt hynder rûn te riden. De man waard beskreaun as ien mei read hier en littekens oer syn hiele hûd. Ek dit spûk waard ferdreaun nei't er yn in koets stapte dy't de Beampoel by Readtsjerk yn ried.<ref>[https://www.verhalenbank.nl/items/show/25202 Ferhalebank]</ref> === Hurdegaryp === Ek yn it Feanwâldster buordoarp [[Hurdegaryp]] wie in ferhaal bekend. Dêr groeven twa manlju nei de skat fan 'e âlde man, mar dy bleau mar djipper en djipper yn 'e grûn sakjen. Doe ferskynde der in geast mei giele hakken. Beide manlju flechten nei harren koets, mar de dryste koetsier frege de geast om ek yn te stappen. De geast die dat, mar de koets woe net mear fan 't plak komme oant it twa oer wie. De koets skeat doe mei grutte faasje ûnbestjoerber de Beampoel yn en ferdwûn dêre.<ref>[https://www.verhalenbank.nl/items/show/30422 Ferhalebank]</ref> {{Boarnen|boarnefernijing= <references/> }} [[Kategory:Brêge yn Dantumadiel]] [[Kategory:Fryske sêge#It spûk fan it Skilige Pypke]] [[Kategory:De Falom]] [[Kategory:Feanwâlden]] [[Kategory:Bouwurk sloopt yn 2015]] 02wgwkdthd3lono2ooqfqr1gap9estu 1235942 1235843 2026-07-22T04:45:06Z RomkeHoekstra 10582 RomkeHoekstra hat de side [[Skilige Piip]] omneamd ta [[Skilige Pypke]]: Dit is de offisjele namme. 1235843 wikitext text/x-wiki [[Ofbyld:Skilige Pypke (2026).jpg|thumb|260px|Skilige Pypke yn 2026.]] It '''Skilige Pypke''' wie in âlde brêge oan 'e Oastein nei de Boppewei oer de [[Goddeloaze Singel]] tichteby Feanwâlden yn Fryslân. In ûnferhurde loane (no de Goddeloaze Singel) rûn fan 'e brêge ôf nei it noarden bylâns de [[Singelsfeart]], dêr't earder in hearehûs njonken de wei stie. Yn dat hearehûs wenne in âld keardel allinnich, dy't alderheislikste fûl op 'e sinten siet en al syn kostberheden efter in slot yn in leaden kiste bewarre. Nei syn hommelse dea spûke er yn 'e omjouwing fan it kastiel en de brêge om. Yn 2015 waard de brêge ôfbrutsen om plak te meitsjen foar in nei brêge yn it ramt fan 'e oanlis fan 'e [[Sintrale As]].<ref>[https://www.rtvnof.nl/brug-skilige-pypke-nabij-feanwalden-gesloopt/ RTV Noardeast Fryslân: ''Brug Skilige Pypke nabij Feanwâlden gesloopt'', 20 maaie 2015.]</ref><ref>[https://dorpsbelangveenwoudeneo.wordpress.com/2015/01/31/werkzaamheden-omgeving-skilige-pypke/ Doarpsbelang Feanwâlden, ''Werkzaamheden omgeving Skilige Pypke'', 31 jannewaris 2015]</ref> == It spûk fan it Skilige Pypke == [[Ofbyld:Skilige Pypke.jpg|thuimb|left|thumb|De âlde brêge.]] Doe 't de âld man fan it slotsje fernaam dat syn ein nadere naam er op in dei it beslút om de kiste mei syn sinten earne te ferbergjen. Hy keas as datum de earste Krystnacht út om dit te dwaan. Guon wolle ha dat er mooglik in betsjoening leard hie troch it tsjoenderboek fan [[Albertus Magnus]] te lêzen, wêrmei't er de help fan 'e duvel ynrôp. Nei't er de mystearjeuze sin trije kear werhelle, krige de âlde man einlings rêst en gyng er werom nei syn ezel. Om it plak dêr't syn sinten begroeven wiene noch sa lang mooglik te sjen, klom er efterstefoaren op 'e ezel en neffens guon soe de duvel doe de ezel knoffele litten ha, sadat de âlde man fan 'e ezel foel en de nekke bruts. De erfgenamten fan 'e âlde man hawwe syn jild nea fûn, mar de doarpsbewenners hiene al gau foar it ferstân dat de skat earne begroeven lizze moast. Der waard grute dat de skat op in stuit fûn waard, mar nimmen koe him opgrave meidat de skat djipper yn 'e grûn sakke. Guon tochten ek dat de skat net fierder sakje koe as der groeven waard sûnder ien wurd te sprekken. === De spûkerij === Nei't it hearehûs ôfbrutsen waard, begûn de geast fan 'e âlde man by it Skilige Pypke om te doarmjen. Hy ferskynde altyd yn 'e nacht tusken beide Krystdagen, mar oare nachten kamen ek foar. Alle tsjûgen seagen him efterstefoaren op in ezel sitten mei de sturt yn 'e iene hân en yn 'e oare hân in lantearne dy't de yslike meneuvels fan 'e man ferljochte. Guon sizze dat er yn in reade mantel, wite nachtmûtse en sloffen mei giele hakken ferskynde. Oaren woene ha dat er in pruk droech sûnder hoed, in giele sjerp om syn mul, in rok mei griene stjerren derop en sloffen mei giele hakken. Wer in oare fariant wie dat er in lytse, yn 't swart klaaide âlde man wie, mei griis hier oer syn ynfallen gesicht, in kúlot en skuon mei giele hakken. Guon seagen him lykwols ek yn in lang wyt deakleed, fêstbûn mei in brede reade riem.<ref>De Westereender, 16 desimber 2015, side 23: ''Mysterie rond Sintrale As en Boppewei blijft''.</ref> Der binne sels boarnen dy't beare dat er bytiden as in swarte hûn ferskynde.<ref>[https://www.geocaching.com/geocache/GC75AFY_de-goddeloose-singel-3-de-slenk Geocaching oer de Goddeleaze Singel.]</ref> Hy ferskynde meastentiids om it Skilige Pypke hinne; in plak dêr't mannichien by nacht net oer doarsten. Der barden in soad frjemde en boppenatuerlike dingen by it Skilige Pypke. Soms besochten minsken de brêge oer te stekken, mar waarden se opkeard troch ûnsichtbere bonkige hannen. Dyselde bonkige hannen wienen sterk genôch om fuotgongers en sels hiele koetsen mei hynders en al op te tillen, dy't dan yn it wetter smiten waarden. In feanarbeider woe op in kear al pratende mei in jongkeardel de brêge oer, mar stoppe healwei syn sin mei praten. It wie as waard er by de kiel pakt, fan 'e grûn tild en yn 'e feart smiten. Op in jûn woe in oar de brêge oer doe't er efter him in ezel âljen hearde. Hy sette it op in rinnen en helle mar krekt op 'e tiid de oare kant fan 'e brêge, meidat dy efter him ynstoarte. === De duvelbanning fan Hindrik Mients === De bewenners fan 'e omkriten wiene tige benaud foar it Skilige Pypke en woene der in [[duvelbanner]] by helje. Hindrik Mients út [[Feanwâlden]] woe wol helpe om it spûk te ferdriuwen mar om't ek de duvel hjiryn belutsen wie, woe hy dit net allinnich dwaan en sa frege er seis oare maten, allegear ek duvelbanner, om mei te gean. Yn in koets mei hynders der foar gie it op nei it Skilige Pypke en lang om let kamen se de âlde man tsjin. Hindrik Mients soe doe roppen ha "Hee âlde, spring op 'e wein".<ref>[https://wandelburen.blogspot.com/2015/08/ Wandelburen, Blogspot]</ref><ref>Jacques R.W. Sinninghe: Nederlands Sagenboek</ref> Se skoden wat op want it spûk sei gjin nee en gyng tusken de duvelbanners sitten. Mar doe't Hindrik Mients syn bêst die om de hynders yn beweging te setten, krigen dy de koets net fan 't stee. De hynders krigen op it lêst it skom op 'e bek en se switten der oer, mar der wie gjin ferweging yn it spul te krijen. Dat duorre sa oeren oant de Feanwâldster klok twa sloech, de koets hookstrooks lossloech en mei grutte faasje sûnder stjoering oer heide en fjild skeat yn 'e rjochting fan 'e Beampoel by [[Readtsjerk]]. Hindrik Mients slagge der yn om himsels noch fan 'e wein te goaien, mar de koets ferdwûn mei syn maten yn 'e Beampoel. Fan 'e wein, de hynders en de oare duvelbanners waard nea wat werom fûn, mar sûnt wie de flok fan it Skilige Pypke ferbrutsen. == Alternative ferhalen == === Kollumersweach === Yn [[Kollumersweach]] eastlik fan Feanwâlden waard in soartegelikens ferhaal ferteld. Ek dêr soe in slot stien ha en de geast dy't yn it slot wenne kaam soms nachts nei bûten om op in wyt hynder rûn te riden. De man waard beskreaun as ien mei read hier en littekens oer syn hiele hûd. Ek dit spûk waard ferdreaun nei't er yn in koets stapte dy't de Beampoel by Readtsjerk yn ried.<ref>[https://www.verhalenbank.nl/items/show/25202 Ferhalebank]</ref> === Hurdegaryp === Ek yn it Feanwâldster buordoarp [[Hurdegaryp]] wie in ferhaal bekend. Dêr groeven twa manlju nei de skat fan 'e âlde man, mar dy bleau mar djipper en djipper yn 'e grûn sakjen. Doe ferskynde der in geast mei giele hakken. Beide manlju flechten nei harren koets, mar de dryste koetsier frege de geast om ek yn te stappen. De geast die dat, mar de koets woe net mear fan 't plak komme oant it twa oer wie. De koets skeat doe mei grutte faasje ûnbestjoerber de Beampoel yn en ferdwûn dêre.<ref>[https://www.verhalenbank.nl/items/show/30422 Ferhalebank]</ref> {{Boarnen|boarnefernijing= <references/> }} [[Kategory:Brêge yn Dantumadiel]] [[Kategory:Fryske sêge#It spûk fan it Skilige Pypke]] [[Kategory:De Falom]] [[Kategory:Feanwâlden]] [[Kategory:Bouwurk sloopt yn 2015]] 02wgwkdthd3lono2ooqfqr1gap9estu 0 19749 1235852 1175036 2026-07-21T15:59:29Z CommonsDelinker 353 Flag_of_Cape_Verde.svg ferfongen troch [[c:File:Flag_of_Cape_Verde_(10-17).svg|Flag_of_Cape_Verde_(10-17).svg]] (troch [[c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] om't: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR3|Criterion 3]] (obvious error) · Government 1235852 wikitext text/x-wiki {{Lântabel| eigennamme = República de Cabo Verde<br>Repúblika di Kabu Verdi | namme = Kameroen | flagge = Flag of Cape Verde (10-17).svg | wapen = Coat_of_arms_of_Cape_Verde.svg| lokaasje = LocationCapeVerde.svg | motto = </small> | folksliet = ''Cântico da Liberdade'' | taal = [[Portegeesk]], [[Kaapverdysk Kreoalsk|Kabuverdiano]] | haadstêd = Praia | steatsfoarm = Republyk | oerflak = 4.033 km² | pctwetter = 0,0 | ynwenners = 531.046 | teljier = 2013 | munt = Kaapverdyske eskudo | muntkoade = CVE | tiidsone = -1 | feestdei = [[5 july]] | lânkoade = CPV| ynternet = .cv | tillefoan = 238 | }} '''Kaapverdje''' of de '''Kaapverdyske eilannen''' ([[Portegeesk]]: ''Cabo Verde'') is in lân foar de westkust fan [[Afrika]]. It bestiet út in kloft fan fjirtsjin eilannen dêr't njoggen fan bewenne binne. De haadstêd is [[Praia]]. It lân hat in nauwe relaasje mei [[Guinee-Bissau]]. == Geografy == === Lizzing === Kaapverdje makket diel út fan [[Makaroneezje]], dat in regio fan [[Afrika]] is. De eilannen dy't by Kaapverdje hearre wurde begrinzge troch: * de [[Atlantyske Oseaan]], * de [[Kanaryske Eilannen]] yn it noarden, * yn it easten lannen op it fêstelân fan [[West-Afrika]]: [[Mauretaanje]], [[Senegal]] en [[Guinee-Bissau]]. === Lânskip === [[Ofbyld:Calhau.jpg|250px|left|thumb|Strân op São Vicente.]] De Kaapverdyske [[arsjipel]] leit om-ende-by 600 kilometers fan de kust fan West Afrika ôf. It bestiet út njoggen grutte bewenne eilannen en fiif lytse eilannen dy't net bewenne wurde. Alle eilannen binne fan [[fulkaan|fulkanyske]] komôf. De noch hieltyd aktive fulkaan [[Mount Fogo]] op it eilân Fogo is it heechste punt fan de arsjipel mei in hichte fan 2.829 meters. Op Sal en Maio lizze grutte sâltflakten. En op de eilannen Santiago, Santo Antão, en São Nicolau, bestiet it lânskip út skrokke heuvels dy't oergeanne yn banane- en sûkerreidplantaazjes ûnderoan de bergen. [[Ofbyld:Cv-map.png|thumb|right|Kaart fan Kaapverdje]] De eilannen binne ferdield yn de ''[[Barlavento Eilannen|Barlavento]]'' ('yn de wyn') groep: ([[Santo Antão]], [[São Vicente (Kaapverdje)|São Vicente]], [[Santa Luzia (Kaapverdje)|Santa Luzia]], [[São Nicolau (Kaapverdje)|São Nicolau]], [[Sal (Kaapverdje)|Sal]] en [[Boa Vista (Kaapverdje)|Boa Vista]]) en de ''[[Sotavento Eilannen|Sotavento]]'' ('yn de smoute') eilannen: ([[Maio]], [[Santiago (Kaapverdje)|Santiago]], [[Fogo (Kaapverdje)|Fogo]] en [[Brava]]). It grutste eilân is Santiago, dêr't ek de haadstêd op leit. It klimaat fan de Kaapverdyske eilannen is mylder as dat op it kontinint. Omdat de eilannen troch see omfieme wurde lizze de temperatueren yn jannewaris op 25&nbsp;°C en yn septimber 29&nbsp;°C. Mar trochdat der net folle rein falt is de fegetaasje semy-woastyneftich en bestiet it út [[steppe]]n en heal-woastyn fegetaasje. == Skiednis == Foardat it eilân ûntdekt waard wie it net bewenne troch minsken. Nei de ûntdekking fan de eilannen yn [[1460]] bestjoerde [[Portegal]] 500 jier lang de arsjipel. In soad jild waard eartiids fertsjinne mei de Slavehannel nei Amearika. Earst yn [[1975]] waard Kaapverdje ûnôfhinklik. == Demografy == === Befolking === De befolking fan Kaapverdje bestiet foar mear as 70 persint út [[Kreolen]], ôfstammelingen fan Portugeeske ymmigranten en Afrikaanske slaven. Troch de krapte oan natuerlike boarnen wennet en wurket 60 % fan de Kaapverdianen yn it bûtenlân. [[Portugeesk]] is de offisjele taal op Kaapverdje, mar der wurdt benammen [[Kaapverdysk Kreoalsk|Krioulo]] sprutsen, in mingtaal fan Portugeesk en Afrikaanske talen. === Religy === Meastepart fan de befolking is [[Roomsk-Katolike Tsjerke|Roomsk katolyk]]. Oare leauwen binne de [[Protestantisme|Protestantske Tsjerke]] en [[Natoerreligys]]. == Keppelings om utens == * [http://www.governo.cv/ Webstee fan it regear fan Kaapverdje] * [http://www.boavistaofficial.com Boavista - Webside foar toeristen] {{Koördinaten|15_55_0_N_24_5_0_W_type:country_region:CV|14°-17° NB, 23°-25° WL}} [[Kategory:Kaapverdje| ]] [[Kategory:Lân yn Afrika]] [[Kategory:Eilân yn de Atlantyske Oseaan]] [[Kategory:Histoaryske Portegeeske koloanje]] [[Kategory:Bestjoerlike ienheid oprjochte yn 1975]] [[Kategory:Republyk]] [[Kategory:Makaroneezje]] hukvcxgk3tqsyrgoqmf806pf6p8gvdk 0 20941 1235718 1232719 2026-07-20T18:59:01Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN-skema 1235718 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme=ierdswel |Ofbyld= [[File:Bank Swallow - Texas H8O5372 (16953712276).jpg|250px]] |lûd=[[File:Riparia riparia - Sand Martin XC487832.mp3|250px]] |Ryk= [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse= [[fûgels]] (''Aves'') |Skift= [[moskeftigen]] (''Passeriformes'') |Famylje= [[swelfûgels]] (''Hirundinidae'') |Skaai= [[ierdswellen]] (''Riparia'') |Wittenskiplike namme= Riparia riparia |Beskriuwer, jier= [[Linnaeus]], 1758 |IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] ---- |lânkaart=[[File:RipariaRipariaIUCN.svg|center|250px]]<small> {{Color box|#00FF00}} [[simmerfûgel]]<br>{{Color box|#007FFF}} [[wintergast]]<br>{{Color box|#00FFFF}} [[trochtrekker]]</small> }} De '''ierdswel''' (''Riparia riparia'') is in [[fûgel]] út de famylje fan de [[swellen]] of [[swelfûgels]]. == Fryske nammen == Oare [[Frysk]]e nammen foar de ierdswel binne: Gongswel, Grûnswel, Modderswel, Feale- as Skiere Swel. == Foarkommen == De ierdswel is de lytste swel dy't yn Jeropa foarkomt, hy is sa'n 13 sm lang. De fûgel hat in licht foarke sturt en hat oan de boppekant brune fearren. De ûnderkant is meast ljocht, it boarst is brún. [[Ofbyld:Digesvale.jpg|thumb|250px|left|Ierdswel by it nêst]] [[Ofbyld:Riparia riparia MHNT.jpg |thumb|left|250px|Aaien fan 'e ierdswel.]] == Fersprieding == De ierdswel komt foar yn [[Noard-Amearika]] en [[Jeraazje]], it is in [[trekfûgel]] dy't fan maaie oant septimber yn harren briedgebiet bliuwe. De fûgels oerwinterje yn [[Afrika|Sintraal Afrika]] en [[Súd-Amearika]]. ierdswellen binne meast te finen yn in iepen lânskip, by wetter. Sy meitsje harren nêst yn in steile oere. Dat sy komme meast foar by rivieriggen as sânôfgravings. De minske helpt mei it oanlizzen fan spesjale nêstwanden, bygelyks ûnder Ljouwert by de [[Lytse Wielen]]. == Iten == De ierdswel fleant by it jeien leech oer it wetter om [[ynsekten]] te fangen. De swellen kinne dêrby in snelheid fan in 50 km yn it oere helje. == Fuortplanting == De ierdswel is in koloanjebrieder. Sa as al neamd meitsje de fûgels in nêst yn in steile oere as wand fan sân as liem. Se grave in gong fan likernôch in earmlangte mei harren [[snaffel]] en poaten. It nêst oan it ein wurdt mei fearren beklaaid.<br /> Ien as twa kear yn it jier wurde in 5 as 6 [[aai (bist)|aaien]] troch beide âlden yn goed twa wiken útbret. De jongen wurde dêrnei troch beide âlden fersoarge oant sa'n 18 oant 23 dagen foardat se it nêst ferlitte. [[Kategory:Fûgelsoarte]] [[Kategory:Ierdswel]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Abgaazje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Albaanje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Andorra]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Armeenje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Azerbeidzjan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Belgje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bosnje-Hertsegovina]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bulgarije]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Denemark]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Dútslân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Eastenryk]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Estlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Finlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Frankryk]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Fryslân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Georgje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Gibraltar]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Grikelân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Guernsey]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Hongarije]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Ierlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Ingelân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Itaalje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Jeropeesk Ruslân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Jersey]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kazachstan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kosovo]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kroaasje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Letlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Lychtenstein]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Litouwen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Lúksemboarch (lân)]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Man]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Noard-Masedoanje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Moldaavje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Monako]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Montenegro]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Nederlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Noard-Ierlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Noarwegen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Oekraïne]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Poalen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Portegal]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Roemeenje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn San Marino]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Servje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sibearje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Skotlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sloveenje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Slowakije]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Spanje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Osseesje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sweden]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Switserlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tsjechje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Turkije]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Wales]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Wyt-Ruslân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Afganistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bangladesj]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Birma]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Brûnei]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Filipinen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Irak]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Iran]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Japan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kirgyzje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Laos]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Maleizje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Mongoalje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Noard-Koreä]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Oezbekistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sina]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Singapoer]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tadzjikistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tailân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Turkmenistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Yndia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Alaska]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Feriene Steaten]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kanada]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Meksiko]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Argentynje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bolivia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Brazylje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Ekwador]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Fenezuëla]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Frânsk-Guyana]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Guyana]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kolombia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Oerûguay]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Paraguay]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Perû]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sily]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Suriname]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Angoala]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Benyn]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Boerkina Faso]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Boerûndy]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Botswana]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Dzjibûty]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Egypte]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Eritreä]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Etioopje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Gambia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Gana]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Guinee-Bissau]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kameroen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kenia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kongo (Demokratyske Republyk)]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kongo (Republyk)]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Malawy]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Maly]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Mauretaanje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Mozambyk]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Namybje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Nigearia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Niger]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Rûanda]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sambia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Senegal]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Simbabwe]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Sintraal-Afrikaanske Republyk]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Somaalje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Afrika]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sûdan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Sûdan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Swazylân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tanzania]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Togo]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tsjaad]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Uganda]] 13klbizcebif3n08s30q7rjqh97bj8s 0 22960 1235952 964726 2026-07-22T15:31:29Z Hurkonides 5270 1235952 wikitext text/x-wiki [[Ofbyld:Zuiderzeewerken-NL.png|thumb|right|250px|In kaart fan it gebiet om de Markermar hinne.]] De '''Markermar''', is in grutte mar fan likernôch 700 kante kilometer. De mar leit tusken [[Noard-Hollân]], [[Flevolân]] en de [[Iselmar]] yn. Op de measte plakken hat de mar in djipte tusken de 2 en 4 meter. De mar is neamd nei it eilân [[Marken (eilân)|Marken]], dat yn it súdwesten fan de mar leit. Earst wie it plan dêr om de mar yn te polderjen yn it ramt fan de [[Súderseewurken]], mar dy plannen binne stop set. Omdat de Iselmar en de Markermar oerbliuwsels binne fan de [[Sudersee]] en de marren eins ien gehiel foarmje is it Súdlik Iselmar in bettere namme foar de mar ({{Noat|Boarne?}}). == Skiednis == Foardat de suderseewurken fan start gongen wie de Markermar in ûnderdiel fan de Sudersee. Yn it ramt fan de plannen fan ir. [[Cornelis Lely]], waard earst de [[Ofslútdyk]] oanlein, wêrtroch't de Iselmar ûntstie. Hjirnei waarden de polders fan de [[Noardeastpolder]], [[East-Flevolân]] en [[Súd-Flevolân]] oanlein. Dêrnei wie it plan om ek de Markermar yn te polderjen. Om dit te dwaan waard yn [[1976]] begûn mei de oanlis fan de [[Houtribdyk]], dêr't ek in wei op boud waard (de [[N302]]), wêrtroch't [[Lelystêd]] en [[Inkhuzen]] mei elkoar ferbûn waarden. Sûnt de oanlis fan de dyk is de Markermar fan de Iselmar skieden. It ynpolderjen is letter net trochset om in ferskaat oan redenen. Sa spilet de mar in wichtige rol yn it ynstânhâlden fan de fûgelstân. Ek wie it lestich foar de wetterhúshâlding yn Noard-Hollân. Troch de mar yn te polderjen soe it grûnwetter yn Noard-Hollân de polder ynstreame wêrtroch't it grûnwetterpeil yn de provinsje te leech wurde soe. Hjirtroch kin bygelyks de grûn fuort sakje. Yn [[april]] [[2007]] presintearre steatssiktaris [[Tineke Huizinga]] en nij plan foar de âlde Sudersee. It plan is om it gebiet yn trije parten te ferdielen. De Iselmar moat in hegere wetterstân krije dêr't swietwetter yn opslein wurde kin. De Markermar moat in wikseljende wetterstân krije foar in gruttere ekologyske fariaasje. Om it tredde part, de [[IJmar]], moat in dyk lein wurde wêrtroch't dêr boud wurde kin. Fierdere útwurking moat noch ta stân komme. == Eilannen == Op de grins fan de IJmar en de Markermar leit it eilandsje [[Pampus]] (mar sa'n 0,03 km² grut). Noardlik dêrfan leit it 267 ha. grutte [[Marken (eilân)|Marken]], dat yn 1957 troch in daam mei it fêstelân ferbûn waard. [[Ofbyld:Markermeer.jpg|225px|left|thumb|De Markermar fan de [[Houtribdyk]] wei sjoen]] ===Marker Wadden === Yn 2012 kaam [[Feriening Natuermonuminten|Natuermonuminten]] mei it plan [[Marker Wadden]] (Marker Waad), dat foarsjocht yn de oanlis fan natuereilannen net fier fan de Houtribdyk. De oanlis fan it earste eilân waard yn maart 2016 mei út ein set <ref>[https://www.natuurmonumenten.nl/marker-wadden Marker Wadden] natuurmonumenten.nl, geraadpleegd 24 september 2016.</ref>. Op 24 septimber 2016 waard it earste eilandsje (250 ha) fan it Marker Waad iepene. It doel is om totaal fiif nije eilannen oan te lizzen, wêrtroch't de natuer foar fûgels en fisken yn de mar oanlokliker makke wurdt. <ref>[http://nos.nl/artikel/2134152-een-nieuw-stukje-nederland-de-marker-wadden-zijn-open.html ''Een nieuw stukje Nederland, de Marker Wadden zijn open''] nos.nl, sjoen 24 septimber 2016.</ref> == Wetterôffier == [[Ofbyld:Markermeer.Houtribdijk.jpg|thumb|right|250px|De Houtribdyk en de Markermar.]] It wetter yn de Markermar wurdt op trije manieren ôffierd: * Normaal wurdt it wetter troch de Iselmar ôffierd. * Sa no en dan bart dit troch de Flevolânske fearten. Dan komt it wetter úteinlik út yn de [[Felúwskerânemarren]]. Sadwaande moat it skjinnere wetter út de Markermar de belesting fan [[nitraat]] en [[fosfaat]] yn de rânemarren ferminderje. *By heech wetter wurdt it wetter troch it [[Noardseekanaal]] spuid. == Wichtige plakken oan de mar == Inkele grutte plakken oan de mar binne: *[[Lelystêd]] *[[Almere (stêd)|Almere]] *[[Amsterdam]] (mei it IJmar) *[[Folendam]] *[[Hoarn (Noard-Hollân)|Hoarn]] *[[Inkhuzen]] == Keppeling om utens == *[http://www.rijkswaterstaat.nl/themas/water/vaarwegenoverzicht/markermeer/ Ynformaasje oer de Markermar op de webstek fan Rykswettersteat.] {{Boarnen|boarnefernijing= {{Reflist}} }} [[Kategory:Iselmar]] [[Kategory:Wetter yn Flevolân]] [[Kategory:Wetter yn Noard-Hollân]] srqgknchrw55lis2njjpvt2vj8mh6h8 0 25984 1235805 1056300 2026-07-20T21:48:47Z Ieneach fan 'e Esk 13292 /* Films */ [[]] oars 1235805 wikitext text/x-wiki [[Ofbyld:Kim Basinger (1990).jpg|thumb|240px||''Kim Basinger'']] [[Ofbyld:Kim Basinger 3.JPG|thumb|240px|''Kim Basinger'']] '''Kim Basinger''' ([[Athens]] ([[Georgia]]), [[8 desimber]] [[1953]]) is in Amerikaansk [[aktrise]]. Yn de twadde helte fan de jierren 70 krige hja lytse rollen yn rigen as ''Charlie's Angels'', mar sy briek troch as Bond-famke yn de [[James Bond (filmsearje)|''James Bond''-film]] ''[[Never Say Never Again (film)|Never Say Never Again]]'' út [[1983]]. Dêrnei spile sy yn oare bekende films as ''Nine 1/2 Weeks'' ([[1986]]) en ''Nadine'' ([[1987]]). In wichtige rol hie sy yn ''Batman'' ([[1989]]) en ''L.A. Confidential'' ([[1997]]). Foar de lêste film krige hja in [[Academy Award|Oscar]] foar de bêste froulike byrol. Tusken [[1980]] en [[1988]] wie hja troud mei Ron Snyder-Britton, en fan [[1993]] oant [[2002]] mei akteur [[Alec Baldwin]], mei wa't hja nei de skieding in lange rjochtsaak fierde oer de fâdij fan harren bern. == Films == * ''[[Hard Country]]'' (1981) * ''[[Mother Lode]]'' (1982) * ''[[Never Say Never Again (film)|Never Say Never Again]]'' (1983) * ''[[The Man Who Loved Women]]'' (1983) * ''[[The Natural]]'' (1984) * ''[[Nine 1/2 Weeks]]'' (1986) * ''[[My Stepmother is an Alien]]'' (1988) * ''[[Batman (film)|Batman]]'' (1989) * ''[[Final Analysis]]'' (1992) * ''[[Cool World]]'' (1992) * ''[[The Real McCoy]]'' (1993) * ''[[Prêt-à-Porter]]'' (1994) * ''[[L.A. Confidential (film)|L.A. Confidential]]'' (1997) * ''[[I Dreamed of Africa]]'' (2000) * ''[[8 Mile]]'' (2002) * ''[[Cellular]]'' (2004) * ''[[Even Money]]'' (2006) * ''[[The Sentinel (2006)|The Sentinel]]'' (2006) * ''[[While She Was Out]]'' (2008) * ''[[The Informers]]'' (2008) * ''[[The Burning Plain]]'' (2009) * ''[[Charlie St. Cloud]]'' (2010) * ''[[The Nice Guys (film)|The Nice Guys]]'' (2016) == Trivia == * Basingers beppe wie foar in part [[Cherokee (folk)|Cherokee]]-[[Yndianen|yndiaan]] * Se kocht en ferkocht har eigen stêdsje yn Georgia: [[Braselton]]. * De haadrol yn ''Basic Instinct'' wegere sy, wêrnei't [[Sharon Stone]] him krige. == Keppeling om utens == * [http://www.allmovie.com/artist/4427 Kim Basinger by Allmovie] {{DEFAULTSORT:Basinger, Kim}} [[Kategory:Amerikaansk model]] [[Kategory:Amerikaansk filmakteur]] [[Kategory:Amerikaansk stimakteur]] [[Kategory:Bisterjochte-aktivist]] [[Kategory:Oscar-winner]] [[Kategory:Golden Globe-winner]] [[Kategory:Amerikaansk persoan fan Dútsk komôf]] [[Kategory:Amerikaansk persoan fan Frânsk komôf]] [[Kategory:Amerikaansk persoan fan Ingelsk komôf]] [[Kategory:Amerikaansk persoan fan Sweedsk komôf]] [[Kategory:Amerikaansk persoan fan Ulstersk komôf]] [[Kategory:Persoan berne yn 1953]] 1feo8zt7s0f805iul3iy4fn6q59yqxk 1235806 1235805 2026-07-20T21:49:11Z Ieneach fan 'e Esk 13292 red 1235806 wikitext text/x-wiki [[Ofbyld:Kim Basinger (1990).jpg|thumb|240px||''Kim Basinger'']] [[Ofbyld:Kim Basinger 3.JPG|thumb|240px|''Kim Basinger'']] '''Kim Basinger''' ([[Athens]] ([[Georgia]]), [[8 desimber]] [[1953]]) is in Amerikaansk [[aktrise]]. Yn de twadde helte fan de jierren 70 krige hja lytse rollen yn rigen as ''Charlie's Angels'', mar sy briek troch as Bond-famke yn de [[James Bond (filmsearje)|''James Bond''-film]] ''[[Never Say Never Again (film)|Never Say Never Again]]'' út [[1983]]. Dêrnei spile sy yn oare bekende films as ''Nine 1/2 Weeks'' ([[1986]]) en ''Nadine'' ([[1987]]). In wichtige rol hie sy yn ''Batman'' ([[1989]]) en ''[[L.A. Confidential (film)|L.A. Confidential]]'' ([[1997]]). Foar de lêste film krige hja in [[Academy Award|Oscar]] foar de bêste froulike byrol. Tusken [[1980]] en [[1988]] wie hja troud mei Ron Snyder-Britton, en fan [[1993]] oant [[2002]] mei akteur [[Alec Baldwin]], mei wa't hja nei de skieding in lange rjochtsaak fierde oer de fâdij fan harren bern. == Films == * ''[[Hard Country]]'' (1981) * ''[[Mother Lode]]'' (1982) * ''[[Never Say Never Again (film)|Never Say Never Again]]'' (1983) * ''[[The Man Who Loved Women]]'' (1983) * ''[[The Natural]]'' (1984) * ''[[Nine 1/2 Weeks]]'' (1986) * ''[[My Stepmother is an Alien]]'' (1988) * ''[[Batman (film)|Batman]]'' (1989) * ''[[Final Analysis]]'' (1992) * ''[[Cool World]]'' (1992) * ''[[The Real McCoy]]'' (1993) * ''[[Prêt-à-Porter]]'' (1994) * ''[[L.A. Confidential (film)|L.A. Confidential]]'' (1997) * ''[[I Dreamed of Africa]]'' (2000) * ''[[8 Mile]]'' (2002) * ''[[Cellular]]'' (2004) * ''[[Even Money]]'' (2006) * ''[[The Sentinel (2006)|The Sentinel]]'' (2006) * ''[[While She Was Out]]'' (2008) * ''[[The Informers]]'' (2008) * ''[[The Burning Plain]]'' (2009) * ''[[Charlie St. Cloud]]'' (2010) * ''[[The Nice Guys (film)|The Nice Guys]]'' (2016) == Trivia == * Basingers beppe wie foar in part [[Cherokee (folk)|Cherokee]]-[[Yndianen|yndiaan]] * Se kocht en ferkocht har eigen stêdsje yn Georgia: [[Braselton]]. * De haadrol yn ''Basic Instinct'' wegere sy, wêrnei't [[Sharon Stone]] him krige. == Keppeling om utens == * [http://www.allmovie.com/artist/4427 Kim Basinger by Allmovie] {{DEFAULTSORT:Basinger, Kim}} [[Kategory:Amerikaansk model]] [[Kategory:Amerikaansk filmakteur]] [[Kategory:Amerikaansk stimakteur]] [[Kategory:Bisterjochte-aktivist]] [[Kategory:Oscar-winner]] [[Kategory:Golden Globe-winner]] [[Kategory:Amerikaansk persoan fan Dútsk komôf]] [[Kategory:Amerikaansk persoan fan Frânsk komôf]] [[Kategory:Amerikaansk persoan fan Ingelsk komôf]] [[Kategory:Amerikaansk persoan fan Sweedsk komôf]] [[Kategory:Amerikaansk persoan fan Ulstersk komôf]] [[Kategory:Persoan berne yn 1953]] nvn7w3uw6m2jii91ou3yovw1gj36w3z 0 29145 1235854 1226561 2026-07-21T16:13:03Z CommonsDelinker 353 Hissflagge_Oberbayern.svg ferfongen troch [[c:File:Hissflagge_Oberbayern_(inoffiziell).svg|Hissflagge_Oberbayern_(inoffiziell).svg]] (troch [[c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] om't: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR3|Criterion 3]] (obvious 1235854 wikitext text/x-wiki {{Ynfoboks evenemint | ôfbylding = Logo Oktoberfest muenchen.svg | ôfbyldingstekst = ''Logo Oktoberfest'' | ôfbyldingsbreedte = 200px | namme = Oktoberfest | lân = {{GERf}} | bestjoerlike ienheid1 = [[Dielsteaten fan Dútslân|Dielsteat]] | namme bestjoerlike ienheid1 = [[Ofbyld:Flag of Bavaria (lozengy).svg|border|20px|Flagge fan Beieren]] [[Beieren]] | bestjoerlike ienheid2 = [[Regierungsbezirk]] | namme bestjoerlike ienheid2 = [[Ofbyld:Hissflagge Oberbayern (inoffiziell).svg|border|20px|Flagge fan Opperbeieren]] [[Opperbeieren]] | plak = [[Ofbyld:Flag of Munich (striped).svg|border|20px|Flagge fan München]] [[München]] | holden yn = | datum = | tiid fan it jier = [[Hjerst]] | evenemint = | edysje = | oare namme = | ôfkoarting = | oanlieding = brulloft fan prinses [[Theresia fan Saksen-Hildburghausen]] en kroanprins [[Loadewyk I fan Beieren|Loadewyk fan Beieren]]. | gelegenheid = | soarte evenemint = [[folksfeest]] | sjenre = [[Bier]]feest | bestean = [[1810]]-no | oprjochter = | organisearre troch = Landeshauptstadt München | winners = | sels yn te foljen1 = | namme sels yn te foljen1 = | sels yn te foljen2 = | namme sels yn te foljen2 = | webside = [https://www.oktoberfest.de/ oktoberfest.de] }} '''Oktoberfest''' is in folksfeest yn [[Múnchen]] dat alle jierren yn de [[hjerst]] hâlden wurdt. Der is in [[merke]], der binne biertinten, en de bierbrouwers út Múnchen brouwe alle jierren in spesjaal [[bier]] foar it feest. It feest wurdt hâlden fan de earste sneon nei 15 septimber oant en mei de earste snein fan oktober, of oant en mei de Dei fan de Dútske Ienheid at dy letter is, of in dei letter as beide op deselde dei binne. It Oktoberfest lûkt alle jierren mear as seis miljoen minsken. == Skiednis == [[Ofbyld:Oktoberfest.JPG|thumb|left|200px|Oktoberfest 2007]] [[Ofbyld:Oktoberfest bierzelt.JPG|thumb|200px|left|Yn in [[biertinte]]]] It earste Oktoberfest waard yn [[1810]] holden ta eare fan de brulloft fan prinsesse [[Theresia fan Saksen-Hildburghausen]] en kroanprins [[Loadewyk I fan Beieren|Loadewyk fan Beieren]]. It feest bestie út in [[hurddraverij]] en festival. Yn 'e rin fan 'e tiid is it festival groeid en de hurddraverij ferdwûn. Sûnt [[1950]] wurdt it feest troch de Oberbürgermeister fan München iepene. Op'e jûn fan [[26 septimber]] [[1980]] ûntplofte in bom by de haadyngong fan it feestterrein (iepenbier húske oan'e Bavariaring). 13 minsken kamen om it libben, mear as 200 rekken ferwûne, wêrfan 68 slim. Lange tiid waard de saak as net folslein opheldere beskôge. De prokureur-generaal by it Bundesgerichtshof weriepene de proseduere yn desimber [[2014]] en seponearre dy yn july [[2020]]. Sûnt dy tiid wurdt de oanslach beskôge as in troch rjochts-ekstremisme motivearre oanslach fan in yndividuele dieder. Yn [[2010]] waard ta eare fan de 200e jierdei fan it evenemint in dei tafoege en duorre it Oktoberfest oant en mei moandei 4 oktober 2010. Yn 2020 en [[2021]] wie der gjin Oktoberfest fanwegen de [[Koroanafiruspandemy]] dy't yn desimber [[2019]] útbruts. {{boarnen|boarnefernijing= {{reflist}} {{Commonscat|Oktoberfest}} }} [[Kategory:Dútsk feest]] [[Kategory:Kultuer yn Beieren]] [[Kategory:Weromkearend evenemint ynsteld yn 1810]] dnqckbnqdtuf5zp9i28zu1waz2splml 0 29370 1235939 1177109 2026-07-21T23:21:16Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN-skema 1235939 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme=kersebiter |Ofbyld= [[File:Coccothraustes coccothraustes 1 (Marek Szczepanek).jpg|250px]] |lûd= |Ryk= [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse= [[fûgels]] (''Aves'') |Skift= [[moskeftigen]] (''Passeriformes'') |Famylje= [[finkfûgels]] (''Fringillidae'') |Skaai= [[kersebiters]] (''Coccothraustes'') |Wittenskiplike namme= Coccothraustes coccothraustes |Beskriuwer, jier= [[Linnaeus]], 1758 |IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] ---- |lânkaart=[[File:CoccothraustesCoccothraustesIUCN.svg|center|250px]]<small>{{Color box|#008000}} [[stânfûgel]] <br>{{Color box|#00FF00}} [[simmerfûgel]]<br>{{Color box|#007FFF}} [[wintergast]]</small> }} De '''kersebiter''' (''Coccothraustes coccothraustes'') is in fûgel út de famylje fan de [[finkfûgels]] (''Fringillidae'') == Namme == De namme ''kersebiter'' hat de soarte om't de fûgels sa'n sterke snaffel hawwe dat hja in kersestien stikken bite kinne. De kersebiter hjit yn it Frysk ek wol fan ''appelfretter'' as ''apelfretter''. == Fuortplanting == De fûgel nesselet almeast heech yn de beammen, ticht tsjin de stamme oan en soms yn strewellen. De briedperioade rint fan [[april]] oant en mei [[juny]]. == Keppelings om utens == * [http://www.sovon.nl/soorten.asp?euring=17170&lang=nl SOVON - Fersprieding en oantalsûntwikkeling fan de Appelfretter] * [http://waarneming.nl/soort/view/59 waarneming.nl] — resinte waarnimmings yn Nederlân * [http://www.soortenbank.nl/soorten.php?soortengroep=vogels&record=Coccothraustes+coccothraustes SoortenBank.nl] — beskriuwing, ôfbylden en lûd * {{CommonsLyts|Coccothraustes coccothraustes|Kersebiter}} [[Kategory:Fûgelsoarte]] [[Kategory:Finkfûgel]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Abgaazje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Albaanje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Andorra]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Armeenje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Azerbeidzjan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Belgje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bosnje-Hertsegovina]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bulgarije]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Denemark]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Dútslân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Eastenryk]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Estlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Fatikaanstêd]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Finlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Frankryk]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Fryslân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Georgje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Gibraltar]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Grikelân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Guernsey]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Hongarije]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Ingelân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Itaalje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Jeropeesk Ruslân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Jersey]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kazachstan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kosovo]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kroaasje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Letlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Lychtenstein]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Litouwen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Lúksemboarch (lân)]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Noard-Masedoanje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Moldaavje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Monako]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Montenegro]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Nederlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Noarwegen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Oekraïne]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Poalen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Portegal]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Roemeenje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn San Marino]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Servje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sibearje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Skotlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sloveenje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Slowakije]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Spanje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Osseesje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sweden]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Switserlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Syprus]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tsjechje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Turkije]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Wales]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Wyt-Ruslân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Afganistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Algerije]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Egypte]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Iran]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Israel]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Japan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kirgyzje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Libanon]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Marokko]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Mongoalje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Noard-Koreä]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Oezbekistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sina]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Koreä]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Syrje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tadzjikistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tuneezje]] 5fpsvqqeuvw7zy0uahw9ieaq9hmrykr 1235949 1235939 2026-07-22T15:03:11Z Drewes 2754 Alfêst dit 1235949 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme=kersebiter |Ofbyld= [[File:Coccothraustes coccothraustes 1 (Marek Szczepanek).jpg|250px]] |lûd= |Ryk= [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse= [[fûgels]] (''Aves'') |Skift= [[moskeftigen]] (''Passeriformes'') |Famylje= [[finkfûgels]] (''Fringillidae'') |Skaai= [[kersebiters]] (''Coccothraustes'') |Wittenskiplike namme= Coccothraustes coccothraustes |Beskriuwer, jier= [[Linnaeus]], 1758 |IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] ---- |lânkaart=[[File:CoccothraustesCoccothraustesIUCN.svg|center|250px]]<small>{{Color box|#008000}} [[stânfûgel]] <br>{{Color box|#00FF00}} [[simmerfûgel]]<br>{{Color box|#007FFF}} [[wintergast]]</small> }} De '''kersebiter''' of '''apelfretter''' (''Coccothraustes coccothraustes'') is in fûgel út de famylje fan de [[finkfûgels]] (''Fringillidae'') == Namme == De namme ''kersebiter'' hat de soarte om't de fûgels sa'n sterke snaffel hawwe dat hja in kersestien stikken bite kinne. De kersebiter hjit yn it Frysk ek wol fan ''appelfretter'' as ''apelfretter''. == Fuortplanting == De fûgel nesselet almeast heech yn de beammen, ticht tsjin de stamme oan en soms yn strewellen. De briedperioade rint fan [[april]] oant en mei [[juny]]. == Keppelings om utens == * [http://www.sovon.nl/soorten.asp?euring=17170&lang=nl SOVON - Fersprieding en oantalsûntwikkeling fan de Appelfretter] * [http://waarneming.nl/soort/view/59 waarneming.nl] — resinte waarnimmings yn Nederlân * [http://www.soortenbank.nl/soorten.php?soortengroep=vogels&record=Coccothraustes+coccothraustes SoortenBank.nl] — beskriuwing, ôfbylden en lûd * {{CommonsLyts|Coccothraustes coccothraustes|Kersebiter}} [[Kategory:Fûgelsoarte]] [[Kategory:Finkfûgel]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Abgaazje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Albaanje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Andorra]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Armeenje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Azerbeidzjan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Belgje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bosnje-Hertsegovina]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bulgarije]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Denemark]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Dútslân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Eastenryk]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Estlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Fatikaanstêd]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Finlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Frankryk]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Fryslân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Georgje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Gibraltar]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Grikelân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Guernsey]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Hongarije]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Ingelân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Itaalje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Jeropeesk Ruslân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Jersey]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kazachstan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kosovo]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kroaasje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Letlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Lychtenstein]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Litouwen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Lúksemboarch (lân)]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Noard-Masedoanje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Moldaavje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Monako]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Montenegro]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Nederlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Noarwegen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Oekraïne]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Poalen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Portegal]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Roemeenje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn San Marino]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Servje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sibearje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Skotlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sloveenje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Slowakije]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Spanje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Osseesje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sweden]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Switserlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Syprus]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tsjechje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Turkije]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Wales]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Wyt-Ruslân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Afganistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Algerije]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Egypte]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Iran]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Israel]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Japan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kirgyzje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Libanon]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Marokko]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Mongoalje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Noard-Koreä]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Oezbekistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sina]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Koreä]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Syrje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tadzjikistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tuneezje]] 9iw94a9ihfu837irkcd52zjni36ijhv 1235969 1235949 2026-07-22T20:35:04Z RomkeHoekstra 10582 Tekst útwreide en yndieling wat oanpast. 1235969 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme = kersebiter |Ofbyld = [[Ofbyld:Hawfinch (Coccothraustes coccothraustes) male Drenthe.jpg|250px]]<br><small>Mantsje yn Drinte<br>[[Ofbyld:Hawfinch (Coccothraustes coccothraustes) female Drenthe.jpg|250px]]<br>Wyfke yn Drinte</small> |lûd = [[Ofbyld:Coccothraustes coccothraustes - Hawfinch XC107638.mp3]] |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift = [[moskeftigen]] (''Passeriformes'') |Famylje = [[finkfûgels]] (''Fringillidae'') |Skaai = [[kersebiters]] (''Coccothraustes'') |Wittenskiplike namme= Coccothraustes coccothraustes |Beskriuwer, jier= [[Linnaeus]], 1758 |IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] ---- |lânkaart =[[File:CoccothraustesCoccothraustesIUCN.svg|center|250px]]<small>{{Color box|#008000}} [[stânfûgel]] <br>{{Color box|#00FF00}} [[simmerfûgel]]<br>{{Color box|#007FFF}} [[wintergast]]</small> }} De '''kersebiter''' of '''apelfretter''' (''Coccothraustes coccothraustes'') is in [[fûgel]][[soarte (taksonomy)]] út de [[Famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[finkfûgels]] (''Fringillidae'') == Namme == De namme ''kersebiter'' hat de soarte om't de fûgels sa'n sterke snaffel hawwe dat hja in kersepit stikken bite kinne. De kersebiter hjit yn it Frysk ek wol ''appelfretter'' of ''apelfretter''. == Beskriuwing == [[Ofbyld:Bico-grossudo, Hawfinch (49746509816).jpg|thumb|left|Kersebiter yn Portegal.]] De kersebiter is in foarse finkfûgel mei in dikke kop, in dikke hals en in koarte sturt. It fearrekleed is foar it grutste part readbrún en bêzjebrún mei swarte, wite en grize kleuren. De wjukken binne glânzgjend blauswart, wêrfan't de binnenste slachpinnen mei heakfoarmige blauwe úteinen binne. Yn 'e flecht is in wite streek op 'e hânpinnen te sjen en de sturt hat in brede wite einbân. De snaffel fan it mantsje ferkleuret yn 'e maitiid nei griisswart mei in blaugrize basis. Winterdeis is de snaffel ivoarkleurich of ljocht gielbrún. It mantsje hat waarmere en rikere kleuren. De kop en de nekke binne faak djipper kastanjebrún en it swarte kielplak is grutter en skerper ôftekene. Dêrnjonken is de blauwe kleur op 'e wjukken opfallender en yntinser. Oer it generaal is it mantsje kontrastriker. De juvenyl hat in bleekbêzje kop, gjin of hast gjin swart kielplak en in griisgiel boarst mei op 'e búk grutte donkere plakken. == Fersprieding == It ferspriedingsgebiet fan 'e kersebiter bestiet út in grut part fan [[Jeropa]] en [[Aazje]]. Yn it grutste part fan it Jeropeeske ferspriedingsgebiet is de kersebiter in [[stânfûgel]]. Hy libbet it leafst yn âlde leafbosken mei in soad ike-, bûke- en iperenbeammen, dêr't de fûgel it grutste part fan 'e dei yn 'e boppeste beamlagen libbet. Der wurde seis ûndersoarten ûnderskieden: * ''C. c. coccothraustes'': fan Jeropa oant Sintraal-[[Sibearje]] en noardlik [[Mongoalje]]. * ''C. c. buvryi Cabanis'' , 1862: Noardwest-Afrika * ''C. c. nigricans Buturlin'' , 1908: de súdlike [[Oekraïne]], de [[Kaukasus]], noardeastlik [[Turkije]] en noardlik [[Iran]] * ''C. c. humii Sharpe'' , 1886: súdlik [[Kazachstan]], eastlik [[Oezbekistan]] en noardeastlik [[Afganistan]]. * ''C. c. Schulpini Johansen'', 1944: súdeastlik Sibearje, noardeastlik [[Sina]] en [[Koreä]]. * ''C. c. japonicus Temminck & Schlegel'', 1848: [[Kamtsjatka]], [[Sachalin]], de [[Koerilen]] en [[Japan]]. === Nederlân === Yn Nederlân falt it ferspriedingsgebiet fan 'e kersebiter gear mei dat fan grutte bosken. Bolwurken yn Nederlân binne [[Twinte]], de [[Achterhoek]] en dielen fan 'e [[Feluwe]] en [[Limburch (Nederlân)|Limburch]]. Tusken 1975 en 1995 namen de oantallen yn Nederlân ta. Dêrnei bleau de Nederlânske populaasje stabyl, mar nei 2007 namen de oantallen op in soad plakken fannijs ta. Yn Fryslân komt de kersebiter foaral yn it súdeasten fan 'e provinsje foar. == Hâlden en dragen == De fûgel bringt graach in besite oan fruitbeammen en dan benammen kersebeammen. Mei syn krêftige snaffel kreaket er de kersepitten. Dêrnjonken yt de soarte ek ynsekten. Kersebiters binne tige skou en wach en dreech te observearjen. Se libje in soad yn 'e beamkroan en meitsje in rappe flecht fan 'e ien groep beammen nei de oare. Se binne binne winterdeis ek yn groepen op 'e boaiem te sjen as se nei sied sykje. De fûgel nêsket heech yn 'e beammen, ticht tsjin de stamme oan en soms yn strewellen. De briedperioade rint fan [[april]] oant en mei [[juny]]. In lechsel bestiet meastal út fjouwer of fiif aaien, mar dit oantal kin fariearje fan twa oant sân. De kleur kin sterk ferskille. It aai kin in brúnich-giele, griis-griene of ljochtblauwe basiskleur hawwe en hat pears-brúne en ljochtgrize unregelmjittige plakken. Ek de grutte fan it aai kin ferskille. De aaien wurde alve oant trettjin dagen troch it wyfke bebret. De jonge fûgels wurde mei sied en rûpen fuorre. Yn it earstoan bringt it mantsje it iten nei it wyfke op it nêst, dat har jongen fuorret. Letter, as de jongen grutter binne, wurde se troch beide âlden fuorre. Nei tolve oant fjirtjin dagen fleane de jongen út en dan bliuwe se noch teminsten twa wiken yn 'e buert fan it nêst. <div style="display: block; margin: 10px 0; border: 1px solid #a2a9b1; border-radius: 2px; padding: 10px; background-color: #f8f9fa; width: fit-content;"> <div style="text-align: center; font-weight: bold; margin-bottom: 8px;">Ofbylden</div> <gallery mode="packed" heights="175px" style="margin: 0; padding: 0;"> Coccothraustes coccothraustes MHNT.ZOO.2010.11 Gouvieux.jpg|Aaien Coccothraustes-coccothraustes-03-fws.jpg|Nêstfûgel Hawfinch (Coccothraustes coccothraustes) juvenile 2.jpg|Juvenyl </gallery> </div> == Status == De kersebiter hat in grut ferspriedingsgebiet, de wrâldpopulaasje is grut en der wurdt tocht dat de oantallen tanimme. Dêrfandinne hat de soarte de status net bedrige (''Least Concern'') op 'e [[Reade List]] fan 'e [[IUCN]]. == Keppelings om utens == * [http://waarneming.nl/soort/view/59 waarneming.nl] — resinte waarnimmings yn Nederlân * [http://www.soortenbank.nl/soorten.php?soortengroep=vogels&record=Coccothraustes+coccothraustes SoortenBank.nl] — beskriuwing, ôfbylden en lûd {{Boarnen|boarnefernijing= * [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/hawfinch-coccothraustes-coccothraustes BirdLife, oproppen 22 july 2026.] * [https://birdsoftheworld.org/bow/species/hawfin/cur/introduction Birds of the World, oproppen 22 july 2026.] * [https://ebird.org/species/hawfin/PT eBird, oproppen 22 july 2026.] * [https://stats.sovon.nl/stats/soort/17170 Sovon, oproppen 22 july 2026.] {{reflist}} ---- * {{Commonscat|Coccothraustes coccothraustes|Kersebiter}} }} [[Kategory:Fûgelsoarte]] [[Kategory:Finkfûgel]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Abgaazje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Albaanje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Andorra]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Armeenje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Azerbeidzjan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Belgje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bosnje-Hertsegovina]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bulgarije]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Denemark]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Dútslân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Eastenryk]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Estlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Fatikaanstêd]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Finlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Frankryk]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Fryslân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Georgje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Gibraltar]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Grikelân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Guernsey]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Hongarije]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Ingelân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Itaalje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Jeropeesk Ruslân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Jersey]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kazachstan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kosovo]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kroaasje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Letlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Lychtenstein]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Litouwen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Lúksemboarch (lân)]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Noard-Masedoanje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Moldaavje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Monako]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Montenegro]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Nederlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Noarwegen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Oekraïne]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Poalen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Portegal]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Roemeenje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn San Marino]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Servje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sibearje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Skotlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sloveenje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Slowakije]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Spanje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Osseesje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sweden]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Switserlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Syprus]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tsjechje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Turkije]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Wales]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Wyt-Ruslân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Afganistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Algerije]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Egypte]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Iran]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Israel]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Japan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kirgyzje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Libanon]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Marokko]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Mongoalje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Noard-Koreä]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Oezbekistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sina]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Koreä]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Syrje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tadzjikistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tuneezje]] hn0dq7aaisdni98ar7999of9b1hc9u7 1 31380 1235940 295328 2026-07-21T23:22:42Z Ieneach fan 'e Esk 13292 1235940 wikitext text/x-wiki FA hat yn de nije list fan 2004 Kersebiter. Is Apelfretter in resinter ynsjoch? [[Meidogger:Aliter|Aliter]] 25 feb 2010, 22.47 (CET) :De nammen komme út it N-F wurdboek fan Visser út 1985. Fiel jo frij om de folchoarder fan beide nammen te feroarjen troch omneamen of oars.--[[Meidogger:Swarte Kees|Swarte Kees]] 25 feb 2010, 22.57 (CET) ---- {{Ping|RomkeHoekstra}} Goeie. Hjir is wer in fûgelstobbe foar jo samling. [[Meidogger:Ieneach fan &#39;e Esk|Ieneach fan &#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &#39;e Esk|oerlis]]) 22 jul 2026, 01.22 (CEST) 7jen11w7xqgk4tfr8lxvoybvhvx0otb 0 32389 1235953 1235042 2026-07-22T15:33:19Z Hurkonides 5270 1235953 wikitext text/x-wiki [[Ofbyld:Windmotor Mirns 12c.JPG|thumb|275px|''Wynmotor Mirns oan de súdgrins fan Gaasterlân, it Iselmar'']] [[Ofbyld:Sicht fan Hegeburgsterwei nei Iselmar (Gaasterlân).JPG|thumb|275px|''Sicht fan Hegeburgsterwei nei de [[Iselmar]].'']] [[Ofbyld:Kitesurfers by it Murnser Klif.JPG||thumb|275px|''Kitesurfers by it [[Murnser Klif]].'']] {{Of|de lânstreek Gaasterlân|de eardere gemeente|Gaasterlân (gemeente)}} '''Gaasterlân''' is in [[krite]] yn de [[Súdwesthoeke]] fan de provinsje [[Fryslân]] mei in oerflak fan sa'n 7570 ha. en in east-west lingte fan likernôch 15 kilometer. De krite leit yn de [[Gemeente (bestjoer)|gemeente]] [[De Fryske Marren]]. De eardere gemeenten [[Gaasterlân-Sleat]] en [[Nijefurd]] binne part fan it Gaasterlân. == Geografy == De krite mei syn hichten en bosken foarmet in kontrast mei it foar it measte part flakke greidekarakter fan Fryslân. Dy reliëfs yn it lânskip hieten eartiids gaasten of [[Geast (sân)|geasten]]. Geasten binne yn de [[Saalien]]-[[iistiid]] opdreane [[balstienliem]]rêgen, oerdekt mei in laach deksân. De leger lizzende dielen fan Gaasterlân hawwe in feanige ûndergrûn fan inkelde desimeters klaai oerdutsen. Ut reden fan de [[sânferstowing]]en hjir en op oare plakken yn [[Nederlân]] hat [[Steatsboskbehear]] it gebiet om 1900 hinne beplante mei bosk. De balstienhichten foarmje in natuerlike [[seewarring]] tsjin it wetter fan de âlde [[Sudersee]] en foar de [[Iselmar]] fan no. Ien dêrfan is it [[Murnser Klif]]. It heechste punt fan Gaasterlân leit sa'n 12,70 meter boppe [[Normaal Amsterdamsk Peil|NAP]] súdwestlik fan [[Aldemardum]] oan de râne fan it [[Jolderenbosk]]. Dêr stiet in [[loftwachttoer]] dy't jin in moai útsjoch oer lân en see besoarget. Oare bosken yn it Gaasterlân binne de [[Bremer Wyldernis]] en it [[Lycklamabosk]]. Plakken yn Gaasterlân binne: [[Aldemardum]], [[Bakhuzen]], [[Riis]], [[Nijemardum]], [[Sondel]], [[Warns]] en [[Laaksum]]. == Skiednis == Yn it [[Rysterbosk]], eigendom fan it [[It Fryske Gea]], is in [[hunebed|stíennen]] oerbliuwsel fan de [[trachterbekerkultuer]] fûn. Dat hunebed (of stienkiste) tsjûget fan de iere bewenning fan de kontrei. Ek binne der fynsten út de iere [[Midsiuwen]] bekend, wylst de doarpen Mirns, Harich en Wykel al yn de [[12e iuw|12e]] en [[13e iuw]] neamd wurde. De delsettingen ûntstienen oan de râne fan it hege gebiet. Alde- en Nijemardum krigen it karakter fan in [[esdoarp]], Harich waard in [[lintdoarp]]. It sintrale hege sângebiet wie meast heide, de lege kriten wienen allinnich gaadlik foar jacht op wyld, fiskjen en as healân. De konflikten tusken [[Skieringers en Fetkeapers]] binne net oan Gaasterlân foarby gien. De lizzing tusken [[Starum]] en [[Sleat (stêd)|Sleat]], yn de midsiuwen wichtige plakken, en de ferdieldens tusken de hearen fan it kontrei sels, brochten Gaasterlân plondering en brân, sa as yn Harich, Sondel en Wikel. Ek de 16e iuwske striid tusken de Geldersen en Saksen en de neisleep dêrfan spile hjir. Yn de rêstiger tiid nei 1600 koe Balk, dat opkaam wie oan [[De Luts]] by de oergong fan de wei Harich-Wikel, him ûntjaan ta haadplak fan de [[gritenij]].Yn de 17e- en 18e iuw gie de ûntginning oan de rânen fierder en it hegere midden waard starichoan mear beboske. Op de kaart fan [[Schotanusatlas|Schotanus]] (1664) binne noch mar in pear boskjes te sjen, û.o. by Balk en Wikel. Yn de [[19e iuw]] is it foaral de famylje [[Van Swinderen]], fan it Hûs Riis, dy't in soad dien hat foar dike- en boaiemferbettering (û.o. troch [[terpmodderje]]n) en dy't boskbou stimulearre. Iikskille [[Fûgelflappe|snip- en klysterflappe]] wienen foar de arbeiders en lytse boeren in wichtige boarne fan byfertsjinst. Nei 1900 hat de 'Mij Gaasterlân' in protte bosk kappe, fral tusken [[Bakhuzen]] en Riis. Boulân en greide kamen dêr foar yn it plak en iik en fûgels waarden fan minder belang. Oare wichtige saken wienen noch de ynkertiering fan [[Belgje|Belgyske]] flechtelingen [[Earste Wrâldkriich|yn 1914-1918]] en de fêstiging fan in [[V2-raket|V2-rakette]]basis yn 1944/45. Nei de [[Twadde Wrâldkriich]] krige de âlde namme Wyldemerk in nije klank doe't der in [[Ambonezekamp]] mei dy namme kaam op 1 km westlik fan [[Kippenburch]]. It isolemint naam nei de oarloch hurd ôf; Gaasterlân is net mear it 'aparte' gebiet fan eartiids. == Galery == <gallery> Ofbyld:Sicht fan Riisterbosk nei Bakhuzen.JPG|Sicht fan Riisterbosk nei Bakhuzen.JPG Ofbyld:Sicht fan Hegeburgsterwei nei Iselmar en Bakhuzen (Gaasterlân).JPG|Sicht fan Hegeburgsterwei nei Iselmar en Bakhuzen Ofbyld:Sicht fan Bakhuzen op Riisterbosk.JPG|Sicht fan Bakhuzen op Riisterbosk Ofbyld:Iselmar by it Murnser Klif.JPG|Iselmar by it Murnser Klif Wyldemerk, natuurgebied in Gaasterland. 27-04-2026. (actm.) 16.jpg|[[:nl:Wyldemerk (natuurgebied)|Wyldemerk (natuurgebied)]] </gallery> {{boarnen|boarnefernijing= {{EvF|Gaasterland}} }} [[Kategory:Gaasterlân| ]] [[Kategory:Diel fan Fryslân]] [[Kategory:Geografy fan Himmelumer Aldefurd]] [[Kategory:Geografy fan Nijefurd]] [[Kategory:Geografy fan Súdwest-Fryslân]] [[Kategory:Geografy fan Gaasterlân (gemeente)]] [[Kategory:Geografy fan Gaasterlân-Sleat]] [[Kategory:Geografy fan De Fryske Marren]] iv60flne7wxeubebfb30r87796lictk 0 32505 1235955 1234543 2026-07-22T15:52:42Z Agnes Monkelbaan 19047 /* Ofbylden */ 1235955 wikitext text/x-wiki {{Plantesoarte| | Namme= kantroas | Ofbyld= [[File:Divlja ruza grm 270508.jpg|250px]] | Ryk= [[planten]] (''Plantae'') | Stamme= [[blêdplanten]] (''Euphyllophyta'') | Klasse= [[bedutsensieddigen]] <br>&nbsp;&nbsp;&nbsp;(''Angiospermae'') | Skift= [[roaseftigen]] (''Rosales'') | Famylje= [[roazen (famylje)|roazen]] (''Rosaceae'') | Skaai= [[roazen (skaai)|roazen]] (''Rosa'') | Wittenskiplike namme= Rosa canina | Beskriuwer, jier= [[Linnaeus]], 1753 | IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] | lânkaart= }} De '''kantroas''', ''kantsjeroas'', ''kantsjebeam'' (''Rosa canina''; Nederlânsk: ''Hondsroos'') is in yn de [[Benelúks]] yn de natoer foarkommende [[Roazen|roas]] út de famylje ''Rosa caninae''. De strûk komt foar yn [[Jeropa]], Noardwest-[[Afrika]] en Súdwest-Aazje. Yn Noard-Amerika is de plant ynbrocht. De plant is foar it earst wittenskiplik beskreaun troch [[Carolus Linnaeus|Linaeus]] yn 1753. ==Beskriuwing== De strûk wurdt 1 oant 3 meter heech. De blêden en tûken binne grien of kinne somtiden út in readens skine en hawwe gjin klieren oan de ûnderkant. De [[stikel (botany)|stikels]] binne meast heakfoarmich bûgd. Rosa canina 'Assisiensis' is in kultivar sûnder toarnen. De kantroas bloeit yn juny en july mei 4-6 cm grutte, wite of rôze [[blom (plant)|blommen]]. De [[kroanblêd]]en binne folle langer as de [[Tsjelk (blom)|tsjelkblêden]]. De frucht is in ovale, read-oranje, 1,5-2 cm grut [[kantsje]]s. De sieden kinne har sûnder befruchting ([[apomiksy]]) ûntjaan. Dizze roas komt foar op grûn dêr't wat yn sit, net al te soere, net al te tsjustere plakken. Mei syn stikels beskermet er him tsjin fretterij. De kantroas komt benammen oan [[bosk]]rânen, yn hagen en yn strewiel foar. De blommen wurde fan [[bijen]] bestowd, de kantsjes wurde graach iten yn de moannen desimber, jannewaris en febrewaris, troch allerhanne fûgels, sa as de [[readwjuk]] en de [[fjildlyster]]. Op de kantroas komt de [[Diplolepis rosae|bedeguaargal]] foar, in woekering feroarsake troch de [[galbrimzen|galbrims]] ''Diplolepis rosae''. == Namme == It elemint ''honds-'' (hûn) dat yn in protte talen oan de namme fan dizze roas hinget, stammet út de antike genêskunde: de plant waard brûkt tsjin [[hûnsdûmens]] (rabiës). '''Nammen yn oare talen''' * [[Dútsk]]: Hundsrose * [[Ingelsk]]: Dog Rose * [[Frânsk]]: Églantier, Rosier des chiens, "hûneroas". * [[Sweedsk]]: ''stenros'', "stienroas." * [[Noarsk]]: ''steinnype'', "stiennen heup." * [[Deensk]]: ''hunderose'', "hûneroas." * [[Azerbeidzjaansk]]: ''itburunu'', "hûnenoas." == Tapassing == Fan de kantsjes wurdt ûnder oaren [[jam]] en sjerp makke. Dizze jam befettet in soad [[Asorbinesoer|fitamine C]]. Fierders sit der ek [[karoteen]], [[Tiamine|fitamine B1]] en [[riboflavine|fitamine B2]] yn. De plant is teffens ryk oan beskate [[anti-oksidant]]en. en is wol tylt foar boppeneamde produkten, fral yn tiden fan tekoarten of yn oarlochstiid. Yn de [[Fietnamkriich]], waard ''Rosa canina'' wol drûge troch soldaten en yn tabak dien. It smoken joech in myld hallúsinogeen effekt en abnormale dreamen.<ref>Ninh, Bao: ''The Sorrow of War'', 1995</ref> == Ofbylden == <gallery> Ofbyld:Rosa canina 6.JPG|''Kantroas, blom'' Ofbyld:Rosa canina.jpg|''Kantroas, kantsjes'' Ofbyld:Rosa_rubiginosa_hips.jpg|''Kantsjes'' Ofbyld:Rosa canina throns.jpg|''[[Toarn (plant)|Stikels]]'' Ofbyld:Diplolepis rosae 08 ies.jpg|''Bedeguaargal'' Bloem van een Rosa canina 01-06-2026. (actm.).jpg|blom </gallery> {{boarnen|boarnefernijing= <references/> * Wikipedia nl:''Hondsroos'' }} {{commonsBalke|Rosa canina}} [[Kategory:Plantesoarte]] [[Kategory:Roas (skaai)]] [[Kategory:Lânseigen floara yn Abgaazje]] [[Kategory:Lânseigen floara yn Albaanje]] [[Kategory:Lânseigen floara yn Andorra]] [[Kategory:Lânseigen floara yn Armeenje]] [[Kategory:Lânseigen floara yn Azerbeidzjan]] [[Kategory:Lânseigen floara yn Belgje]] [[Kategory:Lânseigen floara yn Bosnje-Hertsegovina]] [[Kategory:Lânseigen floara yn Bulgarije]] [[Kategory:Lânseigen floara yn Denemark]] [[Kategory:Lânseigen floara yn Dútslân]] [[Kategory:Lânseigen floara yn Eastenryk]] [[Kategory:Lânseigen floara yn Estlân]] [[Kategory:Lânseigen floara yn Fatikaanstêd]] [[Kategory:Lânseigen floara yn Finlân]] [[Kategory:Lânseigen floara yn Frankryk]] [[Kategory:Lânseigen floara yn Fryslân]] [[Kategory:Lânseigen floara yn Georgje]] [[Kategory:Lânseigen floara yn Gibraltar]] [[Kategory:Lânseigen floara yn Grikelân]] [[Kategory:Lânseigen floara yn Guernsey]] [[Kategory:Lânseigen floara yn Hongarije]] [[Kategory:Lânseigen floara yn Ierlân]] [[Kategory:Lânseigen floara yn Ingelân]] [[Kategory:Lânseigen floara yn Itaalje]] [[Kategory:Lânseigen floara yn Jeropeesk Ruslân]] [[Kategory:Lânseigen floara yn Jersey]] [[Kategory:Lânseigen floara yn de Kanaryske Eilannen]] [[Kategory:Lânseigen floara yn Kazachstan]] [[Kategory:Lânseigen floara yn Kosovo]] [[Kategory:Lânseigen floara yn Kroaasje]] [[Kategory:Lânseigen floara yn Letlân]] [[Kategory:Lânseigen floara yn Lychtenstein]] [[Kategory:Lânseigen floara yn Litouwen]] [[Kategory:Lânseigen floara yn Lúksemboarch (lân)]] [[Kategory:Lânseigen floara yn Malta]] [[Kategory:Lânseigen floara yn Man]] [[Kategory:Lânseigen floara yn Noard-Masedoanje]] [[Kategory:Lânseigen floara yn Moldaavje]] [[Kategory:Lânseigen floara yn Monako]] [[Kategory:Lânseigen floara yn Montenegro]] [[Kategory:Lânseigen floara yn Nederlân]] [[Kategory:Lânseigen floara yn Noard-Ierlân]] [[Kategory:Lânseigen floara yn Noarwegen]] [[Kategory:Lânseigen floara yn de Oekraïne]] [[Kategory:Lânseigen floara yn Poalen]] [[Kategory:Lânseigen floara yn Portegal]] [[Kategory:Lânseigen floara yn Roemeenje]] [[Kategory:Lânseigen floara yn San Marino]] [[Kategory:Lânseigen floara yn Servje]] [[Kategory:Lânseigen floara yn Sibearje]] [[Kategory:Lânseigen floara yn Skotlân]] [[Kategory:Lânseigen floara yn Sloveenje]] [[Kategory:Lânseigen floara yn Slowakije]] [[Kategory:Lânseigen floara yn Spanje]] [[Kategory:Lânseigen floara yn Súd-Osseesje]] [[Kategory:Lânseigen floara yn Sweden]] [[Kategory:Lânseigen floara yn Switserlân]] [[Kategory:Lânseigen floara yn Syprus]] [[Kategory:Lânseigen floara yn Tsjechje]] [[Kategory:Lânseigen floara yn Turkije]] [[Kategory:Lânseigen floara yn Wales]] [[Kategory:Lânseigen floara yn Wyt-Ruslân]] [[Kategory:Lânseigen floara yn Algerije]] [[Kategory:Lânseigen floara yn Irak]] [[Kategory:Lânseigen floara yn Iran]] [[Kategory:Lânseigen floara yn Israel]] [[Kategory:Lânseigen floara yn Jordaanje]] [[Kategory:Lânseigen floara yn Libanon]] [[Kategory:Lânseigen floara yn Marokko]] [[Kategory:Lânseigen floara yn Oezbekistan]] [[Kategory:Lânseigen floara yn Palestina]] [[Kategory:Lânseigen floara yn Syrje]] [[Kategory:Lânseigen floara yn Tuneezje]] [[Kategory:Lânseigen floara yn Turkmenistan]] [[Kategory:Eksoat yn de Feriene Steaten]] [[Kategory:Eksoat yn Kanada]] 83mnv2nu30sc5qkms3gj4nu12s1xlmq 10 37912 1235853 373375 2026-07-21T16:04:40Z CommonsDelinker 353 Flag_of_Cape_Verde.svg ferfongen troch [[c:File:Flag_of_Cape_Verde_(10-17).svg|Flag_of_Cape_Verde_(10-17).svg]] (troch [[c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] om't: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR3|Criterion 3]] (obvious error) · Government 1235853 wikitext text/x-wiki [[Ofbyld: Flag of Cape Verde (10-17).svg|20px|Flagge fan Kaapverdje]]&nbsp;[[ Kaapverdje | CPV]]<noinclude> [[Kategory:Berjochten Flagge mei YOK-Koade|{{PAGENAME}}]] </noinclude> j3sq9q7jhf4ms3prekwl0p6wyn66s9n 0 38210 1235961 1225327 2026-07-22T17:28:58Z Drewes 2754 red. 1235961 wikitext text/x-wiki [[Ofbyld:Jan Bruegel (I) - Bouquet of Flowers in a Ceramic Vase.jpg|thumb|[[Jan Brueghel de Alde]] (1568-1625), ''Boeket'' (1599), in ier foarbyld fan in stillibben.]] In '''stillibben''' is in artistike komposysje (skilderij, tekening, foto), fierwei it meast fan in (dea) foarwurp. It giet dan om objekten út de natoer sa as iten, blommen, planten, stiennen of skelpen; of troch minsken makke alledeistige dingen sa as fasen, potsjes en pansjes, munten, boeken, tabaksdoazen, ensafuorthinne. De oarsprong fan it stillibben leit al yn de midsiuwen en ek yn de Grykske- en Romeinske âldheid waarden sy al makke. It stillibben joech de keunstner fan dy tiid mear frijheid fan komposysje en kleurgebrûk as yn it gefal fan in portret of in lânskip, dêr't de komposysje en kleurtoan fan fêst leit. Nei 1800 spile dit motyf hoe langer hoe minder in rol.<br /> Stillibbens fan foar 1700 hawwe faak religieuze en/of allegoaryske symboalen. Doetiids ferstiene taskôgers de djippere betsjutting fan sjochtwei foarwurpen better as no. Bygelyks in ''memento mori'', troch in kombinaasje fan in bibel mei in minsklike plasse ôf te byldzjen. == Soarten stillibbens == {| class="wikitable" |----- | style=";background:#efefef;" align="center"| '''Stillibben''' | style=";background:#efefef;" align="center"| '''Soarte stillibben''' | style=";background:#efefef;" align="center"| '''Foarwerpen''' | style=";background:#efefef;" align="center"| '''Symbolyk''' |----- |[[Ofbyld:Heem,_Jan_Davidsz._de_-_A_Richly_Laid_Table_with_Parrots_-_c._1650.jpg|200px]] <small>[[Jan Davidsz. de Heem]]</small> | '''Pronkstillibben''' | Kostberheden en bysûndere fruchten | Rykdom, wielde |----- |[[Ofbyld:Anthonius Leemans - Stilleven met een exemplaar van De Waere Mercurius.jpg|200px]] <small>''Stillibben mei in eksimplaar fan<br />De Waere Mercurius, in nijsblêd<br />oer [[Maarten Harpertssoan Tromp|Tromp]] syn oermastering fan trije<br />Ingelske skippen op 28 juny 1639,<br />en in gedicht oer de skuonmakker<br />dy't it wurk fan [[Apelles (schilder)|Apelles]] mispriizget'',<br />1655, [[Anthonius Leemans]]</small> | '''Oerwinningsstillibben''' | Hjerring, bôle, bier | De nasjonale ekonomy, sunichheid en flyt |----- |[[Ofbyld:Abraham van Beyeren - Banquet Still Life - Google Art Project.jpg|200px]] <small>''Banket stillibben'', 1667,<br />[[Abraham van Beijeren]]</small> | '''Banketsje''' | Foarwerpen en iten dy't by in miel hearre | Mooglik in oamoediging ta matichheid, of in ferwizing nei it Lêste Jûnsmiel. Kin ek rykdom werjaan. |----- | [[Ofbyld:Pieter_Claesz_002b.jpg|200px]] <small>''[[Vanitas]]'', 1630, [[Pieter Claesz]]</small> | '''[[Vanitas]]''' | Skedels, dôve kearsen, ferwyklge blommen, fergiene boeken, omfallen glêzen | Idelheid en sinleasheid fan ierdsk besit of it ''[[memento mori]]'' |----- |[[Ofbyld:Cornelis Norbertus Gysbrechts 005.jpg|Trompe l'œil|200px]] <small>''Trompe l'œil'',<br />[[Cornelis Norbertus Gysbrechts]]</small> | '''Synbedrager of ''[[Trompe-l'oeil]]''''' | Samling foarwerpen út it deistich libben dy't libbensecht lykje, bygelyks in rek mei brieven, pennen, skjirren en sokssawat. | &nbsp; |----- |[[Ofbyld:Hans Bollongier - Stilleven met bloemen.jpg|200px]] <small>''Stilleven met bloemen'', 1639,<br />[[Hans Bollongier]]</small> | '''Blomstillibben''' | Allerhanne blommen, somtiids fan ynsekten (flinters, krobben) omjûn. | Faaks fergonklikens, mar ek bewûndering foar de skepping |----- | <small>[[Alexander Coosemans]]</small> | '''Fruitstillbben''' | Allerhanne fruchten | Oerfloed en fruchtberheid |----- |[[Ofbyld:David Teniers d. J. 006.jpg|200px]] <small>[[David Teniers de Jonge]]</small> | '''Wittenskipsstillibben''' | Boeken, passers, wrâldbol, sânrinners | Geleardens, de oerwinning fan de wittenskip |----- |[[Ofbyld:Jan Weenix - Een aap en een hond bij dood wild.jpg|200px]] <small>In aap en in hûn by dood wild'',<br />1714, [[Jan Weenix]]</small> | '''Jachtstik''' | Deade fazanten, dowen, harten en oar wyld | &nbsp; |----- |[[Ofbyld:Banquet Still Life, Adriaen van Utrecht, 1644 - Rijksmuseum.jpg|200px]] <small>''Stilleven'', 1644, [[Adriaen van Utrecht]]</small> | '''Muzykynstruminten''' | &nbsp; | &nbsp; |----- |[[Ofbyld:Adriaenssen Still life with shrimps.jpg|200px]] <small>''Stillibben'', 1641, [[Alexander Adriaenssen]]</small> | '''Merk- en keukenstikken''' | Fleis, fisk, griente en fruit | &nbsp; |----- | | '''Religieus''' | Rozekrânse, kroan, wijreekfet, fisk | Ferwizing nei [[Bibel]]ske ferhalen |----- |[[Ofbyld:Jan van de Velde II - Stilleven met roemer.jpg|200px]] <small>''Stillibben me romer, fluit, ierden krúk<br />en pipen'', 1651, [[Jan Jansz van de Velde]]</small> | '''Religieus''' | Nôtieren, druvetrosse en [[romer (wynglês)|romer]] wyn | Ferwizing nei [[Jezus (tradisjoneel-kristlik)|Kristus]] |----- |[[Ofbyld:Abraham van Beyeren - Stilleven.jpg|200px]] <small>''Stilleven'', [[Abraham van Beijeren]]</small> | '''Religieus''' | Appel of sinesappel | Ferwizing nei de [[erfsûnde]] |} ==Gouden Iuw== [[Ofbyld:Luttichuys, Isaac - Still Life with Bread and Wine Glass - 17th c.jpg|thumb|Stillibben mei wynglês fan [[Simon Luttichuys]], [[Hamburger Kunsthalle]]]] [[Ofbyld:Juriaen van Streek 002.jpg|thumb|left|Stillibben fan [[Juriaan van Streek]]]] Yn de [[Gouden Iuw]] belibbe de produksje fan stillibbens yn Nederlân en Flaanders in hichtepunt. Grutte masters wiene yn dat tiidrek [[Jan Jansz. den Uyl]], [[Willem Kalf]], [[Pieter Claesz]], en [[Willem Claeszoon Heda]]. Oaren wiene [[Clara Peeters]], [[Melchior de Hondecoeter]], [[Pieter de Ring]], [[Pieter Boel]], [[Jacob van Hulsdonck]], [[Maerten Boelema de Stomme]], [[Harmen Steenwijck]], [[Pieter Steenwijck]], [[Karel Slabbaert]], [[Adriaen van Utrecht]], [[Elias Vonck]], [[Albert Vinckenbrinck]], [[Jacques de Ville]], [[Jan Treck]], [[Roelant Savery]], [[Frans van Schooten]], [[Hendrick Gerritsz. Pot]], [[Carstian Luyckx]], [[Joos de Momper]], [[Cornelis Kick]], [[Cornelis Brisé]], [[Pieter van den Bosch]], [[Johannes Borman]], [[Osias Beert de Oudere|Osias Beert]], [[Floris van Dyck]], [[Abraham Brueghel]] en [[Nicolaes Gillis]]. <!--{| class="wikitable" ! [[Isaac Luttichuys]]!![[Juriaen van Streek]]!![[Karel Slabbaert]] |- | style="text-align:center" |[[Ofbyld:Luttichuys, Isaac - Still Life with Bread and Wine Glass - 17th c.jpg|thumb|Stilleven met wijnglas door [[Simon Luttichuys]], [[Kunsthalle Hamburg]]]] | style="text-align:center" |[[Ofbyld:Juriaen van Streek 002.jpg|thumb|left|Stilleven door [[Juriaen van Streek]]]] | style="text-align:center" |[[Ofbyld:Karel Slabbaert - A toebackje still life.jpg|thumb|Toebackje, monochroom stilleven door [[Karel Slabbaert]],1641]], |}--> ==Blomstillibbens== [[Ofbyld:Snyders, Frans - Grapes in a basket and roses in a vase.jpg|thumb|left|Stillibben fan [[Frans Snyders]]]] [[Ofbyld:Still-life-1628.jpg|thumb|Stillibben fan [[Balthasar van der Ast]]]] Masters fan it blomstillibben wiene [[Roelant Savery]], [[Ambrosius Bosschaert de Oude]], [[Jan Brueghel de Oude]], [[Balthasar van der Ast]], [[Jan Davidsz. de Heem]], [[Evert van Aelst]], [[Maria van Oosterwijck]], [[Rachel Ruysch]], [[Jan van Huysum]], [[Jan van Os]]. == Sjoch ek == [[Henk Helmantel]], stillibbenskilder en ien fan de [[Noardlike realisten]]. {{clear}} == Keppelings om utens == * {{nl}} Schilderijen-site.nl: [https://www.schilderijen-site.nl/encyclopedie/stillevens/ Stillibbens] * {{nl}} {{aut|Bart Verschaffel}} in De Witte Raaf: [http://www.dewitteraaf.be/DWRartikels/WR67Stilleven.htm ''De beeldruimte van het stilleven (van Cotàn tot Coorte)''] {{Commonscat|Still life paintings}} [[Kategory:Skilderkeunst]] cgke52gge6jiitucuw4041h6305h8tx 10 38512 1235855 1045755 2026-07-21T16:14:05Z CommonsDelinker 353 Flag_of_Cape_Verde.svg ferfongen troch [[c:File:Flag_of_Cape_Verde_(10-17).svg|Flag_of_Cape_Verde_(10-17).svg]] (troch [[c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] om't: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR3|Criterion 3]] (obvious error) · Government 1235855 wikitext text/x-wiki [[Ofbyld:Flag of Cape Verde (10-17).svg|20px]] [[Kaapverdje]]<noinclude> [[Kategory:Berjochten Flagge mei Lân-oantsjutting|CPVf]] </noinclude> h5d55rfkpjom9d5m4wfzxc4c0rvvg4l 0 39189 1235945 1177416 2026-07-22T05:56:56Z RomkeHoekstra 10582 Ek hjir it fersin dat de brêge by it tolhûs it Skilige Pypke wie. Dat is net sa. It Skilige Pypke lei in stik súdliker en is no in trochgong fan 'e Goddeloaze Singel ûnder de Sintrale As. De Goddeloaze Singel rint eins by de grins lâns fan Feanwâlden oer it doarpsgebiet fan 'e Falom. Fierder wat tekst tafoege oer it Skilige Pypke, de oanlis fan 'e Sintrale As en de bou fan it Goddeleas Fiersicht. 1235945 wikitext text/x-wiki [[Ofbyld:Goddeloaze Singel-1.jpg|thumb|De Goddeloaze Singel]] De '''Goddeloaze Singel''' of '''Schwartzenbergs Reed''' is in paad tusken [[Feanwâlden]] en [[de Falom]], dat eartiids ferskate [[kleaster]]s en merken mei inoar ferbûn. [[Ofbyld:Tekening van brug bij het tolhuis - Akkerwoude - 20005398 - RCE (cropped).jpg|thumb|left|Tekening it brechje oer de Falomsterfeart by it tolhûs ([[Ids Wiersma]].]] [[Ids Wiersma]] skildere it Goddeleaze Tolhûs, it skilderij hinget yn de Aldheidkeamer fan [[Dantumadiel]] Oer de Goddeleaze Singel besteane meardere [[folksferhalen]]. Sa skriuwt [[Waling Dykstra]] oer in bewenner fan it Goddeleaze Tolhûs dy't in soad misdieden plege en dêr ryk mei waard. Dr. [[Jacob Botke]] jout yn "De gritenij Dantumadiel" (1932) in ferklearring foar de namme 'Goddeleas'. Sa soe by de Goddeleaze Singel en it Goddeleaze Tolhûs in Romke Harkes wenne ha, dy't de bynamme ''goddeleas'' krige omdat der sa omraken flokt waard. In oar tige bekend ferhaal is de sêge oer it [[Skilige Pypke#It spûk fan it Skilige Pypke|spûk fan it Skilige Pypke]]. De ferhalen oer in spûk wiene oant yn 'e 20 iuw de oanlieding dat minsken nachts net oer it Skilige Pypke doarsten om 't se benaud wiene it spûk fan it Skilige Pypke tsjin te kommen. It [[Skilige Pypke]] wie oant 2015 in lytse brêge oer de [[Singelsfeart]] op de âlde wei fan Feanwâlden (Oastwei) nei [[de Westereen]] (Boppewei). Dat brechje waard yn it ramt fan 'e oanlis fan 'e [[Sintrale As]] ôfbrutsen en op it plak fan 'e eardere brêge is hjoed-de-dei in smelle tunnel ûnder de Sintrale As troch. Tichteby it eardere brechje stiet hjoed-de-dei it Goddeleas Fiersicht, in útsjochtoer út 2018. == Skiednis == De Goddeleaze Singel wie eartiids in wichtich paad fan noard nei súd. Yn in oarkunde út [[1453]] wurdt skreaun oer it begeanber meitsjen fan twa hannelpaden. De iene rûn fan [[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]] nei it [[Barrakonvint]] yn [[Burgum]], de oare fan [[Dokkum]] nei [[Smelle Ie]]. De Goddeleaze Singel rûn troch sompen en wie net oeral ferhurde, en sa is it noch. Skriuwer [[S.J. van der Molen]] hat útsocht hoe't de rûte fan [[Broeksterwâld]] nei Smelle Ie rûn hat: * Fan [[Ikkerwâld]] (no [[Damwâld]]) nei it tolhûs yn it suden. Hjir lizze natuergebieten as de [[Houtwiel (Dantumadiel)|Houtwiel]], it tolhûs bestiet net mear, der stiet no in nije wente. * Fan it Skilige Pypke nei De Swette by [[Kûkherne]]. It ûnferhurde paad rint hjir fierder troch de greiden, west fan 'e [[Kûkhernster Feart]] oant de [[Grinzer Strjitwei]]. * Westoan oer de Simmerdyk en súdoan oer de Kleasterloane nei Burgum. * Fan it oerbliuwsel fan it Barrakonvint, de [[Krústsjerke (Burgum)|Krústsjerke]], fierder oer it [[Prinses Margrietkanaal]] (eartiids de [[Burgumerdaam]]) nei [[Sumar]]. * Fan Sumar nei [[Nyegea]] en dan oer de Kilometerwei en letter de Hegewei oer de [[Kletsterfeart]] nei [[Smelle Ie]]. {{Boarnen|boarnefernijing= * {{Aut|M.P. van Bijtenen}} - Frieslands Middeleeuwse Marktrechten (Ljouwert, z.j.) -------- * [[Ljouwerter Krante]] d.d. 1 maart 1941: [http://www.dekrantvantoen.nl/vw/article.do?id=LC-19410301-9001&vw=org&lm=goddeloz%2Csingel Wat voorbij is... De Goddelooze Singel] * Ljouwerter Krante 22 septimber 1998: [http://www.dekrantvantoen.nl/vw/article.do?id=LC-19980922-16002&vw=org&lm=moordverhal%2Cspok%2Csted%2Crond%2Cgoddelos%2Ctolhuis Moordverhalen spoken nog steeds rond het Goddeloos Tolhuis] }} [[Kategory:Feanwâlden]] [[Kategory:Folksferhaal]] [[Kategory:Wei yn Fryslân]] [[Kategory:Geografy fan Dantumadiel]] ko60yrcx6vl05xg6rs29oyjlh9dvqt6 0 39524 1235753 1068212 2026-07-20T19:23:13Z Drewes 2754 [[]] 1235753 wikitext text/x-wiki [[Ofbyld:Mr. Auke Bloembergen (1838-1901),.jpg|thumb|''Auke Bloembergen'' (1838-1901)]] '''Auke Ez. Bloembergen''' ([[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]], [[1839]] - dêre, [[20 maaie]] [[1901]]) wie [[rjochtsgelearde]], [[deputearre]] en keamerlid. Hy wie troud mei J.E. Singels. Op [[18 septimber]] [[1856]] waard hy oan de [[Universiteit Leien|hegeskoalle yn Leien]] ynskreaun as studint yn de Rjochten. Yn [[1861]] folge promoasje op it proefskrift ''Over papier aan toonder''. Hy waard yn [[1887]] lid fan Provinsjale Steaten fan Fryslân, yn [[1888]] lid fan Deputearre Steaten, en letter lid fan de [[Earste Keamer]]. In soad jierren wie hy lid fan de frijmitselderslôzje [[Lôzje ''De Friesche Trouw''|"De Friesche Trouw"]], en ek yn it haadbestjoer fan de Nederlânske Frijmitselderij hie er in foaroansteand plak. Hy joech mei oaren de oansetten ta oprjochting fan in ambachtsskoalle yn Ljouwert. Yn it 15-jierrich tinkboek fan de skoalle stiet syn portret. Hy besoarge de útjefte fan J. van der Veen, ''Memorie van eisch in hooger beroep'', yntsjinne by it gerjochtshof yn Ljouwert, troch tsjerkefouden fan de Nederlânsk-herfoarme gemeente yn Oosterend (Ljouwert, selde jier); wurke mei oan it Rapport oangeande it Toynbeewerk fanwege it Nut; en yn 1892 ferskynde syn ynliedend wurd op it iuwfeest fan it Nutsdepartemint Ljouwert. == Sjoch ek == * [[Bloemberg(en) (laach)]] {{boarnen|boarnefernijing= * Nieuw Nederlandsch Biografisch Woordenboek (NNBW), ''Bloembergen, Auke Ez.'' * ''Stads- en Dorpskroniek van Friesland'', (Ljouwert 1932) II, Register; * ''[https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010596081:mpeg21:a0002 Binnenland. Leeuwarden, 21 mei. Stadsnieuws. Mr. Auke Bloembergen †]'', [[Ljouwerter Krante]], 22 maaie 1901; * ''[https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010596083:mpeg21:a0002 Binnenland. Leeuwarden, 23 mei. Stadsnieuws. Uitvaart van mr. Auke Bloembergen]'', Ljouwerter Krante, 24 maaie 1901. }} {{DEFAULTSORT:Bloembergen, Auke}} [[Kategory:Frysk abbekaat]] [[Kategory:Frysk rjochtsgelearde]] [[Kategory:Frysk politikus]] [[Kategory:Frysk deputearre]] [[Kategory:Earste Keamerlid]] [[Kategory:Frysk frijmitselder]] [[Kategory:Persoan berne yn Ljouwert]] [[Kategory:Persoan stoarn yn Ljouwert]] [[Kategory:Persoan berne yn 1839]] [[Kategory:Persoan stoarn yn 1901]] jmai3i1rjx5ubwrn0lxfn9exiv46q5i 0 39532 1235868 1177104 2026-07-21T22:24:23Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN-skema 1235868 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme=ka |Ofbyld= [[File:Coloeus monedula -Ham Common, London Borough of Richmond upon Thames, England-8.jpg|250px]] |lûd=[[File:Corvus monedula calls.ogg|250px]] |Ryk= [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse= [[fûgels]] (''Aves'') |Skift= [[moskeftigen]] (''Passeriformes'') |Famylje= [[kriefûgels]] (''Corvidae'') |Skaai= [[kaen]] (''Coloeus'') |Wittenskiplike namme= Coloeus monedula |Beskriuwer, jier= [[Linnaeus]], 1758 |IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] ---- |lânkaart=[[File:ColoeusMonedulaIUCNver2019-2.png|center|250px]]<small>{{Kolommen2 |Kolom1= '''lânseigen:'''<br>{{Color box|#008000}} [[stânfûgel]] <br>{{Color box|#00FF00}} [[simmerfûgel]]<br>{{Color box|#007FFF}} [[wintergast]] |Kolom2= '''yntrodusearre:'''<br>{{Color box|#FFFF00}} [[eksoat]]<br>{{Color box|#FF80FF}} [[útstjerren (biology)|útstoarne]] eksoat }}</small> }} In '''ka''' (ek: toerka of tsjerkka) (''Coloeus monedula'') heart ta de [[kriefûgels]] en is ien fan de lytste leden fan dizze famylje. == Skaaimerken == De grize sydhals en efterholle en de ljochtgrien-grize eachring binne merktekenjend. == Habitat == In Ka mei graach yn stedlik gebiet wêze, mar hâldt ek ta yn bosken mei holle beammen en by rotswanden mei spjalten, dêr't hja yn nestelje kinne. Yn bebouwing nestelje se ek yn skoarstiennen. De Ka libbet yn kloften, dy't benammen winterdeis útgroeie kinne ta koloanjes. == Fiedsel == Kaen ite ynsekten, mar ek sied, nôt en yn de stêd breakrûmen en oar itensôffal. In Ka is in opportunist dy't rûnom frijwat maklik iten fynt. == Gedrach yn finzenskip == Kaen binne yntelliginte fûgels dy't eartiids wol as hûsdier holden waarden en dy't, fral at se jong yn kontakt mei minsken komme, tige nuet wurde kinne. It is tsjintwurdich by wet ferbeaen om kaën te hâlden. Dit is ek net maklik - in Ka is in enerzjike, warbere fûgel dy't yn in kouwe weikwine; at se âlder wurde geane se in soarte fan pearferbining mei harren fersoarger oan. Sy kinne dan sels jaloersk wurde en lulk op oaren reagearje. == Fuortplanting == De 4-5 aaien wurde 16-17 dagen bebret en de jongen fleane nei sa'n 30-35 dagen út. == Fersprieding == Kaen komme yn in it grutste part fan it [[pale-arktysk gebiet]] foar. <gallery> Ofbyld:Kauwklein.jpg Ofbyld:Corvus monedula2.jpg Ofbyld:Jackdaw arp 750pix.jpg Coloeus monedula MHNT.ZOO.2010.11.172.3.jpg |Aaien fan de Ka </gallery> == Keppeling om utens == * [http://www.zwartevogels.nl www.zwartevogels.nl] - Oer gedrach en foarkommen fan krie-eftigen, benammen de Ka * [http://www.sovon.nl/soorten.asp?euring=15600&lang=nl SOVON] - Fersprieding en oantalsûntwikkeling fan de Ka {{Commonscat|Corvus monedula}} {{Boarnen|boarnefernijing= </References> }} [[Kategory:Fûgelsoarte]] [[Kategory:Ka]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Abgaazje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Albaanje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Andorra]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Armeenje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Azerbeidzjan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Belgje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bosnje-Hertsegovina]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bulgarije]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Denemark]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Dútslân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Eastenryk]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Estlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Fatikaanstêd]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Fêreu-eilannen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Finlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Frankryk]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Fryslân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Georgje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Gibraltar]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Grikelân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Guernsey]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Hongarije]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Ierlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Ingelân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Yslân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Itaalje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Jeropeesk Ruslân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Jersey]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Kanaryske Eilannen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kazachstan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kosovo]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kroaasje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Letlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Lychtenstein]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Litouwen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Lúksemboarch (lân)]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Madeara]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Malta]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Man]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Noard-Masedoanje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Moldaavje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Monako]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Montenegro]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Nederlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Noard-Ierlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Noarwegen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Oekraïne]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Poalen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Portegal]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Roemeenje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn San Marino]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Servje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sibearje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Skotlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sloveenje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Slowakije]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Spanje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Osseesje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sweden]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Switserlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Syprus]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tsjechje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Turkije]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Wales]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Wyt-Ruslân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Afganistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Algerije]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Irak]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Iran]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kirgyzje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Libanon]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Marokko]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Mongoalje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Oezbekistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Pakistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sina]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Syrje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tadzjikistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tuneezje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Turkmenistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Yndia]] [[Kategory:Eksoat yn Algerije]] [[Kategory:Eksoat yn Tuneezje]] f6pzu03kufow01eqcwu5xfyh1ucd9ct 0 39613 1235723 1172282 2026-07-20T19:08:35Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN-skema 1235723 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme=iisfink |Ofbyld= [[File:Lapland Longspur - Calcarius lapponicus - Sportittlingur 1.jpg|250px]]<br><small>mantsje</small><br>[[File:Calcarius lapponicus (female) 1996-07-25.jpg|250px]]<br><small>wyfke</small> |lûd= |Ryk= [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse= [[fûgels]] (''Aves'') |Skift= [[moskeftigen]] (''Passeriformes'') |Famylje= [[iisfinkfûgels]] (''Calcariidae'') |Skaai= [[iisfinken]] (''Calcarius'') |Wittenskiplike namme= Calcarius lapponicus |Beskriuwer, jier= [[Linnaeus]], 1758 |IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] ---- |lânkaart=[[File:CalcariusLapponicusIUCN.svg|center|250px]]<small>{{Kolommen2 |Kolom1= {{Color box|#00FF00}} [[simmerfûgel]] <br>{{Color box|#007FFF}} [[wintergast]] |Kolom2= {{Color box|#00FFFF}} [[trochtrekker]]<br>{{Color box|#FF00FF}} [[dwaalgast]] }}</small> }} De '''iisfink''' (''Calcarius lapponicus'') is in fûgel út de famylje [[iisfinkfûgels]] (''Calcariidae'') dy't yn [[toendra]]gebieten briedt en nei it suden lûkt om yn myldere klimaten te oerwinterjen. Dizze fûgel komt foar fan [[Skandinaavje]] oant de [[Beringstrjitte]], [[Kanada]] en [[Grienlân]]. De iisfink wurdt sa'n 16 sm. lang en waacht 19-20 gram. Hy hâldt ta yn rotsige toendragebieten en hy oerwintert yn steppen en omploege ikkers, maar giet ek nei [[Denemark]], [[Nederlân]] en East-[[Ingelân]]. Syn fiedsel bestiet fral út sieden. It lechsel fan de iisfink bestiet út 5-6 readspikkele, griene aaien yn in kûmke op de grûn, dy't yn 11-13 dagen troch it wyfke útbret wurde. De helpleaze, dûnzige jongen kinne nei 11-15 dagen fleane. [[File:IJsgors foeragerend op de grond-4961730.webm|thumb |left|Foerazjearjende iisfink]] [[File:Calcarius lapponicus MHNT.ZOO.2010.11.218 Ikamiut.jpg|thumb|left|Aaien fan de iisfink]] [[Kategory:Fûgelsoarte]] [[Kategory:Iisfink]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Alaska]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Feriene Steaten]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Oekraïne]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Denemark]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Dútslân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Finlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Frankryk]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Fryslân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Grienlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Guernsey]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Ingelân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Jeropeesk Ruslân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Jersey]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kanada]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kazachstan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Mongoalje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Nederlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Noard-Koreä]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Noarwegen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sibearje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sina]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Skotlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Koreä]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sweden]] 0p2too9py088n9sfvpwey98t2e0vusf 1235965 1235723 2026-07-22T17:49:50Z RomkeHoekstra 10582 Tekst útwreide. 1235965 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme = iisfink |Ofbyld = [[Ofbyld:Lapland longspur (53707632426).jpg|250px]]<br><small>mantsje</small><br>[[Ofbyld:Spornammer im Schlichtkleid.jpg|250px]]<br><small>wyfke</small> |lûd = [[Ofbyld:Calcarius lapponicus 30352.wav|250px]] |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift = [[moskeftigen]] (''Passeriformes'') |Famylje = [[iisfinkfûgels]] (''Calcariidae'') |Skaai = [[iisfinken]] (''Calcarius'') |Wittenskiplike namme= Calcarius lapponicus |Beskriuwer, jier= [[Linnaeus]], 1758 |IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] ---- |lânkaart=[[File:CalcariusLapponicusIUCN.svg|center|250px]]<small>{{Kolommen2 |Kolom1= {{Color box|#00FF00}} [[simmerfûgel]] <br>{{Color box|#007FFF}} [[wintergast]] |Kolom2= {{Color box|#00FFFF}} [[trochtrekker]]<br>{{Color box|#FF00FF}} [[dwaalgast]] }}</small> }} De '''iisfink''' (''Calcarius lapponicus'') is in [[fûgel]][[Soarte (taksonomy)|soarte]] út de [[Famylje (taksonomy)|famylje [[iisfinkfûgels]] (''Calcariidae'') dy't yn [[tûndra]]gebieten briedt en nei it suden lûkt om yn mylder klimaat te oerwinterjen. Dizze fûgel komt foar fan [[Skandinaavje]] oant de [[Beringstrjitte]], [[Kanada]] en [[Grienlân]]. == Skaaimerken == De iisfink wurdt sa'n 16 sm. lang en weaget 19-20 gram. It mantsje hat yn it briedkleed in giele snaffel, in swart gesicht, in brede wite mei giele wynbraustreek en in opfallende kastanjebrune nekke. Wyfkes en mantsjes bûten de briedtiid hawwe minder sprekkende kleuren. == Fersprieding == De iisfink komt foar yn rotsige tûndragebieten en briedt fan [[Skandinaavje]] oant de [[Beringstrjitte]], [[Kanada]] en Grienlân. Se oerwinterje yn 'e steppes en ikkers fan 'e [[Oekraïne]] en [[Sibearje]]. Der wurde fiif [[ûndersoarte]]n erkend: * ''C. l. subcalcaratus'': noardlik Kanada en Grienlân. * ''C. l. lapponicus'': noardlik Jeropa en noardlik [[Aazje]]. * ''C. l. kamtschaticus'': noardeastlik Sibearje. * ''C. l. alascensis'': it meast eastlike Sibearje, [[Alaska]] en noardwestlik Kanada. * ''C. l. coloratus'': de [[Komandorski-eilannen]]. === Nederlân === [[Ofbyld:IJsgors foeragerend op de grond-4961730.webm|thumb |left|Foerazjearjende iisfink]] Iisfinken dy't winterdeis yn Nederlân tahâlde binne ôfkomstich út Noard-Jeropa of Grienlân. De fûgel komt yn 'e regel yn lytse oantallen foar en wurdt it meast sjoen as se yn 'e hjerst migrearje. De trek begjint fan healwei septimber oant healwei novimber. Der binne jierren dat de fûgel ynienen yn gruttere oantallen oanwêzich is, lykas yn 2010. Se binne fral sterk oan 'e kust bûn en de measte fûgels binne oan 'e Frysk-Grinslânske waadkust te sjen as se op kwelders en ikkers foerazjearje. == Hâlden en dragen == [[Ofbyld:Calcarius lapponicus MHNT.ZOO.2010.11.218 Ikamiut.jpg|thumb|left|Aaien fan 'e iisfink]] It lechsel fan 'e iisfink bestiet út 4 oant 6 readspikkele, griene aaien yn in kûltsje op 'e grûn, faak by wat begroeiïng. De aaien wurde yn 11 oant 13 dagen troch it wyfke útbret wurde. De jonge fûgels kinne nei 13 oant 15 dagen nei it útkommen fan 'e aaien fleane. Yn it briedseizoen yt de fûgel benammen miggen, larven, krobben, spinnen en wjirms. Winterdeis bestiet it dieet út sied fan nôt, gers en oare plantesoarten. == Status == De wrâldpopulaasje waard yn 2010 rûsd op 119.000.000 oant 140.000.000 folwoeksen fûgels. Oannommen wurdt dat de oantallen tebekrinne. De iisfink hat op 'e [[Reade List]] fan 'e [[IUCN]] de status fan net bedrige (''Least Concern''). {{Boarnen|boarnefernijing= * [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/lapland-longspur-calcarius-lapponicus BirdLife, oproppen 21 july 2026.] * [https://birdsoftheworld.org/bow/species/laplon/cur/introduction Birds of the World, oproppen 21 july 2026.] * [https://ebird.org/species/laplon eBird, oproppen 21 july 2026.] * [https://stats.sovon.nl/stats/soort/18470 Sovon, oproppen 21 july 2026.] {{reflist}} ---- }} [[Kategory:Fûgelsoarte]] [[Kategory:Iisfink]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Alaska]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Feriene Steaten]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Oekraïne]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Denemark]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Dútslân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Finlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Frankryk]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Fryslân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Grienlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Guernsey]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Ingelân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Jeropeesk Ruslân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Jersey]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kanada]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kazachstan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Mongoalje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Nederlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Noard-Koreä]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Noarwegen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sibearje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sina]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Skotlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Koreä]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sweden]] goh85sq4r028qt8fdlvj1lzss02tpbe 1235966 1235965 2026-07-22T17:51:22Z RomkeHoekstra 10582 1235966 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme = iisfink |Ofbyld = [[Ofbyld:Lapland longspur (53707632426).jpg|250px]]<br><small>mantsje</small><br>[[Ofbyld:Spornammer im Schlichtkleid.jpg|250px]]<br><small>wyfke</small> |lûd = [[Ofbyld:Calcarius lapponicus 30352.wav|250px]] |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift = [[moskeftigen]] (''Passeriformes'') |Famylje = [[iisfinkfûgels]] (''Calcariidae'') |Skaai = [[iisfinken]] (''Calcarius'') |Wittenskiplike namme= Calcarius lapponicus |Beskriuwer, jier= [[Linnaeus]], 1758 |IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] ---- |lânkaart=[[File:CalcariusLapponicusIUCN.svg|center|250px]]<small>{{Kolommen2 |Kolom1= {{Color box|#00FF00}} [[simmerfûgel]] <br>{{Color box|#007FFF}} [[wintergast]] |Kolom2= {{Color box|#00FFFF}} [[trochtrekker]]<br>{{Color box|#FF00FF}} [[dwaalgast]] }}</small> }} De '''iisfink''' (''Calcarius lapponicus'') is in [[fûgel]][[Soarte (taksonomy)|soarte]] út de [[Famylje (taksonomy)|famylje]] [[iisfinkfûgels]] (''Calcariidae'') dy't yn [[tûndra]]gebieten briedt en nei it suden lûkt om yn mylder klimaat te oerwinterjen. Dizze fûgel komt foar fan [[Skandinaavje]] oant de [[Beringstrjitte]], [[Kanada]] en [[Grienlân]]. == Skaaimerken == De iisfink wurdt sa'n 16 sm. lang en weaget 19-20 gram. It mantsje hat yn it briedkleed in giele snaffel, in swart gesicht, in brede wite mei giele wynbraustreek en in opfallende kastanjebrune nekke. Wyfkes en mantsjes bûten de briedtiid hawwe minder sprekkende kleuren. == Fersprieding == De iisfink komt foar yn rotsige tûndragebieten en briedt fan Skandinaavje oant de Beringstrjitte, Kanada en Grienlân. Se oerwinterje yn 'e steppes en ikkers fan 'e [[Oekraïne]] en [[Sibearje]]. Der wurde fiif [[ûndersoarte]]n erkend: * ''C. l. subcalcaratus'': noardlik Kanada en Grienlân. * ''C. l. lapponicus'': noardlik Jeropa en noardlik [[Aazje]]. * ''C. l. kamtschaticus'': noardeastlik Sibearje. * ''C. l. alascensis'': it meast eastlike Sibearje, [[Alaska]] en noardwestlik Kanada. * ''C. l. coloratus'': de [[Komandorski-eilannen]]. === Nederlân === [[Ofbyld:IJsgors foeragerend op de grond-4961730.webm|thumb |left|Foerazjearjende iisfink]] Iisfinken dy't winterdeis yn Nederlân tahâlde binne ôfkomstich út Noard-Jeropa of Grienlân. De fûgel komt yn 'e regel yn lytse oantallen foar en wurdt it meast sjoen as se yn 'e hjerst migrearje. De trek begjint fan healwei septimber oant healwei novimber. Der binne jierren dat de fûgel ynienen yn gruttere oantallen oanwêzich is, lykas yn 2010. Se binne fral sterk oan 'e kust bûn en de measte fûgels binne oan 'e Frysk-Grinslânske waadkust te sjen as se op kwelders en ikkers foerazjearje. == Hâlden en dragen == [[Ofbyld:Calcarius lapponicus MHNT.ZOO.2010.11.218 Ikamiut.jpg|thumb|left|Aaien fan 'e iisfink]] It lechsel fan 'e iisfink bestiet út 4 oant 6 readspikkele, griene aaien yn in kûltsje op 'e grûn, faak by wat begroeiïng. De aaien wurde yn 11 oant 13 dagen troch it wyfke útbret wurde. De jonge fûgels kinne nei 13 oant 15 dagen nei it útkommen fan 'e aaien fleane. Yn it briedseizoen yt de fûgel benammen miggen, larven, krobben, spinnen en wjirms. Winterdeis bestiet it dieet út sied fan nôt, gers en oare plantesoarten. == Status == De wrâldpopulaasje waard yn 2010 rûsd op 119.000.000 oant 140.000.000 folwoeksen fûgels. Oannommen wurdt dat de oantallen tebekrinne. De iisfink hat op 'e [[Reade List]] fan 'e [[IUCN]] de status fan net bedrige (''Least Concern''). {{Boarnen|boarnefernijing= * [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/lapland-longspur-calcarius-lapponicus BirdLife, oproppen 22 july 2026.] * [https://birdsoftheworld.org/bow/species/laplon/cur/introduction Birds of the World, oproppen 22 july 2026.] * [https://ebird.org/species/laplon eBird, oproppen 22 july 2026.] * [https://stats.sovon.nl/stats/soort/18470 Sovon, oproppen 22 july 2026.] {{reflist}} ---- }} [[Kategory:Fûgelsoarte]] [[Kategory:Iisfink]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Alaska]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Feriene Steaten]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Oekraïne]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Denemark]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Dútslân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Finlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Frankryk]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Fryslân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Grienlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Guernsey]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Ingelân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Jeropeesk Ruslân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Jersey]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kanada]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kazachstan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Mongoalje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Nederlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Noard-Koreä]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Noarwegen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sibearje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sina]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Skotlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Koreä]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sweden]] 4l1kmnkctyl5hp2nhpk4qiaoie8krbl 0 41341 1235845 1195016 2026-07-21T14:08:03Z CommonsDelinker 353 Brewster_F2A-3_g16055.jpg ferfongen troch [[c:File:Brewster_F2A-3_Buffalo_in_flight_near_NAS_Miami,_Florida_(USA),_on_2_August_1942_(NH_97540).jpg|Brewster_F2A-3_Buffalo_in_flight_near_NAS_Miami,_Florida_(USA),_on_2_August_1942_(NH_97540).jpg]] (troch [[c 1235845 wikitext text/x-wiki {| class="toccolours" border="1" cellpadding="4" style="float:right; margin: 0 0 1em 1em; border-collapse: collapse; font-size: 95%; width: 250px;" ! style="font-size: larger;" colspan="2"|Brewster F2A ''Buffalo'' |- style="text-align: center;" | colspan="2" | [[Ofbyld:Brewster F2A-3 Buffalo in flight near NAS Miami, Florida (USA), on 2 August 1942 (NH 97540).jpg|275px]]<br /> |- ! Rol | Jager |- ! Makker | [[Brewster Aeronautical Corporation]] |- ! Untwerper | |- ! Earste flecht | [[2 desimber]] [[1937]] |- ! Yn tsjinst | April [[1939]] |- ! Ut tsjinst | [[1948]] |- ! Tal makke | 509 (1938-1941) |- ! Brûkers | United States Navy, Finske Loftmacht, [[Royal Air Force]], [[Royal Australian Air Force]], [[ML-KNYL]] |- |} De '''Brewster Buffalo''' wie in [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] gefjochtsfleanmasine (jager) dy't yn de [[Twadde Wrâldkriich]] troch sawol de [[alliearden]] as troch de [[asmogendheden]] brûkt waard. De prestaasjes fan dit tastel foelen lykwols slim ôf. Dochs wie er bytiden frijwat súksefol yn loftgefjochten, benammen de [[Finlân|Finske]] loftmacht hat fan [[1940]] oant [[1948]] frijwat súkses boekt mei dit tastel. It ûntwerp fan de Brewster F2A Buffalo wie fan [[1936]], doe't de Amerikaanske marine, de spesifikaasjes bekendmakke foar in iendeks jager.<br /> Doe't er krekt yn produksje wie, wie de F2A frijwat modern, mar by de [[Japan]]ske [[oanfal op Pearl Harbor]] wie it tastel al wer ferâldere neffens de easken fan de tiid. De marine hie lykwols te min fleanmasines, dat de produksje fan dit type waard fuortset, sels fergrutte.<br /> De Buffalo wie lykwols net opwoeksen tsjin de [[Mitsubishi Zero|Zero]] dat de ferliezen yn it begjin fan de kriich wienen grut. De Brewster waard doe skrast as fleanmasine foar de earste line. == [[Nederlânsk-Ynje]] == De Militêre Loftfeart fan it [[Keninklik Nederlânsk-Ynjysk Leger]], koartwei [[ML-KNYL]], hie in totaal 144 Brewsters fan it B-339C & 339D type besteld. Op it stuit dat de [[Twadde Wrâldkriich]] útbriek wiene der 71 tastellen levere, dêr't in stik as wat fan noch net fleanree wienen. De wol te brûken tastellen fjochten boppe [[Singapore]] oant sy weromroppen waarden foar de ferdigening fan [[Java]]. Meidat de tastellen lichter wienen as it type dat de Amerikaanske Loftmacht brûkte (F2A-3) wienen de Brewsters tige gaadlik foar it gefjocht tsjin de Japanske [[Nakajima Oscar]]-jagers, mar moasten se wol belies jaan tsjin de swierder bewapene [[Mitsubishi Zero]], dy't ek folle hurder koe en folle better te kearen en te swaaien wie. De Brewsters waarden ek brûkt as jachtbommesmiters tsjin Japanske skippen. De lêsste flecht mei Brewsters fan de ML-KNYL wie op [[7 maart]] [[1942]] dêr't [[Jacob Pieter van Helsdingen|Kaptein Jacob Pieter van Helsdingen]] it libben by ferlear. Totaal kamen 17 ML-KNYL piloaten om, waarden der 30 Brewsters delsketten en 15 op de grûn al ferneatige. De oare fleanmasines wiene ferûngemakke of ferovere (en dêrnei brûkt) troch de Japanners. De Brewsters hellen meiinoar 55 Japanske tastellen del. Op [[19 febrewaris]] [[1942]] kamen acht Brewsters in formaasje fan 35 Japanske bommenwerpers, eskortearre troch 20 Mitsubishi Zero's tsjin. Yn it gefjocht dat doe folge giene fjouwer Brewsters ferlern, mar waarden der alve Japanske tastellen delsketten. == Farianten == [[Ofbyld:Brewster 239 formation.png|thumb|260px|Formaasje Finske Brewsters]] * F2A-1: 53 boud * F2A-2: 43 boud * F2A-3: 108 boud * B-339B: 40 oan [[Belgje]] * B-339C/D: 72 boud foar [[Nederlân]] * B-339E: 170 foar it [[Feriene Keninkryk]] * B-339-23: 20 foar Nederlân == Technyske feiten == [[Ofbyld:3-sd F2A-3 NAN8-76.jpg|thumb|F2A-3]] {| class=wikitable ! ! Feiten |- | Lingte: || 7,90 m |- | Spanwiidte: || 10,7 m |- | Wjukoerflak: || 19,4 m² |- | Hichte: || 3,6 m |- | Motor: || Ien [[Wright R-1820]]-34-[[stjermotor]] fan 708 kW (950 HK) |- | Topfaasje: || 500 km/o op 5.500 m hichte |- | Fleanberik: || 1.600 km |- | Bemanning: || ien fleander |- | Tsjinstplafond: || 10.100 m |- | Leechgewicht: || 1.717 kg |- | Fleangewicht: || 2.286 kg |- | Bewapening: || Ien 7,62-mm-[[MG]] en ien 12,7-mm-MG<br />(of twa 12,7-mm-MG's yn de wjukken) |} == Fergelykbere tastellen == * [[Grumman F4F Wildcat]] * [[Hawker Hurricane|Hawker Sea Hurricane]] * [[Mitsubishi Zero]] * [[Supermarine Seafire]] == Literatuer == * Peter M. Bowers: ''United States Navy Aircraft since 1911''. Naval Institute Press, Annapolis (Maryland) 1990. ISBN 0-87021-792-5 * Robert J. Cressmann: ''A Glorious Page in Our History. The Battle of Midway, 4-6 June 1942''. Pictoral Histories Publishing, Missoula/Montana 1990. ISBN 0-929521-40-4 * Brian Cull: ''Buffaloes over Singapore. RAF, RAAF, RNZAF and Dutch Brewster Fighters in action over Malaya and the East Indies 1941-42''. Londen 2003. ISBN 1-904010-32-6 * Kalevi Keskinen, Kari Stenman, Klaus Niska: ''Brewster Model 239''. - Suomen Ilmavoimien Historia 1. Apali Oy. * ''Lentäjän näkökulma 2'' = Pilot's viewpoint 2 by Jukka Raunio. 1993. - 255 p. ISBN 951-96866-0-6 * Jim Maas: ''F2A Buffalo in Action'' (Squadron/Signal publications, 1988). ISBN 0-89747-196-2 [[Kategory:Amerikaanske fleanmasine yn de Twadde Wrâldkriich]] [[Kategory:Amerikaanske jachtfleanmasine]] [[Kategory:Finske fleanmasine yn de Twadde Wrâldkriich]] [[Kategory:Yntroduksje út 1937]] ib3pb5uzwhs4zqo4p8j1zgxjscmo06u 0 42836 1235792 1193821 2026-07-20T19:57:46Z RomkeHoekstra 10582 Stobbeberjocht ferwidere. + tekst skiednis. 1235792 wikitext text/x-wiki {{Ynfoboks plak (2026) | namme = Bern <small>(Dútsk)</small><br>Berne <small>(Frânsk)</small><br>Berna <small>(Italjaansk)</small><br>Berna <small>(Retoromaansk)</small> | ôfbylding = Bern 007 (35250800705).jpg | flagge = CHE Bern BE Flag.svg | wapen = CHE Bern BE COA.svg | lân = {{CH}} | bestjoerlike ienheid 1 = Kanton | namme bestjoerlike ienheid 1 = [[Kanton Bern|Bern]] | bestjoerlike ienheid 2 = Distrikt | namme bestjoerlike ienheid 2 = Bern-Mittelland | ynwennertal = 137.995 <small>(2024)</small><ref>[https://www.bfs.admin.ch/bfs/de/home/statistiken/bevoelkerung/stand-entwicklung.assetdetail.36073822.html Bundesamt für Statistik]</ref> | oerflak = 51,62 km² | befolkingstichtens = 2.673 ynw./km² | hichte = 481 – 675 m boppe seenivo | koördinaten = {{Koördinaten yn tekst|46_57_00_N_7_26_45_E_type:city_region:CH-BE|46° 57' N, 7° 27' E}} | postkoade = 3000–3030 | netnûmer = 031 | webside = [http://www.bern.ch/ www.bern.ch] | mapname = Switserlân | lat_deg = 46 | lat_min = 56 | lat_sec = 53 | lat_dir = N | lon_deg = 7 | lon_min = 26 | lon_sec = 51 | lon_dir = E | ôfbylding99 = | ôfbyldingstekst99 = }} '''Bern''' ([[Dútsk]]: ''Bern''; [[Switserdútsk|Berndútsk]]: ''Bärn''; [[Frânsk]]: ''Berne''; [[Italjaansk]]: ''Berna''; Retoromaansk: ''Berna'') is de [[bûnsstêd]] fan [[Switserlân]] en [[haadstêd]] fan it [[Kantons fan Switserlân|kanton]] [[Bern (kanton)|Bern]]. Mei 137.995 ynwenners (2024) is it de fjirde stêd yn grutte fan it lân. De âlde binnenstêd fan Bern is opnommen yn 'e [[Wrâlderfgoedlist#Swisterlâm|Wrâlderfgoedlist]] fan de [[UNESCO]]. == Skiednis == === Prehistoarje, Romeinske tiid en iere midsiuwen oant it jier 1100 === It part fan 'e Aaredelling dêr't Bern leit, lei foar in hiel skoft bûten de wichtige hannelsrûtes en wie tinbefolke. Yn 'e omkriten fan it lettere stedssintrum binne delsettingen út de [[La Tène-tiidrek]] (likernôch 200 f.Kr.) fûn op û.o. it skiereilân Enge en yn Bümpliz. Yn 'e [[Romeinske tiid]] lei op it skiereilân Enge in ''vicus'' (delsetting) mei in amfiteäter, termen en in timpel. Earne tusken it jier 165 en 211 waard dat plak ferlitten. Tagelyk wie der yn Bümpliz in [[lângoed]] dat yn 'e [[midsiuwen]] útgroeide ta in keninklik hôf fan 'e [[Boergonje]]rs. === Hege en lette midsiuwen === [[Ofbyld:Nydeggtorp.jpg|thumb|left|Lânpoarte fan kastiel Nydegg.]] It hartoggelike hûs Zähringen, dat yn 1127 de macht krige oer it hjoeddeiske westen fan Switserlân (''dux et rector Burgundiae''), boude kastiel Nydegg op grûn dat by Bümpliz hearde, op it punt fan in skiereilân yn 'e Aare. De stêd Bern waard yn 1191 stifte troch [[Berthold V fan Zähringen]] en wreide him 500 meter yn westelike rjochting út fan it kastiel oant de ''[[Zytglogge]]'' (tiidklok). De krekt stifte stêd telde doe likernôch 500 ynwenners. Nei't Berthold V yn 1218 sûnder neiteam ferstoar, joech keizer [[Freark II fan it Hillige Roomske Ryk|Freark II]] Bern de status fan [[frije ryksstêd]]. Letter waard de stêd útwreide ta oant de ''Käfigturm'' (1256) en de ''Christoffelturm'' (1346) (dy't letter ôfbrutsen is en oan it hjoeddeiske ''Bahnhofplatz'' stie). [[Ofbyld:MerianBern.jpg|thumb|left|Bern ± 1353.]] Mei't de keizerlike ynfloed ôfnaam moast de stêd him sûnt healwei de 13e iuw ferdigenje tsjin de omlizzende adel, benammen dy fan 'e hûzen Kyburg en [[H^^us Habsburg|Habsburg]], troch alliânsjes te sluten mei oare stêden en gebieten. Nei de oerwinning fan it troch Habsburg kontrolearre [[Fribourg]] yn 'e Slach by Oberwangen (1298) wreide Bern him fierder út en slette de stêd yn 1323 in bûn mei it [[Ald Eedgenoatskip|Switserske Eedgenoatskip]] en sûnt 1353 waard de stêd dêr ûnderdiel fan. Troch de oerwinning op 'e Kyburgs yn 'e Burgdorferoarloch (1383–1384) krige Bern de stêden [[Burgdorf]] en [[Thun]] en dêrmei de kontrôle oer it [[Emmental (distrikt)|Emmental]] en it [[Berner Oberland]]. Yn 'e midsiuwen produsearren de ambachtslju yn 'e stêd foar it measte guod foar it regionale ferlet. De wichtichste eksport waard foarme troch lear fan hûden út it Berner Oberland, [[Vaud]] en [[Savoye]]. Om 1450 hinne hie Bern it grutste part fan it grûngebiet fan it hjoeddeiske kanton oermastere en ek [[Aargau]] (1415). Ek hie de stêd alliânsjes sletten yn it [[Juraberchtme]]. Yn 1450 telde de stêd krekt wat mear as 5.000 ynwenners. === Iermoderne tiid oant de Napoleontyske krigen === Mei de oermastering fan Vaud yn 1536 waard Bern de grutste stedssteat benoarden de [[Alpen]]. De [[Reformaasje]] waard yn 'e jierren 1530 ynfierd ûnder ynfloed fan [[Huldrych Zwingli|Zwingli]]. Yn 'e [[Tritichjierrige Kriich]] waarden twa nije ferdigeningswurken oanlein om it skiereilân te ferdigenjen. Yn 'e 18e iuw bestjoerde Bern 52 gebieten en hiene syn patrisiërs in soad macht. Bern waard lykwols yn 1798 troch [[Frankryk|Frânske]] troepen beset en ferlear doe it grutste part fan syn grûngebiet. De kantonsgrûnwet fan 1831 makke in ein oan 'e eardere privileezjes fan 'e stêd en har patrisiërs foar de rest fan it kanton oer. Bern waard lykwols wol de haadstêd fan it kanton Bern. [[Ofbyld:Bern Parliament Plaza Flagged Wide 2019-09-13 23-11.jpg|thumb|left|Bundesrathaus.]] Yn 1848 waard Bern de bestjoerlike haadstêd fan Switserlân. Tsjinstanners fan in sintrale haadstêd foar it lân krewearren der foar om yn it plak fan in haadstêd in federale stêd oan te wizen as sit foar it federale regear, it parlemint en it bestjoer. It Switserske parlemint keas lykwols foar Bern. De Nasjionale Ried, de Kantonsried en de Bûnsried (respektivelik de twa keamers fan it parlemint en it regear) kamen byinoar yn trije ferskillende gebouwen yn 'e stêd, oant yn 1857 it earste ''Bundesrathaus'' iepene waard. As federale stad waard Bern yn 'e rin fan 'e 19e iuw in gaadlik lokaasje foar de festiging fan in soad ynternasjonale organisaasjes. Ald-Bern waard yn 1983 ta UNESCO-wrâlderfgoed beneamd. == It besjen wurdich == [[Ofbyld:Bern Untertorbrücke 04.jpg|thumb|260px|''Untertorbrücke''.]] * [[Aare]] ([[Marzilibad]]) * [[Bärengraben]] * [[Botanischer Garten Bern]] * [[Bundesplatz (Bern)|Bundesplatz]] * [[Dierenpark Dählhölzli]] * [[Elfenau]] [[Ofbyld:Zytglogge Tower - Bern, Switzerland - panoramio.jpg|thumb|260px|''Zytglogge'']] * [[Erlacherhof]] * [[Gurten (berg)|Gurten]] * [[Kornhaus]] * [[Marzilibahn]] * [[Parlemintsgebou Bern]] * [[Untertorbrücke]] * [[Zytglogge]]-toer === Kastielen === [[Ofbyld:AltesschlossBümpliz alt.jpg|thumb|260px|''Altes Schloss''.]] * Altes Schloss Bümpliz * Neues Schloss Bümpliz * Schloss Holligen * Schloss Wittigkofen === Tsjerken === [[Ofbyld:Bern - Summer 2025 - Switzerland1.jpg|thumb|260px|Munster fan Bern.]] * [[Munster fan Bern|Berner Münster]] * [[Frânske Tsjerke]] * [[Heiliggeistkirche]] * [[Nydeggkirche]] * [[Friedenskirche]] * [[Johanneskirche]] * [[Pauluskirche]] * [[Petruskirche]] * [[Dreifaltigkeitskirche]] * [[St. Peter en Paulkerk]] * [[St. Ursula's Church]] == Kultuer == === Teater === [[Ofbyld:Stadttheater Bern in 2022.jpg|thumb|260px|Stadttheater Bern]] * [[Stadttheater Bern]] * [[Schlachthaus Theater Bern]] * Hochschule der Künste Bern * Theater aan de Effingerstrasse * Narrenpack Theater Bern * Tojo Theater in der Reitschule === Museums === * [[Keunstmuseum Bern]] * [[Keunsthal Bern]] * [[Zentrum Paul Klee]] * [[Histoarysk Museum Bern]] * [[Museum foar Kommunikaasje Bern]] * [[Schweizerisches Literaturarchiv]] in de Schweizerische Nationalbibliothek * [[Naturhistorisches Museum der Burgergemeinde Bern]] * [[Bernmobil/Historic|Trammuseum]] == Bining mei Bern == * [[Michail Bakoenin]] (1814-1876), Russysk anargist, stoar yn Bern * [[Ferdinand Hodler]] (1853-1918), skilder * [[Albert Einstein]] (1879-1955) * [[Ursula Andress]] (1936), de earste Bond-girl, waard berne ûnder Bern (yn [[Ostermundigen]]) * [[Pascal Mercier]] (1944), skriuwer en filosoof, berne yn Bern == Keppeling om utens == * [http://fotogalerien.ch/index.php?gallery=18&lang=2 Foto gallery fan Bern] {{Boarnen|boarnefernijing= <references/> ----- {{Commonscat|Bern}} }} {{Koördinaten|46_57_00_N_7_26_45_E_type:city_region:CH-BE|46° 57' NB, 7° 27' EL}} [[Kategory:Bern (stêd)| ]] [[Kategory:Haadstêd yn Jeropa]] [[Kategory:Wrâlderfgoed yn Switserlân]] [[Kategory:Plak yn Switserlân]] [[Kategory:Plak stifte yn 1191]] rnfm7csnm6ahdtglcpoy876nftro1h2 0 42981 1235967 1200297 2026-07-22T18:03:22Z ~2026-41071-69 58985 1235967 wikitext text/x-wiki {{Universele ynfoboks stêd | namme = Norden | ôfbylding = Ludgerikirche-20070922.jpg | ôfbyldingsbreedte = 260px | ôfbyldingstekst = | ynwennertal = 24.767 <small>(2020)</small> | oerflak = 106,33 km² | befolkingstichtens = 236 km² | stêdekloft = | hichte = 7 m | lân = [[Dútslân]] | bestjoerlike ienheid 1 = Provinsje | namme bestjoerlike ienheid 1= [[Nedersaksen]] | bestjoerlike ienheid 2 = Landkreis | namme bestjoerlike ienheid 2= [[Aurich]] | boargemaster = Barbara Schlag | stêdsyndieling = 10 stedsdielen | stifting = yn 880 neamd | postkoade = 26506, 26492–26496, 26501, 26519–26520 | tiidsône = | simmertiid = | koördinaten = 12′ NB, 5° 47′ EL</small> | webside = [http://www.norden.de/ www.norden.de] }} '''Norden''' ([[Nedersaksysk]]: ''Nörden'') is in stêd en gemeente yn de [[Dútslân|Dútske]] dielsteat [[Nedersaksen]], yn it distrikt [[Auwerk (distrikt)|Auwerk]] en oan de Waadseekust. De stêd telt sa'n 25.000 ynwenners. Norden is de fjirdgrutste stêd fan [[Eastfryslân]]. De regio Norden moat it ekonomysk sjoen fan de [[lânbou]] en it [[toerisme]] hawwe. De stêd hat goed 27 kilometer seedyk en in haven foar de fearboaten nei de eilannen [[Júst]] en [[Norderney]]. De stedsdielen Norddeich en Westermarsch II fiere sûnt 1979 offisjeel it prdekaat „Staatlich anerkanntes Nordseebad“. Op 24 juny 2010 ferliende de Nedersaksyske minister fan Ekonomyske Saken, Jörg Bode, it predikaat „Nordseeheilbad“ oan beide stedsdielen, de heechste toeristyske ûnderskieding. Op 't heden is Norden-Norddeich it grutste offisjeel erkende ''Seeheilbad'' oan de East-Fryske [[Noardsee]]kust. Al yn de fyftiger jierren waard Norden mei de slogan ''"Das Grüne Tor zum Meer"'' as fakânsjeoarde oanpriizge. Allinne al yn it simmerseizoen fan 2007 waarden der mear as 900.000 oernachtingen teld. ==Skiednis== Al yn [[880]] wie der in delsetting mei de namme Norden. Dat jier wûnen de [[Friezen]] dêr in fjildslach fan de [[Noarmannen]], de saneamde ''Slach by Norditi''. Norden krige yn [[1255]] [[stedsrjochten]] en is sa de âldste stêd yn [[East-Fryslân]]. Earst lei Norden yn it ''Federgoa'', letter yn it Fryske lân [[Norderlân]]. Yn ’e [[midsiuwen]] fierden de Fryske haadlingefamyljes [[Tom Brok]] en [[Cirksena]] it bewâld oer de stêd. [[Ofbyld:Norden1590.jpg|thumb|left|Norden om 1590 hinne]] Troch ferskillende [[stoarmfloed]]en friet de [[Leybocht]] grutte stikken lân op. Yn de lette midsiuwen en dêrnei hie Norden in belangrike seehaven. Oan ’e 18e iuw wie der ek in aardich grutte float. Lykwols waard East-Fryslân troch de Krystfloed fan 1717 slim troffen. It plak Itzendoarp by Norden waard yn ’e weagen wei. [[Ofbyld:Alteshausnorden.jpg|thumb|It ''Haus Vienna'' is ien fan de âldste huzen (boud om 1600 hinne) en is folslein renovearre yn de 1990er jierren]] Nei de 16e iuwske [[Reformaasje]] wie der in soad striid tusken kalvinisten en lutersken. De striid waard lang om let wûn troch de lutersken. Yn 1684 wie militêr yngripen needsaaklik sadat de kalvinistyske minderheid de Tsjerke fan Bargebur bouwe koe. Yn 1597/98 en 1611 waard Norden teistere troch in [[pest|pestepidemy]]. Yn de [[Tritichjierrige Oarloch]] (1618 -1648) moast de stêd, dy’t net troch stêdsmuorren beskerme wie, in pear kear in besetting troch bûtenlânske soldaten belije. Yn 1744 waard Norden, krekt as de rest fan [[Eastfryslân]], [[Prusen|Prusysk]]. De Prusen begûnen mei grutte ynpolderingsprojekten by de seekust lâns en mei de turfwinning oan ’e súdeastkant fan ’e stêd. Dêrtroch wie der gjin ferlet mear fan turf út Grinslân. Yn dy snuorje waarden ek tabakfabriken oprjochte. Nei de fal fan [[Napoleon]] waard de stêd ûnderdiel fan it [[Keninkryk Hannover]], yn 1866 kaam it wer by Prusen, om lang om let yn 1871 ûnderdiel te wurden fan it nije [[Dútske Keizerryk]]. De turfwinning en ynpolderingsaktiviteiten gongen fierder yn ’e 19e en iere 20e iuw. Wichtich wie ek de oanlis fan in ferhurde dyk nei [[Georgsheil]] (Uthwerdum), [[Emden]] en [[Auwerk (stêd)|Auwerk]] (1844), en de oansluting op it spoarnet (yn 1883, de line waard trochlutsen nei [[Norddeich]] yn 1892 ). Yn 1806 rjochte de Grinzer mennonityske ûndernimmer [[Jan ten Doornkaat Koolman]] yn Norden de bekende brouwerij fan sterke drank Doornkaat op, dy't oan 1991 ta bestie. It merk en de reseptuer waarden neitiid oan de konkurrint Berentzen ferkocht; de merknamme en de schnaps Doornkaat binne bestean bleaun. De produksje dêrfan is net mear yn Norden húsfeste. Yn 1988 rjochte in telch út de brouwersfamylje de nei him neamde Gerhard ten Doornkaat Koolman-Stiftung op. De kapitaalkrêftige ynstelling hâldt him yn Norden en omkriten dwaande mei in ferskaat oan woldiedige aktiviteiten. Yn de [[Twadde Wrâldoarloch]] hie de stêd suver gjin skea. Yn de oarlochstiid hie Norden de ferneamde radiostudio Norddeich Radio, dêr’t de Ingelsktalige propaganda-útstjoering ''Germany calling'' útstjoerd waard. Oant en mei 1977 wie Norden in selsstannige lânkring. Sûnt is de stêd ûnderdiel fan de [[lânkring Auwerk]] mei as haadplak [[Auwerk (stêd)|Auwerk]] (Aurich). It saneamde ''Amtsgericht'' sit noch wol yn Norden en it rjochtsgebiet komt fierweihinne oerien mei de grinzen fan de lânkring Norden. Yn 2005 fierde Norden dat it 750 jier dêrfoar stedsrjochten krige. === Befolkingsûntjouwing === {| | valign="top" | {| class="wikitable" |- class="hintergrundfarbe5" ! Jier ! Ynwennertal |- | 1804 || align="right" | 3.532 |- | 1826 || align="right" | 5.757 |- | 1861 || align="right" | 6.199 |- | 1867 || align="right" | 5.975 |- | 1871 || align="right" | 6.070 |- | 1885 || align="right" | 6.879 |} | valign="top" | {| class="wikitable" |- class="hintergrundfarbe5" ! Jier ! Ynwennertal |- | 1895 || align="right" | 6.794 |- | 1905 || align="right" | 6.717 |- | 1910 || align="right" | 6.885 |- | 1925 || align="right" | 11.025 |- | 1933 || align="right" | 12.150 |- | 1939 || align="right" | 12.306 |} | valign="top" | {| class="wikitable" |- class="hintergrundfarbe5" ! Jier ! Ynwennertal |- | 1950 || align="right" | 18.012 |- | 1954 || align="right" | 17.785 |- | 1961 || align="right" | 16.144 |- | 1970 || align="right" | 16.986 |- | 1977 || align="right" | 24.334 |- | 1980 || align="right" | 24.300 |} | valign="top" | {| class="wikitable" |- class="hintergrundfarbe5" ! Jier ! Ynwennertal |- | 1990 || align="right" | 23.700 |- | 2008 || align="right" | 25.222 |- | 2011 || align="right" | 25.019 |- | 2016 || align="right" | 25.195 |- | 2017 || align="right" | 25.056 |- | 2019 || align="right" | 24.873 |} |} ==Bestjoerlike yndieling== [[Ofbyld:710px-Lower Saxony location map G svg.png|thumb|260px|Lizzing Norden yn Nedersaksen]] ===Stedsdielen foar de gemeentlike weryndieling=== Alle neikommende [[stedsdielen]], útsein Bargebur, foarmje no it stedsgebiet Norden, dat sels gjin stedsdiel mear is. * Armenplatz * Bargebur ([[enklave]]) * Ekel * Lintel * Norden-Neustadt * Westgaste * Westlintel * Zingel ===Stedsdielen nei de gemeentlike weryndieling=== * [[Bargebur]] * [[Tidofeld]] * [[Leybuchtpolder]] * [[Lintelermarsch]] * [[Neuwesteel]] * [[Norddeich Mole|Norddeich]] * [[Süderneuland I]] * [[Süderneuland II]] * [[Ostermarsch (Ort)|Ostermarsch]] * [[Westermarsch I]] * [[Westermarsch II]] == Polityk == Troch syn lange skiednis as âlde hannelsstêd en wichtich sintrum fan it westlike part fan [[Eastfryslân]] hat Norden altyd in bestjoerlike funksje hân. Yn de tiid fan de [[Fryske Frijheid]] en de [[Eastfryske haadlingen]] wie Norden ien fan de wichtichste plakken fan it kustgebiet. Letter waard de stêd ûnderdiel fan it [[Greefskip Eastfryslân]] en dêrnei it [[Foarstedom Eastfryslân]]. Nei de ynlivging by [[Prusen]] yn [[1744]] bleau Norden in wichtich lokaal bestjoerssintrum. Tsjintwurdich is Norden in selsstannige stêd yn de [[Lânkring Auwerk]] yn de dielsteat [[Nedersaksen]]. De stêd hat in eigen gemeentebestjoer en troch de lizzing oan de kust en de ferbining mei de [[Eastfryske eilannen]] hat de polityk yn Norden in eigen karakter, mei in sterke klam op toerisme, kustbeskerming, havenûntwikkeling en regionale ynfrastruktuer. Fanút Norddeich stekke de fearboaten ôf nei de eilannen [[Juist|De Jist]] en [[Norderney]]. Tradisjoneel hawwe de [[SPD]] en de [[CDU]] in wichtige rol yn de polityk fan Norden spile. Dêrnjonken binne ek de [[Griene partij (Dútslân)|Grienen]], de [[FDP]], de [[Die Linke]], de [[AfD]] en lokale partijen aktyf. ===Stedebannen=== De gemeente hat stedebannen mei: * [[Bradford-on-Avon]] yn [[Grut-Brittanje]] * [[Pasewalk]] yn [[Mecklenburg-foar-Pommeren]] == Ekonomy en ynfrastruktuer == De ekonomy fan Norden wurdt foar in grut part droegen troch it toerisme, de lânbou en de tsjinstesektor. De kustlokaasje fan [[Norddeich]] is in wichtich toeristysk sintrum mei syn keunststrân en fakânsjefoarsjennings. De regio is ek bekend om syn tee-kultuer en typyske Eastfryske produkten. Norden is goed ferbûn troch wegen ([[B72]]), spoar en wetterwegen. It hat in spoarstasjon mei ferbinings nei [[Emden]], [[Lear]] en fierder. Der is ek in haven yn Norddeich, wêrfan't de fearboaten nei de Eastfryske eilannen [[Noardereach]] en [[Júst]] farre. <gallery> Ofbyld:Dree-suesters-20070922.jpg|<small>"Dree Süsters" (Trije Susters)</small> Ofbyld:2009 07 Norden Rathaus.JPG|<small>Nije Riedhûs</small> Ofbyld:2009 07 Norden Ostfriesisches Teemuseum.JPG|<small>Ald riedhûs en teemuseum</small> Ofbyld:2009 07 Norden Ludgerikirche.JPG|<small>Ludgeri-Kirche (St.-Liudgertsjerke)</small> Ofbyld:Jüdischer Friedhof Norden 2006.jpg|<small>Monumint Joadske begraafplak</small> Ofbyld:2009 07 Norden Westgaster Muehle.JPG|<small>Westgaster Mole</small> Ofbyld:ChurchNordenBapt.JPG|<small>Tsjerke fan Baptistegemeente</small> Ofbyld:Norddeich-20070923.jpg|<small>Stêdsdiel Norddeich</small> </gallery> ==Berne yn Norden== * [[Rudolph Garrels]] -[[1675]]-[[1750]] [[Oargel]]bouwer ==Keppelings om utens== {{CommonsLyts|Norden (Ostfriesland)|Norden}} * [http://www.norden.de/ www.Norden.de - Webside fan de gemeente] {{de}} * [http://www.norddeich.de/ Norddeich] {{de}} * [http://www.seehundstation-norddeich.de/ Seehûnestasjon Norddeich] {{de}} * [http://www.oldendorf-online.de/ Waadrinne] {{de}} {{Boarnen|boarnefernijing= <References/> }} {{Koördinaten|53_35_47_N_7_12_8_E_type:city_zoom:13_region:DE|53° 36' N, 7° 12' E}} [[Kategory:Plak yn Auwerk (distrikt)]] [[Kategory:Norden (East-Fryslân)| ]] [[Kategory:Plak yn East-Fryslân]] [[Kategory:Gemeente yn East-Fryslân]] [[Kategory:Plak yn Nedersaksen]] [[Kategory:Gemeente yn Nedersaksen]] 7a220sno4cegp8nnazwklc5iykx9gdx 1236041 1235967 2026-07-23T05:41:46Z Kening Aldgilles 167 /* Befolkingsûntjouwing */ 1236041 wikitext text/x-wiki {{Universele ynfoboks stêd | namme = Norden | ôfbylding = Ludgerikirche-20070922.jpg | ôfbyldingsbreedte = 260px | ôfbyldingstekst = | ynwennertal = 24.767 <small>(2020)</small> | oerflak = 106,33 km² | befolkingstichtens = 236 km² | stêdekloft = | hichte = 7 m | lân = [[Dútslân]] | bestjoerlike ienheid 1 = Provinsje | namme bestjoerlike ienheid 1= [[Nedersaksen]] | bestjoerlike ienheid 2 = Landkreis | namme bestjoerlike ienheid 2= [[Aurich]] | boargemaster = Barbara Schlag | stêdsyndieling = 10 stedsdielen | stifting = yn 880 neamd | postkoade = 26506, 26492–26496, 26501, 26519–26520 | tiidsône = | simmertiid = | koördinaten = 12′ NB, 5° 47′ EL</small> | webside = [http://www.norden.de/ www.norden.de] }} '''Norden''' ([[Nedersaksysk]]: ''Nörden'') is in stêd en gemeente yn de [[Dútslân|Dútske]] dielsteat [[Nedersaksen]], yn it distrikt [[Auwerk (distrikt)|Auwerk]] en oan de Waadseekust. De stêd telt sa'n 25.000 ynwenners. Norden is de fjirdgrutste stêd fan [[Eastfryslân]]. De regio Norden moat it ekonomysk sjoen fan de [[lânbou]] en it [[toerisme]] hawwe. De stêd hat goed 27 kilometer seedyk en in haven foar de fearboaten nei de eilannen [[Júst]] en [[Norderney]]. De stedsdielen Norddeich en Westermarsch II fiere sûnt 1979 offisjeel it prdekaat „Staatlich anerkanntes Nordseebad“. Op 24 juny 2010 ferliende de Nedersaksyske minister fan Ekonomyske Saken, Jörg Bode, it predikaat „Nordseeheilbad“ oan beide stedsdielen, de heechste toeristyske ûnderskieding. Op 't heden is Norden-Norddeich it grutste offisjeel erkende ''Seeheilbad'' oan de East-Fryske [[Noardsee]]kust. Al yn de fyftiger jierren waard Norden mei de slogan ''"Das Grüne Tor zum Meer"'' as fakânsjeoarde oanpriizge. Allinne al yn it simmerseizoen fan 2007 waarden der mear as 900.000 oernachtingen teld. ==Skiednis== Al yn [[880]] wie der in delsetting mei de namme Norden. Dat jier wûnen de [[Friezen]] dêr in fjildslach fan de [[Noarmannen]], de saneamde ''Slach by Norditi''. Norden krige yn [[1255]] [[stedsrjochten]] en is sa de âldste stêd yn [[East-Fryslân]]. Earst lei Norden yn it ''Federgoa'', letter yn it Fryske lân [[Norderlân]]. Yn ’e [[midsiuwen]] fierden de Fryske haadlingefamyljes [[Tom Brok]] en [[Cirksena]] it bewâld oer de stêd. [[Ofbyld:Norden1590.jpg|thumb|left|Norden om 1590 hinne]] Troch ferskillende [[stoarmfloed]]en friet de [[Leybocht]] grutte stikken lân op. Yn de lette midsiuwen en dêrnei hie Norden in belangrike seehaven. Oan ’e 18e iuw wie der ek in aardich grutte float. Lykwols waard East-Fryslân troch de Krystfloed fan 1717 slim troffen. It plak Itzendoarp by Norden waard yn ’e weagen wei. [[Ofbyld:Alteshausnorden.jpg|thumb|It ''Haus Vienna'' is ien fan de âldste huzen (boud om 1600 hinne) en is folslein renovearre yn de 1990er jierren]] Nei de 16e iuwske [[Reformaasje]] wie der in soad striid tusken kalvinisten en lutersken. De striid waard lang om let wûn troch de lutersken. Yn 1684 wie militêr yngripen needsaaklik sadat de kalvinistyske minderheid de Tsjerke fan Bargebur bouwe koe. Yn 1597/98 en 1611 waard Norden teistere troch in [[pest|pestepidemy]]. Yn de [[Tritichjierrige Oarloch]] (1618 -1648) moast de stêd, dy’t net troch stêdsmuorren beskerme wie, in pear kear in besetting troch bûtenlânske soldaten belije. Yn 1744 waard Norden, krekt as de rest fan [[Eastfryslân]], [[Prusen|Prusysk]]. De Prusen begûnen mei grutte ynpolderingsprojekten by de seekust lâns en mei de turfwinning oan ’e súdeastkant fan ’e stêd. Dêrtroch wie der gjin ferlet mear fan turf út Grinslân. Yn dy snuorje waarden ek tabakfabriken oprjochte. Nei de fal fan [[Napoleon]] waard de stêd ûnderdiel fan it [[Keninkryk Hannover]], yn 1866 kaam it wer by Prusen, om lang om let yn 1871 ûnderdiel te wurden fan it nije [[Dútske Keizerryk]]. De turfwinning en ynpolderingsaktiviteiten gongen fierder yn ’e 19e en iere 20e iuw. Wichtich wie ek de oanlis fan in ferhurde dyk nei [[Georgsheil]] (Uthwerdum), [[Emden]] en [[Auwerk (stêd)|Auwerk]] (1844), en de oansluting op it spoarnet (yn 1883, de line waard trochlutsen nei [[Norddeich]] yn 1892 ). Yn 1806 rjochte de Grinzer mennonityske ûndernimmer [[Jan ten Doornkaat Koolman]] yn Norden de bekende brouwerij fan sterke drank Doornkaat op, dy't oan 1991 ta bestie. It merk en de reseptuer waarden neitiid oan de konkurrint Berentzen ferkocht; de merknamme en de schnaps Doornkaat binne bestean bleaun. De produksje dêrfan is net mear yn Norden húsfeste. Yn 1988 rjochte in telch út de brouwersfamylje de nei him neamde Gerhard ten Doornkaat Koolman-Stiftung op. De kapitaalkrêftige ynstelling hâldt him yn Norden en omkriten dwaande mei in ferskaat oan woldiedige aktiviteiten. Yn de [[Twadde Wrâldoarloch]] hie de stêd suver gjin skea. Yn de oarlochstiid hie Norden de ferneamde radiostudio Norddeich Radio, dêr’t de Ingelsktalige propaganda-útstjoering ''Germany calling'' útstjoerd waard. Oant en mei 1977 wie Norden in selsstannige lânkring. Sûnt is de stêd ûnderdiel fan de [[lânkring Auwerk]] mei as haadplak [[Auwerk (stêd)|Auwerk]] (Aurich). It saneamde ''Amtsgericht'' sit noch wol yn Norden en it rjochtsgebiet komt fierweihinne oerien mei de grinzen fan de lânkring Norden. Yn 2005 fierde Norden dat it 750 jier dêrfoar stedsrjochten krige. === Befolkingsûntjouwing === {| | valign="top" | {| class="wikitable" |- class="hintergrundfarbe5" ! Jier ! Ynwennertal |- | 1804 || align="right" | 3.532 |- | 1826 || align="right" | 5.757 |- | 1861 || align="right" | 6.199 |- | 1867 || align="right" | 5.975 |- | 1871 || align="right" | 6.070 |- | 1885 || align="right" | 6.879 |} | valign="top" | {| class="wikitable" |- class="hintergrundfarbe5" ! Jier ! Ynwennertal |- | 1895 || align="right" | 6.794 |- | 1905 || align="right" | 6.717 |- | 1910 || align="right" | 6.885 |- | 1925 || align="right" | 11.025 |- | 1933 || align="right" | 12.150 |- | 1939 || align="right" | 12.306 |} | valign="top" | {| class="wikitable" |- class="hintergrundfarbe5" ! Jier ! Ynwennertal |- | 1950 || align="right" | 18.012 |- | 1954 || align="right" | 17.785 |- | 1961 || align="right" | 16.144 |- | 1970 || align="right" | 16.986 |- | 1977 || align="right" | 24.334 |- | 1980 || align="right" | 24.300 |} | valign="top" | {| class="wikitable" |- class="hintergrundfarbe5" ! Jier ! Ynwennertal |- | 1990 || align="right" | 23.700 |- | 2008 || align="right" | 25.222 |- | 2011 || align="right" | 25.019 |- | 2016 || align="right" | 25.195 |- | 2017 || align="right" | 25.056 |- | 2019 || align="right" | 24.873 |} | valign="top" | {| class="wikitable" |- class="hintergrundfarbe5" ! Jier ! Ynwennertal |- | 2022 || align="right" | 25.197 |- | 2025 || align="right" | 24.978 |- | . || align="right" | |- | . || align="right" | |- | . || align="right" | |- | . || align="right" | |} |} ==Bestjoerlike yndieling== [[Ofbyld:710px-Lower Saxony location map G svg.png|thumb|260px|Lizzing Norden yn Nedersaksen]] ===Stedsdielen foar de gemeentlike weryndieling=== Alle neikommende [[stedsdielen]], útsein Bargebur, foarmje no it stedsgebiet Norden, dat sels gjin stedsdiel mear is. * Armenplatz * Bargebur ([[enklave]]) * Ekel * Lintel * Norden-Neustadt * Westgaste * Westlintel * Zingel ===Stedsdielen nei de gemeentlike weryndieling=== * [[Bargebur]] * [[Tidofeld]] * [[Leybuchtpolder]] * [[Lintelermarsch]] * [[Neuwesteel]] * [[Norddeich Mole|Norddeich]] * [[Süderneuland I]] * [[Süderneuland II]] * [[Ostermarsch (Ort)|Ostermarsch]] * [[Westermarsch I]] * [[Westermarsch II]] == Polityk == Troch syn lange skiednis as âlde hannelsstêd en wichtich sintrum fan it westlike part fan [[Eastfryslân]] hat Norden altyd in bestjoerlike funksje hân. Yn de tiid fan de [[Fryske Frijheid]] en de [[Eastfryske haadlingen]] wie Norden ien fan de wichtichste plakken fan it kustgebiet. Letter waard de stêd ûnderdiel fan it [[Greefskip Eastfryslân]] en dêrnei it [[Foarstedom Eastfryslân]]. Nei de ynlivging by [[Prusen]] yn [[1744]] bleau Norden in wichtich lokaal bestjoerssintrum. Tsjintwurdich is Norden in selsstannige stêd yn de [[Lânkring Auwerk]] yn de dielsteat [[Nedersaksen]]. De stêd hat in eigen gemeentebestjoer en troch de lizzing oan de kust en de ferbining mei de [[Eastfryske eilannen]] hat de polityk yn Norden in eigen karakter, mei in sterke klam op toerisme, kustbeskerming, havenûntwikkeling en regionale ynfrastruktuer. Fanút Norddeich stekke de fearboaten ôf nei de eilannen [[Juist|De Jist]] en [[Norderney]]. Tradisjoneel hawwe de [[SPD]] en de [[CDU]] in wichtige rol yn de polityk fan Norden spile. Dêrnjonken binne ek de [[Griene partij (Dútslân)|Grienen]], de [[FDP]], de [[Die Linke]], de [[AfD]] en lokale partijen aktyf. ===Stedebannen=== De gemeente hat stedebannen mei: * [[Bradford-on-Avon]] yn [[Grut-Brittanje]] * [[Pasewalk]] yn [[Mecklenburg-foar-Pommeren]] == Ekonomy en ynfrastruktuer == De ekonomy fan Norden wurdt foar in grut part droegen troch it toerisme, de lânbou en de tsjinstesektor. De kustlokaasje fan [[Norddeich]] is in wichtich toeristysk sintrum mei syn keunststrân en fakânsjefoarsjennings. De regio is ek bekend om syn tee-kultuer en typyske Eastfryske produkten. Norden is goed ferbûn troch wegen ([[B72]]), spoar en wetterwegen. It hat in spoarstasjon mei ferbinings nei [[Emden]], [[Lear]] en fierder. Der is ek in haven yn Norddeich, wêrfan't de fearboaten nei de Eastfryske eilannen [[Noardereach]] en [[Júst]] farre. <gallery> Ofbyld:Dree-suesters-20070922.jpg|<small>"Dree Süsters" (Trije Susters)</small> Ofbyld:2009 07 Norden Rathaus.JPG|<small>Nije Riedhûs</small> Ofbyld:2009 07 Norden Ostfriesisches Teemuseum.JPG|<small>Ald riedhûs en teemuseum</small> Ofbyld:2009 07 Norden Ludgerikirche.JPG|<small>Ludgeri-Kirche (St.-Liudgertsjerke)</small> Ofbyld:Jüdischer Friedhof Norden 2006.jpg|<small>Monumint Joadske begraafplak</small> Ofbyld:2009 07 Norden Westgaster Muehle.JPG|<small>Westgaster Mole</small> Ofbyld:ChurchNordenBapt.JPG|<small>Tsjerke fan Baptistegemeente</small> Ofbyld:Norddeich-20070923.jpg|<small>Stêdsdiel Norddeich</small> </gallery> ==Berne yn Norden== * [[Rudolph Garrels]] -[[1675]]-[[1750]] [[Oargel]]bouwer ==Keppelings om utens== {{CommonsLyts|Norden (Ostfriesland)|Norden}} * [http://www.norden.de/ www.Norden.de - Webside fan de gemeente] {{de}} * [http://www.norddeich.de/ Norddeich] {{de}} * [http://www.seehundstation-norddeich.de/ Seehûnestasjon Norddeich] {{de}} * [http://www.oldendorf-online.de/ Waadrinne] {{de}} {{Boarnen|boarnefernijing= <References/> }} {{Koördinaten|53_35_47_N_7_12_8_E_type:city_zoom:13_region:DE|53° 36' N, 7° 12' E}} [[Kategory:Plak yn Auwerk (distrikt)]] [[Kategory:Norden (East-Fryslân)| ]] [[Kategory:Plak yn East-Fryslân]] [[Kategory:Gemeente yn East-Fryslân]] [[Kategory:Plak yn Nedersaksen]] [[Kategory:Gemeente yn Nedersaksen]] ry6aq3zw9337btdnpqhltv2d9op6jj1 1236044 1236041 2026-07-23T05:55:22Z Kening Aldgilles 167 1236044 wikitext text/x-wiki {{Universele ynfoboks stêd | namme = Norden | ôfbylding = Ludgerikirche-20070922.jpg | ôfbyldingsbreedte = 260px | ôfbyldingstekst = | ynwennertal = 24.978 <small>(2025)</small> | oerflak = 106,33 km² | befolkingstichtens = 236 km² | stêdekloft = | hichte = 7 m | lân = [[Dútslân]] | bestjoerlike ienheid 1 = Provinsje | namme bestjoerlike ienheid 1= [[Nedersaksen]] | bestjoerlike ienheid 2 = Landkreis | namme bestjoerlike ienheid 2= [[Aurich]] | boargemaster = Barbara Schlag | stêdsyndieling = 10 stedsdielen | stifting = yn 880 neamd | postkoade = 26506, 26492–26496, 26501, 26519–26520 | tiidsône = | simmertiid = | koördinaten = 12′ NB, 5° 47′ EL</small> | webside = [http://www.norden.de/ www.norden.de] }} '''Norden''' ([[Nedersaksysk]]: ''Nörden'') is in stêd en gemeente yn de [[Dútslân|Dútske]] dielsteat [[Nedersaksen]], yn it distrikt [[Auwerk (distrikt)|Auwerk]] en oan de Waadseekust. De stêd telt sa'n 25.000 ynwenners. Norden is de fjirdgrutste stêd fan [[Eastfryslân]]. De regio Norden moat it ekonomysk sjoen fan de [[lânbou]] en it [[toerisme]] hawwe. De stêd hat goed 27 kilometer seedyk en in haven foar de fearboaten nei de eilannen [[Júst]] en [[Norderney]]. De stedsdielen Norddeich en Westermarsch II fiere sûnt 1979 offisjeel it prdekaat „Staatlich anerkanntes Nordseebad“. Op 24 juny 2010 ferliende de Nedersaksyske minister fan Ekonomyske Saken, Jörg Bode, it predikaat „Nordseeheilbad“ oan beide stedsdielen, de heechste toeristyske ûnderskieding. Op 't heden is Norden-Norddeich it grutste offisjeel erkende ''Seeheilbad'' oan de East-Fryske [[Noardsee]]kust. Al yn de fyftiger jierren waard Norden mei de slogan ''"Das Grüne Tor zum Meer"'' as fakânsjeoarde oanpriizge. Allinne al yn it simmerseizoen fan 2007 waarden der mear as 900.000 oernachtingen teld. == Geografy == [[Ofbyld:710px-Lower Saxony location map G svg.png|thumb|260px|Lizzing Norden yn [[Leechsaksen]]]] Norden leit yn it noardwesten fan de dielsteat [[Nedersaksen]] en foarmet ien fan de wichtichste stêden fan it westlike part fan [[Eastfryslân]]. De stêd leit fuort oan 'e [[Waadsee]] en hat yn stedsdiel [[Noarddyk]] in fearferbining mei de Eastfryske eilannen [[Norderney]] en [[Júst]]. De gemeente Norden hat in oerflak fan likernôch 106 km² en omfiemet njonken de kearnstêd ek ferskate doarpen en buorskippen. De stêd leit yn it noardlike diel fan de [[Lânkring Auwerk]] en wurdt omjûn troch it typyske Eastfryske kustlânskip mei greiden, lânbougrûnen, seediken, eardere feangebieten en mersken. It bûtengebiet fan Norden wurdt foar in grut part brûkt foar lânbou. Benammen feehâlderij en molkfeehâlderij binne fan belang. De geografyske koördinaten fan de stêd lizze likernôch op 53°36' noarderbreedte en 7°12' easterlingte. It gebiet leit mar in pear meter boppe seenivo en is dêrom sterk ôfhinklik fan diken en wetterbehear. It Waadseegebiet foar de kust makket diel út fan it [[Nasjonaal Park Nedersaksysk Waadseegebiet]], dat sûnt [[2009]] ek op de [[Wrâlderfguodlist fan UNESCO]] stiet. It gebiet is fan grutte ekologyske wearde troch de rike fûgelpopulaasjes, de getijdegebieten en de bysûndere natuer. === Doarpen en wiken === Njonken de histoaryske kearnstêd Norden omfiemet de gemeente ferskate doarpen en nije wiken. Hjirûnder steane de doarpen en wiken bûten de kearnstêd: * [[Bargebur]] - in histoarysk doarp dat tsjintwurdich mei de kearnstêd fergroeid is; * [[Noarddyk]] – kustplak en wichtige fearhaven nei de Eastfryske eilannen; * [[Leybuchtpolder]] – in jonge polder dy't yn de 20e iuw troch lânwinning ûntstie; * [[Ostermarsch]] – in âld marsdoarp oan de kust; * [[Westermarsch I en II]] – histoaryske marsgebieten westlik fan Norden; * [[Süderneuland]] – in gebiet súdlik fan de stêd; * [[Tidofeld]] – in buorskip mei in bysûndere skiednis nei de Twadde Wrâldkriich. === Klimaat === Norden hat in typysk [[oseanysk klimaat]] mei mylde winters en relatyf koele simmers. De [[Noardsee]] en [[Waadsee]] hawwe in sterke ynfloed op it waar. Ekstreme temperatueren komme minder faak foar as yn it binnenlân fan Dútslân, sels by hiteweagen yn it Eastfryske binnenlân bliuwt it kustplak Norden relatyf koel. It gebiet wurdt karakterisearre troch in soad wyn, hege luchtfochtigens en faak wikseljend waar. Dizze klimatologyske omstannichheden hawwe histoarysk ynfloed hân op de lânbou, de boustyl en it libben fan de kustbewenners. ==Skiednis== Al yn [[880]] wie der in delsetting mei de namme Norden. Dat jier wûnen de [[Friezen]] dêr in fjildslach fan de [[Noarmannen]], de saneamde ''Slach by Norditi''. Norden krige yn [[1255]] [[stedsrjochten]] en is sa de âldste stêd yn [[East-Fryslân]]. Earst lei Norden yn it ''Federgoa'', letter yn it Fryske lân [[Norderlân]]. Yn ’e [[midsiuwen]] fierden de Fryske haadlingefamyljes [[Tom Brok]] en [[Cirksena]] it bewâld oer de stêd. [[Ofbyld:Norden1590.jpg|thumb|left|Norden om 1590 hinne]] Troch ferskillende [[stoarmfloed]]en friet de [[Leybocht]] grutte stikken lân op. Yn de lette midsiuwen en dêrnei hie Norden in belangrike seehaven. Oan ’e 18e iuw wie der ek in aardich grutte float. Lykwols waard East-Fryslân troch de Krystfloed fan 1717 slim troffen. It plak Itzendoarp by Norden waard yn ’e weagen wei. [[Ofbyld:Alteshausnorden.jpg|thumb|It ''Haus Vienna'' is ien fan de âldste huzen (boud om 1600 hinne) en is folslein renovearre yn de 1990er jierren]] Nei de 16e iuwske [[Reformaasje]] wie der in soad striid tusken kalvinisten en lutersken. De striid waard lang om let wûn troch de lutersken. Yn 1684 wie militêr yngripen needsaaklik sadat de kalvinistyske minderheid de Tsjerke fan Bargebur bouwe koe. Yn 1597/98 en 1611 waard Norden teistere troch in [[pest|pestepidemy]]. Yn de [[Tritichjierrige Oarloch]] (1618 -1648) moast de stêd, dy’t net troch stêdsmuorren beskerme wie, in pear kear in besetting troch bûtenlânske soldaten belije. Yn 1744 waard Norden, krekt as de rest fan [[Eastfryslân]], [[Prusen|Prusysk]]. De Prusen begûnen mei grutte ynpolderingsprojekten by de seekust lâns en mei de turfwinning oan ’e súdeastkant fan ’e stêd. Dêrtroch wie der gjin ferlet mear fan turf út Grinslân. Yn dy snuorje waarden ek tabakfabriken oprjochte. Nei de fal fan [[Napoleon]] waard de stêd ûnderdiel fan it [[Keninkryk Hannover]], yn 1866 kaam it wer by Prusen, om lang om let yn 1871 ûnderdiel te wurden fan it nije [[Dútske Keizerryk]]. De turfwinning en ynpolderingsaktiviteiten gongen fierder yn ’e 19e en iere 20e iuw. Wichtich wie ek de oanlis fan in ferhurde dyk nei [[Georgsheil]] (Uthwerdum), [[Emden]] en [[Auwerk (stêd)|Auwerk]] (1844), en de oansluting op it spoarnet (yn 1883, de line waard trochlutsen nei [[Norddeich]] yn 1892 ). Yn 1806 rjochte de Grinzer mennonityske ûndernimmer [[Jan ten Doornkaat Koolman]] yn Norden de bekende brouwerij fan sterke drank Doornkaat op, dy't oan 1991 ta bestie. It merk en de reseptuer waarden neitiid oan de konkurrint Berentzen ferkocht; de merknamme en de schnaps Doornkaat binne bestean bleaun. De produksje dêrfan is net mear yn Norden húsfeste. Yn 1988 rjochte in telch út de brouwersfamylje de nei him neamde Gerhard ten Doornkaat Koolman-Stiftung op. De kapitaalkrêftige ynstelling hâldt him yn Norden en omkriten dwaande mei in ferskaat oan woldiedige aktiviteiten. Yn de [[Twadde Wrâldoarloch]] hie de stêd suver gjin skea. Yn de oarlochstiid hie Norden de ferneamde radiostudio Norddeich Radio, dêr’t de Ingelsktalige propaganda-útstjoering ''Germany calling'' útstjoerd waard. Oant en mei 1977 wie Norden in selsstannige lânkring. Sûnt is de stêd ûnderdiel fan de [[lânkring Auwerk]] mei as haadplak [[Auwerk (stêd)|Auwerk]] (Aurich). It saneamde ''Amtsgericht'' sit noch wol yn Norden en it rjochtsgebiet komt fierweihinne oerien mei de grinzen fan de lânkring Norden. Yn 2005 fierde Norden dat it 750 jier dêrfoar stedsrjochten krige. === Befolkingsûntjouwing === {| | valign="top" | {| class="wikitable" |- class="hintergrundfarbe5" ! Jier ! Ynwennertal |- | 1804 || align="right" | 3.532 |- | 1826 || align="right" | 5.757 |- | 1861 || align="right" | 6.199 |- | 1867 || align="right" | 5.975 |- | 1871 || align="right" | 6.070 |- | 1885 || align="right" | 6.879 |} | valign="top" | {| class="wikitable" |- class="hintergrundfarbe5" ! Jier ! Ynwennertal |- | 1895 || align="right" | 6.794 |- | 1905 || align="right" | 6.717 |- | 1910 || align="right" | 6.885 |- | 1925 || align="right" | 11.025 |- | 1933 || align="right" | 12.150 |- | 1939 || align="right" | 12.306 |} | valign="top" | {| class="wikitable" |- class="hintergrundfarbe5" ! Jier ! Ynwennertal |- | 1950 || align="right" | 18.012 |- | 1954 || align="right" | 17.785 |- | 1961 || align="right" | 16.144 |- | 1970 || align="right" | 16.986 |- | 1977 || align="right" | 24.334 |- | 1980 || align="right" | 24.300 |} | valign="top" | {| class="wikitable" |- class="hintergrundfarbe5" ! Jier ! Ynwennertal |- | 1990 || align="right" | 23.700 |- | 2008 || align="right" | 25.222 |- | 2011 || align="right" | 25.019 |- | 2016 || align="right" | 25.195 |- | 2017 || align="right" | 25.056 |- | 2019 || align="right" | 24.873 |} | valign="top" | {| class="wikitable" |- class="hintergrundfarbe5" ! Jier ! Ynwennertal |- | 2022 || align="right" | 25.197 |- | 2025 || align="right" | 24.978 |- | . || align="right" | |- | . || align="right" | |- | . || align="right" | |- | . || align="right" | |} |} == Polityk == Troch syn lange skiednis as âlde hannelsstêd en wichtich sintrum fan it westlike part fan [[Eastfryslân]] hat Norden altyd in bestjoerlike funksje hân. Yn de tiid fan de [[Fryske Frijheid]] en de [[Eastfryske haadlingen]] wie Norden ien fan de wichtichste plakken fan it kustgebiet. Letter waard de stêd ûnderdiel fan it [[Greefskip Eastfryslân]] en dêrnei it [[Foarstedom Eastfryslân]]. Nei de ynlivging by [[Prusen]] yn [[1744]] bleau Norden in wichtich lokaal bestjoerssintrum. Tsjintwurdich is Norden in selsstannige stêd yn de [[Lânkring Auwerk]] yn de dielsteat [[Nedersaksen]]. De stêd hat in eigen gemeentebestjoer en troch de lizzing oan de kust en de ferbining mei de [[Eastfryske eilannen]] hat de polityk yn Norden in eigen karakter, mei in sterke klam op toerisme, kustbeskerming, havenûntwikkeling en regionale ynfrastruktuer. Fanút Norddeich stekke de fearboaten ôf nei de eilannen [[Juist|De Jist]] en [[Norderney]]. Tradisjoneel hawwe de [[SPD]] en de [[CDU]] in wichtige rol yn de polityk fan Norden spile. Dêrnjonken binne ek de [[Griene partij (Dútslân)|Grienen]], de [[FDP]], de [[Die Linke]], de [[AfD]] en lokale partijen aktyf. ===Stedebannen=== De gemeente hat stedebannen mei: * [[Bradford-on-Avon]] yn [[Grut-Brittanje]] * [[Pasewalk]] yn [[Mecklenburg-foar-Pommeren]] == Ekonomy en ynfrastruktuer == De ekonomy fan Norden wurdt foar in grut part droegen troch it toerisme, de lânbou en de tsjinstesektor. De kustlokaasje fan [[Norddeich]] is in wichtich toeristysk sintrum mei syn keunststrân en fakânsjefoarsjennings. De regio is ek bekend om syn tee-kultuer en typyske Eastfryske produkten. Norden is goed ferbûn troch wegen ([[B72]]), spoar en wetterwegen. It hat in spoarstasjon mei ferbinings nei [[Emden]], [[Lear]] en fierder. Der is ek in haven yn Norddeich, wêrfan't de fearboaten nei de Eastfryske eilannen [[Noardereach]] en [[Júst]] farre. <gallery> Ofbyld:Dree-suesters-20070922.jpg|<small>"Dree Süsters" (Trije Susters)</small> Ofbyld:2009 07 Norden Rathaus.JPG|<small>Nije Riedhûs</small> Ofbyld:2009 07 Norden Ostfriesisches Teemuseum.JPG|<small>Ald riedhûs en teemuseum</small> Ofbyld:2009 07 Norden Ludgerikirche.JPG|<small>Ludgeri-Kirche (St.-Liudgertsjerke)</small> Ofbyld:Jüdischer Friedhof Norden 2006.jpg|<small>Monumint Joadske begraafplak</small> Ofbyld:2009 07 Norden Westgaster Muehle.JPG|<small>Westgaster Mole</small> Ofbyld:ChurchNordenBapt.JPG|<small>Tsjerke fan Baptistegemeente</small> Ofbyld:Norddeich-20070923.jpg|<small>Stêdsdiel Norddeich</small> </gallery> ==Berne yn Norden== * [[Rudolph Garrels]] -[[1675]]-[[1750]] [[Oargel]]bouwer ==Keppelings om utens== {{CommonsLyts|Norden (Ostfriesland)|Norden}} * [http://www.norden.de/ www.Norden.de - Webside fan de gemeente] {{de}} * [http://www.norddeich.de/ Norddeich] {{de}} * [http://www.seehundstation-norddeich.de/ Seehûnestasjon Norddeich] {{de}} * [http://www.oldendorf-online.de/ Waadrinne] {{de}} {{Boarnen|boarnefernijing= <References/> }} {{Koördinaten|53_35_47_N_7_12_8_E_type:city_zoom:13_region:DE|53° 36' N, 7° 12' E}} [[Kategory:Plak yn Auwerk (distrikt)]] [[Kategory:Norden (East-Fryslân)| ]] [[Kategory:Plak yn East-Fryslân]] [[Kategory:Gemeente yn East-Fryslân]] [[Kategory:Plak yn Nedersaksen]] [[Kategory:Gemeente yn Nedersaksen]] sy3o6lhb0w595u1zppkhsg8nxbr3ztr 0 43052 1235706 1195011 2026-07-20T15:10:18Z Hurkonides 5270 1235706 wikitext text/x-wiki {| class="toccolours" border="1" cellpadding="4" style="float:right; margin: 0 0 1em 1em; border-collapse: collapse; font-size: 95%; width: 250px;" ! style="font-size: larger;" colspan="2"|namme |- style="text-align: center;" | colspan="2" | [[Ofbyld:B-52_flying_over_clouds.jpg|275px]]<br /> |- ! Rol | Strategyske bommesmiter |- ! Makker | [[Boeing]] |- ! Earste flecht | [[15 april]] [[1952]] |- ! Yn tsjinst | [[Febrewaris]] [[1955]] |- ! Ut tsjinst | n.f.t. |- ! Tal makke | 744 (1952-1962) |- ! Brûkers | [[United States Air Force]], [[NASA]] |- |} De '''B-52 Stratofortress''' is in [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] lange-ôfstâns swiere- [[bommesmiter]] (geskikt foar nukleêre - of konvinsjonele bommen), boud troch [[Boeing]]. It type is in oerbliuwsel út de [[Kâlde Kriich]] en waard foar it earst ynset yn de [[Fietnamoarloch]]. De B-52 spilet lykwols noch hieltyd in wichtige rol yn operaasjes fan de [[Amerikaanske loftmacht]]. De B-52 smiet 40% fan de bommen dy't by de [[Operaasje Desert Storm]] brûkt waarden. Al goed 50 jier is de B-52 Stratofortress de rêchbonke fan de Amerikaanske loftmacht, en sadwaande ek har âldste operasjonele tastel. De B-52 kin in grut arsenaal fan ferskate soarten bommen meinimme. It tastel wurdt allegeduerigen modernisearre en sil fermoedlik oant 2030 yn bedriuw bliuwe. <gallery widths="250" heights="250"> Ofbyld:B52H.JPG|In B-52H yn kamûflaazjekleuren Ofbyld:B52 landing with drogue chute.jpg|De B-52 by de lâning </gallery> {{clear}} == Technyske feiten == [[Ofbyld:Boeing B-52H Stratofortress 3-view line drawing.png|thumb|250px|Boeing B-52H Stratofortres]] {| class="wikitable" ! ! B-52D ! B-52H |- | Lingte: || 47,72 m || 47,72 m |- | Spanwiidte: || 56,39 m || 56,39 m |- | Fleugeloerflak: || 371,6 m² || 371,6 m² |- | Fleugeloerflakbelesting: || * Minimaal (leechgewicht): 207 kg/m² * Maksimaal (maks. startgewicht): 549 kg/m² || * Minimaal (leechgewicht): 224&nbsp;kg/m² * Maksimaal (maks. startgewicht): 595 kg/m² |- | Hichte: || 14,72 m || 12,40 m |- | Gewicht leech: || 77.100 kg || 83.250 kg |- | Maks. startgewicht: || 204.120 kg || 221.150 kg |- | Brânstofkapasiteit: || - || 181.610 l |- | Topfaasje: || 1.027 km/o (op optimale hichte) || 1.014 km/o (op optimale hichte) |- | Krúsfaasje: || 847 km/o (op optimale hichte) || |- | Tsjinstplafond: || 13.680 m || 16.765 m |- | Klimfaasje: || - || 31,85 m/s |- | Aksjeradius: || - || 7.210 km |- | Fleanberik: || 9.978 km || * 16.232 km (sûnder ekstra tanks) * 20.150 km (mei ekstra tanks) |- | Bemanning: || 6 man || 6 man (sûnt 1994: 5) |- | Oandriuwing: || Acht [[Pratt & Whitney]] [[Pratt & Whitney J57|J57-P-19W]]- Turbojet-strielmotoren || Acht Pratt & Whitney TF33-P-3/103-strielmotoren |- | Fermogen: || 8× 53,83 kN || 8× 75,6 kN |- | Schub-Gewicht-ferhâlding: || * Maks. (Leechgewicht): 0,57 * Minimaal (maks. startgewicht): 0,22 || * Maks. (leechgewicht): 0,74 * Minimaal (maks. startgewicht): 0,28 |} == Keppelings om utens == * {{in}}[https://web.archive.org/web/20161229151700/http://www.stratofortress.org/index.htm Stratofortress Association] * {{in}}[https://web.archive.org/web/20160402005246/http://stratofortress.org/pdf/B52%20Current%20Force%20Structure.pdf Operasjonele ienheden yn 2016] * {{in}}[https://web.archive.org/web/20180916111740/http://www.ammsalumni.org/html/agm-28_history_data.html Hound Dog ynformaasje] * {{in}}[https://web.archive.org/web/20160313210922/http://ammsalumni.org/html/adm-20_history_data.html Quail ynformaasje] * {{in}}[https://web.archive.org/web/20120701045610/http://www.boeing.com/defense-space/military/b52-strat/b52_50th/index.html Boeing, B-52: ''50 Years of Exceptional Service''] [[Kategory:Amerikaanske bommesmiter]] [[Kategory:Boeing]] [[Kategory:Yntroduksje út 1952]] 9c85jg27ojmsbrprzgdf0hxx6l7qo8w 0 47504 1235963 1024627 2026-07-22T17:36:37Z Drewes 2754 /* Gedicht */ 1235963 wikitext text/x-wiki [[Ofbyld:U 194, Väsby.JPG|thumb|''In stien in Väsby, Sweden, dêr't op te lêzen stiet dat de wytsingen denejild bard hawwe yn Ingelân.'']] '''Denejild''' wie twangbetelling of belesting dy't heft waard om plonderingen en ferwoastingen trochde [[Wytsingen]] te foarkommen, of om in belis fan de Wytsingen ôf te keapjen. Benammen [[Ingelân]] wie slachtoffer fan dizze twangbetelling, mar ek de [[Friezen]], [[Frankryk]] en de Baltyske steaten betellen Denejild. De earste Ingelske betelling, yn 856, wie 10.000 pûnen (3.732 kg) [[sulver]], dizze waard dien nei de oerwinning fan Wytsingen yn Esseks. De kening waard rieden troch aartsbiskop [[Sigeric fan Canterbury]] om it geweld fan de Wytsingen ôf te keapjen, en net de bewapene striid fuort te setten. Kening [[Etelred II]] (± 968 - Londen, 23 april 1016) kocht twa jier frede fan de Denen mei 36.000 pûnen (13.436 kg) sulver. Nei skatting is it totaal betelle bedrach troch de Ingelsken sa'n sechtich miljoen pence. Der binne mear Angelsaksyske munten fan dizze perioade fûn yn Denemark as yn Ingelân. [[Runen|Runeynskripsjes]] op [[Runestien (tinkstien)|runestien]] U344 út Bårresta, jouwe oan dat ek de Sweden profitearren fan it Denejild. Yn dizze stien stiet te lêzen dat der trije kear Denejild helle is ûnder ferskate lieders: ''in furstaÞis tursti * Þa van ulfr hafir onklati * Þru kialtakat Þit uas - Þurktil * Þa kalt knutr'' Oersetting: "''Mar Ulf hat trije denejilden yn Ingelân nomd. Earste wie mei Toste, twadde mei Thorkel en tredde mei Knoet''". Yn in konflikt oer de betelling fan dat "beskermjild", hawwe [[Friezen]] yn 873 [[Rudolf Haraldsoan|Rodulf]] yn [[Eastergoa]] ferslein, wêrby't mear as 500 Denen op it slachfjild sneuvelen ([[slach by Dokkum (873)|Slach by Dokkum]]). == Gedicht == [[Rudyard Kipling]] hat de útdrukking "Denejild" wer bekend makke yn in gedicht wêryn't er alle lannen opropt om striidber te wêzen omdat swakte in oanfal of ôfparsing útlokket.<ref>''That if once you have paid him the Danegeld,/ You never get rid of the Dane.'' </ref> == Sjoch ek == * [[Denewet]] {{Boarnen|boarnefernijing= <references/> * [http://www.runsten.info/runestone/upland/orkesta/index.html Een paar Runestenen, waaronder steen U344] }} [[Kategory:Skiednis fan Fryslân]] [[Kategory:Skiednis fan Ingelân]] [[Kategory:Wytsingen]] b9d59gjk4p16icv4aop4mz9uirj120q 0 53069 1235705 1076954 2026-07-20T15:09:06Z Hurkonides 5270 1235705 wikitext text/x-wiki [[Ofbyld:Houtwâl Twizel 2.jpg|thumb|250px|Beamwâl ûnder [[Twizel]] ]] It '''Nasjonaal Lânskip De Noardlike Fryske Wâlden''' is in gebiet fan mear as 25.000 [[hektare]], ûnderdiel fan de [[Fryske Wâlden]], yn it easten fan de provinsje [[Fryslân]]. Eigen oan it lânskip binne de [[Kûlisselânskip|beamwâl]]en. De greidfjilden tusken de beamwâlen lykje ornaris relatyf lyts en jouwe mei dêrtroch in smûke ympresje fan it gea. Singelier is it grutte oantal [[dobbe]]n. De oerheid hat it gebiet dêrom yn 2005, neist njoggentjin oare gebieten, útroppen ta Nasjonaal Lânskip. == Plak == It Nasjonaal Lânskip leit yn in gebiet fan sa'n 20 x 15 km tusken Drachten en Dokkum yn de gemeenten [[Dantumadiel]], [[Kollumerlân]], [[Achtkarspelen]], [[Tytsjerksteradiel]] en [[Smellingerlân]]. Doarpen yn of oan de râne fan it gebiet binne [[Burgum]], [[De Westereen]], [[Kollum]], [[Bûtenpost]], [[Surhústerfean]], [[Hurdegaryp]] en [[Gytsjerk]]. == Lânskip == [[Ofbyld:It Paradyske (6).jpg|thumb|250px|De [[Swadde]] by [[It Paradyske]]]] It gebiet is in útrinder fan it [[Drintsk Plato]]. Fanwege it grutte tal kavels dy't omseame wurde troch mear as 2000 km singelbeplanting hat it lânskip in lytsskealich karakter. Troch it tichte netwurk fan [[houtwâl]]en, elzesingels en beammerigen is in bysûnder lânskip ûntstien dat syn wjergader yn Nederlân net hat. It wurdt wol it meast lytsskealige lânskip fan Nederlân neamd, hoewol't it eigentlik earder smûk te neamen is. De bytiden tige smelle langhalige kavels binne by ûntginning fan fean yn de [[Midsiuwen]] ûntstien. Hast elk persiel hat in eigen kenmerkende ferhâlding tusken lingte en breedte, ôfhinklik fan de tiid fan ûntginning. Guon persielen binne trije kear sa lang as breed, soms fiif kear sa lang, en in inkele kear hast fjouwerkant. Op de persielgrinzen waarden beammmen plante, of dy kamen spontaan op. Eigen binne fierder de mear as 300 dobben. Dat binne foar in grut part [[pingoruïne]]s dy't yn de iistiid foarme binne. Pingo's binne (wetterhâldende) ûndjippe kommen mei in ringwâl der omhinne. Guons hawwe noch in ringwâl. Tusken [[De Westereen]] en [[Surhústerfean]] lizze in soad fan dy ierdkundige ferskynsels. Op de ierden ringwâl om dizze pingoruïnes wurde faak [[prehistoarje|prehistoryske]] beweningsspoaren oantroffen. Der lizze fierders twa marren yn it lânskip: [[Burgumer Mar (mar)|Burgumer Mar]] en [[De Leien (wetter)|De Leien]]. Sa likernôch 2% fan it gebiet is beboud. In stikmannich doarpen yn it Nasjonaal Lânskip binne [[Droegeham]] – ôflaat fan de lizzing op in hegere sânrêch dy't beskûl joech tsjin hege wetterstannen – en [[Twizel]] mei harren skaaimerkende [[Lintdoarp|lintbebouwing]]. [[Jistrum]] en [[Eastermar]] hawwe in typyske esdoarpenstruktuer. Yn it gea binne ferskate [[stins|stinzen]] of [[state]]s boud, lykas de [[Fogelsanghstate]] by [[Feankleaster]], de stins by [[Aldtsjerk]] en de ferskillende staten by [[Oentsjerk]]. == Aktiviteiten == It nasjonale lânskip is foar it meastepart yn behear fan boeren. Sûnt 1996 bestiet der in gebiietskoöperaasje De Noardlike Fryske Wâlden, wêryn't seis miljeukoöperaasjes en agraryskhe ferieningen gearwurkje. Doel fan de Feriening De Noardlike Fryske Wâlden (NFW) is om der foar te soargjen dat de boeren oan it buorkjen bliuwe kinne en tagelyk de lânskipseleminten te behâlden troch fergoedings foar agrarysk natoer- en lânskipsbehear. De feriening stribbet nei de ûntwikkeling fan miljeufreonlike streekprodukten. De feriening wol de boeren ek de kâns jaan harren bedriuw út te wreidzjen sûnder dat dit it lânskip oantaast. Om de streek in ympuls te jaan waard in fjouwerbaansdyk troch it gebiet oanlein, de saneamde [[Sintrale As]]. De dyk wie omstriden omdat dy neffens kritisy de kwaliteit fan it lânskip oantaaste soe. == Bestjoerlike struktuer == By it nasjonale lânskip binne neist de provinsje en inkele ministeries ([[Ministearje fan Lânbou, Natoer en Fiedselkwaliteit|LNV]], [[Ministearje fan Folkshûsfêsting, Romtlike Oardering en Miljeubehear|VROM]]) fiif gemeenten belutsen: [[Dantumadiel]], [[Kollumerlân]], [[Achtkarspelen]], [[Tytsjerksteradiel]] en [[Smellingerlân]]. Dêrneist besiket de feriening De Noardlike Fryske Wâden al langere tiid ta in foarm fan selsstjoering foar it gebiet te kommen. Der bestiet foar it heule gebiet fan de Noardlike Fryske Wâlden - dat hast mar net hielendal gearfalt mei it nasjonale lânskip - in stjoergroep wêryn oerrheden en streekgroepen dielnimme. {{Boarnen|boarnefernijing= *http://www.nationalelandschappen.nl/landschap.php?id=12 *http://www.noardlikefryskewalden.nl/ *http://www.noordelijkefriesewouden.nu/ *http://www.compendiumvoordeleefomgeving.nl/indicatoren/nl1496-Noardlike-Fryske-W%E2lden.html?i=12-148 }} {{DEFAULTSORT:Noardlike Fryske Wâlden}} [[Kategory:Nasjonaal lânskip]] [[Kategory:Geografy fan Fryslân]] [[Kategory:Bestjoerlike ienheid oprjochte yn 2005]] 8dwf6d1jix1wtmpe3yuv9y7gzrp8g4a 0 53334 1235712 1072539 2026-07-20T16:24:34Z Drewes 2754 /* Filmografy */ 1235712 wikitext text/x-wiki {{Akteur | ôfbylding = Fedja van Huêt in Overspel.jpg | ôfbyldingstekst = Fedja van Huêt yn ''Overspel'' | ôfbyldingsbreedte = | echte namme = | nasjonaliteit = {{Flagge_NL}} [[Nederlân]]sk | berne = [[21 juny]] [[1973]] | berteplak = [[De Haach]] | stoarn = | stjerplak = | etnisiteit = | jierren aktyf = [[1987]]-no | prizen = [[Gouden Keal (priis)|Gouden Keal]] | webside = {{en}} [http://www.imdb.com/name/nm0404806/ IMDb-profyl] }} '''Fedja van Huêt''' ([[De Haach]], [[21 juny]] [[1973]]) is in [[Nederlân]]sk film- en toaniel[[akteur]]. Fedja van Huêt, soan fan Leo van Huêt en Rosalind Nijholt, is ek ferneamd as Fedja Nijholt. Hy waard berne yn De Haach en wenne in stikmannich jierren yn [[Tiel]]. Nei syn stúdzje oan de toanielskoalle yn Maastricht hat er yn tsientallen films en toanielstikken spile. Op it toaniel die hy mei yn toanielstikken fan it RO-teater en Teatergroep Hollandia. Sûnt teaterseizoen 05/06 is hy fêst ferbûn oan [[Toanielgroep Amsterdam]]. Hoewol't hy de toanielskoalle dien hat, hie it folle skild of hy wie nei de middelbere skoalle op it [[konservatoarium]] bedarre. Hy drumde nammentlik op (benei) beropsnivo. Yn 2018 en 2020 spile er de haadrol yn de Dútske telefyzjesearje (ARD) ''Der Amsterdam-Krimi'' dy't him yn Amsterdam ôfspilet. Hy wie yn 2020 te sjen yn de film ''Groeten van Gerri'' fan [[Frank Lammers]]. Van Huêt is troud mei [[Karina Smulders]], sy hawwe tegearre in dochter. ==Filmografy== * 1987 - ''[[Terug naar Oegstgeest (film)|Terug naar Oegstgeest]]'' - Lytse Peter (*) * 1996 - ''[[Advocaat van de Hanen]]'' - Plysje * 1997 - ''[[Karakter (film)|Karakter]]'' - Jacob Willem Katadreuffe (*) * 1998 - ''[[Kort Rotterdams]]'' - Temper! Temper! * 1998 - ''[[Sentimental Education]]'' - Robbert * 1999 - ''[[De Boekverfilming]]'' - Boris Schumann * 1999 - ''[[The Delivery]]'' - Alfred * 2000 - ''[[Wilde Mossels]]'' - Leen * 2001 - ''[[AmnesiA]]'' - Twaling Alex en Aram * 2001 - ''[[De Grot (film)|De Grot]]'' - Egon Wagter (*) * 2002 - ''[[Bella Bettien]]'' - Paul * 2002 - ''[[Claim (film)|Claim]]'' * 2003 - ''[[Rosenstraße]]'' - Luis Marquez * 2003 - ''[[Pietje Bell 2: De Jacht op de Tsarenkroon]]'' - Fuik * 2004 - ''[[De Kus (film)|De Kus]]'' - Vic * 2004 - ''[[De Dominee]]'' - De abbekaat fan Klaas Donkers * 2005 - ''[[Guernsey (film)|Guernsey]]'' - Sebastiaan * 2005 - ''[[Wereld van Stilstand]]'' - Sjoernalist * 2006 - ''[[Nachtrit]]'' - Marco van der Horst * 2007 - ''[[Nadine (film)|Nadine]]'' - Daniël * 2007 - ''[[Wolfsbergen]]'' * 2009 - ''[[Buddenbrooks]]'' - Hermann Hagenström (*) * 2010 - ''[[Loft (film út 2010)|Loft]]'' - Bart Fenniker * 2012 - ''[[Nono, het Zigzagkind]]''* - Ynspekteur Feierberg * 2013 - ''[[Daglicht]]''* - Ray * 2013 - ''[[Soof]]'' - Kasper * 2014 - ''[[Lucia de B]]''. - Quirijn Herzberg * 2015 - ''[[Bloed, Zweet & Tranen (film)|Bloed, Zweet & Tranen]]'' - Tim Griek * 2015 - ''[[J. Kessels (film)|J. Kessels]]'' - Frans Thomése * 2016 - ''[[The Secret Life of Pets (film)|The Secret Life of Pets]]'' - Max (stim, Ned. [[neisygronisearring]]) * 2016 - ''[[De Held (film)|De Held]]''* - Jacob * 2016 - ''[[Soof 2]]'' - Kasper * 2018 - ''[[All You Need Is Love (film)|All You Need Is Love]]'' - Maarten * 2018 - ''[[Dr. Seuss' The Grinch]]'' - ferteller (stim, Ned. neisygronisearring) * 2019 - ''[[The Secret Life of Pets 2]]'' - Max (stim, Ned. neisygronisearring) * 2020 - ''Groeten van Gerri'' - Jos van Vlokhoven * 2021 - ''Herrie in Huize Gerri'' - Jos van Vlokhoven * 2021 - ''De veroordeling'' - Bas Haan (boekferfilming) * 2021 - ''Soof 3 - Kasper * 2023 - ''[[Asterix & Obelix in het Middenrijk]]'' - Geintjemis (stem) * 2024 - ''[[Invasie (film)|Invasie]]'' - Stan Bot * 2025 - ''[[Fabula (2025)|Fabula]]'' - Jos * 2025 - ''[[Voor de meisjes]]''* - Danny (*) boekferfilming ==TF (films en rigen)== * 1991 ''[[Mission: Top Secret]]'' - Mario * 1998 ''[[De Wet op het kleinbedrijf]]'' * 1999 ''[[Zaanse Nachten]]'' * 2000 ''[[Goede daden bij daglicht: Op weg]]'' - Sjors * 2000 ''[[Bitterzoet 9film)|Bitterzoet]]'' - Martin * 2002 ''[[Mevrouw de Minister]]'' - Joris van den Berg * 2004 ''[[Zinloos (film)|Zinloos]]'' - Tom Knegthuis * 2006 ''[[Stubbe - Von Fall zu Fall: Schwarze Tulpen]]'' - Hans Elsaesser * 2007 ''[[De Prins en het Meisje]]'' - [[Prins Johan Friso]] * 2010 ''[[Penoza]]'' - Irwan de Rue * 2011-2015 ''[[Overspel (telefyzjerige)|Overspel]]'' - Willem Steenhouwer * 2014-2016 - ''[[Divorce]]'' - Pieter Schaeffer * 2014 - ''[[Smeris (telefyzjerige)|Smeris]]'' * 2016 - ''[[De Jacht (telefyzjerige)|De Jacht]]'' * 2016 - ''[[Nieuwe buren (telefyzjerige, 2014)|Nieuwe buren]]'' - Lex * 2017 - ''[[De 12 van Oldenheim]]'' - Victor Klinkspoor * 2017 - ''Soof: Een nieuw begin'' - Kasper * 2019 - ''Baantjer het Begin'' - Bob Donkers * 2019 - ''Grenslanders'' - Harry Biegel * 2020 - ''Hoogvliegers'' - Lucky * 2020 - ''Vliegende Hollanders'' - [[Anthony Fokker]] * 2022 - ''Het jaar van Fortuyn'' - [[Mat Herben]] ;Gastrollen yn: * ''In Voor en Tegenspoed'' * ''Oppassen!!!'' * ''[[Goede Tijden Slechte Tijden]]'' * ''12 steden, 13 ongelukken'' * ''[[Vrienden voor het Leven]]'' * ''[[Baantjer (telefyzjerige)|Baantjer]]'' : Studint yn ''Moord uit Angst'' (1996) : Toine Hubar yn ''Moord om de Moord'' (1997) == Prizen == * 2001 - [[Gouden kalf (filmpriis)|Gouden Kalf]] foar Bêste Akteur: (dûbele) haadrol yn Amnesia * 2006 - Gouden Kalf foar de bêste manlike byrol yn ''Nachtrit'' * 2007 - Gouden Kalf (spesjale sjurypriis) foar ''De prins en het meisje'' * 2013 - [[Mary Dresselhuys Priis]], nominaasje foar de [[Louis d'Or]] foar de titelrol yn ''Macbeth'' by Toneelgroep Amsterdam * 2020 - Priis foar de bêste akteur yn de film ''De Veroordeling'' op it Seattle Film Festival. * 2021 - Gouden Kalf foar bêste haadrol yn in spylfilm foar syn rol as Bas Haan yn ''De veroordeling'' == Keppeling om utens == * [http://www.toneelgroepamsterdam.nl/default.asp?auto=1&path=bogbm8ja&id=913 Fedja van Huêt by Tonielgroep Amsterdam] {{Boarnen|boarnefernijing= * Foar boarnen en referinsjes sjoch [[:nl:Fedja van Huêt]] }} {{DEFAULTSORT:Huet, Fedja van}} [[Kategory:Nederlânsk filmakteur]] [[Kategory:Nederlânsk telefyzje-akteur]] [[Kategory:Nederlânsk toanielakteur]] [[Kategory:Gouden Keal-winner]] [[Kategory:Persoan berne yn 1973]] sns91hqfl3q5lnnn5d1jdm57fld24uh 0 54832 1235702 1158294 2026-07-20T13:53:26Z Martin Macha 2111 37341 /* */ 1235702 wikitext text/x-wiki '''List fan premiers fan it [[Feriene Keninkryk]]'''. {| class="wikitable" |- !Premier !Begjin amtstermyn !Ein amtstermyn !Partij |- |Sir [[Robert Walpole]] |[[4 april]] [[1721]] ([[15 maaie]] [[1730]]) |[[11 febrewaris]] [[1742]] |[[Whig Party (Feriene Keninkryk)|Whig]] |- |[[Spencer Compton, 1st Earl of Wilmington]] |[[16 febrewaris]] [[1742]] |[[2 july]] [[1743]] |Whig |- |[[Henry Pelham]] |[[27 augustus]] [[1743]] |[[7 maart]] [[1754]] |Whig |-" |[[Thomas Pelham-Holles, 1st Duke of Newcastle]] |[[16 maart]] [[1754]] |[[16 novimber]] [[1756]] |Whig |- |[[William Cavendish, 4th Duke of Devonshire]] |[[16 novimber]] [[1756]] |[[25 july]] [[1757]] |Whig |- |[[Thomas Pelham-Holles, 1st Duke of Newcastle]] |[[2 july]] [[1757]] |[[26 maaie]] [[1762]] |Whig |- |[[John Stuart, 3rd Earl of Bute]] |[[26 maaie]] [[1762]] |[[16 april]] [[1763]] |[[Tory]] |- |[[George Grenville]] |[[16 april]] [[1763]] |[[13 july]] [[1765]] |Whig |- |[[Charles Watson-Wentworth, 2nd Marquess of Rockingham]] |[[13 july]] [[1765]] |[[30 july]] [[1766]] |Whig |- |[[William Pitt de Aldere]] |[[30 july]] [[1766]] |[[14 oktober]] [[1768]] |Whig |- |[[Augustus FitzRoy (1735-1811)|Augustus Henry Fitzroy, 3rd Duke of Grafton]] |[[14 oktober]] [[1768]] |[[28 jannewaris]] [[1770]] |Whig |- |[[Frederick North, Lord North]] |[[28 jannewaris]] [[1770]] |[[22 maart]] [[1782]] |Tory |- |[[Charles Watson-Wentworth, 2nd Marquess of Rockingham]] |[[27 maart]] [[1782]] |[[1 july]] [[1782]] |Whig |- |[[William Petty (2e greve fan Shelburne)|William Petty, 2nd Earl of Shelburne]] |[[4 july]] [[1782]] |[[2 april]] [[1783]] |Whig |- |[[William Cavendish-Bentinck|William Henry Cavendish-Bentinck, 3rd Duke of Portland]] |[[2 april]] [[1783]] |[[19 desimber]] [[1783]] |Koalysje |- |[[William Pitt de Jongere]] |[[19 desimber]] [[1783]] |[[14 maart]] [[1801]] |Tory |- |[[Henry Addington]] |[[17 maart]] [[1801]] |[[10 maaie]] [[1804]] |Tory |- |[[William Pitt de Jongere]] |[[10 maaie]] [[1804]] |[[23 jannewaris]] [[1806]] |Tory |- |[[William Wyndham Grenville, 1st Lord Grenville]] |[[11 febrewaris]] [[1806]] |[[31 maart]] [[1807]] |Whig |- |[[William Cavendish-Bentinck|William Henry Cavendish-Bentinck, 3rd Duke of Portland]] |[[31 maart]] [[1807]] |[[4 oktober]] [[1809]] |Tory |- |[[Spencer Perceval]] |[[4 oktober]] [[1809]] |[[11 maaie]] [[1812]] |Tory |- |[[Robert Banks Jenkinson, 2nd Earl of Liverpool]] |[[9 juny]] [[1812]] |[[10 april]] [[1827]] |[[Tory]] |- |[[George Canning]] |[[10 april]] [[1827]] |[[8 augustus]] 1827 |Tory |- |[[Frederick John Robinson, 1st Earl of Ripon|Frederick John Robinson, 1st Viscount Goderich]] |[[31 augustus]] [[1827]] |[[22 jannewaris]] [[1828]] |Tory |- |[[Arthur Wellesley, 1st Duke of Wellington]] |[[22 jannewaris]] [[1828]] |[[22 novimber]] [[1830]] |Tory |- |[[Charles Grey, 2nd Earl Grey]] |[[22 novimber]] [[1830]] |[[16 july]] [[1834]] |[[Whig Party (Feriene Keninkryk)|Whig]] |- |[[William Lamb, 2nd Viscount Melbourne]] |[[16 july]] [[1834]] |[[17 novimber]] [[1834]] |Whig |- |[[Arthur Wellesley, 1st Duke of Wellington]] (waarnimmer) |[[17 novimber]] [[1834]] |[[9 desimber]] [[1834]] |Tory |- |[[Robert Peel|Sir Robert Peel]] |[[10 desimber]] [[1834]] |[[18 april]] [[1835]] |[[Tory]] |- |[[William Lamb, 2nd Viscount Melbourne]] |[[18 april]] [[1835]] |[[30 augustus]] [[1841]] |Whig |- |[[Sir Robert Peel]] |[[30 augustus]] [[1841]] |[[30 juny]] [[1846]] |Tory |- |[[Lord John Russell]], letter 1st Earl Russell |[[30 juny]] [[1846]] |[[23 febrewaris]] [[1852]] |Whig |- |[[Edward Geoffrey Smith Stanley, 14th Earl of Derby]] |[[23 febrewaris]] [[1852]] |[[19 desimber]] [[1852]] | [[Konservative Partij|Konservatyf]] |- |[[George Hamilton Gordon, 4th Earl of Aberdeen]] |[[19 desimber]] [[1852]] |[[6 febrewaris]] [[1855]] |[[Peelite]]/Koalysje |- |[[Henry John Temple, 3rd Viscount Palmerston]] |[[6 febrewaris]] [[1855]] |[[20 febrewaris]] [[1858]] |Whig |- |[[Edward Geoffrey Smith Stanley, 14th Earl of Derby]] |[[20 febrewaris]] [[1858]] |[[12 juny]] [[1859]] |Konservatyf |- |[[Henry John Temple, 3rd Viscount Palmerston]] |[[12 juny]] [[1859]] |[[18 oktober]] [[1865]] |[[De Liberale Partij|Liberaal]] |- |[[Lord John Russell|John Russell, 1st Earl Russell]] |[[29 oktober]] [[1865]] |[[28 juny]] [[1866]] |Liberaal |- |[[Edward Geoffrey Smith Stanley, 14th Earl of Derby]] |[[28 juny]] [[1866]] |[[27 febrewaris]] [[1868]] |Konservatyf |- |[[Benjamin Disraeli]] |[[27 febrewaris]] [[1868]] |[[3 desimber]] 1868 |Konservatyf |- |[[William Ewart Gladstone]] |[[3 desimber]] [[1868]] |[[20 febrewaris]] [[1874]] |Liberaal |- |[[Benjamin Disraeli]] (fan [[1876]] ôf, 1st Earl of Beaconsfield) |[[20 febrewaris]] [[1874]] |[[23 april]] [[1880]] |Konservatyf |- |[[William Ewart Gladstone]] |[[23 april]] [[1880]] |[[23 juny]] [[1885]] |Liberaal |- |[[Robert Gascoyne-Cecil (3e markys fan Salisbury)|Robert Arthur Talbot Gascoyne-Cecil, 3rd Marquess of Salisbury]] |[[23 juny]] [[1885]] |[[1 febrewaris]] [[1886]] |Konservatyf |- |[[William Ewart Gladstone]] |[[1 febrewaris]] [[1886]] |[[25 july]] [[1886]] |Liberaal |- |[[Robert Gascoyne-Cecil (3e markys fan Salisbury)|Robert Arthur Talbot Gascoyne-Cecil, 3rd Marquess of Salisbury]] |[[3 augustus]] [[1886]] |[[15 augustus]] [[1892]] |Konservatyf |- |[[William Ewart Gladstone]] |[[15 augustus]] [[1892]] |[[5 maart]] [[1894]] |Liberaal |- |[[Archibald Philip Primrose, 5th Earl of Rosebery]] |[[5 maart]] [[1894]] |[[25 juny]] [[1895]] |Liberaal |- |[[Robert Gascoyne-Cecil (3e markys fan Salisbury)|Robert Arthur Talbot Gascoyne-Cecil, 3rd Marquess of Salisbury]] |[[25 juny]] [[1895]] |[[12 july]] [[1902]] |[[Konservative Parij|Konservatyf]]/Unionist |- |[[Arthur Balfour]] |[[12 july]] [[1902]] |[[5 desimber]] [[1905]] |Konservatyf/Unionist |- |Sir [[Henry Campbell-Bannerman]] |[[5 desimber]] [[1905]] |[[7 april]] [[1908]] |Liberaal |- |[[Herbert Henry Asquith]] |[[7 april]] [[1908]] |[[27 maaie]] [[1915]] |Liberaal |- |[[Herbert Henry Asquith]] |[[27 maaie]] [[1915]] |[[7 desimber]] [[1916]] |Liberaal/koalysje regear |- |[[David Lloyd George]] |[[7 desimber]] [[1916]] |[[23 oktober]] [[1922]] |Nasjonaal Liberaal/Koalysje regear |- |[[Andrew Bonar Law]] |[[23 oktober]] [[1922]] |[[22 maaie]] [[1923]] |Konservatyf |- |[[Stanley Baldwin]] |[[22 maaie]] [[1923]] |[[22 jannewaris]] [[1924]] |Konservatyf |- |[[Ramsay MacDonald]] |[[22 jannewaris]] [[1924]] |[[4 novimber]] [[1924]] |[[Labour Party (Feriene Keninkryk)|Labour]] |- |[[Stanley Baldwin]] |[[4 novimber]] [[1924]] |[[5 juny]] [[1929]] |Konservatyf |- |[[Ramsay MacDonald]] |[[5 juny]] [[1929]] |[[7 juny]] [[1935]] |Labour/Nasjonaal regear |- |[[Stanley Baldwin]] |[[7 juny]] [[1935]] |[[28 maaie]] [[1937]] |Konservatyf/Nasjonaal regear |- |[[Neville Chamberlain]] |[[28 maaie]] [[1937]] |[[10 maaie]] [[1940]] |Konservatyf/Nasjonaal regear |- |[[Winston Churchill]] |[[10 maaie]] [[1940]] |[[23 maaie]] [[1945]] |[[Konservative Parij|Konservatyf]]/Koalysje regear |- |[[Winston Churchill]] |[[23 maaie]] [[1945]] |[[26 july]] [[1945]] |Konservatyf/"Caretaker"-regear |- |[[Clement Attlee]] |[[26 july]] [[1945]] |[[26 oktober]] [[1951]] |Labour |- |Sir [[Winston Churchill]] |[[26 oktober]] [[1951]] |[[6 april]] [[1955]] |Konservatyf |- |Sir [[Anthony Eden]] |[[6 april]] [[1955]] |[[10 jannewaris]] [[1957]] |Konservatyf |- |[[Harold Macmillan]] |[[10 jannewaris]] [[1957]] |[[19 oktober]] [[1963]] |Konservatyf |- |Sir [[Alec Douglas-Home]], Earl of Home |[[19 oktober]] [[1963]] |[[16 oktober]] [[1964]] |Konservatyf |- |Sir [[Harold Wilson]] |[[16 oktober]] [[1964]] |[[19 juny]] [[1970]] |Labour |- |[[Edward Heath]] |[[19 juny]] [[1970]] |[[4 maart]] [[1974]] |[[Konservative Partij]] |- |Sir [[Harold Wilson]] |[[4 maart]] [[1974]] |[[5 april]] [[1976]] |Labour |- |[[James Callaghan]] |[[5 april]] [[1976]] |[[4 maaie]] [[1979]] |Labour |- |[[Margaret Thatcher]] |[[4 maaie]] [[1979]] |[[28 novimber]] [[1990]] |Konservatyf |- |[[John Major]] |[[28 novimber]] [[1990]] |[[2 maaie]] [[1997]] |Konservatyf |- |[[Tony Blair]] |[[2 maaie]] [[1997]] |[[27 juny]] [[2007]] |[[Labour Party (Feriene Keninkryk)|Labour]] |- |[[Gordon Brown]] |[[27 juny]] [[2007]] |[[11 maaie]] [[2010]] |Labour |- |[[David Cameron]] |[[11 maaie]] [[2010]] |[[13 july]] [[2016]] |Konservatyf/Liberaal-demokraten regear Konservatyf (efter 2015) |- |[[Theresa May]] |[[13 july]] [[2016]] |[[24 july]] [[2019]] |Konservatyf |- |[[Boris Johnson]] |[[24 july]] [[2019]] |[[6 septimber]] [[2022]] |Konservatyf |- |[[Liz Truss]] |[[6 septimber]] [[2022]] |[[25 oktober]] [[2022]] |Konservatyf |- |[[Rishi Sunak]] |[[25 oktober]] [[2022]] |[[5 july]] [[2024]] |Konservatyf |- |[[Keir Starmer]] |[[5 july]] [[2024]] |[[20 july]] [[2026]] |[[Labour Party (Feriene Keninkryk)|Labour]] |- |[[Andy Burnham]] |[[20 july]] [[2026]] |oant no ta |Labour |} [[Kategory:Premier fan it Feriene Keninkryk| L]] fnn1ka1hcz4reg977wayb4ww4qyl1kh 0 62544 1235950 1023183 2026-07-22T15:08:04Z Drewes 2754 - tikfl. 1235950 wikitext text/x-wiki {{Ynfoboks skriuwer | ôfbylding = Gerrit Achterberg.jpg | ôfbyldingstekst = Gerrit Achterberg yn [[1936]]. | ôfbyldingsbreedte = 210px | oar pseudonym = | echte namme = Gerrit Achterberg | nasjonaliteit = [[File:Flag of the Netherlands.svg|20px]] [[Nederlân]]sk | berne = [[20 maaie]] [[1905]] | berteplak = [[Nederlangbroek]] ([[Utert (provinsje)|Utert]]) | stoarn = [[17 jannewaris]] [[1962]] | stjerplak = [[Leusden]] ([[Utert (provinsje)|Utert]]) | etnisiteit = [[File:Flag of the Netherlands.svg|20px]] [[Nederlanners|Nederlânsk]] | taal = [[Nederlânsk]] | sjenre = [[poëzij]] | perioade = | streaming = | tema's = | bekendste wurk(en) = | útjouwer = | prizen = [[P.C. Hooft-priis]] 1949 <br>[[Constantijn Huygenspriis]] 1959 | jierren aktyf = [[1925]] – [[1962]] | webside = ''n.f.t.'' }} '''Gerrit Achterberg''' ([[Nederlangbroek]], [[20 maaie]] [[1905]] – [[Leusden]], [[17 jannewaris]] [[1962]]) wie in [[Nederlân]]sk [[dichter]], dy't rûnom beskôge wurdt as ien fan 'e wichtichste eksponinten fan 'e [[tweintichste iuw|tweintichste-iuwske]] [[Nederlânsk]]talige [[poëzij]]. Syn wurk waard û.m. bekroane mei de [[P.C. Hooft-priis]] en de [[Constantijn Huygenspriis]]. Achterberg wie lykwols ek in geastlik kweld man, mei drege relaasjes mei froulju, dy't yn [[1937]] sa út 'e klauwen rûnen dat er syn hospita deaskeat. Syn hiele libben troch uteren syn swierrichheden har yn geweld, en socht er soelaas yn [[alkoholisme]]. ==Libben== Achterberg wie de trêde soan yn in [[Nederlânsk-Herfoarme Tsjerke|herfoarme]] gesin mei njoggen bern. Syn heit wie yn 't earstoan [[koetsier]], mar letter, doe't [[auto|auto's]] yn 'e moade kamen, waard er [[boer]]. Achterberg koe goed meikomme op skoalle, dat hy mocht trochleare en waard yn [[1924]] ûnderwizer. Datselde jiers publisearre er ek syn debútbondel, ''De Zangen van Twee Twintigers'', dy't er yn 'e mande mei [[Arie Dekker]] skreaun hie, in freon dy't him by syn dichtsjen oanfitere. Letter beskôge er dit iere wurk as in soarte fan jeugdsûnde. Underwilens begûnen syn geastlike problemen almar mear op te spyljen. Achterberg hie altyd al swierrichheden hân op it mêd fan sosjale ynteraksje, fral mei froulju. Mar doe't er mei in [[pistoal]] yn 'e hân mei [[selsmoard]] drige hie, makke syn doetiidske ferloofde it út. Foar [[militêre tsjinst]] waard er ôfkard fanwegen "sielssykte". Syn karriêre as dichter krige pas kleare foarm nei't [[Roel Houwink]] syn [[literatuer|literêre]] mentor wurden wie. It earste resultaat fan dy begelieding wie de bondel ''Afvaart'', dy't útkaam yn [[1931]]. Yn 'e gedichten út dy samling is Achterberg syn lettere haadtema, it oproppen fan in ferstoarne leafste, al dúdlik oanwêzich. Nei de publikaasje fan ''Afvaart'' rekke Achterberg yn in geastlike krisis. Hy waard in pear kear opnommen yn in [[psychiatry]]ske ynrjochting en hie ferskate muoisume relaasjes mei froulju. De betizing dy't dy relaasjes by him feroarsaken, besocht er gauris mei drank te smoaren, en utere him geregeldwei yn gewelddiedige buien. Uteinlik mûne dat út yn in trageedzje. Achterberg hie yn [[1934]] it ûnderwiis farwol sein en in baan as lânboukrisisamtner krigen by de ''Crisis Vee Centrale'', yn [[Utert (stêd)|Utert]]. Dêr wenne er op keamers yn 'e Beamstrjitte 20-bis, en krige er, hoewol't er him op 'e nij ferloofd hie, in relaasje mei syn hospita, de fjirtichjierrige Roel van Es, wylst er him blykber ek seksueel oanlutsen fielde ta har sechstjinjierrige dochter Bep. Op [[15 desimber]] [[1937]] skeat er, yn it trelit dat ûntstien wie nei't er him op syn keamer hast oan Bep fertaast hie, frou fan Es dea, wylst Bep ferwûne rekke. Achterberg joech himsels oan by de plysje en waard feroardiele ta [[tbs]]. Oant augustus [[1943]] ferbleau er yn ferskate psychiatryske ynstellings, wêrnei't in perioade fan resosjalisaasje folge, oant syn tbs úteinlik yn [[1955]] folslein opheft waard. Literêr produsearre Achterberg yn dy tiid in stream oan nij wurk; tusken [[1939]] en [[1953]] publisearre er 22 ûnderskate dichtbondels. Dêrfan waard ''En Jezus Schreef in 't Zand'', út [[1947]], yn [[1949]] bekroane mei de [[P.C. Hooft-priis]]. Foar ''Ballade van de Gasfitter'', út [[1953]], krige er yn [[1954]] de [[Poëzijpriis fan de Gemeente Amsterdam]], wylst er yn [[1959]] de [[Constantijn Huygenspriis]] foar syn hiele oeuvre takend krige. Yn [[1946]] troude Achterberg mei syn jeugdfreondinne Cathrien van Baak, fan wa't yn beheinde kring bekend wie dat se yn 'e [[Twadde Wrâldoarloch]] "fout" west hie: se hie lid west fan 'e [[Nasjonaal-Sosjalistyske Beweging|NSB]] en hie de minneresse west fan in [[Dútslân|Dútske]] [[SS|SS-er]] dy't yn Nederlân legere wie. Nei harren trouwen sette it pear him nei wenjen op 'e earste ferdjipping fan 'e [[filla]] Mariahoeve te Hoonte, yn [[Neede]]. De lêste jierren fan syn libben brochten Achterberg en de frou troch yn [[Leusden]], dêr't er yn [[1962]] oan in [[hertoanfal]] ferstoar. Nei syn dea waarden syn persoanlike problemen en syn [[alkoholisme]] lange tiid troch syn djipdrôven mei de mantel fan 'e leafde tadutsen. Pas lettere publikaasjes brochten it wiere byld fan net inkeld de dichter, mar de man Achterberg oan it ljocht. [[Ofbyld:Hommage aan Gerrit Achterberg 2.JPG|thumb|260px|''Hommage aan Gerrit Achterberg'', in brûnzen byld troch Willem Berkhemer, te [[Noardwyk (Súd-Hollân)|Noardwyk]].]] ==Wurk== * [[1925]] - ''De Zangen van Twee Twintigers'' * [[1931]] - ''Afvaart'' * [[1939]] - ''Eiland der Ziel'' * [[1940]] - ''Dead End'' * [[1941]] - ''Osmose'' * [[1941]] - ''Thebe'' * [[1944]] - ''Eurydice'' * [[1944]] - ''Morendo'' * [[1944]] - ''Sintels'' * [[1946]] - ''Cryptogamen'' * [[1946]] - ''Energie'' * [[1946]] - ''Existentie'' * [[1946]] - ''Limiet'' * [[1946]] - ''Radar'' * [[1946]] - ''Sphinx'' * [[1946]] - ''Stof'' * [[1947]] - ''Doornroosje'' * [[1947]] - ''En Jezus Schreef in 't Zand'' * [[1949]] - ''Hoonte'' * [[1949]] - ''Sneeuwwitje'' * [[1950]] - ''Mascotte'' * [[1953]] - ''Ballade van de Gasfitter'' * [[1953]] - ''Cenotaaph'' * [[1953]] - ''Ode aan Den Haag'' * [[1954]] - ''Autodroom'' * [[1957]] - ''Spel van de Wilde Jacht'' * [[1961]] - ''Vergeetboek'' * [[1969]] - ''Blauwzuur'' ===Achterberg yn it Frysk=== Ferskate [[gedicht]]en fan Gerrit Achterberg binne nei it [[Frysk]] ta oerbrocht troch klassyk [[oersetter]] [[Klaas Bruinsma (oersetter)|Klaas Bruinsma]], dy't benammen bekend is troch syn ferfrysking fan [[Homêros]] syn ''[[Ilias]]'' en ''[[Odyssee]]'' en in hiele rige [[Aldgryksk]]e [[toanielstik]]ken fan skriuwers as [[Sofokles]], [[Aiskylos]], [[Euripides]] en [[Aristofanes]]. De fertalings fan fersen fan Achterberg, [[Rutger Kopland]], [[Tom van Deel]] en [[Hans Faverey]] binne yn te sjen by [[Tresoar]], al is út it lemma yn it digitaal argyf fan Tresoar net op te meitsjen oft se ea publesearre binne, of fan hokker jier oft se datearje (útsein de fermelding "''20e eeuw''"). ==Prizen== * [[1946]] - [[Pinksterpriis]] foar ''Radar'' * [[1949]] - [[Poëzijpriis fan de Gemeente Amsterdam]] foar ''Afreis'' * [[1949]] - [[P.C. Hooft-priis]] foar ''En Jezus Schreef in 't Zand'' * [[1954]] - [[Poëzijpriis fan de Gemeente Amsterdam]] foar ''Ballade van de Gasfitter'' * [[1959]] - [[Constantijn Huygenspriis]] foar syn hiele oeuvre ==Keppelings om utens== * {{nl}} [http://www.inghist.nl/Onderzoek/Projecten/BWN/lemmata/bwn2/achterberg ''Biografisch Woordenboek van Nederland'' - biografy] * {{nl}} [http://www.nd.nl/artikelen/2002/november/22/het-gat-in-het-dossier-gerrit-achterberg ''Het gat in het dossier Achterberg'', krante-artikel] {{boarnen|boarnefernijing= * ''Fersen fan Rutger Kopland; Tom van Deel; Hans Antonius Faverey; en Gerrit Achterberg mei oersettings fan Klaas Bruinsma'', "''20e eeuw''", Tresoar, oanfraachnû. 099.212.1.5. }} {{DEFAULTSORT:Achterberg, Gerrit}} [[Kategory:Nederlânsk dichter]] [[Kategory:Skriuwer fan wa't ien of mear wurken yn it Frysk oerset binne]] [[Kategory:Nederlânsk krimineel]] [[Kategory:Persoan feroardiele foar moard]] [[Kategory:Moardner]] [[Kategory:Persoan berne yn 1905]] [[Kategory:Persoan stoarn yn 1962]] 9abs04137k61t4myl5xpssk2nnevi2v 0 69308 1235856 1164721 2026-07-21T16:31:42Z CommonsDelinker 353 Flag_of_Cape_Verde.svg ferfongen troch [[c:File:Flag_of_Cape_Verde_(10-17).svg|Flag_of_Cape_Verde_(10-17).svg]] (troch [[c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] om't: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR3|Criterion 3]] (obvious error) · Government 1235856 wikitext text/x-wiki [[File:UN Macroregion Western Africa.svg|right|thumb|220px|De lizzing fan West-Afrika yn it wrâlddiel [[Afrika]] ([[Mauretaanje]] ynbegrepen).]] '''West-Afrika''' is de loskes definiëarre westlike [[geografy]]ske regio fan it [[wrâlddiel]] [[Afrika]]. Dit gebiet wurdt yn 'e regel begrepen as besteande út 15 ûnderskate [[List fan lannen en gebieten|lannen]], deselden dy't mei-inoar de [[Ekonomyske Mienskip fan Westafrikaaanske Steaten]] (ECOWAS) foarmje. Soms wurdt dêr [[Mauretaanje]] noch oan tafoege, mar meastal net. Lannen dy't ornaris ta West-Afrika rekkene wurde: {| class="vatop" | * [[Ofbyld:flag of Benin.svg|20px]] [[Benyn]] * [[Ofbyld:flag of Burkina Faso.svg|20px]] [[Boerkina Faso]] * [[Ofbyld:Flag of The Gambia.svg|20px]] [[Gambia]] * [[Ofbyld:flag of Ghana.svg|20px]] [[Gana]] * [[Ofbyld:Flag of Guinea.svg|20px]] [[Guinee]] * [[Ofbyld:Flag of Guinea-Bissau.svg|20px]] [[Guinee-Bissau]] * [[Ofbyld:Flag of Cote d'Ivoire.svg|20px]] [[Ivoarkust]] * [[Ofbyld:Flag of Cape Verde (10-17).svg|20px]] [[Kaapverdje]] | width=25 | | * [[Ofbyld:flag of Liberia.svg|20px]] [[Libearia]] * [[Ofbyld:flag of Mali.svg|20px]] [[Maly]] * [[Ofbyld:flag of Nigeria.svg|22px]] [[Nigearia]] * [[Ofbyld:flag of Niger.svg|16px]]&nbsp;&nbsp;[[Niger]] * [[Ofbyld:flag of Senegal.svg|20px]] [[Senegal]] * [[Ofbyld:flag of Sierra Leone.svg|20px]] [[Sierra Leöane]] * [[Ofbyld:Flag of Togo (3-2).svg|20px]] [[Togo]] |} Inkeld komt dêr noch by: * [[Ofbyld:flag of Mauritania.svg|20px]] [[Mauretaanje]] Mei-inoar hat West-Afrika in oerflak fan krapoan 5.113.000 km², en in befolking fan likernôch 340 miljoen minsken, mei in [[befolkingstichtens]] fan 49,2 minsken de km². Hoewol't der hûnderten ferskillende [[taal|talen]] sprutsen wurde, binne der mar trije offisjele talen: [[Ingelsk]], [[Frânsk]] en [[Portegeesk]]. West-Afrika hat fierders in mienskiplike [[skiednis]] dy't tebek giet op 'e grutte riken dy't yn it prekoloniale tiidrek yn it gebiet fêstige wiene, fia de [[kolonisaasje]] troch [[Grut-Brittanje]], [[Frankryk]] en [[Portegal]] (behalven yn it gefal fan [[Libearia]]) en fierder sûnt de [[dekolonisaasje]] oan 'e eins fan 'e jierren fyftich en yn 'e jierren sechtich en santich fan 'e [[tweintichste iuw]]. {{boarnen|boarnefernijing= Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/West_Africa ''References'', op dizze side]. ---- {{commonscat|Western Africa}} }} [[Kategory:Diel fan Afrika]] au8shzw1pl8tgdunc92h2eqauq12bfp 0 72366 1235711 1211273 2026-07-20T15:54:24Z Drewes 2754 Foto fan de man 1235711 wikitext text/x-wiki {{Ynfoboks keatser | namme = Frans Felkers | ôfbylding = Frans Felkers.jpg | ôfbyldingsbreedte = 200px | ôfbyldingtekst = | echte namme = Frans Frederiks Felkers | bynamme = | bertedatum = [[1 novimber]] [[1835]] | berteplak = [[Winsum (Fryslân)|Winsum]] | stjerdatum = [[21 jannewaris]] [[1877]] | stjerplak = [[Winsum (Fryslân)|Winsum]] | grutte = | sport = [[Keatsen]] | funksje = | trener = | 1etitel = | PC = [[PC 1856|1856]],<br>[[PC 1863|1863]],<br>[[PC 1864|1864]] | ekstra = | debút = [[1855]] | karriêre-ein = [[1875]] | prestaasjes = }} '''Frans Frederiks Felkers''' ([[Winsum (Fryslân)|Winsum]], [[1 novimber]] [[1835]] – dêre, [[21 jannewaris]] [[1877]]) wie de jongste, mar ek meast talentearre [[keatser]], fan in trijetal broers dy’t yn it tredde part fan de [[19e iuw]] ta de meast foaroansteande keatsers yn [[Fryslân]] hearden. Mei syn broer Johannes ([[Frjentsjer]], [[11 augustus]] [[1822]]) wûn hy yn 1856 foar it earst de [[PC]]. In jier letter stie hy mei syn bruorren Johannes en Pieter yn de finale fan de PC tsjinoer de bruorren Boorsma fan [[Tsjummearum]]. In partij dy’t neffens it ''Franeker Nieuws en Advertentieblad'' fan 6 augustus 1857 ''“ten aanschouwe van duizenden belangstellenden”'' pas nei sânen ôfrûn wie. It waard in oerwinning foar de Boorsma’s. Yn 1863 stiet hy yn de finale fan de PC tsjinoer syn beide bruorren en disse kear gie er mei de krânse nei hûs. Hy wûn de priis nochris yn 1864 en de preemje yn 1867, 1868 en 1870. Frans Felkers keatste 14 kear op de PC en behelle dêr mei-inoar 17 punten. ==Prizen== * [[1856]] - [[PC 1856|PC]] 1e priis * [[1857]] - [[PC 1857|PC]] 2e priis * [[1863]] - [[PC 1863|PC]] 1e priis * [[1864]] - [[PC 1864|PC]] 1e priis * [[1867]] - [[PC 1867|PC]] 2e priis * [[1868]] - [[PC 1868|PC]] 2e priis * [[1870]] - [[PC 1870|PC]] 2e priis {{boarnen|boarnefernijing= * 'Theo Kuipers. "Werom’t Frans Felkers net keatste op de PC fan 1865.”. ''De Keatsfreon'', 2005. Side 6 - 9. *[http://www.kaatshistorie.nl/biografie.php?bioid=329&o=1 Biografyske ynformaasje] * [https://www.keatsmuseum.frl/collectie/index.php/Detail/entities/467 Digitale Kolleksje, Frans Frederiks Felkers] }} {{DEFAULTSORT:Frans Felkers}} [[Kategory:Frysk keatser]] [[Kategory:Persoan berne yn Winsum (Fryslân)]] [[Kategory:Persoan stoarn yn Winsum (Fryslân)]] [[Kategory:Persoan berne yn 1835]] [[Kategory:Persoan stoarn yn 1877]] 4zi61g1mkf0o8i27b6j3faf6pgu3ij2 0 83003 1235857 1146743 2026-07-21T16:34:10Z CommonsDelinker 353 Flag_of_Cape_Verde.svg ferfongen troch [[c:File:Flag_of_Cape_Verde_(10-17).svg|Flag_of_Cape_Verde_(10-17).svg]] (troch [[c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] om't: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR3|Criterion 3]] (obvious error) · Government 1235857 wikitext text/x-wiki {{Pornoakteur | ôfbylding = | ôfbyldingstekst = | ôfbyldingsbreedte = | oare artystenammen = Aleena, Miss Aleera Flair | echte namme = Kira Kristine Harris | nasjonaliteit = [[Ofbyld:Flag of the Dominican Republic.svg|20px]] [[Dominikaanske Republyk|Dominikaansk]] <br>[[Ofbyld:Flag of the United States.svg|20px]] [[Feriene Steaten|Amerikaansk]] | berne = [[30 novimber]] [[1983]] | berteplak = ? ([[Dominikaanske Republyk]]) | stoarn = | stjerplak = | etnisiteit = [[Ofbyld:Flag of the Dominican Republic.svg|20px]] [[Dominikanen (Dominikaanske Republyk)|Afro-Dominikaansk]] <br>[[Ofbyld:Flag of Cape Verde (10-17).svg|20px]] [[Kaapverdianen|Kaapverdysk]] | wurksum as = [[pornoaktrise]], [[dominatriks]], [[prostituee]] | jierren aktyf = [[2007]] – [[2009]] | webside = }} '''Aleera Flair''', echte namme '''Kira Kristine Harris''' ([[30 novimber]] [[1983]]) is in rêstend [[Feriene Steaten|Amerikaansk]] [[pornografysk aktrise]], [[dominatriks]] en [[prostituee]] fan mingd [[Afro-Dominikanen (Dominikaanske Republyk)|Afro-Dominikaansk]] en [[Kaapverdianen|Kaapverdysk]] komôf. Hja makke har debút yn in pornografyske film yn [[2007]]. Neffens har offisjele opjefte is se 1.70 m lang, mei in gewicht fan 66 kg en kupmaat 36F. Yn it begjin fan har karriêre brûkte hja ek wol de artystenammen Aleena en Miss Aleera Flair. ==Keppelings om utens== * {{en}} [http://www.imdb.com/name/nm2645987/ Aleera Flair yn 'e ''Internet Movie Database''] * {{en}} [http://www.iafd.com/person.rme/perfid=AleeraFlair/gender=f Aleera Flair yn 'e ''Internet Adult Film Database''] * {{en}} [http://www.adultfilmdatabase.com/actor/aleera-flair-45030/ Aleera Flair yn 'e ''Adult Film Database''] * {{en}} [http://www.freeones.com/html/a_links/Aleera_Flair/ Aleera Flair yn 'e ''FreeOnes''] * {{en}} [http://www.boobpedia.com/boobs/Aleena_Flair Aleera Flair yn 'e ''Boobpedia''] {{DEFAULTSORT:Flair, Aleera}} [[Kategory:Dominikaansk pornoakteur (Dominikaanske Republyk)]] [[Kategory:Amerikaansk froulik pornoakteur]] [[Kategory:Amerikaansk pornoakteur fan Latino-komôf]] [[Kategory:Amerikaansk prostituee]] [[Kategory:Amerikaansk persoan fan Dominikaansk komôf (Dominikaanske Republyk)]] [[Kategory:Amerikaansk persoan fan Kaapverdysk komôf]] [[Kategory:Dominatriks]] [[Kategory:Persoan berne yn 1983]] ritc1hfzdvdwr19w78oaidiz3gydzaq 0 83886 1236055 1222604 2026-07-23T08:01:01Z Yirba 57811 1236055 wikitext text/x-wiki {{Pornoakteur | ôfbylding = | ôfbyldingstekst = | ôfbyldingsbreedte = 200px | oare artystenammen = | echte namme = | nasjonaliteit = [[Ofbyld:Flag of the United States.svg|20px]] [[Feriene Steaten|Amerikaansk]] | berne = ? | berteplak = [[San Diego]] ([[Kalifornje]]) | stoarn = | stjerplak = | etnisiteit = [[File:Flag of the UNIA.svg|20px]] [[Afro-Amerikanen|Afro-Amerikaansk]] | wurksum as = [[pornoaktrise]] | jierren aktyf = ? | webside = ''gjint'' }} '''Andrea Marquez''' is in [[Feriene Steaten|Amerikaansk]] [[pornografysk aktrise]] fan [[Afro-Amerikanen|Afro-Amerikaansk]] komôf dy't berne is yn [[San Diego]], yn 'e steat [[Kalifornje]]. Neffens har offisjele opjefte is se 1.65 m lang, mei in gewicht fan 55 kg en kupmaat 34G. ==Keppelings om utens== * {{en}} [http://www.boobpedia.com/boobs/Andrea_Marquez Andrea Marquez yn 'e ''Boobpedia''] * {{en}} [http://www.freeones.com/html/a_links/Andrea_Marquez/ Andrea Marquez yn 'e ''FreeOnes''] {{DEFAULTSORT:Marquez, Andrea}} [[Kategory:Amerikaansk froulik pornoakteur]] [[Kategory:Amerikaansk froulik pornoakteur fan Afro-Amerikaansk komôf]] 5w8nnb3rqub7r0e0m2ew3kfbxbw30ei 1236058 1236055 2026-07-23T08:57:08Z Yirba 57811 1236058 wikitext text/x-wiki {{Pornoakteur | ôfbylding = | ôfbyldingstekst = | ôfbyldingsbreedte = 200px | oare artystenammen = | echte namme = | nasjonaliteit = [[Ofbyld:Flag of the United States.svg|20px]] [[Feriene Steaten|Amerikaansk]] | berne = ? | berteplak = [[San Diego]] ([[Kalifornje]]) | stoarn = | stjerplak = | etnisiteit = [[File:Flag of Mexico.svg|20px]] [[Meksikanen|Meksikaansk]] | wurksum as = [[neakenmodel]] | jierren aktyf = ? | webside = ''gjint'' }} '''Andrea Marquez''' is in [[Feriene Steaten|Amerikaansk]] [[neakenmodel]] fan [[Latino's yn Noard-Amearika|Latino]]-komôf dy't berne is yn [[San Diego]], yn 'e steat [[Kalifornje]]. Neffens har offisjele opjefte is se 1.65 m lang, mei in gewicht fan 55 kg en kupmaat 34G. ==Keppelings om utens== * {{en}} [https://www.boobpedia.com/boobs/Andrea_Marquez Andrea Marquez yn 'e ''Boobpedia''] * {{en}} [https://www.freeones.com/html/a_links/Andrea_Marquez/ Andrea Marquez yn 'e ''FreeOnes''] <!--* {{en}} [https://www.babepedia.com/babe/Andrea_Marquez Andrea Marquez yn 'e ''Babepedia'']--> {{DEFAULTSORT:Marquez, Andrea}} [[Kategory:Amerikaansk neakenmodel]] [[Kategory:Persoan berne yn de 20e iuw]] ioq9irbn6l1kpj5496rtdddpmjm18s7 0 93795 1235858 1223139 2026-07-21T16:40:02Z CommonsDelinker 353 Flag_of_Cape_Verde.svg ferfongen troch [[c:File:Flag_of_Cape_Verde_(10-17).svg|Flag_of_Cape_Verde_(10-17).svg]] (troch [[c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] om't: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR3|Criterion 3]] (obvious error) · Government 1235858 wikitext text/x-wiki {{Sportevenemint | namme = XVe Paralympyske Simmerspullen | ôfbylding = 2016_Summer_Paralympics_logo.png | ôfbyldingsbreedte = 180px | ûnderskrift = | plak = [[Rio de Janeiro]] ([[Brazylje]]) | jier = [[2016]] | data = [[7 septimber|7]]-[[18 septimber]] | sport = | organisator = [[Ynternasjonaal Paralympysk Komitee|IPC]] | ferienigings = | lannen = 159 | atleten = 4.342 | eveneminten = 526 yn 23 [[sport]]en | iepening = [[7 septimber]] | sluting = [[18 septimber]] | earste = | lêste = | aktueel = | foarige = [[Paralympyske Simmerspullen 2012|Londen 2012]] | folgjende = [[Paralympyske Simmerspullen 2020|Tokio 2020]] }} De '''Paralympyske Simmerspullen 2016''' ([[Portegeesk]]: ''Jogos Paralímpicos de Verão de 2016'') wiene in grut ynternasjonaal [[sport]]evenemint foar [[sporter|atleten]] mei in [[lichaamlike beheining]] yn 'e tradysje fan 'e [[Paralympyske Spullen]], dat oan 'e ein fan 'e [[simmer]] fan [[2016]] holden waard yn it [[Brazylje|Brazyljaanske]] [[Rio de Janeiro]]. Hjiroan namen 161 [[lân|lannen]] en 4.342 [[sporter]]s diel. It wie de fyftjinde kear dat de [[Paralympyske Simmerspullen]] organisearre waarden. De iepeningsseremoanje fûn plak op [[7 septimber]], en de ôfslutingsseremoanje op [[18 septimber]]. Dêrmei wiene it de earste Paralympyske Simmerspullen dy't yn 'e [[winter]] (op it [[súdlik healrûn]]) holden waarden, en ek de earsten dy't holden waarden yn [[Súd-Amearika]] en yn in [[Portegeesk]]talich lân. It sportbarren omfieme 526 ûnderdielen yn 23 ûnderskate [[sport]]en. Twa dêrfan, it [[kanofarren]] en de [[paratriatlon]], waarden foar it earste beoefene op dizze edysje fan 'e Paralympyske Simmerspullen. Foar dit sportevenemint waarden deselde fasiliteiten brûkt dy't earder, yn [[augustus]], brûkt wiene foar it hâlden fan 'e [[Olympyske Simmerspullen 2016|Olympyske Simmerspullen]]. ==Organisaasje== As ûnderdiel fan 'e offisjele oerienkomst tusken it [[Ynternasjonaal Paralympysk Komitee]] (IPC) en it [[Ynternasjonaal Olympysk Komitee]] (IOC) dy't sletten waard yn [[2001]], organisearret it gastlân fan 'e [[Olympyske Simmerspullen]] ek de [[Paralympyske Simmerspullen]]. Sadwaande waard dit sportevenemint yn [[septimber]] [[2016]] holden yn [[Rio de Janeiro]], yn [[Brazylje]], dêr't gebrûk makke wurde koe fan 'e fasiliteiten en akkomodaasjes fan 'e [[Olympyske Simmerspullen 2016|Olympyske Simmerspullen]] dy't in moanne earder, yn [[augustus]] [[2016]], ek yn Rio de Janeiro holden wiene. Yn 'e oanrin ta de Paralympyske Simmerspullen fan 2016 spilen de organisaasje guon fan deselde problemen parten dêr't ek de Olympyske Simmerspullen mei te krijen hân hiene. Dêrby gie it om 'e [[ekonomy]]ske en [[polityk|politike]] krisis yn gastlân Brazylje; it dêr hearskjende [[sikafirus]]; de smoargens fan it wetter en it driuwende [[ôffal]] yn 'e [[Baai fan Guanabara]]; en it [[Russysk dopingskandaal]]. As gefolch fan dat lêste probleem sleat it IPC op [[7 augustus]] alle [[Ruslân|Russyske]] [[sporter]]s út fan dielname oan 'e Paralympyske Simmerspullen. ==Sporten== {{Kolommen4 |Kolom1= * [[atletyk]] * [[Baanhurdfytsen op de Paralympyske Simmerspullen 2016|baanhurdfytsen]] * [[bankdrukken]] * [[blinefuotbal]] * [[boccia]] * [[bôgesjitten]] |Kolom2= * [[CP-fuotbal]] * [[dykhurdfytsen]] * [[goalbal]] * [[hynstesport]] * [[hurdsilen]] * [[judo]] |Kolom3= * [[kanofarren]] <span style="color:green;">'''(nij)'''</span> * [[roeien]] * [[rolstoelbasketbal]] * [[rolstoelrugby]] * [[rolstoelskermjen]] * [[rolstoeltennis]] |Kolom4= * [[sitfollybal]] * [[sjitsport]] * [[swimmen]] * [[tafeltennis]] * [[Triatlon op de Paralympyske Simmerspullen 2016|triatlon]] <span style="color:green;">'''(nij)'''</span> }} ==Kalinder== {{Bûsboek Paralympyske Simmerspullen 2016}} ==Dielnimmende lannen== Der namen 159 lannen diel oan 'e Paralympyske Simmerspullen fan [[2016]], mei dêropta in tiim besteande út [[flechtling]]en (de yndividuële atleten) en [[Koeweit]], wêrfan't de sporters inkeld meidwaan mochten ûnder de [[Paralympyske flagge]], om't it Koeweitysk Paralympysk Komitee útsletten wie fanwegen oerheidsbemuoienis mei it [[bestjoer]]. [[Ruslân]] wie hielendal útsletten, fanwegen it grutte [[Russyske dopingskandaal]]. De beslissing dêrta makke it [[Ynternasjonaal Paralympysk Komitee]] (IPC) op [[7 augustus]] [[2016]] bekend. Yn totaal wiene de 4.342 dielnimmende atleten. Hjirûnder in opsomming fan 'e dielnimmende lannen, mei tusken heakjes it oantal sporters. {{Kolommen4 |Kolom1= * [[File:Flag of Afghanistan.svg|20px]] [[Afganistan]]: 1 * [[File:Flag of Algeria.svg|20px]] [[Algerije]]: 60 * [[File:Flag of the United States Virgin Islands.svg|20px]] de [[Amerikaanske Famme-eilannen]]: 1 * [[File:Flag of Angola.svg|20px]] [[Angoala]]: 4 * [[File:Flag of Argentina.svg|20px]] [[Argentynje]]: 84 * [[File:Flag of Armenia.svg|20px]] [[Armeenje]]: 2 * [[File:Flag of Aruba.svg|20px]] [[Arûba]]: 1 * [[File:Flag of Australia (converted).svg|20px]] [[Austraalje (lân)|Austraalje]]: 177 * [[File:Flag of Azerbaijan.svg|20px]] [[Azerbeidzjan]]: 25 * [[File:Flag of Bahrain.svg|20px]] [[Bachrein]]: 2 * [[File:Flag of Belgium (civil).svg|20px]] [[Belgje]]: 29 * [[File:Flag of Benin.svg|20px]] [[Benyn]]: 1 * [[File:Flag of Bermuda.svg|20px]] [[Bermuda]]: 2 * [[File:Flag of Myanmar.svg|20px]] [[Birma]]: 2 * [[File:Flag of Burkina Faso.svg|20px]] [[Boerkina Faso]]: 1 * [[File:Flag of Burundi.svg|20px]] [[Boerûndy]]: 1 * [[File:Flag of Bosnia and Herzegovina.svg|20px]] [[Bosnje-Hertsegovina]]: 14 * [[File:Flag of Botswana.svg|20px]] [[Botswana]]: 1 * [[File:Flag of Brazil.svg|20px]] [[Brazylje]]: 285 '''(gastlân)''' * [[File:Flag of Bulgaria.svg|20px]] [[Bulgarije]]: 7 * [[File:Flag of Denmark.svg|17px]]&nbsp;&nbsp;[[Denemark]]: 21 * [[File:Flag of the Dominican Republic.svg|20px]] de [[Dominikaanske Republyk]]: 2 * [[File:Flag of Germany.svg|20px]] [[Dútslân]]: 155 * [[File:Flag of Austria.svg|20px]] [[Eastenryk]]: 27 * [[File:Flag of East Timor.svg|20px]] [[East-Timor]]: 2 * [[File:Flag of Egypt.svg|20px]] [[Egypte]]: 45 * [[File:Flag of Ecuador.svg|20px]] [[Ekwador]]: 5 * [[File:Flag of El Salvador.svg|20px]] [[El Salvador]]: 1 * [[File:Flag of Estonia.svg|20px]] [[Estlân]]: 6 * [[File:Flag of Ethiopia.svg|20px]] [[Etioopje]]: 5 * [[File:Flag of Venezuela.svg|20px]] [[Fenezuëla]]: 23 * [[File:Flag of the Faroe Islands.svg|18px]]&nbsp;&nbsp;de [[Fêreu-eilannen]]: 1 * [[File:Flag of the United Arab Emirates.svg|20px]] de [[Feriene Arabyske Emiraten]]: 18 * [[File:Flag of the United States.svg|20px]] de [[Feriene Steaten]]: 279 * [[File:Flag of Fiji.svg|20px]] [[Fidzjy]]: 2 * [[File:Flag of the Philippines.svg|20px]] de [[Filipinen]]: 5 * [[File:Flag of Finland.svg|20px]] [[Finlân]]: 26 * [[File:Flag of Vietnam.svg|20px]] [[Fjetnam]]: 11 * [[File:Flag of France.svg|20px]] [[Frankryk]]: 123 * [[File:Flag of Gabon.svg|20px]] [[Gabon]]: 1 |Kolom2= * [[File:Flag of The Gambia.svg|20px]] [[Gambia]]: 1 * [[File:Flag of Ghana.svg|20px]] [[Gana]]: 3 * [[File:Flag of Georgia.svg|20px]] [[Georgje]]: 5 * [[File:Flag of Greece.svg|20px]] [[Grikelân]]: 60 * [[File:Flag of the United Kingdom.svg|20px]] [[Grut-Brittanje]]: 264 * [[File:Flag of Guatemala.svg|20px]] [[Gûatemala]]: 1 * [[File:Flag of Guinea.svg|20px]] [[Guinee]]: 1 * [[File:Flag of Guinea-Bissau.svg|20px]] [[Guinee-Bissau]]: 1 * [[File:Flag of Haiti.svg|20px]] [[Haïty]]: 1 * [[File:Flag of Honduras.svg|20px]] [[Hondoeras]]: 2 * [[File:Flag of Hungary.svg|20px]] [[Hongarije]]: 43 * [[File:Flag of Hong Kong.svg|20px]] [[Hongkong]]: 24 * [[File:Flag of Ireland.svg|20px]] [[Ierlân]]: 44 * [[File:Flag of Iceland.svg|18px]]&nbsp;&nbsp;[[Iislân]]: 5 * [[File:Flag of India.svg|20px]] [[Yndia]]: 19 * [[File:Flag of Indonesia.svg|20px]] [[Yndoneezje]]: 9 * [[File:Flag of Iraq.svg|20px]] [[Irak]]: 14 * [[File:Flag of Iran.svg|20px]] [[Iraan]]: 110 * [[File:Flag of Israel.svg|20px]] [[Israel]]: 33 * [[File:Flag of Italy.svg|20px]] [[Itaalje]]: 101 * [[File:Flag of Cote d'Ivoire.svg|20px]] [[Ivoarkust]]: 5 * [[File:Flag of Jamaica.svg|20px]] [[Jamaika]]: 3 * [[File:Flag of Japan.svg|20px]] [[Japan]]: 132 * [[File:Flag of Jordan.svg|20px]] [[Jordaanje]]: 10 * [[File:Flag of Cape Verde (10-17).svg|20px]] [[Kaapverdje]]: 2 * [[File:Flag of Cambodia.svg|20px]] [[Kambodja]]: 1 * [[File:Flag of Cameroon.svg|20px]] [[Kameroen]]: 1 * [[File:Flag of Canada.svg|20px]] [[Kanada]]: 153 * [[File:Flag of Qatar.svg|20px]] [[Katar]]: 3 * [[File:Flag of Kazakhstan.svg|20px]] [[Kazachstan]]: 11 * [[File:Flag of Kenya.svg|20px]] [[Kenia]]: 19 * [[File:Flag of Kyrgyzstan.svg|20px]] [[Kirgyzje]]: 3 * [[File:Paralympic flag.svg|20px]] [[Koeweit]]: 6 * [[File:Flag of Colombia.svg|20px]] [[Kolombia]]: 39 * [[File:Flag of the Comoros.svg|20px]] de [[Komoaren]]: 1 * [[File:Flag of the Democratic Republic of the Congo.svg|17px]]&nbsp;&nbsp;de [[Demokratyske Republyk Kongo]]: 2 * [[File:Flag of the Republic of the Congo.svg|20px]] [[Republyk Kongo|Kongo]]: 1 * [[File:Flag of Costa Rica.svg|20px]] [[Kosta Rika]]: 3 * [[File:Flag of Croatia.svg|20px]] [[Kroaasje]]: 19 * [[File:Flag of Cuba.svg|20px]] [[Kuba]]: 22 |Kolom3= * [[File:Flag of Laos.svg|20px]] [[Laos]]: 1 * [[File:Flag of Lesotho.svg|20px]] [[Lesoto]]: 2 * [[File:Flag of Latvia.svg|20px]] [[Letlân]]: 11 * [[File:Flag of Libya.svg|20px]] [[Lybje]]: 3 * [[File:Flag of Lithuania.svg|20px]] [[Litouwen]]: 13 * [[File:Flag of Luxembourg.svg|20px]] [[Lúksemboarch (gruthartochdom)|Lúksemboarch]]: 3 * [[File:Flag of Madagascar.svg|20px]] [[Madagaskar]]: 2 * [[File:Flag of Macau.svg|20px]] [[Makau]]: 1 * [[File:Flag of Malawi.svg|20px]] [[Malawy]]: 1 * [[File:Flag of Malaysia.svg|20px]] [[Maleizje]]: 19 * [[File:Flag of Mali.svg|20px]] [[Maly]]: 2 * [[File:Flag of Malta.svg|20px]] [[Malta]]: 1 * [[File:Flag of Morocco.svg|20px]] [[Marokko]]: 10 * [[File:Flag of the Republic of Macedonia.svg|20px]] [[Masedoanje]]: 2 * [[File:Flag of Mauritius.svg|20px]] [[Mauritsius]]: 2 * [[File:Flag of Mexico.svg|20px]] [[Meksiko]]: 71 * [[File:Flag of Moldova.svg|20px]] [[Moldaavje]]: 3 * [[File:Flag of Mongolia.svg|20px]] [[Mongoalje]]: 8 * [[File:Flag of Montenegro.svg|20px]] [[Montenegro]]: 2 * [[File:Flag of Mozambique.svg|20px]] [[Mozambyk]]: 1 * [[File:Flag of Namibia.svg|20px]] [[Namybje]]: 10 * [[File:Flag of the Netherlands.svg|20px]] [[Nederlân]]: 120 * [[File:Flag of Nepal.svg|10px]]&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[[Nepal]]: 2 * [[File:Flag of Nigeria.svg|20px]] [[Nigearia]]: 23 * [[File:Flag of Niger.svg|17px]]&nbsp;&nbsp;[[Niger]]: 2 * [[File:Flag of New Zealand.svg|20px]] [[Nij-Seelân]]: 31 * [[File:Flag of Nicaragua.svg|20px]] [[Nikaragûa]]: 3 * [[File:Flag of North Korea.svg|20px]] [[Noard-Koreä]]: 2 * [[File:Flag of Norway.svg|18px]]&nbsp;&nbsp;[[Noarwegen]]: 25 * [[File:Flag of Ukraine.svg|20px]] de [[Oekraïne]]: 168 * [[File:Flag of Uruguay.svg|20px]] [[Oerûguay]]: 4 * [[File:Flag of Uzbekistan.svg|20px]] [[Oezbekistan]]: 32 * [[File:Flag of Oman.svg|20px]] [[Omaan]]: 2 * [[File:Flag of Pakistan.svg|20px]] [[Pakistan]]: 1 * [[File:Flag of Palestine.svg|20px]] [[Palestina]]: 1 * [[File:Flag of Panama.svg|20px]] [[Panama]]: 2 * [[File:Flag of Papua New Guinea.svg|17px]]&nbsp;&nbsp;[[Papoea Nij-Guineä]]: 2 * [[File:Flag of Peru.svg|20px]] [[Perû]]: 6 * [[File:Flag of Poland.svg|20px]] [[Poalen]]: 90 * [[File:Flag of Portugal.svg|20px]] [[Portegal]]: 37 |Kolom4= * [[File:Flag of Puerto Rico.svg|19px]] [[Porto Riko]]: 2 * [[File:Flag of Romania.svg|20px]] [[Roemeenje]]: 12 * [[File:Flag of Rwanda.svg|20px]] [[Rûanda]]: 13 * [[File:Flag of Samoa.svg|20px]] [[Samoä]]: 2 * [[File:Flag of Sao Tome and Principe.svg|20px]] [[Sao Tomee en Prinsipe]]: 2 * [[File:Flag of Saudi Arabia.svg|20px]] [[Saûdy-Araabje]]: 3 * [[File:Flag of the Seychelles.svg|20px]] de [[Seysjellen]]: 1 * [[File:Flag of Senegal.svg|20px]] [[Senegal]]: 2 * [[File:Flag of Serbia.svg|20px]] [[Servje]]: 16 * [[File:Flag of Sierra Leone.svg|20px]] [[Sierra Leöane]]: 1 * [[File:Flag of Chile.svg|20px]] [[Sily]]: 13 * [[File:Flag of Zimbabwe.svg|20px]] [[Simbabwe]]: 6 * [[File:Flag_of_the_People's_Republic_of_China.svg|20px]] [[Sina]]: 308 * [[File:Flag of Singapore.svg|20px]] [[Singapoer]]: 13 * [[File:Flag of the Central African Republic.svg|20px]] de [[Sintraal-Afrikaanske Republyk]]: 1 * [[File:Flag of Cyprus.svg|20px]] [[Syprus]]: 2 * [[File:Flag of Syria.svg|20px]] [[Syrje]]: 2 * [[File:Flag of Slovenia.svg|20px]] [[Sloveenje]]: 28 * [[File:Flag of Slovakia.svg|20px]] [[Slowakije]]: 8 * [[File:Flag of Somalia.svg|20px]] [[Somaalje]]: 1 * [[File:Flag of Spain.svg|20px]] [[Spanje]]: 113 * [[File:Flag of Sri Lanka.svg|20px]] [[Sry Lanka]]: 9 * [[File:Flag of South Africa.svg|20px]] [[Súd-Afrika]]: 44 * [[File:Flag of South Korea.svg|20px]] [[Súd-Koreä]]: 82 * [[File:Flag of Suriname.svg|20px]] [[Suriname]]: 1 * [[File:Flag of Sweden.svg|20px]] [[Sweden]]: 58 * [[File:Flag of Switzerland.svg|15px]]&nbsp;&nbsp;&nbsp;[[Switserlân]]: 24 * [[File:Flag of Tajikistan.svg|20px]] [[Tadzjikistan]]: 1 * [[File:Flag of Thailand.svg|20px]] [[Tailân]]: 45 * [[File:Flag of Chinese Taipei for Olympic games.svg|20px]] [[Taiwan]]: 13 * [[File:Flag of Tanzania.svg|20px]] [[Tanzania]]: 1 * [[File:Flag of Togo (3-2).svg|20px]] [[Togo]]: 1 * [[File:Flag of Tonga.svg|20px]] [[Tonga]]: 2 * [[File:Flag of Trinidad and Tobago.svg|20px]] [[Trinidad en Tobago]]: 3 * [[File:Flag of the Czech Republic.svg|20px]] [[Tsjechje]]: 37 * [[File:Flag of Tunisia.svg|20px]] [[Tuneezje]]: 31 * [[File:Flag of Turkey.svg|20px]] [[Turkije]]: 81 * [[File:Flag of Turkmenistan.svg|20px]] [[Turkmenistan]]: 2 * [[File:Flag of Uganda.svg|20px]] [[Uganda]]: 1 * [[File:Flag of Belarus.svg|20px]] [[Wyt-Ruslân]]: 20 * [[File:Paralympic flag.svg|20px]] yndividuële atleten: 2 }} ==Medaljespegel== {| class="wikitable sortable" ! rang ! lân ! style="background:#FFD700"| [[gouden medalje|goud]] ! style="background:#C0C0C0" | [[sulveren medalje|sulver]] ! style="background:#DEB887" | [[brûnzen medalje|brûns]] ! totaal |- | 1 | [[File:Flag_of_the_People's_Republic_of_China.svg|20px]] [[Sina]] | style="text-align:right;"| 107 | style="text-align:right;"| 81 | style="text-align:right;"| 51 | style="text-align:right;"| 239 |- | 2 | [[File:Flag of the United Kingdom.svg|20px]] [[Grut-Brittanje]] | style="text-align:right;"| 64 | style="text-align:right;"| 39 | style="text-align:right;"| 44 | style="text-align:right;"| 147 |- | 3 | [[File:Flag of Ukraine.svg|20px]] de [[Oekraïne]] | style="text-align:right;"| 41 | style="text-align:right;"| 37 | style="text-align:right;"| 39 | style="text-align:right;"| 117 |- | 4 | [[File:Flag of the United States.svg|20px]] de [[Feriene Steaten]] | style="text-align:right;"| 40 | style="text-align:right;"| 44 | style="text-align:right;"| 31 | style="text-align:right;"| 115 |- | 5 | [[File:Flag of Australia (converted).svg|20px]] [[Austraalje (lân)|Austraalje]] | style="text-align:right;"| 22 | style="text-align:right;"| 30 | style="text-align:right;"| 29 | style="text-align:right;"| 81 |- | 6 | [[File:Flag of Germany.svg|20px]] [[Dútslân]] | style="text-align:right;"| 18 | style="text-align:right;"| 25 | style="text-align:right;"| 14 | style="text-align:right;"| 57 |- | 7 | [[File:Flag of the Netherlands.svg|20px]] [[Nederlân]] | style="text-align:right;"| 17 | style="text-align:right;"| 19 | style="text-align:right;"| 26 | style="text-align:right;"| 62 |- | 8 | [[File:Flag of Brazil.svg|20px]] [[Brazylje]] '''(gastlân)''' | style="text-align:right;"| 14 | style="text-align:right;"| 29 | style="text-align:right;"| 29 | style="text-align:right;"| 72 |- | 9 | [[File:Flag of Italy.svg|20px]] [[Itaalje]] | style="text-align:right;"| 10 | style="text-align:right;"| 14 | style="text-align:right;"| 15 | style="text-align:right;"| 39 |- | 10 | [[File:Flag of Poland.svg|20px]] [[Poalen]] | style="text-align:right;"| 9 | style="text-align:right;"| 18 | style="text-align:right;"| 12 | style="text-align:right;"| 39 |- | 11 | [[File:Flag of Spain.svg|20px]] [[Spanje]] | style="text-align:right;"| 9 | style="text-align:right;"| 14 | style="text-align:right;"| 8 | style="text-align:right;"| 31 |- | 12 | [[File:Flag of France.svg|20px]] [[Frankryk]] | style="text-align:right;"| 9 | style="text-align:right;"| 5 | style="text-align:right;"| 14 | style="text-align:right;"| 28 |- | 13 | [[File:Flag of New Zealand.svg|20px]] [[Nij-Seelân]] | style="text-align:right;"| 9 | style="text-align:right;"| 5 | style="text-align:right;"| 7 | style="text-align:right;"| 21 |- | 14 | [[File:Flag of Canada.svg|20px]] [[Kanada]] | style="text-align:right;"| 8 | style="text-align:right;"| 10 | style="text-align:right;"| 11 | style="text-align:right;"| 29 |- | 15 | [[File:Flag of Iran.svg|20px]] [[Iraan]] | style="text-align:right;"| 8 | style="text-align:right;"| 9 | style="text-align:right;"| 7 | style="text-align:right;"| 24 |- | 16 | [[File:Flag of Uzbekistan.svg|20px]] [[Oezbekistan]] | style="text-align:right;"| 8 | style="text-align:right;"| 6 | style="text-align:right;"| 17 | style="text-align:right;"| 31 |- | 17 | [[File:Flag of Nigeria.svg|20px]] [[Nigeria]] | style="text-align:right;"| 8 | style="text-align:right;"| 2 | style="text-align:right;"| 2 | style="text-align:right;"| 12 |- | 18 | [[File:Flag of Cuba.svg|20px]] [[Kuba]] | style="text-align:right;"| 8 | style="text-align:right;"| 1 | style="text-align:right;"| 6 | style="text-align:right;"| 15 |- | 19 | [[File:Flag of Belarus.svg|20px]] [[Wyt-Ruslân]] | style="text-align:right;"| 8 | style="text-align:right;"| 0 | style="text-align:right;"| 2 | style="text-align:right;"| 10 |- | 20 | [[File:Flag of South Korea.svg|20px]] [[Súd-Koreä]] | style="text-align:right;"| 7 | style="text-align:right;"| 11 | style="text-align:right;"| 17 | style="text-align:right;"| 35 |- | 21 | [[File:Flag of Tunisia.svg|20px]] [[Tuneezje]] | style="text-align:right;"| 7 | style="text-align:right;"| 6 | style="text-align:right;"| 6 | style="text-align:right;"| 19 |- | 22 | [[File:Flag of South Africa.svg|20px]] [[Súd-Afrika]] | style="text-align:right;"| 7 | style="text-align:right;"| 6 | style="text-align:right;"| 4 | style="text-align:right;"| 17 |- | 23 | [[File:Flag of Thailand.svg|20px]] [[Tailân]] | style="text-align:right;"| 6 | style="text-align:right;"| 6 | style="text-align:right;"| 6 | style="text-align:right;"| 18 |- | 24 | [[File:Flag of Greece.svg|20px]] [[Grikelân]] | style="text-align:right;"| 5 | style="text-align:right;"| 4 | style="text-align:right;"| 4 | style="text-align:right;"| 13 |- | rowspan="2"|25 | [[File:Flag of Belgium (civil).svg|20px]] [[Belgje]] | style="text-align:right;"| 5 | style="text-align:right;"| 3 | style="text-align:right;"| 3 | style="text-align:right;"| 11 |- | [[File:Flag of Slovakia.svg|20px]] [[Slowakije]] | style="text-align:right;"| 5 | style="text-align:right;"| 3 | style="text-align:right;"| 3 | style="text-align:right;"| 11 |- | 27 | [[File:Flag of Algeria.svg|20px]] [[Algerije]] | style="text-align:right;"| 4 | style="text-align:right;"| 5 | style="text-align:right;"| 7 | style="text-align:right;"| 16 |- | 28 | [[File:Flag of Ireland.svg|20px]] [[Ierlân]] | style="text-align:right;"| 4 | style="text-align:right;"| 4 | style="text-align:right;"| 3 | style="text-align:right;"| 11 |- | 29 | [[File:Flag of Mexico.svg|20px]] [[Meksiko]] | style="text-align:right;"| 4 | style="text-align:right;"| 2 | style="text-align:right;"| 9 | style="text-align:right;"| 15 |- | 30 | [[File:Flag of Egypt.svg|20px]] [[Egypte]] | style="text-align:right;"| 3 | style="text-align:right;"| 5 | style="text-align:right;"| 4 | style="text-align:right;"| 12 |- | 31 | [[File:Flag of Serbia.svg|20px]] [[Servje]] | style="text-align:right;"| 3 | style="text-align:right;"| 2 | style="text-align:right;"| 4 | style="text-align:right;"| 9 |- | 32 | [[File:Flag of Norway.svg|18px]]&nbsp;&nbsp;[[Noarwegen]] | style="text-align:right;"| 3 | style="text-align:right;"| 2 | style="text-align:right;"| 3 | style="text-align:right;"| 8 |- | 33 | [[File:Flag of Morocco.svg|20px]] [[Marokko]] | style="text-align:right;"| 3 | style="text-align:right;"| 2 | style="text-align:right;"| 2 | style="text-align:right;"| 7 |- | 34 | [[File:Flag of Turkey.svg|20px]] [[Turkije]] | style="text-align:right;"| 3 | style="text-align:right;"| 1 | style="text-align:right;"| 5 | style="text-align:right;"| 9 |- | 35 | [[File:Flag of Kenya.svg|20px]] [[Kenia]] | style="text-align:right;"| 3 | style="text-align:right;"| 1 | style="text-align:right;"| 2 | style="text-align:right;"| 6 |- | 36 | [[File:Flag of Malaysia.svg|20px]] [[Maleizje]] | style="text-align:right;"| 3 | style="text-align:right;"| 0 | style="text-align:right;"| 1 | style="text-align:right;"| 4 |- | 37 | [[File:Flag of Colombia.svg|20px]] [[Kolombia]] | style="text-align:right;"| 2 | style="text-align:right;"| 5 | style="text-align:right;"| 10 | style="text-align:right;"| 17 |- | 38 | [[File:Flag of the United Arab Emirates.svg|20px]] de [[Feriene Arabyske Emiraten]] | style="text-align:right;"| 2 | style="text-align:right;"| 4 | style="text-align:right;"| 1 | style="text-align:right;"| 7 |- | 39 | [[File:Flag of Iraq.svg|20px]] [[Irak]] | style="text-align:right;"| 2 | style="text-align:right;"| 3 | style="text-align:right;"| 0 | style="text-align:right;"| 5 |- | 40 | [[File:Flag of Hong Kong.svg|20px]] [[Hongkong]] | style="text-align:right;"| 2 | style="text-align:right;"| 2 | style="text-align:right;"| 2 | style="text-align:right;"| 6 |- | rowspan="2"|41 | [[File:Flag of Croatia.svg|20px]] [[Kroaasje]] | style="text-align:right;"| 2 | style="text-align:right;"| 2 | style="text-align:right;"| 1 | style="text-align:right;"| 5 |- | [[File:Flag of Switzerland.svg|15px]]&nbsp;&nbsp;&nbsp;[[Switserlân]] | style="text-align:right;"| 2 | style="text-align:right;"| 2 | style="text-align:right;"| 1 | style="text-align:right;"| 5 |- | 43 | [[File:Flag of India.svg|20px]] [[Yndia]] | style="text-align:right;"| 2 | style="text-align:right;"| 1 | style="text-align:right;"| 1 | style="text-align:right;"| 4 |- | 44 | [[File:Flag of Lithuania.svg|20px]] [[Litouwen]] | style="text-align:right;"| 2 | style="text-align:right;"| 1 | style="text-align:right;"| 0 | style="text-align:right;"| 3 |- | 45 | [[File:Flag of Latvia.svg|20px]] [[Letlân]] | style="text-align:right;"| 2 | style="text-align:right;"| 0 | style="text-align:right;"| 2 | style="text-align:right;"| 4 |- | 46 | [[File:Flag of Singapore.svg|20px]] [[Singapoer]] | style="text-align:right;"| 2 | style="text-align:right;"| 0 | style="text-align:right;"| 1 | style="text-align:right;"| 3 |- | 47 | [[File:Flag of Hungary.svg|20px]] [[Hongarije]] | style="text-align:right;"| 1 | style="text-align:right;"| 8 | style="text-align:right;"| 8 | style="text-align:right;"| 18 |- | 48 | [[File:Flag of Azerbaijan.svg|20px]] [[Azerbeidzjan]] | style="text-align:right;"| 1 | style="text-align:right;"| 8 | style="text-align:right;"| 2 | style="text-align:right;"| 11 |- | 49 | [[File:Flag of Sweden.svg|20px]] [[Sweden]] | style="text-align:right;"| 1 | style="text-align:right;"| 4 | style="text-align:right;"| 5 | style="text-align:right;"| 10 |- | 50 | [[File:Flag of Austria.svg|20px]] [[Eastenryk]] | style="text-align:right;"| 1 | style="text-align:right;"| 4 | style="text-align:right;"| 4 | style="text-align:right;"| 9 |- | rowspan="2"|51 | [[File:Flag of Denmark.svg|17px]]&nbsp;&nbsp;[[Denemark]] | style="text-align:right;"| 1 | style="text-align:right;"| 2 | style="text-align:right;"| 4 | style="text-align:right;"| 7 |- | [[File:Flag of the Czech Republic.svg|20px]] [[Tsjechje]] | style="text-align:right;"| 1 | style="text-align:right;"| 2 | style="text-align:right;"| 4 | style="text-align:right;"| 7 |- | 53 | [[File:Flag of Namibia.svg|20px]] [[Namybje]] | style="text-align:right;"| 1 | style="text-align:right;"| 2 | style="text-align:right;"| 2 | style="text-align:right;"| 5 |- | 54 | [[File:Flag of Argentina.svg|20px]] [[Argentynje]] | style="text-align:right;"| 1 | style="text-align:right;"| 1 | style="text-align:right;"| 3 | style="text-align:right;"| 5 |- | 55 | [[File:Flag of Vietnam.svg|20px]] [[Fjetnam]] | style="text-align:right;"| 1 | style="text-align:right;"| 1 | style="text-align:right;"| 2 | style="text-align:right;"| 4 |- | rowspan="2"|56 | [[File:Flag of Finland.svg|20px]] [[Finlân]] | style="text-align:right;"| 1 | style="text-align:right;"| 1 | style="text-align:right;"| 1 | style="text-align:right;"| 3 |- | [[File:Flag of Trinidad and Tobago.svg|20px]] [[Trinidad en Tobago]] | style="text-align:right;"| 1 | style="text-align:right;"| 1 | style="text-align:right;"| 1 | style="text-align:right;"| 3 |- | rowspan="2"|58 | [[File:Flag of Kazakhstan.svg|20px]] [[Kazachstan]] | style="text-align:right;"| 1 | style="text-align:right;"| 1 | style="text-align:right;"| 0 | style="text-align:right;"| 2 |- | [[File:Flag of Slovenia.svg|20px]] [[Sloveenje]] | style="text-align:right;"| 1 | style="text-align:right;"| 1 | style="text-align:right;"| 0 | style="text-align:right;"| 2 |- | rowspan="4"|60 | [[File:Flag of Bahrain.svg|20px]] [[Bachrein]] | style="text-align:right;"| 1 | style="text-align:right;"| 0 | style="text-align:right;"| 0 | style="text-align:right;"| 1 |- | [[File:Flag of Bulgaria.svg|20px]] [[Bulgarije]] | style="text-align:right;"| 1 | style="text-align:right;"| 0 | style="text-align:right;"| 0 | style="text-align:right;"| 1 |- | [[File:Flag of Georgia.svg|20px]] [[Georgje]] | style="text-align:right;"| 1 | style="text-align:right;"| 0 | style="text-align:right;"| 0 | style="text-align:right;"| 1 |- | [[File:Flag of Kuwait.svg|20px]] [[Koeweit]] | style="text-align:right;"| 1 | style="text-align:right;"| 0 | style="text-align:right;"| 0 | style="text-align:right;"| 1 |- | 64 | [[File:Flag of Japan.svg|20px]] [[Japan]] | style="text-align:right;"| 0 | style="text-align:right;"| 10 | style="text-align:right;"| 14 | style="text-align:right;"| 24 |- | 65 | [[File:Flag of Venezuela.svg|20px]] [[Fenezuëla]] | style="text-align:right;"| 0 | style="text-align:right;"| 3 | style="text-align:right;"| 3 | style="text-align:right;"| 6 |- | 66 | [[File:Flag of Jordan.svg|20px]] [[Jordaanje]] | style="text-align:right;"| 0 | style="text-align:right;"| 2 | style="text-align:right;"| 1 | style="text-align:right;"| 3 |- | 67 | [[File:Flag of Qatar.svg|20px]] [[Katar]] | style="text-align:right;"| 0 | style="text-align:right;"| 2 | style="text-align:right;"| 0 | style="text-align:right;"| 2 |- | 68 | [[File:Flag of Chinese Taipei for Olympic games.svg|20px]] [[Taiwan]] | style="text-align:right;"| 0 | style="text-align:right;"| 1 | style="text-align:right;"| 1 | style="text-align:right;"| 2 |- | rowspan="4"|69 | [[File:Flag of Bosnia and Herzegovina.svg|20px]] [[Bosnje-Hertsegovina]] | style="text-align:right;"| 0 | style="text-align:right;"| 1 | style="text-align:right;"| 0 | style="text-align:right;"| 1 |- | [[File:Flag of Ethiopia.svg|20px]] [[Etioopje]] | style="text-align:right;"| 0 | style="text-align:right;"| 1 | style="text-align:right;"| 0 | style="text-align:right;"| 1 |- | [[File:Flag of Côte d'Ivoire.svg|20px]] [[Ivoarkust]] | style="text-align:right;"| 0 | style="text-align:right;"| 1 | style="text-align:right;"| 0 | style="text-align:right;"| 1 |- | [[File:Flag of Uganda.svg|20px]] [[Uganda]] | style="text-align:right;"| 0 | style="text-align:right;"| 1 | style="text-align:right;"| 0 | style="text-align:right;"| 1 |- | 73 | [[File:Flag of Portugal.svg|20px]] [[Portegal]] | style="text-align:right;"| 0 | style="text-align:right;"| 0 | style="text-align:right;"| 4 | style="text-align:right;"| 4 |- | 74 | [[File:Flag of Israel.svg|20px]] [[Israel]] | style="text-align:right;"| 0 | style="text-align:right;"| 0 | style="text-align:right;"| 3 | style="text-align:right;"| 3 |- | 75 | [[File:Flag of Mongolia.svg|20px]] [[Mongoalje]] | style="text-align:right;"| 0 | style="text-align:right;"| 0 | style="text-align:right;"| 2 | style="text-align:right;"| 2 |- | rowspan="8"|76 | [[File:Flag of the Philippines.svg|20px]] de [[Filipinen]] | style="text-align:right;"| 0 | style="text-align:right;"| 0 | style="text-align:right;"| 1 | style="text-align:right;"| 1 |- | [[File:Flag of Indonesia.svg|20px]] [[Yndoneezje]] | style="text-align:right;"| 0 | style="text-align:right;"| 0 | style="text-align:right;"| 1 | style="text-align:right;"| 1 |- | [[File:Flag of Cape Verde (10-17).svg|20px]] [[Kaapverdje]] | style="text-align:right;"| 0 | style="text-align:right;"| 0 | style="text-align:right;"| 1 | style="text-align:right;"| 1 |- | [[File:Flag of Mozambique.svg|20px]] [[Mozambyk]] | style="text-align:right;"| 0 | style="text-align:right;"| 0 | style="text-align:right;"| 1 | style="text-align:right;"| 1 |- | [[File:Flag of Pakistan.svg|20px]] [[Pakistan]] | style="text-align:right;"| 0 | style="text-align:right;"| 0 | style="text-align:right;"| 1 | style="text-align:right;"| 1 |- | [[File:Flag of Romania.svg|20px]] [[Roemeenje]] | style="text-align:right;"| 0 | style="text-align:right;"| 0 | style="text-align:right;"| 1 | style="text-align:right;"| 1 |- | [[File:Flag of Saudi Arabia.svg|20px]] [[Saûdy-Araabje]] | style="text-align:right;"| 0 | style="text-align:right;"| 0 | style="text-align:right;"| 1 | style="text-align:right;"| 1 |- | [[File:Flag of Sri Lanka.svg|20px]] [[Sry Lanka]] | style="text-align:right;"| 0 | style="text-align:right;"| 0 | style="text-align:right;"| 1 | style="text-align:right;"| 1 |} === Fryske medaljes === {| class="wikitable sortable" |- ! medalje !! namme !! sport !! ûnderdiel !! datum |- | [[File:Gold medal icon.svg|20px]] [[gouden medalje|goud]] ||[[Alyda Norbruis]]||[[Baanhurdfytsen op de Paralympyske Simmerspullen 2016|baanhurdfytsen]]||500&nbsp;m tiidrit (froulju C1-2-3)||[[10 septimber]] |- | [[File:Gold medal icon.svg|20px]] [[gouden medalje|goud]] ||[[Liesette Bruinsma]]||[[Swimmen op de Paralympyske Simmerspullen 2016|swimmen]]||400&nbsp;m frije slach (froulju S11)||[[11 septimber]] |- | [[File:Gold medal icon.svg|20px]] [[gouden medalje|goud]] ||[[Tristan Bangma]]||[[Baanhurdfytsen op de Paralympyske Simmerspullen 2016|baanhurdfytsen]]||1000&nbsp;m tiidrit (manlju B)||[[11 septimber]] |- | [[File:Gold medal icon.svg|20px]] [[gouden medalje|goud]] ||[[Alyda Norbruis]]||[[Baanhurdfytsen op de Paralympyske Simmerspullen 2016|baanhurdfytsen]]||tiidrit (froulju C1-2-3)||[[14 septimber]] |- | [[File:Silver medal icon.svg|20px]] [[sulveren medalje|sulver]] ||[[Olivier van de Voort]]||[[Swimmen op de Paralympyske Simmerspullen 2016|swimmen]]||100&nbsp;m rêchslach (manlju S10)||[[11 septimber]] |- | [[File:Silver medal icon.svg|20px]] [[sulveren medalje|sulver]] ||[[Liesette Bruinsma]]||[[Swimmen op de Paralympyske Simmerspullen 2016|swimmen]]||100&nbsp;m boarstslach (froulju SB11)||[[13 septimber]] |- | [[File:Bronze medal icon.svg|20px]] [[brûnzen medalje|brûns]] ||[[Alyda Norbruis]]||[[Baanhurdfytsen op de Paralympyske Simmerspullen 2016|baanhurdfytsen]]||yndividuële efterfolging (froulju C1-3)||&nbsp;&nbsp;[[8 septimber]] |- | [[File:Bronze medal icon.svg|20px]] [[brûnzen medalje|brûns]] ||[[Liesette Bruinsma]]||[[Swimmen op de Paralympyske Simmerspullen 2016|swimmen]]||50&nbsp;m frije slach (froulju S11)||[[12 septimber]] |- | [[File:Bronze medal icon.svg|20px]] [[brûnzen medalje|brûns]] ||[[Rixt van der Horst]] <small>(mei 3 oaren)</small>||[[Hynstesport op de Paralympyske Simmerspullen 2016|hynstesport]]||tiimkampioenskip||[[13 septimber]] |- | [[File:Bronze medal icon.svg|20px]] [[brûnzen medalje|brûns]] ||[[Liesette Bruinsma]]||[[Swimmen op de Paralympyske Simmerspullen 2016|swimmen]]||100&nbsp;m frije slach (froulju S11)||[[15 septimber]] |- | [[File:Bronze medal icon.svg|20px]] [[brûnzen medalje|brûns]] ||[[Rixt van der Horst]]||[[Hynstesport op de Paralympyske Simmerspullen 2016|hynstesport]]||yndividuële kampioenskipstest - graad II||[[15 septimber]] |} == Keppelings om utens == * {{en}}[https://www.rio2016.com/en Offisjele webside fan 'e Olympyske en Paralympyske Simmerspullen fan 2016] * {{en}}[https://www.paralympic.org Offisjele webside fan it Ynternasjonaal Paralympysk Komitee] {{boarnen|boarnefernijing= Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/2016_Summer_Paralympics ''References'', op dizze side]. ---- {{commonscat|2016 Summer Paralympics}} }} {{Paralympyske Spullen}} {{Paralympyske Simmerspullen 2016}} [[Kategory:Paralympyske Simmerspullen 2016| ]] [[Kategory:Paralympyske Simmerspullen|2016]] [[Kategory:Barren yn 2016]] [[Kategory:Rio de Janeiro]] [[Kategory:Skiednis fan Brazylje]] [[Kategory:Sportevenemint yn Brazylje]] cca0ndqj07tbyg0iognuj1hczz3ky6a 0 98563 1235796 1212046 2026-07-20T21:16:34Z Ieneach fan 'e Esk 13292 /* Films */ + 1235796 wikitext text/x-wiki {{JiersideBoppe}} {{Kalinders}}{{Kalinderjier}} Dit jier makket ûnderdiel út fan it [[desennium]] fan 'e [[2010-er jierren]]. == Foarfallen == ;jannewaris * [[1 jannewaris|1]] - [[Eastenryk]] fiert it [[homohoulik]] yn. * [[1 jannewaris|1]] - [[Katar]] seit syn lidmaatskip fan 'e [[OPEC]] op. * [[1 jannewaris|1]] - By de [[containerramp mei de MSC Zoe|containerramp mei de ''MSC Zoe'']] slane op 'e [[Noardsee]] fuort benoarden [[it Waad]] op it [[containerskip]] de ''[[MSC Zoe]]'' teminsten 345 [[seekontener]]s oerboard. Om't in grut tal fan dy containers yn stikken brekke, soarget dat foar in ûnbidige [[miljeu]]ramp, wêrfan't de gefolgen noch jierren te fielen wêze sille. * [[1 jannewaris|1]] - De [[Fryslân|Fryske]] [[gemeente (bestjoer)|gemeenten]] [[Dongeradiel]], [[Ferwerderadiel]] en [[Kollumerlân]] fúzjearje ta de nije gemeente [[Noardeast-Fryslân]]. * [[1 jannewaris|1]] - De [[Grinslân]]ske [[gemeente (bestjoer)|gemeenten]] [[Bedum (gemeente)|Bedum]], [[Iemsmûn]], [[De Marne (gemeente)|De Marne]] en in diel fan [[Winsum (gemeente)|Winsum]] fúzjearje ta de nije gemeente [[It Hegelân]] (''Het Hogeland''). * [[1 jannewaris|1]] - De [[Grinslân]]ske [[gemeente (bestjoer)|gemeenten]] [[Gruttegast (gemeente)|Gruttegast]], [[De Like (gemeente)|De Like]], [[Mearum (gemeente)|Mearum]], [[Súdhorn (gemeente)|Súdhorn]] en in diel fan [[Winsum (gemeente)|Winsum]] fúzjearje ta de nije gemeente [[Westerkertier (gemeente)|Westerkertier]] (''Westerkwartier''). * [[3 jannewaris|3]] - De [[Sina|Sineeske]] [[romtesonde]] [[Chang'e 4]] lânet as earste troch de minske makke objekt op 'e [[efterkant fan de moanne|efterkant fan 'e moanne]]. * [[5 jannewaris|5]] - [[Patriarch]] [[Bartoloméus I fan Konstantinopel]] skinkt de [[Oekraynsk-Otterdokse Tsjerke]] ûnôfhinklikheid fan 'e [[Russysk-Otterdokse Tsjerke]]. * [[7 jannewaris|7]] - Yn [[Gabon]] fynt in [[mislearre steatsgreep yn Gabon (2019)|mislearre steatsgreep]] plak troch in diel fan 'e [[striidkrêften]]. * [[10 jannewaris|10]] - De troch de [[opposysje (polityk)|opposysje]] dominearre [[Nasjonale Assimblee (Fenezuëla)|Nasjonale Assimblee]] fan [[Fenezuëla]] ferklearret it [[presidint]]skip fan [[Nicolás Maduro]] ûnrjochtlik en set tsjin him in ôfsettingsproseduere yn gong. Dit is it begjin fan 'e [[Fenezolaanske Presidintskipskrisis (2019)|Fenezolaanske Presidintskipskrisis]]. * [[17 jannewaris|17]] - By in [[terroristysk]]e [[bomoanslach yn Bogotá (2019)|bomoanslach yn Bogotá]], de [[haadstêd]] fan [[Kolombia]], fine 21 minsken de [[dea]] en reitsje 68 oaren [[ferwûne]]. * [[18 jannewaris|18]] - As [[brânstof]]dieven yn [[Meksiko]] by [[Tlahuelilpan]] in [[ierdoalje]]piiplieding lekslane, komme by [[Oaljepiipliedingeksploazje fan Tlahuelilpan|de dêropfolgjende ûntploffing]] teminsten 124 minsken om, wylst 22 oare [[ferwûne]] reitsje. * [[21 jannewaris|21]] - Underweis fan [[Nantes]], yn [[Frankryk]], nei [[Cardiff]], yn [[Wales]], stoart boppe [[It Kanaal]] in [[delstoarten fan in Piper PA-46 Malibu (2019)|Piper Pa-45 Malibu-priveefleantúch del]]. De ynsittenden, [[piloat]] David Ibbotson en [[fuotbal|stjerfuotballer]] [[Emiliano Sala]], komme om. Harren [[stoflike omskotten]] wurde op [[7&nbsp;febrewaris]] burgen. * [[23 jannewaris|23]] - Yn it ramt fan 'e [[Fenezolaanske Presidintskipskrisis (2019)|Fenezolaanske Presidintskipskrisis]] fine op ferskate plakken yn it lân grutte [[demonstraasje (protest)|demonstraasjes]] plak tsjin 'e sittende [[presidint]] [[Nicolás Maduro]]. Ferskate minsken komme om. [[Opposysje (polityk)|Opposysjelieder]] [[Juan Guaidó]] lit himsels ynswarre as [[interim]]-[[presidint]], en kriget stipe fan 'e ynternasjonale mienskip. Presidint Maduro ferbrekt de [[diplomasy|diplomatike bannen]] mei de [[Feriene Steaten]]. * [[25 jannewaris|25]] - By de [[Daambrek fan Brumadinho]] brekt by [[Brumadinho]] yn 'e [[Brazylje|Brazyljaanske]] steat [[Minais Gerais]] in [[daam (wetterkearing)|daam]] by in [[izer]]myn troch, mei as gefolch dat in grut gebiet ûnder de [[gif]]tige blabze strûpt. Teminsten 206 minsken fine hjirby de [[dea]], wylst noch 102 oaren [[fermissing|fermist]] reitsje. * [[27 jannewaris|27]] - By [[bomoanslach yn Jolo (2019)|in bomoanslach]] op 'e [[katedraal]] yn [[Jolo (Filipinen)|Jolo]], yn 'e [[Filipinen]], komme teminsten 20 minsken om, wylst mear as 100 oaren [[ferwûne]] reitsje. * [[28 jannewaris|28]] - It [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[Iepenbier Ministearje]] klaget it [[Sina|Sineeske]] [[telekommunikaasje]]bedriuw [[Huawei]] oan foar ferskate gefallen fan [[fraude]]. Dêrtroch boazje de spannings tusken de [[Feriene Steaten]] en de [[Folksrepublyk Sina]] fierder oan. ;febrewaris * [[3 febrewaris|3]] - [[Paus]] [[Fransiskus (paus)|Fransiskus]] bringt in besyk oan 'e [[Feriene Arabyske Emiraten]], en wurdt dêrmei de earste [[list fan pausen|paus fan Rome]] dy't it [[Arabysk Skiereilân]] oandocht. * [[5 febrewaris|5]] - By in [[brân yn Parys (febrewaris 2019)|útslaande brân]] yn in [[flatgebou]] yn [[Parys]] komme 10 minsken om en reitsje nochris 36 oaren [[ferwûne]]. * [[12 febrewaris|12]] - De [[Republyk Masedoanje]] neamd himsels om ta de [[Republyk Noard-Masedoanje]]. Dêrmei komt in ein oan [[Masedoanysk nammeskeel|in tsientallen jierren duorjend skeel]] mei [[Grikelân]] oer it gebrûk fan 'e [[toponym|namme]] '[[Masedoanje]]'. De wei is no foar Noard-Masedoanje frij om lid te wurden fan 'e [[Jeropeeske Uny]] en de [[NATO]]. * [[13 febrewaris|13]] - By [[oanslach fan Chasj-Zahedan|in oanslach]] yn súdeastlik [[Iraan]] komme teminsten 27 leden fan 'e [[Iraanske Revolúsjonêre Garde]] om. * [[14 febrewaris|14]] - By [[oanslach by Pulwama|in oanslach]] yn 'e [[Yndia]]aske dielsteat [[Djammû en Kasjmier]] komme teminsten 40 Yndiaaske [[plysje]]reservisten om. It is de bloedichste oanslach yn [[Kasjmier]] yn trije [[desennia]]. * [[20 febrewaris|20]] - By in [[Brân yn Dhaka (2019)|grutte brân]] yn 'e [[Bangladesj|Bingaalske]] [[haadstêd]] [[Dhaka]] komme teminsten 78 minsken om. * [[21 febrewaris|21]] - It [[Israel]]yske [[bedriuw]] [[SpaceIL]] lansearret de [[Beresheet]], wrâlds earste private [[romtesonde]] nei de [[moanne (byplaneet fan de Ierde)|moanne]]. * [[23 febrewaris|23]] - By [[Nigeriaanske ferkiezings (2019)|ferkiezings]] yn [[Nigearia]] wint de sittende [[presidint]] [[Muhammadu Buhari]] in nije termyn. * [[23 febrewaris|23]] - De [[Fenezuëla|Fenezolaanske]] [[presidint]] [[Nicolás Maduro]] ferbrekt yn it ramt fan 'e [[Fenezolaanske Presidintskipskrisis (2019)|Fenezolaanske Presidintskipskrisis]] de [[diplomasy|diplomatike relaasjes]] mei buorlân [[Kolombia]] nei in (mislearre) besykjen om út Kolombia wei humanitêr helpguod oan te fieren foar de needlijende Fenezolaanske [[befolking]]. * [[26 febrewaris|26]] - De [[Yndia]]aske [[loftmacht]] fiert út [[wraak]] foar de [[oanslach by Pulwama|de oanslach]] fan [[14&nbsp;febrewaris]] l.l. [[bombardemint]]en op [[Pakistan|Pakistaansk]] grûngebiet út. Dit is it begjin fan 'e [[Yndiaask-Pakistaanske grinsskermutselings (2019)]]. * [[27 febrewaris|27]] - [[Pakistan]] slacht werom nei de [[Yndia]]aske [[bombardemint]]en fan in dei earder, en fiert bombardeminten op Yndiaask grûngebiet út. In Yndiaaske [[strieljager]] wurdt boppe Pakistan delsketten en de [[piloat]] wurdt [[finzen]]nommen. Op [[1&nbsp;maart]] wurdt er oerdroegen oan Yndia. * [[27 febrewaris|27]]-[[28 febrewaris|28]] - De [[Noardkoreaansk-Amerikaanske topmoeting (2019)|Noardkoreaansk-Amerikaanske topmoeting]] yn 'e [[Fjetnam]]eeske [[haadstêd]] [[Hanoi]], tusken de [[presidint]]en [[Kim Jong-un]] en [[Donald Trump]], mislearret folslein en beide lieders keare foartidich werom nei hûs sûnder wat bedijd te hawwen. ;maart * [[6 maart|6]] - Yn it ramt fan 'e [[Fenezolaanske Presidintskipskrisis (2019)|Fenezolaanske Presidintskipskrisis]] wiist [[presidint]] [[Nicolás Maduro]] fan [[Fenezuëla]] de [[Dútslân|Dútske]] [[ambassadeur]] [[Daniel Kriener]] út, om't dy him bemuoid hawwe soe mei ynterne Fenezolaanske saken. * [[10 maart|10]] - [[Ethiopian Airlines-flecht 302]], in [[Boeing 737 MAX]] ûnderweis fan [[Addis Abeba]], yn [[Etioopje]], nei [[Nairobi]], yn [[Kenia]], stoart koart nei it opstiigjen del, wêrby't alle 157 ynsittenden omkomme. Om't dit [[fleantúchûngemak]] sterk liket op dat fan [[Lion Air-flecht 610]], op [[29&nbsp;oktober]] [[2018]] yn [[Yndoneezje]], wurde neitiid wrâldwiid alle Boeings 737 MAX oan 'e grûn holden. * [[12 maart|12]] - It [[frachtskip]] de ''[[Grande America]]'' sinkt yn 'e [[Golf fan Biskaje]], sa'n 200&nbsp;[[km]] foar de [[kust]] fan [[Frankryk]], nei't it op [[10&nbsp;maart]] yn [[brân]] rekke wie. Troch it sinken fan it [[skip]] lekt 2.200&nbsp;[[ton (mjitte)|ton]] [[ierdoalje|oalje]] yn [[see]]. * [[13 maart|13]] - Yn [[Austraalje (lân)|Austraalje]] wurdt de [[roomsk-katolisisme|roomske]] [[kardinaal (geastlike)|kardinaal]] [[George Pell]] ta seis jier [[finzenisstraf]] feroardiele foar it [[seksueel misbrûk]] fan twa [[jonge]]s yn [[1996]]. * [[15 maart|15]] - By [[terroristyske oanslaggen yn Christchurch|terroristyske oanslaggen]] troch deselde dieder op twa [[moskee]]ën yn [[Christchurch (Nij-Seelân)|Christchurch]], yn [[Nij-Seelân]], komme 50 [[minske]]n om en reitsje 50 oaren [[ferwûne]]. * [[15 maart|15]] - De [[orkaan|sykloan]] [[Sykloan Idai|Idai]] komt oan lân yn [[Mozambyk]], wêrby't teminsten 1.073 [[dea]]den falle en in ûnbidich grut gebiet derûnder strûpt. * [[19 maart|19]] - [[Noersûltan Nazarbajev]] tsjinnet nei 29 jier syn [[ûntslach]] yn as [[presidint]] fan [[Kazachstan]]. Hy wurdt opfolge troch [[Kassym-Jomart Tokajev]]. * [[20 maart|20]] - [[Astana]], de [[haadstêd]] fan [[Kazachstan]], wurdt ta eare fan 'e ôftreden [[presidint]] [[Noersûltan Nazarbajev]] omneamd ta 'Noer-Sûltan'. * [[20 maart|20]] - By [[Provinsjale-Steateferkiezings (2019)|de ferkiezings]] foar de [[Provinsjale Steaten]] komt yn [[Nederlân]] it [[Foarum foar Demokrasy]] (FvD) as grutte winner út 'e bus. * [[20 maart|20]] - De [[Jeropeeske Uny]] leit de [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[ynternet]]gigant [[Google]] in [[boete (jild)|boete]] fan [[€]] 1,49 miljard op om't it [[bedriuw]] op syn eigen [[webside]]n konkurrinten út 'e [[online]]-[[advertinsje (reklame)|advertinsje]]sektor bûtendoar holden hat. * [[21 maart|21]] - By [[Eksploazje yn in gemysk fabryk yn Xiangshui|in ûntploffing]] yn in [[gemy]]sk [[fabryk]] yn [[Xiangshui]], yn [[Sina]], komme teminsten 78 minsken om en reitsje mear as 600 oaren [[ferwûne]]. * [[23 maart|23]] - De [[stêd]] [[Al-Bagûz Fâkani]] (ek bekend as Bagûz), yn [[Syrje]], wurdt as lêste diel fan 'e saneamde [[Islamityske Steat]] befrijd troch [[Koerden|Koerdyske]] [[troepen]]. * [[24 maart|24]] - In út fjouwer [[side (papier)|siden]] besteande gearfetting fan [[Mueller-ûndersyk|it ûndersyk]] ûnder lieding fan [[Robert Mueller]] nei de [[kampanje]] foar de [[Amerikaanske presidintsferkiezings (2016)]] fan [[presidint]] [[Donald Trump]] wurdt publisearre troch de [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[minister]] fan Binnenlânske Saken [[William Barr]]. Dêryn stiet dat der gjin bewiis is foar gearspanning fan 'e Trump-kampanje mei [[Ruslân]] om 'e útslach fan 'e [[ferkiezing]]s te beynfloedzjen. Oer mooglike [[obstruksje fan de rjochtsgong]] hat Mueller lykwols gjin konklúzje berikke kinnen. ;april * [[2 april|2]] - Nei wikenlange en wiidfersprate [[demonstraasje (protest)|demonstraasjes]] yn [[Algerije]] treedt [[presidint]] [[Abdelazyz Bûteflika]] ôf. * [[4 april|4]] - De [[Lybje|Libyske]] [[opstanneling]]elieder [[generaal]] [[Chalifa Haftar]] set mei syn [[Libysk Nasjonaal Leger]] (LNA) in ferrassingsoffinsyf yn tsjin 'e [[haadstêd]] [[Tripoly (Lybje)|Tripoly]], dy't yn 'e hannen is fan it ynternasjonaal erkende [[Regear fan Nasjonaal Akkoart]]. * [[9 april|9]] - By [[Israelyske parlemintsferiezings (april 2019)|parlemintsferkiezings]] yn [[Israel]] wurdt it [[Likûdblok]] fan [[premier]] [[Benjamin Netanyahu]], nei wa't ferskate ûndersiken op it mêd fan [[korrupsje]] rinne, de grutste [[politike partij|partij]], sadat Netanyahu premier bliuwe kin. * [[10 april|10]] - [[Wittenskipper]]s fan it [[Event Horizon Telescope]]-projekt publisearje de earste [[foto]] ea fan in [[swart gat]]. * [[10 april|10]] - Troch de fynst fan [[fossyl|fossile resten]] yn 'e [[Callao-grot]] yn 'e [[Filipinen]] komt it bestean fan 'e [[minske]]soarte ''[[Homo luzonensis]]'' oan it ljocht, dy't ferneamd wurdt nei it [[eilân]] [[Luzon (eilân)|Luzon]]. * [[11 april|11]] - Nei moannenlange [[demonstraasje (protest)|demonstraasjes]] tsjin syn bewâld wurdt de [[Sûdan]]eeske [[presidint]] [[Omar al-Basjir]], dy't al tritich jier oan 'e macht is, ôfset by [[Sûdaneeske steatsgreep (2019)|in steatsgreep]] troch it [[leger (lânmacht)|leger]]. * [[11 april|11]] - Yn 'e [[Feriene Keninkryk|Britske]] [[haadstêd]] [[Londen]] wurdt [[WikiLeaks]]-oprjochter [[Julian Assange]] [[arrestaasje|arrestearre]], nei't er him sân jier lang beskûl holden hat yn 'e [[ambassade]] fan [[Ekwador]]. * [[15 april|15]] - By [[brân fan de Notre-Dame fan Parys|in grutte brân]] wurdt yn [[Parys]] de mear as tûzen jier âlde [[katedraal]] de [[Notre-Dame fan Parys|Notre-Dame]] foar in grut part ferwuostge. * [[17 april|17]] - By [[busûngemak op Madeara (2019)|in ûngemak]] mei in [[autobus]] komme op [[Madeara]] teminsten 28 [[toerist]]en om. * [[17 april|17]] - By [[Yndonezyske presidintsferkiezings (2019)|presidintsferkiezings]] yn [[Yndoneezje]] ferslacht de sittende [[presidint]] [[Joko Widodo]] syn útdager [[Prabowo Subianto]]. * [[18 april|18]] - Yn 'e [[Feriene Steaten]] wurdt in [[sinsuer|sinsurearre]] ferzje publisearre fan it 448 [[bledside|siden]] tellende rapport fan [[Mueller-ûndersyk|it ûndersyk]] ûnder lieding fan [[Robert Mueller]] nei de [[kampanje]] foar de [[Amerikaanske presidintsferkiezings (2016)]] fan [[presidint]] [[Donald Trump]]. * [[21 april|21]] - By de [[Peaske-oanslaggen yn Sry Lanka (2019)|Peaske-oanslaggen fan 2019]] (op [[Peaskesnein]]) wurde [[terrorisme|terroristyske]] oanslaggen útfierd op acht plakken yn [[Sry Lanka]], wêrûnder trije [[tsjerkegebou]]wen, fjouwer [[hotel]]s en in [[appartemintekompleks]]. Der komme teminsten 258 [[minske]]n om, wylst mear as 500 oaren [[ferwûne]] reitsje. * [[21 april|21]] - By [[Oekraynske presidintsferkiezings (2019)|presidintsferkiezings]] yn 'e [[Oekraïne]] ferslacht de [[komyk]] [[Volodymyr Zelensky]] de sittende [[presidint]] [[Petro Porosjenko]]. * [[28 april|28]] - By [[Spaanske parlemintsferkiezings (april 2019)|parlemintsferkiezings]] yn [[Spanje]] boekt de [[sosjalistysk]]e [[PSOE]] fan [[premier]] [[Pedro Sánchez]] ûnferwachts in oerwinning. * [[30 april|30]] - [[Keizer]] [[Akihito]] fan [[Japan]] [[abdikaasje|docht ôfstân fan 'e troan]]. It is de earste kear yn hast twa [[iuw]]en dat in Japanske keizer net oan syn [[ferstjerren]] ta oan it bewâld bliuwt. * [[30 april|30]] - Yn it ramt fan 'e [[Fenezolaanske Presidintskipskrisis (2019)|Fenezolaanske Presidintskipskrisis]] besiket [[opposysje (polityk)|opposysjelieder]] [[Juan Guaidó]] in algemiene [[rebûlje]] út te lokjen tsjin it bewâld fan [[presidint]] [[Nicolás Maduro]]. Dat mislearret lykwols jammerdearlik as de [[striidkrêften]] oan 'e kant fan Maduro stean bliuwe. ;maaie * [[1 maaie|1]] - [[Naruhito]] wurdt [[kroaning|kroane]] as de nije [[keizer]] fan [[Japan]]. Hy folget syn [[heit]] [[Akihito]] op, dy't in dei earder [[troansôfstân]] dien hat. * [[1 maaie|1]] - [[Kening]] [[Vajiralongkorn]] fan [[Tailân]] ferrast syn lân troch sûnder warskôging foarôf te [[trouwen]] mei syn [[liifwacht]] [[Suthida Tidjai]], dy't fan sljochtwei [[komôf]] is. Hja wurdt dêrtroch de [[keninginne-gemalinne]] fan Tailân. * [[3 maaie|3]] - De [[Wrâldsûnensorganisaasje]] (WHO) makket bekend dat yn 'e [[Demokratyske Republyk Kongo]] al mear as 1.000 [[dea]]den fallen binne troch de [[ebola-útbraak fan Kivu]]. * [[3 maaie|3]]-[[6 maaie|6]] - Tusken [[Palestina|Palestinen]] yn 'e [[Gazastripe]] en [[Israel]]yske [[troepen]] brekken [[Gazaansk-Israelyske Skermutselings (maaie 2019)|skermutselings]] út, wêrby't troch Israelyske [[bombardemint]]en 20 Palestinen omkomme, ûnder wa in [[pjut]] en in [[frou]] dy't [[swierwêzen|swier]] wie. * [[4 maaie|4]]-[[6 maaie|6]] - [[Kroaning]] fan [[kening]] [[Vajiralongkorn]] fan [[Tailân]]. * [[5 maaie|5]] - Der komme 41 fan 'e 78 ynsittenden om as [[Aeroflot-flecht 1492]] in [[needlâning]] makket en yn 'e [[brân]] fljocht op 'e [[Ynternasjonale Lofthaven Sjeremetjevo]], yn [[Moskou]]. * [[10 maaie|10]] - De [[Feriene Steaten]] ferheegje de [[ynfiertaryf|ynfiertariven]] op [[$]]200 miljard oan [[ymport]]guod út [[Sina]] mei 25%, wat soarget foar eskalearjende spannings tusken de beide lannen. * [[12 maaie|12]] - By [[ynsidint yn 'e Golf fan Oman (maaie 2019)|in ynsidint]] yn 'e [[Golf fan Oman|Golf fan Omaan]] reitsje fjouwer [[oaljetanker]]s slim skansearre troch wat '[[sabotaazje]]' neamd wurdt. [[Saûdy-Araabje]], de [[Feriene Arabyske Emiraten]] en de [[Feriene Steaten]] wize mei de finger nei [[Iraan]], dat lykwols eltse belutsenens ûntstriidt. * [[13 maaie|13]] - By [[Filipynske parlemintsferkiezings (2019)|parlemintsferkiezings]] yn 'e [[Filipinen]] wint de [[politike partij|partij]] fan [[presidint]] [[Rodrigo Duterte]] in absolute mearderheid yn 'e [[folksfertsjintwurdiging|senaat]], dy't him oant no ta fersette tsjin 'e ekstreme beliedspunten fan 'e presidint. * [[17 maaie|17]] - [[Taiwan]] fiert as earste lân yn [[Aazje]] it [[homohoulik]] yn. * [[18 maaie|18]] - De [[Nederlân]]ske [[sjonger]] [[Duncan Laurence]] wint mei it [[ferske]] ''Arcade'' de [[finale]] fan it [[Eurofyzjesongfestival]] yn [[Tel Aviv]]. * [[17 maaie|17]] - It [[skandaal]] fan 'e saneamde [[Ibytsa-affêre]], wêrby't de [[fise-premier|fise-kânselier]] fan [[Eastenryk]], [[Heinz-Christian Strache]], en de twadde man fan 'e [[populisme|populistyske]] [[politike partij|regearingspartij]] [[FPÖ]], [[Johann Gudenus]], yn [[2017]] op it [[Spanje|Spaanske]] [[eilân]] [[Ibytsa]] [[oerheid]]skontrakten oanbeane oan in [[frou]] dy't harsels foardie as de [[omkesizzer]] fan in [[Ruslân|Russyske]] [[oligargy|oligarch]], liedt de fal fan it Eastenrykske koälysjeregear fan 'e FPÖ en de [[konservatisme|konservative]] [[ÖVP]]. * [[18 maaie|18]] - By [[Australyske ferkiezings (2019)|ferkiezings]] yn [[Austraalje (lân)|Austraalje]] wit de regearjende koälysje fan [[premier]] [[Scott Morrison]], besteande út 'e [[Liberal Party of Australia]] en de [[National Party of Australia]] nauwerneed te winnen fan 'e [[Australian Labor Party]]. * [[23 maaie|23]] - De útkomst fan 'e [[Yndiaaske parlemintsferkiezings (2019)|parlemintsferkiezings]] yn [[Yndia]], holden tusken [[11 april]] en [[19 maaie]], wurdt bekendmakke. De [[hindoe]]-[[nasjonalistysk]]e [[BJP]] fan [[premier]] [[Narendra Modi]] hat in grutte oerwinning behelle. * [[23 maaie|23]] - Yn [[Botswana]] wurdt it ferbod op 'e [[jacht (aktiviteit)|jacht]] op [[Afrikaanske oaljefant]]en opheft. * [[23 maaie|23]]-[[26 maaie|26]] - By [[Jeropeeske parlemintsferkiezings (2019|ferkiezings]] foar it [[Jeropeesk Parlemint]] ferlieze de [[kristen-demokrasy|kristen-demokraten]] en de [[sosjaal-demokrasy|sosjaal-demokraten]], en winne de [[liberalisme|liberalen]] en de [[grienen]]. * [[24 maaie|24]] - Nei de grutte oerwinning by de [[Jeropeeske parlemintsferkiezings (2019|Jeropeeske ferkiezings]] yn it [[Feriene Keninkryk]] foar de anty-Jeropeeske [[Brexit Party]] fan [[Nigel Farage]] en de pro-Jeropeeske [[Liberaal-Demokraten]], en it grutte ferlies fan har eigen [[Konservative Partij (Feriene Keninkryk)|Konservativen]], kundiget de Britske [[premier]] [[Theresa May]] oan dat se mei yngong fan [[7&nbsp;juny]] har [[amt (funksje)|amt]] dellizze sil. * [[26 maaie|26]]-[[27 maaie|27]] - By it [[Finzenisbloedbad fan Amazonas]] fine yn fjouwer [[finzenis]]sen yn 'e [[Brazylje|Brazyljaanske]] dielsteat [[Amazonas]] mear as 50 [[finzene]]n de [[dea]] troch de hân fan oare finzenen. * [[29 maaie|29]] - It [[cruiseskip|riviercruiseskip]] de ''[[Hableány]]'' wurdt op 'e [[Donau]] yn 'e [[Hongarije|Hongaarske]] [[haadstêd]] [[Boedapest]] oanfearn troch in oar [[skip]] en sinkt frijwol daliks. Fan 'e opfarrenden (2 Hongaarske [[bemanning]]sleden en 33 [[Súd-Koreä|Súdkoreaanske]] [[toerist]]en) komme 28 persoanen om. ;juny * [[2 juny|2]] - By [[Sanmarineeske referindum (2019)|in referindum]] yn [[San Marino]] stimt in mearderheid fan 'e [[befolking]] foar it beëinigjen fan [[diskriminaasje]] op basis fan [[seksuële oriïntaasje]] en foar in feroaring fan it [[kiesstelsel]]. * [[3 juny|3]] - By it [[Bloedbad fan Kartûm]] wurde yn 'e [[Sûdan]]eeske [[haadstêd]] [[Kartûm]] mear as 100 [[minske]]n [[dea]]sketten as it [[leger (lânmacht)|leger]] en de [[Djandjawiid]]-milysje it fjoer iepenje op in kampemint fan [[demonstrant]]en fuortby it [[militêr]] [[haadkertier]]. * [[5 juny|5]] - By [[Deenske parlemintsferkiezings (2019)|parlemintsferkiezings]] yn [[Denemark]] boekt de [[sosjalisme|sosjaal-demokratyske]] [[politike partij|partij]] [[Socialdemokratiet]] in oerwinning, dy't troch waarnimmers taskreaun wurdt oan 'e hurde opstelling fan 'e partij foar [[flechtling]]en en [[asylsiker]]s oer. * [[6 juny|6]] - De [[Afrikaanske Uny]] skoarret it lidmaatskip fan [[Sûdaan]] op fanwegen it [[Bloedbad fan Kartûm]]. * [[7 juny|7]] - De [[Feriene Keninkryk|Britske]] [[premier]] [[Theresa May]] treedt ôf as lieder fan 'e [[Konservative Partij (Feriene Keninkryk)|Konservative Partij]]. * [[7 juny|7]]-[[7 july]] - It [[WK fuotbal foar froulju (2019)|WK fuotbal foar froulju]] wurdt holden yn [[Frankryk]]. De [[Feriene Steaten]] winne; [[Nederlân]] wurdt twadde en [[Sweden]] trêde. * [[9 juny|9]] - Yn [[Hongkong]] wurdt troch mear as 1 miljoen minsken [[demonstraasje (protest)|demonstrearre]] tsjin 'e nije útleveringswet dy't it mooglik makket Hongkongsters oer te dragen oan 'e autoriteiten fan 'e [[Folksrepublyk Sina]]. Dit is foarearst it hichtepunt fan 'e [[protesten yn Hongkong (2019)]]. * [[11 juny|11]] - Yn [[Botswana]] ferklearret it [[heechgerjochtshôf]] alle [[wet]]ten neatich dy't [[homoseksualiteit]] kriminalisearje. * [[12 juny|12]] - Yn [[Ekwador]] beslist it [[heechgerjochtshôf]] dat de útsluting fan [[homo's]] en [[lesbiënne]]s fan it [[houlik]] tsjin 'e [[grûnwet]] yngiet. It [[homohoulik]] wurdt dêrom mei direkte yngong yn it hiele lân legaal. * [[13 juny|13]] - By it [[ynsidint yn de Golf fan Oman (juny 2019)|ynsidint yn 'e Gold fan Omaan]] wurde by [[nacht]] twa [[oaljetanker]]s yn 'e [[Golf fan Oman|Golf fan Omaan]] oanfallen. Neffens de [[Feriene Steaten]] is [[Iraan]] ferantwurdlik foar de oanfallen. * [[15 juny|15]] - [[Carrie Lam]], de bestjoerster fan [[Hongkong]], kundiget oan dat de kontroversjele útleveringswet tydlik oan 'e kant lein wurdt. De [[protesten yn Hongkong (2019)|massale demonstraasjes]] geane lykwols troch, mei't de demonstranten wolle dat de [[wet]] hielendal ynlutsen wurdt en dat Lam opstapt. * [[16 juny|16]] - Troch de [[Súdamerikaanske blackout (2019)|Súdamerikaanske blackout]] komme 50 miljoen minsken yn [[Argentynje]], [[Oerûguay]] en [[Paraguay]] sûnder [[elektrisiteit|stroom]] te sitten. * [[17 juny|17]] - By [[bomoanslaggen yn Borno (2019)|in trijefâldige bomoanslach]] yn 'e [[Nigearia|Nigeriaanske]] dielsteat [[Borno (steat)|Borno]] komme 30 [[minske]]n om en reitsje nochris 40 [[ferwûne]]. * [[19 juny|19]] - Yn it ûndersyk nei it delsjitten fan [[Malaysia Airlines-flecht 17]], boppe de [[Oekraïne]], yn [[2014]], wurde fjouwer [[manlju]] yn [[steat fan beskuldiging]] steld: trije [[Ruslân|Russen]] en in [[Oekraïne]]r. * [[20 juny|20]] - Yn it [[Midden-Easten]] rinne de spannings fierder op as [[Iraan]] in [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[drone]] delsjit boppe de [[Strjitte fan Hormûz]]. * [[21 juny|21]]-[[24 juny|24]] - De [[Nederlân]]ske [[swimmer]] en [[Olympyske Spullen|Olympysk kampioen]] [[Maarten van der Weijden]] besiket foar it twadde jier op rige by syn [[11stêdeswimtocht (2019)|11stêdeswimtocht]] om [[swimmen]]d de rûte fan 'e [[Alvestêdetocht]] ôf te lizzen. Nei't er yn [[2018]] syn besykjen foartidich ôfbrekke moast, slagget it him diskear om 'e einstreek te heljen. * [[22 juny|22]] - By in [[mislearre steatsgreep yn Amhara|mislearre steatsgreep]] yn 'e [[Etioopje|Etiopyske]] regio [[Amhara (regio)|Amhara]] wurde regionaal [[presidint]] [[Ambachew Makonnen]] en [[generaal]] [[Se'are Makonnen]], de [[stêfsjef]] fan it [[leger (lânmacht)|leger]], [[fermoarde]]. * [[30 juny|30]] - De [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[presidint]] [[Donald Trump]] wipt yn [[Súd-Koreä]] by in besyk oan 'e [[Demilitarisearre Sône (Koreä)|Demilitarisearre Sône]] eefkes oer de grins om mei de [[Noard-Koreä|Noardkoreaanske]] lieder [[Kim Jong-un]] te praten. Hy wurdt dêrmei de earste Amerikaanske presidint ea dy't foet op Noardkoreaanske grûn set. ;july * [[1 july|1]] - Nei in [[moratoarium]] fan 30 jier set [[Japan]] wer útein mei [[kommersje]]le [[walfiskfeart]], nei't it lân him weromlutsen hat út 'e [[Ynternasjonale Kommisje foar de Walfiskfeart]] (IWC). * [[1 july|1]] - Yn it ramt fan 'e [[protesten yn Hongkong (2019)|protesten yn Hongkong]] kringe ferskate [[demonstrant]]en it [[parlemintsgebou]] fan [[Hongkong]] binnen en rjochtsje dêr fernielings oan. * [[1 july|1]] - By in [[brân]] oan board fan 'e [[Ruslân|Russyske]] [[ûnderseeër]] ''Losjarik'' komme 14 [[bemanning]]sleden om. * [[3 july|3]] - By it [[bombardemint op it Tadjoera-migrantesintrum]] yn 'e [[Lybje|Libyske]] [[haadstêd]] [[Tripoly (Lybje)|Tripoly]], troch de [[opstanneling]]en fan [[fjildmaarskalk]] [[Chalifa Haftar]], komme teminsten 53 [[Afrika]]anske [[migrant]]en ûnderweis nei [[Jeropa]] om, wylst 130 oaren [[ferwûne]] reitsje. * [[7 july|7]] - By [[Grykske parlemintsferkiezings (2019)|ferkiezings]] yn [[Grikelân]] lijt it [[links (polityk)|linkse]] [[regear]] fan [[premier]] [[Alexis Tsipras]] in nederlaach. Winner is de [[konservatisme|konservative]] [[politike partij|partij]] [[Nea Dimokratia]] (ND), dy't oarspronklik ferantwurdlik wie foar de [[Grykske Skuldekrisis]]. * [[8 july|8]] - It [[Grûnwetlik Hof (Ekwador)|Grûnwetlik Hof]] fan [[Ekwador]] docht de [[fûnis|útspraak]] dat de útsluting fan [[homoseksuëlen]] en [[lesbiënne]]s fan it [[houlik]] yngiet tsjin 'e [[grûnwet]]. It [[homohoulik]] wurdt dêrom mei direkte yngong legaal yn Ekwador. * [[12 july|12]] - By [[hoteloanslach yn Kismayo (2019)|in bomoanslach]] op in [[hotel]] yn 'e [[Somaalje|Somalyske]] stêd [[Kismayo]] komme 26 minsken om (ûnder wa 9 bûtenlanners) en reitsje 56 [[ferwûne]]. De [[islamisme|islamistyske]] [[terrorist]]yske beweging [[Al-Sjabaab]] easket de ferantwurdlikens op. * [[16 july|16]] - It [[Jeropeesk Parlemint]] kiest [[Ursula von der Leyen]] as de nije [[foarsitter]] fan 'e [[Jeropeeske Kommisje]]. Hja sil [[Jean-Claude Juncker]] op [[1&nbsp;novimber]] o.s. opfolgje. * [[17 july|17]] - Yn 'e [[Feriene Steaten]] wurd [[drugs]]baas [[Joaquin Guzmán]], byneamd "El Chapo", feroardiele ta [[libbenslang]] plus 30 jier. * [[18 july|18]] - Yn 'e [[Japan]]ske stêd [[Kyoto]] komme 35 minsken om en reitsje mear as 30 oaren [[ferwûne]] as immen mei opsetsin [[brân]] stiftet yn in [[tekenfilm]]studio. De dieder wurdt oppakt en rjochtfeardiget syn die troch te sizzen dat de [[filmstudio|studio]] syn wurk [[plagiaat|plagiëarre]] hie. * [[19 july|19]] - [[Iraan]] nimt yn 'e [[Strjitte fan Hormûz]] de [[Grut-Brittanje|Britske]] [[oaljetanker]] ''[[Stena Impero]]'' yn beslach. * [[24 july|24]] - [[Boris Johnson]] folget [[Theresa May]] op as de nije [[premier]] fan it [[Feriene Keninkryk]] nei in ynterne [[ferkiezing]] binnen de [[Konservative Partij (Feriene Keninkryk)|Konservative Partij]]. ;augustus * [[2 augustus|2]] - De [[Feriene Steaten]] lûke har werom út it [[Intermediate-Range Nuclear Forces-ferdrach]] (INF) mei [[Ruslân]], dat yn [[1987]] sletten waard om 'e ûntwikkeling fan nije [[kearnwapen]]s te beheinen. * [[3 augustus|3]] - By in [[oanslach yn El Paso (2019)|terroristyske oanslach]] op in [[Walmart]] yn 'e [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] stêd [[El Paso (Teksas)|El Paso]] komme 22 minsken om en reitsje nochris 24 oaren [[ferwûne]]. De dieder, dy't oppakt wurdt, hat in [[rasisme|rasistysk]] motyf en woe safolle mooglik [[Latino's yn Noard-Amearika|Latino's]] [[moard|fermoardzje]]. * [[4 augustus|4]] - By [[bomoanslach yn Kaïro (2019)|in bomoanslach]] yn 'e [[Egypte|Egyptyske]] [[haadstêd]] [[Kaïro]] komme teminsten 20 minsken om en reitsje 47 oaren [[ferwûne]]. * [[4 augustus|4]] - By [[sjitpartij yn Dayton (2019)|in sjitpartij]] yn 'e [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] stêd [[Dayton (Ohio)]] komme 10 minsken om, ynkl. de dieder en dy syn [[suster]], en reitsje nochris 27 oaren [[ferwûne]]. * [[5 augustus|5]] - It [[Yndia]]aske [[regear]] fan [[premier]] [[Narendra Modi]] en dy syn [[hindoe]]-[[fûnemintalisme|fûnemintalistyske]] [[BJP]] heft iensidich de spesjale status en dêrmei it [[selsbestjoer]] op fan 'e regio [[Djammû en Kasjmier]]. It hiele gebiet wurdt fan 'e bûtenwrâld ôfsletten. * [[5 augustus|5]] - Yn it ramt fan 'e [[protesten yn Hongkong (2019)|protesten yn Hongkong]] fynt yn [[Hongkong]] de earste algemiene [[staking]] plak sûnt [[1967]]. * [[8 augustus|8]] - Op in [[militêre basis]] yn it [[Ruslân|Russyske]] [[Njonoksa]], oan 'e [[Wite See]], fynt [[strielingsûngemak fan Njonoksa|in ûngemak]] plak dêr't in grutte mjitte [[radioaktive strieling]] by frijkomt. Der komme teminsten 5 minsken om en teminsten 3 oaren reitsje mei strieling besmet. Neffens ûnbefêstige berjochten waard it ynsidint feroarsake troch in misrûne test fan in nij [[wapen]]. * [[10 augustus|10]] - Yn [[Morogoro]], yn [[Tanzania]], komme teminsten 89 minsken om en reitsje tsientallen oaren [[ferwûne]] as in [[tankwein]] mei [[brânstof]] [[ûntploffing|ûntploft]]. * [[10 augustus|10]] - De [[tyfoan]] [[Tyfoan Lekima|Lekima]] komt oan lân yn [[Sina]] en feroarsaket dêr 32 [[dea]]den, wylst 1&nbsp;miljoen lju [[evakuëarre]] binne. * [[10 augustus|10]]-[[25 augustus|25]] - By [[boskbrannen op de Kanaryske Eilannen (2019)|swiere boskbrannen]] op 'e [[Kanaryske Eilannen]] moatte op it [[eilân]] [[Gran Canaria]] in stikmannich [[plak (geografy)|plak]]ken [[evakuëarre]] wurde. * [[12 augustus|12]] - Yn it ramt fan 'e [[protesten yn Hongkong (2019)|protesten yn Hongkong]] moat de [[lofthaven]] fan [[Hongkong]] sletten wurde as dy beset wurdt troch de [[demonstranten]]. * [[15 augustus|15]] - Yn in [[Twitter]]berjocht kundiget de [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[presidint]] [[Donald Trump]] as tongerslach by heldere himel oan dat er [[Grienlân]] fan [[Denemark]] keapje wol. As yn 'e folgjende dagen dúdlik wurdt dat it him mienen is, liedt it ta ûngerêste reäksjes yn Grienlân. De [[Denemark|Deenske]] [[premier]] [[Mette Frederiksen]] wiuwt it idee fuort. Trump seit dêrop syn plande [[steatsbesyk]] oan Denemark ôf, wêrmei't er it hiele Deenske folk mislediget. * [[21 augustus|21]] - De [[boskbrannen yn it Amazônegebiet (2019)|swiere boskbrannen]] yn it [[Brazylje|Brazyljaanske]] [[Amazônegebiet]] berikke in rekôrgrutte. De brannen binne oanstutsten troch [[boer]]en en [[bedriuw]]en dy't lân brûke wolle, dêrby oanfitere troch útspraken en belied fan 'e Brazyljaanske [[presidint]] [[Jair Bolsonaro]]. Dyselde beskuldiget lykwols [[miljeubeskerming|miljeu-aktivisten]] derfan de brannen oanstutsen te hawwen. * [[23 augustus|23]] - De [[Dútslân|Dútske]] [[bûnskânselier]] [[Angela Merkel]] en de [[Frankryk|Frânske]] [[presidint]] [[Emmanuel Macron]] beskriuwe op 'e [[G7]]-top yn [[Biarritz]] de [[boskbrannen yn it Amazônegebiet (2019)|boskbrannen yn it Amazônegebiet]] as in ynternasjonaal needgefal. * [[31 augustus|31]] - By [[sjitpartij yn Midland en Odessa (2019)|in sjitpartij]] yn [[Midland (Teksas)|Midland]] en [[Odessa (Teksas)|Odessa]], yn 'e [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[Amerikaanske steaten|steat]] [[Teksas]], komme 8 minsken om (ynkl. de dieder) en reitsje teminsten 19 minsken [[ferwûne]]. ;septimber * [[1 septimber|1]]-[[3 septimber|3]] - De [[Orkaan Dorian]] komt oan lân yn 'e noardlike [[Bahama's]] as in [[orkaan]] fan 'e fyfde (en swierste) kategory fan 'e [[skaal fan Saffir-Simpson]] en bliuwt dêr twa en in heale dei hingjen wylst er hiel stadich oer de eilannen tsjocht, dêrby folsleine ferwoastging efterlittend. Fan gefolgen komme 61 [[minske]]n om en reitsje mear as 400 [[fermist]]. * [[2 septimber|2]] - By de ([[Noard-Amearika|Noardamerikaanske]]) [[Kanaaleilannen (Kalifornje)|Kanaaleilannen]], foar de [[kust]] fan [[Kalifornje]], sinkt de [[djipseedûken|dûkersboat]] MV ''Conception'' nei't der oan board [[brân]] útbrutsen is. Der komme 34 [[minske]]n om. * [[4 septimber|4]] - It [[regear]] fan [[Hongkong]] lûkt yn it ramt fan 'e [[protesten yn Hongkong (2019)|oanhâldende protesten]] de omstriden útleveringswet yn dêr't ynwenners fan Hongkong troch útlevere wurde kinne soene oan [[Sina]]. * [[7 septimber|7]] - De [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[presidint]] [[Donald Trump]] makket ynienen bekend dat er de plande fredesbesprekkings mei de [[Afganistan|Afgaanske]] [[Taliban]] yn syn bûten yn [[Camp David]] "ôflast" hat yn ferbân mei de [[bomoanslach|bomoanslaggen]] fan [[2 septimber|2]] en [[5&nbsp;septimber]] yn 'e Afgaanske haadstêd [[Kabul]]. Der komt in protte [[krityk]] dat Trump de Taliban, dy't mei-ferantwurdlik holden wurde foar de oanslaggen fan [[9/11]], überhaupt yn Camp David útnûge hie. * [[7 septimber|7]] - Der fynt in [[finzene]]ruil tusken [[Ruslân]] en de [[Oekraïne]] plak, wêrby't Ruslân de Oekraynske [[film]]makker [[Oleg Sentsov]] en in grut tal oare politike en yllegaal fêstholden lju frijlit yn ruil foar de frijlitting fan etnysk Russyske [[opstanneling]]en. * [[14 septimber|14]] - By [[drone-oanfallen op Saûdyske oalje-ynstallaasjes]] wurdt grutte skea tabrocht oan 'e oaljeproduksje fan 'e [[Saûdy-Araabje|Saûdyske]] steats[[oaljemaatskippij]] [[Aramco]]. De [[Hûty]]-[[rebel]]len yn [[Jemen]] easkje de ferantwurdlikheid op. De [[Feriene Steaten]] beskuldigje [[Iraan]] derfan dat it efter de oanfallen sit, lykwols sûnder dat se mei ek mar it minste bewiis foar dy bewearing komme. * [[17 septimber|17]] - Yn [[Israel]] wurde foar de twadde kear yn 2019 [[Israelyske parlemintsferiezings (septimber 2019)|parlemintsferkiezings]] holden, nei't der nei de ferkiezings fan [[april]] gjin [[regear]] foarme wurde koe. Op 'e nij behelje it [[Likudblok]] fan [[Benjamin Netanyahu]] en de [[Blau en Wyt (politike partij)|Blau en Wytpartij]] fan [[Benny Gantz]] frijwol likefolle sitten yn 'e [[Knesset]]. * [[19 septimber|19]] - By in [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] oanfal mei in [[drone]] yn 'e [[Afganistan|Afgaanske]] [[provinsje]] [[Nangarhar]] wurde by fersin 30 Afgaanske [[nút (frucht)|nuteboeren]] deade. * [[21 septimber|21]] - Yn it ramt fan 'e oanboazjende spannings tusken de [[Feriene Steaten]] en [[Iraan]] stjoert de [[Amerikaanske presidint]] [[Donald Trump]] nochris ferskate hûnderten ekstra [[militêr]]en nei de [[Perzyske Golf]] ta. * [[23 septimber|23]] - [[Thomas Cook Group|Thomas Cook]], ien fan 'e grutste en âldste [[reisburo|reisburo's]] fan 'e wrâld, giet oer de kop. Dêrtroch komme wrâldwiid 600.000 [[toerist]]en fêst te sitten op harren [[fakânsje]]bestimmings. * [[23 septimber|23]] - [[Ruslân]] slút him oan by it [[Klimaatakkoart fan Parys]]. * [[24 septimber|24]] - It [[Heechgerjochtshôf fan it Feriene Keninkryk]] [[fûnis|oardielet]] unanym dat it [[reses]] fan it [[Britske Parlemint]], útroppen troch [[premier]] [[Boris Johnson]] sadat er sûnder ynminging fan 'e parlemintsleden oer de [[Brexit]] gear koe, ûn[[grûnwet]]tich en dêrom neatich is. Dat betsjut dat it reses nea bestien hat en dat it [[parlemint]] daliks wer gearkomme moat. * [[24 septimber|24]] - It [[Heechgerjochtshôf fan Spanje]] beslút unanym dat it [[stoflik omskot]] fan [[diktator]] [[Francisco Franco]] ferwidere wurde moat út 'e [[Valle de los Caídos]], dêr't it sûnt syn [[dea]] yn [[1975]] rêst hat. * [[24 septimber|24]] - Yn ferbân mei it [[Oekraïneskandaal]] begjint it [[Amerikaanske Hûs fan Offurdigen]] in [[impeachment]]proseduere tsjin [[presidint]] [[Donald Trump]], dy't úteinlik ta dy syn ôfsetting liede kin. * [[25 septimber|25]] - Oeral op 'e wrâld wurde grutte [[demonstraasje (protest)|demonstraasjes]] holden tsjin [[klimaatferoaring]] en de fierstente lakse oanpak dêrfan troch wrâldlieders. Der dogge wrâldwiid 4&nbsp;miljoen minsken mei. Yn [[Montreal]] wurdt de grutste demonstraasje, fan 500.000 minsken, oanfierd troch de jonge [[Sweden|Sweedske]] klimaat[[aktivist]]e [[Greta Thunberg]] en de [[Kanada|Kanadeeske]] [[premier]] [[Justin Trudeau]]. * [[28 septimber|28]] - [[Orkaan Lorenzo]] wurdt de meast noardeastlikste [[orkaan]] fan 'e fyfde kategory fan 'e [[skaal fan Saffir-Simpson]] út 'e skiednis fan 'e mjittings as er by de [[Azoaren]] lâns giet dat út nei [[Ierlân]]. ;oktober * [[1 oktober|1]] - Yn [[Taiwan]] stoart de [[Nanfang'ao-brêge]] yn. Dêrby komme 6 [[minske]]n om en reitsje mear as 20 oaren [[ferwûne]]. * [[1 oktober|1]] - Yn [[Nederlân]] begjinne fûleindige en oanhâldende [[boereprotest yn Nederlân (2019)|boereprotesten]] yn ferbân mei de [[Stikstofkrisis yn Nederlân]]. * [[1 oktober|1]]-[[7 oktober|7]] - By [[protesten yn Irak (2018-2019)|massale demonstraasjes]] yn [[Irak]] wurde yn in [[wike]] tiid 91 [[minsken]] [[dea]]sketten troch de [[plysje]]. * [[2 oktober|2]] - By oanfallen fan [[islamisme|islamistyske]] [[terrorist]]en op twa [[leger (lânmacht)|leger]]kampen yn [[Maly]] komme 25 [[soldaten]] om en reitsje 60 oaren [[fermist]]. * [[3 oktober|3]] - By in [[oanfal mei in mês op it haadkommissariaat fan plysje yn Parys|oanfal mei in mês]] op it [[plysjeburo|haadplysjeburo]] yn 'e [[Frankryk|Frânske]] [[haadstêd]] [[Parys]] komme 4 [[plysje]]s om en rekket in fyfdenien [[ferwûne]]. De oanfaller, dy't [[dea]]sketten wurdt, wie in [[administratyf meiwurker]] op it plysjeburo. * [[6 oktober|6]] - De [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[presidint]] [[Donald Trump]] kundiget oan dat er op tige koarte termyn alle Amerikaanske [[troepen]] út noardlik [[Syrje]] weromlûke sil. It docht bliken dat dat ûnderdiel útmakket fan in hantsjebakken fan Trump mei de [[Turkije|Turkske]] presidint [[Recep Tayyip Erdoğan]]. Dyselde hat fan Trump tastimming krigen om it Turkske [[leger (lânmacht)|leger]] noardlik [[Turkske ynvaazje fan Syrje (2019)|Syrje binnenkringe]] te litten, om dêr de [[Koerden|Koerdyske]] striders fan 'e [[YPG]]-[[milysje]] oan te fallen. Mei't de Koerden bûnsgenoaten fan 'e Feriene Steaten binne, komt dit [[ferrie]] Trump op in protte [[krityk]] te stean. * [[8 oktober|8]] - Troch de gaos dy't mank giet mei [[protesten yn Ekwador (2019)|oanhâldende en massale protesten]] yn 'e [[Ekwador]]aanske [[haadstêd]] [[Quito]] is it [[regear]] fan [[presidint]] [[Lenín Moreno]] twongen en wyk út nei [[Guayaquil]]. * [[9 oktober|9]] - It [[Turkije|Turkske]] [[Turkske ynvaazje fan Syrje (2019)|leger kringt binnen]] yn noardlik [[Syrje]] en falt dêr de [[Koerden|Koerdyske]] bûnsgenoaten fan it [[Westerske maatskippij|Westen]] oan. * [[12 oktober|12]] - [[Tyfoan]] [[Tyfoan Hagibis|Hagibis]] komt oan lân yn [[Japan]]. It is de swierste [[stoarm]] dy't it lân yn [[tsientallen jierren]] rekke hat. Der komme 86 [[minske]]n om en nochris 8 oaren reitsje [[fermist]]. * [[13 oktober|13]] - By [[Poalske parlemintsferkiezings (2019)|parlemintsferkiezings]] yn [[Poalen]] behellet de [[konservatisme|konservative]] [[politike partij|partij]] [[Prawo i Sprawiedliwość|Rjocht en Rjochtfeardichheid]] (PiS) op 'e nij in grutte oerwinning. * [[14 oktober|14]] - It [[Heechgerjochtshôf fan Spanje]] [[fûnis|feroardielet]] njoggen [[Kataloanje|Katalaanske]] lieders ta 9 oant 13 jier [[finzenisstraf]] foar [[opstoking]] en it ûnrjochtlik brûken fan publyk jild. Yn hiel [[Kataloanje]] brekke [[protesten yn Kataloanje (2019)|massale en roerige demonstraasjes]] út fan hûnderttûzenen minsken dy't easkje dat de [[politike finzene]]n frijlitten wurde. * [[17 oktober|17]] - Yn [[Culiacán]], yn [[Meksiko]], brekke [[sjitpartij]]en út nei de [[arrestaasje]] fan [[Ovido Gumán López]], de soan fan [[drugs]]baas [[El Chapo]]. Dêrby komme 8 [[minske]]n om, wylst 56 [[finzene]]n witte te ûntsnappen. Guzmán López wurde frijlitten om mear bloedferjitten foar te kommen. * [[20 oktober|20]] - By [[Boliviaanske ferkiezings (2019)|ferkiezings]] yn [[Bolivia]] wint de sittende [[presidint]] [[Evo Morales]] mei in marzje fan 10% in nije termyn. Waarnimmers fan 'e [[Organisaasje fan Amerikaanske Steaten]] (OAS) stelle lykwols fêst dat de ferkiezings net earlik ferrûn binne. * [[21 oktober|21]] - By [[Kanadeeske federale ferkiezings (2019)|federale ferkiezings]] yn [[Kanada]] ferslacht de [[Liberale Partij fan Kanada]] fan 'e sittende [[premier]] [[Justin Trudeau]] mei in lyts ferskil de [[konservatisme|konservative]] [[opposysje (polityk)|opposysje]]. * [[23 oktober|23]] - Yn it [[Ingelân|Ingelske]] [[Grays]] wurde de [[stoflike omskotten]] fan 39 [[yllegale ymmigraasje|yllegale ymmigranten]] oantroffen yn in ôfsletten [[kuolcontainer]]. De [[plysje]] mient earst dat it om [[Sina|Sinezen]] giet, mar letter docht bliken dat it [[Fjetnam]]ezen binne. In 25-jierrige [[frachtweinsjauffeur]] út [[Noard-Ierlân]] wurdt [[arrestaasje|arrestearre]] op fertinking fan [[moard]]. * [[27 oktober|27]] - De [[Feriene Steaten]] meitsje bekend dat [[Abû Bakr al-Bagdadi]], de selsútroppen '[[kalyf]]' fan 'e saneamde [[Islamityske Steat yn Irak en Syrje|Islamityske Steat]], omkommen is by in oerfal fan Amerikaanske [[kommando's]] op syn skûladres. * [[27 oktober|27]] - By [[Argentynske ferkiezings (2019)|ferkiezings]] yn [[Argentynje]] ferslacht de [[peronisme|peronistyske]] presidintskandidaat [[Alberto Fernández]] de sittende [[presidint]] [[Mauricio Macri]] mei 48% fan 'e stimmen. De eardere presidinte [[Cristina Fernández de Kirchner]] wurdt [[fise-presidint]]e ûnder Fernández. * [[29 oktober|29]] - It [[Filipinen|Filipynske]] [[eilân]] [[Mindanao]] wurdt troffen troch [[ierdbevings fan Mindanao (2019)|in ierdbeving]] fan 6,6 op 'e [[Skaal fan Richter]]. * [[30 oktober|30]] - Om in ein te meitsjen oan beynfloeding troch guon lannen fan [[ferkiezing]]s yn oare lannen ferbiedt it [[sosjale media|sosjaal medium]] [[Twitter]] mei direkte yngong alle [[politike]] [[reklame]] op syn [[webside]]. * [[31 oktober|31]] - By [[Brân fan Kastiel Shuri (2019)|in grutte útslaande brân]] wurdt it [[hout]]ene [[Kastiel Shuri]], yn [[Naha]], op it [[eilân]] [[Okinawa]], yn [[Japan]], dat op 'e [[wrâlderfgoedlist]] fan 'e [[UNESCO]] stiet, folslein yn 'e jiske lein. * [[31 oktober|31]] - By [[treinbrân yn Pakistan (2019)|in treinbrân]] by [[Rahim Yar Khan]] yn [[Pakistan]], feroarsake troch passazjiers dy't mei [[ierdgas|gasflessen]] oan it [[itensieden]] binne, komme 74 minsken om. * [[31 oktober|31]] - Troch swiere [[rein (delslach)|rein]] en de resultearjende [[oerstreaming]]s komme yn [[Somaalje]] en [[Kenia]] 32 [[minske]]n om en reitsje 229.000 minsken dakleas. ;novimber * [[4 novimber|4]] - Yn it noarden fan [[Meksiko]] komme by de [[oanslach op de famylje LeBarón|oanslach op 'e famylje LeBarón]] njoggen [[mormoanen|mormoanske]] [[Feriene Steaten|Amerikanen]] om (3 [[froulju]] en 6 [[bern (persoan)|bern]]), as leden fan in [[drugskartel]] yn 'e [[wyldernis]] súdlik fan 'e Amerikaanske [[grins (line)|grins]] it fjoer iepenje op in [[konfoai]] fan trije [[auto's]] dat ûnderweis is nei in [[brulloft]]. * [[4 novimber|4]] - [[Minskerjochte]]-[[organisaasje]] [[Amnesty International]] komt nei bûten mei de beskuldiging dat yn [[Bangladesj]] yn [[2018]] 466 [[minske]]n [[stânrjochtlik eksekutearre]] binne ûnder de momkape fan in anty-[[drugs]]kampanje fan 'e [[oerheid]]. * [[4 novimber|4]] - De [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[presidint]] [[Donald Trump]] makket syn ûnthjit wier en begjint it proses om 'e [[Feriene Steaten]] werom te lûken út it [[Klimaatakkoart fan Parys]]. * [[6 novimber|6]] - By in [[oanslach by Fada N'gourma]], yn [[Boerkina Faso]], komme teminsten 37 [[minske]]n om en reitsje mear as 60 oaren [[ferwûne]] as [[islamisme|islamistyske]] [[terrorist]]en in [[konfoai]] [[auto's]] oanfalle fan it [[Kanada|Kanadeeske]] [[mynbou]]bedriuw [[Semafo]]. * [[7 novimber|7]] - [[Bosco Ntaganda]], in eardere [[rebel]] út 'e [[Demokratyske Republyk Kongo]], wurdt troch it [[Ynternasjonaal Strafhof]] (ICC) yn [[De Haach]] feroardiele ta 30 jier [[finzenisstraf]] foar [[oarlochsmisdie]]en en [[misdieden tsjin 'e minsklikheid]]. Dat is de swierste [[straf]] dy't ea troch it ICC oplein is. * [[9 novimber|9]] - It [[Heechgerjochtshôf fan Yndia]] wiist in [[hillich plak]] yn 'e [[stêd]] [[Ayodhya]], yn [[Uttar Pradesh]], ta oan 'e [[hindoe]]s, en wiist in rivalisearjende oanspraak fan [[moslim]]s ôf. It plak is al [[desennia]] lang de ynset fan in heechoprinnend konflikt tusken oanhingers fan it [[hindoeïsme]] en de [[islaam]]. * [[9 novimber|9]] - De [[orkaan|sykloan]] [[Sykloan Bulbul|Bulbul]] treft [[Bangladesj]] en it oanbuorjende [[Yndia]]aske [[West-Bingalen]]. Der komme 14 [[minske]]n om, yn beide lannen 7. Foarôfgeande wiene 2&nbsp;miljoen minsken [[evakuëarre]]. * [[10 novimber|10]] - Yn [[Spanje]] wurde foar de twadde kear dit jier [[Spaanske parlemintsferkiezings (novimber 2019)|parlemintsferkiezings]] holden, nei't it de [[sosjalistysk]]e [[PSOE]] fan [[premier]] [[Pedro Sánchez]] nei de [[Spaanske parlemintsferkiezings (novimber 2019)|ferkiezings fan april]] net slagge wie om in [[regear]]ingskoälysje te foarmjen. De PSOE en de [[liberalisme|liberale]] [[politike partij]]en ferlieze licht, de [[konservatisme|konservative]] [[Folkspartij (Spanje)|PP]] wint licht, mar de grutste winst giet nei de iepentlik [[faksistysk]]e partij [[Vox (politike partij)|Vox]]. * [[10 novimber|10]] - Nei [[protesten yn Bolivia (2019)|oanhâldende protesten]] yn [[Bolivia]] oangeande de útslach fan 'e [[Boliviaanske ferkiezings (2019)|presidintsferkiezings fan oktober]], treedt de sittende [[presidint]] [[Evo Morales]] ôf. Hy giet yn [[ballingskip]] yn [[Meksiko]] en sprekt neitiid fan in [[steatsgreep]]. * [[11 novimber|11]] - De [[protesten yn Hongkong (2019)|oanhâldende protesten]] yn [[Hongkong]] ferhurdzje har as op deselde dei in [[plysjeman]] in demonstrant fan deunby yn 'e [[búk]] sjit, en in man dy't him útsprekt foar [[Sina]] en de protesten leechleit, troch demonstranten yn 'e [[brân]] stutsen wurdt. * [[13 novimber|13]] - Yn it [[Amerikaanske Hûs fan Offurdigen]] begjinne de [[harksitting]]s yn it ramt fan 'e [[impeachment]]proseduere tsjin [[presidint]] [[Donald Trump]]. * [[14 novimber|14]] - Yn [[Feneesje]] wurdt de [[needtastân]] útroppen omreden fan [[oerstreaming]]s fan rekôrnivo. * [[17 novimber|17]] - Yn it ramt fan 'e [[protesten yn Hongkong (2019)|oanhâldende protesten]] brûkt de [[plysje]] fan [[Hongkong]] [[triengas]] en [[wetterkanon]]nen tsjin [[demonstranten]] dy't troch de besingeling fan 'e [[Polytechnyske Universiteit fan Hongkong]] hinne besykje te brekken, dêr't in soad protestearjende [[studint]]en har ferskânze hawwe. * [[21 novimber|21]] - De [[Israel]]yske [[premier]] [[Benjamin Netanyahu]] wurdt troch it [[Iepenbier Ministearje]] yn syn lân [[ynbeskuldigingstelling|yn beskuldinging steld]] foar [[omkeaping]], [[fraude]] en [[fertrouwensbrek]]. * [[23 novimber|23]] - By it [[ûnôfhinklikheidsreferindum yn Bougainville (2019)|ûnôfhinklikheidsreferindum]] yn [[Bougainville]], in [[autonome regio]] yn it uterste easten fan [[Papoea Nij-Guineä]], sprekt 98,3% fan 'e [[befolking]] him út foar de ûnôfhinklikheid fan it gebiet. It [[regear]] fan 'e regio sil no mei it nasjonale regear fan Papoea Nij-Guineä om 'e tafel om oer ûnôfhinklikheid te [[ûnderhanneljen]]. * [[24 novimber|24]] - By [[Goma]], yn 'e [[Demokratyske Republyk Kongo]], stoart koart nei it opstiigjen in [[delstoarten fan in fleantúch by Goma (2019)|in fleantúch del]], wêrby't alle 19 ynsittenden en teminsten nochris 10 [[minske]]n op 'e grûn om it libben komme. * [[26 novimber|26]] - By [[ierdbeving yn Albaanje (2019)|in ierdbeving]] fan 6,4 op 'e [[skaal fan Richter]] yn it noardwesten fan [[Albaanje]] komme 51 [[minske]]n om en reitsje likernôch 2.000 oaren [[ferwûne]]. * [[26 novimber|26]] - [[Minskerjochte]]-[[organisaasje]]s [[Human Rights Watch]] en [[Amnesty International]] uterje swiere [[krityk]] op 'e wize dy't de [[plysje]] yn [[Sily]] hat om om te gean mei de [[protesten yn Sily (2019)|oanhâldende protesten]] yn it lân. Sa soe der bûtenspoarich [[geweld]] brûkt wurde, en soene plysjeminsken geregeldwei net-deadlike [[munysje]], tsjin 'e útdruklike ynstruksje fan 'e produsint yn, ôfsjitte yn it [[gesicht]] fan [[demonstranten]], mei as gefolch dat der mear as 200 [[minske]]n swier [[each]]letsel oprûn hawwe en mear as 50 oaren sels in [[each]] kwytrekke binne. * [[27 novimber|27]] - De [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[presidint]] [[Donald Trump]] ûndertekenet de [[Wet op de Minskerjochten en Demokrasy yn Hongkong]], dy't sanksjes yntrodusearret foar [[Hongkong]]ske en [[Sina|Sineeske]] [[oerheid]]sfunksjonarissen dy't ferantwurdlik binne foar [[minskerjochte]]skeinings by it ûnderdrukken fan 'e [[protesten yn Hongkong (2019)|protesten yn Hongkong]]. Dizze [[wet]] liedt ta in nije [[diplomasy|diplomatike krisis]] tusken de Feriene Steaten en Sina. * [[30 novimber|30]] - Yn [[Villa Unión]], yn [[Meksiko]], komme 22 [[minske]]n (2 [[boarger]]s, 4 [[plysje]]s en 16 [[drugs]]dealers) om by [[sjitpartij yn Villa Unión (2019)|in sjitpartij]] yn it ramt fan 'e [[Meksikaanske Drugsoarloch]]. ;desimber * [[1 desimber|1]] - Yn 'e [[Sina|Sineeske]] [[stêd]] [[Wuhan]] docht him it earste gefal foar in nije [[firus]]sykte, dy't letter [[COVID-19]] komme sil te hjitten. Dit is it begjin fan 'e [[koroanafiruspandemy (2019-2020)]]. * [[2 desimber|2]] - De [[Filipinen]] wurde troffen troch de [[tyfoan]] [[Tyfoan Kammuri|Kammuri]]. Der komme 12 minsken om, wylst nochris 322 [[ferwûne]] reitsje. De skea wurdt rûst om 'e [[$]]116 miljoen hinne. * [[2 desimber|2]]-[[13 desimber|13]] - Yn 'e [[Spanje|Spaanske]] [[haadstêd]] [[Madrid (stêd)|Madrid]] wurdt de [[Konferinsje fan de Feriene Naasjes oangeande Klimaatferoaring (2019)]] holden, nei't it oarspronklike gastlân [[Sily]] fanwegen [[protesten yn Sily (2019)|oanhâldende ûnrêst]] ôfsizze moast. De konferinsje mislearret as in tal grutte [[yndustry]]lannen ([[Ruslân]], [[Sina]], [[Yndia]], [[Brazylje]], [[Austraalje (lân)|Austraalje]] en [[Saûdy-Araabje]]) dwersleit en [[foarútgong]] blokkearret. De [[Feriene Steaten]] hiene hielendal gjin offisjele delegaasje stjoerd. * [[5 desimber|5]] - In [[ierdferskowing yn Boerûndy (2019)|grutte ierdferskowing]] yn [[Boerûndy]] easket de libbens fan teminsten 26 [[minske]]n. * [[5 desimber|5]] - It [[Amerikaanske Hûs fan Offurdigen]] set útein mei it opstellen fan 'e artikels fan [[impeachment]] tsjin [[presidint]] [[Donald Trump]]. * [[8 desimber|8]] - By [[fabryksbrân yn Delhi (desimber 2019)|in útslaande fabryksbrân]] yn it [[Yndia]]aske [[Delhi]] komme 43 [[minske]]n om en reitsje teminsten 50 oaren [[ferwûne]]. * [[9 desimber|9]] - It [[World Anti-Doping Agency]] (WADA) beslút unanym om [[Ruslân]] nochris foar fjouwer jier fan dielname oan ynternasjonale [[sport]]eveneminten út te sluten. It lân hat syn [[doping]]belied noch altyd net op oarder en sabotearret boppedat ûndersyk nei dopingpraktiken út it [[ferline]]. * [[9 desimber|9]] - By [[fulkaanútbarting fan Whakaari/White Island (2019)|in fulkaanútbarsting]] op it ûnbewenne [[eilantsje]] [[Whakaari/White Island]], foar de noardkust fan [[Nij-Seelân]], komme teminsten 18 [[toerist]]en om dy't op dat stuit op it eilân oanwêzich binne. Nochris 29 oaren reitsje [[ferwûne]]. * [[9 desimber|9]] - By [[delstoarten fan in C-130 fan de Sileenske Loftmacht (2019)|it delstoarten]] fan in [[transportfleantúch]] fan 'e [[Sileenske Loftmacht]], ûnderweis nei [[Antarktika]], komme alle 38 ynsittenden om. It plak fan 'e [[ramp]] wurdt op [[12 desimber]] ûntdutsen. * [[10 desimber|10]] - De 34-jierrige [[Sanna Marin]] wurdt ynsward as de nije [[premier]] fan [[Finlân]]. Hja wurdt dêrmei de jongste regearingslieder fan 'e wrâld. * [[10 desimber|10]] - It [[Amerikaanske Hûs fan Offurdigen]] makket de artikels fan [[impeachment]] tsjin [[presidint]] [[Donald Trump]] iepenbier. Hy wurdt oanklage foar [[machtsmisbrûk]] en belemmering fan it [[Amerikaanske Kongres|Kongres]]. Trump is de fjirde [[Amerikaanske presidint]] tsjin wa't artikels fan impeachment opsteld binne (nei [[Andrew Johnson]], [[Richard Nixon]] en [[Bill Clinton]]). * [[11 desimber|11]] - De [[World Trade Organisation]] (WTO) kin net mear ynterveniëarje yn [[hannel]]sskelen tusken lidsteaten om't de [[Feriene Steaten]] de oanstelling fan nije [[rjochter]]s blokkearje. * [[12 desimber|12]] - By [[Britske parlemintsferkiezings (2019)|parlemintsferkiezings]] yn it [[Feriene Keninkryk]] boek de [[Konservative Partij (Feriene Keninkryk)|Konservative Partij]] fan [[premier]] [[Boris Johnson]] in grutte oerwinning yn [[Ingelân]] en [[Wales]], dêr't de [[opposysje (polityk)|opposisjonele]] [[Labourpartij (Feriene Keninkryk)|Labourpartij]] fan [[Jeremy Corbyn]] ien fan 'e minste resultaten sûnt de [[Twadde Wrâldoarloch]] behellet. De [[ferkiezing]]s draaiden mar om ien ding: de slepende [[Brexit]]kwestje. Johnson ûnthiet om it Feriene Keninkryk einlings en te'n lêsten út 'e [[Jeropeeske Uny]] te lieden, en dêrmei wist er benammen yn Wales en it noarden fan Ingelân in protte tradisjonele Labourstimmers oer te heljen him in kâns te jaan. Yn [[Skotlân]] is de [[Skotske Nasjonale Partij]] fan [[Nicola Sturgeon]] de grutte winner, dy't 48 fan 'e 59 Skotske sitten yn it [[Legerhûs (Feriene Keninkryk)|Legerhûs]] yn 'e hannen kriget. Sturgeon stjoert, as de útslach bekend wurdt, daliks oan op in nij ûnôfhinklikheidsreferindum foar de Skotten. Yn [[Noard-Ierlân]] winne de [[politike partij]]en dy't foarstanner binne fan oansluting by de [[Republyk Ierlân]] foar it earst mear sitten as de foarstanners fan it behâlden fan 'e bân mei [[Grut-Brittanje]]. * [[12 desimber|12]] - Yn [[Israel]] is de [[politike]] ympasse kompleet no't der op 'e nij gjin [[regear]] foarme wurde kin om't net ien mei de foar [[korrupsje]] oanklage [[premier]] [[Benjamin Netanyahu]] gearwurkje wol, wylst Netanyahu wegeret op te stappen. Der wurdt oankundige dat der op [[2&nbsp;maart]] [[2020]] foar de trêde kear yn in jier tiid [[ferkiezing]]s foar de [[Knesset]] holden wurde sille. * [[16 desimber|16]] - [[Paus]] [[Fransiskus (paus)|Fransiskus]] skaft de [[pauslike geheimhâlding]] ôf foar saken fan [[seksueel misbrûk]]. * [[18 desimber|18]] - It [[Amerikaanske Hûs fan Offurdigen]] kart twa artikels fan [[impeachment]] tsjin [[presidint]] [[Donald Trump]] goed, wat him ta de trêde impeachte presdint yn 'e [[Amerikaanske skiednis]] makket (nei [[Andrew Johnson]] en [[Bill Clinton]]). * [[19 desimber|19]] - It ynternasjonaal erkende [[regear]] fan [[Lybje]] aktivearret in gearwurkingsoerienkomst mei [[Turkije]], dy't in Turkske [[militêr]]e yntervinsje yn 'e [[Twadde Libyske Boargeroarloch]] mooglik makket. * [[19 desimber|19]] - In [[sprinkhoanne]]pleach ferwoastget 70.000 [[hektare|ha]] oan [[lânbougewaaks]]en yn [[Etioopje]] en [[Somaalje]]. * [[20 desimber|20]] - Yn 'e [[Feriene Steaten]] wurdt de [[Amerikaanske Romtemacht]] (''United States Space Force'') oprjochte as selsstannich ûnderdiel fan 'e [[Amerikaanske Striidkrêften]], mei as foech [[oarloch]]fiering yn 'e romte. * [[20 desimber|20]] - [[Hege Ried fan de Nederlannen]] befêstiget in eardere [[fûnis|útspraak]] fan it [[gerjochtshôf]] yn 'e saneamde [[klimaatsaak]] fan [[miljeu]]-[[organisaasje]] [[Urgenda]] tsjin 'e [[Nederlân]]ske steat. Dat betsjut dat de [[oerheid]] de útstjit fan [[koalstofdiokside]] yn [[2020]] mei 25% werombringe moat yn ferhâlding mei it nivo fan [[1990]]. * [[23 desimber|23]] - Yn [[Saûdy-Araabje]] wurde fiif manlju ta de [[deastraf]] feroardiele en trije oaren ta [[finzenisstraf]]fen fan 24 jier, foar harren rollen by de [[moard]] op [[sjoernalist]] [[Djamal Chasjokdzji]] yn it Saûdyske [[konsulaat (gebou)|konsulaat]] yn [[Istanbûl]]. De wichtichste ferantwurdlike, [[kroanprins]] [[Mohammed bin Salman]], wurdt dêrmei op 'e nij út 'e wyn holden. * [[23 desimber|23]] - Yn it suden fan [[Sumatra]] komme 28 [[minske]]n om en reitsje 13 oaren [[ferwûne]] as harren [[autobus|bus]] yn in [[ravyn]] falt. * [[25 desimber|25]] - De [[Filipinen]] wurde troffen troch de [[tyfoan]] [[Tyfoan Phanfone|Phanfone]]. Der komme 20 minsken om en tûzenen oaren reitsje dakleas. * [[27 desimber|27]] - As [[Bek Air-flecht 2100]] delstoart yn [[Alma-Ata]], yn [[Kazachstan]], komme 12 [[minske]]n om en reitsje 54 oaren [[ferwûne]]. * [[28 desimber|28]] - By [[bomoanslach yn Mogadisjû (desimber 2019)|in bomoanslach]] yn 'e [[Somaalje|Somalyske]] [[haadstêd]] [[Mogadisjû]], útfierd troch de [[islamisme|islamistyske]] [[terrorisme|terreurgroep]] [[Al-Sjabaab]], komme teminsten 85 [[minske]]n om en reitsje mear as 140 oaren [[ferwûne]]. * [[29 desimber|29]] - De bestjoersrie fan 'e [[Taliban]] stimt yn in tydlik [[sjitferbod]] yn [[Afganistan]], wat de doar iepenet foar nij [[ûnderhanneling]]s mei de [[Feriene Steaten]]. * [[29 desimber|29]] - De [[Feriene Steaten]] fiere [[Amerikaanske loftoanfallen yn Irak en Syrje (desimber 2019)|loftoanfallen]] yn [[Irak]] en [[Syrje]] út op 'e [[sjiïten|sjiïtyske]] [[milysje]] [[Kataïb Hezbollah]]. Dêrby komme 25 [[minske]]n om. De oanfallen binne in ferjilding fan oanfallen fan Kataïb Hezbollah op Amerikaanske belangen yn 'e regio. It [[regear]] fan Irak feroardielet de oanfal as in ynbrek op syn [[soevereiniteit]]. * [[31 desimber|31]] - Yn 'e [[Irak|Iraakske]] [[haadstêd]] [[Bagdad]] wurdt de [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[ambassade]] bestoarme troch [[demonstranten]] dy't [[lulkens|poermâl]] binne oer de Amerikaansk loftoanfallen fan 29&nbsp;desimber l.l. * [[31 desimber|31]] - It [[regear]] fan 'e [[Folksrepublyk Sina]] ynformearret de [[Wrâldsûnensorganisaasje]] (WHO) oer de [[koroanafiruspandemy (2019-2020)|útbraak fan it koroanafirus]] yn [[Wuhan]]. == Berne == == Ferstoarn == ;jannewaris * [[17 jannewaris|17]] - [[Windsor Davies]], Britsk akteur (* [[1930]]) * [[25 jannewaris|25]] - [[Eli Asser]], Nederlânsk senarioskriuwer en lietsjeskriuwer (* [[1922]]) * [[31 jannewaris|31]] - [[Johnny Lion]], pseudonym fan John van Leeuwarden, Nederlânsk sjonger en akteur (* [[1941]]) ;febrewaris * [[7 febrewaris|7]] - [[Guus Hellegers]], Nederlânsk byldzjend keunstner (* [[1937]]) * [[16 febrewaris|16]] - [[Bruno Ganz]], Switsersk akteur (* [[1941]]) * [[17 febrewaris|17]] - [[Jelle Kaspersma]], Frysk dichter en ûnderwizer (* [[1948]]) * [[20 febrewaris|20]] - [[Gerard Koerts]], Nederlânsk toetsenist (* [[1947]]) * [[23 febrewaris|23]] - [[Katherine Helmond]], Amerikaansk aktrise (* [[1929]]) ;maart * [[10 maart|10]] - [[Gerrit Offringa]], Fryske keunstner en filosoof (* [[1943]]) * [[11 maart|11]] - [[Janine van Elzakker]], Nederlânsk aktrise (* [[1945]]) * [[22 maart|22]] - [[Frans Andriessen]], Nederlânsk politikus (* [[1929]]) * [[28 maart|28]] - [[Piet van der Wal]], Frysk aksjefierder, gemeentepolitikus en dosint (* [[1946]]) ;april * [[6 april|6]] - [[Gerrit Stulp]], Frysk organist, dirigint en komponist (* [[1935]]) * [[11 april|11]] - [[Max van Weezel]], Nederlânsk sjoernalist en politikolooch (* [[1951]]) * [[14 april|14]] - [[Hessel Miedema]], Frysk dichter en keunsthistoarikus (* [[1929]]) * [[17 april|17]] - [[Pieter Verhoeff]], Frysk regisseur en dokumintêremakker (* [[1938]]) * [[18 april|18]] - [[Willem Velema]], Frysk heechlearaar nijtestamentyske fakken (* [[1929]]) * [[21 april|21]] - [[Arie Oostlander]], Nederlânsk politikus en lid fan it Europeesk Parlemint (* [[1936]]). * [[23 april|23]] - [[Johan Witteveen]], Nederlânsk ekonoom en politikus (* [[1921]]) * [[30 april|30]] - [[Peter Mayhew]], Britsk-Amerikaansk akteur (* [[1944]]) ;maaie * [[12 maaie|12]] - [[Klara Gûseva]], Russysk reedrydster (* [[1937]]) * [[13 maaie|13]] - [[Doris Day]], Amerikaansk sjongster, aktrise en diere-aktiviste (* [[1922]]) * [[15 maaie|15]] - [[Zoltin Peeter]], byldzjend keunstner út Hallum (* [[1942]]) * [[16 maaie|16]] - [[Bob Hawke]], premier fan [[Austraalje (lân)|Austraalje]] (* [[1929]]) * 16 - [[Peer Mascini]], Nederlânsk akteur (* [[1941]]) * [[20 maaie|20]] - [[Niki Lauda]], Eastenryksk Formule 1-koereur (* [[1949]]) * [[22 maaie|22]] - [[Judith Kerr]], Ingelsk berneboekeskriuwster en yllustratrise (* [[1923]]) * 22 - [[Cees Schrama]], Nederlânsk jazzmuzikant en produsint (* [[1936]]) * [[28 maaie|28]] - [[Berber van der Geest]], Frysk ûnderwizer, dichteresse en skriuwster (* [[1938]]) * [[30 maaie|30]] - [[Martine Bijl]], Nederlânsk sjongster, aktrise, skriuwster en kabaretiêre (* [[1948]]) ;juny * [[2 juny|2]] - [[Barry Hughes]], Welsk fuotballer, fuotbaltrainer en sjonger (* [[1937]]) * [[23 juny|23]] - [[Akky van der Veer]], Frysk skriuwster (* [[1943]]) * [[25 juny|25]] - [[Isabel Sarli]], Argentynsk aktrise (* [[1935]]) ;july * [[6 july|6]] - [[Willem Mook]], Frysk tekenlearaar en keunstner (* [[1954]]) * [[19 july|19]] - [[Rutger Hauer]], Nederlânsk akteur (* [[1944]]) * [[20 july|20]] - [[Margaretha Grosser]], Sealterfryske skriuwster en oersetter (* [[1934]]) * [[21 july|21]] - [[Jelena Grigorjeva]], Russysk minskerjochte-aktiviste (* [[1978]]) ;augustus * [[8 augustus|8]] - [[Loek Caspers]], Nederlânsk fersetsstrydster (* [[1924]]) * [[12 augustus|12]] - [[Tom van Deel]], Nederlânsk dichter, essayist en literatuerkritikus (* [[1945]]) * [[16 augustus|16]] - [[Christina fan de Nederlannen]], Nederlânsk prinsesse (* [[1947]]) * [[16 augustus|16]] - [[Felice Gimondi]], Italjaansk hurdfytser (* [[1942]]) ;septimber * [[6 septimber|6]] - [[Robert Mugabe]], Simbabwaansk presidint (* [[1924]]) * [[9 septimber|9]] - [[Pier van Gosliga]], Frysk politikus (* [[1926]]) * [[26 septimber|26]] - [[Jacques Chirac]], Frânsk presidint (* [[1932]]) ;oktober * [[11 oktober|11]] - [[Robert Forster (akteur)|Robert Forster]], Amerikaansk akteur (* [[1941]]) * [[12 oktober|12]] - [[Hevrîn Xelef]], Syrysk-Koerdysk politika (* [[1984]]) * [[22 oktober|22]] - [[Til Gardeniers-Berendsen]], Nederlânsk politika (* [[1925]]) * [[27 oktober|27]] - [[Abû Bakr al-Bagdadi]], Iraaksk terrorist (* [[1971]]) * [[29 oktober|29]] - [[Jelle Zwart]], Frysk dichter (* [[1926]]) ;novimber * [[2 novimber|2]] - [[Sigge Ericsson]], Sweedsk reedrider (* [[1930]]) * [[11 novimber|11]] - [[Ilse Starkenburg]], Nederlânsk skriuwster (* [[1963]]) * [[13 novimber|13]] - [[Raymond Poulidor]], Frânsk hurdfytser (* [[1936]]) ;desimber * [[18 desimber|18]] - [[Marron C. Fort]], Amerikaansk taalkundige (* [[1938]]) * [[24 desimber|24]] - [[Fred Emmer]], Nederlânsk nijslêzer en skriuwer (* [[1934]]) ==Literatuer== ;romans * [[Jack Campbell (skriuwer)|Jack Campbell]], ''[[The Genesis Fleet: Triumphant]]'' * [[Patricia Briggs]], ''[[Storm Cursed]]'' * [[Anne Bishop]], ''[[Wild Country (roman)|Wild Country]]'' ;novelles * [[Lois McMaster Bujold]], ''[[Knife Children]]'' * Lois McMaster Bujold, ''[[The Orphans of Raspay]]'' ;ferhalebondels * [[Shawn Speakman]] (red.), ''[[Unfettered III]]'' ==Films== {{Kolommen2 |Kolom1= * ''[[Abominable (film út 2019)|Abominable]]'' * ''[[Ad Astra (film)|Ad Astra]]'' * ''[[Alita: Battle Angel]]'' * ''[[Angel Has Fallen]]'' * ''[[Avengers: Endgame]]'' * ''[[Battle at Big Rock]]'' * ''[[Captain Marvel (film)|Captain Marvel]]'' * ''[[Charlie's Angels (film út 2019)|Charlie's Angels]]'' * ''[[Cold Pursuit]]'' * ''[[Daor Klept de Klokke Weer]]'' * ''[[Ford v Ferrari]]'' <small>(ek bekend as ''Le Mans ’66'')</small> * ''[[47 Meters Down: Uncaged]]'' * ''[[Glass (film út 2019)|Glass]]'' * ''[[The Good Liar]]'' * ''[[Hellboy (film út 2019)|Hellboy]]'' * ''[[How to Train Your Dragon: The Hidden World]]'' * ''[[How to Train Your Dragon: Homecoming]]'' |Kolom2= * ''[[John Wick: Chapter 3 – Parabellum]]'' * ''[[Jumanji: The Next Level]]'' * ''[[Long Shot (film út 2019)|Long Shot]]'' * ''[[Midway (film út 2019)|Midway]]'' * ''[[Missing Link (film út 2019)|Missing Link]]'' * ''[[1917 (film út 2019)|1917]]'' * ''[[Once Upon a Time in Hollywood]]'' * ''[[Rambo: Last Blood]]'' * ''[[Daniel (film út 2019)|Ser Du Månen, Daniel?]]'' * ''[[The Secret Life of Pets 2]]'' * ''[[Shazam! (film)|Shazam!]]'' * ''[[Snoggletog Log]]'' * ''[[Spider-Man: Far from Home]]'' * ''[[Star Wars: Episode IX – The Rise of Skywalker]]'' * ''[[Super Gidget]]'' * ''[[Terminator: Dark Fate]]'' }} ==Muzyk== ;singles *[[Ingrid Andress]], ''[[More Hearts Than Mine]]'' ==Tillefyzje== * ''[[The Mandalorian]]'' * ''[[Star Wars: Roll Out]]'' {{JiersideUnder}} {{Boarnen|boarnefernijing= <references/> ---- {{Commonscat}} }} [[Kategory:2019| ]] [[Kategory:21e iuw]] pb75bnk2mum2z1f6x3qs1939h98fnj9 0 120856 1235738 1191658 2026-07-20T19:16:18Z SpinnerLaserzthe2nd 44104 ([[c:GR|GR]]) [[File:Urk vlag.svg]] → [[File:Flag of Urk.svg]] 1235738 wikitext text/x-wiki {{Ynfoboks tsjerkegebou | namme = Tsjerkje oan de See | ôfbylding = Tsjerkje oan de See (Urk).jpg | ôfbyldingsbreedte = 275px | ôfbyldingstekst = | lân = [[File:Flag of the Netherlands.svg|20px]] [[Nederlân]] | bestjoerlike ienheid 1 = provinsje | namme bestjoerlike ienheid 1= [[File:Flag of Flevoland.svg|20px]] [[Flevolân]] | bestjoerlike ienheid 2 = gemeente | namme bestjoerlike ienheid 2= [[File:Flag of Urk.svg|20px]] [[Urk]] | bestjoerlike ienheid 3 = | namme bestjoerlike ienheid 3= | plak = [[Urk]] | adres = Wijk 3 | koördinaten = {{Koördinaten yn tekst|52_39_44.32_N_5_35_36.34_E_scale:12500_type:landmark_region:NL|52°39'N 5°35'E}} | tsjerkegenoatskip = | bisdom = | aartsbisdom = | patroanhillige = | wijd oan = | status = | ôfstjitten = | hjoeddeiske funksje = | arsjitekt = Johan Samuel Creutz | yngenieur = | boujier = 1786 | sloopjier = | boustyl = klassisisme | hichte = | monumintale status = [[ryksmonumint]] | monumintnûmer = 35882 | webside = [https://www.hervormdegemeenteurk.nl/ De Ark, Urk] | mapname = Urk-Sintrum | mapwidth = | lat_deg = 52 | lat_min = 39 | lat_sec = 44.32 | lat_dir = N | lon_deg = 5 | lon_min = 35 | lon_sec = 36.34 | lon_dir = E | tekst by posysjekaart = }} It '''Tsjerkje oan de See''' (''Kerkje aan de Zee'') is in herfoarmd [[tsjerkegebou]] yn [[Urk]]. It is ien fan de beide tsjerken fan de herfoarme gemeente ''De Ark'', dy't in jong en rjochtsinnich karakter hat. == Skiednis == It Tsjerkje oan 'e See ferfong in tsjerke út likernôch 1600 dy't troch ôfslach fan Urk troch de see op in apart eilantsje kaam te lizzen. De tsjerke wie allinne noch oer it ûndjippe wetter te berikken en waard sa brekfallich, dat it ôfbrutsen wurde moast. In noch âldere tsjerke stoarte yn 1570 troch de [[Alderheljenfloed (1570)|Alderheljenfloed]] yn. Foar noch gjin 15.000 [[gûne]] waard de tsjerke yn 1786 fannijs boud. Boppe de yngong tsjûget in gevelstien fan 'e bân, dy't Urk ea hie mei de stêd [[Amsterdam]] (oant 1792 hearde Urk by Amsterdam). Yn 'e jierren 1988-1989 waard de tsjerke foar it lêst restaurearre. <ref>[http://www.hervormdegemeenteurk.nl/website/index.php/kerk/geschiedenis/kerkje-aan-de-zee Side gemeente]</ref> De gemeente Urk is eigner fan 'e toer. Yn 'e toer hinget in klok, dy't fan 1461 datearret en yn 1936 op 'e nij getten wurde moast. De spits fan 'e toer waard yn 1955 ferfongen troch de tsjintwurdige iepen [[Lantearne (boukunde)|lantearne]] mei in sipel as bekroaning. Ek de balustrade om de lantearne hinne waard doe oanbrocht.<ref>[http://www.flevolanderfgoed.nl/home/erfgoed/noordoostpolder-2/urk-3/kerkje-aan-de-zee.html Flevolanderfgoed]</ref> De [[preekstoel]] is 18e-iuwsk. De kroanluchters yn 'e tsjerke binne âlder en hawwe nei alle gedachten noch yn 'e âlde tsjerke hongen. Bysûnder binne de trije skipsmodellen yn 'e tsjerke: in kriichsskip, in turfpream en in [[botter]]. [[File:Interieur, aanzicht orgel - Urk - 20417573 - RCE.jpg|thumb|left|It oarspronklik út [[Munnikebuorren]] ôfkomstige Van Dam-oargel.]] Sûnt de bou fan in nije tsjerke foar de gemeente yn 1978 oan 'e ''Lange Dam'' waard de tsjerke allinnich noch brûkt foar bysûndere tsjinsten. Yn 2005 moast de tsjerke lykwols wer foar de sneinske earetsjinst iepene wurde, nei't de oare tsjerke troch de oanwaaks te lyts woarn wie. De gemeente hat yn 2006 in nije tsjerke bouwe litten oan 'e Vlechttuinen, dêr't plak is foar 1400 minsken. Simmerdeis wurde der yn 'e tsjerke alle middeis om 14:00 oere sjongtsjinsten organisearre.<ref>[http://reliwiki.nl/index.php/Urk,_Wijk_3_-_Kerkje_aan_de_Zee Reliwiki, oproppen 15.09.2017]</ref> == Oargel == Yn 1905 krige de tsjerke foar it earst in oargel. Dat oargel wie net nij en kaam earne oars wie. Yn 1928 waard it restaurearre en yn 1942 ferfongen troch in nij ynstrumint fan 'e oargelmakkerij Reil út Heerde. It waard yn 1957 restaurearre, mar dêrnei yn 1981 wer ferfongen troch in oargel fan Vermeulen út 1929. It tsjintwurdige oargel is it fjirde oargel fan de tsjerke en ôfkomstich út de herfoarme tsjerke fan [[Munnikebuorren]]. It ienmanualige ynstrumint waard dêr yn 1901 boud troch [[L. van Dam en Soannen]] út [[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]] en yn it ramt fan de restauraasje yn de jierren 1980 ferhûze nei Urk. == Keppeling om utens == * [http://www.kerk-en-orgel.nl/record.php?name=&address=&city=Urk&county=&province=0&specification=&status=&building=&history=&disposition=&ref_books=&ref_publications=&action=display_ordered&page_num=2&item=29&id=7244 Oargelhistoarje en disposysje] * [http://www.zingenindezomer.nl/site/ Aginda Sjonge yn de Simmer] {{Boarnen|boarnefernijing= {{reflist}} ---- {{Commonscat|Kerkje aan zee (Urk)|Tsjerkje oan de See (Urk}} }} [[Kategory:Tsjerkegebou yn Urk]] [[Kategory:Ryksmonumint yn Urk]] [[Kategory:Bouwurk út 1786]] [[Kategory:Protestantsk tsjerkegebou yn Nederlân]] 1t6xjnx4hrm9czib49ii6w12myeowgr 0 122146 1235739 1191661 2026-07-20T19:16:19Z SpinnerLaserzthe2nd 44104 ([[c:GR|GR]]) [[File:Urk vlag.svg]] → [[File:Flag of Urk.svg]] 1235739 wikitext text/x-wiki {{Ynfoboks tsjerkegebou | namme = Immanuëltsjerke | ôfbylding = Imannuëltsjerke, Urk.jpg | ôfbyldingsbreedte = | ôfbyldingstekst = | lân = [[Ofbyld:Flag of the Netherlands.svg|20px]] [[Nederlân]] | bestjoerlike ienheid 1 = provinsje | namme bestjoerlike ienheid 1= [[Ofbyld:Flag of Flevoland.svg|20px]] [[Flevolân]] | bestjoerlike ienheid 2 = gemeente | namme bestjoerlike ienheid 2= [[Ofbyld:Flag of Urk.svg|20px]] [[Urk]] | bestjoerlike ienheid 3 = | namme bestjoerlike ienheid 3= | plak = [[Urk]] | adres = Nagel 43 | koördinaten = {{Koördinaten yn tekst|52_39_55_N_5_37_45.4_E_scale:12500_type:landmark_region:NL|52°39'N 5°37'E}} | tsjerkegenoatskip = | bisdom = | aartsbisdom = | patroanhillige = | wijd oan = | status = | ôfstjitten = | hjoeddeiske funksje = | arsjitekt = W.M. van Beijnum (Amerongen) | yngenieur = | boujier = 2008-2009 | sloopjier = | boustyl = | hichte = | monumintale status = | monumintnûmer = | webside = [https://www.maranatha-urk.nl/ Side gemeente] | mapname = Flevolân | mapwidth = | lat_deg = 52 | lat_min = 39 | lat_sec = 55 | lat_dir = N | lon_deg = 5 | lon_min = 37 | lon_sec = 45.4 | lon_dir = E | tekst by posysjekaart = }} De '''Immanuëltsjerke''' is ien fan 'e trije tsjerkegebouwen fan 'e [[Kristlike Grifformearde Tsjerken|kristlik-grifformearde]] gemeente yn [[Urk]]. == Skiednis == Mei de bou fan 'e tsjerke waard yn 2008 útein set. Dat wie needsaaklik woarn nei't de besteande twa tsjerken (de Maranathatsjerke; it Skûlplak) te lyts waarden foar de groeiende gemeente en in needlokaasje de minsken ek net mear berchje koe. De tsjerke is in ûntwerp fan it arsjitektenburo Van Beijnum út Amerongen. Der is plak foar 700 minsken mei in mooglikheid om de maksimale kapasiteit út te wreidzjen nei 950 minsken as de galerij fan banken foarsjoen wurdt. Njonken de tsjerkeseal binne der noch in sântal grutte romten, dy't brûkt wurde kinne foar gearkomsten en fraachlearen. De bou fan 'e Immanuëltsjerke, dy't ek mei help fan frijwilligers ta stân kaam, koste meiïnoar likernôch fjouwer miljoen euro.<ref>[http://reliwiki.nl/index.php/Urk,_Nagel_43_-_Immanu%C3%ABlkerk Reliwiki, oproppen 28.10.2017]</ref> == Oargel == It oargel is ôfkomstich út de yn 2009 ôfbrutsen Sakramintstsjerke fan it kleaster Brakkenstein te Nijmegen. Doe't dy tsjerke plak meitsje moast foar in lytsere tsjerke is it yn 1965 troch de firma Verschueren boude oargel en yn 1967 útwreide ynstrumint mei in [[rêchwurk]] oernommen troch de kistlik-grifformearde gemeente fan Urk. De oargelmakkers Kaat en Tijhuis soargen foar de ferhûzing fan it ynstrumint. It moderne front fan it oargel waard net op 'e nij brûkt en ferfongen troch in mear klassyk front. Ek waard de [[Disposysje (oargel)|disposysje]] foar de Immanuëltsjerke op ûnderdielen feroare en krige de kast nije oargelpipen. Op sneon 3 novimber 2012 waard it oargel wer yn gebrûk nommen.<ref>[http://www.orgelnieuws.nl/immanuelkerk-urk-neemt-orgel-in-gebruik/ Orgelnieuws]</ref> == Keppeling om utens == * [https://www.maranatha-urk.nl/algemene-gegevens/orgels-in-kerken/117-orgel-immanuelkerk Disposysje oargel op 'e side fan 'e gemeente] {{Boarnen|boarnefernijing= {{reflist}} ---- {{Commonscat|Immanuëlkerk (Urk)|Immanuëltsjerke (Urk)}} }} {{DEFAULTSORT:Immanueltsjerke, Urk}} [[Kategory:Tsjerkegebou yn Urk]] [[Kategory:Bouwurk út 2009]] [[Kategory:Protestantsk tsjerkegebou yn Nederlân]] jgi2x95ve3x8xiyruu8o7vg95q4kbe0 0 122162 1235740 1191659 2026-07-20T19:16:20Z SpinnerLaserzthe2nd 44104 ([[c:GR|GR]]) [[File:Urk vlag.svg]] → [[File:Flag of Urk.svg]] 1235740 wikitext text/x-wiki {{Ynfoboks tsjerkegebou | namme = Jakin Boäztsjerke | ôfbylding = Jachin Boaztsjerke (âld grifformearde tsjerke), Urk.jpg | ôfbyldingsbreedte = 275px | ôfbyldingstekst = | lân = [[File:Flag of the Netherlands.svg|20px]] [[Nederlân]] | bestjoerlike ienheid 1 = provinsje | namme bestjoerlike ienheid 1= [[File:Flag of Flevoland.svg|20px]] [[Flevolân]] | bestjoerlike ienheid 2 = gemeente | namme bestjoerlike ienheid 2= [[File:Flag of Urk.svg|20px]] [[Urk]] | bestjoerlike ienheid 3 = | namme bestjoerlike ienheid 3= | plak = [[Urk]] | adres = Singel 10-12 | koördinaten = {{Koördinaten yn tekst|52_39_51.19_N_5_36_0.56_E_scale:12500_type:landmark_region:NL|52°39'N 5°36'E}} | tsjerkegenoatskip = [[Ald Grifformearde Gemeenten yn Nederlân]] | bisdom = | aartsbisdom = | patroanhillige = | wijd oan = | status = | ôfstjitten = | hjoeddeiske funksje = | arsjitekt = H.J. Helmink; útwreidings Van Beijnum, Amerongen | yngenieur = | boujier = 1960-1962 | sloopjier = | boustyl = | hichte = | monumintale status = | monumintnûmer = | webside = [http://oudgereformeerdegemeenten.nl/gemeenten.php?gID=62 Webstee op de side fan it tsjerkegenoatskip] | mapname = Urk-Sintrum | mapwidth = | lat_deg = 52 | lat_min = 39 | lat_sec = 51.19 | lat_dir = N | lon_deg = 5 | lon_min = 36 | lon_sec = 0.56 | lon_dir = E | tekst by posysjekaart = }} De '''Jakin Boäztsjerke''' oan 'e Singel op [[Urk]] is in [[tsjerkegebou]] fan 'e [[Ald Grifformearde Gemeenten yn Nederlân]]. De [[sealtsjerke]] hat in toer fan goed 25 meter heech en is ien fan 'e grutste tsjerken fan it tsjerkegenoatskip. == Skiednis == Yn 'e tiid dat de tsjerke boud waard hearde de gemeente noch by de [[Kristlike Grifformearde Tsjerken|Kristlike Grifformearde Tsjerke]]. Mar om't de gemeente har net fine koe yn 'e fernijings fan 'e jierren 1950 fan dat tsjerkeferbân, gyng de tsjerkeried mei in grut part fan de gemeente oer nei de otterdoksere [[Kristlike Grifformearde Gemeenten]] fan 'e Rotterdamske dûmny H. Visser Msn. (1911-1970). Dy dûmny naam in berop fan 'e Urker gemeente oan en op 18 novimber 1960 waard er as predikant yn it amt befêstige. Dyselde deis waard ek de nije Jakin Boäztsjerke yn gebrûk nommen. Doe't de dûmny him yn 1966 wer oansleat by de Kristlike Grifformearde Tsjerke folge de gemeente him net. De [[Leersum]]er predikant E. Du Marchie Van Voorthuizen (1901-1986) folge Visser op. Du Marchie Van Voorthuizen hie earder ek al yn Urk stien en wie mei syn gemeente yn 1952 fan 'e Kristlike Grifformearde Tsjerke oergien nei de Ald Grifformearde gemeenten yn Nederlân. Betingst fan 'e dûmny foar it oannimmen fan it berop yn Urk wie, dat de Urker gemeente ek oergyng nei de Ald Grifformearde Gemeenten yn Nederlân. En alhoewol't in diel fan 'e gemeente dêr beswier tsjin hie en doe de [[Frije Ald Grifformearde Gemeente]] stifte <ref>[https://www.rd.nl/oud/kl/010809kl08.html Reformatorisch Dagblad, 09.01.2001]</ref>, makket de gemeente fan de Jakin Boäztsjerke sûnt ûnderdiel út fan 'e Ald Grifformearde gemeenten yn Nederlân.<ref>[https://www.digibron.nl/search/detail/012f9ca3a21fcfa0502e337a/jaar-urk Digibron, oproppen 30.10.2017]</ref> Om't de tsjerke yn 2005 te lyts woarn wie foar de likernôch 900 leden, moast der in fleugel mei dêr yn in kreake oanboud wurde. Mear as tsien jier letter wie de tsjerke wer te lyts en waarden der plannen makke foar in nije útwreiding, sadat it tal plakken op 1.600 útkaam.<ref>[https://www.rd.nl/kerk-religie/plannen-voor-uitbreiding-jachin-boazkerk-oggin-urk-1.1399006 Reformatorisch Dagblad, 06-05-2017]</ref> == Oargel == It oargel fan 'e Jakin Boäztsjerke waard yn it ramt fan 'e oansteande útwreiding fan 'e tsjerke yn 2016 oankocht fan 'e katolike Lourdestsjerke yn [[Haaksbergen]]. It foarse ynstrumint waard oarspronlik yn 1859 boud troch J.J. Vollebregt út [[De Bosk|Den Bosch]] foar de katolike tsjerke fan Us-Leaffrou yn [[Leiden]]. Foarhinnê makke de gemeente gebrûk fan in elektronysk Johannes-oargel.<ref>[http://www.omroepflevoland.nl/nieuws/134775/urk-oud-gereformeerde-gemeente-koopt-orgel-uit-rk-kerk Omrop Flevoland, 24.04.2016]</ref><ref>[http://reliwiki.nl/index.php/Urk,_Singel_10_-_Jachin_Boaz Reliwiki, oproppen 30.10.2017]</ref><ref>[http://orgels.opurk.nl/links/bestaand/Jachin%20Boazkerk/JachinBoazkerk.html Oargels op Urk, foto's en ynformaasje fan it Johannes-oargel]</ref> {{Boarnen|boarnefernijing= {{reflist}} ---- {{Commonscat|Churches in Urk|Tsjerken yn Urk}} }} {{DEFAULTSORT:Jakin Boaztsjerke, Urk}} [[Kategory:Tsjerkegebou yn Urk]] [[Kategory:Bouwurk út 1962]] [[Kategory:Bouwurk út 2006]] [[Kategory:Protestantsk tsjerkegebou yn Nederlân]] 4sg22aj7er2klcblrgtrhum4zi47x36 0 124950 1235954 1068841 2026-07-22T15:39:38Z Drewes 2754 Update 1235954 wikitext text/x-wiki {{Persoan algemien | ôfbylding = CiscaWijmenga2015.jpg | ôfbyldingstekst = Cisca Wijmenga yn 2015 | ôfbyldingsbreedte = 200px | echte namme = Tjitske Nienke Wijmenga | oare namme(n) = | nasjonaliteit = {{Flagge_NL}} [[nederlân]]sk | berne = [[16 febrewaris]] [[1964]] | berteplak = [[Drachten]] | stoarn = | stjerplak = | etnisiteit = | berop/amt = Heechlearaar | aktyf as = Akademysk ûndersiker | jierren aktyf = 1993-no | reden bekendheid = Undersyk autoymmúnsykten en koeliaky | bekendste wurk(en) = | prizen = Spinozapremy | webside = }} '''Tjitske Nienke (Cisca) Wijmenga''' ([[Drachten]], [[16 febrewaris]] [[1964]]) is in [[Nederlân]]sk heechlearaar Medyske Genetika oan de [[Ryksuniversiteit Grins]] en it [[Universitêr Medysk Sintrum Grins]]. == Biografy == Wijmenga studearre biology oan de Ryksuniversiteit Grins (RUG) en promovearre yn 1993 ''cum laude'' oan de [[Universiteit Leien]]. Fuort dêrnei, yn 1994/95, die se postdoktoraal-ûndersyk yn it laboratoarium fan de Amerikaanske genetikus [[Francis Collins]] dêr't se wurke oan it ''Human Genome Project''. Yn Nederlân wie Wijmenga heechlearaar oan de [[Universiteit Utert]] en sûn 2007 yn [[Grins (stêd)|Grins]]. Se is direkteur fan de Feriening fan Nederlânske Biobanken (BBMRI-NL2.0). Yn 2012 ûntfong se in ERC-Advanced Grant en waard se beneamd ta lid fan de [[Keninklike Nederlânske Akademy fan Wittenskippen]]. Yn 2015 wie hja ien fan de fjouwer winners fan de [[Spinozapremy]], de heechste Nederlânske ûnderskieding foar akademisy dy't yn Nederlân wurkje. Oan dy priis wie in bedrach fan €2,5 miljoen ferbûn. Se waard ûnderskieden foar har ûndersyk nei de genetyske faktoaren yn ferhâlding mei de gluteyntolerânsykte [[koeliaky]]. Sy toande ek oan dat ferskate autoymmúnsyktes in mienskiplike genetyske faktor diele. Prof. dr. Cisca Wijmenga is op 20 septimber 2018 beneamd ta [[Ridder yn de Oarder fan de Nederlânske Liuw]].<ref>[https://www.umcg.nl/NL/UMCG/Nieuws/Persberichten/Paginas/koninklijke-onderscheiding-voor-umcg-er-cisca-wijmenga.aspx ''Koninklijke onderscheiding voor UMCG’er Cisca Wijmenga''], 19 septimber 2018</ref> Op 31 maaie 2019 waard bekend dat Prof. dr. Cisca Wijmenga beneamd is ta rektor magnifikus fan de Ryksuniversiteit Grins. Sy is earste frou dy't dat amt beklaaid sûnt de oprjochting fan de universiteit yn 1614.<ref>[https://www.dvhn.nl/groningen/Hoogleraar-Cisca-Wijmenga-nieuwe-rector-Rijksuniversiteit-Groningen-en-daarmee-de-eerste-vrouw-in-het-bestaan-van-de-universiteit-24507507.html ''Hoogleraar Cisca Wijmenga nieuwe rector Rijksuniversiteit Groningen''] 31 maaie 2019</ref> Yn har amtstiid stribbe se nei mear erkenning foar it ûnderwiisdiel fan de universiteit.[4] Yn novimber 2022 makke se bekend dat se om persoanlike redenen net nei in twadde termyn stribbe. <ref>{{cite web|last1=Hulscher |first1=Eva |url=https://www.rtvnoord.nl/nieuws/1060273/cisca-wijmenga-draagt-stokje-als-rector-magnificus-over-nog-een-beetje-onwerkelijk |archive-url=https://web.archive.org/web/20231231092817/https://www.rtvnoord.nl/nieuws/1060273/cisca-wijmenga-draagt-stokje-als-rector-magnificus-over-nog-een-beetje-onwerkelijk |title=Cisca Wijmenga draagt stokje als rector magnificus over: 'Nog een beetje onwerkelijk' |language=nl |publisher=RTV Noord |date=1 September 2023 |archive-date=31 December 2023}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.rug.nl/news/2022/11/rector-magnificus-cisca-wijmenga-not-available-for-second-term?lang=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20221120041418/https://www.rug.nl/news/2022/11/rector-magnificus-cisca-wijmenga-not-available-for-second-term?lang=en |title=Rector Magnificus Cisca Wijmenga not available for second term |language=en |publisher=University of Groningen |date=14 novimber 2022 |archive-date=20 November 2022}}</ref> Se waard op 1 septimber 2023 opfolge troch Jacquelien Scherpen. <ref>{{cite web|url=https://www.rug.nl/news/2022/11/rector-magnificus-cisca-wijmenga-not-available-for-second-term?lang=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20231128132846/https://www.rug.nl/news/2023/06/0630-nieuwe-rector |title=Jacquelien Scherpen to be new Rector Magnificus of the University of Groningen |language=en |publisher=University of Groningen |date=30 juny 2023 |archive-date=28 novimber 2023}}</ref> == Keppelingen om utens == *[http://www.rug.nl/research/genetics/staff/cisca-wijmenga Hiemside RUG] *[http://www.nwo.nl/actueel/nieuws/2015/nwo-spinozapremies-voor-rene-janssen-birgit-meyer-aad-van-der-vaart-en-cisca-wijmenga.html NWO-Spinozapremie 2015], [[Nederlandse Organisatie voor Wetenschappelijk Onderzoek|NWO]] {{boarnen|boarnefernijing= Foar boarnen en referinsjes, sjoch: [https://nl.wikipedia.org/wiki/Cisca_Wijmenga ''Cisca Wijmenga'']. {{Reflist}} }} {{DEFAULTSORT:Wijmenga, Cisca}} [[Kategory:Frysk genetikus]] [[Kategory:Frysk heechlearaar]] [[Kategory:Nederlânsk genetikus]] [[Kategory:Nederlânsk heechlearaar]] [[Kategory:Heechlearaar oan de Ryksuniversiteit Grins]] [[Kategory:Lid fan de Keninklike Nederlânske Akademy fan Wittenskippen]] [[Kategory:Winner fan de Spinozapremy]] [[Kategory:Ridder yn de Oarder fan de Nederlânske Liuw]] [[Kategory:Persoan berne yn Drachten]] [[Kategory:Persoan berne yn 1964]] 6n9mwkm6z5tc2meyig9k2629vkcunvc 14 126431 1235801 1070558 2026-07-20T21:21:20Z Ieneach fan 'e Esk 13292 kt 1235801 wikitext text/x-wiki [[Kategory:Sport nei soarte]] [[Kategory:Yndividuele sport]] [[Kategory:Rôltsjeriden]] 0ybv37l5bgvntxbx7efe0lqljl4wdlo 0 130557 1235794 1196139 2026-07-20T20:31:11Z RomkeHoekstra 10582 + posysjekaart. 1235794 wikitext text/x-wiki {{Ynfoboks tsjerkegebou | namme = Munster fan Bern<br><small>''Berner Münster''</small> | ôfbylding = Bern - Summer 2025 - Switzerland1.jpg | ôfbyldingsbreedte = | ôfbyldingstekst = | lân = [[Ofbyld:Flag of Switzerland (Pantone).svg|20px]] [[Switserlân]] | bestjoerlike ienheid 1 = | namme bestjoerlike ienheid 1= | bestjoerlike ienheid 2 = kanton | namme bestjoerlike ienheid 2= [[Ofbyld:Flag of Canton of Bern.svg|20px]] [[Bern (kanton)|Bern]] | bestjoerlike ienheid 3 = | namme bestjoerlike ienheid 3= | plak = [[Bern (stêd)|Bern]] | adres = Münsterplatz 1 | koördinaten = | tsjerkegenoatskip = Prot.-grifformearde tsjerken fan Switserlân | bisdom = | aartsbisdom = | patroanhillige = [[Finsintius fan Saragossa]] (oarspr.) | wijd oan = | status = | ôfstjitten = | hjoeddeiske funksje = | boujier = 1421-1893 | sloopjier = | arsjitekt = Matthäus Ensinger | boustyl = [[gotyk]] | hichte = | monumintale status = | monumintnûmer = | webside = [https://www.bernermuenster.ch/de/index.php www.bernermuenster.ch] | mapname = Bern | mapwidth = | lat_deg = 46 | lat_min = 56 | lat_sec = 50 | lat_dir = N | lon_deg = 7 | lon_min = 27 | lon_sec = 05 | lon_dir = E | tekst by posysjekaart = }} It '''Munster fan Bern''' (''Berner Münster'') is de grutste tsjerke út de lette [[midsiuwen]] fan [[Switserlân]]. De toer fan 'e grifformearde tsjerke is sûnt de foltôging yn 'e jierren 1889-1893 mei 100,6 meter de heegste fan it lân. Mei de bou fan it oan 'e hillige [[Finsintius fan Saragossa|Finsintius]] wijde munster waard yn 1421 útein set. Sûnt de [[reformaasje]] is de [[Gotyk|goatyske]] tsjerke in [[Protestantisme|protestantsk]] gebou. == Skiednis == It wurk oan 'e bou sette op 11 maart 1421 útein ûnder de beskerming fan 'e hillige Finsintius fan Saragossa. Op it plak bestie earder al in tsjerke, de saneamde ''Leutkirche'', in yn 1190 mei de stifting fan 'e stêd boude en yn 1276 op 'e nij boude [[Romaanske arsjitektuer|romaanske]] tsjerke. It munster waard mei de klok mei om de âlde Leutkirche hinne boud. Bouhearen fan 'e tsjerke wiene de steat Bern en de [[Dútske Oarder]]. De bou fan 'e kapellen en [[Koer (tsjerke)|koer]]ramen waarden troch rike famyljes út de stêd, bruorskippen en gilden mooglik makke. [[Ofbyld:CH-NB - Prov. 21 - Collection Gugelmann - GS-GUGE-PROV-21.tif|thumb|left|It munster foar de foltôging fan 'e toer yn 'e 19e iuw.]] De earste boumaster by de bou fan it nije munster wie Matthäus Ensinger. Neffens de súd-Dútske tradysje begûn er mei ien westlike toer yn 'e breedte fan it hiele [[Skip (tsjerke)|skip]]. Wylst syn foarbylden (de munstertsjerken fan [[Ulm]] en [[Munster fan Freiburg|Freiburg]] en de [[Sint-Nikolaaskatedraal (Fribourg)|katedraal fan Fribourg]]) mar ien sintrale middenpoarte hiene, brocht Ensinger by it Berner munster alle trije westlike portalen ûnder yn in trijedielige, ryk fersierde foarbou. Tusken 1460 en 1480 makke de byldhouwer Erhart Küng de bylden fan 'e foarhal en it portaal. Yn 1517 waard it goatyske koer mei it [[ferwulft]] foltôge en yn 1573 waard ek it [[netferwulft]] fan it middenskip oanbrocht. De fierdere bou fan 'e toer waard fanwegen swakke fûneminten op de hichte fan 60 meter (oant de ûnderste achthoek) yn 1521 ôfbrutsen. Politike en godstsjintige feroarings makken dat it wurk ek letter net mear ôfmakke waard. Pas yn 1893 waard de toer op 'e folle hichte fan 100,6 meter brocht. Yn 1529 waarden yn it ramt fan 'e [[reformaasje]] alle alters, bylden en bygebouwen ferwidere. Dêrby sneuvele ek it grêf fan Rudolf fan Bern. It likernôch fjouwer jier âlde jonkje waard yn 1294 yn Bern dea fûn. Al gau gyng it geroft dat it jonkje slachtoffer wie fan in rituele moard, itjinge in [[pogrom]] ta gefolch hie. Rudolf waard yn Bern as in [[martler]] beskôge en dêr as in hillige fereare. == Beskriuwing == === Haadportaal === [[Ofbyld:Muensterportal02.jpg|thumb|left|Haadportaal.]] De 234 sânstiennen bylden fan it portaal stelle it [[Jongste Gerjocht]] foar en binne oer de hiele wrâld ferneamd. Fanwegen de loftsmoargens moasten de 47 libbensgrutte bylden yn 'e 20e iuw troch replika's ferfongen wurde. De orizjinele bylden steane yn it ''Bernisches Historisches Museum''. == Ynterieur == === Ferwulft === [[Ofbyld:MuensterBern05.jpg|thumb|260px|Ferwulft middenskip.]] It ferwulft yn it koer waard yn 1517 ûnder lieding fan Peter Pfister yn 'e jierren 1505-1520 ynbrocht. It besit 86 [[slútstien]]nen mei byldhouwurk, dy't neffens in hierarchysk programma oardene binne. De kleuren fan 'e reliëfs op 'e slútstiennen binne sûnt 1517 nea feroare. By de ferbouwing fan it koer binne se allinne skjinfage. Ek by de restauraasje fan 'e jierren 2014-2018 die bliken dat de slútstiennen yn in tige goede steat wiene. De beskildering op 'e fjilden tusken de ribben waarden troch Niklaus Manuel en syn feinten oanbrocht. In nije oanset nei de reformaasje om it munster te foltôgjen makke it foar Daniel Heintz mooglik om it netferwulft yn it middenskip oan te bringen. De slútstiennen dêre binne minder pronkfol as yn it koer en mei wapens fersierd. === Koerramen === It koer fan it munster hat seis grutte letgoatyske maaswurkfinsters mei brânskildere glês. De belangrykste ramen stamme út de jierren 1441-1451 en binne troch de adel en notabelen skonken. De trije meast loftse ramen (it saneamde ''Hostienmühlenfenster'', it Trijekeningenraam en it finster fan 'e Beam fan Jesse) binne hast hielendal orizjineel. Twa ramen op 'e súdlike kant, it Passy- en it Tsientûzen Ridders-raam, ferlearen mear as de helte fan 'e oarspronklike glêsskiven by twa heilstoarmen yn 'e 16e iuw. In oar raam waard fuort by de earste heilstoarm hielendal ferneatige. Yn 1868 waarden oan 'e súdlike kant fan it koer twa nije ramen ynbrocht. De 19e-iuwske ramen lykje op 'e midsiuwske, mar wike ôf troch mear krêft yn 'e kleurstelling en it hege realisme fan 'e foarstelde figueren. === Koerstuolte === [[Ofbyld:Berner Muenster Langhaus.jpg|thumb|left|Ynterieur.]] [[Ofbyld:MuensterChorgestuehl.jpg|thumb|Koerstuolte.]] It [[renêssânse]] [[koerstuolte]] waard tusken 1522 en 1525 troch Jacob Ruess út Schaffhausen en syn learling Heini Seewagen boud. De ûntwerpen dêrfoar waarden troch Niklaus Manuel tekene. Op 'e rêgen fan it stuolte wurde de apostels (noardlike kant) en de profeten (súdlike kant) útbylde. Op 'e bûtenwangen steane bibelske foarstellings, wylst de figueren op 'e stuollen minsken út it deistige libben toane. === Kapellen === Oant de [[Reformaasje]] wiene de kapellen mei hekken fan 'e sydskepen ôfsûndere. De partikulieren, bruorskippen en gilden holden yn harren kapellen privee-[[Hillige Misse|missen]]. De kapellen wiene mei alters, wapens, brânskildere glês en keunswurken fersierd. It munster hie tolve kapellen. === Aldersielenalter === Yn 1505 joech de stedsskriuwer fan Bern in Aldersielenalter foar de earme sielen fan 'e stêd, dat tsjintwurdich yn it Keunstmuseum fan Bern stiet. === Liturgyske boeken === [[Ofbyld:Antiphonarium lausannense, pars hiemalis, vol. I, p.577.jpg|thumb|left|De letter V ("Vincentem mundum adoremus ...") mei in miniatuer fan 'e hillige Finsintius yn in goatysk gebou mei op 'e eftergrûn it wapen fan Bern yn in liturgysk boek fan it munster.]] Yn 'e tiid fan it koarheare[[stift]] fan 1484 oant 1528 waarden prachtige, grutte liturgyske koarboeken makke, dy't foar de deistige liturgy brûkt waarden. Twa skriuwers binne mei namme bekend, in sekere master Michel en Konrad Blochinger, wylst de yllustraasjes troch ûnbekenden oanbrocht waarden. Nei de Reformaasje binne de boeken nei Estavayer (fjouwer bannen) en Vevey (twa bannen) brocht. === Tsjerklik tekstyl === It tsjerklik tekstyl dat de Reformaasje oerlibbe wurdt tsjintwurdich bewarre yn it ''Bernisches Historisches Museum''. Dêrûnder binne û.o. koerkleden mei katolike foarstellings. == Oargels == [[Ofbyld:Berne cathedral organ.jpg|thumb|Oargel.]] Oant de Reformaasje hie it munster twa grutte en trije lytse oargels. De twa grutte oargels wiene [[swellenêstoargel]]s yn it koer en it noardlike middenskip. Oan 'e tichtmitsele iepenings yn 'e muorren is noch te sjen wêr't se earder hongen. Troch de Reformaasje moasten de oargels ferdwine, [[Huldrych Zwingli|Zwingli]] neamde de oargels nammentlik "dúvelske doedelsekken", dy't de earnst fan 'e prakkesaasjes slommerich makken. Alhoewol't it oargel ynearsten ferbean wie, krige it munster yn 'e rin fan 'e tiid dochs wer oargels. Tsjintwurdich hat it munster fjouwer ynstruminten: it grutte oargel op 'e westlike kreake, in swellenêstoargel oan 'e súdlike muorre fan it koer en twa lytsere oargels. It grutte oargel waard yn 1729 troch Gottlieb Leuw út Bremgarten boud. Oarspronklik telde it ynstrumint 38 registers, mar yn 'e rin fan 'e tiid waard it grutte oargel ferboud en fergrutte. Sûnt de lêste ferbouwing yn 'e jierren 1998-2000 troch Orgelbou Kuhn hat it oargel 71 klinkende registers (mear as 5.400 pipen) op fjouwer manualen en pedaal. It front fan it oargel is makke troch Johann Jakob Langhans, Michael Langhans makke de bekroaning (1730) en Johann August Nahl de Aldere die it fykwurk (1750). Yn 1982 krige it munster oan 'e súdlike muorre fan it koer in nij swellenêstoargel fan 'e firma Metzler. Op itselde plak hong yn 1450 it alderearste oargel fan it munster. De eardere tagong is yn 'e muorre noch sichtber. It hjoeddeiske swellenêstoargel is wat grutte en foarm oanbelanget en yn tal fan details in reproduksje fan it âlde oargel. It ynstrumint hat 14 registers op twa manualen en pedaal. {{boarnen|boarnefernijing= Dizze side is alhiel of foar in part in oersetting fan 'e Dútsktalige Wikipedyside; sjoch foar de bewurkingsskiednis: [[:de:Berner Münster]] {{reflist}} ---- {{Commonscat|Münster (Bern)}} }} [[Kategory:Bern (stêd)]] [[Kategory:Katedraal yn Switserlân]] [[Kategory:Bouwurk út 1421]] [[Kategory:Bouwurk út 1893]] lrh5n0zrs6gmyplslaaxbzvep1wx8jl 0 132583 1235941 1232180 2026-07-22T03:24:21Z ~2026-40794-53 58974 1235941 wikitext text/x-wiki {{by de tiid}}{{Ynfoboks fuotballer | ôfbylding = | ôfbyldingsbreedte = | ôfbyldingstekst = | namme = Lionel Andrés Messi Cuccittini | bynamme = ''La Pulga (De Flie)'',<br>''Leo'',<br>''Messias'',<br>''Messidona'' | nasjonaliteit = {{ARGnasj}},<br>{{ESPnasj}} | bertedatum = [[24 juny]] [[1987]] | berteplak = [[Rosario (Argentynje)|Rosario]] | stjerdatum = | stjerplak = | etnisiteit = | regionale identiteit = | spilet no by = | rêchnûmer = | posysje = Oanfaller | jeugdjierren = [[1992]]-[[1995]]<br>[[1995]]-[[2000]]<br>[[2000]]-[[2004]] | jeugdteams = Grandoli FC<br>CA Newell's Old Boys<br>[[FC Barcelona]] | seizoen = [[2004]]-[[2021]]<br>[[2021]]-[[2023]]<br>[[2023]]- | klup = [[FC Barcelona]]<br>Paris Saint-Germain<br>Inter Miami | wedstr(goals) = 520(474)<br>58(22)<br>53(50) | nasjonalejierren = [[2005]]-[[2026]] | nasjonaleteam = Argentynje | nasjonalegoals = 196(115) | trainerjierren = | klupnammefantrainer = }} [[File:Messi vs Nigeria 2018.jpg|thumb|Messi foar Argentinië, juny 2018]] '''Lionel Andrés Messi Cuccittini''' ([[Rosario (Argentynje)|Rosario]], [[24 juny]] [[1987]]) is in [[Argentynje|Argentyns]]k-[[Spanje|Spaans]]k<ref>[https://www.trouw.nl/home/spaans-paspoort-voor-argentijn-messi~a71bcc1d/ Spaans paspoort voor Argentijn Messi], ''[[Trouw]]'', 26 septimber 2005</ref> proffuotballer dy't meastentiids as rjochtsbûten spilet. Hy streamde yn 2004 troch út de jeugdoplieding fan [[FC Barcelona]], dêr't er yn novimber 2017 syn kontrakt ferlingde oant healweis 2021. Messi debutearre yn 2005 yn it Argentynsk fuotbalalvetal. Fanwege syn lingte en faasje hat er de [[Bynammen yn de sport|bynamme]] ''La Pulga'' (''De Flie''). Messi waard yn 2009, 2010, 2011, 2012, 2015, 2019, 2021 en 2023 útroppen ta bêste fuotballer fan 'e wrâld. == Komôf == Lionel Messi is it tredde bern yn in famylje mei fjouwer bern. Syn heit Jorge Messi wurke as manager yn in stielfabryk en syn mem Celia Cuccittini yn in wurkpleats dêr't se magneten makken. Fia syn heit is er fan Italjaanske en Katalaanske komôf. Fia syn mem is er fral fan Italjaanske komôf. Ien fan de pakes fan Messi stammet fan it Katalaanske plak Bellcaire d'Urgell.<ref>[https://cadenaser.com/ser/2011/09/28/deportes/1317166099_850215.html Leo Messi tiene raíces en un pueblo de la provincia de Lleida], ''[[Cadena Ser]]'', 28 septimber 2011</ref> Messi is fiere famylje fan syn eardere ploechgenoat Bojan Krkić.<ref>[https://web.archive.org/web/20111021061928/http://www.segre.com/arxiu-detall-de-la-noticia/article/messi-i-bojan-son-cosins-i-amb-arrrels-a-el-poal/ Messi i Bojan són cosins i amb arrels a El Poal], ''[[Segre.com]]'', 12 oktober 2011</ref> Harren woartels lizze yn de provinsje Lleida. Yn 1846 troude Mariano Pérez Miralles mei Teresa Llobera Minguet, wêrnei't de bruorren Ramón en Gonçal yn El Poel berne waarden. Ramón Pérez luts nei Bellcaire d'Urgell, dêr't syn soan Josep berne waard. Josep Pérez emigrearre yn 1928 nei Argentynje, dêr't syn dochter Rosa Maria Pérez troude mei de Argentyn Eusebio Messi. Harren soan Jorge Horacio Messi waard yn 1987 de heit fan Lionel Messi. Ek Gonça Pérez gie út El Poal wei en gie yn Linyola wenjen. Yn dat plak waarden Maria Lluïsa Pérez en yn 1990 har soan Bojan berne.<ref>[https://www.mundodeportivo.com/20111012/mundo-barsa/messi-y-bojan-estan-vinculados-familiarmente-son-primos-de-cuarta-generacion_54229565372.html Messi y Bojan están vinculados familiarmente: Son primos de cuarta generación], ''[[Mundo Deportiveo]]'', 12 oktober 2011</ref> == Klupfuotbal == === Jeugd === Messi begûn op fiifjierrige leeftiid mei fuotbaljen by de buertklup Grandoli FC, dy't troch syn heit laat waard. Doe't er sân jier waard, mocht er him ynskriuwe by Newell's Old Boys en dêrnei by de ''cantera'' (jeugdoplieding) fan FC Barcelona. Yn it seizoen 2002/2003 foarme er mei ûnder oaren Cesc Fàbregas, Gerard Pique, Marc Valiente en Víctor Vázquez yn de Cadete A it ''Baby Dream Team''. Fia Barça C en Barça B wurke Messi him op nei de haadseleksje. === Rekôrs by debút === Op 16 novimber [[2003]] debutearre Messi yn it earste alvetal fan FC Barcelona yn in oefenwedstriid tsjin FC Porto ta ynwijing fan it Estádio do Dragão. Yn de 74e minút kaam er as ferfanger fan Fernando Navarro it fjild yn. Mei in leeftiid fan 16 jier, 4 moannen en 23 dagen wie Messi nei Paulino Alcántara en Haruna Babangida de jongste debutant yn de skiednis fan de [[Kataloanje|Katalaanske]] klup. Op 16 oktober 2004 spile Messi ûnder trainer Frank Rijkaard syn earste offisjele wedstriid foar Barça yn de útwedstriid tsjin stedsgenoat Espanyol. Hy wie doe de op twa nei jongste debutant foar Barcelona en de jongste spiler fan Barcelona dy't yn de Primera División spile. Tsjin Sjachtar Donetsk spile er syn earste wedstriid yn de Champions League. Syn earste goal kaam op 1 maaie yn de kompetysjewedstriid tsjin Albaceta. Op oanjaan fan Ronaldinho skoarde Messi as ynfaller de 2-0. Syn goal betsjutte in kluprekôr: de Argentyn wie mei syn leeftiid fan 17 jier, 10 moannen en 7 dagen de jongste Barça-spiler dy't in goal makke yn de Primera División. Messi ferbettere it âlde rekôr fan Jofre Mateu, dy't yn maaie 1998 as achttjinjierrige (en fjouwer moannen) skoarde tsjin UD Salamanca. Messi kaam op woansdei 5 novimber 2014 Raúl González Blanco benei as topskoarer aller tiden fan de Champions League. Hy makke dy dei foar FC Barcelona syn 70e en 71e Champions League-goal, út tsjin [[AFC Ajax|Ajax]]. Messi sei oer syn eardere trainer Rijkaard: "Ik sil nea ferjitte dat hy myn karriêre úteinset hat, dat er my it betrouwen jûn hat, wylst ik mar sechstjin of santjin jier âld wie." === Seizoen 2005/2006 === [[Ofbyld:Leo_messi_barce_2005.jpg|thumb|Messi yn 2005]] Op 16 septimber, foar de twadde kear yn trije moannen, makke Barcelona bekend dat se it kontrakt fan Messi iepenbrutsen. It waard bekend dat er betelle waard as in earste-alvetalspiler en hja ferlingden it kontrakt oant juny 2014. Messi krige de Spaanske nasjonaliteit op 26 septimber 2005 en krige dêrtroch einliks de mooglikheid om te debutearjen yn de kompetysje fan dat seizoen. Messi's earste thúswedstriid yn de Champions League fan dat jier wie op 27 septimber tsjin de Italjaanske klup Udinese. Messi makke seis goals yn 17 wedstriden yn de kompetysje en skoarde ek ien kear yn de Champions League (yn seis wedstriden). Syn seizoen einige earder, op 7 maart 2006, doe't er lêst krige fan in spierskuorring yn syn rjochterbil yn de twadde helte fan in wedstriid tsjin Chelsea. It Barcelona fan Rijkaard waard dat seizoen de kampioen fan Spanje en fan Jeropa. === Seizoen 2006/2007 === Yn it seizoen 2006/2007 spile Messi himsels yn de basis fan Barcelona en makke er 14 goals yn 26 wedstriden. Op 12 novimber, yn de wedstriid tsjin Real Zaragoza, hie Messi lêst fan in brutsen middelfoetsbonkje, dy't him trije moannen oan de kant hold.Op 11 maart wie Messi yn topfoarm yn ''El Clásico'', doe't er in hattrick skoarde, wêrmei't er Barcelona (dat mei in man minder spile nei in reade kaart) in lykspul besoarge (3-3). Hy makke trije kear de lykmakker en syn lêste goal foel yn blessueretiid. Dêrmei waard er de earste spiler sûnt Iván Zamorano (dy't yn 1994/1995 foar Real Madrid spile) dy't in hattrick skoarde yn ''El Clásico''. Messi is ek de jongste spiler dy't yn in wedstriid tusken beide teams it net wist te finen. Tsjin de ein fan it seizoen slagge him dat hieltyd better: 11 fan syn 14 kompetysjegoals makke er yn de lêste 13 wedstriden. Messi bewiisde ek dat de term 'de nije Maradona' net folslein ûnsin wie, doe't er de ferneamste goals fan Maradona hast presys imitearre yn ien seizoen. Op 18 april 2007 makke Messi twa goals yn de heale finale fan de Copa del Rey tsjin Getafe, wêrby't ien hiel bot tinken die oan de ferneamde goal fan Maradona tsjin Ingelân op it WK fan 1986 yn Mexico, dy't ferkeazen wie ta goal fan de iuw. De parse luts de ferliking fan Messi mei Maradona en neamde him 'Messidonna'. Hy rûn sa goed as deselde ôfstân (62 meter), passearre likefolle spilers (seis, de keeper meirekkene), skoarde út hast deselde posysje en rûn nei de cornerflagge, sa't Maradona dat 21 jier dêrfoar ek dien hie. Yn in parsekonferinsje nei de wedstriid fertelde Messi's ploechgenoat Deco dat dit de moaiste goal wie dy't er yn syn hiele libben sjoen hie. Messi makke tsjin Espanyol ek in goal dy't in soad tinken die oan Maradona's goal mei de 'hân fan God', yn deselde wedstriid tsjin Ingelân. Messi sprong nei de bal ta en makke mei syn hân kontakt mei de bal, wêrtroch't er de keeper (Carlos Kameni) passearre. Nettsjinsteande protesten fan Espanyolspilers, bleaun de goal stean. === Seizoen 2007/2008 === Op 27 febrewaris 2008 spile Messi tsji Valencia syn hûndertste offisjele wedstriid foar Barcelona. Messi wie nominearre foar de FIFPro World XI Player Award yn de kategory oanfaller. Ut in peiling yn de ynternetedysje fan de Spaanske krante ''Marca'' die bliken dat 77 persint him seach as de bêste spiler fan de wrâld. Messi stie seis wiken oan de kant troch in blessuere (spierskuorke yn de linkerbil) dy't er oprûn hie yn de Champions League-wedstriid tsjin Celtic. It wie de fjirde kear yn trije seizoenen dat er san soartefan blessuere oprûn. Uteinlik einige er it seizoen mei 16 goals en 13 assists yn de kompetysje. === Seizoen 2008/2009 === Nei't Ronaldinho fuortgie by de klup, krige Messi yn syn plak it rêchnûmer tsien. Hy waard twadde yn de ferkiezing fan de Wrâldfuotballer fan it jier 2008. Messi skoarde syn earste hattrick fan 2009 yn in wedstriid om de Copa del Rey, tsjin Atlético Madrid. Barcelona wûn mei 3-1. Op 18 april makke er syn 20e goal yn de Primera División fan dat seizoen yn in 1-0-oerwinning op Getafe. Dêrmei behold Barcelona de foarsprong fan seis punten op Real Madrid. Letter yn it seizoen skoarde Messi twa kear yn in 6-2-oerwinning op Real Madrid yn it stadion fan de Madrilenen. De útslach wie de grutste nederlaach fan Madrid sûnt 1930.Op 13 maaie wûn Messi foar it earst de Copa del Rey mei Barcelona, troch mei 4-1 te winnen fan Athletic Bilbao. Barcelona waard ek kampioen fan de Primera División. En op 27 maaie holp Messi syn klup oan de Champions League, troch yn de finale de 2-0 te meitsjen tsjin [[Manchester United]]. Hy waard topskoarer fan it toernoai mei njoggen goals. Fierder wûn er de priis foar bêste oanfaller en bêste spiler yn de Champions League.It wie foar it earst dat in Spaanske klup La Liga, de Copa del Rey én de Champions League wûn yn ien seizoen. === Seizoen 2009/2010 === Na it winnen fan de UEFA Super Cup sei de trainer fan Barcelona, Josep Guardiola, dat Messi nei alle gedachten de bêste spiler wie dy't er ea sjoen hie. Messi waard yn desimber de winner fan de Ballon d'Or, voor Cristiano Ronaldo, mei it grutste ferskil yn stimmen ea: 473 om 233. Nei it útrikken fan de priis fertelde Messi dat er de priis opdroech oan syn famylje: "Sy wienen der altyd foar my en fielden faak de emoasjes sterker as my." Op 19 desimber makke Messi de winnende goal yn de finale fan de wrâldbeker foar klups tsjin Estudiantes yn [[Abû Daby]], wat derfoar soarge dat Barcelona syn sechsde titel fan it jier pakte. Twa dagen letter krige Messi de priis foar spiler fan it jier fan de FIFA, wêrmei't er Cristiano Ronaldo, Xavi, Kaká en Andrés Iniesta fersloech. Op 17 jannewaris makke Messi syn hûndertste goal foar de klup yn in 4-0-oerwinning op Sevilla. Messi begûn dêrnei oan in ymposante searje troch 11 kear te skoaren yn fiif wedstriden. En op 6 april 2010, foar it earst yn syn karriêre, makke Messi fjouwer goals yn ien wedstriid. Dat die er yn de 4-1-thúsoerwinning op Arsenal yn de Champions League. === Seizoen 2010/2011 === Op 21 augustus 2010 skoarde Messi in hattrick yn in 4-0-oerwinning op Sevilla yn de Supercopa de España, wêrmei't Barcelona de earste priis fan it seizoen pakte. Yn de kompetysjewedstriid tsjin Villarreal skoarde Messi twa kear. Dat wie de sânde wedstriid op rige dat er in goal makke, in persoanlik rekôr. Hy helle ek it tal fan 50 goals yn it kalenderjier 2010. Yn in 8-0-oerwinning op Almería makke Messi syn hûndertste kompetysjegoal foar Barcelona. Messi wûn de FIFA Ballon d'Or, wêrby't er syn ploechgenoaten Xavi en Iniesta fersloech. Op 5 febrewaris bruts Barcelona it rekôr fan de langste oerwinningsrige yn de kompetysje: de 3-0-winst op Atlético Madrid wie de 16e oerwinning op rige. Tsjin Almería makke Messi twa goals. Syn twadde wie syn 47e fan it seizoen, likefolle as dat er yn it folsleine foarige seizoen skoard hie. Hy ferbettere syn persoanlike rekôr op 12 april 2011 troch de winnende goal te meitsjen tsjin Sjachtar Donetsk. Dêrtroch waard er ek de persoan dy't de measte goals makke hie foar Barcelona yn in seizoen. Op 23 april makke er tsjin Osasuna (2-0) syn 50e goal fan it seizoen. Yn de Champions League-finale makke Messi de twadde goal yn de 3-1-oerwinning op [[Manchester United]]. Hy waard útroppen ta Man fan de Wedstriid. En foar it tredde seizoen op rige krige er de Trofeo Alfredo Di Stéfano, foar bêste spiler yn de Spaanske kompetysje. === Seizoen 2011/2012 === [[Ofbyld:Lionel_Messi_Player_of_the_Year_2011.jpg|thumb|Messi yn 2011]] Yn it seizoen 2012-2012 begûn Messi mei trije goals yn twa wedstriden tsjin Real Madrid om 'e Supercopa de España. De wedstriden einigen yn 2-2 en 3-2 en dêrmei pakte Barcelona de earste priis fan it seizoen. Messi waard ek de meast skoarende spiler yn de histoarje fan de Supercopa mei yn totaal acht goals. Op 7 maart 2012 wûn FC Barcelona mei 7-1 yn 'e Champions League fan Bayer Leverkusen. Messi makke fiif fan 'e sân goals. Dêrtroch skreau er skiednis, om't nea earder in spiler in fiif doelpunten yn ien Champions League-wedstriid makke hie. Dêrmei gie Messi (54 goals) ek Thierry Henry (50 goals) foarby yn 'e list fan topskoarers fan altyd. Yn de Primera División makke Messi dit seizoen fyftich doelpunten, wêrtroch't er de Trofeo Pichichi wûn en in rekôr delsette wat goals oanbelanget. Messi wûn dit seizoen ek de Gouden Skoech, foar Cristiano Ronaldo en Robin van Persie. === Seizoen 2012/2013 === Yn it seizoen 2012-2013 makke Messi wer twa goals yn de konfrontaasjes foar de Supercup tsjin Real Madrid. Syn totale tal goals yn 'e Spaanske Supercup kaam dêrmei op 10 goals. Op 14 septimber 2012 makke Messi twa goals tsjin Getafe en bruts er syn eigen rekôr fan it tal goals yn ien kalinderjier (60). Troch twa kear te skoaren yn de Clásico (2-2) yn oktober, hat Messi noch mar ien doelpunt minder as rekôrhâlder Di Stéfano wat goals yn de Clásico oanbelanget (15).Op 1 desimber skoarde Messi twa kear tsjin Athletic Bilbao en kaam er op gelikense hichte mei it kluprekôr fan Cesar Rodríguez, dy't 190 goals foar Barça makke yn de perioade tusken 1942 en 1955. Op 9 desimber skoarde Messi de 0-1 by Real Betis en dat wie syn 85e doelpunt fan 2012. Dêrmei kaam er gelyk mei rekôrhâlder Gerd Müller. Letter yn dyselde wedstriid makke Messi ek de 0-2 en waard er allinnich rekôrhâlder wat oantal goals yn ien kalinderjier oanbelanget. Uteinlik sleat Messi it jier 2012 ôf mei 91 goals. Messi fersloech Cristiano Ronaldo en Andres Iniesta op 7 jannewaris 2013 yn 'e striid om de Gouden Bal. Messi krige 41,6 persint fan de stimmen, mear as Ronaldo (23,68 persint) en Iniesta (10,91). De Argentyn wie de earste spiler dy't de priis foar de fjirde kear efterinoar wûn. Yn dyselde moanne skreau er nochris skiednis: Messi skoarde tsjin Osasuna en dêrmei wie er de earste dy't alve kear op rige skoarde yn de Primera División.Yn febrewaris 2013 ferlinge Messi syn kontrakt mei twa jier oant 2018. Yn de Clásico fan 2 maart makke Messi syn 18e goal yn in konfrontaasje tsjin Real Madrid. Hjirmei kaam er op gelikense hichte mei Di Stéfano.Mei syn twa goals tsjin AC Milan (4-0 winst) yn de Champions League, helle Messi Ruud van Nistelrooij yn op de list fan topskoarers aller tidende ivige topronde fan 'e Champions League. === Seizoen 2013/2014 === It seizoen 2013-2014 begûn foar Messi mei winst fan de Spaanske Supercup. Barcelona fersloech Atlético Madrid.  Fierder pakten Messi en Barcelona dit seizoen lykwols gjin priis. De Champions League einige yn de kwartfinale, yn de kompetysje waard Barcelona twadde en yn 'e finale fan de Copa del Rey ferlear it fan Real Madrid. Yn ferliking mei eardere seizoenen wie Messi dit seizoen ek minder produktyf: hy skoarde 41 doelpunten en joech 14 assists. === Seizoen 2014/2015 === [[Ofbyld:Leo_Messi_(cropped).jpg|thumb| Messi yn 2014]] Messi waard op sneon 22 novimber 2014 ivich topskoarer fan de Primera División. Hy makke trije kear goals tsjin Sevilla brocht syn totale tal goals dêrmei op 253, twa mear as de eardere rekordhâlder Telmo Zarra.Yn de op ien nei lêste kompetysjewedstriid makke Messi de iennige goal tsjin Atlético Madrid yn it Vicente Calderón-stadion, wêrtroch't Barcelona net mear yn te heljen wie troch konkurrint Real Madrid. Messi wûn de UEFA Champions League op sneon 6 juny 2015 foar de fjirde kear yn syn karriêre, like faak as rekôrhâlder Clarence Seedorf. Itselde jilde foar Messi's ploechgenoaten Xavi Hernández, Andrés Iniesta en Gerard Piqué. === Seizoen 2015/2016 === Messi skoarde twa kear foar FC Barcelona op tiisdei 11 augustus 2015, yn 'e wedstriid om de UEFA Super Cup 2015 tsjin Sevilla FC (5-4 winst). Dêrmei pakte er syn 25e titel yn tsjinst fan FC Barcelona, wêrtroch't hy, krekt as Andrés Iniesta, it rekôr fan Xavi byhelle. In pear moannen letter wûnen Messi en Iniesta harren 26e titel mei Barcelona: it wrâldkampioenskip foar klupteams. Messi makke de earste goal yn de finale tsjin River Plate (3-0 winst).Op 11 jannewaris 2016 wûn Messi syn fyfde FIFA Ballon d'Or, wer in rekôr. Op 14 febrewaris, doe't Barcelona mei 6-1 wûn fan Celta de Vigo, koe er syn 300e goal yn de Primera División meitsje út in strafskop. Mar yn stee fan sels te sjitten, lei er de bal breed op Luis Suárez, dy't ynsjitte koe. Dêrmei diene se wat Rik Coppens (1957) en [[Johan Cruijff]] (1982) yn it alris dien hiene.Op de lêste spyldei fan it seizoen wûnen Messi en Barcelona mei 0-3 by Granada en dêrmei waard Messi foar de achtste kear kampioen fan Spanje. Dat rekôr dielde er op dat stuit mei Xavi en Iniesta. Op snein 22 maaie wûn Messi syn 28e titel mei FC Barcelona, nei't se yn de finale fan de Copa del Rey mei 2-0 wûnen fan Sevilla. Messi joech beide assists. === Seizoen 2016/2017 === Messi wûn op tongersdei 18 augustus 2016 syn 29e priis mei FC Barcelona. Se wûnen de Supercopa tsjin Sevilla. It wie de earste priis dy't Messi as oanfierder ûntfong, om't earste oanfierder Iniesta blessearre wie. Op snein 23 april skoarde Messi twa kear yn op besite by Real Madrid (2-3 oerwinning). Syn twadde doel yn dy wedstriid wie syn 500ste offisjele goal foar FC Barcelona. Messi skoarde dit seizoen 37 kear yn de kompetysje. Dêrmei waard er foar de fjirde kear topskoarer yn Spanje en wûn er boppedat foar de fjirde kear de Golden Boot. Op 27 maaie skoarde Messi ien kear yn de Copa del Rey-finale tsjin Alaves, dy't Barcelona mei 3-1 wûn. === Seizoen 2017/2018 === Op 23 desimber 2017 spile Barcelona de útwedstriid tsjin rivaal Real Madrid. Messi skoarde ien kear en joech in assist. Barcelona wûn mei 3-0. Mei syn goal waard er topskoarer aller tiden yn clásicos (26). Boppedat is der gjin oare net-Real Madrid-spiler dy't sa faak skoarde yn Estadio Santiago Bernabéu.Barcelona en Messi wûnen dit seizoen twa titels. Op 21 wie Barcelona yn de finale fan de Copa del Rey mei 5-0 te sterk foar Sevilla. Messi makke ien goal en joech twa assists. Acht dagen letter wûn Barcelona mei 4-2 op besite by Deportivo La Coruña, mei troch trije goals fan Messi. De oerwinning betsjutte it kampioenskip fan Spanje. Dêrmei hiene Messi en Iniesta harren 32e priis as Barcelona-spiler wûn. Dêrnjonken waard er op 'e nij topskoarer yn Spanje en Europa. == Nasjonale ploech == Op 17 augustus 2005 makke Messi syn debút foar [[Argentynje]] yn in oefenwedstriid tsjin [[Hongarije]]. Yn de 63ste minút foel Messi yn foar Lisandro López. In minút letter waard er alwer fuortstjoerd. Skiedsrjochter Markus Mark seach Messi in slaande beweging meitsjen yn in duel en joech him read. Op 1 maart 2006 makke Messi tsjin [[Kroaasje]] syn earste goal foar Argentynje. Hy joech dy wedstriid ek in assist op Carlos Tévez. === WK ûnder 20 === Messi spile op it wrâldkampioenskip ûnder de 20, dat yn juny en july 2005 yn [[Nederlân]] hâlden waard. Argentynje waard kampioen en Messi wûn ek noch twa yndividuele prizen: de Gouden Skoech (topskoarer) en de Gouden Bal (bêste spiler neffens de parse). Hy skoarde seis kear, ûnder oare twa strafskoppen yn de finale tsjin [[Nigearia]]. === WK 2006 === Messi siet by de Argentynske seleksje foar it [[Wrâldkampioenskip fuotbal 2006|WK 2006]]. Yn de twadde wedstriid, tsjin [[Servje en Montenegro]], makke er syn WK-debút as ynfaller foar Maxi Rodríguez. It stie doe 3-0. Dêrnei joech Messi in assist op Hernán Crespo en makke er sels de fyfde Argentynske goal. Dêrnei spile Messi noch twa wedstriden op dit WK. Tsjin [[Nederlân]] begûn er yn de basis en yn de achtste finale tsjin [[Meksiko]] wie er ynfaller. Yn de ferlerne kwartfinale tsjin [[Dútslân]] (nei strafskoppen) spile Messi net. === Olympyske Spullen 2008 === [[Ofbyld:ARG-BRA 2008 Olympic semi-final.jpg|thumb| Op de [[Olympyske Simmerspullen 2008|Olympyske Spullen 2008]] ]] Yn 2008 wûn Messi goud mei Argentynje op de [[Olympyske Simmerspullen 2008|Olympyske Simmerspullen]] yn Peking. Yn wûn Argentynje mei 1-0 fan [[Nigearia]]. Messi skoarde dit toernoai twa kear: yn de groepsfaze tsjin [[Ivoarkust]] en yn de kwartfinale tsjin [[Nederlân]]. === WK 2010 === Yn 2010 siet Messi wer by de Argentynske seleskje foar it [[Wrâldkampioenskip fuotbal 2010|WK]]. Hy spile alle groepwedstriden, de achtste finale en de kwartfinale. Dêryn ferlear Argentynje mei 4-0 fan [[Dútslân]]. === WK 2014 === [[Ofbyld:Germany_and_Argentina_face_off_in_the_final_of_the_World_Cup_2014_04_crop.jpg|thumb| Op it [[Wrâldkampioenskip fuotbal 2014|WK 2014]] ]] Op de [[Wrâldkampioenskip fuotbal 2014|WK fan 2014]] helle Messi de finale mei Argentynje. Dêryn ferlear it lân nei ferlinging mei 1-0 fan [[Dútslân]]. Messi waard útroppen ta bêste spiler fan it toernoai, foar Thomas Müller en [[Arjen Robben]]. === Ivich topskoarer === Op 1 septimber 2016 makke Messi de iennige goal yn de WK-kwalifikaasjewedstriid tsjin [[Oerûguay]]. Dat wie syn 56e doelpunt foar de nasjonale ploech fan Argentynje, wêrtroch't er dield mei Gabriel Batistuta topskoarer aller tiden wie. Op 16 novimber makke Messi mei in frije traap de 1-0 yn de WK-kwalifikaasjewedstriid tsjin [[Kolombia]] (3-0). Dêrmei waard er allinnich rekôrhâlder. == Belestingfraude == Messi waard op 6 july 2016 feroardiele ta 21 moanne finzenisstraf en in boete fan twa miljoen euro foar belestingfraude. Neffens de rjochter hat er tusken 2007 en 2009 fan € 4,1 miljoen oan portretrjochten net oanjûn dat er dat krige. It jild waard neffens it fonnis fuortsluze mei bedriuwen yn [[Oerûguay]] en [[Belize]]. Hy die dat neffens de rjochtbank yn gearwurking mei syn heit, dy't feroardiele waard ta deselde finzenisstraf en in boete fan 1,5 miljoen euro. Dochs hoegden beide Messi's net de finzenis yn. Neffens de wetjouwing yn Spanje hoecht dat net as der minder as twa jier sel easke wurdt en de feroardielde boppedat noch in blanko strafblêd hat. Lionel Messi altyd sein net op de hichte west te hawwen fan de fraude. == Privee == Messi en syn frou hawwe trije soannen: Thiago, Mateo en Ciro. It pear troude op 30 juny 2017 yn Messi's berteplak Rosario. == Museum en stânbyld == Yn syn berteplak [[Rosario]] is in museum iepene mei in eksposysje oer Messi. Oare atleten út 'e stêd wurde ek eare, lykas Angel Di María. Op 28 juny 2016 waard in stânbyld fan Messi yn [[Buenos Aires]] ûntbleate. == Keppeling om utens == * [https://www.uefa.com/teamsandplayers/players/player=95803/profile/index.html Statistiken en ynformaasje oer Messi] op de webside fan de [[UEFA]] {{boarnen|boarnefernijing= <references/> }} {{DEFAULTSORT:Messi, Lionel}} [[Kategory:Argentynsk fuotballer]] [[Kategory:Argentynsk persoan fan Italjaansk komôf]] [[Kategory:Argentynsk persoan fan Katalaansk komôf]] [[Kategory:Argentynsk persoan fan Spaansk komôf]] [[Kategory:Argentynsk krimineel]] [[Kategory:Persoan feroardiele foar fraude]] [[Kategory:Persoan berne yn 1987]] fnuexiqtlg151yv5z136555wdzw8dhr 1235948 1235941 2026-07-22T09:33:40Z Drewes 2754 foto 1235948 wikitext text/x-wiki {{by de tiid}}{{Ynfoboks fuotballer | ôfbylding = Leo Messi Argentina v Egypt 7 July 2026-1.jpg | ôfbyldingsbreedte = | ôfbyldingstekst = Messi yn 2026 | namme = Lionel Andrés Messi Cuccittini | bynamme = ''La Pulga (De Flie)'',<br>''Leo'',<br>''Messias'',<br>''Messidona'' | nasjonaliteit = {{ARGnasj}},<br>{{ESPnasj}} | bertedatum = [[24 juny]] [[1987]] | berteplak = [[Rosario (Argentynje)|Rosario]] | stjerdatum = | stjerplak = | etnisiteit = | regionale identiteit = | spilet no by = | rêchnûmer = | posysje = Oanfaller | jeugdjierren = [[1992]]-[[1995]]<br>[[1995]]-[[2000]]<br>[[2000]]-[[2004]] | jeugdteams = Grandoli FC<br>CA Newell's Old Boys<br>[[FC Barcelona]] | seizoen = [[2004]]-[[2021]]<br>[[2021]]-[[2023]]<br>[[2023]]- | klup = [[FC Barcelona]]<br>Paris Saint-Germain<br>Inter Miami | wedstr(goals) = 520(474)<br>58(22)<br>53(50) | nasjonalejierren = [[2005]]-[[2026]] | nasjonaleteam = Argentynje | nasjonalegoals = 196(115) | trainerjierren = | klupnammefantrainer = }} [[File:Messi vs Nigeria 2018.jpg|thumb|Messi foar Argentinië, juny 2018]] '''Lionel Andrés Messi Cuccittini''' ([[Rosario (Argentynje)|Rosario]], [[24 juny]] [[1987]]) is in [[Argentynje|Argentyns]]k-[[Spanje|Spaans]]k<ref>[https://www.trouw.nl/home/spaans-paspoort-voor-argentijn-messi~a71bcc1d/ Spaans paspoort voor Argentijn Messi], ''[[Trouw]]'', 26 septimber 2005</ref> proffuotballer dy't meastentiids as rjochtsbûten spilet. Hy streamde yn 2004 troch út de jeugdoplieding fan [[FC Barcelona]], dêr't er yn novimber 2017 syn kontrakt ferlingde oant healweis 2021. Messi debutearre yn 2005 yn it Argentynsk fuotbalalvetal. Fanwege syn lingte en faasje hat er de [[Bynammen yn de sport|bynamme]] ''La Pulga'' (''De Flie''). Messi waard yn 2009, 2010, 2011, 2012, 2015, 2019, 2021 en 2023 útroppen ta bêste fuotballer fan 'e wrâld. == Komôf == Lionel Messi is it tredde bern yn in famylje mei fjouwer bern. Syn heit Jorge Messi wurke as manager yn in stielfabryk en syn mem Celia Cuccittini yn in wurkpleats dêr't se magneten makken. Fia syn heit is er fan Italjaanske en Katalaanske komôf. Fia syn mem is er fral fan Italjaanske komôf. Ien fan de pakes fan Messi stammet fan it Katalaanske plak Bellcaire d'Urgell.<ref>[https://cadenaser.com/ser/2011/09/28/deportes/1317166099_850215.html Leo Messi tiene raíces en un pueblo de la provincia de Lleida], ''[[Cadena Ser]]'', 28 septimber 2011</ref> Messi is fiere famylje fan syn eardere ploechgenoat Bojan Krkić.<ref>[https://web.archive.org/web/20111021061928/http://www.segre.com/arxiu-detall-de-la-noticia/article/messi-i-bojan-son-cosins-i-amb-arrrels-a-el-poal/ Messi i Bojan són cosins i amb arrels a El Poal], ''[[Segre.com]]'', 12 oktober 2011</ref> Harren woartels lizze yn de provinsje Lleida. Yn 1846 troude Mariano Pérez Miralles mei Teresa Llobera Minguet, wêrnei't de bruorren Ramón en Gonçal yn El Poel berne waarden. Ramón Pérez luts nei Bellcaire d'Urgell, dêr't syn soan Josep berne waard. Josep Pérez emigrearre yn 1928 nei Argentynje, dêr't syn dochter Rosa Maria Pérez troude mei de Argentyn Eusebio Messi. Harren soan Jorge Horacio Messi waard yn 1987 de heit fan Lionel Messi. Ek Gonça Pérez gie út El Poal wei en gie yn Linyola wenjen. Yn dat plak waarden Maria Lluïsa Pérez en yn 1990 har soan Bojan berne.<ref>[https://www.mundodeportivo.com/20111012/mundo-barsa/messi-y-bojan-estan-vinculados-familiarmente-son-primos-de-cuarta-generacion_54229565372.html Messi y Bojan están vinculados familiarmente: Son primos de cuarta generación], ''[[Mundo Deportiveo]]'', 12 oktober 2011</ref> == Klupfuotbal == === Jeugd === Messi begûn op fiifjierrige leeftiid mei fuotbaljen by de buertklup Grandoli FC, dy't troch syn heit laat waard. Doe't er sân jier waard, mocht er him ynskriuwe by Newell's Old Boys en dêrnei by de ''cantera'' (jeugdoplieding) fan FC Barcelona. Yn it seizoen 2002/2003 foarme er mei ûnder oaren Cesc Fàbregas, Gerard Pique, Marc Valiente en Víctor Vázquez yn de Cadete A it ''Baby Dream Team''. Fia Barça C en Barça B wurke Messi him op nei de haadseleksje. === Rekôrs by debút === Op 16 novimber [[2003]] debutearre Messi yn it earste alvetal fan FC Barcelona yn in oefenwedstriid tsjin FC Porto ta ynwijing fan it Estádio do Dragão. Yn de 74e minút kaam er as ferfanger fan Fernando Navarro it fjild yn. Mei in leeftiid fan 16 jier, 4 moannen en 23 dagen wie Messi nei Paulino Alcántara en Haruna Babangida de jongste debutant yn de skiednis fan de [[Kataloanje|Katalaanske]] klup. Op 16 oktober 2004 spile Messi ûnder trainer Frank Rijkaard syn earste offisjele wedstriid foar Barça yn de útwedstriid tsjin stedsgenoat Espanyol. Hy wie doe de op twa nei jongste debutant foar Barcelona en de jongste spiler fan Barcelona dy't yn de Primera División spile. Tsjin Sjachtar Donetsk spile er syn earste wedstriid yn de Champions League. Syn earste goal kaam op 1 maaie yn de kompetysjewedstriid tsjin Albaceta. Op oanjaan fan Ronaldinho skoarde Messi as ynfaller de 2-0. Syn goal betsjutte in kluprekôr: de Argentyn wie mei syn leeftiid fan 17 jier, 10 moannen en 7 dagen de jongste Barça-spiler dy't in goal makke yn de Primera División. Messi ferbettere it âlde rekôr fan Jofre Mateu, dy't yn maaie 1998 as achttjinjierrige (en fjouwer moannen) skoarde tsjin UD Salamanca. Messi kaam op woansdei 5 novimber 2014 Raúl González Blanco benei as topskoarer aller tiden fan de Champions League. Hy makke dy dei foar FC Barcelona syn 70e en 71e Champions League-goal, út tsjin [[AFC Ajax|Ajax]]. Messi sei oer syn eardere trainer Rijkaard: "Ik sil nea ferjitte dat hy myn karriêre úteinset hat, dat er my it betrouwen jûn hat, wylst ik mar sechstjin of santjin jier âld wie." === Seizoen 2005/2006 === [[Ofbyld:Leo_messi_barce_2005.jpg|thumb|Messi yn 2005]] Op 16 septimber, foar de twadde kear yn trije moannen, makke Barcelona bekend dat se it kontrakt fan Messi iepenbrutsen. It waard bekend dat er betelle waard as in earste-alvetalspiler en hja ferlingden it kontrakt oant juny 2014. Messi krige de Spaanske nasjonaliteit op 26 septimber 2005 en krige dêrtroch einliks de mooglikheid om te debutearjen yn de kompetysje fan dat seizoen. Messi's earste thúswedstriid yn de Champions League fan dat jier wie op 27 septimber tsjin de Italjaanske klup Udinese. Messi makke seis goals yn 17 wedstriden yn de kompetysje en skoarde ek ien kear yn de Champions League (yn seis wedstriden). Syn seizoen einige earder, op 7 maart 2006, doe't er lêst krige fan in spierskuorring yn syn rjochterbil yn de twadde helte fan in wedstriid tsjin Chelsea. It Barcelona fan Rijkaard waard dat seizoen de kampioen fan Spanje en fan Jeropa. === Seizoen 2006/2007 === Yn it seizoen 2006/2007 spile Messi himsels yn de basis fan Barcelona en makke er 14 goals yn 26 wedstriden. Op 12 novimber, yn de wedstriid tsjin Real Zaragoza, hie Messi lêst fan in brutsen middelfoetsbonkje, dy't him trije moannen oan de kant hold.Op 11 maart wie Messi yn topfoarm yn ''El Clásico'', doe't er in hattrick skoarde, wêrmei't er Barcelona (dat mei in man minder spile nei in reade kaart) in lykspul besoarge (3-3). Hy makke trije kear de lykmakker en syn lêste goal foel yn blessueretiid. Dêrmei waard er de earste spiler sûnt Iván Zamorano (dy't yn 1994/1995 foar Real Madrid spile) dy't in hattrick skoarde yn ''El Clásico''. Messi is ek de jongste spiler dy't yn in wedstriid tusken beide teams it net wist te finen. Tsjin de ein fan it seizoen slagge him dat hieltyd better: 11 fan syn 14 kompetysjegoals makke er yn de lêste 13 wedstriden. Messi bewiisde ek dat de term 'de nije Maradona' net folslein ûnsin wie, doe't er de ferneamste goals fan Maradona hast presys imitearre yn ien seizoen. Op 18 april 2007 makke Messi twa goals yn de heale finale fan de Copa del Rey tsjin Getafe, wêrby't ien hiel bot tinken die oan de ferneamde goal fan Maradona tsjin Ingelân op it WK fan 1986 yn Mexico, dy't ferkeazen wie ta goal fan de iuw. De parse luts de ferliking fan Messi mei Maradona en neamde him 'Messidonna'. Hy rûn sa goed as deselde ôfstân (62 meter), passearre likefolle spilers (seis, de keeper meirekkene), skoarde út hast deselde posysje en rûn nei de cornerflagge, sa't Maradona dat 21 jier dêrfoar ek dien hie. Yn in parsekonferinsje nei de wedstriid fertelde Messi's ploechgenoat Deco dat dit de moaiste goal wie dy't er yn syn hiele libben sjoen hie. Messi makke tsjin Espanyol ek in goal dy't in soad tinken die oan Maradona's goal mei de 'hân fan God', yn deselde wedstriid tsjin Ingelân. Messi sprong nei de bal ta en makke mei syn hân kontakt mei de bal, wêrtroch't er de keeper (Carlos Kameni) passearre. Nettsjinsteande protesten fan Espanyolspilers, bleaun de goal stean. === Seizoen 2007/2008 === Op 27 febrewaris 2008 spile Messi tsji Valencia syn hûndertste offisjele wedstriid foar Barcelona. Messi wie nominearre foar de FIFPro World XI Player Award yn de kategory oanfaller. Ut in peiling yn de ynternetedysje fan de Spaanske krante ''Marca'' die bliken dat 77 persint him seach as de bêste spiler fan de wrâld. Messi stie seis wiken oan de kant troch in blessuere (spierskuorke yn de linkerbil) dy't er oprûn hie yn de Champions League-wedstriid tsjin Celtic. It wie de fjirde kear yn trije seizoenen dat er san soartefan blessuere oprûn. Uteinlik einige er it seizoen mei 16 goals en 13 assists yn de kompetysje. === Seizoen 2008/2009 === Nei't Ronaldinho fuortgie by de klup, krige Messi yn syn plak it rêchnûmer tsien. Hy waard twadde yn de ferkiezing fan de Wrâldfuotballer fan it jier 2008. Messi skoarde syn earste hattrick fan 2009 yn in wedstriid om de Copa del Rey, tsjin Atlético Madrid. Barcelona wûn mei 3-1. Op 18 april makke er syn 20e goal yn de Primera División fan dat seizoen yn in 1-0-oerwinning op Getafe. Dêrmei behold Barcelona de foarsprong fan seis punten op Real Madrid. Letter yn it seizoen skoarde Messi twa kear yn in 6-2-oerwinning op Real Madrid yn it stadion fan de Madrilenen. De útslach wie de grutste nederlaach fan Madrid sûnt 1930.Op 13 maaie wûn Messi foar it earst de Copa del Rey mei Barcelona, troch mei 4-1 te winnen fan Athletic Bilbao. Barcelona waard ek kampioen fan de Primera División. En op 27 maaie holp Messi syn klup oan de Champions League, troch yn de finale de 2-0 te meitsjen tsjin [[Manchester United]]. Hy waard topskoarer fan it toernoai mei njoggen goals. Fierder wûn er de priis foar bêste oanfaller en bêste spiler yn de Champions League.It wie foar it earst dat in Spaanske klup La Liga, de Copa del Rey én de Champions League wûn yn ien seizoen. === Seizoen 2009/2010 === Na it winnen fan de UEFA Super Cup sei de trainer fan Barcelona, Josep Guardiola, dat Messi nei alle gedachten de bêste spiler wie dy't er ea sjoen hie. Messi waard yn desimber de winner fan de Ballon d'Or, voor Cristiano Ronaldo, mei it grutste ferskil yn stimmen ea: 473 om 233. Nei it útrikken fan de priis fertelde Messi dat er de priis opdroech oan syn famylje: "Sy wienen der altyd foar my en fielden faak de emoasjes sterker as my." Op 19 desimber makke Messi de winnende goal yn de finale fan de wrâldbeker foar klups tsjin Estudiantes yn [[Abû Daby]], wat derfoar soarge dat Barcelona syn sechsde titel fan it jier pakte. Twa dagen letter krige Messi de priis foar spiler fan it jier fan de FIFA, wêrmei't er Cristiano Ronaldo, Xavi, Kaká en Andrés Iniesta fersloech. Op 17 jannewaris makke Messi syn hûndertste goal foar de klup yn in 4-0-oerwinning op Sevilla. Messi begûn dêrnei oan in ymposante searje troch 11 kear te skoaren yn fiif wedstriden. En op 6 april 2010, foar it earst yn syn karriêre, makke Messi fjouwer goals yn ien wedstriid. Dat die er yn de 4-1-thúsoerwinning op Arsenal yn de Champions League. === Seizoen 2010/2011 === Op 21 augustus 2010 skoarde Messi in hattrick yn in 4-0-oerwinning op Sevilla yn de Supercopa de España, wêrmei't Barcelona de earste priis fan it seizoen pakte. Yn de kompetysjewedstriid tsjin Villarreal skoarde Messi twa kear. Dat wie de sânde wedstriid op rige dat er in goal makke, in persoanlik rekôr. Hy helle ek it tal fan 50 goals yn it kalenderjier 2010. Yn in 8-0-oerwinning op Almería makke Messi syn hûndertste kompetysjegoal foar Barcelona. Messi wûn de FIFA Ballon d'Or, wêrby't er syn ploechgenoaten Xavi en Iniesta fersloech. Op 5 febrewaris bruts Barcelona it rekôr fan de langste oerwinningsrige yn de kompetysje: de 3-0-winst op Atlético Madrid wie de 16e oerwinning op rige. Tsjin Almería makke Messi twa goals. Syn twadde wie syn 47e fan it seizoen, likefolle as dat er yn it folsleine foarige seizoen skoard hie. Hy ferbettere syn persoanlike rekôr op 12 april 2011 troch de winnende goal te meitsjen tsjin Sjachtar Donetsk. Dêrtroch waard er ek de persoan dy't de measte goals makke hie foar Barcelona yn in seizoen. Op 23 april makke er tsjin Osasuna (2-0) syn 50e goal fan it seizoen. Yn de Champions League-finale makke Messi de twadde goal yn de 3-1-oerwinning op [[Manchester United]]. Hy waard útroppen ta Man fan de Wedstriid. En foar it tredde seizoen op rige krige er de Trofeo Alfredo Di Stéfano, foar bêste spiler yn de Spaanske kompetysje. === Seizoen 2011/2012 === [[Ofbyld:Lionel_Messi_Player_of_the_Year_2011.jpg|thumb|Messi yn 2011]] Yn it seizoen 2012-2012 begûn Messi mei trije goals yn twa wedstriden tsjin Real Madrid om 'e Supercopa de España. De wedstriden einigen yn 2-2 en 3-2 en dêrmei pakte Barcelona de earste priis fan it seizoen. Messi waard ek de meast skoarende spiler yn de histoarje fan de Supercopa mei yn totaal acht goals. Op 7 maart 2012 wûn FC Barcelona mei 7-1 yn 'e Champions League fan Bayer Leverkusen. Messi makke fiif fan 'e sân goals. Dêrtroch skreau er skiednis, om't nea earder in spiler in fiif doelpunten yn ien Champions League-wedstriid makke hie. Dêrmei gie Messi (54 goals) ek Thierry Henry (50 goals) foarby yn 'e list fan topskoarers fan altyd. Yn de Primera División makke Messi dit seizoen fyftich doelpunten, wêrtroch't er de Trofeo Pichichi wûn en in rekôr delsette wat goals oanbelanget. Messi wûn dit seizoen ek de Gouden Skoech, foar Cristiano Ronaldo en Robin van Persie. === Seizoen 2012/2013 === Yn it seizoen 2012-2013 makke Messi wer twa goals yn de konfrontaasjes foar de Supercup tsjin Real Madrid. Syn totale tal goals yn 'e Spaanske Supercup kaam dêrmei op 10 goals. Op 14 septimber 2012 makke Messi twa goals tsjin Getafe en bruts er syn eigen rekôr fan it tal goals yn ien kalinderjier (60). Troch twa kear te skoaren yn de Clásico (2-2) yn oktober, hat Messi noch mar ien doelpunt minder as rekôrhâlder Di Stéfano wat goals yn de Clásico oanbelanget (15).Op 1 desimber skoarde Messi twa kear tsjin Athletic Bilbao en kaam er op gelikense hichte mei it kluprekôr fan Cesar Rodríguez, dy't 190 goals foar Barça makke yn de perioade tusken 1942 en 1955. Op 9 desimber skoarde Messi de 0-1 by Real Betis en dat wie syn 85e doelpunt fan 2012. Dêrmei kaam er gelyk mei rekôrhâlder Gerd Müller. Letter yn dyselde wedstriid makke Messi ek de 0-2 en waard er allinnich rekôrhâlder wat oantal goals yn ien kalinderjier oanbelanget. Uteinlik sleat Messi it jier 2012 ôf mei 91 goals. Messi fersloech Cristiano Ronaldo en Andres Iniesta op 7 jannewaris 2013 yn 'e striid om de Gouden Bal. Messi krige 41,6 persint fan de stimmen, mear as Ronaldo (23,68 persint) en Iniesta (10,91). De Argentyn wie de earste spiler dy't de priis foar de fjirde kear efterinoar wûn. Yn dyselde moanne skreau er nochris skiednis: Messi skoarde tsjin Osasuna en dêrmei wie er de earste dy't alve kear op rige skoarde yn de Primera División.Yn febrewaris 2013 ferlinge Messi syn kontrakt mei twa jier oant 2018. Yn de Clásico fan 2 maart makke Messi syn 18e goal yn in konfrontaasje tsjin Real Madrid. Hjirmei kaam er op gelikense hichte mei Di Stéfano.Mei syn twa goals tsjin AC Milan (4-0 winst) yn de Champions League, helle Messi Ruud van Nistelrooij yn op de list fan topskoarers aller tidende ivige topronde fan 'e Champions League. === Seizoen 2013/2014 === It seizoen 2013-2014 begûn foar Messi mei winst fan de Spaanske Supercup. Barcelona fersloech Atlético Madrid.  Fierder pakten Messi en Barcelona dit seizoen lykwols gjin priis. De Champions League einige yn de kwartfinale, yn de kompetysje waard Barcelona twadde en yn 'e finale fan de Copa del Rey ferlear it fan Real Madrid. Yn ferliking mei eardere seizoenen wie Messi dit seizoen ek minder produktyf: hy skoarde 41 doelpunten en joech 14 assists. === Seizoen 2014/2015 === [[Ofbyld:Leo_Messi_(cropped).jpg|thumb| Messi yn 2014]] Messi waard op sneon 22 novimber 2014 ivich topskoarer fan de Primera División. Hy makke trije kear goals tsjin Sevilla brocht syn totale tal goals dêrmei op 253, twa mear as de eardere rekordhâlder Telmo Zarra.Yn de op ien nei lêste kompetysjewedstriid makke Messi de iennige goal tsjin Atlético Madrid yn it Vicente Calderón-stadion, wêrtroch't Barcelona net mear yn te heljen wie troch konkurrint Real Madrid. Messi wûn de UEFA Champions League op sneon 6 juny 2015 foar de fjirde kear yn syn karriêre, like faak as rekôrhâlder Clarence Seedorf. Itselde jilde foar Messi's ploechgenoaten Xavi Hernández, Andrés Iniesta en Gerard Piqué. === Seizoen 2015/2016 === Messi skoarde twa kear foar FC Barcelona op tiisdei 11 augustus 2015, yn 'e wedstriid om de UEFA Super Cup 2015 tsjin Sevilla FC (5-4 winst). Dêrmei pakte er syn 25e titel yn tsjinst fan FC Barcelona, wêrtroch't hy, krekt as Andrés Iniesta, it rekôr fan Xavi byhelle. In pear moannen letter wûnen Messi en Iniesta harren 26e titel mei Barcelona: it wrâldkampioenskip foar klupteams. Messi makke de earste goal yn de finale tsjin River Plate (3-0 winst).Op 11 jannewaris 2016 wûn Messi syn fyfde FIFA Ballon d'Or, wer in rekôr. Op 14 febrewaris, doe't Barcelona mei 6-1 wûn fan Celta de Vigo, koe er syn 300e goal yn de Primera División meitsje út in strafskop. Mar yn stee fan sels te sjitten, lei er de bal breed op Luis Suárez, dy't ynsjitte koe. Dêrmei diene se wat Rik Coppens (1957) en [[Johan Cruijff]] (1982) yn it alris dien hiene.Op de lêste spyldei fan it seizoen wûnen Messi en Barcelona mei 0-3 by Granada en dêrmei waard Messi foar de achtste kear kampioen fan Spanje. Dat rekôr dielde er op dat stuit mei Xavi en Iniesta. Op snein 22 maaie wûn Messi syn 28e titel mei FC Barcelona, nei't se yn de finale fan de Copa del Rey mei 2-0 wûnen fan Sevilla. Messi joech beide assists. === Seizoen 2016/2017 === Messi wûn op tongersdei 18 augustus 2016 syn 29e priis mei FC Barcelona. Se wûnen de Supercopa tsjin Sevilla. It wie de earste priis dy't Messi as oanfierder ûntfong, om't earste oanfierder Iniesta blessearre wie. Op snein 23 april skoarde Messi twa kear yn op besite by Real Madrid (2-3 oerwinning). Syn twadde doel yn dy wedstriid wie syn 500ste offisjele goal foar FC Barcelona. Messi skoarde dit seizoen 37 kear yn de kompetysje. Dêrmei waard er foar de fjirde kear topskoarer yn Spanje en wûn er boppedat foar de fjirde kear de Golden Boot. Op 27 maaie skoarde Messi ien kear yn de Copa del Rey-finale tsjin Alaves, dy't Barcelona mei 3-1 wûn. === Seizoen 2017/2018 === Op 23 desimber 2017 spile Barcelona de útwedstriid tsjin rivaal Real Madrid. Messi skoarde ien kear en joech in assist. Barcelona wûn mei 3-0. Mei syn goal waard er topskoarer aller tiden yn clásicos (26). Boppedat is der gjin oare net-Real Madrid-spiler dy't sa faak skoarde yn Estadio Santiago Bernabéu.Barcelona en Messi wûnen dit seizoen twa titels. Op 21 wie Barcelona yn de finale fan de Copa del Rey mei 5-0 te sterk foar Sevilla. Messi makke ien goal en joech twa assists. Acht dagen letter wûn Barcelona mei 4-2 op besite by Deportivo La Coruña, mei troch trije goals fan Messi. De oerwinning betsjutte it kampioenskip fan Spanje. Dêrmei hiene Messi en Iniesta harren 32e priis as Barcelona-spiler wûn. Dêrnjonken waard er op 'e nij topskoarer yn Spanje en Europa. == Nasjonale ploech == Op 17 augustus 2005 makke Messi syn debút foar [[Argentynje]] yn in oefenwedstriid tsjin [[Hongarije]]. Yn de 63ste minút foel Messi yn foar Lisandro López. In minút letter waard er alwer fuortstjoerd. Skiedsrjochter Markus Mark seach Messi in slaande beweging meitsjen yn in duel en joech him read. Op 1 maart 2006 makke Messi tsjin [[Kroaasje]] syn earste goal foar Argentynje. Hy joech dy wedstriid ek in assist op Carlos Tévez. === WK ûnder 20 === Messi spile op it wrâldkampioenskip ûnder de 20, dat yn juny en july 2005 yn [[Nederlân]] hâlden waard. Argentynje waard kampioen en Messi wûn ek noch twa yndividuele prizen: de Gouden Skoech (topskoarer) en de Gouden Bal (bêste spiler neffens de parse). Hy skoarde seis kear, ûnder oare twa strafskoppen yn de finale tsjin [[Nigearia]]. === WK 2006 === Messi siet by de Argentynske seleksje foar it [[Wrâldkampioenskip fuotbal 2006|WK 2006]]. Yn de twadde wedstriid, tsjin [[Servje en Montenegro]], makke er syn WK-debút as ynfaller foar Maxi Rodríguez. It stie doe 3-0. Dêrnei joech Messi in assist op Hernán Crespo en makke er sels de fyfde Argentynske goal. Dêrnei spile Messi noch twa wedstriden op dit WK. Tsjin [[Nederlân]] begûn er yn de basis en yn de achtste finale tsjin [[Meksiko]] wie er ynfaller. Yn de ferlerne kwartfinale tsjin [[Dútslân]] (nei strafskoppen) spile Messi net. === Olympyske Spullen 2008 === [[Ofbyld:ARG-BRA 2008 Olympic semi-final.jpg|thumb| Op de [[Olympyske Simmerspullen 2008|Olympyske Spullen 2008]] ]] Yn 2008 wûn Messi goud mei Argentynje op de [[Olympyske Simmerspullen 2008|Olympyske Simmerspullen]] yn Peking. Yn wûn Argentynje mei 1-0 fan [[Nigearia]]. Messi skoarde dit toernoai twa kear: yn de groepsfaze tsjin [[Ivoarkust]] en yn de kwartfinale tsjin [[Nederlân]]. === WK 2010 === Yn 2010 siet Messi wer by de Argentynske seleskje foar it [[Wrâldkampioenskip fuotbal 2010|WK]]. Hy spile alle groepwedstriden, de achtste finale en de kwartfinale. Dêryn ferlear Argentynje mei 4-0 fan [[Dútslân]]. === WK 2014 === [[Ofbyld:Germany_and_Argentina_face_off_in_the_final_of_the_World_Cup_2014_04_crop.jpg|thumb| Op it [[Wrâldkampioenskip fuotbal 2014|WK 2014]] ]] Op de [[Wrâldkampioenskip fuotbal 2014|WK fan 2014]] helle Messi de finale mei Argentynje. Dêryn ferlear it lân nei ferlinging mei 1-0 fan [[Dútslân]]. Messi waard útroppen ta bêste spiler fan it toernoai, foar Thomas Müller en [[Arjen Robben]]. === Ivich topskoarer === Op 1 septimber 2016 makke Messi de iennige goal yn de WK-kwalifikaasjewedstriid tsjin [[Oerûguay]]. Dat wie syn 56e doelpunt foar de nasjonale ploech fan Argentynje, wêrtroch't er dield mei Gabriel Batistuta topskoarer aller tiden wie. Op 16 novimber makke Messi mei in frije traap de 1-0 yn de WK-kwalifikaasjewedstriid tsjin [[Kolombia]] (3-0). Dêrmei waard er allinnich rekôrhâlder. == Belestingfraude == Messi waard op 6 july 2016 feroardiele ta 21 moanne finzenisstraf en in boete fan twa miljoen euro foar belestingfraude. Neffens de rjochter hat er tusken 2007 en 2009 fan € 4,1 miljoen oan portretrjochten net oanjûn dat er dat krige. It jild waard neffens it fonnis fuortsluze mei bedriuwen yn [[Oerûguay]] en [[Belize]]. Hy die dat neffens de rjochtbank yn gearwurking mei syn heit, dy't feroardiele waard ta deselde finzenisstraf en in boete fan 1,5 miljoen euro. Dochs hoegden beide Messi's net de finzenis yn. Neffens de wetjouwing yn Spanje hoecht dat net as der minder as twa jier sel easke wurdt en de feroardielde boppedat noch in blanko strafblêd hat. Lionel Messi altyd sein net op de hichte west te hawwen fan de fraude. == Privee == Messi en syn frou hawwe trije soannen: Thiago, Mateo en Ciro. It pear troude op 30 juny 2017 yn Messi's berteplak Rosario. == Museum en stânbyld == Yn syn berteplak [[Rosario]] is in museum iepene mei in eksposysje oer Messi. Oare atleten út 'e stêd wurde ek eare, lykas Angel Di María. Op 28 juny 2016 waard in stânbyld fan Messi yn [[Buenos Aires]] ûntbleate. == Keppeling om utens == * [https://www.uefa.com/teamsandplayers/players/player=95803/profile/index.html Statistiken en ynformaasje oer Messi] op de webside fan de [[UEFA]] {{boarnen|boarnefernijing= <references/> }} {{DEFAULTSORT:Messi, Lionel}} [[Kategory:Argentynsk fuotballer]] [[Kategory:Argentynsk persoan fan Italjaansk komôf]] [[Kategory:Argentynsk persoan fan Katalaansk komôf]] [[Kategory:Argentynsk persoan fan Spaansk komôf]] [[Kategory:Argentynsk krimineel]] [[Kategory:Persoan feroardiele foar fraude]] [[Kategory:Persoan berne yn 1987]] 7gukgh1yc9hyeg1rupqhp8gkzb0e7qj 0 134287 1235964 1197743 2026-07-22T17:40:33Z Drewes 2754 Snypsnaren 1235964 wikitext text/x-wiki {{Ynfoboks telefyzje- en radiostjoerder | namme = Oskar Radio & TV | ôfbylding = De Jouwer logo Oskar Radio & TV.jpg | ôfbyldingsbreedte = | ôfbyldingstekst = | nasjonaliteit = {{NEDnasj}} | medium = [[Radio]],<br>[[Televyzje]] | taal = [[Nederlânsk]] | oprjochte = [[13 febrewaris]] [[1986]] | opheft = desimber [[2007]] | ûntstien út = | opgien yn = DayFM | sjenre = | slogan = | eigner = | haadkertier = [[De Jouwer]], [[Skarsterlân]] | ûntfangstgebiet = [[Skarsterlân]] | AM = | FM = 107.1 mhz | DAB+ = | (Digitale) telefyzje = | webside = }} [[Ofbyld:De Jouwer buske OSKAR Radio & TV.jpg|thumb|left|Buske fan OSKAR]] '''Oskar Radio & TV''', in gearlûking fan '''O'''mrop '''Skar'''sterlân, wie it lokale radio- en telefyzjestasjon fan de eardere gemeente [[Skarsterlân]]. De omrop wurke út ferskate studio’s op [[De Jouwer]] wei, fan maart 1986 oant ein desimber 2007. De doelstelling wie om mei radio- en telefyzjeútstjoerings yn de gemeente Skarsterlân programma’s te meitsjen op maatkiplik, kultureel, godstsjinstich en geastik mêd. == 1986 == Oskar waard oprjochte op 13 febrewaris 1986 yn de boppeseal fan Hotel van Terwisga op [[De Jouwer]]. It wie dêrmei it âldste lokale omrop fan Fryslân. It stasjon begûn oan de Westermarwei 116. It plak yn in wenomjouwing wie in needoplossing. It joech neist ferlet fan romte, lûdoerlêst ek parkearproblemen. Sûnt maart fan dat jier fersoarge it lykwols alle wiken lokale radio en telefyzje. It ramtprogramma wie der 24 oeren deis mei muzyk en ynformaasje. Ein 1987 waard begûn mei in ynformaasjekanaal foar ferienings dat ek gemeentlike ynformaasje jûch. Op 28 novimber 1992 ferhuze Oskar nei de nije studio oan de Vegelinsdyk, tagelyk mei de iepening fan de Evenemintehal. Fan dat jier ôf mocht Oskar ek reklame meitsje, sadat twa beropskrêften ynhierd wurde koene. Dat moast liede ta profesjonalisearring en dat der mei in haadredakteur wurke wurde koe. Bekende nammen by Oskar wiene haadredakteur en presintator Wiebe Krist en presintatrise Hilly Wind. Oskar draaide foar in part op frijwilligers en donateurs (''In tsien(tsje) foar Oskar''). == 2007 == Neidat earst de telefyzje-útstjoerings stoppen troch te min frijwilligers en bestjoersleden stoppen ein desimber 2007 ek de radio-útstjoerings. It betsjutte nei 21 jier de ein fan de Skarsterlânske omrop. Oskar makke yn goeie tiden alle wiken sa'n tweintich radioprogramma's.<ref>[https://www.radioforum.nl/viewtopic.php?t=15883 Radioforum.nl]</ref> Oskar Radio & TV is opgien yn DayFM, de lokale omrop foar de gemeente [[De Fryske Marren]]: 'DFM' waard ta 'DayFM'. It argyf fan Oskar wurdt bewarre by it [[Frysk Filmargyf]]. De kolleksje bestannen waard yn it ramt fan it Deltaplan Digitalisearring Frysk Erfgoed folslein digitalisearre.<ref>[http://friesfilmarchief.nl/nieuws/diverse-friese-omroeparchieven-binnengebracht/ webside Frysk Filmargyf]</ref> {{Boarnen|boarnefernijing= {{reflist}} }} [[Kategory:Skiednis fan De Jouwer]] [[Kategory:Eardere organisaasje op De Jouwer]] [[Kategory:Organisaasje oprjochte yn 1986]] [[Kategory:Organisaasje opheft yn 2007]] [[Kategory:Nederlânske radiostjoerder]] [[Kategory:Skarsterlân]] [[Kategory:Eardere omrop yn Fryslân]] [[Kategory:Fryske radio]] tp9lsdas41sukptxi3wfjlrg2y8rl1z 0 145110 1235956 1062242 2026-07-22T16:23:37Z Drewes 2754 /* Galery */ 1235956 wikitext text/x-wiki {{Keunstner | ôfbylding = Jan Voerman sr.jpg | ôfbyldingstekst = Selsportret om 1890 | ôfbyldingsbreedte = | echte namme = | nasjonaliteit = {{Flagge_NL|boarder}} [[Nederlân]]sk | berne = [[1857]] | berteplak = [[Kampen]] | stoarn = [[1941]] | stjerplak = Hattem | etnisiteit = | regionale identiteit = | wurksum as = skilder | perioade = | streaming = | medium = | bekendste wurk(en) = Lânskippen oan de Isel | jierren aktyf = om 1872-1939 | prizen = | webside = [https://rkd.nl/nl/explore/artists/81538 Profyl by de RKD] }} '''Jan Voerman''' ([[Kampen]], [[25 jannewaris]] [[1857]] - [[Hattem]], [[25 maart]] [[1941]]), ek bekend as Jan Voerman sr., wie in [[Nederlân]]ske [[keunstskilder]], yn it foarste plak bekend fan syn lânskippen oan de [[Isel]]. == Biografy == ===Jonkheid en oplieding=== Jan Voerman waard yn Kampen berne; syn heit en mem wiene Geesje Bos en Hendrik Voerman. De jonge Jan waard op de legere skoalle freon mei [[W.B. Tholen]]. Beide de jonges tekenen en hâlden fan de natuer, en troch Tholens heit dy 't sels skilder wie, kamen se al betiid yn 'e kunde mei it skilderjen. Doe 't Jan fan skoalle kaam, moast er syn heit helpe op it boerebedriuw. Njonken it arbeidzjen op it lân besocht er hynders en kij te tekenjen. Fan 1870 oant 1875 wiene C.H. Hein en F.J. Buytendijk syn tekenleraren oan de stêdstekenskoalle yn Kampen, dêr 't Voerman jûnslessen folge. J.D. Belmer, tekenlearaar oan de hbs yn Kampen, learde him skilderjen; in omke fan Jan stipe him finansjeel. Yn 1876 waarden beide maten tagelyk talitten op de Ryksakademy yn Amsterdam, dêr't se ûnder oare skilderles krigen fan [[August Allebé]]. Voerman studearre dêr fan 1876-1880 en fan 1881-1883. Oan de Koningklijke Academie voor Schone Kunsten fan Antwerpen folge er simmer- en winterkoersen fan 1880-1881 by [[Karel Verlat]]. Werom yn Amsterdam krige er fan 1881 oant 1883 in loge oan de akademy om selsstannich syn keunst te beoefenjen. Yn 1883 ferliet er de akademy en gie oan't wurk foar de keunsthannel Buffa, sûnder fêst te sitten oan in kontrakt. Hy skildere lânskippen, stedsgesichten, blomstillibbens en sjenrestikken. Ek waard er lid fan de keunstnersferiening Arti et Amicitiae. Syn iere frije wurk út dy jierren ferriedt dúdlik de ynfloed fan de akademyske learmasters Allebé en Verlat, sawol yn termen fan ûnderwerp, kleurstelling as fervebehannelingehandeling. ===Amsterdam=== Yn 1885 luts Voerman yn it eardere atelier fan [[Jozef Israels]], Rozengracht 66 yn Amsterdam en kaam rillegau yn 'e kunde mei keunstners, lykas [[Eduard Karsen]], [[Isaac Israels]] en [[George Hendrik Breitner|Breitner]]; hy makke in protte akwarellen yn ympresjonistyske styl fan blommen en greidelânskippen mei fee. Yn de simmer fan 1885 skildere er mei Tholen yn de omkriten fan [[Kampen]]. Yn de jierren 1887/1888 hold er ta yn Hattem. Fan 1885 ôf, doe't Voermans Amsterdamske wurk foaral bestie út in soad stedsgesichten mei minskefigueren, begûn it mear hânsume en spontane skilderjen it te winnen fan syn eardere sekuerens. Yn skilderijen as ''Noordermarkt'', ''Groenteverkoopsters'', ''Jordaanvrouwtjes'' en ''Begrafenis'' ferkrong de ympresjonistyske útwurking fan it motyf syn oarspronklike detaillearde útwurking. Hy fertsjinne mei ''Vee in de weide'' de Willink van Collenpriis fan 700 gûne. Tegearre mei syn learling [[Jan Verkade]] wurke er faak bûten de stêd, ûnder oare yn Nunspeet en Kampen; ek waard by de [[Ericus Gerhardus Verkade|Verkades]] in soad oan akwarelstúdzje dien, dêr't ek syn twadde learling, [[Augustine Obreen]] oan meidie. Yn 1889 waard Jan Voerman lid fan de ''Hollandsche Teeken-Maatschappij'', dy't it akwarellearjen bot stipelearre. [[Hendrik Willem Mesdag|Mesdag]] kocht in akwarel fan him, foar sy samling. ===Hattem=== [[Ofbyld:Cows by Jan Voerman Centraal Museum 21846.jpg|thumb|250px|''Kij'' (om 1900)]] Voerman troude op 1 oktober 1889 yn Amsterdam mei Anna Henriette Gezina Verkade (Anna), dochter fan Ericus Gerhardus Verkade - oprjochter fan it bedriuw Verkade yn Zaandam - en Eduarda Thalia Kening. Anna Verkade krige er kunde oan komme fia har broer Jan Verkade (de lettere religieuze skilder pater Verkade), dy 't in pear jier syn 'learling' west hie yn Amsterdam. It troude pear ferhuze al ridlik gau nei Hattem, dêr't hja earst op in krappe boppe-étaazje wenje moasten mei harren earste soan [[Jan Voerman jr.]] (1890 -1976), de lettere skilder en yllustrator. Om't Jan Verkade út Hattem weigie nei de [[Nabis-groep]] yn Frankryk joech er de jonge húshâlding syn hûs oan de Tsjerkestrjitte yn Hattem. Doe earst hie Voerman sels syn earste atelierromte yn Hattem, dêr't er mei goed ljocht skilderje koe. Sels neamde Fuorman dy tiid syn 'teoretyske perioade', dêr 't er der nei stribbe om in sa grut mooglike suverens yn de ekspresje fan syn fielen te berikken. Yn 1892 kaam F. Tessaro fan keunsthannel Frânsk Buffa en Soannen út Amsterdam op besite om syn resinte wurken te besjen; yn 1894 organisearre dy in solo-tentoanstelling fan syn wurk yn de toanseal fan Arti et Amicitiae. Koart dêrop waard Voerman útnûge om diel te nimmen oan de alderearste [[Biënnale]]; hy stjoerde twa wurken yn. ===Wenje oan de Isel=== In 1895-96 liet Voerman in sober en stoersk hûs ûntwerpe troch arsjitekt [[Karel de Bazel|De Bazel]] op in stik grûn oan de Geldersedijk yn Hattem dêr't er in wrydsk útsjoch hie oer de [[Isel]] mei syn úterwaarden en honderten kij dy't dêr weiden. Fan dy tiid ôf oan skildere Voerman syn protte Iselgesichten - yn ferfine, witige kleuren ûnder hege wolkeloften. Yn 1897 liet Voerman senior efter yn de grutte tún in aparte wurkpleats sette, sadat er him genôch ôfsûnderje koe fan zyn húshâlding mei wilens fiif bern. De earste ferdjipping mei in skitteterjend útsicht op de Isel waard syn eigen domein; soan Jan soe letter de ûnderferdjipping as plak om te wurkjen krije. Buffa organisearre in twadde solo-útstalling yn Amsterdam foar him; in resensint omskreau syn wurk as 'de klassike apoteose fan it [[Ympresjonisme]]'. Yn 1898 folge op 'en nij in tentoanstelling ta eare fan de kroaning fan keninginne Wilhelmina; beide eksposysje smieten Voerman in soad wurdearring op. ===Nei 1900=== Fan 1902 ôf oan tsjinne him in nij ûnderwerp by Voerman oan: boskgesichten, dy't er ek wol ''bosjes'' neamde. Hy skildere dy op it plak sels yn de bosk om Hattem hinne, by de Trijselenberg en op it bûten Molecaten. Om 1904 begûn Fuorman in skoft allinne mei oaljeferve te eksperimintearjen en makke sadwaande net folle definitive wurken; hy woe yn oaljeferve in transparânsje berikke te ferlykber mei dy yn syn akwarellen op papier. In pear jier letter, wreide Voerman syn eigen grûn oan de Isel fierder út en der waarden in pear ateliers byboud. Yn 1910 en 1917 skildere er ferskate ûnderwerpen, lykas boskjes, boskrânen, hagen en ek alderhande fariaasjes op syn bekende tema 'de Isel'. Yn 1925 waard troch in wynhoas fan in pear kilometer breed in grut part fan Borculo ferneatige. Dat wie foar Voerman oanlieding om in searje [[Ekspresjonisme|ekspresjonistyske]] doeken en panielen te skilderjen, dêr't felkleurige loften (boppe Hattem) yn it drama fan Borculo yllustrearren; dy dogge tinken oan it wurk fan de Ingelske skilder [[William Turner]]. Yn 1929 makke er op 'e nij boskstúdzjes yn it boskje fan Juffer Jonker, om it hûs Velthuys hinne, dat ek troch arsjitekt De Bazel boud wie. Syn eagen waarden stadichoan minder; yn 1935 wie er net mear by steat om te skilderjen.<br> Yn it begjin fan de [[Twadde Wrâldoarloch]] waard de âlde Voerman noch nei Wezep evakuearre, werom yn Hattem stoar er dêr op 25 maart 1941. == Galery == <gallery widths="215" heights="200"> WLANL - MicheleLovesArt - Joods Historisch Museum - Schilderij Voerman (1111).jpg|''De Roudagen / De treurdagen'', om 1884, oaljeferve op paneel ([[Joadsk Histoarysk Museum]]) Oever van de IJssel bij Hattem Rijksmuseum SK-A-3735.jpeg|Ouwer fan de Isel by Hattem, om 1900, akwarel op papier Grazende koeien in een weiland; Grazing cows in a meadow - collection Rijksmuseum Amsterdam.jpg|''Gerskjende kij yn in greide, om 1900, akwarel op papier Zomers weidelandschap aan de IJssel met zicht op Hattem, Jan Voerman Sr., Voerman Museum Hattem.jpg|Simmersk greidelânskip oan de Isel mei sicht op Hattem, 1909, oaljeferve Idylle Rijksmuseum SK-A-2943.jpeg|''Idylle'', akwarel op papier, foar 1920 View of Hattem, by Jan Voerman.jpg|''Sicht op Hattem'' </gallery> <gallery> File:Hattem, kunstwerk van Elisabeth Varga. 13-09-2021. (actm.).jpg | Hattem, Holle fan skilder Jan Voerman. Artwork troch Elisabeth Varga. Materiaal: brûns. </gallery> == Keppelingen om utens == * [https://www.dbnl.org/arch/roos015schi06_01/pag/roos015schi06_01.pdf 'Jan Voerman', troch W. Steenhoff (om 1900)], yn ''Het Schildersboek der negentiende eeuw''; ûnder redaksje fan Max Rooses; De Nederlandse Boekhandel, Antwerpen, 1900; s. 199 oant 217 * [https://www.dbnl.org/tekst/_els001189801_01/_els001189801_01_0002.php 'J. Voerman' troch A. Plasschaert (1898)], yn: ''Elsevier's Geïllustreerd Maandschrift''. Jiergong 8; s. 1 o/m 22 * Voerman Museum, Hattem: [https://web.archive.org/web/20170911033418/http://www.voermanmuseumhattem.nl/vaste-collectie/jan-voerman-sr-1857-1941/ Jan Voerman sr. (1857 – 1941)] * Collectie Nederland: [http://www.collectienederland.nl/search/?q=%22Voerman+sr.%22&page=1 wurk fan Voerman yn ferskate kolleksjes] {{commonscat}} {{Boarnen|boarnefernijing= * Foar boarnen, noaten en referinsjes sjoch [[:nl:Jan Voerman (1857-1941)]] }} {{DEFAULTSORT:Voerman (1857-1941)}} [[Kategory:Nederlânsk keunstskilder]] [[Kategory:Sallânsk persoan]] [[Kategory:Persoan berne yn 1857]] [[Kategory:Persoan stoarn yn 1941]] 0gtw5xpd5ok22rfwal100tqa56qnh3w 1235958 1235956 2026-07-22T16:41:57Z Drewes 2754 opmaak oars 1235958 wikitext text/x-wiki {{Keunstner | ôfbylding = Jan Voerman sr.jpg | ôfbyldingstekst = Selsportret om 1890 | ôfbyldingsbreedte = | echte namme = | nasjonaliteit = {{Flagge_NL|boarder}} [[Nederlân]]sk | berne = [[1857]] | berteplak = [[Kampen]] | stoarn = [[1941]] | stjerplak = Hattem | etnisiteit = | regionale identiteit = | wurksum as = skilder | perioade = | streaming = | medium = | bekendste wurk(en) = Lânskippen oan de Isel | jierren aktyf = om 1872-1939 | prizen = | webside = [https://rkd.nl/nl/explore/artists/81538 Profyl by de RKD] }} '''Jan Voerman''' ([[Kampen]], [[25 jannewaris]] [[1857]] - [[Hattem]], [[25 maart]] [[1941]]), ek bekend as Jan Voerman sr., wie in [[Nederlân]]ske [[keunstskilder]], yn it foarste plak bekend fan syn lânskippen oan de [[Isel]]. == Biografy == ===Jonkheid en oplieding=== Jan Voerman waard yn Kampen berne; syn heit en mem wiene Geesje Bos en Hendrik Voerman. De jonge Jan waard op de legere skoalle freon mei [[W.B. Tholen]]. Beide de jonges tekenen en hâlden fan de natuer, en troch Tholens heit dy 't sels skilder wie, kamen se al betiid yn 'e kunde mei it skilderjen. Doe 't Jan fan skoalle kaam, moast er syn heit helpe op it boerebedriuw. Njonken it arbeidzjen op it lân besocht er hynders en kij te tekenjen. Fan 1870 oant 1875 wiene C.H. Hein en F.J. Buytendijk syn tekenleraren oan de stêdstekenskoalle yn Kampen, dêr 't Voerman jûnslessen folge. J.D. Belmer, tekenlearaar oan de hbs yn Kampen, learde him skilderjen; in omke fan Jan stipe him finansjeel. Yn 1876 waarden beide maten tagelyk talitten op de Ryksakademy yn Amsterdam, dêr't se ûnder oare skilderles krigen fan [[August Allebé]]. Voerman studearre dêr fan 1876-1880 en fan 1881-1883. Oan de Koningklijke Academie voor Schone Kunsten fan Antwerpen folge er simmer- en winterkoersen fan 1880-1881 by [[Karel Verlat]]. Werom yn Amsterdam krige er fan 1881 oant 1883 in loge oan de akademy om selsstannich syn keunst te beoefenjen. Yn 1883 ferliet er de akademy en gie oan't wurk foar de keunsthannel Buffa, sûnder fêst te sitten oan in kontrakt. Hy skildere lânskippen, stedsgesichten, blomstillibbens en sjenrestikken. Ek waard er lid fan de keunstnersferiening Arti et Amicitiae. Syn iere frije wurk út dy jierren ferriedt dúdlik de ynfloed fan de akademyske learmasters Allebé en Verlat, sawol yn termen fan ûnderwerp, kleurstelling as fervebehannelingehandeling. ===Amsterdam=== [[File:Hattem, kunstwerk van Elisabeth Varga. 13-09-2021. (actm.).jpg|thumb|left|upright|Hattem, ''Kop fan skilder Jan Voerman''. Troch Elisabeth Varga]] Yn 1885 luts Voerman yn it eardere atelier fan [[Jozef Israels]], Rozengracht 66 yn Amsterdam en kaam rillegau yn 'e kunde mei keunstners, lykas [[Eduard Karsen]], [[Isaac Israels]] en [[George Hendrik Breitner|Breitner]]; hy makke in protte akwarellen yn ympresjonistyske styl fan blommen en greidelânskippen mei fee. Yn de simmer fan 1885 skildere er mei Tholen yn de omkriten fan [[Kampen]]. Yn de jierren 1887/1888 hold er ta yn Hattem. Fan 1885 ôf, doe't Voermans Amsterdamske wurk foaral bestie út in soad stedsgesichten mei minskefigueren, begûn it mear hânsume en spontane skilderjen it te winnen fan syn eardere sekuerens. Yn skilderijen as ''Noordermarkt'', ''Groenteverkoopsters'', ''Jordaanvrouwtjes'' en ''Begrafenis'' ferkrong de ympresjonistyske útwurking fan it motyf syn oarspronklike detaillearde útwurking. Hy fertsjinne mei ''Vee in de weide'' de Willink van Collenpriis fan 700 gûne. Tegearre mei syn learling [[Jan Verkade]] wurke er faak bûten de stêd, ûnder oare yn Nunspeet en Kampen; ek waard by de [[Ericus Gerhardus Verkade|Verkades]] in soad oan akwarelstúdzje dien, dêr't ek syn twadde learling, [[Augustine Obreen]] oan meidie. Yn 1889 waard Jan Voerman lid fan de ''Hollandsche Teeken-Maatschappij'', dy't it akwarellearjen bot stipelearre. [[Hendrik Willem Mesdag|Mesdag]] kocht in akwarel fan him, foar sy samling. ===Hattem=== [[Ofbyld:Cows by Jan Voerman Centraal Museum 21846.jpg|thumb|250px|''Kij'' (om 1900)]] Voerman troude op 1 oktober 1889 yn Amsterdam mei Anna Henriette Gezina Verkade (Anna), dochter fan Ericus Gerhardus Verkade - oprjochter fan it bedriuw Verkade yn Zaandam - en Eduarda Thalia Kening. Anna Verkade krige er kunde oan komme fia har broer Jan Verkade (de lettere religieuze skilder pater Verkade), dy 't in pear jier syn 'learling' west hie yn Amsterdam. It troude pear ferhuze al ridlik gau nei Hattem, dêr't hja earst op in krappe boppe-étaazje wenje moasten mei harren earste soan [[Jan Voerman jr.]] (1890 -1976), de lettere skilder en yllustrator. Om't Jan Verkade út Hattem weigie nei de [[Nabis-groep]] yn Frankryk joech er de jonge húshâlding syn hûs oan de Tsjerkestrjitte yn Hattem. Doe earst hie Voerman sels syn earste atelierromte yn Hattem, dêr't er mei goed ljocht skilderje koe. Sels neamde Fuorman dy tiid syn 'teoretyske perioade', dêr 't er der nei stribbe om in sa grut mooglike suverens yn de ekspresje fan syn fielen te berikken. Yn 1892 kaam F. Tessaro fan keunsthannel Frânsk Buffa en Soannen út Amsterdam op besite om syn resinte wurken te besjen; yn 1894 organisearre dy in solo-tentoanstelling fan syn wurk yn de toanseal fan Arti et Amicitiae. Koart dêrop waard Voerman útnûge om diel te nimmen oan de alderearste [[Biënnale]]; hy stjoerde twa wurken yn. ===Wenje oan de Isel=== In 1895-96 liet Voerman in sober en stoersk hûs ûntwerpe troch arsjitekt [[Karel de Bazel|De Bazel]] op in stik grûn oan de Geldersedijk yn Hattem dêr't er in wrydsk útsjoch hie oer de [[Isel]] mei syn úterwaarden en honderten kij dy't dêr weiden. Fan dy tiid ôf oan skildere Voerman syn protte Iselgesichten - yn ferfine, witige kleuren ûnder hege wolkeloften. Yn 1897 liet Voerman senior efter yn de grutte tún in aparte wurkpleats sette, sadat er him genôch ôfsûnderje koe fan zyn húshâlding mei wilens fiif bern. De earste ferdjipping mei in skitteterjend útsicht op de Isel waard syn eigen domein; soan Jan soe letter de ûnderferdjipping as plak om te wurkjen krije. Buffa organisearre in twadde solo-útstalling yn Amsterdam foar him; in resensint omskreau syn wurk as 'de klassike apoteose fan it [[Ympresjonisme]]'. Yn 1898 folge op 'en nij in tentoanstelling ta eare fan de kroaning fan keninginne Wilhelmina; beide eksposysje smieten Voerman in soad wurdearring op. ===Nei 1900=== Fan 1902 ôf oan tsjinne him in nij ûnderwerp by Voerman oan: boskgesichten, dy't er ek wol ''bosjes'' neamde. Hy skildere dy op it plak sels yn de bosk om Hattem hinne, by de Trijselenberg en op it bûten Molecaten. Om 1904 begûn Fuorman in skoft allinne mei oaljeferve te eksperimintearjen en makke sadwaande net folle definitive wurken; hy woe yn oaljeferve in transparânsje berikke te ferlykber mei dy yn syn akwarellen op papier. In pear jier letter, wreide Voerman syn eigen grûn oan de Isel fierder út en der waarden in pear ateliers byboud. Yn 1910 en 1917 skildere er ferskate ûnderwerpen, lykas boskjes, boskrânen, hagen en ek alderhande fariaasjes op syn bekende tema 'de Isel'. Yn 1925 waard troch in wynhoas fan in pear kilometer breed in grut part fan Borculo ferneatige. Dat wie foar Voerman oanlieding om in searje [[Ekspresjonisme|ekspresjonistyske]] doeken en panielen te skilderjen, dêr't felkleurige loften (boppe Hattem) yn it drama fan Borculo yllustrearren; dy dogge tinken oan it wurk fan de Ingelske skilder [[William Turner]]. Yn 1929 makke er op 'e nij boskstúdzjes yn it boskje fan Juffer Jonker, om it hûs Velthuys hinne, dat ek troch arsjitekt De Bazel boud wie. Syn eagen waarden stadichoan minder; yn 1935 wie er net mear by steat om te skilderjen.<br> Yn it begjin fan de [[Twadde Wrâldoarloch]] waard de âlde Voerman noch nei Wezep evakuearre, werom yn Hattem stoar er dêr op 25 maart 1941. == Galery == <gallery widths="215" heights="200"> WLANL - MicheleLovesArt - Joods Historisch Museum - Schilderij Voerman (1111).jpg|''De Roudagen / De treurdagen'', om 1884, oaljeferve op paneel ([[Joadsk Histoarysk Museum]]) Oever van de IJssel bij Hattem Rijksmuseum SK-A-3735.jpeg|Ouwer fan de Isel by Hattem, om 1900, akwarel op papier Grazende koeien in een weiland; Grazing cows in a meadow - collection Rijksmuseum Amsterdam.jpg|''Gerskjende kij yn in greide, om 1900, akwarel op papier Zomers weidelandschap aan de IJssel met zicht op Hattem, Jan Voerman Sr., Voerman Museum Hattem.jpg|Simmersk greidelânskip oan de Isel mei sicht op Hattem, 1909, oaljeferve Idylle Rijksmuseum SK-A-2943.jpeg|''Idylle'', akwarel op papier, foar 1920 View of Hattem, by Jan Voerman.jpg|''Sicht op Hattem'' </gallery> == Keppelingen om utens == * [https://www.dbnl.org/arch/roos015schi06_01/pag/roos015schi06_01.pdf 'Jan Voerman', troch W. Steenhoff (om 1900)], yn ''Het Schildersboek der negentiende eeuw''; ûnder redaksje fan Max Rooses; De Nederlandse Boekhandel, Antwerpen, 1900; s. 199 oant 217 * [https://www.dbnl.org/tekst/_els001189801_01/_els001189801_01_0002.php 'J. Voerman' troch A. Plasschaert (1898)], yn: ''Elsevier's Geïllustreerd Maandschrift''. Jiergong 8; s. 1 o/m 22 * Voerman Museum, Hattem: [https://web.archive.org/web/20170911033418/http://www.voermanmuseumhattem.nl/vaste-collectie/jan-voerman-sr-1857-1941/ Jan Voerman sr. (1857 – 1941)] * Collectie Nederland: [http://www.collectienederland.nl/search/?q=%22Voerman+sr.%22&page=1 wurk fan Voerman yn ferskate kolleksjes] {{commonscat}} {{Boarnen|boarnefernijing= * Foar boarnen, noaten en referinsjes sjoch [[:nl:Jan Voerman (1857-1941)]] }} {{DEFAULTSORT:Voerman (1857-1941)}} [[Kategory:Nederlânsk keunstskilder]] [[Kategory:Sallânsk persoan]] [[Kategory:Persoan berne yn 1857]] [[Kategory:Persoan stoarn yn 1941]] f0y46drt2qob3sjjf2muw71t2fdg7ah 0 147462 1235725 1212986 2026-07-20T19:09:35Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN-skema 1235725 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme=iisfûgel |Ofbyld= [[File:Common Kingfisher 2018.jpg|250px]] |lûd= |Ryk= [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse= [[fûgels]] (''Aves'') |Skift= [[rôldereftigen]] (''Coraciiformes'') |Famylje= [[iisfûgels]] (''Alcedinidae'') |Skaai= [[echte iisfûgels]] (''Alcedo'') |Wittenskiplike namme= Alcedo atthis |Beskriuwer, jier= [[Linnaeus]], 1758 |IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] ---- |lânkaart=[[File:Alcedo atthis -range map-2-cp.png|center|250px]]<small>{{Color box|#228B22}} [[stânfûgel]] <br>{{Color box|#FFFF00}} [[simmerfûgel]]<br>{{Color box|#0000FF}} [[wintergast]]</small> }} De '''iisfûgel''' (''Alcedo atthis'') is in [[fûgel]] út de famylje fan de [[iisfûgels]], en út it skift fan de [[rôldereftigen]]. == Foarkommen == De iisfûgel is in foar it meastepart opfallend blau fûgeltsje mei oranje-brune en wite ûnderdielen, en yn flinke swarte snaffel. Hy is likernôch 18 cm grut, en weacht sa'n 30-40 g, it wyfke wat mear as it mantsje. == Fersprieding == Midden- en Súd-Jeropa, Midden-, Súd en Súdeast-Aazje en Afrika. Fryslân hat alle jieren tsientallen briedpearen en in pear hûndert wintergasten. De iisfûgel hat gewoanlik hiel wat te lijen fan strange winters; in protte oerlibje dan net. Sûnt 2000 is it oantal briedpearen yn Nederlân ferdûbele oant sa'n 500-1000 yn 2014-2022<ref>https://stats.sovon.nl/stats/soort/8310 Sovon</ref>. De iisfûgel wurdt dêrom in Nederlând net mear als bedrige besjoun en stiet net mear op de [[Nederlânske Reade List fan fûgels]]. == Iten == De iisfûgels frette benammen fisk yn heldere, leafst rinnende wetters. ==Taksonomy== De iisfûgel hat sân ûndersoarten: * ''Alcedo atthis ispida'' - West- en Midden-Jeropa (ek Nederlân), Midden-Easten, Afrika * ''Alcedo atthis atthis'' - Súd-Jeropa, Midden-Easten, Súdwest-Aazje * ''Alcedo atthis bengalensis'' - Súd- en East-Aazje * ''Alcedo atthis taprobana'' - Súd-Yndia, Sri Lanka * ''Alcedo atthis floresiana'' - Lytse Sûnda-eilannen * ''Alcedo atthis hispidoides'' - East-Yndonesië * ''Alcedo atthis salomonensis'' - Solomoneilannen {{Boarnen|boarnefernijing=<references/>}} [[Kategory:Fûgelsoarte]] [[Kategory:Echte iisfûgel]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Abgaazje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Albaanje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Andorra]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Armeenje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Azerbeidzjan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Belgje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bosnje-Hertsegovina]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bulgarije]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Denemark]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Dútslân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Eastenryk]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Estlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Fatikaanstêd]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Finlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Frankryk]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Fryslân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Georgje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Gibraltar]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Grikelân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Guernsey]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Hongarije]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Ierlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Ingelân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Itaalje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Jeropeesk Ruslân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Jersey]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kazachstan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kosovo]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kroaasje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Letlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Lychtenstein]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Litouwen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Lúksemboarch (lân)]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Malta]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Man]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Moldaavje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Monako]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Montenegro]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Nederlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Noard-Ierlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Noard-Masedoanje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Noarwegen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Oekraïne]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Poalen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Portegal]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Roemeenje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn San Marino]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Servje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sibearje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Skotlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sloveenje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Slowakije]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Spanje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Osseesje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sweden]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Switserlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Syprus]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tsjechje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Turkije]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Wales]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Wyt-Ruslân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Afganistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bachrein]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bangladesj]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Birma]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Brûnei]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bûtan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Feriene Arabyske Emiraten]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Filipinen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn East-Timor]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Fjetnam]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Yndia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Yndoneezje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Irak]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Iran]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Israel]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Japan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Jordaanje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kambodja]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Katar]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kirgyzje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Koeweit]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Laos]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Libanon]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Maleizje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Mongoalje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Nepal]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Noard-Koreä]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Oezbekistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Oman]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Pakistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Palestina]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Saûdy-Araabje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sina]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Singapoer]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sry Lanka]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Koreä]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Syrje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tadzjikistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tailân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Taiwan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Papoea Nij-Guineä]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Salomonseilannen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Algerije]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Egypte]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Lybje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Marokko]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tuneezje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Westlike Sahara]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Andamanen en Nikobaren]] axfu2ie10xucenq6ztejmyqixv5ss0m 0 148152 1235986 1212987 2026-07-22T23:37:25Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN-skema 1235986 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme=koekoek |Ofbyld= [[File:Cuculus_canorus_vogelartinfo_chris_romeiks_CHR0791_cropped.jpg|250px]] |lûd=[[File:Cuculus canorus.ogg|250px]] |Ryk= [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse= [[fûgels]] (''Aves'') |Skift= [[koekoekeftigen]] (''Cuculiformes'') |Famylje= [[koekoekfûgels]] (''Cuculidae'') |Skaai= [[echte koekoeken]] (''Cuculus'') |Wittenskiplike namme= Cuculus canorus |Beskriuwer, jier= [[Linnaeus]], 1758 |IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] ---- |lânkaart=[[File:CuculusCanorusIUCNver2019 3.png|center|250px]]<small>{{Kolommen2 |Kolom1= {{Color box|#00FF00}} [[simmerfûgel]]<br>{{Color box|#AAFFAA}} mooglik simmerfûgel |Kolom2= {{Color box|#007FFF}} [[wintergast]]<br>{{Color box|#00FFFF}} [[trochtrekker]] }}</small> }} De '''koekoek''' (''Cuculus canorus'') is de bekendste soarte fan de [[Famylje (taksonomy)|famylje]] fan de [[koekoekfûgels]] en it [[Skaai (taksonomy)|skaai]] fan de koekoeken. De griis ta blaugrize fûgel is 32-35 grut, sawat tusken in hôfdo en in Turkske toartel, mei in lange sturt en in streke bûk. == Namme == De namme 'koekoek' of 'koekút' is in [[onomatopee]], dy't it karakteristyke roppen fan 'e koekoek werjout. Yn oare talen hat de koekoek min ofte mear deselde namme: Noardfrysk: ''Kukütj'', Dútsk: ''Kuckuck'', Fransk: ''Coucou'', Ingelsk: ''Cuckoo'', e.s.f.. == Fersprieding == De koekoeken plantsje harren fuort yn [[Jeraazje]] en oerwinterje yn tropysk Afrika en it Oriïntaalsk gebiet. Yn Nederlân komt de koekoek yn april út it suden oan en de folwoeksen fûgels geane ein juny wer fuort. De jonge fûgels geane pas folle letter fuort. Yn Nederlân stiet de koekoek op de [[Reade list fan fûgels]] as kwetsber. Yn 2013-2015 wiene der sa'n 5700-7000 briedpearen. De efterútgong wurdt mooglik feroarsake troch de efterútgong fan de waardfûgels en fan it beskikbere fiedsel. Fryslân telt in pear hûndert briedpearen, de measte yn en om de Alde Feanen en op de Waadeilânnen, de minste yn de Greidhoeke en de Westlike Bouhoeke. == Fuortplanting == [[Ofbyld:Reed_warbler_cuckoo.jpg|left|thumb|Jonge koekoek yn nest fan in karrekyt. De parasyt is al fierste grut foar it nest.]] [[File:Cuculus canorus canorus MHNT.ZOO.2010.11.149.48.jpg|thumb| ''Cuculus canorus canorus'' + ''Acrocephalus arundinaceus'']] [[File:Cuculus canorus bangsi MHNT.ZOO.2010.11.149.13.jpg|thumb| ''Cuculus canorus bangsi'' + ''Phoenicurus moussieri'']] De koekoek is in briedparasyt. Dat wol sizze dat de fûgel har aaien yn it nest fan in briedende 'waardfûgel' leit en har aai útbriede lit en it jong fuorje lit troch de waardfûgel. Omdat it koekoeksjong folle grutter is as de waardfûgeljongskes, kriget it koekoeksjong it measte foer, en stjerre de measte waardfûgeljongen. It koekoekswyfke leit begjin juny 10-25 aaien, yn ferskillende nêsten. De waerdfûgels binne meastal [[sjongfûgels]]. Favorite waardfûgels yn Nederlân binne de [[karrekyt]] en de [[graupiper]]. == Undersoarten == De koekoek hat fjouwer ûndersoarten: * ''Cuculus canorus canorus'', Jeropa, Midden-Easten, M-Aazje ta Japan * ''Cuculus canorus bangsi'', Ibearysk skiereilân, NW-Afrika * ''Cuculus canorus subtelephonus'', Turkmenistan ta SW-Mongoalje * ''Cuculus canorus bakeri'', Tibet, S-Sina, N-Yndia ta NW-Tailân. == Keppelings om utens == *[https://stats.sovon.nl/stats/soort/7240 Sovon Koekoek] [[Kategory:Fûgelsoarte]] [[Kategory:Koekoekfûgel]] [[Kategory:Briedparasyt]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Abgaazje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Albaanje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Andorra]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Armeenje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Azerbeidzjan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Belgje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bosnje-Hertsegovina]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bulgarije]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Denemark]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Dútslân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Eastenryk]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Estlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Fatikaanstêd]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Fêreu-eilannen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Finlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Frankryk]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Fryslân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Georgje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Gibraltar]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Grikelân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Guernsey]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Hongarije]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Ierlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Ingelân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Itaalje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Jeropeesk Ruslân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Jersey]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kazachstan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kosovo]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kroaasje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Letlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Lychtenstein]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Litouwen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Lúksemboarch (lân)]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Malta]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Man]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Moldaavje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Monako]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Montenegro]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Nederlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Noard-Ierlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Noard-Masedoanje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Noarwegen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Oekraïne]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Poalen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Portegal]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Roemeenje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn San Marino]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Servje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sibearje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Skotlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sloveenje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Slowakije]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Spanje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Osseesje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sweden]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Switserlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tsjechje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Turkije]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Wales]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Wyt-Ruslân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Afganistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bangladesj]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Birma]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bûtan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Filipinen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Fjetnam]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Yndia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Irak]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Iran]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Israel]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Japan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Jordaanje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kambodja]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kirgyzje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Laos]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Mongoalje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Noard-Koreä]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Oezbekistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Palestina]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sina]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sry Lanka]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Koreä]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Syrje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tadzjikistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tailân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Turkmenistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Algerije]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Angoala]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Boerûndy]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Botswana]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kenia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kongo (Demokratyske Republyk)]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Lesoto]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Malawy]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Marokko]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Mozambyk]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Namybje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Rûanda]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sambia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Simbabwe]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Afrika]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Swazylân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tanzania]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tuneezje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Andamanen en Nikobaren]] 52he0t95g46fl2kpbx4gow22be77evc 0 156194 1235741 1071346 2026-07-20T19:16:20Z SpinnerLaserzthe2nd 44104 ([[c:GR|GR]]) [[File:Urk vlag.svg]] → [[File:Flag of Urk.svg]] 1235741 wikitext text/x-wiki {{Ynfoboks bouwurk | namme = Fjoertoer fan Urk | ôfbylding = Urk Vuurtoren.jpg | ôfbyldingsbreedte = 275px | ôfbyldingstekst = | lân = [[File:Flag of the Netherlands.svg|20px]] [[Nederlân]] | bestjoerlike ienheid 1 = provinsje | namme bestjoerlike ienheid 1= [[File:Flag of Flevoland.svg|20px]] [[Flevolân]] | bestjoerlike ienheid 2 = gemeente | namme bestjoerlike ienheid 2= [[File:Flag of Urk.svg|20px]] [[Urk]] | bestjoerlike ienheid 3 = | namme bestjoerlike ienheid 3= | plak = [[Urk]] | adres = Wijk 3 80 | koördinaten = | type bouwurk = [[Fjoertoer]] | keatling = | boujier = 1844-1845 | sloopjier = | arsjitekt = Leendert Valk | boustyl = | oerbrêget = | tunnelet ûnder = | wei of spoar = | monumintale status = [[ryksmonumint]] | monumintnûmer = 35882 <ref>[https://monumentenregister.cultureelerfgoed.nl/monumenten/35880 Rykstsjinst foar it Kultureel Erfgoed]</ref> | hichte = 18,5 meter | lingte = | oerflak = | tal ferdjippings = | kosten = | webside = [https://vuurtorenurk.nl/ Side fjoertoer Urk] }} De '''fjoertoer fan Urk''' is in 18,5 m hege fjoertoer. De [[Urk]]er fjoertoer waard yn de jierren 1844-1845 boud en moast yn 1901 mei goed fiif meter ferhege wurde om't de yn 1885 grutter makke Betheltsjerke it ljocht nei it easten hindere. De fjoertoer is de iennige oan de [[Iselmar]] en [[Markermar]], dy't in draailjocht hat (de lampe stiet stil en de lins draait). Yn 2009 krige de fjoertoer by it ûnderhâld in nije koperen tek. De toer is regelmjittich iepen foar besikers. == Skiednis == Al sûnt 1617 baarnde der op Urk fjoer foar de Urker fiskers en de skippen dy't fan Amsterdam nei de Noardsee farden. It earste fjoerbeaken waard yn opdracht fan de Amsterdamske boargemaster Gerrit Jacob Witsen boud. Fanwegen ôfslach fan lân moast it fjoerbeaken in pear kear ferhûzje mear it lân yn. Yn 1837 waard in nij beaken boud, dy't yn 1844 wer ôfbrutsen waard foar de bou fan de hjoeddeiske fjoertoer. {{Boarnen|boarnefernijing= * [https://vuurtorenurk.nl/geschiedenis/ Skiednis op de side fan de fjoertoer op Urk] <references/> ---- {{Commonscat|Vuurtoren van Urk|Urker fjoertoer}} }} [[Kategory:Urk]] [[Kategory:Fjoertoer yn Nederlân|Urk]] [[Kategory:Ryksmonumint yn Flevolân]] [[Kategory:Bouwurk út 1845]] 1lqxa1g4udbrlbmorvih1tc9z1pd5b0 0 164097 1235859 1110221 2026-07-21T16:47:39Z CommonsDelinker 353 Flag_of_Cape_Verde.svg ferfongen troch [[c:File:Flag_of_Cape_Verde_(10-17).svg|Flag_of_Cape_Verde_(10-17).svg]] (troch [[c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] om't: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR3|Criterion 3]] (obvious error) · Government 1235859 wikitext text/x-wiki {{Pornoakteur | ôfbylding = | ôfbyldingstekst = | ôfbyldingsbreedte = | oare artystenammen = Noé, Noe Milk, Noemiek | echte namme = | nasjonaliteit = [[Ofbyld:Flag of Portugal.svg|20px]] [[Portegal|Portegeesk]] | berne = [[2 maaie]] [[1994]] | berteplak = [[Lissabon]] ([[Portegal]]) | stoarn = | stjerplak = | etnisiteit = [[File:Flag of Cape Verde (10-17).svg|border|20px]] [[Kaapverdje|Kaapverdysk]] | wurksum as = [[neakenmodel]], [[pornoaktrise]] | jierren aktyf = [[2012]] - [[2019]] | webside = ''gjint'' }} '''Noemilk''', echte namme ûnbekend ([[2 maaie]] [[1994]]), is in rêstend [[Portegal|Portegeesk]] [[neakenmodel]] en [[pornografysk aktrise]] fan [[Kaapverdje|Kaapverdysk]] komôf. Neffens har offisjele opjefte wie se ûnder har pornokarriêre 1.70 m, mei in gewicht fan 54 kg. ==Filmografy== *2012 - Casting: Noemilk (''french-bukkake.com'') *2013 - Big Dick Brother 2 (''Evil Angel'') *2014 - Ebony Lust 2014 Figures Him Out (''CumLouder Network'') *2015 - Botones (''reddevilx.com'') *2016 - Most Special Massage (''teamskeet.com'') *2017 - Fit to Fuck (''Dane Jones'') *2018 - Rebound Sluts 2 2018 (''Porndoe Premium'') *2019 - Sud-americaines sodomisees en Provence (''Video Marc Dorcel'') ==Keppelings om utens== * [http://www.freeones.com/html/s_links/Noemilk/ Noemilk op ''FreeOnes''] * [https://www.imdb.com/name/nm5700763//Noemilk Noemilk yn 'e ''Internet Movie Database''] * [https://www.iafd.com/person.rme/perfid=noemilk/gender=f/ Noemilk yn 'e ''Internet Adult Film Database''] * [https://www.adultfilmdatabase.com/actor/noemilk-64847/ Noemilk yn 'e ''Adult Film Database''] {{DEFAULTSORT:Noemilk}} [[Kategory:Portegeesk neakenmodel]] [[Kategory:Portegeesk pornoakteur]] [[Kategory:Jeropeesk pornoakteur fan Afrikaansk komôf]] [[Kategory:Portugeesk persoan fan Kaapverdysk komôf]] [[Kategory:Persoan berne yn 1994]] ohcsy3p0ltjze8wjeixliob4kski8d3 10 169674 1235837 1201223 2026-07-21T11:37:50Z FreyaSport 40716 +2027 1235837 wikitext text/x-wiki {| id="toc" style="font-size:90%; margin-top:1em; margin-bottom:-0.5em; border: 1px solid #aaa; padding: 5px; clear: both; margin:auto;" width="100%" ! align="center" style="background:#FFFF80" width="100%" | [[Omgong fan Frankryk foar froulju]] |- |- | align="center" style="font-size: 90%;"| '''La Course''' <br> [[Omgong fan Frankryk foar froulju 2014|2014]] · [[Omgong fan Frankryk foar froulju 2015|2015]] · [[Omgong fan Frankryk foar froulju 2016|2016]] · [[Omgong fan Frankryk foar froulju 2017|2017]] · [[Omgong fan Frankryk foar froulju 2018|2018]] · [[Omgong fan Frankryk foar froulju 2019|2019]] · [[Omgong fan Frankryk foar froulju 2020|2020]] · [[Omgong fan Frankryk foar froulju 2021|2021]] |- | align="center" style="font-size: 90%;"| '''Tour de France Femmes''' <br> [[Omgong fan Frankryk foar froulju 2022|2022]] · [[Omgong fan Frankryk foar froulju 2023|2023]] · [[Omgong fan Frankryk foar froulju 2024|2024]] · [[Omgong fan Frankryk foar froulju 2025|2025]] · [[Omgong fan Frankryk foar froulju 2026|2026]] · ''[[Omgong fan Frankryk foar froulju 2027|2027]]'' |- | align="center" style="font-size: 90%;"|[[Ofbyld:Frisian flag.svg|border|15px]] [[Omgong fan Frankryk foar froulju#Fryske_Dielnimmers_Tour_de_France_Femmes|Fryske dielnimmers]] |- | align="center" style="font-size: 90%;"| [[Omgong fan Frankryk foar_froulju#Winners Tour de_France féminin 1984-1989|Winners Tour de France féminin]] · [[Omgong fan Frankryk foar_froulju#Winners Tour de la CEE féminin 1990-1993|Winners Tour de la CEE féminin]] · [[Omgong fan Frankryk foar_froulju#Winners Tour cycliste féminin 1992-1997|Winners Tour cycliste féminin]] · [[Omgong fan Frankryk foar_froulju#Winners_La_Grande_Boucle_féminine_1998-2009|Winners La Grande Boucle féminine]] |- | align="right" style="font-size: 90%;"| [[Ofbyld:Male symbol (heavy dark blue).svg|15px]] [[Omgong fan Frankryk|manlju]] |- |{{Bewurklinks|Berjocht:Navigaasje Omgong fan Frankryk foar froulju}} |} <noinclude> [[Kategory:Berjocht: Navigaasje hurdfytsen|Frankryk Omgong froulju]] </noinclude> csew2bbzgyao4pxenin0maf1q84i8sd 0 171293 1235761 1137703 2026-07-20T19:28:29Z Drewes 2754 1235761 wikitext text/x-wiki {{Organisaasje algemien | ôfbylding = Loge De Friesche Trouw.jpg | ôfbyldingstekst = Segel fan de lôzje | ôfbyldingsbreedte = 200px | namme = <span style="color:white;"> De Friesche Trouw </span> | emblemen = | ôfkoarting = | histoaryske namme = | nasjonaliteit = {{NEDnasj}} | type org. = | wurkmêd = [[Frijmitselderij]] | haadkertier = | fêstige yn = [[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]] | off. taal = | oprjochte = [[11 febrewaris]] [[1782]] | opdoekt = | fuortkommen út = | opgien yn = | oprjochter = | orgaan = | tal leden = | wurknimmers = | aktyf yn = | ekstra lemma1 = motto | ekstra ynfo1 = ''Antiqua virtute ad fide'' | ekstra lemma2 = obediïnsje | ekstra ynfo2 = Grootoosten der Nederlanden | ekstra lemma3 = | ekstra ynfo3 = | webside = | mapname = | mapwidth = | lat_deg = | lat_min = | lat_sec = | lat_dir = | lon_deg = | lon_min = | lon_sec = | lon_dir = | tekst by posysjekaart = }} '''Lôzje "De Friesche Trouw"''' is in [[Frijmitselderij|frijmitselerslôzje]] yn [[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]] oprjochte yn 1782, dy't ûnder it [[Grootoosten der Nederlanden]] falt. == Skiednis == Dy lôzje waard op 11 febrewaris 1782 oprjochte. De op 9 maart 1782 ferliende konstitúsjebrief fermeldt de nammen fan [[Wilco thoe Schwartzenberg en Hohenlansberg (1738-1788)|Wilco thoe Schwartzenberg en Hohenlansberg]], Wilco Holdinga Tjalling Camstra Baron thoe Schwartzenberg en Hohenlansberg, Ernst Louis Otto Baron van Eberstein, [[Johannes Casparus Bergsma]], [[Arent Johan fan Glinstra]], [[Nicolaus Arnoldi Knock]] en Epeus Wielinga Huber, allegear lid fan de ambulante Rezjimintslôzje 'L' Esprit du Corps'. De konstitúsjebrief hat in notysje fan 10 maaie 1782 dy't seit dat T. Roorda, H. de Vries, P.A. Schik, B.M. Schik en H. Boekerk har by de oprjochters foege hawwe. De lôzje waard op 10 maaie 1782 ynstallearre.<br> De lôzje rêste fan 1814 (hy waard sels finansjeel likwidearre) oant 1817 en fan 1821 oant 1837. Op 14 febrewaris 1837 beslute jhr. [[Helenus Marinus Speelman Wobma|H.M. Speelman Wobma]], G.L. Feyens, W.R. van Sippama, K. v.d. Veen, J. Hora Adema, C.J. v.d. Veen, en H. van Noord de wurksumheden definityf wer op te nimmen. Se waarden dêrby bystien troch bûtenleden fan de loge: C.J. van Dam van Isselt, J. de Sitter, P.C. Simon, A.J. Mispelblom Beyer, C.J. Bolten, L.J.A. van der Kun, J.G. Groïn, J.J. de Jong, S. Brouwer, U. Folkertsma, H.D. van Sloterdijck, A. Menïn en G. Meinesz. == Foarsittende Masters == Yn ûndersteande list in oersjoch fan de [[Foarsittend Maste|Foarsittende Masters]] fan Lôzje ''De Friesche Trouw'' yn de earste twa ieuwen fan syn bestean. [[Ofbyld:VM_04254_–_Wax_seal_of_Lodge_De_Friesche_Trouw,_Leeuwarden.jpg|thumb|Laksegel fan de lôzje]] {| class="wikitable sortable sticky-header" style="width:40em;" ! Fan !! Oant !! Voorzittend Meester |- | 1782 || 1792 || [[Johannes Casparus Bergsma (1746-1793)|Johannes Casparus Bergsma]] |- | 1792 || 1794 || Epeus Wielinga Huber |- | 1794 || 1797 || Bernardus Marius Schik |- | 1797 || 1801 || [[Epeus Cats]] |- | 1801 || 1804 || Petrus Gosliga |- | 1804 || 1805 || Willem Bernardus Bergsma |- | 1805 || 1808 || Evert Roorda |- | 1809 || 1811 || [[Carel Æmilius Els Collot d'Escury]] |- | 1812 || 1812 || Evert Roorda |- | 1813 || 1813 || [[Daniël Hermannus Andreae]] (Gzn.) |- | 1814 || 1817 || Evert Roorda |- | 1818 || 1818 || Jean le Maire |- | 1819 || 1820 || Carel Æmilius Els Collot d'Escury |- | 1837 || 1855 || [[Seerp Brouwer]] |- | 1855 || 1879 || Cornelis Wiersma |- | 1879 || 1884 || Zijtse Sijbouts de Haan |- | 1884 || 1894 || Marcus Jan Baart de la Faille |- | 1894 || 1900 || [[Auke Bloembergen]] (1838-1901) |- | 1900 || 1909 || mr. Halbe Binnerts |- | 1909 || 1912 || Reitze Bloembergen (Ezn.) |- | 1912 || 1919 || Klaas Egbertus Brunger |- | 1919 || 1931 || Mare Leonard Deenik |- | 1931 || 1940 || Klaas Klaasesz. |- | 1945 || 1953 || Roelof Oeds van der Veen |- | 1953 || 1957 || Douwe J. Heeringa |- | 1957 || 1964 || Hajo Wever |- | 1964 || 1970 || Johannis Theodoris Oudemans |- | 1970 || 1974 || Dirk Douwe Osinga |- | 1974 || 1978 || Richard Hubert Wilhelm Joppe |- | 1978 || 1981 || Gerlof Keulen |- | 1981 || 1982 || Hendrik Surink |} {{Boarnen|boarnefernijing= * Croiset van Uchelen-Brouwer, L., F. van Dijk, ''Overzicht van loges die onder het Grootoosten der Nederlanden en zijn voorlopers gewerkt hebben of werken'', De Haach (2003). * Jierboek 1849, s. 57 en 1883, s. 81 * Resolutiën Groote Loge 19-05-1782 en 14-05-1837 * Thoth 1982 nr 1: P.H. Pott e.a.: ‘De Friesche Trouw Leeuwarden 1782 - 1982’. Literatuer * Bruintjes, Jaap, Ypma, Y.N., ''Ken uzelf: vrijmetselarij in Noord-Nederland''. [[Museum Smellingerlân]] (1998). ISBN 90-804258-2-6. Tentoanstellingskatalogus }} {{DEFAULTSORT:Lozje De Friesche Trouw}} [[Kategory:Frijmitselderij]] [[Kategory:Skiednis fan Ljouwert]] [[Kategory:Kultuer yn Ljouwert]] [[Kategory:Fryske feriening]] [[Kategory:Organisaasje oprjochte yn 1782]] cxuorpggivmbg72ozt1p1x9rwnsu37r 1235769 1235761 2026-07-20T19:35:17Z Drewes 2754 1235769 wikitext text/x-wiki {{Organisaasje algemien | ôfbylding = Loge De Friesche Trouw.jpg | ôfbyldingstekst = Segel fan de lôzje | ôfbyldingsbreedte = 200px | namme = <span style="color:white;"> De Friesche Trouw </span> | emblemen = | ôfkoarting = | histoaryske namme = | nasjonaliteit = {{NEDnasj}} | type org. = | wurkmêd = [[Frijmitselderij]] | haadkertier = | fêstige yn = [[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]] | off. taal = | oprjochte = [[11 febrewaris]] [[1782]] | opdoekt = | fuortkommen út = | opgien yn = | oprjochter = | orgaan = | tal leden = | wurknimmers = | aktyf yn = | ekstra lemma1 = motto | ekstra ynfo1 = ''Antiqua virtute ad fide'' | ekstra lemma2 = obediïnsje | ekstra ynfo2 = Grootoosten der Nederlanden | ekstra lemma3 = | ekstra ynfo3 = | webside = | mapname = | mapwidth = | lat_deg = | lat_min = | lat_sec = | lat_dir = | lon_deg = | lon_min = | lon_sec = | lon_dir = | tekst by posysjekaart = }} '''Lôzje "De Friesche Trouw"''' is in [[Frijmitselderij|frijmitselerslôzje]] yn [[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]] oprjochte yn 1782, dy't ûnder it [[Grootoosten der Nederlanden]] falt. == Skiednis == Dy lôzje waard op 11 febrewaris 1782 oprjochte. De op 9 maart 1782 ferliende konstitúsjebrief fermeldt de nammen fan [[Wilco thoe Schwartzenberg en Hohenlansberg (1738-1788)|Wilco thoe Schwartzenberg en Hohenlansberg]], Wilco Holdinga Tjalling Camstra Baron thoe Schwartzenberg en Hohenlansberg, Ernst Louis Otto Baron van Eberstein, [[Johannes Casparus Bergsma]], [[Arent Johan fan Glinstra]], [[Nicolaus Arnoldi Knock]] en Epeus Wielinga Huber, allegear lid fan de ambulante Rezjimintslôzje 'L' Esprit du Corps'. De konstitúsjebrief hat in notysje fan 10 maaie 1782 dy't seit dat T. Roorda, H. de Vries, P.A. Schik, B.M. Schik en H. Boekerk har by de oprjochters foege hawwe. De lôzje waard op 10 maaie 1782 ynstallearre.<br> De lôzje rêste fan 1814 (hy waard sels finansjeel likwidearre) oant 1817 en fan 1821 oant 1837. Op 14 febrewaris 1837 beslute jhr. [[Helenus Marinus Speelman Wobma|H.M. Speelman Wobma]], G.L. Feyens, W.R. van Sippama, K. v.d. Veen, J. Hora Adema, C.J. v.d. Veen, en H. van Noord de wurksumheden definityf wer op te nimmen. Se waarden dêrby bystien troch bûtenleden fan de loge: C.J. van Dam van Isselt, J. de Sitter, P.C. Simon, A.J. Mispelblom Beyer, C.J. Bolten, L.J.A. van der Kun, J.G. Groïn, J.J. de Jong, S. Brouwer, U. Folkertsma, H.D. van Sloterdijck, A. Menïn en G. Meinesz. == Foarsittende Masters == Yn ûndersteande list in oersjoch fan de [[Foarsittend Maste|Foarsittende Masters]] fan Lôzje ''De Friesche Trouw'' yn de earste twa ieuwen fan syn bestean. [[Ofbyld:VM_04254_–_Wax_seal_of_Lodge_De_Friesche_Trouw,_Leeuwarden.jpg|thumb|upright|Laksegel fan de lôzje]] {| class="wikitable sortable sticky-header" style="width:40em;" ! Fan !! Oant !! Voorzittend Meester |- | 1782 || 1792 || [[Johannes Casparus Bergsma (1746-1793)|Johannes Casparus Bergsma]] |- | 1792 || 1794 || Epeus Wielinga Huber |- | 1794 || 1797 || Bernardus Marius Schik |- | 1797 || 1801 || [[Epeus Cats]] |- | 1801 || 1804 || Petrus Gosliga |- | 1804 || 1805 || Willem Bernardus Bergsma |- | 1805 || 1808 || Evert Roorda |- | 1809 || 1811 || [[Carel Æmilius Els Collot d'Escury]] |- | 1812 || 1812 || Evert Roorda |- | 1813 || 1813 || [[Daniël Hermannus Andreae]] (Gzn.) |- | 1814 || 1817 || Evert Roorda |- | 1818 || 1818 || Jean le Maire |- | 1819 || 1820 || Carel Æmilius Els Collot d'Escury |- | 1837 || 1855 || [[Seerp Brouwer]] |- | 1855 || 1879 || Cornelis Wiersma |- | 1879 || 1884 || Zijtse Sijbouts de Haan |- | 1884 || 1894 || Marcus Jan Baart de la Faille |- | 1894 || 1900 || [[Auke Bloembergen]] (1838-1901) |- | 1900 || 1909 || mr. Halbe Binnerts |- | 1909 || 1912 || Reitze Bloembergen (Ezn.) |- | 1912 || 1919 || Klaas Egbertus Brunger |- | 1919 || 1931 || Mare Leonard Deenik |- | 1931 || 1940 || Klaas Klaasesz. |- | 1945 || 1953 || Roelof Oeds van der Veen |- | 1953 || 1957 || Douwe J. Heeringa |- | 1957 || 1964 || Hajo Wever |- | 1964 || 1970 || Johannis Theodoris Oudemans |- | 1970 || 1974 || Dirk Douwe Osinga |- | 1974 || 1978 || Richard Hubert Wilhelm Joppe |- | 1978 || 1981 || Gerlof Keulen |- | 1981 || 1982 || Hendrik Surink |} {{Boarnen|boarnefernijing= * Croiset van Uchelen-Brouwer, L., F. van Dijk, ''Overzicht van loges die onder het Grootoosten der Nederlanden en zijn voorlopers gewerkt hebben of werken'', De Haach (2003). * Jierboek 1849, s. 57 en 1883, s. 81 * Resolutiën Groote Loge 19-05-1782 en 14-05-1837 * Thoth 1982 nr 1: P.H. Pott e.a.: ‘De Friesche Trouw Leeuwarden 1782 - 1982’. Literatuer * Bruintjes, Jaap, Ypma, Y.N., ''Ken uzelf: vrijmetselarij in Noord-Nederland''. [[Museum Smellingerlân]] (1998). ISBN 90-804258-2-6. Tentoanstellingskatalogus }} {{DEFAULTSORT:Lozje De Friesche Trouw}} [[Kategory:Frijmitselderij]] [[Kategory:Skiednis fan Ljouwert]] [[Kategory:Kultuer yn Ljouwert]] [[Kategory:Fryske feriening]] [[Kategory:Organisaasje oprjochte yn 1782]] 4hy5rrawtwhx1i1t7nt84tpl8ib4qyl 1235788 1235769 2026-07-20T19:44:37Z Drewes 2754 /* Foarsittende Masters */ [[]] oars 1235788 wikitext text/x-wiki {{Organisaasje algemien | ôfbylding = Loge De Friesche Trouw.jpg | ôfbyldingstekst = Segel fan de lôzje | ôfbyldingsbreedte = 200px | namme = <span style="color:white;"> De Friesche Trouw </span> | emblemen = | ôfkoarting = | histoaryske namme = | nasjonaliteit = {{NEDnasj}} | type org. = | wurkmêd = [[Frijmitselderij]] | haadkertier = | fêstige yn = [[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]] | off. taal = | oprjochte = [[11 febrewaris]] [[1782]] | opdoekt = | fuortkommen út = | opgien yn = | oprjochter = | orgaan = | tal leden = | wurknimmers = | aktyf yn = | ekstra lemma1 = motto | ekstra ynfo1 = ''Antiqua virtute ad fide'' | ekstra lemma2 = obediïnsje | ekstra ynfo2 = Grootoosten der Nederlanden | ekstra lemma3 = | ekstra ynfo3 = | webside = | mapname = | mapwidth = | lat_deg = | lat_min = | lat_sec = | lat_dir = | lon_deg = | lon_min = | lon_sec = | lon_dir = | tekst by posysjekaart = }} '''Lôzje "De Friesche Trouw"''' is in [[Frijmitselderij|frijmitselerslôzje]] yn [[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]] oprjochte yn 1782, dy't ûnder it [[Grootoosten der Nederlanden]] falt. == Skiednis == Dy lôzje waard op 11 febrewaris 1782 oprjochte. De op 9 maart 1782 ferliende konstitúsjebrief fermeldt de nammen fan [[Wilco thoe Schwartzenberg en Hohenlansberg (1738-1788)|Wilco thoe Schwartzenberg en Hohenlansberg]], Wilco Holdinga Tjalling Camstra Baron thoe Schwartzenberg en Hohenlansberg, Ernst Louis Otto Baron van Eberstein, [[Johannes Casparus Bergsma]], [[Arent Johan fan Glinstra]], [[Nicolaus Arnoldi Knock]] en Epeus Wielinga Huber, allegear lid fan de ambulante Rezjimintslôzje 'L' Esprit du Corps'. De konstitúsjebrief hat in notysje fan 10 maaie 1782 dy't seit dat T. Roorda, H. de Vries, P.A. Schik, B.M. Schik en H. Boekerk har by de oprjochters foege hawwe. De lôzje waard op 10 maaie 1782 ynstallearre.<br> De lôzje rêste fan 1814 (hy waard sels finansjeel likwidearre) oant 1817 en fan 1821 oant 1837. Op 14 febrewaris 1837 beslute jhr. [[Helenus Marinus Speelman Wobma|H.M. Speelman Wobma]], G.L. Feyens, W.R. van Sippama, K. v.d. Veen, J. Hora Adema, C.J. v.d. Veen, en H. van Noord de wurksumheden definityf wer op te nimmen. Se waarden dêrby bystien troch bûtenleden fan de loge: C.J. van Dam van Isselt, J. de Sitter, P.C. Simon, A.J. Mispelblom Beyer, C.J. Bolten, L.J.A. van der Kun, J.G. Groïn, J.J. de Jong, S. Brouwer, U. Folkertsma, H.D. van Sloterdijck, A. Menïn en G. Meinesz. == Foarsittende Masters == Yn ûndersteande list in oersjoch fan de [[Foarsittend Maste|Foarsittende Masters]] fan Lôzje ''De Friesche Trouw'' yn de earste twa ieuwen fan syn bestean. [[Ofbyld:VM_04254_–_Wax_seal_of_Lodge_De_Friesche_Trouw,_Leeuwarden.jpg|thumb|upright|Laksegel fan de lôzje]] {| class="wikitable sortable sticky-header" style="width:40em;" ! Fan !! Oant !! Voorzittend Meester |- | 1782 || 1792 || [[Johannes Casparus Bergsma]] |- | 1792 || 1794 || Epeus Wielinga Huber |- | 1794 || 1797 || Bernardus Marius Schik |- | 1797 || 1801 || [[Epeus Cats]] |- | 1801 || 1804 || Petrus Gosliga |- | 1804 || 1805 || Willem Bernardus Bergsma |- | 1805 || 1808 || Evert Roorda |- | 1809 || 1811 || [[Carel Æmilius Els Collot d'Escury]] |- | 1812 || 1812 || Evert Roorda |- | 1813 || 1813 || [[Daniël Hermannus Andreae]] (Gzn.) |- | 1814 || 1817 || Evert Roorda |- | 1818 || 1818 || Jean le Maire |- | 1819 || 1820 || Carel Æmilius Els Collot d'Escury |- | 1837 || 1855 || [[Seerp Brouwer]] |- | 1855 || 1879 || Cornelis Wiersma |- | 1879 || 1884 || Zijtse Sijbouts de Haan |- | 1884 || 1894 || Marcus Jan Baart de la Faille |- | 1894 || 1900 || [[Auke Bloembergen]] (1838-1901) |- | 1900 || 1909 || mr. Halbe Binnerts |- | 1909 || 1912 || Reitze Bloembergen (Ezn.) |- | 1912 || 1919 || Klaas Egbertus Brunger |- | 1919 || 1931 || Mare Leonard Deenik |- | 1931 || 1940 || Klaas Klaasesz. |- | 1945 || 1953 || Roelof Oeds van der Veen |- | 1953 || 1957 || Douwe J. Heeringa |- | 1957 || 1964 || Hajo Wever |- | 1964 || 1970 || Johannis Theodoris Oudemans |- | 1970 || 1974 || Dirk Douwe Osinga |- | 1974 || 1978 || Richard Hubert Wilhelm Joppe |- | 1978 || 1981 || Gerlof Keulen |- | 1981 || 1982 || Hendrik Surink |} {{Boarnen|boarnefernijing= * Croiset van Uchelen-Brouwer, L., F. van Dijk, ''Overzicht van loges die onder het Grootoosten der Nederlanden en zijn voorlopers gewerkt hebben of werken'', De Haach (2003). * Jierboek 1849, s. 57 en 1883, s. 81 * Resolutiën Groote Loge 19-05-1782 en 14-05-1837 * Thoth 1982 nr 1: P.H. Pott e.a.: ‘De Friesche Trouw Leeuwarden 1782 - 1982’. Literatuer * Bruintjes, Jaap, Ypma, Y.N., ''Ken uzelf: vrijmetselarij in Noord-Nederland''. [[Museum Smellingerlân]] (1998). ISBN 90-804258-2-6. Tentoanstellingskatalogus }} {{DEFAULTSORT:Lozje De Friesche Trouw}} [[Kategory:Frijmitselderij]] [[Kategory:Skiednis fan Ljouwert]] [[Kategory:Kultuer yn Ljouwert]] [[Kategory:Fryske feriening]] [[Kategory:Organisaasje oprjochte yn 1782]] g04ofw605u1h88acslhqebd18aojvna 0 171298 1236016 1177122 2026-07-23T00:04:47Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN-skema 1236016 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte| Namme= krúsbek| Ofbyld = [[Ofbyld:Red Crossbills (Male).jpg|260px]]| lûd = [[Ofbyld:Loxia curvirostra - Red Crossbill XC254481.mp3|260px]]| Ryk = [[dieren]] (''Animalia'')| Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')| Klasse = [[fûgels]] (''Aves'')| Skift = [[moskeftigen]] (''Passeriformes'') | Famylje = [[finkfûgels]] (''Fringillidae'') | Skaai = [[krúsbekken]] (''Loxia'') | Wittenskiplike namme = Loxia curvirostra | Beskriuwer, jier= [[Carolus Linnaeus|Linnaeus]], 1758| IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] ---- |lânkaart=[[Ofbyld:LoxiaCurvirostraIUCN2019-3.png|center|260px]] <small>{{Color box|#00FF00}} [[simmergast]] <br>{{Color box|#008000}} [[stânfûgel]] <br> {{Color box|#007FFF}} [[wintergast]] <br> {{Color box|#FF00FF}} [[dwaalgast]]</small> }} De '''krúsbek''' (''Loxia curvirostra'') is in [[sjongfûgel]] út de famylje fan [[finkfûgels]] (''Fringillidae''). == Beskriuwing == [[Ofbyld:Red Crossbill (Female).jpg|thumb|left|''Wyfke fan 'e gewoane krúsbek (Loxia curvirostra)'']] De krúsbek is in fûgel fan 15 oant 17 sm mei in spanwiidte fan 27 oant 30,5 sm en dêrmei is de fûgel likernôch 15% grutter as de [[skelfink]] en [[grienfink]]. Mantsjes binne wat grutter as wyfkes, mar hawwe itselde gewicht fan likernôch 40 g. It mantsje hat fral reade fearren mei in wat ljochter boarst en in brune sturt en brune fleugels. It wyfke hat in oliifgriene boppekant en in gieleftige stút en ûnderkant. == Iten == It iten bestiet út sied fan [[nullebeam]]men, fral fan [[spjirrebeam]]men, mar yn 'e it súdlike diel fan it wengebiet ek fan [[dinnebeam]]men. Hingjend oan 'e kegels kinne se it sied ferwiderje, alhoewol't se somtiden ek in hiele kegel ôfbite en meinimme nei in tûke om dêr it sied te ferwiderjen. Hja kinne dêrby somtiden mei kegels fleane dy't like swier binne as sy sels. De siedden fan dinnen sitte yn gruttere en hurdere kegels en fûgels dy't fral op sokke kegels oanwiisd binne, hawwe fakentiden in swierdere snaffel. By brek oan iten sille fûgels dy't fral spjirresied ite oergean op dinnesied. == Biotoop == [[Ofbyld:Клесты10.jpg|thumb|left|''Groep krúsbekken'']] De soarte libbet op it noardlike healrûn op de plakken mei in soad nullebeammen. Yn 'e súdlike streken foarmje de berchtmes it leefgebiet fan 'e krúsbek. Bûten de briedtiid libbet de fûgel faak yn groepen. Yn 'e jierren dat de spjirren yn Noard-Europa minder sied produsearje, sykje de krúsbekken massaal in hinnekommen nei West- en Midden-Europa. Dat dogge krúsbekken om't de spjirren fan West- en Midden-Europa net tagelyk mei dy fan Noard-Europa sied jouwe. Eartiids wie de krúsbek foar Nederlân dan ek in echte ynfaazjefûgel, dy't nei it brieden kaam en dan oant de winter bleau. Dat feroare yn 'e jierren 1970, doe't de earste pearkes yn Nederlân brieden. De oantallen binne dêrnei foars tanommen. Hjoed-de-dei (2023) is de krúsbek lokaal yn Nederlân in briedfûgel en dan fral yn [[Drinte]] en op 'e [[Feluwe]] en de [[Utertske Heuvelrêch]]. Foar Fryslân giet it mar om in pear briedgefallen yn it súdeasten fan 'e provinsje en op 'e Waadeilannen. Winterdeis binne de oantallen krúsbekken yn 'e Nederlânske nullebosken heger, lykas yn it [[Nasjonaal Park It Drintsk-Fryske Wâld]]. Mei it ferfangen fan nullebosken troch bygelyks it oanplantsjen fan [[leafbeam]]men of de oanlis fan [[heide]] ferdwynt ek it biotoop fan 'e krúsbek. == Nêst == [[Ofbyld:Loxia curvirostra poliogyna MHNT.ZOO.2010.11.220 Tébessa.jpg|thumb|260px|''Aaikes fan 'e krúsbek'']] De krúsbek leit ien of twa kear yn 't jier likernôch trije oant fjouwer griisblauwe aaikes, dy't troch it wyfke yn twa wiken útbret wurde. Beide âlden fuorje de jonge fûgels, dy't de earste sân oant tsien dagen troch it wyfke waarm holden wurde en nei trije wiken útfleane. Dêrnei wurde de jonge fûgels noch trije oant seis wiken fuorre. == Undersoarten == De krúsbek hat njoggentjin ûndersoarten: * ''L. c. curvirostra'': fan noardlik, westlik en sintraal Europa oant noardeastlik [[Sibearje]] en noardelik [[Mongoalje]]. * ''L. c. balearica'': Sintraal- en Súd-[[Spanje]] en de [[Balearen]]. * ''L. c. corsicana'': [[Korsika]]. * ''L. c. poliogyna'': Súd-[[Italië]] en Noardwest-[[Afrika]]. * ''L. c. guillemardi'': fan 'e eastlike [[Balkan (skiereilân)|Balkan]] en [[Turkije]] oant de [[Kaukasus]] en it suden fan 'e [[Oekraïne]]. * ''L. c. altaiensis'': Noardeast-[[Kazachstan]], súdwestlik Sibearje en westlik Mongoalje. * ''L. c. tianschanica'': fan súdeastlik Kazachstan oant [[Tadzjikistan]] en noardwestlik [[Sina]]. * ''L. c. himalayensis'': fan 'e [[Himalaya]] oant it suden fan Sina. * ''L. c. meridionalis'': Súd-[[Fietnam]]. * ''L. c. japonica'': súdeastlik Sibearje, noardeastlik Sina, [[Korea]], [[Sachalin]], de [[Koerilen]] en [[Japan]]. * ''L. c. luzoniensis'': [[Luzon (eilâd)|Luzon]] fan 'e noardlike [[Filipinen]]. * ''L. c. minor'': súdeastlik [[Kanada]] en it noardeasten fan 'e [[Feriene Steaten]]. * ''L. c. percna'': [[Newfoundland]]. * ''L. c. sitkensis'': fan 'e súdkust fan [[Alaska]] oant de westkust fan 'e Feriene Steaten. * ''L. c. bendirei'': ynlânsk súdwestlik Kanada en de ynlânske noardwestlike Feriene Steaten. * ''L. c. benti'': de sintrale [[Rocky Mountains]]. * ''L. c. grinnelli'': fan 'e westelik-sintrale oant de súdwestlike Feriene Steaten. * ''L. c. stricklandi'': fan 'e súdwestlike Feriene Steaten oant súdlik [[Meksiko (lân)|Meksiko]]. * ''L. c. mesamericana'': fan [[Gûatemala]] en [[Belize]] oant [[Nikaragûa]]. De ûndersoarte ''L. c. sinesciuris'': De krúsbekken fan [[South Hills]] en de [[Albion Moutains]] ([[Idaho]]) wurde sûnt 2017 as de [[Idahokrúsbek]] as in aparte soarte beskôge. {{Boarnen|boarnefernijing= * [https://www.vogelbescherming.nl/ontdek-vogels/kennis-over-vogels/vogelgids/vogel/kruisbek Fûgelbeskerming Nederlân] * [https://stats.sovon.nl/stats/soort/16660 SOVON] {{reflist}} ---- {{Commonscat|Loxia curvirostra}} }} {{DEFAULTSORT:Krusbek}} [[Kategory:Fûgelsoarte]] [[Kategory:Krúsbek]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Abgaazje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Albaanje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Andorra]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Armeenje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Azerbeidzjan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Belgje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bosnje-Hertsegovina]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bulgarije]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Denemark]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Dútslân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Eastenryk]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Estlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Finlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Frankryk]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Fryslân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Georgje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Gibraltar]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Grikelân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Hongarije]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Ierlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Ingelân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Itaalje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Jeropeesk Ruslân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kazachstan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kosovo]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kroaasje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Letlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Lychtenstein]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Litouwen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Lúksemboarch (lân)]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Moldaavje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Monako]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Montenegro]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Nederlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Noard-Ierlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Noard-Masedoanje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Noarwegen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Oekraïne]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Poalen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Portegal]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Roemeenje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Servje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sibearje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Skotlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sloveenje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Slowakije]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Spanje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Osseesje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sweden]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Switserlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Syprus]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tsjechje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Turkije]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Wales]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Wyt-Ruslân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Alaska]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Belize]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn El Salvador]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Feriene Steaten]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Gûatemala]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Hondoeras]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kanada]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Meksiko]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Nikaragûa]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Afganistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bangladesj]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Birma]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bûtan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Filipinen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Fjetnam]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Yndia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Israel]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Japan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Jordaanje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kirgyzje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Mongoalje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Nepal]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Noard-Koreä]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Oezbekistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Pakistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Palestina]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sina]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Koreä]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tadzjikistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Algerije]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Marokko]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tuneezje]] boauffwl0n9ajdaky9qhu5e7xpk9s5s 0 171527 1236029 1177124 2026-07-23T00:13:01Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN-skema 1236029 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte| Namme= langsturtmies| Ofbyld = [[Ofbyld:Long-Tailed Tit - RSPB Sandy (8481494227).jpg|260px]]| lûd = [[Ofbyld:Aegithalos caudatus - Long-tailed Tit - XC114614.ogg|260px]]| Ryk = [[dieren]] (''Animalia'')| Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')| Klasse = [[fûgels]] (''Aves'')| Skift = [[moskeftigen]] (''Passeriformes'') | Famylje = [[langsturtmiesfûgels]] (''Aegithalidae'') | Skaai = [[langsturtmiezen]] (''Aegithalos'') | Wittenskiplike namme = Aegithalos caudatus | Beskriuwer, jier= [[Carolus Linnaeus|Linnaeus]], 1758| IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] ---- |lânkaart=[[File:AegithalosCaudatusIUCN.svg|center|260px]]{{Color box|#008000}} [[stânfûgel]] <br> {{Color box|#007FFF}} [[wintergast]] </small> }} De '''langsturtmies''' (''Aegithalos caudatus'') is in [[sjongfûgel]]tsje út de famylje fan 'e [[langsturtmiesfûgels]] (''Aegithalidae''). It fûgeltsje heart net ta de famylje fan 'e echte [[miezen]] (Paridae), mar foarmet in eigen famylje. == Beskriuwing == In folwoeksen langsturtmies is mei syn smelle sturt fan 6 oant 10 sm likernôch 13 oant 16 sm lang. De spanwiidte is 16 oant 19 sm, itjinge foar in sjongfûgel relatyf lyts is. Hy hat in rûn bealchje, in koarte snaffeltsje en lang slanke poatsjes. De donkere eachjes binne by guon omrâne mei in felkleurde eachring. De langsturtmies tanket syn pluzige oansjen oan 'e fearkes, dy't er meast opset hat. De fearren oan 'e boppekant binne swart en wyt en oan de ûnderkant wyt. In soad ûndersoarten hawwe boppedat rôze en/of grize tinten yn 'e fearren. Oer de hiele lingte fan 'e sturt rint in wite streep. Der binne in soad geografyske ferskillen yn it kleurepatroan en guon ûndersoarten lykas ''A. c. caudatus'' en ''A. c. japonicus'' hawwe in folslein wyt kopke, wylst oare soarten in grize tekening op 'e kop ha. Yn bygelyks Noard-Europa krije pearkes fan ferskillende ûndersoarten wer in mingd kleurd neiteam. Mantjes en wyfkes binne oan 'e kleuren net fan inoar te ûnderskieden. Jonge fûgels ferfearje foar de winter en krije dêrnei it folwoeksen oansjen. Langsturtmiezen binne sosjale fûgeltsjes en wurde faak yn groepkes sjoen. Bûten it brieden foarmje de langsturtmiezen groepkes fan trije oant sechtich fûgels. Yn 'e maaitiid sette de langsturtmiezen harren territoarium ôf om ynkringers út te sluten. == Iten == [[Ofbyld:Синиця довгохвоста з малюками.jpg|thumb|left|''Jonge langsturtmiezen dy't fuorre wurde.'']] De langsturtmies yt ynsekten, larven, ynsekteaaikes en oar lyts guod. It is in akrobatysk fûgeltsje en by it sykjen om iten hinget er faak ûndersteboppe oan tûkjes om by syn iten te kommen. Dêrby hinget er dan bytiden oan ien poat om mei it oare poatsje fierder rikke te kinnen. It is net bekend of de fûgeltjes ek iten bewarje. == Nêst == [[Ofbyld:Aegithalos caudatus MHNT.ZOO.2010.11.180.1.jpg|thumb|left|''Aaikes.'']] It nêst bestiet út in aaifoarmich baltsje mei in iepening oan 'e boppekant en wurdt fan fearkes en spinreach makke. De pearkes binne monogaam en wurde by it brieden faak holpen troch oare folwoeksen fûgels út de groep, dy't gjin eigen nêst ha of wêrfan it brieden op in mislearring útrûn. In briedende sturtmies moat syn sturt oer syn rêch lizze om op de acht oant tolve aaikes te sitten. De aiikes bine wyt of rôze mei reade flekjes en stipkes. == Taksonomy == Ynearsten waarden de langsturtmies en sibben yn it skaai ''Parus'' by de famylje miezen (''Paridae'') yndield. Yn bygelyks it bouwen fan it nêst en de iere ferfearring fan 'e jonge fûgels ferskille se lykwols fan 'e miezen. Ek út fylogenetyske stúdzjes die bliken dat it [[DNA]] genôch ferskilt om de langsturtmies ta in ôfsûnderlik skaai te rekkenjen: de langsturtmiezen (Aegithalidae). De langsturtmies is ek in sammelnamme fan ferskillende, dreech fan inoar te ûnderskieden ûndersoarten, dy't in komplekse groep foarmje. Yn Nederlân komt de ûndersoarte ''europaeus'' foar, in mingfoarm fan fûgels mei in grutte fariaasje yn 'e fearren. Fan wytkoppich (de saneamde wytkoppige langsturtmiezen) oant donkerkoppich (de fûgels dy't yn 'e regel yn 'e boekjes ôfbylden wurde). Dy sammelgroep komt yn it grutste diel fan Europa foar. Oare ûndersoarten dy't yn Europa libje binne de ''rosaseus'' yn [[Ingelân]], [[Ierlân]] en [[Skotlân]], de ''caudatus'' fan [[Skandinaavje]] oant noardlik [[Japan]], ''irbii'' út [[Spanje]] en ''taiti'' út [[Frankryk]]/[[Spanje]] (nei alle gedachten in oergongsfoarm tusken ''europaeus'' en ''irbii''), fierder komme yn [[Turkije]] en omkriten noch ''tephronotus'' en ''alpinus'' foar, wêrby benammen de earste nei alle gedachten wer in oergongsfoarm is lykas de major. De dizige ûndersoarten (nei alle gedachten ûnderdiel fan 'e ''europaeus'' groep); ''aremoricus'' fan Frankrijk, ''italiae'' út Itaalje, ''macedonicus'' fan 'e Balkan en de ''tauricus'' van 'e Krim falle allegear wat fariaasje oanbelanget goed yn 'e ''europaeus'' groep. == Fersprieding == [[Ofbyld:Schwanzmeise (Aegithalos caudatus) distribution map.png|thumb|left|''Kaart fersprieding ûndersoarten'']] De langsturtmies is in fûgeltsje dy't wennet yn 'e boskrike kriten fan Europa en Aazje. Hy is yn parken, plantsoen en tunen en oare plakken mei beammen en strûken te sjen. SOVON rûsd it tal pearkes yn Nederlân tusken de 20.000 en 25.000. Winterdeis binne der mear en dan kinne it oantal oant 100.000 groeie. De langsturtmies hat syn briedareaal sûnt de jierren 1970 troch de oanplant fan grien útwreide, mar dat kompinsearret net de stadige delgong fan de totale populaasje yn Nederlân, dy't fral op de hegere sângrûn plakfûn lykas [[Noard-Brabân]], [[Limburch (Nederlân)|Limburch]], it easten fan [[Utert (provinsje|Utert]] en [[Gelderlân]]. Ien fan 'e mooglike oarsaken fan dy delgong is it ferdwinen fan strûken yn plantsoenen en de moade om in soad stiennen yn tunen te lizzen. Yn Fryslân briedt de langsturtmies fral yn it easten fan 'e provinsje en yn [[Gaasterlân]]. Winterdeis komt it fûgeltsje yn it grutste part fan 'e provinsje foar. [[Ofbyld:Aegithalos caudatus vogelartinfo chris romeiks R7F2607.jpg|thumb|260px|''Aegithalos caudatus europaeus'']] [[Ofbyld:Raniuszek1a.jpg|thumb|260px|''Aegithalos caudatus caudatus'']] De soarte telt 17 ûndersoarten:<ref>{{en}}[https://www.worldbirdnames.org/new/ Gill, F, D Donsker & P Rasmussen (Eds). 2021. IOC World Bird List (v11.2).]</ref> * ''A. c. caudatus'': fan noardlik en eastlik Europa oant eastlik [[Sibearje]], [[Japan]] en [[Korea]]. * ''A. c. rosaceus'': de [[Grut Brittanje|Britske eilanden]]. * ''A. c. europaeus'': fan noardeastlik [[Frankryk]] en [[Dútslân]] oant noardlik [[Itaalje]] en [[Turkije]]. * ''A. c. aremoricus'': westlik Frankryk. * ''A. c. taiti'': fan súdwestlik en súdlik Frankryk oant sintraal [[Spanje]] en [[Portugal]]. * ''A. c. irbii'': súdlik [[Spanje]] en [[Portugal]] en [[Korsika]]. * ''A. c. italiae'': sintraal en súdlik Itaalje en súdwestlik [[Sloveenje]]. * ''A. c. siculus'': [[Sisylje]]. * ''A. c. macedonicus'': fan [[Albaanje]] en [[Grikelân]] oant [[Bulgarije]] en noardwestlik Turkije. * ''A. c. tephronotus'': fan eastlik Grikenlân oant sintraal Turkije, noardlik [[Irak]] en [[Syrje]]. * ''A. c. tauricus'': it [[Krim]]skiereilân. * ''A. c. major'': noardeastlik Turkije en de [[Kaukasus]]. * ''A. c. alpinus'': súdeastlik [[Azerbeidzjan]], noardlik [[Iran]] en súdwestlik [[Turkmenistan]]. * ''A. c. passekii'': súdeastlik Turkije en súdwestlik Iran. * ''A. c. trivirgatus'': sintraal Japan. * ''A. c. kiusiuensis'': súdlik Japan. * ''A. c. magnus'': sintraal en súdlik Korea, [[Tsushima (eilân)|Tsushima]]. {{Boarnen|boarnefernijing= * [https://stats.sovon.nl/stats/soort/14370 SOVON] * [https://www.vogelbescherming.nl/ontdek-vogels/kennis-over-vogels/vogelgids/vogel/staartmees Fûgelbeskerming Nederlân] Dizze side is alhiel of foar in part in oersetting fan de Nederlânsktalige Wikipedyside; sjoch foar de bewurkingsskiednis: [[:nl:Staartmees]] {{reflist}} ---- {{Commonscat|Aegithalos caudatus}} }} [[Kategory:Fûgelsoarte]] [[Kategory:Langsturtmies]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Abgaazje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Albaanje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Andorra]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Armeenje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Azerbeidzjan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Belgje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bosnje-Hertsegovina]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bulgarije]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Denemark]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Dútslân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Eastenryk]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Estlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Fatikaanstêd]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Finlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Frankryk]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Fryslân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Georgje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Gibraltar]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Grikelân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Guernsey]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Hongarije]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Ierlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Ingelân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Itaalje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Jeropeesk Ruslân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Jersey]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kazachstan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kosovo]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kroaasje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Letlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Lychtenstein]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Litouwen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Lúksemboarch (lân)]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Man]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Moldaavje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Monako]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Montenegro]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Nederlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Noard-Ierlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Noard-Masedoanje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Noarwegen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Oekraïne]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Poalen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Portegal]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Roemeenje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn San Marino]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Servje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sibearje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Skotlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sloveenje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Slowakije]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Spanje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Osseesje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sweden]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Switserlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Syprus]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tsjechje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Turkije]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Wales]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Wyt-Ruslân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Irak]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Iran]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Japan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Mongoalje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Noard-Koreä]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sina]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Koreä]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Syrje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Turkmenistan]] 4aj2yon2rlphk5vai9c5b4ug2pdiufz 0 171552 1235913 1203194 2026-07-21T22:59:17Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN-skema 1235913 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme = |Ofbyld = [[File:Wood ducks (32824040474).jpg|260px]]<br><small>''Jerk (eftergrûn) en sijke (foargrûn)''</small>. |lûd = [[File:Aix sponsa - Wood Duck - XC63109.ogg|260px]] |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift = [[goeseftigen]] (''Anseriformes'') |Famylje = [[einfûgels]] (''Anatidae'') |Skaai = [[boskeinen]] (''Aix'') |Wittenskiplike namme= Aix sponsa |Beskriuwer, jier = [[Linnaeus]], 1758 |IUCN-status = [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] ---- |lânkaart =[[File:Aix sponsa dis1.PNG|center|260px]]<small>{{Color box|#00FF00}} [[simmerfûgel]] <br>{{Color box|#008000}} [[stânfûgel]]<br>{{Color box|#0080FF}} [[wintergast]]</small> }} [[File:Wood duck (Aix sponsa).ogv|thumb|Karolina-ein]] De '''Karolina-ein''' (''Aix sponsa'') is in fûgel út de famylje fan 'e [[einfûgels]] (''Anatidae''). De wittenskiplike namme fan 'e soarte waard yn 1758 troch [[Carolus Linnaeus]] publisearre. == Beskriuwing == In folwoeksen Karolina-ein hat in 47 oant 54 sm lang bealchje en in spanwiidte tusken 66 en 73 sm. It gewicht fan 'e ein leit tusken 454 en 862 gram. It folwoeksen jerkje hat tige moaie, kleurryk irisearjende fearren en reade eagen, mei in opfallende wite gloed lâns de nekke. It wyfke is minder kleurryk, hat in wite eachring en in wyteftige kiel. Beide folwoeksen fûgels hawwe in túf. It ''speculum'' is irisearjend blaugrien mei swarte en wite rânen oan 'e ûnderkant fan 'e fearren. == Nêst == [[Ofbyld:Wood duck Nestbox2.jpg|thumb|left|''Nêstkasten foar de Karolina-ein'']] In nêst bestiet út ljochtbune aaien yn in beamholte by it wetter. Fakentiden wurde ferlitten [[Spjochten|spjochte]]nêsten brûkt of nêstkasten op goede hichte. It komt foar dat [[Griis iikhoarntsje|grize iikhoarntsjes]] de nestkasten brûke', dy't eins foar de Karolina-einen ornearre wiene. Oars as de measte oare einen hawwe Karolina-einen skerpe klaukes om yn beammen sitte te kinnen en kin er yn súdlike kontrijen twa kear yn ien seizoen briede. As nêstkasten te tich byinoar set wurde kinne de sijkes harren aaien yn it nêst fan 'e buorlju lizze, sadat dêr wol oant tritich aaien yn lizze mei as gefolch in mislearre ynkubaasje. Dat gedrach stiet bekend as [[briedparasitisme]]. De sân oant achttjin aaien wurde yn likernôch 30 dagen útbret en in dei letter ferlitte de einepiken it nêst. De eintsjes kinne dan al swimme en harren eigen iten fine. Karolina-einen nestelje leafst boppe it wetter, sadat de einepiken sêft delkomme. Sa'n sechtich dagen letter kinne se fleane.   == Iten == De Karolina-ein yt ikels, beien, sied, planten en ynsekten. == Fersprieding == De ein is lânseigen yn gebieten mei sompen, rivieren of markes yn it grutste diel fan 'e eastlike helte fan de [[Feriene Steaten]] en op guon plakken oer de grins fan [[Kanada]]. Yn it súdlike diel dêrfan, in stripe lân oan de westlike kust fan de Feriene Steaten en it easten fan [[Kuba]] is de ein in [[stânfûgel]]. Oerwinteringsgebieten lizze oant yn it noarden fan [[Meksiko]]. Troch jacht fanwegen it fleis en de moaie fearren wie de Karolina-ein oan it begjin fan 'e 20e iuw in seldsume fûgel woarn. Nei de ynfiering fan beskermende maatregels begûn de populaasje nei de jierren 1920 wer te groeien. It oanbringen fan nêstkasten holp de ein fierder mei it werstel fan de populaasje. Ek de groeiende populaasje fan de [[Kanadeeske bever|bever]] yn Noard-Amerika (''Castor canadensis'') yn it ferspriedingsgebiet fan 'e Karolina-ein, droech by oan it werstel fan 'e Karolina-ein, om't bevers meihelpe om in goed leefgebiet foar de fûgel te kreëarjen. Mei't de fûgel in Europa in sierwetterfûgel is en der guon wisten út te piken, is de Karolina-ein ek yn dielen fan Europa in lokale briedfûgel. == Ofbylden == <gallery mode="packed" heights="150" style="font-size:85%"> Wood Duck (Aix sponsa), Parc du Rouge-Cloître, Brussels.jpg|''Jerkje'' Female Wood Duck (Aix sponsa), Parc du Rouge-Cloître, Brussels.jpg|''Sijke'' Wood duck female with ducklings (73499).jpg|''Wyfke mei einepiken'' </gallery> {{Boarnen|boarnefernijing= * [https://stats.sovon.nl/stats/soort/1770 SOVON] * [https://www.vogelbescherming.nl/ontdek-vogels/kennis-over-vogels/vogelgids/vogel/mandarijneend Fûgelbeskerming Nederlân] * [https://www.allaboutbirds.org/guide/Wood_Duck/overview All about birds] Dizze side is alhiel of foar in part in oersetting fan de Nederlânsktalige Wikipedyside; sjoch foar de bewurkingsskiednis: [[:en:WoodDuck]] {{reflist}} ---- {{Commonscat|Aix sponsa}} }} [[Kategory:Fûgelsoarte]] [[Kategory:Boskein]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kanada]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Meksiko]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Feriene Steaten]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kuba]] [[Kategory:Eksoat yn Ingelân]] [[Kategory:Eksoat yn Skotlân]] [[Kategory:Eksoat yn Wales]] 1i9cno5dnw7kzlhtgpazrqqc3gt2qry 0 171623 1235915 1171903 2026-07-21T23:00:06Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN-skema 1235915 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme = kasarka |Ofbyld = [[Ofbyld:Огарь, Ботанический сад.jpg|250px]]<br><small>''Jerke''<br>[[Ofbyld:Ruddy Shelduck (19995776846).jpg|250px]]<br>''Sijke''</small> |lûd = [[File:Artis, casarca - SoundCloud - Beeld en Geluid.ogg|250px]] |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift = [[goeseftigen]] (''Anseriformes'') |Famylje = [[einfûgels]] (''Anatidae'') |Skaai = [[bercheinen]] (''Tadorna'') |Wittenskiplike namme= Tadorna Ferruginea |Beskriuwer, jier= ([[Peter Simon Pallas|Pallas]], 1764) |IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] ---- |lânkaart=[[Ofbyld:TadornaFerrugineaIUCN.png|center|250px]]<small>{{Color box|#008000}} [[stânfûgel]] <br>{{Color box|#00FF00}} [[simmerfûgel]]<br>{{Color box|#007FFF}} [[wintergast]]</small> }} De '''kasarka''' (''Tadorna ferruginea'') is in oranjebrune [[Einfûgels|einfûgel]]. De fûgel komt briedt yn it noardeasten fan [[Afrika]], Súdeast-[[Europa]], Sintraal [[Aazje]] en Súdwest-[[Sina]] en oerwinteret yn [[Yndia]] en Súdeast-Aazje. == Beskriuwing == De fûgel hat in lingte fan 58 oant 70 sm en in spanwiidte fan 110 oant 135 sm. De kasarka is grutter as in ein en lytser as de measte guozzesoarten. De kasarka liket wat grutte oanbelanget in soad op 'e [[berchein]], dy't feitlik gjin echte ein mar in healgoes is. It fearrekleed fan 'e jerke en it sijke is by beide helder oranjebrûn. It kopke fan it sijke is wat ljochter, mear kanielkleurich. De jerke hat simmerdeis boppedat in swarte halsring. De snaffel is swart de poaten binne swarteftich. De eagen fan 'e kasarka binne donkerbrún. == Iten == Kasarka's ite fral planten en gerskje op fjild en greidelân, dat somtiden hiel fier fan it wetter ôf leit. Yn ûndjip wetter itw se ek wetterplanten. Dêrnjonken ite kasarka's lytse skaaldieren, wjirms en ynsekten en somtidens sels fiskjes of amfibiën. == Nêst == [[Ofbyld:Tadorna ferruginea MHNT.ZOO.2010.11.21.1.jpg|thumb|left|''Aaien.'']] [[Ofbyld:Tadorne de Casarca. - Flickr - Ferdinand23.jpg|thumb|left|''Pearke kasarka's mei piken.'']] De kasarka is in monogame ein. Yn it twadde jier wurde pearkes foarme. Se brieden yn steppegebieten, oan 'e iggen fan marren, sâlte sompen en rivieren, somtiden ek yn hoalen op keale berchhellingen fier fan it wetter. It nêst kin ek yn holle beammen of yn begroeiïng tichteby wetter lizze. Ek nêstkasten foar rôffûgels wurde troch de kasarka brûkt om te brieden. Der wurde 6 oant 12 aaien lein en nei likernôch 29 dagen útbret. Jonge fûgels lykje in soad op it folwoeksen sijke, mar hawwe fakentiden in grize foarfleugel yn stee fan in witenien. == Fersprieding == De fûgel komt oarspronklik yn Súdeast-Europa om de [[Swarte See]] hinne foar oant Midden-Aazje en Noardwest-Afrika en gebieten oan 'e [[Nyl]] oant yn [[Etioopje]]. Yn Europa binne wylde populaasjes, mar dat giet yn 'e regel om fûgels dy't út finzenskip ôfkomstich binne. Sa is de kasarka ek yn Nederlân al in skoft in briedfûgel, mar it tal briedpearkes is mar lyts. Winterdeis wiene der wat mear, mar it bleaune lytse oantallen. Sûnt de jierren 1990 is der yn Nederlân simmerdeis in taname fan 'e ferfearrende kasarka's. Ynearsten fral yn 'e Iemmar en letter ek by De Kreupel, de Ventjagersplaten en yn 'e [[Lauwersmar]]. It oantal groeide yn 'e simmer fan 2018 nei goed 2000 kasarka's. De fûgels komme healwei juny en binne tsjin it ein fan augustus wer fuort. [[Ofbyld:Brahminy Duck 02.JPG|thumb|left|''Einepiken.'']] Ut ûndersyk hat blieken dien dat de measte fûgels út Nederlân dan nei Súd-Dútslân en fral [[Switserlân]] fleane om dêr te oerwinterjen.<ref>[https://www.vogelbescherming.nl/actueel/bericht/de-casarcas-van-het-eemmeer-mysterie-ontrafeld Fûgelbeskerming: ''De casarca’s van het Eemmeer: mysterie ontrafeld'' 27 juny 2020]</ref> De fûgel wurdt yn West-Europa as [[eksoat]] beskôge om 't de measte kasarka's út finzenskip ôfkomstich binne of dêr neiteam fan is. Yn Switserlân is de fûgel yntusken aardich ynboargere, itjinge net sûnder problemen is foar de ynhiemske fûgels. Yn 'e briedtiid is de kasarka nammentlik tige agressyf en dan ferdriuwt er alle oare einen út syn territoarium. Yn guon kantons wurdt der dan ek op de fûgel jage of wurde de aaien trochprikt.<ref>[https://www.vogelwarte.ch/en/birds-of-switzerland/ruddy-shelduck/ Fûgelwacht Switserlân, oproppen 6 desimber 2023]</ref> Yn 2015 waard de hiele populaasje yn 'e wrâld op sa'n 170.000 oant 220.000 fûgels rûsd. Of it goed of net goed giet mei de fûgel is net bekend. Yn it súdeasten fan Europa foarmet de jacht in bedriging foar de fûgel. Dêrnjonken kinne lânboukundige feroarings of de taname fan de ynfloed fan minsken op it leefgebiet syn biotoop ferniele. De fûgel hat lykwols in grut leefgebiet en der is gjin sprake fan in fluch tebekrinnen fan de soarte. Dêrom stiet de fûgel net op de Reade Lust fan 'e IUCN. Kasarka's wurde faak tegearre mei [[Nylgoes|Nylguozzen]] sjoen. {{boarnen|boarnefernijing= Dizze side is alhiel of foar in part in oersetting fan de Dútsktalige Wikipedyside; sjoch foar de bewurkingsskiednis: [[:de:Halsbandgans]] * [https://stats.sovon.nl/stats/soort/1710 SOVON] * [https://www.vogelbescherming.nl/ontdek-vogels/kennis-over-vogels/vogelgids/vogel/casarca Fûgelbeskerming] {{reflist}} ---- {{CommonsBalke|Tadorna ferruginea|''Kasarka''}} }} [[Kategory:Fûgelsoarte]] [[Kategory:Berchein]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Abgaazje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Armeenje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Azerbeidzjan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bulgarije]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Georgje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Grikelân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Jeropeesk Ruslân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Moldaavje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Oekraïne]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Roemeenje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Syprus]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Osseesje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Turkije]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Afganistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bangladesj]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Birma]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bûtan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Fjetnam]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Yndia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Irak]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Iran]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Israel]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kazachstan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kirgyzje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Koeweit]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Laos]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Libanon]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Mongoalje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Nepal]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Oezbekistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Pakistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Palestina]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Saûdy-Araabje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sibearje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sina]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Syrje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tailân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tadzjikistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Turkmenistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Algerije]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Egypte]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Etioopje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Kanaryske Eilannen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Marokko]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sûdan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tuneezje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Westlike Sahara]] [[Kategory:Eksoat yn Nederlân]] [[Kategory:Eksoat yn Dútslân]] [[Kategory:Eksoat yn Switserlân]] o33eas9g0324ax6lalsvljzg9g2hqjj 0 171624 1235873 1171904 2026-07-21T22:27:52Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN-skema 1235873 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme = Kaapske kasarka |Ofbyld = [[Ofbyld:Tadorna cana - 01.jpg|250px]]<br>''Jerk''</small><br>[[Ofbyld:Cape Shelduck RWD.jpg|250px]]<br>''Sijke''</small> |lûd = |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift = [[goeseftigen]] (''Anseriformes'') |Famylje = [[einfûgels]] (''Anatidae'') |Skaai = [[bercheinen]] (''Tadorna'') |Wittenskiplike namme= Tadorna cana |Beskriuwer, jier= ([[Johann Friedrich Gmelin|Gmelin]], 1789) |IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] ---- |lânkaart= }} De '''kaapske kasarka''' of '''griiskopkasarka''' (''Tadorna cana''; [[Afrikaansk]]: ''kopereend'') is in algemien foarkommende [[stânfûgel]] yn [[Súd-Afrika]] en [[Namybje]]. De fûgel is endemysk yn it gebiet. == Beskriuwing == De kaapske kasarka is in grutte fûgel en in folwoeksen eksimplaar hat in trochsnit lingte fan 64 sm. De ein hat in soad fan in gewoane [[kasarka]], is koperkleurich (dêrfandinne ek de Afrikaanske namme ''kopereend'') en hat in swarte snaffel en swarte poatsjes. Tusken mantsjes en wyfkes is net in soad ferskil. Jerken binne grutter as sijkes en de jerk hat in grize kop en it sijke in wyt en grize kop (de [[Dútslân|Dútske]] namme ''Graukopfkasarka'' ferwiist nei dy grize kop). == Nêst == [[Ofbyld:Tadorna cana MHNT.ZOO.2010.11.21.2.jpg|thumb|left|''Aaien'']] De fûgels begjinne ôfhinklik fan de reintiid en it oanbod fan iten te brieden. Sy hawwe dan in grut territoarium en ferdigenje dat fûl. Der wurde 10 oant 14 aaien yn holtes lein. Sokke holtes binne faak troch ierdbargen makke. Hiel faak lizze de nêsten in ein fan it wetter. Nei 30 dagen komme de aaien út. Jonge fûgels binne yn it twadde jier geslachtsryp . Nei't de jongen grutbrocht binne foarmje kaapske kasarka groepen. == Fersprieding == De kaapske kasarka briedt yn súdlik Afrika, mar de sintra fan syn leefgebiet binne Súd-Afrika en Namybje. As it winter wurdt yn Súd-Afrika lûkt in grut part fan de populaasje yn noardeastlike rjochting om dêr te ferfearjen. Likernôch 75% fan de hiele populaasje komt yn dy tiid op in pear marren en rivieren tegearre. It tal fûgels fan 'e soarte wurdt op likernôch 42.000 eksimplaren rûsd. De kaapske kasarka libbet op grutte marren en rivieren. Se profitearje ek fan de foar it boerelân oanleine opslachmarren. == Europa == Oant 1940 waarden kaapske kasarka's selden troch dieretunen ymportearre. De fûgels yn Europa stamme foar it measte út de ymport fan 'e jierren 1960. De kaapske kasarka's binne ynfâldich te hâlden en wurde as de sterkste fan 'e ''Tadorna'' beskôge. Se binne lykwols tige agressyf, sadat se meast yn yndividuele ûnderkommens holden wurde. {{boarnen|boarnefernijing= Dizze side is alhiel of foar in part in oersetting fan de Dútsktalige Wikipedyside; sjoch foar de bewurkingsskiednis: [[:de:Halsbandgans]] * [https://harteman.nl/tadornacana SOVON] * [https://ebird.org/species/soashe1 eBird] * [https://www.vogelatlas.nl/atlas/soorten/soort/1715 Fûgelatlas] {{reflist}} ---- {{CommonsBalke|Tadorna cana|''Kaapske kasarka''}} }} [[Kategory:Fûgelsoarte]] [[Kategory:Berchein]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Botswana]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Namybje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Afrika]] csmltnm23hjih7t75jz10tcpi67rais 0 171988 1235714 1194115 2026-07-20T18:51:28Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN-skema 1235714 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme = Ibearyske griene spjocht |Ofbyld = [[Ofbyld:Picus sharpei 5740991.jpg|250px]] <br><small>mantsje (rjochts) en (wyfke lofts)</small> |lûd = |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift = [[spjochteftigen]] (''Piciformes'') |Famylje = [[spjochten]] (''Picidae'') |Skaai = [[griene spjochten]] (''Picus'') |Wittenskiplike namme= Picus sharpei |Beskriuwer, jier= [[Howard Saunders|Saunders]], 1872 |IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] ---- |lânkaart=[[Ofbyld:Picus sharpei. Distribucion.png|center|250px]] }} De '''Ibearyske griene spjocht''' (''Picus sharpei'') is in fûgel út it skaai ''Picus'' fan 'e famylje fan 'e [[spjochten]] (''Picidae''). De fûgel is endemysk op it [[Ibearysk skiereilân]] en waard eartiids as in ûndersoarte fan 'e [[griene spjocht|Europeeske griene spjocht]] beskôge, mar ferskilt dêrfan troch folle minder swart en in griiseftige ring ynstee fan in swarte ring om it each. De Ibearyske griene spjocht waard yn 1872 troch [[Howard Saunders]] beskreaun en krige de binominale namme ''Gecinus sharpei''. Hy keas foar dy namme om syn freon te earen, de [[Ingelân|Ingelske]] [[soölooch]] [[Richard Bowdler Sharpe]], dy't neffens him de earste wie dy't de fûgel fan 'e Europeeske griene spjocht (Picus viridis) en de [[Levaillantspjocht]] (''Picus vaillantii'') ûnderskiede. == Taksonomy == De Ibearyske spjocht waard ornaris as in ûndersoarte fan 'e Europeeske griene spjocht beskôge, mar út twa aparte ûndersiken út 2011 hat bliken dien dat der dúdlike ferskillen binne yn it [[mitogondriaal DNA]] en it [[nukleêr DNA]] tusken de twa populaasjes. Op basis dêrfan wurdt de Ibearyske griene spjocht hjoed-de-dei as in aparte soarte beskôge. De Ibearyske griene spjocht is monotypysk: der binne gjin ûndersoarten erkend. Birdlife rûsd de populaasje op 488000-938000 fûgels. De soarte nimt yn tal ôf, mar wurdt net as in bedrige soarte kategorisearre.<ref>[https://www.iucnredlist.org/species/22725015/183577281 Birdlife, oproppen 22 desimber 2023]</ref> <gallery class= widths="175px" heights="175px"> Ofbyld:Picus viridis sharpei 095.jpg|''Mantsje'' Ofbyld:Picus viridis sharpei 080.jpg|''Wyfke'' </gallery> {{boarnen|boarnefernijing= Dizze side is foar in part in oersetting fan de Ingelsktalige Wikipedyside; sjoch foar de bewurkingsskiednis [[:en:Iberian green woodpecker]] (ferzje 22 desimber 2023) {{reflist}} ---- {{Commonscat|Picus sharpei|Ibearyske griene spjocht}} }} [[Kategory:Fûgelsoarte]] [[Kategory:Griene spjocht]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Frankryk]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Spanje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Andorra]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Portegal]] ros6356s01ybhj8afingnivfuo6q7ab 0 172080 1235927 1172571 2026-07-21T23:10:31Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN-skema 1235927 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme= Keizerspjocht |Ofbyld=[[Ofbyld:Kaiserspecht fg02.jpg|250px]]<br>Mantsje en wyfke fan 'e keizerspjocht yn it [[Museum fan Wiesbaden]]. |lûd= |Ryk= [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse= [[fûgels]] (''Aves'') |Skift= [[spjochteftigen]] (''Piciformes'') |Famylje= [[spjochten]] (''Picidae'') |Skaai= [[ivoarsnaffelspjochten]] <br>&nbsp;&nbsp;&nbsp;(''Campephilus'') |Wittenskiplike namme= Campephilus imperialis |Beskriuwer, jier= [[John Gould|Gould]], 1832 |IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-CR.png|250px]]<br>nei alle gedachten al '''útstoarn''' ---- |lânkaart=[[Ofbyld:Campephilus imperialis map.svg|center|250px]] <center>Oarspronklike ferspriedingsgebiet fan 'e keizerspjocht</center> }} De '''keizerspjocht''' (''Campephilus imperialis'') is in fûgel út de famylje fan 'e [[spjochten]] (''Picidae''). De fûgel waard yn 1832 troch [[John Gould]] beskreaun en wie endemysk yn [[Meksiko]].<ref>[https://recentlyextinctspecies.com/piciformes-barbets-jacamars-puffbirds-toucans-woodpeckers/campephilus-imperialis Database útstoarne bisten]</ref> De lêste betroubere waarnimming is út 1956 en se binne bang dat de fûgel útstoarn is, al neamd de [[IUCN]] de status krityk. == Beskriuwing == [[Ofbyld:Campephilus imperialisCZ015P03CA1.jpg|thumb|left|170px|''Lithograaf út 1898''<br> John Livsey Ridgway (1859–1947)]] De keizerspjocht wie in swart mei wite fûgel fan 50 oant 60 sm lang. Fan boppe wie de spjocht swart mei grutte wite flekken op 'e wjukken en in pear wite streken oer it swart op 'e rêch, as droech er galgen. De snaffel fan 'e fûgel wie ivoarkleurich en it mantsje hie in reade toefe en it wyfke in swarte. Jonge fûgels wiene bruner. It wie de grutste spjochtesoarte yn 'e krite. == Fersprieding == De keizerspjocht wie endemysk yn Meksiko en hie populaasjes yn 'e [[Westlike Sierre Madre]] yn 'e dielsteaten Sonora, Chihuahua, Durango, Nayarit, Zacatecas (faaks), Jalisco en Michoacán de Ocampo. It leefgebiet fan 'e spjocht bestie út heal iepen, natuerlik nudlebosk op heechflakten, yn 'e regel tusken de 1900 en 3000 m boppe seenivo. Dêrby wie it wichtich dat de bosken ryk wiene oan âlde beammen en beamstronken. In pearke keizerspjochten hie in grut territoarium fan 26 km². It wie yn it biotoop net in seldsume fûgel, al sil de populaasje nei alle gedachten nea grutter west ha as 8000 eksimplaren. == Status == De lêste befêstige waarnimming datearret fan 1956. Dêrnei wiene der út en troch meldingen fan waarnommen keizerspjochten, mar de dêrop folgjende wittenskiplike ynventarisaasjes yn it noch beskikbere biotoop leveren fierder gjin oertsjûgend bewiis op dat de fûgel noch bestie. It geskikte leefgebiet waard troch de eksploitaasje fan it nudlebosk lytser, dat boppedat makliker tagonklik waard foar jagers. Dy skeaten de keizerspjochten foar de fearren en snaffels ôf, dy't as fersiering tsjinnen. Om 't it noch net 100% wis is dat de fûgel útstoarn is, wurdt de status fan 'e keizerspjocht troch de IUCN op 'e Reade list krityk neamd. == Keppeling om utens == * [https://www.youtube.com/watch?v=ZLdTC0svLns&t=28s De iennige filmbylden fan 'e keizerspjocht op Youtube] {{boarnen|boarnefernijing= Dizze side is alhiel of foar in part in oersetting fan de Nederlânsktalige Wikipedyside [[:nl:Keizerspecht]] (ferzje fan 29 desimber 2023) * [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/22681417 ICUN] {{reflist}} ---- {{Commonscat|Campephilus imperialis|Keizerspjocht}} }} [[Kategory:Fûgelsoarte]] [[Kategory:Ivoarsnaffelspjocht]] [[Kategory:Bedrige fûgel]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Meksiko]] 4cyuo1h07f651hcos7ekx2pqi5k1ili 0 172211 1235914 1177106 2026-07-21T22:59:40Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN-skema 1235914 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme= Karrekyt |Ofbyld= [[Ofbyld:2016.07.13.-01-Westensee Felde--Teichrohrsaenger.jpg|250px]] |lûd=[[Ofbyld:Acrocephalus scirpaceus 1.ogg|250px]] |Ryk= [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse= [[fûgels]] (''Aves'') |Skift= [[moskeftigen]] (''Passeriformes'') |Famylje= [[reidsjongerfûgels]] (''Acrocephalidae'') |Skaai= [[reidsjongers]] (Acrocephalus) |Wittenskiplike namme= Acrocephalus scirpaceus |Beskriuwer, jier= [[Johann Hermann|Hermann]], 1804 |IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] ---- |lânkaart=[[Ofbyld:AcrocephalusScirpaceusIUCN.svg|center|250px]] <small>{{Color box|#00FF00}} [[simmerfûgel]] <br>{{Color box|#00FFFF}} [[trochtrekker]]<br>{{Color box|#007FFF}} [[wintergast]]<br>{{Color box|#008000}} [[stânfûgel]] }} De '''karrekyt''' (''Acrocephalus scirpaceus'') is in [[sjongfûgel]] út de famylje fan 'e [[reidsjongerfûgels]] (''Acrocephalidae''). De karrekyt hat in soad fan it [[wylgesyske]]. == Beskriuwing == De karrekyt is mar 13 sm lang en hat foar it measte in brún fearrekleed fan ljochte tinten oan 'e ûnderkant en wat donkerder tinten oan 'e boppekant. De wjukken hawwe in ljochte, readbrune tint. Der is yn 'e soarte gjin [[seksuele dimorfy]]. == Iten == It ferskaat oan iten is grut en bestiet út ynsekten, larven en oare [[Wringeleazen|wringeleaze]] dierkes. In lytser diel bestiet út siedsjes en plantedielen. == Nêst == [[Ofbyld:Reed warbler cuckoo.jpg|thumb|left|''Karrekyt dy in koekoekjong fuorret''.]] It nêst fan 'e karrekyt is in keunstich flochten kuorke fan planten tusken it reid. Om't oan 'e planten modder sit dy't stadich opdrûget, wurket dat as in soarte fan semint, sadat it nêst goed oant it reid ferankere is. De râne wurdt yn 'e regel mei spinreach beklaaid en ek brûkt de karrekyt reidplommen foar de ôfwurking fan it nêst. Yn tsien oant tolve dagen briedt de karrekyt trije oant fiif aaikes út. De jongen wurde troch beide âlden fuorre en nei 10 oant 14 dagen rêde se harren sels. De karrekyt is faak slachtoffer fan 'e [[koekoek]], dy't syn aai yn it nêst fan 'e karrekyt leit, sadat de karrekyt syn eigen jongen ferliest. De karrekyt bringt de jonge koekoek grut lykas as it syn eigen is. == Fersprieding en leefgebiet == Yn 'e simmer komt de karrekyt útsein yn [[Ierlân]] en it noarden fan [[Skandinaavje]] fierder hast yn hiel Europa foar. De fûgel libbet yn reidsompen. Wat mear reid, wat mear karrekiten en by in grut areaal sitte se ek yn koloanjes.<ref>[https://www.naturetoday.com/intl/nl/nature-reports/message/?msg=30846 Nature Today, oproppen 4 jannewaris 2024]</ref> Grutte konsintraasjes fan 'e fûgel binne yn Fryslân yn 'e [[Lauwersmar]], de [[Alde Feanen]] en de [[Makkumerwaarden]]. Yn 'e winter sitte de measte Nederlânske karrekiten yn 'e [[mangrove]]bosken fan 'e West-Afrikaanske kunst, fan [[Senegal]] oant [[Guinee-Bissau]]. Fan in relaasje mei de delslach yn 'e [[Sahel]] lykas by de [[reidsjonger]] is gjin sprake.<ref>[https://stats.sovon.nl/stats/soort/12510 SOVON, oproppen 4 jannewaris 2024]</ref> Der binne tsien ûndersoarten fan 'e fûgel: * ''A. s. scirpaceus'': fan Europa oant yn 't west fan [[Ruslân]], [[Oekraïne]] en it west fan [[Turkije]], noardwestlik [[Afrika]]. * ''A. s. fuscus'': fan [[Egypte]] oer it [[Midden-Easten]] oant súdeastlik Europeesk Ruslân, eastlik [[Kazachstan]] en [[Iran]]. * ''A. s. avicenniae'': de kust fan 'e [[Reade See]]. * ''A. s. ammon'': oases yn 'e grinskrite fan [[Lybje]] en Egypte. * ''A. s. ambiguus'': it [[Ibearysk skiereilân]] en noardwestlik Afrika. * ''A. s. minor'': yn 'e Sahelgurdle fan [[Senegal]] oant it wêst fan [[Sûdan]]. * ''A. s. suahelicus'': fan eastlik [[Tanzania]] oant eastlik [[Mozambyk]] en eastlik [[Súd-Afrika]]. * ''A. s. hallae'': fan súdwestlik [[Angoala]] oant súdwestlik [[Sambia]] en súdlik nei westlik Súd-Afrika. * ''A. s. baeticatus'': fan noardlik [[Botswana]] en [[Simbabwe]] oant it suden fan Súd-Afrika. * ''A. s. cinnamomeus'': it west fan [[Etioopje]] en Súd-[[Somaalje]] súdlik troch Súd-[[Sûdan]], [[Oeganda]], [[Kenia]], [[Sambia]] en [[Mozambyk]]. Fierder hjir en dêr yn it west fan Afrika fan [[Kameroen]] nei (mooglik) [[Niger]] en [[Maly]]. == Status == [[Ofbyld:Reed Warbler Nest 11-06-10 (4691992704).jpg|thumb|260px|''Nest mei jonge karrekiten'']] De karrekyt komt algemien as briedfûgel foar yn it reid oan wetter. In reidfjild hoecht net grut te wêzen en de fûgel is al gau tefreden mei in pear kant meter oan reid. Dêrfandinne komt de fûgel op in soad plakken foar en ek yn fivers en wetterpartijen mei wat reid yn stêden. Sûnt 1960 binne de oantallen tanommen, mar nei 1990 is der gjin grutte feroaring mear. Neffens SOVON wiene der yn Nederlân yn 2018-2020 neffens rûzing 160.000-280.000 briedpearkes fan 'e fûgel, yn Fryslân wurdt it tal op 19.040-33.320 rûsd, dat is sa'n 12% fan it Nederlânske totaal.<ref>[https://stats.sovon.nl/stats/soort/12510/?prov=FR SOVON, oproppen 4 jannewaris 2024]</ref> {{boarnen|boarnefernijing= Dizze side is alhiel of foar in part in oersetting fan de Nederlânsktalige Wikipedyside [[:nl:Keizerspecht]] (ferzje fan 29 desimber 2023) * [https://stats.sovon.nl/stats/soort/12530 Sovon] * [https://ebird.org/species/eurwar1#:~:text=Rather%20plain%20medium%2Dsized%20warbler,to%20adjacent%20scrub%20and%20thickets. e Bird] * [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/common-reed-warbler-acrocephalus-scirpaceus IUCN] {{reflist}} ---- {{Commonscat|Acrocephalus scirpaceus|karrekyt}} }} [[Kategory:Fûgelsoarte]] [[Kategory:Reidsjonger]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Abgaazje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Albaanje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Andorra]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Armeenje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Azerbeidzjan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Belgje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bosnje-Hertsegovina]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bulgarije]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Denemark]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Dútslân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Eastenryk]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Estlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Fatikaanstêd]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Finlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Frankryk]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Fryslân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Georgje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Gibraltar]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Grikelân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Guernsey]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Hongarije]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Ierlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Ingelân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Itaalje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Jeropeesk Ruslân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Jersey]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kazachstan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kosovo]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kroaasje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Letlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Lychtenstein]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Litouwen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Lúksemboarch (lân)]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Malta]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Man]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Moldaavje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Monako]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Montenegro]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Nederlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Noard-Ierlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Noard-Masedoanje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Noarwegen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Oekraïne]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Poalen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Portegal]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Roemeenje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn San Marino]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Servje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sibearje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Skotlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sloveenje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Slowakije]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Spanje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Osseesje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sweden]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Switserlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Syprus]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tsjechje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Turkije]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Wales]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Wyt-Ruslân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Afganistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bachrein]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Feriene Arabyske Emiraten]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Irak]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Iran]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Israel]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Jemen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Jordaanje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Katar]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kirgyzje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Koeweit]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Libanon]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Mongoalje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Oezbekistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Oman]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Pakistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Palestina]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Saûdy-Araabje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sina]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Syrje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tadzjikistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Turkmenistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Algerije]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Angoala]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Benyn]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Boerkina Faso]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Boerûndy]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Botswana]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Dzjibûty]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Egypte]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Ekwatoriaal-Guinee]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Eritreä]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Etioopje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Gabon]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Gambia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Gana]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Guinee]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Guinee-Bissau]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Ivoarkust]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kameroen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kenia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kongo (Demokratyske Republyk)]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kongo (Republyk)]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Lesoto]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Libearia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Lybje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Malawy]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Maly]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Marokko]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Mauretaanje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Mozambyk]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Namybje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Nigearia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Niger]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Rûanda]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sambia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sao Tomee en Prinsipe]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Senegal]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sierra Leöane]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Simbabwe]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Sintraal-Afrikaanske Republyk]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Somaalje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Afrika]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sûdan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Sûdan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Swazylân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tanzania]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Togo]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tsjaad]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tuneezje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Uganda]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Westlike Sahara]] qo5z08xn5s1pa45fwphmt8fq67me5ce 0 173234 1235732 1212776 2026-07-20T19:14:07Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN-skema 1235732 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme = |Ofbyld = [[Ofbyld:Cotton Pygmy-Goose by Tisha Mukherjee 12.jpg|260px]]<br><small>''Jerkje en wyfke.'' |lûd = [[Ofbyld:Cotton Pygmy-Goose (Nettapus coromandelianus) from Pullazhi ML151614891.mp3|260px]] |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift = [[goeseftigen]] (''Anseriformes'') |Famylje = [[einfûgels]] (''Anatidae'') |Skaai = [[dwercheinen]] (''Nettapus'') |Wittenskiplike namme= Nettapus coromandelianus |Beskriuwer, jier = [[Johann Friedrich Gmelin|Gmelin]], 1789 |IUCN-status = [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] ---- |lânkaart =[[Ofbyld:Nettapus map.svg|center|260px]]<small>'' {{Color box|#008000}} Nettapus coromandelianus''<br>{{Color box|#008080}} ''N. c. albipennis''</small> }} [[File:Cotton Pygmy-Goose.ogv|thumb|Yndyske dwerchein]] De '''Yndyske dwerchein''' of de '''Koromandelein''' (''Nettapus coromandelianus'') is in lyts eintsje dat yn it suden en súdeasten fan [[Aazje]] oan yn it noardeasten fan [[Austraalje]] ([[Queensland]]) libbet. Se hearre ta de lytste wetterfûgels fan 'e wrâld en wurde oantroffen op bygelyks marren mei in soad begroeiing. Meastentiids wurde se sjoen yn pearkes en ek yn gruttere groepen bliuwe se by inoar. Se hawwe harren nêst yn beammen yn 'e buert fan wetter. De briedttiid falt yn it reinseizoen. == Beskriuwing == [[Ofbyld:Nettapus coromandelianus male - Bueng Boraphet.jpg|thumb|left|''Jerkje (Bueng Boraphet, [[Tailân]]).'']] [[Ofbyld:Nettapus coromandelianus female - Bueng Boraphet.jpg|thumb|left|''Wyfke (Bueng Boraphet, [[Tailân]]).'']] Folwoeksen fûgels hawwe in lingte fan 30 oant 37 sm en wege tusken de 250 en 403 gram. Fan 'e Yndyske dwerchein is in ûndersoarte dy 't troch de bank nommen 125 gram swierder is. It mantsje is yn 'e briedtiid grien fan boppe mei in smelle, donkere bân oer it boarst, in wyt gesicht mei in donkere krún . De poaten binne griisgrien en de [[goes]]eftige snaffel is gielich. De fûgel hat reade eachjes. In folwoeksen wyfke hat in donkere eachstreek, in wat gruttere flek op 'e krún en in gieleftige snaffel. Winterdeis binne de ferskillen tusken jerkjes en wyfkes lytser, mar it jerkje hâldt dan mear wyt op it kopke. De piken hawwe wite wynbroustreken dy't op 'e efterkant fan it kopke gearkommen, dat fierder swart is. Op it wyteftige gesicht is in donkere eachstreek. De boppekant fan 'e hals is griis en de mantel is griisbrún mei grutte wite flekken op 'e skouders. == Fersprieding == De Yndyske dwerchein is in briedfûgel fan it [[Yndia|Yndyske subkontinint]] en komt ek yn [[Sri Lanka]] en it suden fan [[Sina]] foar. Se binne somtiden, mar yn folle lytsere oantallen, te finen op de [[Andamanen]], yn it noarden fan 'e [[Filipinen]], [[Borneo]], [[Sumatra]], [[Java]], [[Sulawesi]] en it noarden fan [[Nij-Guineä]]. De Australyske ûndersoarte komt yn it (sub)tropyske noardeasten fan [[Austraalje]] foar. It belangrykste gebiet dêr is de kuststreek fan [[Queensland]]. De Yndyske dwerchein is in [[stânfûgel]], mar yn guon gebieten wol se yn 'e droege tiid wol trekke en sa komme se as dwaalgasten wol westliker as Yndia foar, lykas yn [[Bahrein]], [[Oman]], [[Pakistan]] en [[Iran]]. De Yndyske dwerchein is in wetterfûgel dy't bûn is oan marren en dobben mei genôch fegetaasje. Yn Yndia binne de fûgels lykwols ek op beammen en dakken fan timpels te sjen, mar yn Austraalje komme se net fan it wetter. Oerdeis rêste se op it wetter tusken de planten. Der binne allinne rûzings oer de oantallen fan 'e Yndyske dwerchein. Rûge rûzings geane der fan út dat der fan 'e nominaatfoarm 1 miljoen eksimplaren binne, wylst de Australyske ûndersoarte op sa 7.500 yndividuën rûsd wurdt. De fûgel wurdt net as bedrige beskôge. Fan 'e Australyske ûndersoarte wiene der yn 'e jierren 1960 noch mar 1.500 yndividuën; de populaasje is sûnt dy tiid wer wat groeid. [[Ofbyld:Pygmy Cotton Goose Habitat Shot.jpg|thumb|left|''Biotoop fan 'e Yndyske dwerchein.'']] De Yndyske dwerchein yt fral driuwplanten, somtiden wat oanfolle mei ynsekten. Se binne by it lemieren en it skimerjen it meast aktyf. It ynfieren fan 'e wetterhyasint is foar de ein in bedriging, om dy plant de ferstikking fan 'e ynhiemske fegetaasje feroarsaket en dêrmei ek it iten fan 'e Australyske ûndersoarte. == Undersoarten == Der binne twa ûndersoarten. De nominaatfoarm libbet fan Yndia nei it easten ta yn Nij-Guineä. In populaasje yn it easten fan Austraalje is yndield yn 'e ûndersoarte ''albipennis'', dy't foar it earste troch [[John Gould]] yn 1842 beskreaun waard. De Australyske ûndersoarte is krekt wat grutter as de nominaatfoarm. == Fuortplantsjen == [[Ofbyld:Cotton pygmy Goose.jpg|thumb|260px|''Fleanend jerkje yn 'e pronkfearren.'']] Oer it fuortplantsjen fan 'e Yndyske dwerchein is niet in soad bekend. De nêsten wurde yn 'e regel yn beamholtes boud, mar somtiden ek by of yn gebouwen. Yn Yndia is de briedtiid july oant augustus, yn it noardeasten fan Austraalje novimber oant febrewaris. It wyfke briedt de 6 oant 9 (mooglik oant 12) [[Krêm (kleur)|krêm]] oant [[wyt|wite]] aaikes út en beide âlders fuorje de piken. It jerkje en wyfke bliuwe lang trou oan inoar, ek as se groepen mei oare dwercheinen foarmje. == Sierein == De Yndyske dwerchein wurdt net faak yn dieretunen holden. Yn 'e jierren 1930 waarden fan 'e nominaatfoarm fûgels nei Europa helle, mar it slagge net om se te fokken. Sûnt de jierren 1950 binne der wer guon nei Europa helle en sûnt de jierren 1980 yn gruttere oantallen. De Australyske ûndersoarte is nea yn dieretunen te sjen. De Yndyske dwercheinen binne yn finzenskip tige gefoelich en yn it begjin stoaren de eintsjes al hiel gau. It fûgelpark Walsrode hold de eintsjes yn in tropyske hal en slagge der yn om se in langer skoft te hâlden. De earste Europeeske fok slagge yn 1989 troch in Britske partikulier. {{Boarnen|boarnefernijing= * [https://ebird.org/species/copgoo1/L3481578 Ebird] Dizze side is alhiel of foar in part in oersetting fan de Dútsktalige Wikipedyside; sjoch foar de bewurkingsskiednis: [[:de:Coromandel-Zwergente]] {{reflist}} ---- {{Commonscat|Nettapus coromandelianus}} }} {{DEFAULTSORT:Indiske dwerchein}} [[Kategory:Fûgelsoarte]] [[Kategory:Dwerchein]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Austraalje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bangladesj]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Birma]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Brûnei]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bûtan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Filipinen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Fjetnam]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Yndia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Yndoneezje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Irak]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Iran]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Jordaanje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kambodja]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Koeweit]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Laos]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Maleizje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Nepal]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Pakistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Papoea Nij-Guineä]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Saûdy-Araabje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sina]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Singapoer]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sry Lanka]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tailân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Taiwan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Andamanen en Nikobaren]] pojnvd6w7ze1fd17plq8zgp70ey27fs 0 173294 1235870 1171874 2026-07-21T22:26:19Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN-skema 1235870 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme = Kaapske ein |Ofbyld = [[Ofbyld:Kapente_schwimmend_Ausschnitt.jpg|250px]] |lûd = |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift = [[goeseftigen]] (''Anseriformes'') |Famylje = [[einfûgels]] (''Anatidae'') |Skaai = [[einen]] (''Anas'') |Wittenskiplike namme= Anas capensis |Beskriuwer, jier= [[Johann Friedrich Gmelin|Gmelin]], 1789 |IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] |lânkaart= }} {{Net te betiizjen|de '''[[muskusein]]''', in oare soarte einfûgel, dy't yn it Nederlânsk ek wol ''Kaapse eend'' neamd wurdt}} De '''Kaapske ein''' (''Anas capensis'') is in [[Fûgels|fûgelsoarte]] fan it skaai [[einen]] (''Anas''). De Kaapske ein libbet yn it suden en easten fan [[Afrika]]. == Beskriuwing == [[Ofbyld:Teal Cape 2015 08 22 10 26 45 9538.jpg|thumb|left|''Yn 'e flecht is it griene en wite speculum fan 'e Kaapske ein goed te sjen.'']] De Kaapske ein is in lytse, kompakte ein fan 44 oant 46 sm lang. De ein is maklik oan syn ljochtgrize fearren en de readrôze snaffel te herkennen. Yn 'e flecht is syn griene en wite spegel (''speculum'') goed te sjen. Yn it noarden fan it ferspriedingsgebiet komt ek de moarmerein foar, mar dy is by de eagen donker, hat in grize snaffel en gjin wjukkespegel. Lykas by in soad oare einesoarten yn Afrika bestiet der hast gjin uterik ferskil tusken jerken en wyfkes. De wyfkes binne allinne noch wat lytser. Ek binne Kaapske ein yn 'e [[briedtiid]] itselde as oars. De fearren fan it bealchje binne feal brúngriis oant sulvergriis. De rêch is wat donkerder, de flanken hawwe opfallende flekken. Oan 'e rôze snaffel is te sjen dat it om in folwoeksen fûgel giet. De snaffel is by de basis swart. It each is ljochtbrún oant oranjeread en de poatsjes binne gielich. De jongere einen binne wakker allyk, mar wat matter en se hawwe in ljochtreade snaffel mei grize rânen. == Fersprieding == De Kaapske ein komt yn trije aparte dielen fan Afrika foar. In lytse populaasje libbet op en om de [[Tsjaadmar]] oan 'e súdlike râne fan 'e [[Sahara]]. De wetterspegel fan dy mar is yn 'e lêste tiid slim sonken en mei it kommen en gean fan 'e reintiid feroaret dy wetterspegel. Reint it, dan komt in kilometers grut gebiet ûnder wetter te stean en mei it kommen fan 'e drûge tiid lûkt de mar him werom. Grutte dielen fan 'e mar binne net djipper as in meter. Mei't it wetter gau ferdampt, feroaret ek de wettergrins hieltyd. Oannommen wurdt dat de populaasje fan 'e Kaapske ein yn dit gebiet nomadysk is. Kaapske einen út it gebiet wurde oant yn [[Israel]] as [[dwaalgast]]en oantroffen. In twadde populaasje libbet eastlik fan 'e [[Grutte Slink]]. Yn [[Kenia]] is it [[rift]] it djipste yn it noarden fan [[Nairobi]]. Dêr is gjin wetterôffier en binne marren ûntstien mei in heech mineraalgehalte. Troch ferdamping fan it wetter ûnsteane dêr sâltmarren en sâltôfsettings. De fûgel komt dêr lokaal in soad foar. De tredde populaasje libbet yn in grut gebiet fan súdlik Afrika. == Gedrach == [[Ofbyld:Cape Teal, Anas capensis, Marievale Nature Reserve, Gauteng, South Africa (43064310362).jpg|thumb|left|''Kaapske ein yn Súd-Afrika''.]] De ein libbet yn pearkes of yn lytse groepkes. Yn dielen fan it ferspriedingsgebiet is de fûgel nomadysk en as de marren útdroegje trekt de fûgel hiele einen fierder. Oan 'e [[Kaap]] ringe einen wurde bygelyks wol 1.850 km fierder noardliker yn [[Namybje]] en [[Mozambyk]] werom fûn. De ein is fral by it skimerjen aktyf en siket it plantaarich iten grondeljend en mei de snaffel swyljend yn ûndjip wetter. Ut en troch dûkt de ein om oan iten te kommen. == Fuortplanting == Somtiden ha de jerkjes meardere wyfkes tagelyk, mar yn 'e regel bliuwe se langer byinoar. De briedtiid hinget nau gear mei it fallen fan rein en as gefolch dêrfan it gruttere oanbod fan iten. Under geunstige omstannichheden kinne de einen gau briede en de lechsels wurde it hiele jier troch lein. Soks jildt ek foar it yn ferhâlding kâldere [[Súd-Afrika]]. It nêst wurdt op 'e grûn of tusken driuwplanten boud. As it heal kin briedt de Kaapske ein it leafst op eilantsjes. Trochstrings leit it wyfke 8,2 aaien. Allinne it wyfke briedt en nei 26 oant 30 dagen komme de aaien út. It mantsje helpt by it fuorjen fan 'e pykjes. Nei 42 oant 56 dagen kinne de einepiken fleane. Oannommen wurdt dat de Kaapske ein alle jierren mar ien lechsel hat. == Sierfûgel == De Kaapske einen waard foar it earst yn 1938 nei [[Ingelân]] yn Europa ymportearre. In Britske partikulier wist noch yn itselde jier neiteam te fokken. Kaapske ein binne net hiel dreech te hâlden en ek faak yn dieretunen te sjen. Ek yn Europa hat de soarte gjin fêste tiid foar it lizzen fan aaien. In lang skoft rein kin de ein yn Europa ek ta brieden bringe. {{Boarnen|boarnefernijing= * [https://ebird.org/species/captea1?siteLanguage=nl Ebird] Dizze side is alhiel of foar in part in oersetting fan de Dútsktalige Wikipedyside; sjoch foar de bewurkingsskiednis: [[:de:Fahlente]] {{reflist}} ---- {{Commonscat|Anas capensis}} }} [[Kategory:Fûgelsoarte]] [[Kategory:Ein (skaai)]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kameroen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Nigearia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Niger]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tsjaad]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Etioopje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Angoala]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kenia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Malawy]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sambia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tanzania]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Botswana]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Mozambyk]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Namybje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Simbabwe]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Afrika]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Swazylân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Lesoto]] 6fbeq1tps0y1i8jis9tql0vw7kysrzj 0 173317 1236007 1195655 2026-07-22T23:54:51Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN-skema 1236007 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme = kroanein |Ofbyld = [[Ofbyld:Netta rufina m2.jpg|250px]]<br>Jerkje<br>[[Ofbyld:Netta rufina - Rapperswil Hafen 2011-03-22 16-58-04.jpg|250px]]<br>wyfke |lûd = |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift = [[goeseftigen]] (''Anseriformes'') |Famylje = [[einfûgels]] (''Anatidae'') |Skaai = [[kroaneinen]] (''Netta'') |Wittenskiplike namme= Netta rufina |Beskriuwer, jier= [[Peter Simon Pallas|Pallas]], 1773 |IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] ---- |lânkaart= [[File:NettaRufinaIUCNverz2018 2.png|center|250px]]<small>{{Color box|#00FF00}} [[briedfûgel]] <br>{{Color box|#008000}} [[stânfûgel]]<br>{{Color box|#007FFF}} [[wintergast]]</small> }} De '''kroanein''' (''Netta rufina'') is in [[Fûgels|fûgelsoarte]] út 'e famylje [[einfûgels]] (''Anatidae''). In folwoeksen kroanein is likernôch like grut as de [[wylde ein]]. It is net in talrike briedfûgel, mar sûnt it earste briedgefal yn 1942 binne de oantallen tanommen. == Beskriuwing == De fûgels binne 53 oant 57 sm lang en hawwe in spanwiidte fan 85 oant 90 sm. [[Ofbyld:Red-crested Pochard by Tisha Mukherjee 17.jpg|thumb|left|''Jerkje en wyfke''.]] De ein hat in opfallend grutte rûne kop en like opfallend is de brede ljochte streek op 'e wjukken mei in smelle, swarte efterrâne. It jerkje hat in readbrune kop, in koraalreade snaffel en in swarte boarst en búk. De rêch is ljochtbrún en de flanken smoarchwyt fan kleur. It wyfke is effen griisbrún, fan boppe donkerde en op 'e flanken wat ljochter. De krún oant it each is donkerbrún en dêrûnder is de kop wer folle ljochter griisbrún. It wyfke hat in donkere snaffel. It jerkje sjocht der nei it [[ferfearjen]] hast itselde út, mar hat dan as ûnderskied noch wol de reade snaffel. == Iten == It iten bestiet út wetterplanten, dy't er yn ûndjip wetter siket, lytse fiskjes, ynsekten en oare lytse wetterdierkes. == Nêst == It nêst wurdt op in eilantsje boud by wetter. It lechsel bestiet út seis oant tolve griiseftige oant ljochtgriene aaien, dy't nei 28 dagen útkomme. == Fersprieding == [[Ofbyld:Red Crested Pochard (Netta rufina) (16).jpg|thumb|left|''Fleanend jerkje''.]] Yn West-Europa is it briedgebiet tesnipele mei in soad lokale populaasjes. De kroanein komt fierder yn dielen fan Lyts-Aazje, Midden-Aazje oant noadwest Sina en it west fan Mongoalje foar. De Aziatyske fûgels oerwinterje op 'e [[Swarte See|Swarte]] en de [[Kaspyske See]], mar ek op it [[Yndia|Yndyske]] subkontinint en fierder eastlik oant yn [[Birma]]. De kroanein mei graach oer grutte plassen mei brede reitkragen en begroeiing, baaien, lagunes en sâlte sompen. === Nederlân === De kroanein komt yn Nederlân net in hiel soad foar. Sûnt 1942 is der foar it earst mei wissen in briedend pearke fêststeld. Fral tusken 1990 en 2010 binne it tal briedpearkes tanommen oant likernôch 440 oant 520. De fûgel komt frâl yn [[Súd-Hollân]], de [[Finkefeanske Plassen]] en de [[Iselmar]]kust foar. Yn Fryslân briede kroaneinen yn 'e [[Makkumerwaard]] en it [[Hegewiersterfjild]] ûnder [[Harns]]. == Status == De kroanein hat in grut ferspriedingsgebiet. It is net bekend hoefolle fûgels der binne, mar it ferspriedingsgebiet is grut en de populaasje is yn alle gefallen sa grut, dat de kâns op útstjerren lyts is. Rûge rûzings geane fan in wrâldpopulaasje fan 420.000-600.000 yndividuën út. De Europeeske populaasje soe delkomme op 55.000-86.000 folwoeksen fûgels.<ref>[https://www.wetlands.org/publication/annual-review-and-accounts-2015/ Wetlands International 2015]</ref> {{Boarnen|boarnefernijing= * [https://www.vogelbescherming.nl/ontdek-vogels/kennis-over-vogels/vogelgids/vogel/krooneend Fûgelbeskerming Nederlân] * [https://waarneming.nl/species/10/ Waarneming.nl] * [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/red-crested-pochard-netta-rufina/text Birdlife] * [https://stats.sovon.nl/stats/soort/1960 SOVON] {{reflist}} ---- {{Commonscat|Netta rufina}} }} [[Kategory:Fûgelsoarte]] [[Kategory:Kroanein]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Afganistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Albaanje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Algerije]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Armeenje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Azerbeidzjan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bangladesj]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Birma]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bosnje-Hertsegovina]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bulgarije]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Oekraïne]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Dútslân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Eastenryk]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Egypte]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Frankryk]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Fryslân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Grikelân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Hongarije]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Yndia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Irak]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Iran]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Israel]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Itaalje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Jeropeesk Ruslân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kazachstan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kirgyzje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Koeweit]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kroaasje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Libanon]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Marokko]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Moldaavje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Mongoalje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Montenegro]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Nederlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Nepal]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Noard-Masedoanje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Oezbekistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Pakistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Palestina]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Poalen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Portegal]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Roemeenje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Servje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sibearje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sina]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Slowakije]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Spanje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Switserlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Syrje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tadzjikistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tsjechje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tuneezje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Turkije]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Turkmenistan]] qzmubihkoxfaqi6v3h76hkdsjmy6wrh 0 173382 1235757 1171958 2026-07-20T19:25:59Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN-skema 1235757 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme = Yslânske rinkelein |Ofbyld = [[Ofbyld:At Isobel lake…male Barrow's Goldeneye (8728259168).jpg|250px]]<br>jerkje<br>[[Ofbyld:At Isobel lake…female Barrow's Goldeneye (8727146741).jpg|250px]]<br>wyfke |lûd = |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift = [[goeseftigen]] (''Anseriformes'') |Famylje = [[einfûgels]] (''Anatidae'') |Skaai = [[rinkeleinen]] (''Bucephala'') |Wittenskiplike namme= Bucephala islandica |Beskriuwer, jier= [[Johann Friedrich Gmelin|Gmelin]], 1789 |IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] ---- |lânkaart= [[Ofbyld:Bucephala islandica map.svg|250px]]<small>{{Kolommen2 |Kolom1= {{Color box|#FF7F2A}} [[briedfûgel]] <br>{{Color box|#7137C8}} [[stânfûgel]] |Kolom2= {{Color box|#5F8DD3}} [[wintergast]]<br> }}</small> }} De '''Yslânske rinkelein''' (''Bucephala islandica'') is in einesoarte fan it [[Skaai (taksonomy)|skaai]] [[rinkeleinen]] út 'e famylje fan 'e [[einfûgels]] (''Anatinae''). Oare einen yn it skaai binne de yn [[Europa]] en [[Aazje]] foarkommende gewoane [[rinkelein]] (''Bucephala clangula'') en de Noard-Amerikaanske [[buffelkopein]] (''Bucephala albeola''). Sa wol yn it uterlik as de libbenswize binne der tusken de soarten net grutte ferskillen. De Yslânske rinkelein komt yn it noarden oant de [[Arktyske sône]] foar yn [[Noard-Amearika]] en [[Yslân]]. == Beskriuwing == [[Ofbyld:At Isobel lake…Barrow's Goldeneye pair (8727141821).jpg|thumb|left|Pearke Yslânske rinkelein.]] Yslânske rinkeleinen binne 40 oant 48 sm lang en hawwe in spanwiidte fan 62 oant 77 sm. Alles byinoar nommen ferskilt de soarte net in soad fan 'e Euraziatyske rinkelein. Sa yn it fjild binne de soarten net fan inoar te ûnderskieden. As de jerkjes fol yn 'e kleur sitte ha se ovale, fiolet-poarper glânzgjende kop (dy't by gewoane rinkeleine grien is). De snaffel is koart en de foar mantsjes yn 'e pronkfearren karakteristike wite flek tusken de snaffel en eagen is yn ferlikening mei de mantsjes fan 'e gewoane rinkelein nei boppe ta grutter en einiget heger as it each yn it punt. De wyfkes hawwe in brune kop en in griis bealchje. Yn it pronkkleed is de snaffel swart, bûten de briedtiid wurdt de snaffel oranjekleurich. == Fersprieding == De grutste populaasjes binne yn 'e kustgebieten fan it noardwestlike diel fan Noard-Amearika fan [[Oregon]] oant [[Alaska]]. In oar diel libbet op it [[Labrador (skiereilân)|Labrador-skiereilân]] yn it noardeasten fan [[Kanada]]. De Yslânske rinkelein briedt boppedat yn it súdwesten fan Grienlân en op Yslân. Se binne te finen op marren, plassen en rivieren yn iepen en boskeftich gebiet en komme oant op in hichte fan 3.000 m yn 'e [[Rocky Mountains]] foar. De einen oerwinterje fral yn 'e lijte fan 'e kustgebieten tichteby de plakken dêr't se briede, mar ek op marren en rivieren yn it binnenlân. Yn Europa is de soarte in seldsume [[dwaalgast]] en dan it meast yn [[Grut-Brittanje]] en [[Noarwegen]]. == Iten == [[Ofbyld:Barrow's Goldeneye - Flickr - Fyn Kynd.jpg|thumb|left|De Yslânske rinkelein yn 'e flecht.]] It grutste part (70-80%) fan it iten bestiet út kreeften en wetterynsekten. Dêrnjonken ite se ek fiskjes, wetterplanten, algen en sied. == Nêst == [[Ofbyld:Bucephala islandica01(js).jpg|thumb|250px|Wyfke mei piken.]] De fûgels meitsje foar de bou fan in nêst in soad gebrûk fan beamholtes, mar op Yslân brûke se ek skuorren yn lavafjilden. It nêst wurdt mei dûns ôfset. Ein maaie oant begjin juny begjinne de wyfkes mei it lizzen fan aaien. In lechsel bestiet yn 'e regel út 10 oant 14 blaugriene aaien en nei likernôch 30 dagen komme se út. De earste dagen helpt it wyfke de pykjes noch, mar al gau fine se harren iten selsstannich. Nei 55 oant 65 dagen kinne se fleane. De fûgels begjinne net earder te brieden as se twa jier binne. == Status == De wrâldpopulaasje fan 'e Yslânske rinkelein wurdt op 175.000 oant 200.000 fûgels (2020) rûsd. De Europeeske populaasje fan 'e Yslânske rinkelein wurdt op 800 oant 900 pearkes (2015) rûsd. De populaasje is stabyl en dêrom wurdt de soarte neffens [[IUCN]] net bedrige. {{Boarnen|boarnefernijing= Dizze side is alhiel of foar in part in oersetting fan de Dútsktalige Wikipedyside; sjoch foar de bewurkingsskiednis: [[:de:Moschusente]] * [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/barrows-goldeneye-bucephala-islandica/details Ebird] * [https://waarneming.nl/observation/41623461/ Waarneming.nl] {{reflist}} ---- {{Commonscat|Bucephala islandica}} }} {{DEFAULTSORT:Islanske rinkelein}} [[Kategory:Fûgelsoarte]] [[Kategory:Rinkelein]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Feriene Steaten]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Alaska]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kanada]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Yslân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Atlantyske Oseaan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Grutte Oseaan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Noardlike Iissee]] mk0rl5s16z6x00pnmaky311kji1jrf1 0 173405 1235902 1211421 2026-07-21T22:52:57Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN-skema 1235902 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme = kanieltsjilling |Ofbyld = [[Ofbyld:033 - CINNAMON TEAL (4-25-07) sloco, ca (2) (8711195637).jpg|250px]]<br>jerkje en wyfke |lûd = |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift = [[goeseftigen]] (''Anseriformes'') |Famylje = [[einfûgels]] (''Anatidae'') |Skaai = [[slobeinen]] (''Spatula'') |Wittenskiplike namme= Spatula versicolor |Beskriuwer, jier= [[Louis Pierre Vieillot|Vieillot]], |IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] ---- |lânkaart= [[Ofbyld:Spatula cyanoptera map.svg|250px]]<br>{{Color box|#FF7F2A}} [[briedfûgel]]<br>{{Color box|#7137C8}} [[stânfûgel]]<br>{{Color box|#5F8DD3}} [[wintergast]]<br>{{Color box|#FFDD55}} [[trekfûgel]] }} De '''kanieltsjilling''' (''Spatula cyanoptera'', syn.: ''Anas cyanoptera'') is in [[Fûgels|fûgel]] út de famylje fan 'e [[einfûgels]]. De lytse ein komt foar op it [[Noard-Afrika|Noard-]] en [[Súd-Amearika]]anske kontinint. == Beskriuwing == [[Ofbyld:Cinnamon Teal on Seedskadee National Wildlife Refuge (26995308750).jpg|thumb|left|Cinnamon Teal on Seedskadee National Wildlife Refuge (26995308750)|Jerkje.]] Kanieltsjillings binne lytsere einen fan likernôch 41 sm lang, de wjukken binne 19 sm lang en se ha in gewicht fan goed 340 gram. Jerken yn 'e pronkfearren binne readbrún, it bealchje efter en de sturt is foar it measte donkerbrún en de rêch is ljochtbrún mei grien. De boppewjukken binne ljochtblau en grien, dat goed te sjen is yn 'e flecht, wylst de rest fan 'e wjukken de kleur fan it bealchje ha en ûnder foar in grut part wyt binne. De spatelfoarmige snaffel is swart en de poaten binne oranjegiel. It jerkje hat in oranjereade iris. [[Ofbyld:Cinnamon Teal on Seedskadee National Wildlife Refuge (26544725620).jpg|thumb|left|Wyfke yn it [[Nasjonaal Faunareservaat Seedskadee]]]] It ljochtbrune wyfke hat ek in ljochtblauwe foarwjuk en in griene spegel. Fierder binne de fierren foar it measte brún mei ljochtbrune rânen. De iris fan it wyfke is donkerder as dy fan it mantsje en de spatelfoarmige snaffel is ek donker, mar krekt wat ljochter as dy fan it mantsje. == Fersprieding == De kanieltsjilling hat in grut ferspriedingsgebiet yn it west fan Noard-Amearika en Súd-Amearika oant yn it suden yn it Fjoerlân. De ein is te finen yn ûndjip wetter en sompich gebiet, dêr't se yn pearkes foarkomme of yn lytse groepkes, somtiden ek tegearre mei oare einesoarten. == Gedrach == Kanieltsjillings binne wetterfûgels, mar kinne har ek goed op it lân rêde. Yn 'e loft binne it tûke fleaners, dy't synchronisearre flechtpatroanen foarmje as se yn grutte groepen trekke. [[Ofbyld:Teal landing on seasonal wetland on Seedskadee National Wildlife Refuge 01 (15335206719).jpg|thumb|left|Flecht kanieltsjillings.]] Yn 'e briedtiid binne jerkjes tige territoriaal en ferdigenje se harren territorium fûl tsjin oare kanieltsjillings en fijannen. Wyfkes beskermje harren lechsel troch harsels foar de oandacht te bringen en sa fijannen by it nêst wei te lokjen. De noardelike en súdlike populaasjes binne [[trekfûgel]]s dy't yn 'e regel yn it suden fan Noard-Amearika en it noarden fan Súd-Amearika oerwinterje. == Iten == It iten fan 'e kanieltsjilling bestiet fral út wetterplanten, lytse lidpoatigen, ynsekten, slakken, gers en fruchten. == Nêst == Nei in jier is de kanieltsjilling geslachtsryp. Yn 'e noardlike ferspriedingsgebieten is de briedtiid yn maaie, yn 'e súdlike gebieten yn novimber oant desimber. Pearkes bliuwe ien seizoen by inoar. It wyfkes leit acht oant tsien readbrune aaien fan likernôch 4,8 sm lang en briedt dy yn 24 dagen út. It mantsje beweitst it nêst en giet nei it útkommen fan 'e aaien syn eigen gong wer. Fuort nei it útkommen fan 'e aaien ferlitte de piken it nêst. Wylst it wyfke de jongen noch fuorret bliuwe se in skoftke by de kant omswimmen. Nei likernôch 50 dagen kinne de jonge fûgels fleane en binne se selsstannich. Yn it earste jier stjert likernôch 70% fan 'e piken, yn it twadde jier nochris 40% fan 'e rest. In kanieltsjilling wurdt yn frijheid likernôch tolve jier âld. == Undersoarten == [[Ofbyld:Cinnamon teal on Seedskadee National Wildlife Refuge (35184501275).jpg|thumb|250px|Jerk yn it [[Nasjonaal Faunareservaat Seedskadee]].]] De kanieltsjilling is te ferdielen yn sân ferskillende ûndersoarten * ''Spatula cyanoptera cyanoptera'' – [[Perû]], [[Argentynje]] en de [[Falklâneilannen]]. Op de Falklâneilannen is de kanieltsjilling mei mar 12 oant 22 pearkes in tige seldsume soarte, dy't sûnt 1953 in beskerme status hat.<ref>Wood, S. 96.</ref> * ''Spatula cyanoptera borreroi'' ([[Lester Lynn Snyder|Snyder]] & [[Harry Gordon Lumsden|Lumsden]], 1951) – [[Kolombia]]. Oars as ''A. c. tropica'', dy't yn it leechlân fan Kolombia libbet, is dizze soarte yn it heechlân te finen. * ''Spatula cyanoptera orinoma'' ([[Harry Church Oberholser|Oberholser]], 1906) – Perû, [[Bolivia]] en [[Sily]]. Dizze ûndersoarte libbet op it heechlân fan 'e [[Andes]]. It is de grutste ûndersoarte fan 'e kanieltsjillings. * ''Spatula cyanoptera septentrionalium'' (Snyder & Lumsden, 1951) – noardwest fan [[Noard-Amearika]]. It is de iennige ûndersoarte fan 'e kanieltsjillings, dy't yn 'e [[Holarktis]] foarkomt. It ferspriedingsgebiet leit fan it west fan [[Teksas]] oer [[Kalifornje]] oant [[Washington]] en [[Montana]] en [[Kanada|Kanadeesk]] [[Britsk Kolumbia]]. Yn Meksiko is de ûndersoarte meast in [[stânfûgel]]. * ''Spatula cyanoptera tropica'' (Snyder & Lumsden, 1951) – Kolombia. Dizze ûndersoarte is de lytste fan 'e kanieltsjillings en hat in tige stippelich boarst. {{Boarnen|boarnefernijing= Dizze side is alhiel of foar in part in oersetting fan de Dútsktalige Wikipedyside; sjoch foar de bewurkingsskiednis: [[:de:Zimtente]] * [https://ebird.org/species/cintea/US-TX-053 Ebird] {{reflist}} ---- {{Commonscat|Spatula cyanoptera}} }} [[Kategory:Fûgelsoarte]] [[Kategory:Slobein]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kanada]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Feriene Steaten]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Meksiko]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Gûatemala]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Panama]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kolombia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Perû]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bolivia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Argentynje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sily]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Falklâneilannen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Oerûguay]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Paraguay]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Brazylje]] qekht5bbhaeqvhnxnut9h0rbfjv4d20 0 173528 1236035 1212743 2026-07-23T00:16:34Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN-skema 1236035 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme = Laysanein |Ofbyld = [[Ofbyld:Laysan Duck pair on Eastern Island on Midway Atoll (14997442439).jpg|250px]]<br>''Pearke Laysaneinen.'' |lûd = |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift = [[goeseftigen]] (''Anseriformes'') |Famylje = [[einfûgels]] (''Anatidae'') |Skaai = [[einen]] (''Anas'') |Wittenskiplike namme= Anas laysanensis |Beskriuwer, jier= [[Lionel Walter Rothschild|Rothschild]], 1892 |IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-CR.png|250px]] ---- |lânkaart= [[Ofbyld:Anas laysanensis distribution map.png|250px]] }} De '''Laysanein''' (''Anas laysanensis'') is in tige bedrige [[Einen|einesoarte]] út 'e famylje fan 'e [[einfûgels]] (''Anatidae''). De ein libbet yn [[Hawaï]] en wie yn 1911 hast útstoarn. Nei't de lêste populaasje wer genôch oangroeid wie, is de soarte op oare plakken fannijs yntrodusearre. == Beskriuwing == [[Ofbyld:Laysan duck on Midway Atoll Photo by- E.J. Peiker (15006192938).jpg|thumb|left|Jerkje.]] De ein waard eartiids wol as ûndersoarte beskôge fan 'e [[wylde ein]], mar de Laysanein is mei in gewicht fan 420 oant 500 gram en in lingte fan 38 sm oant 43 sm in stik lytser as dy ein (de wylde ein is 50 oant 60 sm). De ein waard dêrom ek wol Laysantsjilling neamd, alhoewol't de [[Piiptsjilling (fûgel)|piiptsjilling]] noch lytser is (35 sm). De ein is foar it measte kastanjebrún. De hals en de kop binne wat donkerder. Om it each is der wat wyt. Der is fierder net in soad ferskil yn 'e fearren tusken jerkjes en wyfkes. Se ha in grien ''speculum''. De jerkjes hawwe oranje poaten en wyfkes readbrune. Dêrnjonken hat it wyfke ek wat wite fearren op 'e kiel en de hals. == Biotoop == [[Ofbyld:Starr-170615-0206-Brassica oleracea-compost pile with Laysan duck and ducklings-Hydroponics Town Sand Island-Midway Atoll (35524750284).jpg|thumb|left|Wyfke mei piken.]] De lêste populaasje fan 'e Laysanein foar de heryntroduksje op oare eilannen libbe op en om in [[lagune]] fan it eilân Laysan. Dêr ieten se fral nachts lytse garnalen en ynsekten. Fierder ite se planten en wetterplanten en de rûpen fan motten, dy't dêr foarkomme. Se hawwe harren nêst ûnder strûken oan de kust fan lagunes. It lechsel bestiet út 5 oant 6 grutte, grieneftige aaien, dy't nei 26 dagen útkomme. De pykjes wege dan likernôch 30 gram. == Fersprieding == Oarspronklik kaam de ein yn 'e hiele arsjipel fan Hawaï foar, mar yn 'e lêste 150 jier allinne noch op it eilân Laysan en op 'e noardwestike eilannen fan 'e arsjipel. Oan it begjin fan 'e 20e iuw wie de ein oeral útstoarn, útsein op it eilân Laysan, dêr't yn 1911 noch mar 20 fûgels telt waarden. Troch in beskermingsprojekt oerlibbe dy lytse populaasje op it eilân [[Laysan]] en wiene der yn 1987 wer likernôch 500 einen. Troch drûchte en sykte bleaune dêr yn 1993 noch 100 fan oer, mar de populaasje herstelde him en yn 2006 wie it tal wer tusken de 503 en 682. [[Ofbyld:Starr-150328-0780-Tribulus cistoides-Laysan Duck-Sunset Seep Eastern Island-Midway Atoll (25242909316).jpg|thumb|250px|Laysaneinen op it eilân Midway.]] Krekt wat earder wie besletten om in tal einen te ferhûzjen nei it eilân [[Midway (eilân)|Midway]] om dêr in nije populaasje mooglik te meitsjen. De populaasje groeide ek op Midway, mar [[botulisme]] en in [[tsunami]] yn 2011 soargen op 'e nij foar in foarse tebekslach. Yn 2014 binne der 28 einen oerbrocht nei it [[Kure Atol]], it meast efterôf lizzende eilân fan 'e noardwestike Hawaïaanske eilannen. In jier letter waard bekend dat de yntroduksje ek dêr sukses hie en der yn alle gefallen 19 einepiken telt waarden.<ref>[https://dlnr.hawaii.gov/dofaw/ Department of Land and Natural Resources Division of Forestry and Wildlife, oproppen 7 maart 2024]</ref> Mei de slagge heryntroduksjes op Midway en Kure is de kâns op útstjerren fermindere. == Status == De status fan 'e ein wurdt op de [[Reade list]] fan [[IUCN]] noch altiten krityk neamd. De populaasje fan 'e Laysanein ûndergiet noch altiten grutte fluktuaasjes en ek in mooglike stiging fan it seenivo foarmet in grutte bedriging foar de ein. It tal einen wurdt neffens Birdlife (oproppen op 7 maart 2024) op 500 oant 680 folwoeksen fûgels rûsd.<ref>[https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/22680203 Birdlife, oproppen 7 maart 2024.]</ref> {{Boarnen|boarnefernijing= Dizze side is alhiel of foar in part in oersetting fan de Dútsktalige Wikipedyside; sjoch foar de bewurkingsskiednis: [[:de:Laysanente]] * [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/22680203 Birdlife] * [https://ebird.org/species/layduc?siteLanguage=nl Ebird] {{reflist}} ---- {{Commonscat|Anas laysanensis}} }} [[Kategory:Fûgelsoarte]] [[Kategory:Ein (skaai)]] [[Kategory:Bedrige fûgel]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Amerikaanske Lytse Ofhandige Eilannen yn de Grutte Oseaan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Grutte Oseaan]] 58z8jwnx9rb1fd8sshfox1l7ktfv0je 0 174214 1236004 1171792 2026-07-22T23:52:43Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN-skema 1236004 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte| |Namme = kroando |Ofbyld = [[Ofbyld:Western Crowned Pigeon (Goura cristata) in TMII Birdpark.jpg|250px]] |lûd = |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift = [[do-eftigen]] (''Columbiformes'') |Famylje = [[dofûgels]] of [[dowen]] (''Columbidae'') |Skaai = [[kroandowen]] ''Goura'' |Wittenskiplike namme = Goura cristata |Beskriuwer, jier= [[Peter Simon Pallas|Pallas]], 1764 |IUCN-status = [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-VU.png|250px]] |lânkaart = }} De kroando (Goura cristata) is in [[Dofûgels|dofûgel]], dy't yn it west fan it eilân [[Nij-Guineä]] libbet. == Beskriuwing == De kroando liket op de [[waaierdo]] en de [[readboarstkroando]], dy't ta itselde skaai hearre, mar de kroando hat in blaugriis boarst, wylst de fearren fan 'e oare twa soarten dêr kastanjebrún binne. De waaierfearren op 'e kop fan 'e waaierdo binne boppedat donkerblau, dy't spatelfoarmich einigje yn in wite kleur. [[Ofbyld:Blue Crowned Pigeon1.jpg|thumb|left|Kop fan 'e kroando.]] De kroando wurdt likernôch 80 sm lang en hat in gewicht fan sa'n 2,5 kg. It is in rêstige fûgel, dy't fral op 'e grûn libbet en dêr't er sied, fruchten en beien siket. Alhoewol't de fûgel fleane kin, docht er dat hast nea. De fearren binne meast blau mei donkere wjukken. Opfallend is de waaierfoarmige rige fearren op 'e krún. == Nêst == It lechsel fan 'e kroando bestiet út ien aai, dat yn fjouwer wiken útbret wurdt. De jonge fûgel ferlit it nêst nei in moanne en wurdt dan noch likernôch oardel moanne fuorre en grutbrocht. Kroandowen kinne âld wurde. As se mear as 20 jier âld binne, kinne se mei sukses yn finzenskip lechsels grutbringe. Der binne meldings fan kroandowen dy't mear as 40 jier âld woarn binne. == Fersprieding == De kroando libbet yn it west fan 'e [[Yndoneezje|Yndonezyske]] provinsje [[Papûa (provinsje)|Papûa]] yn sompen en boskrike plakken en heuvellânbosken oant op in hichte fan 350 m boppe de seespegel, fral op it skiereilân Vogelkop en op guon eilannen west fan Nij-Guineä, lykas Misool, Waigeo, Salawati en Batanta. De kroando komt ek op Seram foar, it ien nei grutste eilân fan 'e [[Molukken]], mar dêr is de fûgel hast mei wissichheid yntrodusearre. Oant yn 'e 20e iuw wie de kroando in algemien foarkommende fûgel. Op it fêstelân fan Nij-Guineä en op 'e eilannen Salawati en Seram komt de fûgel lokaal noch algemien foar, mar op Batanta en op guon plakken yn West-Papûa is de fûgel útroege. == Status == [[Ofbyld:020 Zoo de Barcelona, goura coronada (Goura cristata).jpg|thumb|260px|Kroando yn 'e dieretún fan [[Barcelona]].]] De grutte fan 'e populaasje wurdt op 2.500 oant 10.000 folwoeksen fûgels rûsd.<ref>[https://www.iucnredlist.org/species/22691865/131926965 IUCN, oproppen 14 april 2024.]</ref> Op 'e [[Reade list]] fan 'e [[IUCN]] hat de soarte de status fan kwetsber. Der wurdt jage op 'e fûgel, alhoewol net safolle as op 'e oare soarten kroandowen op [[Papûa-Nij Guineä]]. Dêrnjonken bestiet der yllegale hannel om't kroandowen as [[sierfûgel]]s tige populêr binne. Kroandowen stellen as sierfûgel lykwols hege easken en ha teminsten in 20 m² ferwaarme romte nedich. Fierder wurdt de fûgel troch biotoopferlies as gefolch fan houtkap en de oanlis fan diken foar de eksploitaasje fan hout en mineralen it biotoop bedrige. It ûntsluten fan it biotoop fan 'e do makket it gebiet dêrnjonken ek nochris tagonklik foar streupers. De kroando falt ûnder it [[Convention on International Trade in Endangered Species of Wild Fauna and Flora|Ferdrach foar Ynternasjonale Hannel yn Bedrige Soarten fan Wylde Bisten en Planten]]. {{Boarnen|boarnefernijing= Dizze side is alhiel of foar in part in oersetting fan de Dútsktalige Wikipedyside; sjoch foar de bewurkingsskiednis: [[:nl:Kroonduif (vogel)]] (ferzje 14 april 2024) * [https://ebird.org/species/wecpig1?siteLanguage=nl#:~:text=An%20enormous%20pigeon%20of%20lowland,the%20trees%20where%20it%20freezes. eBird] {{reflist}} ---- {{Commonscat|Goura cristata|Kroandowen}} }} [[Kategory:Fûgelsoarte]] [[Kategory:Kroando]] [[Kategory:Bedrige fûgel]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Yndoneezje]] lx6r0d35ezjuxnobyrwatqt1kls6z6e 0 174276 1235899 1215953 2026-07-21T22:51:08Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN-skema 1235899 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte| |Namme = kanieldo |Ofbyld = [[Ofbyld:Dove Lemon 2012 02 03 16 32 03 8011.jpg|250px]] |lûd = |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift = [[do-eftigen]] (''Columbiformes'') |Famylje = [[dofûgels]] of [[dowen]] (''Columbidae'') |Skaai = [[hôfdowen]] (''Columba'') |Wittenskiplike namme = Columba larvata |Beskriuwer, jier= [[Coenraad Jacob Temminck|Temminck]], 1801 |IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] |lânkaart= }} De '''kanieldo''' (''Columba larvata'' of ''Aplopelia larvata'') is in [[fûgel]] út 'e famylje fan [[Dofûgels|dowen]] (''Columbidae''). == Beskriuwing == De kanieldo is in 25 oant 29 sm lange do, wêrfan de sturt 9,1 oant 11,7 sm útmakket. De fûgel weaget 146 oant 151 gram. De swarte snaffel is mei 2 oant 2,2 sm yn ferhâlding ta syn lingte lang. [[File:HaplopeliaJohnstoniKeulemans.jpg|thumb|left|Yllustraasje<br>John Gerrard Keulemans.]] Folwoeksen fûgels ha in wite krún en in wyt gesicht. De wite kleuren geane dêrnei op 'e krún yn in kanielkleur oer. It kin en de kiel binne wyt, dat dêrnei op in ljocht readeftige kanielkleur oergiet. De nekke, hals en de mantel binne donker mei in wat fiolette glâns, dêrby binne fearren fan 'e mantel wat sterker irisearjend as de hals en de nekke. De skouders en de wjukken, de rêch, de stút, de boppekant fan 'e sturt en de middelste twa stjoerfearren binne donker oliifgrien. De bûtenste stjoerfearren binne swartbrún en hawwe brede, grize einen. De flanken en de ûnderwjukken binne readbrún. Under de sturt binne de fearren kastanjebrún. De iris is koraalread, readbrún of fioletread. De poatsjes binne read oant readfiolet. [[OFbyld:Aplopelia_larvata,_Cape_Town,_South_Africa_04.jpg|thumb|left|Jonge fûgel.]] Jonge fûgels binne sterker kastanjebrún as de folwoeksen fûgels. De wjukken en de skouderfearren hawwe oerdwers donkerbrune bannen en roestbrune seamen oan 'e fearren. == Fersprieding == Kanieldowen hawwe in grut ferspriedingsgebiet yn [[Afrika]]. De fûgels libje yn berchwâlden. Yn it westen en suden fan Afrika komt de fûgel oant in hichte fan 2.100 m foar. Yn [[Etioopje]] bewennet de soarte ek bosk oant hichten fan 3.200 m. Kanieldowen binne ôfhinklik fan tichte strewellen, mar is net sinnich en komt ek foar yn sekundêr bosk en op plantaazjes. == Gedrach == Kanieldowen binne skouwe fûgels en libje allinne of yn pearkes op 'e grûn. Ut en troch binne yn 'e buert fan fruchtdragende beammen gruttere groepen waar te nimmen. De fûgel siket syn iten op 'e grûn tusken strewellen en falt net op. It iten bestiet út sied en fallen fruchten, dêrnjonken yt de fûgel ek [[wringeleazen|wringeleaze]] dierkes en ynsekten. Yn it westen fan it ferspriedingsgebiet briedt de fûgel fan jannewaris oant oktober. Yn Etioopje is de briedtiid tusken maart en april beheind. It nêst wurdt likernôch 2,5 m boppe de grûn fan twigen makke, lykas dat foar fjilddowesoarten typysk is. It lechsel bestiet út twa aaien en selden trije. Nei 10 oant 12 dagen komme de aaien út. De jonge fûgels fleane nei 20 oant 21 dagen út en bliuwe dan noch twa moannen by de âlders. == Undersoarten == De kanieldo is te ferdielen yn sân [[ûndersoarte]]n: * ''C. l. inornata'' ([[Anton Reichenow]], 1892): fan [[Sierra Leone]] oant [[Kameroen]] en [[Gabon]], [[Bioko]] en [[Annobón]]. * ''C. l. principalis'' ([[Gustav Hartlaub]], 1866): [[Sao Tomee en Prinsipe|Prinsipe]]. * ''C. l. simplex'' (Gustav Hartlaub, 1849): [[Sao Tomee en Prinsipe|Sao Tomee]]. * ''C. l. bronzina'' ([[Eduard Rüppell]], 1837): súdeastlik [[Sûdan]] en [[Etioopje]]. * ''C. l. larvata'' (Coenraad Jacob Temminck, 1809): fan súd Sûdan oant [[Súd-Afrika]] * ''C. l. jacksoni'' ([[Richard Bowdler Sharpe]], 1904): fan eastlik [[Demokratyske Republyk Kongo|Kongo-Kinsjasa]] oant westlik [[Tanzania]] en noardlik sintraal-[[Sambia]] * ''C. l. samaliyae'' ([[Charles M. N. White]], 1948): [[Angoala]] en noadwestlik Sambia. De ferspriedingsgebieten fan 'e ûndersoarten oerlaapje inoar net en foarmje aparte, net oan inoar grinzgjende gebieten. == Status == De fûgel stiet as net bedrige op 'e [[Reade list]] fan 'e [[IUCN]]. {{Boarnen|boarnefernijing= Dizze side is alhiel of foar in part in oersetting fan de Dútsktalige Wikipedyside; sjoch foar de bewurkingsskiednis: [[:de:Zimttaube]] (ferzje 16 april 2024) * [https://birdsoftheworld.org/bow/species/lemdov2/cur/introduction Birds of the World, oproppen 16 april 2024] {{reflist}} ---- {{Commonscat|Columba larvata|Kanieldowen}} }} [[Kategory:Fûgelsoarte]] [[Kategory:Hôfdo]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Angoala]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Boerûndy]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Ekwatoriaal-Guinee]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Eritreä]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Etioopje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Gabon]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Guinee]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Ivoarkust]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kameroen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kenia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kongo (Demokratyske Republyk)]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kongo (Republyk)]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Lesoto]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Libearia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Malawy]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Mozambyk]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Nigearia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Rûanda]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sambia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sierra Leöane]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Simbabwe]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Afrika]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Sûdan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Swazylân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tanzania]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Uganda]] frud83vzseob0iqpuzr25mmniu2wq72 0 174331 1235746 1171787 2026-07-20T19:18:23Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN-skema 1235746 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte| |Namme = Yndyske pappegaaido |Ofbyld = [[Ofbyld:Treron vernans male - Kent Ridge Park (mirrored).jpg|250px]] <br> mantsje<br> [[Ofbyld:Treron vernans female - Kent Ridge Park.jpg|250px]] <br>wyfke |lûd = |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift = [[do-eftigen]] (''Columbiformes'') |Famylje = [[dofûgels]] of [[dowen]] (''Columbidae'') |Skaai = [[pappegaaidowen]] (''Treron'') |Wittenskiplike namme = Treron vernans |Beskriuwer, jier= [[Carolus Linnaeus|Linnaeus]], 1771 |IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] ---- |lânkaart= [[Ofbyld:Pink-necked Green Pigeon Range.JPG|center|250px]] }} De '''Yndyske pappegaaido''' (''Treron vernans'') is in [[Fûgels|fûgel]] út it skaai [[pappegaaidowen]] (''Treron'') út de [[Famylje (taksonomy)|famylje]] [[dofûgels]] (''Columbidae''). == Beskriuwing == [[Ofbyld:Treron vernans -Tongkoko, North Sulawesi, Indonesia -pair-8.jpg|thumb|left|Spantsje op [[Selebes|Noard-Sulawezy]].]] Yndyske pappegaaidowen binne fûgels fan 25 oant 30 sm grut. Se wege 105-160 gram. De fûgels binne griis op 'e krún, hawwe griisblauwe kopfearren, dy't yn 'e hals en op 'e nekke yn rôze oergeane, in oranje flek op it boarst en binne giel op 'e búk. It wyfke hat minder ferskaat yn kleur, is grien fan boppe en gielgrien fan ûnder. Mantsjes en wyfkes hawwe opfallende giele en swarte wjukpinnen en giele flekken op de ûnderste sturtdekfearren. == Fersprieding == Yndyske pappegaaidowen komme yn 'e lannen om 'e [[Yndyske Arsjipel]] foar, fan [[Súdeast-Aazje]] oant de [[Filipinen]] en [[Yndoneezje]]. == Status == De fûgel komt yn in grut gebiet foar en de populaasje is stabyl. De soarte wurdt neffens de [[Reade list]] fan it [[IUCN]] net bedrige. {{Boarnen|boarnefernijing= * [https://avibase.bsc-eoc.org/species.jsp?avibaseid=D077240166090604 Avibase] * [http://datazone.birdlife.org/species/factsheet/pink-necked-green-pigeon-treron-vernans Birdlife, oproppen 18 april 2024] {{reflist}} ---- {{Commonscat|Treron phoenicopterus|Gielpoatpappegaaido}} }} {{DEFAULTSORT:Indiske pappegaaido}} [[Kategory:Fûgelsoarte]] [[Kategory:Pappegaaido]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Birma]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Brûnei]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Filipinen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Fjetnam]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Yndoneezje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kambodja]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Maleizje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Singapoer]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tailân]] sweydsti6wit8l0dxw9ihev7bjoxfys 0 174336 1235727 1226873 2026-07-20T19:11:29Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN-skema 1235727 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte| |Namme = Yndiaaske pappegaaido |Ofbyld = [[Ofbyld:Grey-fronted Green-pigeon (Treron affinis).jpg|250px]]<br>mantsje.<br>[[Ofbyld:Grey fronted green pigeon(Treron affinis).jpg|250px]]<br>wyfke. |lûd = |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift = [[do-eftigen]] (''Columbiformes'') |Famylje = [[dofûgels]] of [[dowen]] (''Columbidae'') |Skaai = [[pappegaaidowen]] (''Treron'') |Wittenskiplike namme = Treron affinis |Beskriuwer, jier= [[Thomas Caverhill Jerdon|Jerdon]], 1840 |IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] |lânkaart= }} De '''Yndiaaske pappegaaido''' (''Treron affinis'') is in [[Fûgels|fûgel]] fan it skaai [[pappegaaidowen]] (''Treron'') út de [[Famylje (taksonomy)|famylje]] [[dofûgels]] (''Columbidae''). == Beskriuwing == [[Ofbyld:Grey fronted green pigeon 26.jpg|thumb|left|Kop fan it mantsje.]] De Yndiaaske pappegaaido is in middelgrutte griene do fan likernôch 28 sm. De soarte heart ta de Pompadour-groep fan seis soarten, dy't foarhinne as yn soarte behannele waard. Se ha allegear in readbrune rêch by it mantsje (grien by it wyfke), giele en swarte rânen oan 'e wjukfearren en in grize punt oan 'e sturt. De soartgelikense [[groubekpappegaaido]] (''T. curvirostra'') ûnderskiedt him troch in sterkere snaffel mei in reade basis en in grieneftige eachring. Binnen de soartegroep ûnderskiedt de Yndiaaske pappegaaido him fan 'e geografysk meast oanbuorjende [[Sry Lankaanske pappegaaido]] (''T. pompadoura'') troch syn wyteftige foarholle (net giel), krêmbrúne ûnderste sturtdekfearren yn stee fan wyt, koartere snaffel en sturt mar langere en ôfrûne wjukken en in kleurriker brún op 'e rêch en grien op 'e stút. == Fersprieding == De soarte komt yn it west fan [[Yndia]] (West-Ghats) foar en fierder is der noch in lokale populaasje yn 'e eastlike dielsteat [[Andhra Pradesh]]. == Status == De populaasje fan 'e fûgel liket stabyl. Alhoewol't net bekend is hoe grut de populaasje is, wurdt oannommen dat dy net yn 'e buert komt foar de betingsten dy't foar de status 'gefoelich' jilde. De soarte wurdt neffens de [[Reade list]] fan it [[IUCN]] dêrom as 'net bedrige' klassisifisearre. . {{Boarnen|boarnefernijing= * [https://avibase.bsc-eoc.org/species.jsp?lang=EN&avibaseid=B30C3132C082EF5C Avibase] * [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/grey-fronted-green-pigeon-treron-affinis Birdlife, oproppen 18 april 2024] {{reflist}} ---- {{Commonscat|Treron affinis|Yndiaaske pappegaaido}} }} {{DEFAULTSORT:Indiaaske pappegaaido}} [[Kategory:Fûgelsoarte]] [[Kategory:Pappegaaido]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Yndia]] 5fednwjzzg70ubggt1zyyy1lekqmavd 0 174350 1235900 1171788 2026-07-21T22:51:59Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN-skema 1235900 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte| |Namme = Kanielkoppappegaaido |Ofbyld = [[Ofbyld:Indian pigeons and doves (Plate 2) (6197894056).jpg|250px]] |lûd = |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift = [[do-eftigen]] (''Columbiformes'') |Famylje = [[dofûgels]] of [[dowen]] (''Columbidae'') |Skaai = [[pappegaaidowen]] (''Treron'') |Wittenskiplike namme = Treron fulvicollis |Beskriuwer, jier= [[Johann Georg Wagler|Wagler]], 1827 |IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-VU.png|250px]] |lânkaart= }} De '''kanielkoppappegaaido''' (''Treron fulvicollis'') is in [[Fûgels|fûgel]] fan it [[Skaai (taksonomy)|skaai]] [[pappegaaidowen]] (''Treron'') út de [[Famylje (taksonomy)|famylje]] [[dofûgels]] (''Columbidae''). == Beskriuwing == De kanielkoppappegaaido wurdt likernôch 27 sm lang. By de soarte is der in dúdlik ferskil tusken mantsjes en wyfkes. De mantsjes hawwe in readbrune kop en hals. Op 'e mantel en wjukken giet de kanieleftige kleur yn pears oer. It boarst is goudgrien en de búk gielgrien. De flanken binne griisgrien. De bûtenste sturtfearren binne griisgrien en hawwe oan 'e ein in swarte kleur mei in grize seame. De snaffel hat in rôze basis en wurdt nei de spits ta hiel ljochtblau. De poatsjes binne readeftich. Wyfkes ûnderskiede har fan 'e mantsjes troch in grize foarholle en griene kleuren. Jonge fûgels hawwe in soad fan 'e wyfkes. == Fersprieding == Kanielkoppappegaaidowen komme yn subtropyske en tropyske mangrovebosken, strewellen en sompen foar. De fûgel komt yn [[Brûnei]], [[Yndoneezje]], [[Maleizje]], [[Birma]], [[Singapoer]] en [[Tailân]] foar. == Undersoarten == De kanielkoppappegaaido hat fjouwer ûndersoarten: * ''Treron fulvicollis fulvicollis'' (Wagler, 1827) – fan Birma oer Tailân en Maleizje oant Sumatra, ynklúsyf de Riau- en Lingga-eilannen en de eilannen Bangka en Belitung. * ''Treron fulvicollis melopogenys'' (Oberholser, 1912) – op 'e eilannen [[Nias]] en [[Siberut]] foar de westkust fan Sumatra. * ''Treron fulvicollis oberholseri'' (Chasen, 1935) – op 'e [[Natuna-eilannen]] yn 'e [[Súdsineeske See]]. * ''Treron fulvicollis baramensis'' (A. B. Meyer, 1891) – op [[Borneo]] en lytse eilannen oan 'e noardkust fan Borneo. == Status == Der wurdt fanút gien dat de seldsume soarte aardich te lijen hat fan in flugge efterútgong, itjinge in soad te meitsjen hat mei it ferlies fan biotoop. De fûgel komt selden boppe de 200 m en ek dêrom is de kanielkoppappegaai kwetsber. De gefolgen fan it biotoopferlies wurde noch slimmer troch de lokale jacht. De soarte wurdt op 'e [[Reade list]] dêrom as 'kwetsber' klassisifisearre. {{Boarnen|boarnefernijing= * [https://avibase.bsc-eoc.org/species.jsp?avibaseid=614EC457 Avibase] * [http://datazone.birdlife.org/species/factsheet/cinnamon-headed-green-pigeon-treron-fulvicollis Birdlife, oproppen 18 april 2024] {{reflist}} ---- {{Commonscat|Treron fulvicollis|Kanielkoppappegaaido}} }} {{DEFAULTSORT:Kanielkoppappegaaido}} [[Kategory:Fûgelsoarte]] [[Kategory:Pappegaaido]] [[Kategory:Bedrige fûgel]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Birma]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Brûnei]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Maleizje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Singapoer]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tailân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Yndoneezje]] p6x2ahv2amj1h9gea3awsgzple4foxk 0 174398 1235971 1171789 2026-07-22T23:09:52Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN-skema 1235971 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte| |Namme = kilesturtpappegaaido |Ofbyld = [[Ofbyld:Wedge-tailed Green Pigeon Bhimtaal Uttarakhand India 27.05.2016.jpg|250px]] |lûd = |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift = [[do-eftigen]] (''Columbiformes'') |Famylje = [[dofûgels]] of [[dowen]] (''Columbidae'') |Skaai = [[pappegaaidowen]] (''Treron'') |Wittenskiplike namme = Treron sphenurus |Beskriuwer, jier= [[Nicholas Aylward Vigors|Vigors]], 1832 |IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] |lânkaart= }} De '''kilesturtpappegaaido''' (''Treron sphenurus'') is in [[Fûgels|fûgel]] fan it [[Skaai (taksonomy)|skaai]] [[pappegaaidowen]] (''Treron'') út de [[Famylje (taksonomy)|famylje]] [[dofûgels]] (''Columbidae''). == Beskriuwing == [[Ofbyld:Wedge-tailed Green Pigeon (34439653416).jpg|thumb|left|Kilesturtpappegaaido.]] De Kilesturtpappegaaido is in 30 oant 35 sm lang griene do mei in karakteristike lange en kilefoarmige sturt. Yn ferlikening mei oare pappegaaidowen yn 'e regio hat er nochal ûndúdlike giele rannen op 'e wjukdekfearren en tertials. De sturt en de bopperomp binne donkergrien. It mantsje hat in readbrune flek oan 'e boppekant, mar minder grut as by de pappegaaidowen fan 'e pompadour-soartegroep. Ek hat er wat oranje op 'e krún en it boarst. It wyfke hat in effen griene kop. Fûgels yn [[Fjetnam]] en it skiereilân [[Malakka]] binne wat lytser en donkerder. By de mantsjes ha se gjin of minder oranje op it boarst en is de readbrune flek oan 'e boppekant beheind ta de skouders. De fûgel is it meast besibbe oan 'e [[wytbúkpappegaaido]] (''T. sieboldii'') en de [[Formosapappegaaido]] (''T. formosae''). == Foarkommen == Kilesturtpappegaaidowen libje yn 'e grienbliuwende leafbosken en boskrânen, mei fral de iik, de yp, de laurier en de rododendron. Yn Súdeast-Aazje wurdt er op in hichte tusken 770 en 2.565 meter sjoen. == Gedrach == It nêst wurdt yn in beam boud op sa'n seis oant tolve meter boppe de grûn. It lechsel bestiet út twa aaien. De fûgel is foar it measte in stânfûgel. Winterdeis wolle de fûgels yn it noardlike diel fan it ferspriedingsgebiet noch wol trekke. Hy yt ferskillende soarten fruit en beien, wêrûnder figen en moerbieien. == Undersoarten == [[Ofbyld:Wedge-tailed green pigeon (29).jpg|thumb|250px|''Treron sphenurus sphenurus'' yn Nepal.]] De kilesturtpappegaaido is yn trije ûndersoarten te ferdielen: * ''Treron sphenurus sphenurus'' – komt foar yn berchstreken fan [[Kasjmir]] oant súdwest [[Sina]], [[Myanmar]], noardlik [[Tailân]] en [[Laos]]. * ''Treron sphenurus robinsoni'' – komt foar yn 'e berchstreken fan it skiereilân Malakka en sintraal Fjetnam. * ''Treron sphenurus korthalsi'' – komt foar yn ît heechberchtme fan [[Sumatra]], [[Java]], [[Baly]] en [[Lombok]]. == Status == De soarte hat in grut ferspriedingsgebiet en in grutte, stabile populaasje. Oannommen wurdt dat de fûgel gjin lêst hat fan in substansjele bedriging en wurdt dêrom troch de [[IUCN]] as net-bedrige kategorisearre. {{Boarnen|boarnefernijing= * [https://avibase.bsc-eoc.org/species.jsp?lang=EN&avibaseid=CCE99BC43DC7BF96 Avibase] * [http://datazone.birdlife.org/species/factsheet/wedge-tailed-green-pigeon-treron-sphenurus Birdlife, oproppen 18 april 2024] {{reflist}} ---- {{Commonscat|Treron sphenurus|kilesturtpappegaaido}} }} {{DEFAULTSORT:Kilesturtpappegaaido}} [[Kategory:Fûgelsoarte]] [[Kategory:Pappegaaido]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bangladesj]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Birma]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bûtan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Fjetnam]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Yndia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Yndoneezje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kambodja]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Laos]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Maleizje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Nepal]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Pakistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sina]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Singapoer]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tailân]] tt2cmmnycsxr78k842txd4xers6zcjp 1236042 1235971 2026-07-23T05:43:15Z RomkeHoekstra 10582 Namme oanpast fan kilesturt nei kylsturt, [[]] 1236042 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte| |Namme = kylsturtpappegaaido |Ofbyld = [[Ofbyld:Wedge-tailed Green Pigeon Bhimtaal Uttarakhand India 27.05.2016.jpg|250px]] |lûd = |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift = [[do-eftigen]] (''Columbiformes'') |Famylje = [[dofûgels]] of [[dowen]] (''Columbidae'') |Skaai = [[pappegaaidowen]] (''Treron'') |Wittenskiplike namme = Treron sphenurus |Beskriuwer, jier= [[Nicholas Aylward Vigors|Vigors]], 1832 |IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] |lânkaart= }} De '''kylsturtpappegaaido''' (''Treron sphenurus'') is in [[Fûgels|fûgel]] fan it [[Skaai (taksonomy)|skaai]] [[pappegaaidowen]] (''Treron'') út de [[Famylje (taksonomy)|famylje]] [[dofûgels]] (''Columbidae''). == Beskriuwing == [[Ofbyld:Wedge-tailed Green Pigeon (34439653416).jpg|thumb|left|Kilesturtpappegaaido.]] De kylsturtpappegaaido is in 30 oant 35 sm lang griene do mei in karakteristike lange en kilefoarmige sturt. Yn ferliking mei oare pappegaaidowen yn 'e regio hat er nochal ûndúdlike giele rânen op 'e wjukdekfearren en tertials. De sturt en de romp binne donkergrien. It mantsje hat in readbrún plak oan 'e boppekant, mar minder grut as by de pappegaaidowen fan 'e pompadour-soartegroep. Ek hat er wat oranje op 'e krún en it boarst. It wyfke hat in effen griene kop. Fûgels yn [[Fjetnam]] en it skiereilân [[Malakka]] binne wat lytser en donkerder. By de mantsjes ha se gjin of minder oranje op it boarst en is it readbrune plak oan 'e boppekant beheind ta de skouders. De fûgel is it meast besibbe oan 'e [[wytbúkpappegaaido]] (''T. sieboldii'') en de [[Formosapappegaaido]] (''T. formosae''). == Foarkommen == Kylsturtpappegaaidowen libje yn 'e grienbliuwende leafbosken en boskrânen, mei fral de ikebeam, de iperenbeam, de laurier en de rododendron. Yn [[Súdeast-Aazje]] wurdt er op in hichte tusken 770 en 2.565 meter sjoen. == Gedrach == It nêst wurdt yn in beam boud op sa'n seis oant tolve meter boppe de grûn. It lechsel bestiet út twa aaien. De fûgel is foar it measte in [[stânfûgel]]. Winterdeis wolle de fûgels yn it noardlike diel fan it ferspriedingsgebiet noch wol trekke. Hy yt ferskillende soarten fruit en beien, wêrûnder figen en moerbieien. == Undersoarten == [[Ofbyld:Wedge-tailed green pigeon (29).jpg|thumb|250px|''Treron sphenurus sphenurus'' yn Nepal.]] De kylsturtpappegaaido is yn trije [[ûndersoarte]]n te ferdielen: * ''Treron sphenurus sphenurus'' – komt foar yn berchstreken fan [[Jammu en Kasjmier (territoarium)|Kasjmier]] oant súdwest [[Sina]], [[Myanmar]], noardlik [[Tailân]] en [[Laos]]. * ''Treron sphenurus robinsoni'' – komt foar yn 'e berchstreken fan it skiereilân Malakka en sintraal Fjetnam. * ''Treron sphenurus korthalsi'' – komt foar yn it heechberchtme fan [[Sumatra]], [[Java]], [[Baly]] en [[Lombok]]. == Status == De soarte hat in grut ferspriedingsgebiet en in grutte, stabile populaasje. Oannommen wurdt dat de fûgel yn oantal ôfnimt, mar gjin lêst hat fan in substansjele bedriging en dêrom wurdt de fûgel troch de [[IUCN]] as net-bedrige (''Least Concern'') kategorisearre. {{Boarnen|boarnefernijing= * [https://birdsoftheworld.org/bow/species/wetpig1/cur/introduction Birds of the World, oproppen 18 april 2024] * [http://datazone.birdlife.org/species/factsheet/wedge-tailed-green-pigeon-treron-sphenurus Birdlife, oproppen 18 april 2024] * [https://ebird.org/species/wetpig1 eBird, oproppen 18 april 2024] {{reflist}} ---- {{Commonscat|Treron sphenurus|kylsturtpappegaaido}} }} {{DEFAULTSORT:Kylsturtpappegaaido}} [[Kategory:Fûgelsoarte]] [[Kategory:Pappegaaido]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bangladesj]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Birma]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bûtan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Fjetnam]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Yndia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Yndoneezje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kambodja]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Laos]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Maleizje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Nepal]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Pakistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sina]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Singapoer]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tailân]] itqc0e3ylzy5618ubhz6tvmmlye2bv8 0 174457 1235989 1171790 2026-07-22T23:40:03Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN-skema 1235989 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte| |Namme = Komoarenpappegaaido |Ofbyld = [[File:Treron_griveaudi_-_Mikael_Bauer_-_62087464.jpeg|250px]] |lûd = |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift = [[do-eftigen]] (''Columbiformes'') |Famylje = [[dofûgels]] of [[dowen]] (''Columbidae'') |Skaai = [[pappegaaidowen]] (''Treron'') |Wittenskiplike namme = Treron griveaudi |Beskriuwer, jier= [[Constantine Walter Benson|Benson]], 1960 |IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-EN.png|250px]] |lânkaart= }} De '''Komoarenpappegaaido''' (''Treron griveaudi'') is in [[Fûgels|fûgel]] fan it [[Skaai (taksonomy)|skaai]] [[pappegaaidowen]] (''Treron'') út de [[Famylje (taksonomy)|famylje]] [[dofûgels]] (''Columbidae''). == Beskriuwing == De Komoarenpappegaaido is in likernôch 32 sm lange do fan dûbeld stal. De do hat in grize krún en nekke, griisgriene boppedielen, in wat skiere pearseftige flek op 'e lytse dekfearren en kastanjebrune dekfearren oan 'e ûndersturt mei krêmkleurige rannen. De [[Madagaskarpappegaaido]] liket in soad op 'e Komoarenpappegaaido, mar hat yn stee fan in grize in griene krún en nekke. Ek hat de Madagaskarpappegaaido gjin krêmkleurige rannen oan 'e ûnderste sturtdekfearren. == Fersprieding en systematyk == De fûgel komt allinne noch op it eilân [[Mohéli]] ([[Komoreesk]]: ''Mwali'') fan 'e [[Komoaren]]arsjipel yn tichte, fochtige bosken foar, dy't hjoed-de-dei noch mar 5% fan 'e Komoaren útmeitsje. Op oare eilannen fan 'e arsjipel is de fûgel al útstoarn. Somtiden wurdt de Komoarenpappegaaido as in ûndersoarte fan de Madagaskarpappegaaido (''T. australis'') beskôge. == Status == De populaasje wurdt tusken de 1000 en 2500 folwoeksen fûgels rûsd en rint tebek. De Komoarendo hat mar in tige lyts ferspriedingsgebiet, dat jimmeroan bedrige wurdt troch de lokale boeren, de yntroduksje fan ferskillende ynvazive plantesoarten en yntrodusearre rotten. De soarte wurdt offisjeel beskerme en dêrom wurdt der fan út gien dat de hjoeddeiske efterútgong fral feroarsake wurdt troch streuperij. De do komt noch it measte foar op 'e maksimale hichte fan syn ferspriedingsgebiet en dat makket de do ek tige kwetsber foar klimaatferoaring. De fûgel wurdt dêrom troch [[IUCN]] as bedrige klassifisearre. {{Boarnen|boarnefernijing= * [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/comoro-green-pigeon-treron-griveaudi/text Birdlife, oproppen 18 april 2024] * [https://avibase.bsc-eoc.org/species.jsp?lang=NL&avibaseid=4E869790EB543F56 Avibase] * [https://www.iucnredlist.org/search?query=Treron%20oxyurus%20&searchType=species IUCN] {{reflist}} ---- {{Commonscat|Treron griveaudi|Komoarenpappegaaido}} }} {{DEFAULTSORT:Komoarenpappegaaido}} [[Kategory:Fûgelsoarte]] [[Kategory:Pappegaaido]] [[Kategory:Bedrige fûgel]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Komoaren]] pm22nmj90dkszu5w2q99ri8z9rugl1w 0 174542 1235933 1172371 2026-07-21T23:15:16Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN-skema 1235933 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme = Keningsleppelbek |Ofbyld = [[Ofbyld:Royal Spoonbill 001.jpg|250px]] |lûd= |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift = [[pilekaaneftigen]] (''Pelecaniformes'') |Famylje = [[wylpreagerfûgels]] (''Threskiornithidae'') |Skaai = [[leppelbekken]] (''Platalea'') |Wittenskiplike namme= Platalea regia |Beskriuwer, jier= [[John Gould|Gould]], 1838 |IUCN-status = [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] |lânkaart= }} De '''Keningsleppelbek''' (''Platalea regia'') is in fûgelsoarte út de [[Famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[wylpreagerfûgels]] (''Threskiornithidae''). == Beskriuwing == [[Ofbyld:Royal Spoonbills at Fogg Dam.jpg|thumb|left|Groepke keningsleppelbekken.]] De keningsleppelbek is in grutte, wite fûgel mei in swarte, leppelfoarmige snaffel. De fûgel is likernôch 80 sm grut en hat in gewicht tusken de 1,4 en 2,07 kg. It is in waadfûgel mei lange poaten, geskikt om troch it wetter te rinnen. Hy yt fisk, skaaldierkes, krabkes en kikkerts en fangt syn proai troch de snaffel hinne en wer te swyljen. == Fersprieding en systematyk == De fûgel komt foar yn [[Austraalje]], [[Nij-Seelân]], [[Yndoneezje]] en op [[Nij-Guineä]] en de [[Salomonseilannen]]. Hy wurdt as monotypysk behannele, dat wol sizze dat de fûgel net yn ûndersoarten is ferdield. == Status == De soarte hat in grut ferspriedingsgebiet en wurdt as stabyl beskôge. De Ynternasjonale Uny foar Natoerbeskerming ([[IUCN]]) klassifisearret de soarte as net bedrige. {{Boarnen|boarnefernijing= * [https://avibase.bsc-eoc.org/species.jsp?lang=EN&avibaseid=DEAF523A17679BEA Avibase, oproppen 23 april 2024] * [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/royal-spoonbill-platalea-regia BirdLife International, oproppen 23 april 2024] * [https://www.iucnredlist.org/search?query=Treron%20teysmannii%20&searchType=species Reade list, IUCN, oproppen 23 april 2024] {{reflist}} ---- {{Commonscat|Platalea regia|keningsleppelbek}} }} {{DEFAULTSORT:keningsleppelbek}} [[Kategory:Leppelbek]] [[Kategory:Fûgelsoarte]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Austraalje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn East-Timor]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Yndoneezje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Nij-Kaledoanje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Nij-Seelân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Papoea Nij-Guineä]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Salomonseilannen]] 1w3w5h9jefat7daficl6f7www2jtiu0 0 174604 1235775 1172418 2026-07-20T19:38:00Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN-skema 1235775 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme = Japanske toefibis |Ofbyld = [[Ofbyld:Zhuhuan2 xi'an.jpg|250px]] |lûd = |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift = [[pilekaaneftigen]] (''Pelecaniformes'') |Famylje = [[wylpreagerfûgels]] (''Threskiornithidae'') |Skaai = '''Japanske toefibissen''' (''Nipponia'')<br><small>[[Ludwig Reichenbach|Reichenbach]], 1853</small> |Wittenskiplike namme= Nipponia nippon |Beskriuwer, jier= [[Coenraad Jacob Temminck|Temminck]], 1835 |IUCN-status = [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-EN.png|250px]] ---- |lânkaart = [[Ofbyld:Nipponia nippon map.png|250px]]<br><small>{{Color box|#C3956D}} Eartiidske ferspriedingsgebiet. }} De '''Japanske toefibis''' (''Nipponia nippon'') is in ibissoarte dy yn it easten fan [[Aazje]] foarkomt en hast útstoarn wie. Yn 'e jierren 1980 stie de fûgel mei in wylde populaasje fan noch mar in pear fûgels op 'e râne fan útstjerren. It is de iennige soarte fan it skaai ''Nipponia''. == Beskriuwing == [[Ofbyld:Nipponia nippon (white form).jpg|thumb|left|''Nipponia nippon''.]] De fûgel is in likernôch 75 sm grutte, wite fûgel mei in spanwiidte fan 140 sm en hat in keale, reade kop mei in toefe fan wite plommen op 'e krún. De snaffel is swart en rint út op in reade punt. De poaten en de eagen binne read. Bûten de briedtiid binne de âldere fûgels wyt mei in swym fan oranje oant kanielkleur oan 'e sturt en wjukken. Japanske toefibissen wurde yn it wyld likernôch 16 jier. == Fersprieding == It oarspronklike ferspriedingsgebiet fan 'e fûgel lei yn [[Japan]], [[Sina]], it [[Russyske Fiere Easten]], [[Koreä]] en [[Taiwan]]. De fûgel stoar hast oeral út troch de jacht, de tapassing fan pestisiden en biotoopferlies. Yn 1981 waarden yn Japan de lêste fûgels fan 'e soarte fongen om dêrmei in fokprogramma op te setten. Offisjeel wie de fûgel yn Sina al útstoarn, mar yn itselde jier waard yn it distrikt Yang fan 'e Sineeske provinsje Shaanxi in lytse populaasje fan 7 fûgels op in gebiet fan in pear km² ûntdutsen. Mei fokprogramma's is it slagge om de fûgel wer op 'e nij yn Japan en Súd-Koreä te ynstrodusearjen en hjoed-de-dei wurdt de wrâldpopulaasje wer op sa'n 11.000 fûgels rûsd.<ref>[https://www.koreapost.com/news/articleView.html?idxno=40401 The Korea Post, 15.11.2023]</ref> Yn Koreä wie de lêste wylde toefibis foar it lêst yn 1979 sjoen en yn Ruslân wie dat yn 1981. === Japan === De lêste wylde toefibis fan Japan wie it wyfke Kin, dy't yn oktober 2003 yn 'e âldens fan 36 jier yn finzenskip ferstoar. It programma om mei de Japanske populaasje de toefibissen te reyntrodusearjen wie mislearre, mar de troch Sina troffen beskermingsmaatregelen nei de werûntdekking fan 'e Sineeske populaasje wiene effektyf en Sina skonk tsjin 'e ein fan 'e jieren 1990 twa fûgels út it neiteam fan 'e 7 lêste wylde toefibissen oan Japan om op it eilân [[Sado (eilân)"|Sado]] in nije populaasje yn Japan te stiftsjen. Dêr wie ek it sintrum, dêr't de lêste, yn it wyld berne Japanske toefibis holden waard. It mantsje Youyou en it wyfke Yangyang soargen fuortendaliks foar aaien, dy't keunstmjittich útbret waarden en nei't mear fûgels fanút Sina nei Japan brocht waarden groeide de populaasje op Sado, sadat yn septimber 2008 it momint útbrutsen wie om de earste tsien toefibissen frij te litten. Foar it earst sûnt 27 jier fleagen yn Japan wer toefibissen. De frijlitten fûgels brochten yn 2012 wer piken grut. Yn jannewaris 2019 feroare Japan de status fan 'e fûgel fan 'útstoarn yn it wyld' nei 'earnstich bedrige'. De heryntroduksje fan 'e fûgel gie op it eilân lykas earder ek yn Sina mank mei in grut programma om it miljeu te ferbetterjen en it oantrunen fan 'e boeren om minder bestridingsmiddels te brûken.<ref>[https://phys.org/news/2022-06-modern-phoenix-bird-brought-extinction.html Phys.org.: ''Modern phoenix: The bird brought back from extinction in Japan'', 21 juny 2022]</ref> Yn 2021 waarden yn Japan wer 650 toefibissen teld. === Koreä === Ek Koreä hie in grutte populaasje toefibissen. Oan it begjin fan 'e 20e iuw waarden der wol kloften fan tûzenen fûgels teld, mar ek dêr ferdwûnen de fûgels yn heech tempo. Yn 1978 waarden der noch in pear fûgels ûntdutsen yn 'e demilitêrisearre sône tusken de Koreä's. Der wiene plannen om se te fangen en se nei it Japanske sintrum op Sado te bringen, mar foardat dy plannen útfierd wurde koene, wiene de fûgels ferdwûn. Ek yn Súd-Koreä waard in fokprogramma opset en yn 2019 binne dêr 40 fûgels frijlitten. Sûnt binne der mear groepen fûgels útset.<ref>[https://www.korea.net/Government/Briefing-Room/Press-Releases/view?articleId=1599780&insttCode=A260112&type=N Korea.net, 10 maaie 2023]</ref> Yn 2021 waard bekend dat yn 'e sompelannen fan Upo dêr nei 42 jier wer jongen berne wiene.<ref>[https://koreajoongangdaily.joins.com/2021/04/29/national/socialAffairs/bird-environment-ibis/20210429175100397.html koreajoongangdaily.joins.com: april 2021]</ref> === Ruslân === Yn Ruslân kaam de fûgel oan 'e [[Amoer]] en de [[Ussoeri]] om [[Vladivostok]] hinne foar. Sûnt de twadde helte fan 'e 19e iuw sette de delgong fan 'e Russyske populaasje yn en yn 1949 wie de fûgel om [[Chabarovsk]] hinne al folslein ferdwûn. Oan it begjin fan 'e jierren 1960 waarden de fûgels ek net mear om Vladivostok hinne sjoen. De lêste toefibis yn Ruslân waard yn 1981 oan 'e Ussoeri waarnommen.<ref>[https://www.nippon.com/en/features/c03908/ Nippon.com, oproppen 27 april 2024]</ref> === Sina === [[Ofbyld:Zhuhuan xi'an.jpg|thumb|left|Groep toefibissen yn finzenskip.]] De Sineeke Akademy fan Wittenskippen fierde tsjin 'e ein fan 'e jierren 1970 ûndersyk út nei mooglik noch besteande populaasjes fan toefibissen. Nei trije jier sykjen waarden yn 1981 yn 'e provinsje Shaanxi op in berchhelling twa briedpearkes mei trije piken ûntdutsen. Wat letter waarden noch in pear pearkes yn 'e omkriten ûntdutsen. De Sineeske oerheid liet fuortendaliks yn 'e krite in stasjon opsette en tagelyk waard it kappen fan beammen, it brûken fan sjitark en it brûken fan dong en pestisiden yn it gebiet ferbean. Yn it jier 1987 waarden 51 nêstbeammen ta steatseigendom ferklearre en ûnder strange beskerming steld. Under lieding fan 'e dieretún fan Peking slagge Sina der boppedat yn om in populaasje yn finzenis te fokken.<ref>Atlas of Rare Birds, by Dominic Couzens, side 32-33.</ref> Yn july 2001 wie it tal Sineeske fûgels wer oant 155 wylde fûgels en 175 finzen fûgels groeid.<ref>[https://web-japan.org/nipponia/nipponia23/en/topic/index02.html#:~:text=In%201967%2C%20the%20Sado%20Japanese,named%20Kin%2C%20for%20artificial%20breeding. Nipponia, 15 desimber 2002]</ref> === Taiwan === De lêste waarnimmings fan 'e fûgels yn Tawain wiene healwei de 20e iuw.<ref>[https://www.nippon.com/en/features/c03908/ Noppon.com, 21 novimber 2017.]</ref> == Hâlden en dragen == De fûgels libje op in hichte tusken 470 oant 1300 m yn sompige gebieten lykas rysfjilden, by marren en dobben of rivieren yn kombinaasje mei gebieten mei hege beammen, dêr't se rêste en harren nêsten bouwe. Se ite fiskjes, wjirms, kikkerts, slakken of ynsekten. De fûgels briede fan febrewaris oant juny en in nêst bestiet út 3-4 aaien. De ynkubaasjetiid is 28 dagen. Nei 2 oant 4 jier binne de fûgels folwoeksen om sels te brieden. Lechsels wurde bedrige troch rôffûgels, lytse marters en slangen. == Status == Troch in strange beskerming, de fokprogramma's en it útsetten yn it wyld en it ferbetterjen fan it biotoop koe it tal fûgels yn in koarte tiid wer foars tanimme. De status is dêrom net mear 'krityk'. Om 't de genetyske gearstalling net divers en ek it biotoop noch net optimaal is, stiet de fûgel op 'e [[Reade list]] fan [[IUCN]] as 'bedrige' klassifisearre. {{Boarnen|boarnefernijing= Dizze side is alhiel of foar in part in oersetting fan 'e Ingelsktalige Wikipedyside; sjoch foar de bewurkingsskiednis: [[:en:Crested ibis]] (ferzje 27 april 2024) * [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/asian-crested-ibis-nipponia-nippon/text Birdlife, oproppen 27 april 2024] * [https://avibase.bsc-eoc.org/species.jsp?lang=NL&avibaseid=3E328C3C526E7ECF Avibase, oproppen 27 april 2024] {{reflist}} ---- {{Commonscat|Nipponia nippon|Japanske toefibis}} }} {{DEFAULTSORT:Japanske toefibis}} [[Kategory:Fûgelsoarte]] [[Kategory:Wylpreagerfûgel]] [[Kategory:Bedrige fûgel]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sina]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Japan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Koreä]] 9dm89okv7lwx0ld90cxpjg7cfgccnye 0 174632 1235922 1172416 2026-07-21T23:03:56Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN-skema 1235922 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme = Kealkopibis |Ofbyld = [[Ofbyld:Southern Bald Ibis (Geronticus calvus) (32159142500).jpg|250px]] |lûd = |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift = [[pilekaaneftigen]] (''Pelecaniformes'') |Famylje = [[wylpreagerfûgels]] (''Threskiornithidae'') |Skaai = [[kealkopibissen]] (''Geronticus'') |Wittenskiplike namme= Geronticus calvus |Beskriuwer, jier= [[Pieter Boddaert|Boddaert]], 1783 |IUCN-status = [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-NT.png|250px]] |lânkaart = }} De '''kealkopibis''', '''Kaapske ibis''' of '''kalkoenibis''' (''Geronticus calvus'') is in seldsume [[Ibissen en leppelbekken|ibis]]soarte, dy't yn it suden fan Afrika libbet. De [[IUCN]]-status fan 'e fûgel is kwetsber. == Beskriuwing == [[Ofbyld:Southern Bald Ibis Couple.jpg|thumb|left|Pearke kealkopibissen.]] De kealkopibis wurdt likernôch 78 sm lang en hat in gewicht fan sa'n 1,3 kg. Tegearre mei de [[hearremytibis]], dêr't de fûgel in soad op liket, foarmet er it [[Skaai (taksonomy)|skaai]] ''Geronticus''. Yn ferlikening mei de hearremytibis hat er in ljocht gesicht en dêrnjonken mist er de fearretoef efter op 'e kop. De fûgel hat swarte fearren, glânzget grien oant blau en hat in brûnskleurige flek op 'e wjukken. It neakene gesicht en de kiel binne wyteftich. De kromme snaffel en de neakene krún binne ljochtread. == Fersprieding en biotoop == Kealkopibissen libje yn 'e bergen fan súdlik Afrika, yn [[Lesoto]], it easten fan [[Súd-Afrika]] en it west fan [[Swazylân]], benammen yn it [[Drakensberchtme]]. Se jouwe de foarkar oan gerslân op hichten tusken de 1200 en 1850 m mei koarte gerssoarten. == Iten en hâlden en dragen == [[Ofbyld:Baldibisnest.JPG|thumb|left|Kealkopibis op it nêst.]] De fûgels frette rûpen, kevers en oare ynsekten. Fierder slakken, wjirms en lytse deade sûchdieren, hagedissen en fûgels. Yn juny foarmje de fûgels lykas de measte ibissoarten koloanjes om te brieden, wyfkes lizze dan tusken begjin augustus en ein septimber twa of trije aaien. Yn twa moanne tiid binne de jongen safier dat se fleane kinne. == Status == Yn 2015 waard de folsleine populaasje op sa'n 6.500-8.000 fûgels rûsd (dat binne 3.300 oant 4.000 folwoeksen fûgels). Earder wie it ferspriedingsgebiet fan 'e fûgel grutter, mar de fûgel wurdt troch biotoopferlies, nêstfersteuring, boppegrûnske mynbou en tanimmende befolkingsdruk bedrige. De kealkopibis stiet op 'e [[Reade list]] fan 'e IUCN as 'gefoelich' klassifisearre. {{Boarnen|boarnefernijing= Dizze side is alhiel of foar in part in oersetting fan 'e Ingelsktalige Wikipedyside; sjoch foar de bewurkingsskiednis: [[:de:Grünibis]] (ferzje 28 april 2024) * [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/southern-bald-ibis-geronticus-calvus/text Birdlife, oproppen 30 april 2024] * [https://avibase.bsc-eoc.org/species.jsp?avibaseid=645134D31290013B Avibase, oproppen 30 april 2024] {{reflist}} ---- {{Commonscat|Geronticus calvus|kealkopibis}} }} {{DEFAULTSORT:Kealkopibis}} [[Kategory:Fûgelsoarte]] [[Kategory:Kealkopibis]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Swazylân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Afrika]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Lesoto]] pgjhkkr6v2fv63i46utjes5cvjv4b75 0 175318 1235752 1174477 2026-07-20T19:22:57Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN-skema 1235752 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme = Yndyske wite ibis |Ofbyld = [[Ofbyld:Black-headed Ibis (Threskiornis melanocephalus).jpg|250px]] |lûd = |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift = [[pilekaaneftigen]] (''Pelecaniformes'') |Famylje = [[wylpreagerfûgels]] (''Threskiornithidae'') |Skaai = [[hillige ibissen]] (''Threskiornis'') |Wittenskiplike namme= Threskiornis melanocephalus |Beskriuwer, jier= [[John Latham|Latham]], 1790 |IUCN-status = [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] |lânkaart = }} De '''Yndyske wite ibis''' (''Threskiornis melanocephalus'') is in [[fûgel]]soarte út it [[Skaai (taksonomy)|skaai]] [[hillige ibissen]] (''Threskiornis'') fan 'e famylje [[wylpreagerfûgels]] (''Threskiornithidae''). De wittenskiplike namme fan 'e soarte is foar it earst yn 1790 troch [[John Latham]] publisearre. == Beskriuwing == [[Ofbyld:Black headed Ibis.JPG|thumb|left|De ibis oan de Mula Mutha-rivier yn 'e Yndiaaske steat Maharashtra.]] De Yndyske wite ibis hat in soad fan 'e [[hillige ibis]]. De trochstrings 65-76 sm lange fûgel is foar it measte wyt. De kop, snaffel, hals en poaten binne swart. De sierfearren by de sturt binne ljochtgriis, dy't yn 'e briedtiid swart wurde. Der binne fierder gjin ferskillen tusken it wyfkes en mantsjes, de mantsjes binne trochstrings wat grutter as de wyfkes. == Fersprieding == De fûgel komt foar yn grutte dielen fan [[Yndia]], [[Bangladesj]], [[Nepal]], [[Sry Lanka]], [[Birma]], it suden fan [[Tailân]], [[Malakka]], West- en Súd-[[Sumatra]] en West-[[Java]] en noardeastlik [[Sina]]. As swalkfûgel komme se ek wolris yn [[Japan]], de [[Koreä's]], [[Laos]] en [[Mongoalje]] foar. Alhoewol't de Yndyske wite ibis faak in wetterfûgel neamd wurdt, foerazjeart er yn ferskillende natuerlike en troch de minske oanleine habitats. == Fuortplanting en iten == [[Ofbyld:Birds in a nest in Karnataka.jpg|thumb|left|Nêst fan 'e Yndyske wite ibis.]] De fûgel briedt yn 'e reintiid yn koloanjes, faak mei oare wetterfûgels. It nêst leit by de grûn, yn leechhout of yn beammen. Wyfkes lizze twa oant fjouwer aaien, dy't yn likernôch 21 dagen bebret wurde. By it fuorjen pakt de jonge fûgel de snaffel fan 'e âlder fêst, wêrnei't dy de ynhâld fan 'e kiel útbraakt yn ' bek fan 'e pyk. Jonge fûgels fleane nei fiif oant seis wiken út. Yn it briedseizoen wurde de keale plakken ûnder de wjukken bloedread. Mei syn lange snaffel siket de fûgel yn 'e boaiem nei ynsekten, skaaldieren en oare dierkes. Ut en troch pakt er ek lytse sûchdieren of reptilen. == Status == De populaasje wurdt op 10.000 oant 20.000 folwoeksen fûgels rûsd. De fûgel wurdt troch in grut tal ûntwikkelingen bedrige, lykas it drûchlizzen fan sompen, feroarings yn 'e lânbou, jacht, fersteuring en it sammeljen fan aaien en nêstjongen. Yn Tailân, Kambodja, Fjetnam en Yndoneezje rinne de oantal yn guon gebieten tebek. Fral de populaasje fan [[Sumatra]] is de lêste jierren ynheech tempo oan it ferdwinen. Mei't it ferspriedingsgebiet grut is, klassifisearret de [[IUCN]] de Yndyske wite ibis as net bedrige. {{Boarnen|boarnefernijing= De side is foar in part in oersetting fan 'e Dútsktalige Wikipedyside [[:de:Schwarzkopfibis]] * [https://ebird.org/species/blhibi1?siteLanguage=nl eBird, oproppen 13 juny 2024] * [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/black-headed-ibis-threskiornis-melanocephalus/text Birdlife, oproppen 14 juny 2024] * [https://avibase.bsc-eoc.org/species.jsp?avibaseid=423DDA5A79107C43 Avifauna, oproppen 13 juny 2024] {{reflist}} ---- {{Commonscat|Threskiornis melanocephalus|Yndyske wite ibis}} }} {{DEFAULTSORT:Indiske wite ibis}} [[Kategory:Fûgelsoarte]] [[Kategory:Hillige ibis]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bangladesj]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Birma]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Filipinen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Fjetnam]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kambodja]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Maleizje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Nepal]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Pakistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sina]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sry Lanka]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tailân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Yndoneezje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Yndia]] khvb83cv63mh10ky4x2lzpzukmgpshi 0 175618 1235901 1172235 2026-07-21T22:52:20Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN-skema 1235901 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme = kanielmosk |Ofbyld = [[File:Cinnamon Ibon.jpg|250px]]<br> |lûd = |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift = [[moskeftigen]] (''Passeriformes'') |Famylje = [[moskfûgels]] (''Passeridae'') |Skaai = [[kanielmosken]] (''Hypocryptadius'') |Wittenskiplike namme= Hypocryptadius cinnamomeus |Beskriuwer, jier= [[Ernst Hartert|Hatert]], 1903 |IUCN-status = [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] |lânkaart= }} De '''kanielmosk''' (''Hypocryptadius cinnamomeus'') is in sjongfûgel, dy't op 'e [[Filipinen]] endemysk is. De soarte is monotypysk yn it skaai ''Hypocryptadius'' en de fûgel waard as [[moskfûgels|moskfûgel]] klassifisearre nei't er earder ynearsten yn 'e famylje fan 'e [[brilfûgels]] (''Zosteropidae'') set wie. De soarte hat in plasse en snaffel dy't op dy fan 'e moskfûgels lykje en nei in stúdzje fan it DNA en skeletmateriaal dielde de Deenske [[Soölogy|soölooch]] [[Jon Fjeldså]] en kollega's de soarte as in apart skaai fan 'e famylje moskfûgels yn. == Beskriuwing == [[Ofbyld:Hypocryptadius cinnamomeus Goodchild.jpg|thumb|left|''Hypocryptadius cinnamomeus'',<br>neffens Herbert Goodchild.]] De fûgel is kanielkleurich op 'e krún en rêch en hat donkere rânen oan 'e wjukken en sturt. De kiel, it boarst en de sydkanten binne giel oant oranjegiel en nei de búk en de ûnderkant fan 'e sturt giet it mear op wyt oer. It each is oranjeread en de poaten en snaffel binne griis. De soarte is ynklusyf de sturt likernôch 15 sm lang. Tusken mantsjes en wyfkes binne gjin grutte ferskillen. == Fersprieding == De kanielmosk komt allinne lokaal op it eilân [[Mindanao]] yn it suden fan 'e Filipinen foar. Syn biotoop bestiet út tropyske fochtige montane- en submontane dizewâlden boppe de 1000 m. De fûgel libbet yn groepen of tegearre mei oare fûgelsoarten. == Iten en fuortplanting == It iten bestiet út ynsekten, dy't er op tûken en blêden yn 'e beammen siket. Oer it brieden is fierder neat bekend. == Status == Neffens [[IUCN]] wurdt de fûgel net bedrige. It ferspriedingsgebiet is beheind, mar oannommen wurdt dat de fûgel dêr algemien foarkomt. De populaasje nimt lykwols ôf troch it ferlies fan biotoop troch legale en yllegale houtkap, mynbou en it oanmeitsjen fan boulân troch de ''slash-and-burn''-metoade. {{Boarnen|boarnefernijing= * [https://ebird.org/species/cinwhe1 Ebird, oproppen 3 july 2024.] * [https://avibase.bsc-eoc.org/species.jsp?avibaseid=A6E996A888D6045C Avibase, oproppen 3 july 2024.] * [http://datazone.birdlife.org/species/factsheet/22714344 Birdlife, oproppen 3 july 2024.] {{reflist}} ---- {{Commonscat|Hypocryptadius cinnamomeus|Kanielmosk}} }} [[Kategory:Fûgelsoarte]] [[Kategory:Moskfûgel]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Filipinen]] ebyah6dyyviy1cnyq3pbss9r0w7ex19 0 175631 1236025 1186839 2026-07-23T00:11:04Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN-skema 1236025 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme = Labradorein |Ofbyld = [[Ofbyld:Camptorhynchus labradorius (Labrador duck) (8365390008).jpg|250px]]<small>jerkje</small><br>[[Ofbyld:NMNH-USNM77126-01-plain.jpg|250px]]<small>wyfke</small> |lûd= |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift = [[goeseftigen]] (''Anseriformes'') |Famylje = [[einfûgels]] (''Anatidae'') |Skaai = '''Labradoreinen''' (''Camptorhynchus'')<br><small>[[Charles Lucien Bonaparte|Bonaparte]], 1838</small> |Wittenskiplike namme= Camptorhynchus labradorius |Beskriuwer, jier= [[Johann Friedrich Gmelin|Gmelin]], 1789 |IUCN-status = [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-EX.png|250px]] ---- |lânkaart = [[File:Camptorhynchus labradorius map.svg|250px]]<br>It oarspronklike ferspriedingsgebiet fan 'e Labradorein. }} De '''Labradorein''' (''Camptorhynchus labradorius'') wie in en [[Eider (fûgel)|eidereftige]] see-ein, dy't yn 'e 19e iuw útstoar. De Labrador-ein wurdt as ien fan 'e meast riedseleftige fûgels fan [[Noard-Amearika]] beskôge. De lêste Labradorein soe op 12 desimber 1878 yn [[Elmira (New York)|Elmira]], yn 'e steat [[New York (steat)|New York]] waarnommen wêze, it lêste bewarre eksimplaar waard yn 1875 op [[Long Island]] sketten.<ref>[https://earthlife.net/labrador-duck/ Earthlife, oproppen 4 july 2024.]</reF> == Beskriuwing == [[Ofbyld:Extinctbirds1907 P36 Camptolaemus labradorius0363AA.jpg|thumb|left|Pearke Labradoreinen neffens<br> John Gerrard Keulemans.]] De fearren fan it jerkje wiene swart en wyt yn it patroan fan in eider, mar de wjukken wiene op 'e haadslachpinnen nei hielendal wyt. It wyfke wie griis, ek lykas dy fan in eider, en hie in skier patroan. De fûgels hiene in langwerpige kop mei lytse kraaleachjes. De snaffel wie hast like lang as de kop. It bealchje wie koart en hie koarte, sterke poaten dy't fier efter it bealchje stiene. De fearren wiene lyts en de sturt koart en rûn. De Labradorein wie in monotypysk skaai. == Fersprieding == Simmerdeis briede de ein yn [[Labrador (regio)|Labrador]] en yn it noarden fan [[Kebek (provinsje)|Kebek]]. Alle jierren migrearre de ein nei de kusten fan [[New Jersey]] en [[New England]] yn it easten fan 'e [[Feriene Steaten]]. Dêr joech de ein de foarkar oan de strannen yn it suden, baaien yn 'e lijte, havens en ynhammen. Guon tinke ek dat de soarte briede op 'e eilannen yn 'e [[Saint Lawrencebaai]]. De briedbiology fan 'e fûgel is foar it grutste part ûnbekend. == Iten == Labradoreinen sochten lytse weakdieren en fiskers dy't mei moksels as ies fisken, fongen sa noch wolris in labradorein. De snaffels wiene hiel oars as dy fan oare einesoarten en hiene in brede, platte punt mei in soad lamellen dêryn. Yn dat opsicht wurdt de Labradorein ek wol as in tsjinhinger beskôge fan 'e Noard-Aziatyske [[Steller's eider]] (''Polysticta stelleri''). De snaffel wie ek sêft en waard mooglik brûkt om yn sânôfsettings nei iten te sykjen. In oare, net besibbe ein mei deselde snaffelmorfology (mar dan noch mear spesjalisearre) is de Australyske [[leppelbekein]] ((''Malacorhynchus membranaceus''), dy't plankton yt mar ek weakdieren. Yn syn ferskining kaam de Labradorein nei alle gedachten noch it measte de [[blauwe ein]] ''(Hymenolaimus malacorhynchos'') benei. == Utstjerren == [[Ofbyld:Labrador Ducks AMNH.jpg|thumb|left|Preparearre Labradoreinen.]] De Labradorein hat nei alle gedachten altiten in seldsume fûgel west. Tusken 1850 en 1870 rûnen de oantallen lykwols fierder tebek. Der binne noch jimmeroan fragen oer it útstjerren, dat nei 1878 plakfûn. Der waard jage op 'e fûgel, mar it fleis smakke net, ferrotte gau en der waard net in soad foar betelle. Dêrfandinne wie der ek gjin sprake fan grutskalige jacht op 'e fûgel. It aaisykjen kin bydroegen ha oan it útstjerren en mooglik hat ek de fearrehannel yn it breidgebied in dieloarsaak west. In oare faktor dy't spile ha kin is in fermindere fiedseloanbod troch de befolkingsgroei en de taname fan yndustry yn 'e wintergebieten. Alhoewol't alle see-einen faak weakdieren yn ûndjip wetter sykje, wie gjin West-Atlantyske fûgelsoarte sa ôfhinklik fan weakdieren as de Labradorein. In oare teory is dat de ûnbidige taname fan aktiviteiten fan minsken ynfloed hie op 'e Noardamerikaanske ekosystemen fan kusten. De fûgels wiene twongen om nei oare gebieten om te sjen. It ferspriedingsgebiet fan 'e Labradoreinen wie lykwols beheind ta de Amerikaanske kust fan 'e [[Atlantyske Oseaan|Noardatlantyske Oseaan]] en sadwaande wie it finen fan nije, ôfbakene plakken yn it ekosysteem in drege saak foar de ein. Hokker oarsaak it ek west hat, tsjin de ein fan 'e 19e iuw wie de ein útstoarn. {{Boarnen|boarnefernijing= Dizze side is alhiel of foar in part in oersetting fan de Ingelsktalige Wikipedyside; sjoch foar de bewurkingsskiednis: [[:en:Labrador duck]] (ferzje 4 july 2024.) {{reflist}} ---- {{Commonscat|Camptorhynchus labradorius}} }} [[Kategory:Utstoarne fûgel]] [[Kategory:Fûgelsoarte]] [[Kategory:Einfûgel]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Feriene Steaten]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kanada]] r0z1nik4moycbf3ijwm993tzxzz4i6e 0 175649 1235876 1171917 2026-07-21T22:29:10Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN-skema 1235876 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme = Kaapske slob |Ofbyld = [[Ofbyld:Cape Shoveler RWD.jpg|250px]]<br>jerkje<br>[[Ofbyld:Cape Shoveler, Anas smithii (female) - note dark eyes (9720112118).jpg|250px]]<br>wyfke |lûd = |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift = [[goeseftigen]] (''Anseriformes'') |Famylje = [[einfûgels]] (''Anatidae'') |Skaai = [[slobeinen]] (''Spatula'') |Wittenskiplike namme= Anas smithii |Beskriuwer, jier= [[Ernst Hartert|Hartert]], 1891 |IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] |lânkaart= }} De '''Kaapske slob''' (''Spatula smithii'') is in [[fûgel]] út it [[Skaai (taksonomy)|skaai]] [[slobeinen]] (''Spatula'') yn 'e [[Famylje (taksonomy)|famylje]] [[einfûgels]] (''Anatidae''). == Beskriuwing == [[Ofbyld:Anas smithii 1838.jpg|thumb|left|Pearke ''Anas smithii''<br>neffens Andrew Smith.]] Folwoeksen fûgels binne 51 oant 53 sm lang en ha in flekkerich griisbrún fearrekleed en oranje poaten. Lykas by in soad einen op it súdlike healrûn lykje jerkjes en wyfkes op in oar, mar it jerkje hat in ljochtere kop as it wyfke, ljochtblauwe dekfearren dy't fan in wite râne fan 'e griene spegel skieden wurdt. Fierder hat it mantsje giele eagen. De dekfearren fan it wyfke binne griis en de eagen donkerbrún. == Fersprieding == De Kaapske slob komt allinne yn it suden fan Afrika foar. De fûgels libje yn iepen sompen, wiet gerslân of sompen mei wat opkommende fegetaasje. De fûgel is in stânfûgel mar kin wol nomadysk yn syn ferspriedingsgebiet wêze. == Nêst == It nêst fan 'e soart leit altiten yn 'e buert fan wetter en wurdt yn in ûndjippe kûle op 'e grûn boud. It is ôfset mei dûns en der wurde 6 oant alve aaien yn lein. Bûten de briedtiid is de Kaapske slob in sosjale fûgel en dan kin er grutte groepen foarmje. == Iten == De Kaapske slob siket iten yn ûndjip wetter troch mei syn snaffel hinne en wer te swyljen. Njonken plantaardich materiaal yt de ein ek weakdieren en ynsekten. == Status == De populaasje bestiet út sa'n 13000 oant 33000 folwoeksen fûgels en is net bysûnder grut. Dochs liket it oantal fûgels ta te nimmen en is der sprake fan in grut ferspriedingsgebiet. Dêrfandinne wurdt de fûgel troch de [[IUCN]] as net bedrige klassifisearre. {{Boarnen|boarnefernijing= Dizze side is alhiel of foar in part in oersetting fan de Ingelsktalige Wikipedyside; sjoch foar de bewurkingsskiednis: [[:en:Cape shoveler]] * [https://birdsoftheworld.org/bow/species/capsho1/cur/introduction Bird of the World, oproppen 5 july 2024.] * [https://avibase.bsc-eoc.org/species.jsp?avibaseid=4670CF434BF8489C Avibase, oproppen 5 july 2024.] * [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/cape-shoveler-spatula-smithii Birdlife, oproppen 5 july 2024.] {{reflist}} ---- {{Commonscat|Spatula smithii}} }} [[Kategory:Fûgelsoarte]] [[Kategory:Slobein]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Angoala]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Boerûndy]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Botswana]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kongo (Demokratyske Republyk)]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Lesoto]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Malawy]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Mozambyk]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Namybje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Rûanda]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sambia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Simbabwe]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Afrika]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Swazylân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tanzania]] jfoj8gcqe9l2r76ychb4dq0fqrns875 0 175719 1235729 1171868 2026-07-20T19:12:32Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN-skema 1235729 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme = Yndyske gielpuntsnaffelein |Ofbyld = [[Ofbyld:Pair Indian Spot-billed Duck Karanji Mysore Dec23 A7C 08342.jpg|250px]] |lûd = [[Ofbyld:Anas poecilorhyncha - Indian Spot-billed Duck XC114233.mp3|250px]] |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift = [[goeseftigen]] (''Anseriformes'') |Famylje = [[einfûgels]] (''Anatidae'') |Skaai = [[einen]] (''Anas'') |Wittenskiplike namme= Anas poecilorhyncha |Beskriuwer, jier= [[Johann Reinhold Forster|Forster]], 1781 |IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] ---- |lânkaart = [[Ofbyld:Anas poecilorhyncha map.svg|250px]] <small>oranje: ferspriedingsgebiet Sineeske gielpuntsnaffelein.<br>grien: ferspriedingsgebiet Yndyske gielpuntsnaffelein. }} The '''Yndyske gielpuntsnaffelein''' (''Anas poecilorhyncha'') is in grutte [[einen|einesoarte]] fan it [[Yndyske subkontinint]]. == Beskriuwing == [[Ofbyld:Indian Spot-billed Duck Karanji Mysore Dec23 A7C 08345.jpg|thumb|left|Jerk yn Yndia.]] De krún fan 'e kop is donkerbrún. Fanút de krún rint oer de nekke oant it bealchje in smelle streek yn 'e selde kleur. Ek hat de ein in donkerbrune eachstreek. De rest fan 'e kop en de hals binne griiswyt. De fearren op 'e rêch en de skouderfearren binne donkerbrún mei in ljochte seame. De wjuk hat in griene spegel mei dêrboppe in wite flek. De snaffel is swart en hat in giele punt; wylst by de basis fan 'e snaffel boppe oan wjerskanten reade plakjes sitte. De poaten fan 'e ein binne helder oranje. De ein is 45 oant 60 sm grut en dêrmei like grut as de wylde ein. Mantsjes en wyfkes binne hast allyk. == Fersprieding == De Yndyske gielpuntsnaffelein is in [[stânfûgel]] en komt op it Yndyske subkontinint en oangrinzgjende lannen foar. De ein libbet yn ûndjippe marren, dobben en fivers mei in soad begroeiïng. [[Ofbyld:Indian spot-billed duck in flight near Rohti Chhana, Patiala district.jpg|thumb|left|Yndyske gielpuntsnaffelein yn 'e flecht.]] Eartiids bestie de soarte út trije soarten. Ien dêrfan, de [[Sineeske gielpuntsnaffelein]], wurdt sûnt 2006 as in aparte soarte behannele. Dêrfandinne binne der no noch twa ûndersoarten: * ''A. p. poecilorhyncha'': [[Yndia]] en [[Sry Lanka]]. * ''A. p. haringtoni'': van [[Birma]] oant súdlik [[Sina]] en [[Fjetnam]]. De Yndyske gielpuntsnaffelein is ljochter en minder brún as de Sineeske gielpuntsnaffelein. Ek hat de Sineeske gielpuntsnaffelein gjin oranjereade plakken op 'e basis fan 'e snaffel. Dêrnjonken hat de Yndyske gielpuntsnaffelein in griene spegel op 'e wjuk, wylst dy fan 'e Sineeske gielpuntsnaffelein blau is. == Nêst == Yndyske gielpuntsnaffeleinen briede tusken maaie en desimber en bouwe harren nêst fan planten oan 'e kant fan wetter. In nêst bestiet út 8 oant 14 brúneftige of bleekgriene aaien. Nei it lizzen fan 'e aaien duorret it 26 oant 28 dagen dat se útkomme. Oan 'e ein fan it earste jier binne de fûgels geslachtsryp. == Status == De Yndyske gielpuntsnaffelein hat in grut ferspriedingsgebiet. De populaasje wurdt op 150.000 oant 1.100.000 rûsd. De oantallen fan 'e fûgel rinne lykwols tebek, mar net hurd genôch sadat de fûgel op 'e [[Reade list]] fan 'e [[IUCN]] as net bedrige wurdt klassifisearre. == Sierfûgels == De fûgel is in populêre sierfûgel. De fûgel is winterhurd, mar krúst maklik mei wylde einen en moat dêrom apart holden wurde. {{Boarnen|boarnefernijing= * [http://datazone.birdlife.org/species/factsheet/22736541 Birdlife, oproppen 9 july 2024.] * [https://avibase.bsc-eoc.org/species.jsp?avibaseid=759C5EB8F2513E96 Avibase, oproppen 9 july 2024.] * [https://birdsoftheworld.org/bow/species/isbduc1/cur/introduction Birds of the World, oproppen 9 july 2024.] {{reflist}} ---- {{Commonscat|Anas poecilorhyncha}} }} {{DEFAULTSORT:Indiske gielpuntsnaffel}} [[Kategory:Fûgelsoarte]] [[Kategory:Ein (skaai)]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bangladesj]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Birma]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bûtan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Fjetnam]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kambodja]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Laos]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Nepal]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Pakistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sry Lanka]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sina]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tailân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Yndia]] hycpa1mnaj4ccyins0q8oppz9394km3 0 175723 1235839 1191167 2026-07-21T11:40:27Z FreyaSport 40716 rûtekaart 1235839 wikitext text/x-wiki {{Ynfoboks edysje hurdfytswedstriid | namme = {{Flagge FR}} Omgong fan Frankryk 2024<br>''Tour de France Femmes 2024'' | edysje = 3 | ôfbylding = 2024 Tour de France Femmes Route.svg | ôfbyldingsbreedte = | ûnderskrift = Rûtekaart fan de Omgong fan Frankryk foar froulju 2024 | rûtekaart = | tiidrek = [[12 augustus|12]] - [[18 augustus]] [[2024]] | datum = | startplak = {{Flagge NL}} [[Rotterdam]] | finishplak = [[Alpe d'Huez]] | totale ôfstân = 946,3 km | hichtemeters = | gem. faasje = | dielnimmers = | type wedstriid = | etappe = 8st | klass1 = Giele trui | lieder1 = {{Flagge PL}} [[Katarzyna Niewiadoma]] | klass2 = Griene trui | lieder2 = {{Flagge NL}} [[Marianne Vos]] | klass3 = Boltsjestrui | lieder3 = {{Flagge BE}} [[Justine Ghekiere]] | klass4 = Wite trui | lieder4 = {{Flagge NL}} [[Puck Pieterse]] | klass5 = Ploegen | lieder5 = {{Flagge US}} Lidl–Trek | klass6 = Striidberens | lieder6 = {{Flagge NL}} [[Demi Vollering]] | klass7 = | lieder7 = | klass8 = | lieder8 = | aktueel = | foarige = [[Omgong fan Frankryk foar froulju 2023|2023]] | folgjende = [[Omgong fan Frankryk foar froulju 2025|2025]] }} De 3e edysje fan de '''[[Omgong fan Frankryk foar froulju]]''' wurd hâlden fan [[12 augustus|12]] oant en mei [[18 augustus]] [[2024]]. De wedstriid fynt plak tusken de [[Olympyske Simmerspullen 2024|Olympyske Spullen]] fan [[Parys]] en de [[Paralympyske Simmerspullen 2024|Paralympyske Spullen]] yn. ==Dielnimmende ploegen== {{Kolommen3 |Kolom1= * {{BEL}} AG Insurance–Soudal * {{GER}} Canyon–SRAM * {{GER}} Ceratizit-WNT Pro Cycling * {{FRA}} FDJ–Suez * {{BEL}} Fenix–Deceuninck * {{USA}} Human Powered Health * {{USA}} Lidl–Trek * {{AUS}} Liv AlUla Jayco * {{FRA}} Arkéa–B&B Hotels * {{FRA}} Cofidis * {{USA}} EF–Oatly–Cannondale * {{BEL}} Laboral Kutxa |Kolom2= * {{ESP}} Movistar * {{SUI}} Roland * {{NED}} dsm–firmenich PostNL * {{NED}} SD Worx–Protime * {{UAE}} UAE Team ADQ * {{NED}} Visma–Lease a Bike * {{NOR}} Uno-X Mobility * {{BEL}} Lotto–Dstny * {{FRA}} St. Michel–Mavic–Auber93 * {{UZB}} Tashkent City }} == Startplak en einstreek== De start is yn [[Rotterdam]], in [[haven]][[stêd]] yn it westen fan [[Nederlân]], yn de [[provinsje]] [[Súd-Hollân]]. Dit is de earste edysje fan de Omgong fan Frankryk foar froulju dy't bûten Frankryk start, en sels foar it earst bûten Frankryk rydt. De einstreek fan de tredde edysje leit op de [[Alpe d'Huez]], in skyoard yn de [[Frânske Alpen]] op in hichte fan 1860 meter. == Etappe-oersjoch == {| class="wikitable" style="font-size:95%" ! Datum ! Etappe ! Start –<br>Finish ! Ofstân<br>(yn km) ! Type ! Winner ! [[Ofbyld:Jersey yellow.svg|20px|Giele trui]] Klassemintslieder |- |12 augustus | 1ste |{{Flagge NL}} [[Rotterdam]] -<br> {{Flagge NL}} [[De Haach]] |124 km |{{Piktogram etappe|flak}} | {{NED}} [[Charlotte Kool]] | rowspan="2" bgcolor="#FFFF80"| {{NED}} [[Charlotte Kool]] |- |13 augustus | 2e |{{Flagge NL}} [[Doardt]] -<br> {{Flagge NL}} [[Rotterdam]] |67 km |{{Piktogram etappe|flak}} | {{NED}} [[Charlotte Kool]] |- |13 augustus | 3e | {{Flagge NL}} [[Rotterdam]] |6,3 km |{{Piktogram etappe|tiidrit}} | {{NED}} [[Demi Vollering]] | rowspan="2" bgcolor="#FFFF80"| {{NED}} [[Demi Vollering]] |- |14 augustus | 4e |{{Flagge NL}} [[Falkenburch (Limburch)|Falkenburch]] -<br> {{Flagge BE}} [[Luik (stêd)|Luik]] |122 km |{{Piktogram etappe|heuvel}} |{{NED}} [[Puck Pieterse]] |- |15 augustus | 5e |{{Flagge BE}} [[Bastogne]] -<br> {{Flagge FR}} [[Amnéville]] |150 km |{{Piktogram etappe|flak}} |{{HUN}} [[Blanka Kata Vas]] | rowspan="4" bgcolor="#FFFF80"| {{POL}} [[Katarzyna Niewiadoma]] |- |16 augustus | 6e |[[Remiremont]] -<br> [[Morteau]] |160 km |{{Piktogram etappe|heuvel}} |{{FRA}} [[Cédrine Kerbaol]] |- |17 augustus | 7e |[[Champagnole]] -<br> [[Le Grand-Bornand]] |167 km |{{Piktogram etappe|berch}} | {{BEL}} [[Justine Ghekiere]] |- |18 augustus | 8ste |[[Le Grand-Bornand]] -<br> [[Alpe d'Huez]] |150 km |{{Piktogram etappe|berch}} | {{NED}} [[Demi Vollering]] |- ! Datum ! Etappe ! Start – Finish ! Ofstân<br>(yn km) ! Type ! Winner ! [[Ofbyld:Jersey yellow.svg|20px|Giele trui]] Klassemintslieder |} == Klassemintslieders nei eltse etappe == {| class="wikitable" width="95%" style="text-align: center; font-size:85%;" ! width="7%" |Etappe !Winner | bgcolor="#FFFF00" |'''Giele trui'''<br>[[Ofbyld:Jersey_yellow.svg|20x20px|Giele trui]] | bgcolor="#54FF54" |'''Griene trui'''<br>[[Ofbyld:Jersey_green.svg|20x20px|Griene trui]] | bgcolor="#FFABBB" |'''Bolletsjestrui'''<br>[[Ofbyld:Jersey_polkadot.svg|20x20px|Bolletsjestrui]] | bgcolor="#FFFFFF" |'''Jongerein'''<br>[[Ofbyld:Jersey_white.svg|20x20px|Witte trui]] | bgcolor="#90D0EA" |'''Ploegen'''<br>[[Ofbyld:Jersey_yellow_number.svg|20x20px|Ploegeklassemint]] | bgcolor="#FF0000" |'''Striidberens'''<br>[[Ofbyld:Jersey_red_number.svg|20x20px|Reade trui]] |- ! 1 | {{NED}}<br>[[Charlotte Kool]] | rowspan="2" bgcolor="#FFFF80" |{{NED}}<br>[[Charlotte Kool]] | rowspan="5" bgcolor="#90EE90" |{{NED}}<br>[[Charlotte Kool]] | rowspan="3" bgcolor="#FFABBB" |{{ITA}}<br>[[Cristina Tonetti]] | rowspan="3" bgcolor="#FFFFFF" |{{FIN}}<br>[[Anniina Ahtosalo]] | rowspan="2" bgcolor="#D5E5EC" |{{GER}}<br>Ceratizit–WNT | {{ESP}}<br>[[Yurani Blanco]] |- ! 2 | {{NED}}<br>[[Charlotte Kool]] | {{BEL}}<br>[[Audrey De Keersmaeker]] |- ! 3 | {{NED}}<br>[[Demi Vollering]] | rowspan="2" bgcolor="#FFFF80" |{{NED}}<br>[[Demi Vollering]] | bgcolor="#D5E5EC" |{{NED}}<br>SD Worx–Protime | ''Net útrikt'' |- ! 4 | {{NED}}<br>[[Puck Pieterse]] | rowspan="2" bgcolor="#FFABBB" | {{NED}}<br>[[Puck Pieterse]] | rowspan="5" bgcolor="#FFFFFF" | {{NED}}<br>[[Puck Pieterse]] | bgcolor="#D5E5EC" | {{USA}}<br> EF–Oatly–Cannondale | {{BEL}}<br>[[Justine Ghekiere]] |- ! 5 | {{HUN}}<br>[[Blanka Kata Vas]] | rowspan="4" bgcolor="#FFFF80" | {{POL}}<br>[[Katarzyna Niewiadoma]] | rowspan="4" bgcolor="#D5E5EC" | {{USA}}<br>Lidl–Trek | {{NED}}<br>[[Loes Adegeest]] |- ! 6 | {{FRA}}<br>[[Cédrine Kerbaol]] | rowspan="3" bgcolor="#90EE90" | {{NED}}<br>[[Marianne Vos]] | rowspan="3" bgcolor="#FFABBB" | {{BEL}}<br>[[Justine Ghekiere]] | {{FRA}}<br>[[Cédrine Kerbaol]] |- ! 7 | {{BEL}}<br>[[Justine Ghekiere]] | {{BEL}}<br>[[Julie Van de Velde]] |- ! 8 | {{NED}}<br>[[Demi Vollering]] | {{NED}}<br>[[Demi Vollering]] |- ! colspan="2" |Einklassemint | bgcolor="#FFFF00" | '''{{POL}}<br>[[Katarzyna Niewiadoma]]''' | bgcolor="#54FF54" | '''{{NED}}<br>[[Marianne Vos]]''' | bgcolor="#FFABBB" | '''{{BEL}}<br>[[Justine Ghekiere]]''' | bgcolor="#FFFFFF" | '''{{NED}}<br>[[Puck Pieterse]]''' | bgcolor="#90D0EA" | '''{{USA}}<br>Lidl–Trek''' | '''{{NED}}<br>[[Demi Vollering]]''' |} {{Boarnen|boarnefernijing= {{reflist}} }} {{Navigaasje Omgong fan Frankryk foar froulju}} [[Kategory:Omgong fan Frankryk foar froulju|2024]] [[Kategory:Barren yn 2024]] jvqyl3zfpz97bppwqk34lg58r7g1wnb 1235840 1235839 2026-07-21T11:40:51Z FreyaSport 40716 clear 1235840 wikitext text/x-wiki {{Ynfoboks edysje hurdfytswedstriid | namme = {{Flagge FR}} Omgong fan Frankryk 2024<br>''Tour de France Femmes 2024'' | edysje = 3 | ôfbylding = 2024 Tour de France Femmes Route.svg | ôfbyldingsbreedte = | ûnderskrift = Rûtekaart fan de Omgong fan Frankryk foar froulju 2024 | rûtekaart = | tiidrek = [[12 augustus|12]] - [[18 augustus]] [[2024]] | datum = | startplak = {{Flagge NL}} [[Rotterdam]] | finishplak = [[Alpe d'Huez]] | totale ôfstân = 946,3 km | hichtemeters = | gem. faasje = | dielnimmers = | type wedstriid = | etappe = 8st | klass1 = Giele trui | lieder1 = {{Flagge PL}} [[Katarzyna Niewiadoma]] | klass2 = Griene trui | lieder2 = {{Flagge NL}} [[Marianne Vos]] | klass3 = Boltsjestrui | lieder3 = {{Flagge BE}} [[Justine Ghekiere]] | klass4 = Wite trui | lieder4 = {{Flagge NL}} [[Puck Pieterse]] | klass5 = Ploegen | lieder5 = {{Flagge US}} Lidl–Trek | klass6 = Striidberens | lieder6 = {{Flagge NL}} [[Demi Vollering]] | klass7 = | lieder7 = | klass8 = | lieder8 = | aktueel = | foarige = [[Omgong fan Frankryk foar froulju 2023|2023]] | folgjende = [[Omgong fan Frankryk foar froulju 2025|2025]] }} De 3e edysje fan de '''[[Omgong fan Frankryk foar froulju]]''' wurd hâlden fan [[12 augustus|12]] oant en mei [[18 augustus]] [[2024]]. De wedstriid fynt plak tusken de [[Olympyske Simmerspullen 2024|Olympyske Spullen]] fan [[Parys]] en de [[Paralympyske Simmerspullen 2024|Paralympyske Spullen]] yn. ==Dielnimmende ploegen== {{Kolommen3 |Kolom1= * {{BEL}} AG Insurance–Soudal * {{GER}} Canyon–SRAM * {{GER}} Ceratizit-WNT Pro Cycling * {{FRA}} FDJ–Suez * {{BEL}} Fenix–Deceuninck * {{USA}} Human Powered Health * {{USA}} Lidl–Trek * {{AUS}} Liv AlUla Jayco * {{FRA}} Arkéa–B&B Hotels * {{FRA}} Cofidis * {{USA}} EF–Oatly–Cannondale * {{BEL}} Laboral Kutxa |Kolom2= * {{ESP}} Movistar * {{SUI}} Roland * {{NED}} dsm–firmenich PostNL * {{NED}} SD Worx–Protime * {{UAE}} UAE Team ADQ * {{NED}} Visma–Lease a Bike * {{NOR}} Uno-X Mobility * {{BEL}} Lotto–Dstny * {{FRA}} St. Michel–Mavic–Auber93 * {{UZB}} Tashkent City }} == Startplak en einstreek== De start is yn [[Rotterdam]], in [[haven]][[stêd]] yn it westen fan [[Nederlân]], yn de [[provinsje]] [[Súd-Hollân]]. Dit is de earste edysje fan de Omgong fan Frankryk foar froulju dy't bûten Frankryk start, en sels foar it earst bûten Frankryk rydt. De einstreek fan de tredde edysje leit op de [[Alpe d'Huez]], in skyoard yn de [[Frânske Alpen]] op in hichte fan 1860 meter. {{clear}} == Etappe-oersjoch == {| class="wikitable" style="font-size:95%" ! Datum ! Etappe ! Start –<br>Finish ! Ofstân<br>(yn km) ! Type ! Winner ! [[Ofbyld:Jersey yellow.svg|20px|Giele trui]] Klassemintslieder |- |12 augustus | 1ste |{{Flagge NL}} [[Rotterdam]] -<br> {{Flagge NL}} [[De Haach]] |124 km |{{Piktogram etappe|flak}} | {{NED}} [[Charlotte Kool]] | rowspan="2" bgcolor="#FFFF80"| {{NED}} [[Charlotte Kool]] |- |13 augustus | 2e |{{Flagge NL}} [[Doardt]] -<br> {{Flagge NL}} [[Rotterdam]] |67 km |{{Piktogram etappe|flak}} | {{NED}} [[Charlotte Kool]] |- |13 augustus | 3e | {{Flagge NL}} [[Rotterdam]] |6,3 km |{{Piktogram etappe|tiidrit}} | {{NED}} [[Demi Vollering]] | rowspan="2" bgcolor="#FFFF80"| {{NED}} [[Demi Vollering]] |- |14 augustus | 4e |{{Flagge NL}} [[Falkenburch (Limburch)|Falkenburch]] -<br> {{Flagge BE}} [[Luik (stêd)|Luik]] |122 km |{{Piktogram etappe|heuvel}} |{{NED}} [[Puck Pieterse]] |- |15 augustus | 5e |{{Flagge BE}} [[Bastogne]] -<br> {{Flagge FR}} [[Amnéville]] |150 km |{{Piktogram etappe|flak}} |{{HUN}} [[Blanka Kata Vas]] | rowspan="4" bgcolor="#FFFF80"| {{POL}} [[Katarzyna Niewiadoma]] |- |16 augustus | 6e |[[Remiremont]] -<br> [[Morteau]] |160 km |{{Piktogram etappe|heuvel}} |{{FRA}} [[Cédrine Kerbaol]] |- |17 augustus | 7e |[[Champagnole]] -<br> [[Le Grand-Bornand]] |167 km |{{Piktogram etappe|berch}} | {{BEL}} [[Justine Ghekiere]] |- |18 augustus | 8ste |[[Le Grand-Bornand]] -<br> [[Alpe d'Huez]] |150 km |{{Piktogram etappe|berch}} | {{NED}} [[Demi Vollering]] |- ! Datum ! Etappe ! Start – Finish ! Ofstân<br>(yn km) ! Type ! Winner ! [[Ofbyld:Jersey yellow.svg|20px|Giele trui]] Klassemintslieder |} == Klassemintslieders nei eltse etappe == {| class="wikitable" width="95%" style="text-align: center; font-size:85%;" ! width="7%" |Etappe !Winner | bgcolor="#FFFF00" |'''Giele trui'''<br>[[Ofbyld:Jersey_yellow.svg|20x20px|Giele trui]] | bgcolor="#54FF54" |'''Griene trui'''<br>[[Ofbyld:Jersey_green.svg|20x20px|Griene trui]] | bgcolor="#FFABBB" |'''Bolletsjestrui'''<br>[[Ofbyld:Jersey_polkadot.svg|20x20px|Bolletsjestrui]] | bgcolor="#FFFFFF" |'''Jongerein'''<br>[[Ofbyld:Jersey_white.svg|20x20px|Witte trui]] | bgcolor="#90D0EA" |'''Ploegen'''<br>[[Ofbyld:Jersey_yellow_number.svg|20x20px|Ploegeklassemint]] | bgcolor="#FF0000" |'''Striidberens'''<br>[[Ofbyld:Jersey_red_number.svg|20x20px|Reade trui]] |- ! 1 | {{NED}}<br>[[Charlotte Kool]] | rowspan="2" bgcolor="#FFFF80" |{{NED}}<br>[[Charlotte Kool]] | rowspan="5" bgcolor="#90EE90" |{{NED}}<br>[[Charlotte Kool]] | rowspan="3" bgcolor="#FFABBB" |{{ITA}}<br>[[Cristina Tonetti]] | rowspan="3" bgcolor="#FFFFFF" |{{FIN}}<br>[[Anniina Ahtosalo]] | rowspan="2" bgcolor="#D5E5EC" |{{GER}}<br>Ceratizit–WNT | {{ESP}}<br>[[Yurani Blanco]] |- ! 2 | {{NED}}<br>[[Charlotte Kool]] | {{BEL}}<br>[[Audrey De Keersmaeker]] |- ! 3 | {{NED}}<br>[[Demi Vollering]] | rowspan="2" bgcolor="#FFFF80" |{{NED}}<br>[[Demi Vollering]] | bgcolor="#D5E5EC" |{{NED}}<br>SD Worx–Protime | ''Net útrikt'' |- ! 4 | {{NED}}<br>[[Puck Pieterse]] | rowspan="2" bgcolor="#FFABBB" | {{NED}}<br>[[Puck Pieterse]] | rowspan="5" bgcolor="#FFFFFF" | {{NED}}<br>[[Puck Pieterse]] | bgcolor="#D5E5EC" | {{USA}}<br> EF–Oatly–Cannondale | {{BEL}}<br>[[Justine Ghekiere]] |- ! 5 | {{HUN}}<br>[[Blanka Kata Vas]] | rowspan="4" bgcolor="#FFFF80" | {{POL}}<br>[[Katarzyna Niewiadoma]] | rowspan="4" bgcolor="#D5E5EC" | {{USA}}<br>Lidl–Trek | {{NED}}<br>[[Loes Adegeest]] |- ! 6 | {{FRA}}<br>[[Cédrine Kerbaol]] | rowspan="3" bgcolor="#90EE90" | {{NED}}<br>[[Marianne Vos]] | rowspan="3" bgcolor="#FFABBB" | {{BEL}}<br>[[Justine Ghekiere]] | {{FRA}}<br>[[Cédrine Kerbaol]] |- ! 7 | {{BEL}}<br>[[Justine Ghekiere]] | {{BEL}}<br>[[Julie Van de Velde]] |- ! 8 | {{NED}}<br>[[Demi Vollering]] | {{NED}}<br>[[Demi Vollering]] |- ! colspan="2" |Einklassemint | bgcolor="#FFFF00" | '''{{POL}}<br>[[Katarzyna Niewiadoma]]''' | bgcolor="#54FF54" | '''{{NED}}<br>[[Marianne Vos]]''' | bgcolor="#FFABBB" | '''{{BEL}}<br>[[Justine Ghekiere]]''' | bgcolor="#FFFFFF" | '''{{NED}}<br>[[Puck Pieterse]]''' | bgcolor="#90D0EA" | '''{{USA}}<br>Lidl–Trek''' | '''{{NED}}<br>[[Demi Vollering]]''' |} {{Boarnen|boarnefernijing= {{reflist}} }} {{Navigaasje Omgong fan Frankryk foar froulju}} [[Kategory:Omgong fan Frankryk foar froulju|2024]] [[Kategory:Barren yn 2024]] 8qz4d002jqwysybdvnlr8urps0ktw5a 0 175770 1235773 1171971 2026-07-20T19:36:51Z Ieneach fan 'e Esk 13292 fossyl 1235773 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme = |Ofbyld = |lûd = |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift = [[goeseftigen]] (''Ansariformes'') |Famylje = [[einfûgels]] (''Anatidae'') |Skaai = '''Japanske seachbekken''' (''Shiriyanetta'') |Wittenskiplike namme= Shiriyanetta hasegawai |Beskriuwer, jier= Watanabe & Matsuoka, 2015 |IUCN-status = status: [[File:Fossyl.png|250px]] |lânkaart = }} De '''Japanske seachbek''' (''Shiriyanetta hasegawai'') is in útstoarne see-ein. De fûgel libbe yn [[Japan]] en koe net fleane, lykas de ek útstoarne [[dûkgoes]] (''Chendytes lawi''), dy't oan 'e oare kant fan 'e [[Pasifyske Oseaan]] oan 'e [[Kalifornje|Kalifornyske]] kust libbe. De Japanske seachbek stoar yn it [[Pleistoseen]] út. {{Boarnen|boarnefernijing= [https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/02724634.2014.994745 Watanabe, Junya and Matsuoka, Hiroshige. (2015). Flightless diving duck (Aves, Anatidae) from the Pleistocene of Shiriya, Northeast Japan. Journal of Vertebrate Paleontology. DOI:10.1080/02724634.2014.994745] {{reflist}} }} [[Kategory:Fûgelsoarte]] [[Kategory:Einfûgel]] [[Kategory:Utstoarne fûgel]] [[Kategory:Bist útstoarn yn it Pleistoseen]] 4t6k9oxpbsdb4f67bqqm29sw2q2libp 0 175855 1235735 1217648 2026-07-20T19:15:29Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN-skema 1235735 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme = |Ofbyld = [[Ofbyld:Bar-headed Goose (Anser indicus).jpg|250px]] |lûd = [[Ofbyld:Bar-headed goose call recorded in February 2017 at Bhigwan, Pune.wav|250px]] |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift = [[goeseftigen]] (''Ansariformes'') |Famylje = [[einfûgels]] (''Anatidae'') |Skaai = [[guozzen]] (''Anser'') |Wittenskiplike namme= Anser indicus |Beskriuwer, jier= [[John Latham|Latham]], 1790 |IUCN-status = [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] ---- |lânkaart = [[Ofbyld:AnserIndicusIUCN.svg|250px]]<br><small>{{Color box|#008000}} [[briedfûgel]]<br>{{Color box|#007FFF}} [[wintergast]]<br>{{Color box|#FFFF00}} yntrodusearre</small> }} [[File:Streifengans (Tierpark Hellabrunn).webm|thumb|Yndyske goes yn bistetún]] De '''Yndyske goes''' (''Anser indicus'') is in fûgelsoarte út de famylje [[einfûgels]] (''Anatidae''), dy't yn [[Sintraal Aazje|Sintraal]]- en [[Súd-Aazje]] foarkomt. De soarte komt as eksoat yn lytse oantallen yn Nederlân foar. == Beskriuwing == [[Ofbyld:Streifengans Head.JPG|thumb|left|Tekening fan 'e kop.]] De goes is 70 oant 78 sm lang en like grut as de [[toendrawink]]. De kop en de boppekant fan 'e hals binne ljochtgriis en fan it linker each rint in swartbrune dwersstreek yn in bôgefoarm oer de efter kop nei it rjochter each. In twadde dwersstreek rint parallel in pear sm djipper yn 'e nekke en is wat koarter. De iris fan 'e fûgel is donkerbrún. De hals is foar griis en efter swart, mei dêrtusken oan 'e beide sydkanten in lange wite streek. De bealch fan 'e goes hat in wite búk en oer it generaal fierder in sulvergrize kleur, de flanken binne meastentiids donkerder. De wjukken ha swarte slachpinnen en binne fierder griis. De oranjegiele snaffel is tusken 4,5 oant 6,5 sm lang en de poaten binne oranje. It wyfke is yn 'e regel wat lytser as it mantsje, mar fierder binne der gjin ferskillen. == Fersprieding == Yndyske guozzen binne [[trekfûgel]]s. De briedgebieten lizze op 'e heechflakten fan Sintraal-Aazje en Súdeast-[[Ruslân]], [[Tibet]], dielen fan Noard-Yndia, [[Mongoalje]] en yn [[Sina]]. De wintergebieten lizze súd fan 'e Himalaya yn it noardwesten en sintrale suden fan Yndia, yn Pakistan, [[Bangladesj]], [[Nepal]] en Birma. Ek binne der fûgels dy't allinne mar fan 'e heechflakte fan Tibet nei leger lizzende gebieten trekke. It briedgebiet leit in lânskip mei marren, rivieren en sompen, fral yn Sintraal-Aazj ek yn steppen of heide. Yn Tibet libje de fûgels ek op oant 5600 m hege hellingen. Winterdeis libbet de fûgel yn wiete gebieten. Yndyske guozzen komme ek yn Europa foar, meastentiids fûgels dy't út dieretunen, parken of út partikuliere fivers ûntsnapt binne. Sûnt 1986 briede Yndyske guozzen yn Nederlân. De oantallen namen oant 2005 ta en binne sûnt wer tebekrûn. De fûgels binne fral yn 'e buert fan Nieuwkoop en oan de Lek te finen. == Fleanfermogen == [[Ofbyld:Bar-headed-Goose.jpg|thumb|left|Fleanende Yndyske goes.]] By de trek tusken it bried- en wintergebiet moatte de guozzen oer de Himalaya fleane. Dêrby moat de fûgel foar in part mear as 9000 m heech fleane. Yndyske guozzen binne sels boppe de [[Mount Everest]] waarnommen. Foar it soerstofgebrek op dy hichten ha de fûgels in spesjale oanpassing. De [[hemoglobine]], de reade bloedkleurstof, is by Yndyske guozzen oars as by oare fûgels of sûchdieren. By in lege druk kin de fûgel flugger soerstof opnimme. De oarsaak is in unike mutaasje, wertroch it aminosoer proline yn 'e alfaketen fan hemoglobine (α-globine) ferfongen wurdt toch alanine. == Status == De soarte hat te meitsjen hân mei in earnstige tebekgong yn oantal troch jacht, it sammeljen fan aaien en de ferneatiging fan it biotoop. Om 't de Yndyske goes in ûnbidich grut ferspriedingsgebiet hat, wurdt de fûgel troch de [[IUCN]] as net bedrige klassifisearre.<ref>[https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/bar-headed-goose-anser-indicus/text Birdlife, oproppen 17 july 2024.]</ref> {{Boarnen|boarnefernijing= Dit artikel is foar in grut part in oersetting fan 'e Dútsktalige Wikipedyside; sjoch foar boarnen en oare ferwizings op [[:de:Streifengans]] * [https://www.vogelbescherming.nl/ontdek-vogels/kennis-over-vogels/vogelgids/vogel/kleine-rietgans#:~:text=Leefgebied,en%20kloven%20in%20open%20toendralandschap. Fûgelbeskerming, oproppen 17 july 2024.] * [https://stats.sovon.nl/stats/soort/1620 SOVON, oproppen 127 july 2024.] * [https://avibase.bsc-eoc.org/species.jsp?avibaseid=AFA7EE7470F000E9 Avibase, oproppen 17 july 2024.] * [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/bar-headed-goose-anser-indicus Birdlife, oproppen 17 july 2024.] * [https://ebird.org/species/bahgoo/NL Ebird, oproppen 17 july 2024.] {{reflist}} ---- {{Commonscat|Anser indicus}} }} {{DEFAULTSORT:Indiske goes}} [[Kategory:Goes (skaai)]] [[Kategory:Fûgelsoarte]] [[Kategory:Goes (fûgel)]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Afganistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bangladesj]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Birma]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bûtan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Pakistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kazachstan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kirgyzje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Mongoalje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Nepal]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Oezbekistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sibearje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sina]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tadzjikistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Yndia]] [[Kategory:Eksoat yn Nederlân]] [[Kategory:Eksoat yn Dútslân]] [[Kategory:Eksoat yn Ingelân]] [[Kategory:Eksoat yn Skotlân]] [[Kategory:Eksoat yn Wales]] 2rrca0fipyu82as8euiapvyd7fmlnix 0 178052 1235860 1175017 2026-07-21T16:59:10Z CommonsDelinker 353 Flag_of_Cape_Verde.svg ferfongen troch [[c:File:Flag_of_Cape_Verde_(10-17).svg|Flag_of_Cape_Verde_(10-17).svg]] (troch [[c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] om't: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR3|Criterion 3]] (obvious error) · Government 1235860 wikitext text/x-wiki [[File:Macaronesia location.svg|right|thumb|300px|Lizzing fan Makaroneezje.]] '''Makaroneezje''' of '''Makaronezië''' ([[Portegeesk]]: ''Macaronésia''; [[Spaansk]]: ''Macaronesia'') is in [[regio]] yn 'e eastlik sintrale [[Atlantyske Oseaan]], dy't bestiet út fjouwer [[eilannegroep]]en: de [[Azoaren]], de [[Kaapverdyske Eilannen]], de [[Kanaryske Eilannen]] en [[Madeara]]. De [[eilannen]] binne allegearre fan [[fulkanisme|fulkanyske]] oarsprong. [[Geografy]]sk heart Makaroneezje ta it [[wrâlddiel]] [[Afrika]], ek al meitsje trije fan 'e fjouwer eilannegroepen diel út fan [[Jeropa|Jeropeeske]] [[lannen en territoaria|lannen]]. De Kanaryske Eilannen wiene de iennichste fan 'e fjouwer eilannegroepen dy't foarôfgeande oan 'e [[kolonisaasje]] troch [[Jeropa|Jeropeänen]] in lânseigen [[befolking]] hie. ==Etymology== De oantsjutting 'Makaroneezje' waard oarspronklik troch [[Grykske Aldheid|Aldgrykske]] [[seefarder]]s brûkt foar alle [[eilannen]] foarby de [[Strjitte fan Gibraltar]]. De namme komt sadwaande út it [[Gryksk]] en betsjut "eilannen fan 'e lokkigen", fan μακάρων νῆσοι, ''makaron nesoi''. Dy term rekke letter yn ûnbrûk oant er yn [[1917]] foar it earst yn syn hjoeddeistige betsjutting brûkt waard. Soms wurdt 'Makaroneezje' [[stavering|misstavere]] as "Makroneezje" (wat "grutte eilannen" betsjutte soe), nei mispleatste analogy fan [[Mikroneezje (regio)|Mikroneezje]] ("lytse eilannen") yn 'e [[Stille Oseaan]]. ==Eilannengroepen== Makaroneezje omfettet de folgjende eilannengroepen: *[[File:Flag of the Azores.svg|border|20px]] de [[Azoaren]] *[[File:Flag of Cape Verde (10-17).svg|border|20px]] de [[Kaapverdyske Eilannen]] *[[File:Flag of the Canary Islands (simple).svg|border|20px]] de [[Kanaryske Eilannen]] *[[File:Flag of Madeira.svg|border|20px]] [[Madeara]] De Azoaren en Madeara binne [[autonome regio's]] fan [[Portegal]]. De Kanaryske Eilannen foarmje in [[autonome mienskippen fan Spanje|autonome mienskip]] fan [[Spanje]]. De Kaapverdyske Eilannen, steatkundich ornaris oantsjut as [[Kaapverdje]], wiene foarhinne in Portegeeske [[koloanje]], mar binne sûnt [[1975]] in ûnôfhinklike [[republyk]] dy't lid is fan 'e [[Feriene Naasjes]]. ==Geology== De eilannen fan Makaroneezje binne fan [[fulkanisme|fulkanyske]] oarsprong. [[Fulkanology|Fulkanologen]] binne fan betinken dat it bestean fan 'e eilannen te tankjen is oan ferskate [[geology]]ske [[hotspot (geology)|hotspots]]. Op it Kanaryske eilân [[Teneryf]] leit de noch altyd aktive [[fulkaan]] de [[Teide]], dy't mei in hichte fan 3.718&nbsp;[[meter|m]] de heechste [[berch]] is fan sawol Spanje as fan alle eilannen yn 'e [[Atlantyske Oseaan]]. ==Skiednis== Allinnich de Kanaryske Eilannen wiene al fan teminsten de [[sechsde iuw&nbsp;f.Kr.]] ôf (en mooglik noch folle earder) bewenne troch in lânseigen [[befolking]], de [[Gûantsjes]] (''Guanches''). Dyselden stammen nei alle gedachten ôf fan of wiene besibbe oan 'e [[Berbers]] fan 'e [[Magreb]]lannen fan [[Noard-Afrika]]. It bestean fan 'e [[Kanaryske Eilannen]] wie yn [[Westerske wrâld|it Westen]] bekend sûnt it besyk dat de [[float]] fan [[kening]] [[Jûba&nbsp;II]] fan [[Numydje]] yn 'e iere [[earste iuw]] oan 'e arsjipel brocht. De Jeropeeske [[kolonisaasje]] fan 'e Kanaryske Eilannen begûn yn [[1312]], hoewol't de [[Kroan fan Kastylje]] pas yn [[1402]] mei de [[ferovering fan de Kanaryske Eilannen|eigentlike ferovering]] úteinsette. Dat wie in lang en bloedich proses, want de Gûantsjes fersetten har ferheftich tsjin 'e útlânske oerhearsking, dat de [[Spanje|Spaanske]] bemastering fan 'e eilannen waard pas yn [[1495]] foltôge. De lânseigen [[taal]] fan 'e Kanaryske Eilannen, it [[Gûantsje (taal)|Gûantsje]], waard noch sprutsen oant yn 'e [[santjinde iuw]], doe't de lêste oerlibjende Gûantsjes úteinlik [[kulturele assimilaasje|folslein opgiene]] yn 'e dominante [[kultuer]] fan 'e Spaanske kolonisten. Foar de rest wiene de eilannen fan Makaroneezje ûnbewenne doe't se yn 'e earste helte fan it [[twadde milennium]] ûntdutsen waarden troch [[Jeropa|Jeropeeske]] [[seefarder]]s. [[Madeara]] waard yn [[1418]] ûntdutsen troch twa [[kaptein (skipfeart)|kapteins]] dy't dy't foar de [[Portegal|Portegeeske]] [[prins]] [[Hindrik de Seefarder]] fearen: [[João Gonçalves Zarco]] en [[Tristão Vaz Teixeira]]. It bestean fan 'e [[Azoaren]] wie al yn 'e [[fjirtjinde iuw]] bekend, mei't dielen fan 'e arsjipel doe yntekene waarden yn 'e ''[[Atlas Catalan]]'', mar yn [[1427]] waard de arsjipel werûntdutsen troch in kaptein dy't yn opdracht fan Hindrik de Seefarder fear. Der wurdt wol tocht dat dat [[Gonçalo Velho]] wie, mar dat is net wis. [[Histoarikus]] [[Thomas Ashe]] identifisearre yn syn ''A History of the Azores'', út [[1813]], de [[Greefskip Flaanderen|Flaming]] Jozua van der Berg út [[Brugge]] as de oarspronklike ûntdekker fan 'e Azoaren. De [[Kaapverdyske Eilannen]] waarden yn [[1456]] ûntdutsen troch de [[Republyk Genua|Genueeske]] seefarder [[António de Noli]], dy't yn opdracht fan 'e Portegeeske kening [[Alfûns V fan Portegal|Alfûns&nbsp;V]] fear. ==Demografy== Yn [[2022]] hie Makaroneezje in [[befolking]] fan 3.222.000 [[minske]]n. Dy wiene ûnderferdield yn 2.173.000 [[Kanaarjers]] (67%), 562.000 [[Kaapverdianen]] (17%), 251.000 [[Maderanen]] (8%) en 236.000 [[Azorezen]] (7%). ==Sjoch ek== *[[Azoaren]] *[[Kaapverdje]] *[[Kanaryske Eilannen]] *[[Madeara]] {{boarnen|boarnefernijing= Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Macaronesia ''References'', op dizze side]. ---- {{commonscat|Macaronesia}} }} [[Kategory:Makaroneezje| ]] [[Kategory:Diel fan Afrika]] [[Kategory:Atlantyske Oseaan]] [[Kategory:Geografy fan de Azoaren]] [[Kategory:Geografy fan Kaapverdje]] [[Kategory:Geografy fan de Kanaryske Eilannen]] [[Kategory:Geografy fan Madeara]] nwt9dkhf6kj9s6u75ohnhlckrqmyvr6 0 178814 1235865 1178792 2026-07-21T22:09:12Z CommonsDelinker 353 "Sint-Liboarius.jpg" is op Commons fuorthelle [[c:User:Pi.1415926535|Pi.1415926535]] om't: per [[:c:Commons:Deletion requests/File:Sint-Liboarius.jpg|]]. 1235865 wikitext text/x-wiki {{Ynfoboks hillige | ôfbylding = | ôfbyldingstekst = | ôfbyldingsbreedte = | namme = | bertenamme = | nasjonaliteit = | bertedatum = ûnbekend | berteplak = ûnbekend | stjerdatum = † 397 (of 390) | stjerplak = Le Mans | etnisiteit = | regionale identiteit = | berop = | kleasteroarder = | funksjes = biskop | titels = | prizen = | funksje1 = | amtsperioade1 = | foargonger1 = | opfolger1 = | funksje2 = | amtsperioade2 = | foargonger2 = | opfolger2 = | funksje3 = | amtsperioade3 = | foargonger3 = | opfolger3 = | funksje4 = | amtsperioade4 = | foargonger4 = | opfolger4 = | sillich ferklearre = | hillich ferklearre = | fereare troch = | hjeldei = 23 july | hillichdom = [[Dom fan Paderborn]] | attributen = iepen boek, pau, stientsjes | patroan fan = | tradysje = | wichtichste wurken = | webside = }} '''Liboarius fan Le Mans''' (berne ûnbekend - ferstoarn yn it jier 397) is in roomsk hillige. == Libben == Oer de histoaryske figuer fan Liboarius is net in soad bekend. Oer syn bertedatum bestiet net in soad dúdlikens. Neffens midsiuwske beskriuwings soe er 47 jier biskop yn 'e Gallo-Romeinske civitas Le Mans west ha. It gebiet dêr't biskop Liboarius wurke wie al in skoft kristlik, mar heidenske [[druïde]]n wiene noch aktyf yn 'e krite en koene mei harren riten de minsken beynfloedzje. Under biskop Liboarius waarden in soad tsjerken boud en mei troch in goede opliediing koene preesters yn syn gebiet de druïden oerwinne. Ek soe Liboarius in maat west ha fan [[Martinus fan Tours]], syn buorman yn funksje. Neffens in leginde soe Liboarius yn 397 yn 'e earmen fan Sinte-Marten stoarn wêze. == Reliken == Yn 'e tiid fan keizer [[Loadewyk de Fromme]] ferhûzen de bonken fan ferskillende hilligen fan it westlike nei it eastlike diel fan [[Frankyske Ryk|Loadewyk's ryk]] en dêrûnder wiene ek de bonken fan Liboarius, dy't yn Le Mans al ier as hillige fereare waard. In ûnbekende Paderborner, nei alle gedachten in geastlike fan it dom[[kapittel]], skreau oan 'e ein fan 'e 9e iuw oer de [[translaasje]] fan 'e "Europeeske brêgebouwer" Liboarius yn Paderborn. It translaasjeberocht fan 'e Paderborner biskop Biso (887-909) ferhellet hoe't in groep Paderborner geastliken nei Le Mans reizgen en fan 'e biskop dêre [[Relikwy|reliken]] krige (de lofter earm fan Liboarius bleau yn Le Mans en is yn 'e rin fan 'e tiid ferlern gien). De reliken waarden oer [[Chartres]] en [[Parys]] oer de [[Ryn]] nei [[Saksen]] brocht en kamen op 28 maaie 836 ûnder grutte belangstelling fan 'e befolking op pinkstersnein yn Paderborn oan. De biskop dêre, Badurad (815-862) liet se yn 'e [[Dom fan Paderborn|domtsjerke]] fan 'e stêd bewarje. [[Ofbyld:Liborischrein mit Pfauenwedel.jpg|thumb|left|De Liboariusskryn yn 'e Paderborner dom.]] Yn 'e iuwen dêrnei ûnstie in grutte ferearing fan Liboarius yn [[Westfalen]], wêrfan't Paderborn it sintrum wie. Sûnt de 11e iuw wiene it [[Beieren|Beierske]] kleaster Tegernsee en [[Quedlinburg]] ek sintra fan ferearing. De [[Nederlân|Nederlannen]], [[Nedersaksen]], [[Tueringen]] en de [[Nederryn]] folgen sûnt de 12e iuw. Liboarius waard yn 'e lette [[midsiuwen]] oanroppen by krupsjes oan 'e yngewanten, û.o. by nierstiennen. De aartsbiskop Werner von Eppstein († 1284) fan [[Bisdom Mainz|Mainz]] soe nei it bidden by syn grêf fan syn nierstiennen ôfholpen wêze. De [[reformaasje]] en [[kontrareformaasje]] brochten ek yn 'e Roomsk-Katolike Tsjerke en it katolike Paderborn feroaringen yn 'e rjochting fan in wat dimmener hilligenferearing, fral wat de Liboariusferearing oanbelanget. Mei de relikentranslaasje fan Le Mans nei Paderborn ûntstie de âldste freonskiplike stêdebân fan 'e wrâld. Hjoed-de-dei wurdt ta neitins fan 'e translaasje yn Paderborn it ''Fest Libori'' organisearre. De [[skryn]] mei de reliken fan Liboarius wurdt dan oer it domplein troch de binnenstêd droegen. == Attributen == Liboarius wurdt as biskop útbylde mei in iepen boek en in pau. Faak lizze op 'e iepen boek stientsjes. == Feestdei == De dei dat Liboarius betocht wurdt is 23 july. == Nederlân == Yn Nederlân stiet mar ien oan Sint-Liboarius wijde tsjerke en dat is de sûnt de reformaasje [[Protestantisme|protestantske]] tsjerke fan [[Dinxperlo]]. {{Boarnen|boarnefernijing= Dizze side is alhiel of foar in part in oersetting fan de Dútsktalige Wikipedyside; sjoch foar de bewurkingsskiednis: [[:de:Saint Liborius]] ---- {{Commonscat|Saint Liborius}} }} [[Kategory:Romeinsk hillige]] [[Kategory:Romeinsk biskop]] [[Kategory:Persoan berne yn de 4e iuw]] [[Kategory:Persoan stoarn yn 397]] [[Kategory:Roomsk-katolyk hillige]] gw8uabzbs6crf2fj4z60efhjpiyoht3 0 178959 1236019 1201930 2026-07-23T00:06:12Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN-skema 1236019 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme = Kubaanske ara |Ofbyld = [[Ofbyld:Extinctbirds1907 P10 Ara tricolor0301.png|250px]] |lûd = |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift = [[pappegaai-eftigen]] (''Psittaciformes'') |Famylje = [[pappegaaien fan Afrika en de Nije Wrâld]] (''Psittacidae'') |Skaai = [[echte ara's]] (''Ara'') |Wittenskiplike namme= † Ara tricolor |Beskriuwer, jier = [[Johann Matthäus Bechstein|Bechstein]], 1811 |IUCN-status = [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-EX.png|250px]] ---- |lânkaart =[[Ofbyld:Ara tricolor range map IUCN.png|center|250px]] }} De '''Kubaanske ara''' (''Ara tricolor'') wie in [[echte ara's|ara]]soarte dy't op [[Kuba]] en [[Isla de la Juventud]] libbe. It wie mei likernôch 50 sm in lytse arasoarte. == Beskriuwing == [[Ofbyld:Naturalis Biodiversity Center - RMNH.AVES.110095 - Ara tricolor - Extinct.webm|thumb|left|thumbtime=0:07|Fideo yn it [[Naturalis Biodiversity Center]], [[Leien]]]] De Kubaanske ara hie in reade kop by de snaffel, dat nei de nekke yn oranje en giel oergie. Om 'e eagen wie de hûd keal en wyt en de irissen wiene giel. It gesicht, it kin en it boarst wienen oranje. De fearren fan 'e bopperêch wiene brúnread mei griene rânen. De stút en ûnderrêch wiene blau. De fûgels hiene wjukken mei brune, reade en poarpereftige kleuren. De fearren fan 'e sturt wiene fan boppe donkerread, dy't oan 'e ein yn it blau oergyngen, wylst de fearren ûnder de sturt readbrún wiene. De snaffel fan 'e fûgel waard as donker, swart of griis-swart beskreaun. Lykas by oare arasoarten wie der gjin ferskil tusken mantsjes en wyfkes. De Kubaanse ara ferskilde fysyk fan 'e [[reade ara]] troch it ûntbrekken fan in giele skouderflek, de swarte snaffel en it lytsere formaat. Kubaanske ara's wiene mei likernôch 50 sm likernôch in tredde lytser as de grutste sibben. == Fersprieding == Net dúdlik is hoe't de fersprieding fan 'e fûgel wie doe't Europeanen him op it haadeilân fan Kuba fêstigen. De soarte wie al healwei de 19e iuw seldsum. Mooglik libbe de fûgel doe allinne noch yn it westen en it sintrale diel fan Kuba. De measte 19e-iuwske waarnimmings stamme fan 'e Kubaanske [[Soölogy|soölooch]] Juan Gundlach út it ûnbidich grutte Zapata-moeras, dêr't de fûgels yn 'e noardlike hoeke frije algemien wiene. Tsjin 'e jierren 1870 wie de fûgel seldsumer en hie de soarte him werom lutsen yn 'e binnenlannen. [[Ofbyld:Ciénaga de Zapata.jpg|thumb|left|Zapata-sompen.]] De subfossile skedel fan Sagua La Grande is de meast noardlike en eastlike dokumintaasje fan it foarkommen fan 'e Kubaanske ara. Ien subfossile snaffel waard yn in grot fûn. Grotten wurde yn 'e regel net troch ara's besocht, mar de omlizzende krite wie mooglik earder in moeras. De Kubaanske ara libbe ek op it foar de kust fan Kuba lizzende Isla de la Juventud (foarhinne Isla de Pinos neamd). Neffens de Amerikaanske [[Ornitolooch|ornitologe]]n Outram Bangs en Walter R. Zappey waard dêr it lêste pearke yn 1864 by La Vega delsketten. Guon iere beskriuwens wolle ek ha dat de soarte op [[Haïti]] en [[Jamaika]] libbe, mar dat wurdt langer net akseptearre. It biotoop fan 'e Kubaanske ara wie de iepen savanna mei ferspraat beammen, lykas it lânskip fan it Zapata-moeras. Kuba wie oarspronklik foar in grut part oerdutsen mei bosk, wêrfan sûnt in grut diel yn greide en ikkerlân omset is. Lomas de Rompe, dêr't ek waarnimmings fan 'e soarte dien binne, hie reinwâldeftige gallerijbosken. == Utstjerren == Der wurdt ferûndersteld dat de jacht in faktor by it útstjerren west hat. Al foar de komst fan 'e Europeanen waard der op 'e pappegaaien jage, se waarden as hûsdier holden en troch Yndianen ferhannele yn it Karibysk gebiet. De fûgel liet him maklik pakke en waard ek foar iten bejage. Neffens de Italjaanske reizger Gemelli Careri smakke it fleis goed, mar Gundlach fûn it taai. Argeologyske fynsten docht tinken dat der yn 'e 16e en 18e iuw yn Havana op 'e Kubaanske ara jage waard. Mooglik is de fûgel ek ferfolge as pleach foar it gewaaks, alhoewol't de fûgel net yn 'e buert fan bewenning libbe. [[Ofbyld:Ara tricolor Berlin 5.jpg|thumb|left|Eksimplaar yn it Museum für Naturkunde, Berlyn.]] Njonken it hâlden as hûsdier op Kuba waarden ek in soad fûgels ferhannele nei Europa, mooglik sels tûzenen eksimplaren. Ofgeande op it oantal noch bewarre eksimplaren út finzenskip wie de soarte net ûngewoan yn Europeeske fûgelkolleksjes. De Kubaanske ara wie populêr as kouwefûgel, ek al hie de fûgel in reputaasje om saken mei syn snaffel te fernielen. Ek fongen samlers jonge fûgels troch de beammen mei de nêsten te kappen en dêrmei fermindere de nêstgelegenheid foar de folwoeksen fûgels. Sokke praktiken binne op Kuba noch altiten wenst mei de [[Kubaanske parkyt]] (''Psittacara euops'') en de [[Kubaanske amazône]] (''Amazona leucocephala''). Ek orkanen kinne in rol spile ha by it ferdwinen fan 'e Kubaanske ara. In orkaan yn 1844 soe de populaasje yn Pinar del Río útroege ha. Orkanen yn 1846 en 1856 ferneatigen it biotoop yn it westen fan Kuba en fragmintearre de restearjende populaasje. Boppedat waard it Zapata-moeras yn 1851 troffen troch in tropyske stoarm. Mei in sûne populaasje koene sokke stoarmen geunstich útpakke troch it meitsjen fan geskikt biotoop, mar troch de al faaie posysje fan 'e soarte kin it fan gefolgen hân ha yn in fragmintearre biotoop, sadat de soarte twongen wie om te sykje nei iten yn gebieten dêr't se kwetsber wiene foar de jacht. It is net wis wannear't de fûgel útstoarn is. Gundlach's waarnimmingen yn it Zapata-moeras yn 'e jierren 1850 en it deasjitten fan in pearke op Isla de la Juventud yn 1864 binne de lêste betroubere dokumintaasjes. Yn 1886 sei Gundlach dat er tochyt dat der noch fûgels yn it suden fan Kuba libben, itjinge foar de Amerikaanske ornitolooch [[James Greenway]] de oanlieding wie om te ferûnderstellen dat de fûgel noch oant 1885 oerlibbe. Yn ferskillende natuerwittenskiplike kolleksjes oer de wrâld lykas yn Leien, Berlyn en Dresden binne noch 19 strûpte fûgelhûden fan 'e soarte. Fan 'e fûgel binne gjin skeletten bewarre bleaun, mar op Kuba binne in pear subfossilen fûn. {{boarnen|boarnefernijing= Sjoch foar boarnen en referinsjes: [[:en:Cuban macaw]] {{reflist}} ---- {{Commonscat|Ara tricolor|Kubaanske ara}} }} [[Kategory:Fûgelsoarte]] [[Kategory:Echte ara]] [[Kategory:Utstoarne fûgel]] [[Kategory:Bist útstoarn yn de 19e iuw]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kuba]] leoqohzsto3h4dbvalydl9vvlwlaj7c 0 179042 1235818 1180499 2026-07-21T02:40:15Z CommonsDelinker 353 "Ara_atwoodi.jpg" is op Commons fuorthelle [[c:User:Infrogmation|Infrogmation]] om't: per [[:c:Commons:Deletion requests/File:Ara atwoodi.jpg|]]. 1235818 wikitext text/x-wiki {{Universele ynfoboks bisteryk | namme = | ôfbylding = Ara macao, Ara ararauna and Ara militaris.jpg | ôfbyldingsbreedte = | ôfbyldingstekst = reade ara, blaugiele ara, soldate-ara. | takson1 = [[ryk (taksonomy)|ryk]]: | namme1 = [[dieren]] (''Animalia'') | takson2 = [[stamme (taksonomy)|stamme]]: | namme2 = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') | takson3 = [[ûnderstamme]]: | namme3 = [[wringedieren]] (''Vertebrata'') | takson4 = [[klasse (taksonomy)|klasse]]: | namme4 = [[fûgels]] (''Aves'') | takson5 = [[skift]]: | namme5 = [[pappegaai-eftigen]] (''Psittaciformes'') | takson6 = [[boppefamylje]]: | namme6 = [[pappegaaien]] of echte pappegaaien (Psittacoidea) | takson7 = [[famylje (taksonomy)|family]]: | namme7 = [[pappegaaien fan Afrika en de Nije Wrâld]] (''Psittacidae'') | takson8 = [[ûnderfamylje]]: | namme8 = [[arafûgels]] (''Arinae'') | takson9 = [[tûke (taksonomy)|tûke]]: | namme9 = [[ara's]] (''Arini'') | takson10 = [[Skaai (taksonomy)|skaai]] | namme10 = '''echte ara's''' (''Ara'') | beskriuwer, jier = [[Bernard Germain Lacépède|Lacépède]], 1799 | soarten = | lânkaart = | lânkaarttekst = | lânkaartbreedte = | lânkaarttekst_links = }} '''Echte ara's''' (''Ara'') binne in fûgel[[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[Famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[Pappegaaien fan Afrika en de Nije Wrâld]] (''Psittacidae''). Se libje yn [[Súd-Amearika]] en [[Midden-Amearika]]. Oer de omfang fan it skaai bestiet sûnt lang gjin ienriedigens. Neffens de lêste konsensus falle ûnder it skaai noch acht besteande soarten. Twa soarten binne útstoarn. It wurdt ara is lânseigen en in klankimitaasje út de rop fan 'e fûgels. Dy typyske lûden binne allinne eigen oan 'e gruttere soarten. It skaai waard foar it east definiearre troch de [[Frankryk|Frânske]] natoerûndersiker [[Bernhard Germain de Lacépède]] yn 1799. ==Algemien akseptearre soarten== Alle arasoarten geane yn oantallen efterút of wurde bedrige. Fan trije is de wylde populaasje sa lyts, dat se grut gefaar rinne út te stjerren. === List fan echte ara's === {| class="wikitable" ! align="center" style="background-color: #D3D3A4" colspan ="4" |'''Echte Arasoarten''' |- ! '''Ofbyld''' !! wittenskiplike namme !! Fryske namme !! Status |- |[[Ofbyld:Guacamaya verde limón (Ara ambigua).jpg|120px]] || ''Ara ambiguus'' || [[grutte soldate-ara]] || krityk |- |[[Ofbyld:Ara-ararauna-caninde-casal.jpg|120px]] || ''Ara ararauna'' || [[blaugiele ara]] || net bedrige |- |[[Ofbyld:MarioOliveira Tefe AraraVermelha Mamiraua AM (41138634661).jpg|120px]] || ''Ara chloropterus'' || [[grienwjukara]] || | net bedrige |- |[[Ofbyld:Ara glaucogularis -Cincinnati Zoo, Ohio, USA -head-8.jpg|120px]] || ''Ara glaucogularis'' || [[blaukielara]] || krityk |- |[[Ofbyld:There Must Be More To Life (155068491).jpeg|120px]] || ''Ara macao'' || [[reade ara]] || net bedrige |- |[[Ofbyld:Ara militaris -Yucatan, Mexico-8a.jpg|120px]] || ''Ara militaris'' || [[lytse soldate-ara]] || gefoelich |- |[[Ofbyld:Ara rubrogenys -20030516.jpg|120px]] || ''Ara rubrogenys'' || [[readwangara]] || krityk |- |[[Ofbyld:Ara severa -head-6.jpg|120px]] || ''Ara severus'' || [[dwerchara]] || net bedrige |- | [[Ofbyld:Ara tricolor Berlin 5.jpg|120px]] || ''Ara tricolor'' || [[Kubaanske ara]] || útstoarn |- | <center>gjin ôfbyld oanwêzich</center> || ''Ara autocthones'' || [[Portorikaanske ara]] || útstoarn |} == Hypotetyske soarten == Ara's waarden al foar de komst fan Europeanen troch de lânseigen folken fan Súd-Amearika nei Karibyske eilannen transportearre. De Paleo-Amerikanen joegen op de fûgels foar it fleis en de fearren en hannelen yn 'e fûgels. Se joegen inoar en letter ek [[Kristoffel Kolumbus]] ara's as geskink. Dêrom is it lestich fêst te stellen of de eartiidske fermeldingen fan ara's op dy eilannen [[endemysk]]e soarten wiene of dat it om ynfierde fûgels gyng. Der soene teminsten trettjin Karibyske útstoarne soarten ara's west ha. Fan mar trije soarten dêrfan binne resten oerbleaun: de Kubaanske ara (''Ara tricolor''), de Gûadelûpara (''Ara guadeloupensis'') en de Porto Rikaanske ara (''Ara autocthones''; ek: Saint Croix-ara). Foar sa fier se bestean ha, binne alle arasoarten op 'e Kariben útstoarn. Njonken dy trije bekende soarten binne der ek hypotetyske soarten, dy't allinne bekend binne fan rapporten en ferslaggen. In oantal fan dy soarten waarden oan it begjin fan 'e 20e iuw troch Walter Rothschild neamd en krigen in namme. Der waarden ek oare soarten neamd, mar de measten krigen nea in wittenskiplike namme. === List fan hypotetyske soarten ara's === {| class="wikitable" ! align="center" style="background-color: #D3D3A4" colspan ="4" |'''Hypotetysk útstoarne soarten''' |- ! '''Ofbyld''' !! wittenskiplike <br> namme !! Fryske <br> namme !! Ferspriedingsgebiet |- |[[Ofbyld:Ara erythrocephala.jpg|120px]] || ''Ara erythrocephala'' || [[Readkopara]] || [[Jamaika]] |- |[[Ofbyld:Ara gossei.png|120px]] || ''Ara gossei'' || [[Jamaikaanske reade ara]] || Jamaika |- |[[Ofbyld:Ara martinica.jpg|120px]] || ''Ara martinica'' || [[Martinyk-ara]] || [[Martinyk]] |- | || ''Ara atwoodi'' || [[Dominika-ara]] || [[Dominika]] |- |[[Ofbyld:Lesser Antillean Macaw.jpg|120px]] || ''Ara guadeloupensis'' || [[Gûadelûpara]] || [[Gûadelûp]] |} {{boarnen|boarnefernijing= Sjoch foar boarnen en referinsjes op: [[:en:Ara (bird)]] {{reflist}} ---- {{Commonscat|Ara}} }} [[Kategory:Echte ara| ]] [[Kategory:Fûgelskaai]] [[Kategory:Pappegaai fan Afrika en de Nije Wrâld]] r9giyobxbh3omrlds9s09lsal2xzvqd 0 179066 1235765 1200575 2026-07-20T19:32:17Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN-skema 1235765 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme = Jamaikaanske reade ara |Ofbyld = [[Ofbyld:Ara gossei.png|250px]] |lûd = |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift = [[pappegaai-eftigen]] (''Psittaciformes'') |Famylje = [[pappegaaien fan Afrika en de Nije Wrâld]] (''Psittacidae'') |Skaai = [[echte ara's]] (''Ara'') |Wittenskiplike namme= † Ara gossei |Beskriuwer, jier = [[Lionel Walter Rothschild|Rothschild]], 1905 |IUCN-status = [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-EX.png|250px]] ---- |lânkaart =[[Ofbyld:LocationJamaica.svg|center|250px]] }} De '''Jamaikaanske reade ara''' (''Ara gossei'') is in [[Hypotetyske soarte|hypotetyske]] [[Echte ara's|arasoarte]] fan 'e [[Famylje (taksonomy)|famylje]] [[pappegaaien fan Afrika en de Nije Wrâld]]. De fûgel soe libbe ha op [[Jamaika]]. De iennige fermelding fan 'e soarte wie op basis fan in op Jamaika om 1765 hinne sketten fûgel. De fûgel waard opstoppe en letter troch in sekere dr. Robertson sjoen, dy't in beskriuwing fan 'e fûgel nei [[Philip Henry Gosse]] stjoerde. De opstoppe fûgel is ferlern gien en Gosse publisearre syn eigen beskriuwing yn 1847. Neffens de beskriuwing hie de fûgel in swarte snaffel. De foarholle, krún en achterkant fan 'e nekke wiene heldergiel. De sydkanten fan it gesicht ûnder de eagen, de rêch en de kiel helderread, de dekfearren fan 'e wjukken en it boarst donkerread en de tommefearren en slachpinnen ljochtblau. De poaten soene swart west ha en de sturt read en giel. [[Ofbyld:Macaw in Jamaica.jpg|thumb|left|Mooglike foarstelling út 1765.]] Robertson ferklearre dat de fûgel noch nea earder sjoen of ôfbylde wie en dat de fûgel der hiel oars útseach as de oare ara's dy't er sjoen hie. Fan in yllustraasje fan 1765 is wol tocht dat it de fûgel ôfbylde, mar der is ek wol útsteld dat it in importearre [[Kubaanske ara]] wie. Guon 19e-iuwske naturalisten gyngen der fan út dat de Jamaikaanske reade ara identyk wie oan 'e [[Kubaanske ara]], mar [[Lionel Walter Rothschild|Rothschild]] joech de fûgel yn 1905 in eigen binomiale namme. {{boarnen|boarnefernijing= Sjoch foar boarnen en referinsjes: [[:en:Jamaican red macaw]] {{reflist}} }} [[Kategory:Fûgelsoarte]] [[Kategory:Echte ara]] [[Kategory:Utstoarne fûgel]] [[Kategory:Hypotetysk bist]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Jamaika]] [[Kategory:Bist útstoarn yn de 18e iuw]] srt83clsml4epmp8ijkx8zyokuq3zci 0 179172 1235728 1234767 2026-07-20T19:12:05Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN-skema 1235728 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme = Indigo ara |Ofbyld = [[Ofbyld:Anodorhynchus leari -Rio de Janeiro Zoo, Brazil-8a.jpg|250px]] |lûd = |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift = [[pappegaai-eftigen]] (''Psittaciformes'') |Famylje = [[pappegaaien fan Afrika en de Nije Wrâld]] (''Psittacidae'') |Skaai = [[blauwe ara's]] (''Anodorhynchus'') |Wittenskiplike namme= Anodorhynchus leari |Beskriuwer, jier = [[Karel Lucien Bonaparte|Bonaparte]], 1856 |IUCN-status = [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-EN.png|250px]] ---- |lânkaart = [[Ofbyld:Anodorhynchus leari map.svg|center|250px]]<br><small>{{Color box|#FFDD55}} [[trekfûgel]] <br>{{Color box|#7137c8}} [[stânfûgel]] }} De '''indigo ara''' (''Anodorhynchus leari'') is in fûgel út de [[Famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[pappegaaien fan Afrika en de Nije Wrâld]]. De fûgel is nau besibbe mei de moogik útstoarne [[blaugrize ara]]. Om 't de yllustrator en dichter [[Edward Lear]] de fûgel tekene wurdt er ek wol Lear's ara neamd. == Beskriuwing == [[Ofbyld:Anodorhynchus leari by Edward Lear.jpg|thumb|left|De indigo ara troch Edward Lear.]] De fûgel wurdt likernôch 75 sm lang en kriget in gewicht fan sa'n 950 gram. Indigo ara's ha in [[Indigo (kleur)|indigo]]kleur, dêrfandinne syn namme. By de ûndersnaffel hat de soarte in keale, giele flek. Om 'e eagen hat de indigo ara in giele, keale eachring. == Fersprieding == De indigo ara is [[endemysk]] yn [[Brazylje]]. Foar in hiel skoft wie der net in soad bekend oer it leefgebiet fan 'e fûgel. Nei 't de indigo ara yn 1856 ûndutsen waard is de fûgel yn 1978 op 'e nij ûntdutsen yn 'e Brazyljaanske dielsteat [[Bahia (dielsteat)|Bahia]] troch de ornitolooch [[Helmut Sick]]. De populaasje waard doe op 60 eksimplaren rûsd.<ref>[https://www.researchgate.net/figure/The-Lears-macaw-was-discovered-in-the-wild-in-1978-with-a-population-estimated-at-only_fig1_334374660 Research Gate, oproppen 7 jannewaris 2025.]</ref> De fûgel libbet op en by de Licuripalmbeam (''Syagrus coronata''), dêr't se de fruchten fan ite, oanfolle mei oare fruchten, nuten en sied. == Nêst en iten == [[Ofbyld:Família Reunida (Arara-azul-de-lear).jpg|thumb|left|Famylje indigo ara's.]] Oars as oare ara's hat de ara syn nêst net yn beamholtes mar yn holtes fan sânstiennen rotsen. It wyfke leit ien of twa aaien yn it nêst, dy't nei in moanne brieden útkomme. Nei hast 100 dagen ferlitte de jongen it nêst. Se briede fan desimber oant en mei maaie. Jonge fûgels wurde geslachtsryp as se tusken 2 en 4 jier âld binne. Se kinne 30 oant 50 jier wurde. == Status == De populaasje fan 'e indigo ara telde yn 1994 noch mar sa'n 140 eksimplaren. It tebekrinnen fan 'e soarte hie in soad te meitsjen mei de ferneatiging fan it leefgebiet fan 'e fûgel, dy't foar harren iten ôfhinklik binne fan 'e Licuripalmbeam. Healwei de jierren 1990 wiene fan dy palmbeammen noch mar 1,6% fan it oarspronklike oantal oer. In grutte reddingsaksje brocht de populaasje yn 2007 werom op likernôch 750 fûgels. Yn 2016 wie de populaasje al oant likernôch 1.300 fûgels tanommen. De [[IUCN]] klassifisearret de fûgel op 'e [[Reade list]] as bedrige. === Fûgelsmokkel út Suriname === [[Ofbyld:Arara-azul-de-lear no Raso da Catarina.jpg|thumb|left|Indigo ara's yn 'e Raso da Catarina.]] Alhoewol't de fûgel beskerme wurdt, is der noch altiten ferbeane hannel troch streuperij en nestrôf. Yn 2024 waarden twa [[Oekraïne|Oekraynske]] froulju yn Brazylje oppakt om't hja seis aaien fan 'e fûgels yn in briedmasine ferfierden en dy yn [[Suriname]] ferkeapje soene. Alle aaien op ien nei waarden ûnderweis troch ien fan 'e froulju brutsen. Suriname foarmet mooglik in sintrum fan yllegale hannel yn tige seldsume dieren: in jier earder waarden yn Suriname al 29 indigo ara's en sân Brazyljaanske [[liuwaapke]]s oantroffen. De troch de Dienst 's Lands Bosbeheer yn beslach nommen fûgels soene werom nei Brazylje, mar de measten binne út de opfang yn [[Zanderij]] stellen. Om 't fierder nimmen wist fan 'e opfanglokaasje, wurdt tocht oan korrupsje. Yn [[Sry Lanka]] waard yn desimber 2023 op 330 seldsume fûgels út Súd-Afrika beslach lein, om 't de fergunningen net yn oarder wiene. Se wiene ôfkomstich fan in hanneler út Suriname en ûnder de fûgels wiene mooglik ek indigo ara's. In grut oantal fan 'e fûgels wie yntusken siik of dea.<ref>[https://www.dbsuriname.com/2024/02/12/bedreigde-en-beschermde-lears-aras-in-brazilie-bedreigd-door-smokkelpraktijken-naar-suriname/ Dagblad Suriname, Twee Oekraiense vrouwen opgepakt voor smokkel Lear's ara-eieren naar Suriname, 8 febrewaris 2024.]</ref> {{boarnen|boarnefernijing= * [https://www.iucnredlist.org/ja/search/grid?taxonomies=22673063&searchType=species IUCN-nl, oproppen 7 jannewaris 2025.] * [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/lears-macaw-anodorhynchus-leari Birdlife, oproppen 7 jannewaris 2025] * [https://www.parrots.org/projects/lears-macaw World Parrot Trust, oproppen 7 jannewaris 2025.] * [https://avibase.bsc-eoc.org/species.jsp?lang=EN&avibaseid=FF910F6017826DE8 Avibase, oproppen 7 jannewaris 2025.] {{reflist}} ---- {{Commonscat|Anodorhynchus leari|Indigo ara}} }} {{DEFAULTSORT:Indigo ara}} [[Kategory:Fûgelsoarte]] [[Kategory:Blauwe ara]] [[Kategory:Bedrige fûgel]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Brazylje]] mb9enpse361eprhw01fqh7dqz7xkhoi 0 179243 1235869 1180725 2026-07-21T22:25:22Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN-skema 1235869 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme = Kaamein |Ofbyld = [[Ofbyld:Knob-billed Duck at Sonkhaliya, Rajasthan, India, July 2013.jpg|250px]]<br><small>jerk yn Rajastan, Yndia.</small><br>[[Ofbyld:Knob-billed duck 1.jpg|250px]]<br><small>wyfke yn it Martin Mere Wetland Centre, Ingelân.</small> |lûd = |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift = [[goeseftigen]] (''Anseriformes'') |Famylje = [[einfûgels]] (''Anatidae'') |Skaai = [[kaameinen]] (''Sarkidiornis'') |Wittenskiplike namme= Sarkidiornis melanotos |Beskriuwer, jier= [[Thomas Pennant|Pennant]], 1769 |IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] ---- |lânkaart =[[File:Sarkidiornis melanotos distribution.png|center|250px]] }} De '''kaamein''' (''Sarkidiornis melanotos'') is in fûgel út de famylje [[einfûgels]] (''Anatidae''). De wittenskiplike namme fan 'e soarte is foar it earst yn 1769 troch Pennant publisearre. De IOC World Bird List ûnderskiedt twa soarten, mar net elkenien folget dy organisaasje. In soartedieling komt net foar yn 'e Howard and Moore Complete Checklist of the Birds of the World, tredde printinge 2003. Mei Sarkidiornis melanotos wurdt yn brede sin sawol de Amerikaanske kaamein as de kaamein fan 'e Alde Wrâld bedoeld. == Beskriuwing == [[Ofbyld:Knob-billed Duck Male AMSM8872.jpg|thumb|left|De opfallende kaam fan it jerkje.]] De kaamein is ien fan 'e grutste einesoarten en wurdt 56 oant 76 lang. Hy hat in spanwiidte fan 116 oant 145 sm en in gewicht fan 1 oant 2,9 kg. Folwoeksen kaameinen ha in wite kop mei donkere plakjes en in folslein wite nekke en ûnderkant. De boppebealch fan 'e fûgel is swart mei in griene of blauwe irisearjende glâns. It mantsje is grutter as de jerk en is fral oan 'e grutte swarte kaam boppe syn snaffel te ûnderskieden fan it wyfke. It ferskil mei de Amerikaanske kaamein is it formaat en it fearrekleed op 'e siden. De Amerikaanske kaamein is lytser mei donkere siden, by jerken swart en by wyfkes griis, wylst dat by de kaameinen fan 'e Alde Wrâld ljochtgriis en by de wyfkes somtiden wyt is. == Fersprieding == De soarte ''Sarkidiornis melanotos'' yn strikte sin komt yn'e tropyske en subtropyske wettergebieten fan in grut part fan [[Afrika]] súd fan 'e [[Sahara]], it eilân [[Madagaskar]] en in grut part fan [[Yndia]], [[Bangladesj]] en it fêstelân fan [[Yndosina]] foar. == Iten en nêst == Kaameinen ite planten en wat minder lytse fiskjes, wringeleazen en sied. Somtiden binne se foar rysboeren in pleach. Bûten it wiete seizoen foarmje se faak gruttere groepen oant wol 100 eksimplaren. [[Ofbyld:Knob-billed Ducks (Sarkidiornis melanotos) female and immature ... (53119160092).jpg|thumb|left|Wyfke en juvenyl yn it Kruger Park, Súd-Afrika.]] Se briede yn stilsteande sompen en marren yn 'e tropen en bliuwe faak op it selde plak. Yn 'e reintiid wolle se wol fierder fleane. De Afrikaanske fûgels briede yn en nei de reintiid. Se komme net ta brieden as it net goed reine wol. De fûgels hawwe harren nêst yn in beamholte of heech gers. Jerken kinne twa wyfkes tagelyk ha of wol fiif efterinoar. Se ferdigenje de wyfkes en de piken, mar net de nêstlokaasjes. It wyfke leit 7 oant 15 gielwite aaien. == Status == De wrâldpopulaasjes wurdt op 90.000 oant 340.000 fûgels rûsd (Wetlands International 2023), itjinge delkomt op likernôch 60.000-227.000 folwoeksen fûgels. Oannommen wurdt dat de soarte yn oantal efterút giet, mar net boppe de 30% yn tsien jier. De fûgels ha lêst fan 'e jacht en biotoopferlies (it kappen fan bosken) en de tapassing fan gif yn rysfjilden. Yn 'e Senegaldelling is de populaasje foars tebekrûn nei't in daam yn 'e [[Senegal (rivier)|Senegal]]rivier oanlein waard. De soarte is ek gefoelich foar fûgelgryp. De kaamein hat in grut ferspriedingsgebiet en dêrfandinne is de kâns op 'e status gefoelich foar útstjerren lyts. De fûgel stiet as net bedrige op 'e [[Reade list]] fan 'e [[IUCN]] (2024). Op 'e soarte is de [[Afrikaansk-Euraziatyske oerienkomst oer wetterfûgels]] fan tapassing. {{Boarnen|boarnefernijing= Dizze side bestiet foar in part út in oersetting fan 'e Ingelsktalige Wikipedyside (sjoch foar de bewurkingsskiednis: [[:en:Knob-billed duck]]) en ynformaasje út: * [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/knob-billed-duck-sarkidiornis-melanotos/summary Birdlife] * [https://www.iucnredlist.org/species/45953631/265011614 IUCN] * [https://avibase.bsc-eoc.org/species.jsp?avibaseid=3948131B Avibase] {{reflist}} ---- {{Commonscat|Sarkidiornis melanotos|Kaameinen}} }} [[Kategory:Kaamein]] [[Kategory:Fûgelsoarte]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Angoala]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Benyn]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Boerkina Faso]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Boerûndy]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Botswana]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Eritreä]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Etioopje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Gabon]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Gambia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Gana]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Guinee]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Guinee-Bissau]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Ivoarkust]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kameroen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kenia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Komoaren]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kongo (Demokratyske Republyk)]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kongo (Republyk)]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Lesoto]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Libearia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Madagaskar]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Majot]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Malawy]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Maly]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Mauretaanje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Mozambyk]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Namybje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Nigearia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Niger]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Rûanda]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sambia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Senegal]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sierra Leöane]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Simbabwe]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Sintraal-Afrikaanske Republyk]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Somaalje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Afrika]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sûdan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Sûdan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Swazylân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tanzania]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Togo]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tsjaad]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Uganda]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bangladesj]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Birma]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Fjetnam]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Yndia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kambodja]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Laos]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Nepal]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sina]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tailân]] bmii1uc408q3976an5vwktbzu1gx8h0 0 179309 1235880 1180963 2026-07-21T22:31:46Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN-skema 1235880 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme = Kakapo |Ofbyld = [[Ofbyld:Kakapo Sirocco 1.jpg|250px]]<br>De kakapo Sirocco op Maud Island. |lûd = |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift = [[pappegaai-eftigen]] (''Psittaciformes'') |Famylje = [[Nijseelânske pappegaaien]] (''Strigopoidea'') |Skaai = '''kakapo's''' (''Strigops'')<br><small> [[George Robert Gray|Gray]], 1845</small> |Wittenskiplike namme= Strigops habroptilus |Beskriuwer, jier = [[George Robert Gray|Gray]], 1845 |IUCN-status = [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-CR.png|250px]] |lânkaart = }} De '''kakapo''' (''Strigops habroptilus'') is in [[Pappegaai-eftigen|pappegaaieftige]] fûgel dy't allinne yn [[Nij-Seelân]] libbet. De namme fan 'e fûgel komt fan 'e taal fan 'e [[Maori (folk)|Maori]]. ''Kākāpō'' bestjut yn it Frysk nacht-pappegaai. Yn 1994 wiene der noch mar 47 eksimplaren fan 'e fûgel. Hjoed-de-dei nimme de oantallen nei in soad krewearjen stadich oan ta. Begjin 2024 wiene der wer 247 kakapo's. == Beskriuwing == [[Ofbyld:Buller Kakapo.jpg|thumb|left|De fûgel troch John Gerrard Keulemans.]] De fûgel hat griengiele fearren en wurdt 50 oant 63 sm lang en 3,5 kg swier. It is de swierste pappegaaie soarte fan 'e wrâld. Kakapo's binne net-fleanende fûgels en ha relatyf koarte wjukken. De fûgel mist de kyl op it boarstbien, dêr't de fleanspieren fan oare fûgels him hechtsje. De boppedielen fan 'e kakapo ha gieleftige oant moskgriene fearren mei swarte of donkerbrúngrize streekjes of flekken, dy't goed by de lânseigen begroeiing passe. It boarst en de flank binne gielgrien. De búk, ûndersturt, nekke en it gesicht binne meast fealgrien en gieleftich streke mei brúngrize plakjes. Der kinne tusken de fûgels grutte ferskillen wêze yn 'e flekken en kleuren. Guon museumeksimplaren binne bygelyks hielendal giel. De fearren binne net stiif en sterk, mar tige sêft, itjinge de oanlieding wie om de spesifike bynamme ''habroptila'' te jaan. [[Ofbyld:Strigops habroptilus, camouflage.jpg|thumb|250px|Kamûflaazjekleuren.]] Wyfkes binne ienfâldich fan mantsjes te ûnderskieden. Se ha in smellere en minder bolfoarmige plasse, in smellere en langere snaffel, in lytser fleisich gebiet fuort boppe de snaffel, lytsere noasgatten, slankere en rôze-grize poaten en in langere sturt. Alhoewol't de kleur fan 'e fearren net bot ferskilt is it wyfke minder giel en plakkich. Briedende wyfkes ha op 'e búk in keal briedplakje It rookfermogen fan 'e fûgel is goed ûntwikkele, in belangrike oanfolling op syn nachtlike levensstyl. De sinnen fan 'e fûgel binne goed oanpast oan it libben yn it tsjuster. == Fersprieding == De fûgel libbe eartiids op beide haadeilannen fan Nij-Seelân. De kakapo is net sinnich en libbe yn ferskillende biotopen lykas bosken, strewellen, gerslân en ek kustgebieten en wit him ûnder in soad omstannichheden te rêden. Hjoed-de-dei is de soarte beheind ta de eilannen dy't frij fan predaasje binne, mar se koene ea ûnder alle klimaatomstannichheden op 'e eilannen libje. De hite simmers op it [[Noardereilân (Nij-Seelân)|Noardereilân]] en de kâlde winters yn 'e subalpine gebieten fan [[Fiordland]] foarmen foar de fûgel gjin probleem. == Gedrach == [[Ofbyld:Kakapo-Krallen.jpg|thumb|250px|Poaten fan 'e Kakapo.]] Mei't de fûgel net fleane kin, hat er sterke poaten ûntwikkele. De fûgel kin net fleane, mar wol hiel goed klimme oant yn 'e top fan 'e heechste beammen. As er wer nei ûnder wol springt er en brûkt er dêrby ek syn wjukken. Om 't de fûgel net fleane kin, hat de kakapo tige lege metaboalyske easken yn ferlikening mei fûgels dy't wol fleane kinne. Kakapo's kinne maklik oerlibje mei in skraal dieet of mei iten fan tige lege kwaliteit. De kakapo yt fruit, sied, blêd, stâltsjes en woartelstokken. == Utroeging == Neffens fynsten fan subfossilen yn bygelyks jiskebulten libbe de fûgel foar de kolonisaasje troch de minske hast oeral op beide grutte eilannen. Goed 700 jier lyn arrivearren de [[Maori (folk)|Maori]] op Nij-Seelân. Hja joegen op 'e fûgels foar it iten en de hûd en de fearren, dy't se brûkten om klean fan te meitsjen. Mei de Maori kamen ek [[Polynezyske rôt|Polynezyske rotten]] nei Nij-Seelân, dy't de aaien en piken fan 'e kakapo's frieten. Ek de meinommen hûnen fan 'e Maori foarmen in bedriging foar de maklik te fangen fûgels. Dêroerhinne ferneatigen de Maori's ek de oarspronklike begroeiing op plakken dêr't de pappegaai libbe. Doe't de earste Europeanen op Nij-Seelân oankamen, wiene de kakapo's al op in soad plakken útstoarn lykas it Tararuaberchtme en it Aorangibechtme. Lokaal wie de fûgel lykwols noch algemien, lykas yn it sintrale diel fan it Noardereilân en de bosken fan it [[Sudereilân (Nij-Seelân)|Sudereilân]]. [[Ofbyld:Naturhistorisches Museum, Kakapo.jpg|thumb|left|Naturhistorisches Museum, Wenen: tûzenen fûgels waarden fongen foar kolleksjes.]] De Europeanen setten sûnt 1840 útein mei it oanmeitsjen fan lân en brochten de kakado fierder yn 'e benearing. Ek namen de Europeanen mear hûnen en rôfdieren mei, lykas katten, [[Swarte rôt|swarte rotten]] en [[Harmeling|harmkes]] en lykas de Maori ieten de earste Europeanen de fûgels. De Europeanen kenden de fûgel net oant Gray de kakado yn 1845 beskreau. Tsjin 'e ein fan 'e 19e iuw wie de fûgel goed bekend en der waarden tûzenen eksimplaren fongen en deade foar dieretunen, musea en samlers. Wat seldsumer de fûgel waard, wat mear de samlers krewearren om noch safolle mooglik fûgels yn 'e kolleksjes te krijen foardat de lêste kakapo stjerre soe. Yn 'e jierren 1880 waarden op Nij-Seelân in soad [[Marters (skaai)|martereftigen]] frijlitten om it oantal yntrodusearre kninen te beheinen, mar se joegen ek op 'e lânseigen soarten lykas de kakapo. Oare soarten lykas yntrodusearre harten konkurearren mei de kakapo om iten. De harten feroarsaken boppedat it útstjerren fan in pear fan 'e favorite plantesoarten fan 'e kakado. Yn 'e jierren 1890 wie de fûgel op 'e measte plakken ferdwûn. It Nij-Seelânske regear reservearre yn 1891 Resolution Island yn Fiordland as natuerreservaat foar de soarte en beneamde Richard Henry as behearder. Hy begûn kakado's op it haadeilân te fangen om se te ferhûzjen nei it predator-frije Resolution Island. Sa brocht er yn seis jier tiid 200 eksimplaren fan 'e fûgel nei Resolution Island, mar yn 1900 wisten de harmkes it eilân te kolonisearjen en yn seis jier tiid waard de hiele populaasje dêr útroege. In pear fûgels koenen noch rêden wurde en waarden nei Little Barrier Island oerbrocht, dêr't se troch ynfierde katten opfretten waarden. [[Ofbyld:Milford Sound and Sinbad Gully -New Zealand-9Jan2009.jpg|thumb|250px|Milford Sound, Fiordland.]] Yn 'e jierren 1920 wie de kakapopopulaasje fan it Noardereilân útstoarn, wylst de oantallen op it Sudereilân ôfnamen. Ien fan 'e lêste bolwurken wie it rûge Fiordland, dêr't de fûgel noch wol waarnommen of heard waard, mar yn 'e jierren 1940 waarden de waarnimmingen jimmeroan seldsumer. == Beskermingsmaatregelen == Nei de stifting de New Zealand Wildlife Service waarden der fral yn Fiordland ekspedysjes útfierd, mar de sân ekspedysje tusken 1951 en 1956 leveren dêr mar in pear waarnimmings fan 'e fûgel op. Yn 1958 waard in kakapo fongen en frijlitten by it [[fjord]] Milford Sound. Yn 1961 waarden noch seis fûgels fongen, ien dêrfan waard frijlitten en de oare fiif waarden oerbrocht nei foliêre's fan it Mount Bruce Bird Reserve by [[Masterton]] op it Noardereilân. De tolve jierren dêrnei waarden regelmjittich ekspedysjes útfierd, mar de seldsume waarnimmings wiisden op in fierdergeande delgong. Yn 'e iere jierren 1970 waard der twifele of de kakato noch as wylde fûgel bestie. Tusken 1974 en 1978 waard 18 eksimplaren ûntdutsen, mar allegear mantsjes. Alle fûgels dy't de Wildlife Service tusken 1951 en 1976 ûntduts libben yn 'e U-foarmige gletsjerdellings, omfieme troch hege kliffen en fan hege bergen. Dy rûge omjouwing bea beskerming foar de lânseigen begroeiïng, mar ek dêr wiene harmkes en yn 1976 oerlibben der noch in pear mantsjes heech op 'e meast ûntagonklike dielen fan 'e kliffen. it eilân Rakiura levere al gau resultaat op troch de ûntdekking fan tsientallen kakapo's. De ûntdekking wie yn in gebiet fan in troch brân feroare biotoop fan 8.000 hektare grut, dêr't beammen en strûken groeiden. De totale populaasje waard op 100 oant 200 fûgels rûsd. Yn 'e jierren 1980 waarden de fûgels oerbrocht nei eilannen sûnder rôfdieren en yn 1989 wie der in plan foar it werstel fan 'e populaasje, dat sûnt 1995 út fierd waard. Gjin fan 'e Nij-Seelânske eilannen wie noch geskikt foar de kakapo sûnder de natoer werom te bringen nei de oarspronklike sitewaasje en de útroeging fan alle yntrodusearre sûchdieren dy't dêr foar de fûgel in bedriging foarmen. Foar dat doel waarden fjouwer eilannen keazen: Maud, Little Barrier, Codfish en Mana. Fiifensechtich fûgels (43 mantsjes, 22 wyfkes) waarden nei de fjouwer eilannen oerbrocht yn fiif oergongslokaasjes. Guon eilannen moasten meardere kearen suvere wurde fan bisten om't der hieltiten wer wylde katten en harmkes omstrúnden. Little Barrier Island waard lang om let troch de tichte begroeiïng en de rotten dochs net geskikt achte en de fûgels binne dêr yn 1998 weihelle. Yn stee dêrfan waarden [[Anchor Island]] en [[Chalky Island (Nij-Seelân)|Chalky Island]] tafoege. De hiele populaasje fan Codfish Island ferhûze yn 1999 tydlik nei Pearl Island om de rotten dêr út te roegjen en yn 2005 ferhûzen de populaasjes fan Pearl Island en Chalky Island nei Anchor Island. [[Ofbyld:Kākāpō feeding.jpg|thumb|left|In kakapo dy't fuorre wurdt.]] In wichtich ûnderdiel fan it werstelprogramma is it byfuorjen fan wyfkes. De kakapo briedt mar ienris yn 'e twa oant fiif jier, as plantesoarten as ''dacrydium cupressinum'' (rimu) aaiwytryk fruit en sied produsearje. Om de kâns op briedsukses te fergrutsen waarden de fûgels dêrom byfuorre. Yn 1989 waarden boppedat apels, swiete ierappels, amandels, nuten, sinneblompitten en walnuten levere oan tolve foerstasjons. Sûnt 1982 brieden de fûgels foar it earst op Little Barrier Island, alhoewol't it sukses fan it lechsel noch leech wie. Hjoed-de-dei wurdt op Whenua Hou en Anchor kommersjeel pappegaaiefoer levere oan 'e fûgels yn 'e briedleeftyd. It gewicht en it ynnommen iten wurdt krekt kontrolearre om der foar te soargjen dat de kondysje fan 'e fûgel optimaal bliuwt. == Weryntroduksje == [[Ofbyld:Kākāpō head.jpg|thumb|260px|]] It programma hie súkses en stadichoan groeide de populaasje. De kâns op útstjerren is fermindere en de produktiviteit fan folwoeksen fûgels binne sûnt it begjin fan it programma ferbettere. It belangrykste doel is om teminsten ien libbensfetbere, hielendal selsstannige populaasje yn in beskermd gebiet ûnder te bringen. Om dat út te fieren is it 20.860 ha grutte Resolution Island fan Fiordland taret foar de weryntroduksje fan kakapo's troch it eilân ekologysk te werstellen, ynklusyf it útroegjen fan harmkes. In belangryk doel fan it weryntroduksjeprogramma is de fok fan teminsten 150 folwoeksen wyfkes. Op it stuit fan 'e start fan it programma bestie de populaasje út 51 eksimplaren. Yn 2022 wie de populaasje nei in produktyf briedseizoen en súksesfolle keunstmjittige ynseminaasje tanommen ta 252 fûgels. Yn 2023 koene foar it earst fjouwer mantsjes fan 'e kakapo yn it mei in stek tsjin rôfdieren omfieme reservaat Maungatautari Mountain op it Noardereilân útset wurde. == Keppeling om utens == * [https://www.doc.govt.nz/our-work/kakapo-recovery/ Department of Conservation, Kākāpō Recovery] {{boarnen|boarnefernijing= * [https://www.iucnredlist.org/species/22685245/129751169 IUCN-nl, oproppen 10 jannewaris 2025.] * [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/kakapo-strigops-habroptilus Birdlife, oproppen 10 jannewaris 2025] * [https://avibase.bsc-eoc.org/species.jsp?avibaseid=16804FAF Avibase, oproppen 10 jannewaris 2025.] {{reflist}} ---- {{Commonscat|Strigops habroptilus|Kakapo ara}} }} {{DEFAULTSORT:kakapo}} [[Kategory:Fûgelsoarte]] [[Kategory:Kakapofûgel]] [[Kategory:Bedrige fûgel]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Nij-Seelân]] tu2zs05ghdfmb97009qi7hexr6ih1ku 0 179339 1235920 1199575 2026-07-21T23:02:48Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN-skema 1235920 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme = Keä |Ofbyld = [[Ofbyld:A pair of Kea. (14046217257).jpg|250px]] |lûd = [[Ofbyld:Kea (Nestor notabilis) song.ogg|250px]] |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift = [[pappegaai-eftigen]] (''Psittaciformes'') |Famylje = [[kakapofûgels]] (''Strigopidae'') |Skaai = [[kaka's]] (''Nestor'') |Wittenskiplike namme= Nestor notabilis |Beskriuwer, jier = [[John Gould|Gould]], 1856 |IUCN-status = [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-EN.png|250px]] ---- |lânkaart = [[Ofbyld:Nestor notabilis -range map -New Zealand.png|250px]] }} De '''keä''' (''Nestor notabilis'') is in [[fûgel]]soarte út it [[Skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[kakafûgels]] (''Nestor'') yn 'e [[boppefamylje]] fan 'e [[Nijseelânske pappegaaien]] (''Strigopoidea''). De fûgel is in [[Endemisme|endemyske]], [[Nij-Seelân]]ske soarte, dy't libbet op dielen fan it [[Sudereilân (Nij-Seelân)|Sudereilân]]. De keä is it meast besibbe oan 'e [[kaka]] (''Nestor meridionalis'') . == Beskriuwing == De keä is in grutte pappegaaiesoarte dy't tusken de 46 sm oant 50 sm grut wurdt, mei útsjitters oant 55 sm. De spanwiidte fan 'e fûgel is mear as in meter. Mantsjes binne likernôch 20% grutter as wyfkes. Folwoeksen fûgels wege tusken de 750 en 1000 gram. [[Ofbyld:The Kea (Nestor notabilis) (8100867771).jpg|thumb|left|Fûgel mei iepen wjuk.]] De fearren fan 'e fûgels binne foar it measte oliifgrien. De fearren fan 'e wangen binne donker oliifbrún en syn snaffel is griis. De boppesnaffel is lang, smel en krom, by jonge fûgels is de ûndersnaffel oranjegiel. Folwoeksen fûgels ha donkerbrune irissen en de eachrânen, eachringen en poaten binne griis, wylst jonge fûgels oranjegiele eachringen en griisgiele poaten ha. De fearren op 'e ûnderrêch en de stút binne oranjeread. De bûtenste fearren fan 'e wjukken binne feal blau en ûnder de wjukken ha de fûgels ek oranje fearren. De âldste keä yn finzenskip waard 50 jier, mar yn it wyld wurde se sa'n 30 jier. == Gedrach == Kea's binne sosjale fûgels en libje yn groepen fan maksimaal 13 fûgels. [[Ofbyld:Kea (Nestor notabilis) 7 Wochen (1).JPG|thumb|left|Jonge fûgel fan likernôch 7 wiken âld.]] De briedgebieten lizze yn 'e súdlike bûkebosken op berchhellingen. De fûgel briedt op in hichte fan 1600 m en heger boppe seenivo. It is ien fan 'e seldsume pappegaaiesoarten dy't regelmjittich boppe de beamgrins te finen is. De nêsten lizze yn 'e regel op 'e grûn ûnder bûkebeammen, yn spjalten fan rotsen of in holtes tusken de woartels. Sa 'n holtenêst leit somtiden wol 6 m fan 'e yngong fan 'e tunnel. Yn july begjint it lizzen fan twa oant fiif aaien, dy't in ynkubaasje tiid fan likernôch 21 dagen ha. Keä's binne tige yntelliginte fûgels. Se ha neffens ûndersyk it fermogen foarút te plannen en kinne impulsen ûnder kontrôle hâlde. Se kinne bygelyks oant 160 sekonden wachtsje op in beleaning dy't in gruttere foarkar hat. Troch observaasje kin de fûgel leare om drege fraachstikken op te lossen. De feardichheden om besluten te nimmen binne te ferlikenjen mei primaten en de Afrikaanske grize readsturtpappegaai. De fûgels binne net sinnich en ite mear as 40 plantesoarten, ynsekten, piken fan oare fûgels en sûchdieren, lykas kninen en mûzen. Ek mei kadavers witte de fûgels ried en se kinne sels skiep oanfalle. De fûgel wit mei syn krêftige, kromme snaffel en syn klauwen troch de wollaach by it fet fan it skiep te kommen om dêr stikken ôf te skuorren. Alhoewol't de fûgel it skiep net deaded, kin it skiep troch de panyk of ynfeksjes by sa'n oanfal dêrnei wol stjerre. It is net dúdlik wêrom't guon keä's skiep oanfalle en oaren net. Hjoed-de-dei wurde oanfallen fan 'e fûgel op skiep oer it generaal tolerearre troch de skieppeboeren. [[Ofbyld:Kea - I want to eat your windscreen wipers.jpg|thumb|left|Fanwegen syn komyske gedrach wurdt er ek wol de clown fan 'e bergen.]] De niget om alles te ûndersykjen en te ûntdekken makket de fûgel sawol populêr by toeristen as in pleach foar ynwenners. De fûgel wurdt ek wol de 'clown fan 'e bergen' neamd en ûndersiket alles wat him nijsgjirrich taliket. Foardat de fûgel beskerme waard, waard de fûgel somtiden holden as hûsdier, mar se wiene net altiten maklik te fangen en yn finzenskip tige fernielsuchtich. Dêrnjonken is de fûgel tige sosjaal en net geskikt om allinne holden te wurden. [[Ofbyld:Destructive Kea (52530398246).jpg|thumb|260px|Fernielende kea.]] Toeristen komme faak de wylde keä's yn 'e skigebieten op it Sudereilân tsjin. De fûgels komme dêr te skoaien om iten. Om 't de fûgel sa tiid besparret om sels nei iten te sykjen hâldt er mear tiid oer om dingen te ûndersykjen en te fernielen. Se stelle regelmjittich saken fan minsken of slepe dy wei. Ek witte se rubberen ûnderdielen fan auto's te fernielen. == Ferfolging, bedriging, beskerming == Om 't de fûgels ek skiep deaden, sette de oerheid yn 'e jierren 1870 in preemje op it deadzjen fan 'e fûgels. Earst yn 1970 waard de preemje opheft. Op dat stuit wiene al mear as 150.000 fûgels deade. Nei't út in telling bliken die dat der noch mar 5.000 eksimplaren fan 'e soarte libbe, krige de keä in beheinde beskerming. As boeren melding makken fan oerlêst, krigen hja tastimming om de bisten fan it lân te ferwiderjen. Yn 1986 folge de folsleine beskerming, mar út en troch wurdt der noch op 'e fûgel jage. Neffens ûndersikers wiene der doe noch mar 1.000 oant 5.000 fûgels, yn tsjinstelling ta in oare rûzing fan 15.000 fûgels yn 1992. It grutte ferspriedingsgebiet, de tinne fersprieding en de ûntagonklike gebieten makket in krekte rûzing ûnmooglik. Yn 2017 waarden rûzings publisearre fan in populaasje tusken de 3.000 en 7.000 fûgels. Ut in ûndersyk nei it oantal keä's yn it Nelson Lakes National Park die bliken dat de populaasje tusken 1999 en 2009 foars ôfnommen wie, fral om't [[opossums]] de aaien en piken opfrieten. [[Ofbyld:Kea 5 (30746793404).jpg|thumb|left|De fûgels litte harren maklik fotografearje.]] It bart nochal ris dat de fûgel slachtoffer wurdt troch ferkear. Op guon plakken binne buorden set om automobilisten te warskôgjen foar groepen fûgels op 'e dyk. Yn it Fiordland National Park rûnen de keä's in tige grut risiko by de yngong fan 'e Homer Tunnel. Se skarrelen dêr tusken de auto's, dy't wachten om troch de tunnel mei ienrjochtingsferkear te riden. De oarsaak fan dat hege risikogedrach wiene minsken, dy't de fûgels fanút de wachtsjende auto's fuorren. Ek leadfergiftiging, faak ôfkomstich fan dakken fan gebouwen of boumateriaal, binne in ûnnatuerlike deadsoarsaak fan in in soad fûgels. Birdlife International rûsd it oantal keä's op likernôch 4.000 fûgels (2025). De populaasje soe noch jimmeroan ôfnimme. == Status == De keä stiet op 'e [[Reade list]] fan [[IUCN]] as bedrige klassifisearre, Njonken de yllegale jacht foarmje [[Harmeling|harmke]]s, [[Swarte rôt|swarte rotten]] en opossums in bedriging. De keä falt ûnder it ferdrach oer de hannel yn bedrige diersoarten ([[CITES]], taheakke II). == Keppeling om utens == * [https://www.keaconservation.co.nz/ Kea Conservation Center] {{boarnen|boarnefernijing= Sjoch foar boarnen en referinsjes op [[:en:Kea]] * [https://www.iucnredlist.org/species/22684831/119243358 IUCN-nl, oproppen 12 jannewaris 2025.] * [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/kea-nestor-notabilis Birdlife, oproppen 12 jannewaris 2025] * [https://avibase.bsc-eoc.org/species.jsp?avibaseid=D2E2AE57 Avibase, oproppen 12 jannewaris 2025.] {{reflist}} ---- {{Commonscat|Nestor notabilis|keä's}} }} {{DEFAULTSORT:kea}} [[Kategory:Fûgelsoarte]] [[Kategory:Kakapofûgel]] [[Kategory:Bedrige fûgel]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Nij-Seelân]] kn9qrdhvvn5b5fzm23mw59yka5f3rah 0 179352 1235879 1199567 2026-07-21T22:31:19Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN-skema 1235879 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme = Kaka |Ofbyld = [[Ofbyld:Kaka standing on balcony railing and looking.jpg|250px]] |lûd = [[Ofbyld:South-island-kaka.mp3|250px]] |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift = [[pappegaai-eftigen]] (''Psittaciformes'') |Famylje = [[kakapofûgels]] (''Strigopidae'') |Skaai = [[kaka's]] (''Nestor'') |Wittenskiplike namme= Nestor meridionalis |Beskriuwer, jier = [[Johann Friedrich Gmelin|Gould]], 1788 |IUCN-status = [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-VU.png|250px]] ---- |lânkaart = [[Ofbyld:Nestor meridionalis -range -New Zealand.png|250px]] }} De '''Nij-Seelânske kaka''' (''Nestor meridionalis'') is in [[fûgel]]soarte út de lytse [[boppefamylje]] fan de [[Nijseelânske pappegaaien]] (''Strigopoidea''). De fûgel wurdt meast mei de ôfkoarte namme kaka oantsjut, alhoewol't de fûgel dy namme dielt mei de ûtstoarne [[Norfolkkaka]] en de [[Chathamkaka]]. De soarte is [[Endemisme|endemysk]] yn [[Nij-Seelân]] en kent twa ûndersoarten. De fûgel wurdt bedrige en is op in soad plakken fan it eardere ferspriedingsgebiet ferdwûn. De kaka is weryntrodusearre yn it natoergebiet [[Zealandia (natoergebiet)|Zealandia]] by Wellington en dêr is de populaasje tanommen. De namme stamt fan it [[Maoary (taal)|Maoary]]-wurd ''kākā'', mar is ek in algemien [[Polynezyske talen|Polynezysk]]e wurd foar pappegaai. == Beskriuwing == [[Ofbyld:Two kaka squabbling while clinging to branch.jpg|thumb|left|Twa tsierende kaka's.]] Kaka's wurde likernôch 45 sm lang en 390 oant 550 gram swier. De fûgels binne nau besibbe oan 'e kea, mar de kaka hat donkerder fearren en libbet mear yn beammen. De foarholle en de krún binne griiswyt en de nekke is griisbrún, wylst de mantel en de búk mear readeftich binne. De wjukken binne brún. Beide ûndersoarten ha in brún, grien en griis kleurepatroan mei ûndrer de wjukken in patroan fan oranje en djipreade plakken. Soms is der sprake fan kleurfarianten mei reade en giele kleuren, fral op it boarst. Mantsje lykje wat langere snaffels te hawwen as wyfkes. == Fersprieding == De fûgels binne endemysk yn Nij-Seelân en libje yn it leechlân en yn 'e bosken fan it middenberchtme. De grutste populaasjes fan 'e fûgel libje yn 'e reservaten op Kapiti-eiland, Codfisisland en Little Barrier Island. Yn 2021 libbe minder as 50% fan 'e populaasje op 'e haadeilannen. Der binne twa ûndersoarten: * ''N. m. septentrionalis'', de [[Noardereilân (Nij-Seelân)|Noardereilân]]ske kaka * ''N. m. meridionalis'', de [[Sudereilân (Nij-Seelân)|Sudereilân]]ske kaka == Iten en nêst == Kaka's ite fruit, beien, sied, blommen, nektar en wringeleazen. De fûgel hat in boarsteltonge dêr't er nektar mei yt en hy brûkt syn krêftige snaffel om yn 'e grûn te wrotten as er larven siket. [[Ofbyld:20101127 Zealandia 0779.jpg|thumb|left|Aaien.]] It brieden fan 'e fûgel hinget ôf fan it dragen fan fruchten fan 'e beammen út it skaai ''Nothofagus''. Yn 'e jierren dat de beam bloeit en der in soad sied makke wurdt, binne de kaka's en harren jongen der wis fan dat der genôch te fretten is. Dy tiid is it meast gaadlik om te brieden. De nêsten sitte yn beamholtes op sa'n trije oant seis meter boppe de grûn, mar op eilannen sûnder predators kinne de nêsten folle leger lizze. Kaka's lizze fjouwer oant bytiden sels acht aaien, mar yn 'e regel fleane der twa jonge fûgels út. De wite aaien wurde yn likernôch 24 dagen útbret troch it wyfke. Hja fersoarget de piken, mar it mantsje soarget yn 'e briedtiid foar it iten foar it wyfke. As de piken likernôch 70 dagen âld binne, fleane se út. == Status == De fûgel hat in soad lest fan predaasje fan ynfierde bisten lykas [[Harmelingen|harmkes]] en [[Swarte rôt|swarte rotten]]. Fierder foarmje it kappen fan bosken in bedriging foar de fûgel. Ynfierde ealjebijen (''Vespula vulgaris'') konkurearje mei de fûgel by it sammeljen fan huningdauwe. [[Ofbyld:Nestor meridionalis -Wellington -New Zealand-8.jpg|thumb|left|Kaka yn Wellington.]] De fûgel is weryntrodusearre yn it natoerreservaat Zealandia by [[Wellington]]. Dêr binne de oantallen foars tanommen en de fûgel is dêr hjoed-de-dei yn parken en grienfoarsjennings troch de hiele stêd te sjen, dêr't se byfuorre wurde troch bewenners. Tusken 2011 en 2020 is de populaasje yn Wellington mei 250% tanommen.<ref>[https://www.nzherald.co.nz/nz/no-more-redwoods-the-unintended-consequence-of-wellingtons-booming-kaka-population/CSMHBS62MFBG5CNBWEDCT7STAM/ The New Zealand Times: ''The ‘unintended consequence’ of Wellington’s booming kākā population'', 24 oktober 2022.]</ref> De kaka wurdt wetlik beskerme mei it ferdrach oer de hannel yn bedrige soarten ([[CITES]], taheakke II). {{boarnen|boarnefernijing= Sjoch foar boarnen en referinsjes op [[:en:Kākā]] * [https://www.iucnredlist.org/species/22684840/216083435 IUCN-nl, oproppen 12 jannewaris 2025.] * [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/new-zealand-kaka-nestor-meridionalis/summary Birdlife, oproppen 12 jannewaris 2025] * [https://avibase.bsc-eoc.org/species.jsp?avibaseid=B6353CFD Avibase, oproppen 12 jannewaris 2025.] {{reflist}} ---- {{Commonscat|Nestor meridionalis|Kaka}} }} {{DEFAULTSORT:kaka}} [[Kategory:Fûgelsoarte]] [[Kategory:Bedrige fûgel]] [[Kategory:Kakapofûgel]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Nij-Seelân]] a1gtvreupv1nwlrwt0146jt2yqhert1 0 179483 1235997 1192580 2026-07-22T23:48:40Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN-skema 1235997 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme= Koreaansk reidimerke |Ofbyld= [[Ofbyld:Helopsaltes pleskei, Vladivostok 308044743.jpg|250px]] |lûd= |Ryk= [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse= [[fûgels]] (''Aves'') |Skift= [[moskeftigen]] (''Passeriformes'') |Famylje= [[imerkesjongerfûgels]] (''Locustellidae'') |Skaai= [[imerkesjongers]] (''Helopsaltes'') |Wittenskiplike namme= Helopsaltes pleskei |Beskriuwer, jier= [[Władysław Taczanowski|Taczanowski]], 1890 |IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-VU.png|250px]] |lânkaart= }} It '''Koreaansk reidimerke''' (''Helopsaltes pleskei'', synonym: ''Locustella pleskei'') is in [[fûgel]]soarte út de [[Famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[imerkesjongerfûgels]] (''Locustellidae'') út it [[Skaai (taksonomy)|skaai]] [[imerkesjongers]] (''Helopsaltes''). Oant 2018 wie de fûgel yndield yn it skaai [[strûksjongers]] (''Locustella''). In yn 2018 publisearre molekulêr [[Fylogeny|fylogenetyske]] stúdzje fan 'e famylje fan 'e imerkesjongerfûgels wiisde út dat it skaai ''Locustella'' út twa [[klade]]s bestie. Mei fiif oare soarten ferhûze it Koreaansk reidimerke nei it nije skaai ''Helopsaltes''. == Beskriuwing == De 13 oant 14 sm lange fûgel hat in effen brune boppekant en in blekere búk. Koreaanske reidimerkes ha de minst konstrastearjende wynbraustreek fan 'e Aziatyske reidimerkes.<ref>[https://ebird.org/species/plewar1?siteLanguage=nl Ebird, oproppen 15 jannewaris 2025.]</ref> == Fersprieding == De soarte libbet yn it easten fan [[Aazje]] fan it eastlikste [[Sibearje]] oant [[Koreä]], [[Kyushu]] en de [[Izu-eilannen]]. De fûgel oerwinteret yn it suden fan [[Sina]]. == Status == De totale populaasje wurdt lytser as 10.000 fûgels rûsd. De wiete gebieten fan syn winterferbliuw wurde ferneatige en de fûgel rekket ek briedgebieten op guon eilannen kwyt. Der wurdt oannommen dat de oantallen tebekrinne en dêrom wurdt de fûgel op 'e [[Reade list]] fan 'e [[IUCN]] as gefoelich klassifisearre. {{boarnen|boarnefernijing= * [https://www.iucnredlist.org/species/22714674/111074931 IUCN, oproppen 14 jannewaris.] * [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/pleskes-grasshopper-warbler-helopsaltes-pleskei/text Birdlife, oproppen 15 jannewaris.] * [https://avibase.bsc-eoc.org/species.jsp?avibaseid=4AADBF95 Avibase, oproppen 15 jannewaris.] {{reflist}} ---- {{Commonscat|Helopsaltes pleskei|Koreaansk reidimerke}} }} [[Kategory:Imerkesjonger]] [[Kategory:Fûgelsoarte]] [[Kategory:Bedrige fûgel]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Fjetnam]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Japan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Noard-Koreä]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sibearje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sina]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Koreä]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Taiwan]] fox20n63otxtowxznbfolxzmy252dgt 0 179491 1235767 1181520 2026-07-20T19:33:22Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN-skema 1235767 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme = Japansk reidimerke |Ofbyld = [[Ofbyld:Marsh Grassbird (cropped).jpg|250px]] |lûd= |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift = [[moskeftigen]] (''Passeriformes'') |Famylje = [[imerkesjongerfûgels]] (''Locustellidae'') |Skaai = [[imerkesjongers]] (''Helopsaltes'') |Wittenskiplike namme= Helopsaltes pryeri |Beskriuwer, jier= [[Henry Seebohm|Seebohm]], 1884 |IUCN-status = [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] |lânkaart = }} It '''Japansk reidimerke''' (''Helopsaltes pryeri'', synonym: ''Locustella pryeri'') is in [[fûgel]]soarte út de [[Famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[imerkesjongerfûgels]] (''Locustellidae'') út it [[Skaai (taksonomy)|skaai]] [[imerkesjongers]] (''Helopsaltes''). De wittenskiplike namme fan 'e fûgel ferwiist nei de [[Grut-Brittanje|Britske]] [[entomolooch]] Henry James Stovin Pryer (1850-1888), dy't in wichtige bydrage levere oan 'e stúdzje fan 'e Japanske fauna. Oant 2018 wie de fûgel yndield yn it skaai [[strûksjongers]] (''Locustella''). In yn 2018 publisearre molekulêr [[Fylogeny|fylogenetyske]] stúdzje fan 'e famylje fan 'e imerkesjongerfûgels wiisde út dat it skaai ''Locustella'' út twa [[klade]]s bestie. Mei fiif oare soarten ferhûze it Koreaansk reidimerke nei it nije skaai ''Helopsaltes''. == Beskriuwing == De likernôch 14 sm lange fûgel hat ljocht brúneftige boppedielen mei swarte streken, útsein op 'e stút en de foarholle. De wynbroustreek is net skerp en feal. De bleekgiele búk wurdt op 'e flanken donkerder. De ûndersturtdekfearren binne bleekgiel. == Fersprieding == De soarte libbet yn 'e reidfjilden yn dielen fan [[Sina]], [[Japan]], [[Mongoalje]] en [[Sibearje]] en is ynsidinteel waarnommen yn [[Súd-Koreä]] en [[Tailân]].<ref>[https://ebird.org/species/margra1?siteLanguage=nl Ferspriedingskaart Birdlife, oproppen 15 jannewaris 2024.]</ref> == Status == De populaasje fan 'e soarte is relatyf lyts en fragmintearre yn in oantal isolearre populaasjes. Oannommen wurdt dat de oantallen tebekrinne troch de ferneatiging fan wiete gebieten yn sawol de briedgebieten as de wintergebieten. {{boarnen|boarnefernijing= * [https://www.iucnredlist.org/species/22715480/117654950 IUCN, oproppen 15 jannewaris.] * [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/marsh-grassbird-helopsaltes-pryeri Birdlife, oproppen 15 jannewaris.] * [https://avibase.bsc-eoc.org/species.jsp?avibaseid=0150666B32982758 Avibase, oproppen 15 jannewaris.] {{reflist}} ---- {{Commonscat|Locustella pryeri|Japansk reidimerke}} }} [[Kategory:Imerkesjonger]] [[Kategory:Fûgelsoarte]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Japan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Mongoalje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sibearje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sina]] kpsxao15op9eqaweaofplw9n0zmokhg 0 179619 1236030 1212753 2026-07-23T00:13:31Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN-skema 1236030 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme = Langsturtparkyt |Ofbyld = [[Ofbyld:Long tailed parakeet (Psittacula longicauda).jpg|250px]] |lûd = |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift = [[pappegaai-eftigen]] (''Psittaciformes'') |Famylje = [[pappegaaien fan de Alde Wrâld]] (''Psittacoidea'') |Skaai = [[ealparkiten]] (''Psittacula'') |Wittenskiplike namme= Psittacula longicauda |Beskriuwer, jier = [[Pieter Boddaert|Boddaert]], 1783 |IUCN-status = [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-VU.png|250px]] |lânkaart = }} De '''langsturtparkyt''' (''Psittacula longicauda'') is in [[pappegaai-eftigen|pappegaaieftige]] fan it [[Skaai (taksonomy)|skaai]] [[ealparkiten]] út de [[Famylje (taksonomy)|famylje]] [[pappegaaien fan de Alde Wrâld]] (''Psittaculidae''). == Omskriuwing == De langsturtparkyt is in 42 sm lange pappegaaiefûgel mei, lykas de namme seit, in relatyf lange sturt. De fûgel ûnderskiedt him fan syn neiste sibben troch de kombinaasje fan rôzereade wangen, in griene krún, swarte streken tusken de eagen en op it kin, in griisgriene nekke en mantel, in blaugriene stút en blauwe sturtfearren. It wyfke hat minder read en in grienere kop en it swart is minder oanwêzich. == Fersprieding == De soarte libbet op 'e [[Andamanen]], [[Maleizje]], [[Sumatra]] en [[Borneo]]. De fûgels ha in foarkar foar kustgebieten lykas mangroves, sompebosken en boskrânen oant in hichte fan 300 m. De fûgel is ek te sjen op plantaazjes en yn parken en tunen, dêr't er iten siket, mar foar it brieden is de fûgel ôfhinklik fan bosk. De fûgels binne net honkfêst en kinne ynienen yn grutte groepen earne wêze en dêrnei wer foar in pear jier ferdwine. == Undersoarten == De langsturtparkyt is te ferdielen yn fiif ûndersoarten: * ''P. l. tytleri'': de [[Andamanen]] en [[Kokoseilannen]]. * ''P. l. nicobarica'': de [[Nikobaren]]. * ''P. l. modesta'': [[Enggano (eilân)|Enggano]] (tichteby súdwestslik Sumatra). * ''P. l. longicauda'': Súd-Maleizje, Borneo, Sumatra, [[Nias]] en [[Banka (Banka-Billiton)|Banka]]. * ''P. l. defontainei'': de [[Natuna-eilannen]] (tichteby westlik Borneo). De ûnderstoarten ''P. l. tytleri'' en ''P. l. nicobarica'' binne [[morfology]]sk en fokaal ferskillend fan inoar en fan alle oare ûndersoarten en kinne mooglik twa aparte soarten fertsjintwurdigje. Dy opfetting wurdt troch in resinte stúdzje, dy't ha wol dat de hjoeddeiske ynterne taksonomy de soarte [[Kladistyk|polyfyletysk]] makket. Dy resultaten ha lykwols noch net ta taksonomyske feroarings laat (sitewaasje 2025).<ref>[https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S1055790311004155?via%3Dihub Science Direct/S. Kundu, C.G. Jones, R.P. Prys-Jones, J.J. Groombridge: ''The evolution of the Indian Ocean parrots (Psittaciformes): Extinction, adaptive radiation and eustacy'']</ref> == Status == Der bestiet gjin rûzing fan 'e oantallen fan 'e soarte, mar yn in part fan syn ferspriedingsgebiet is de fûgel algemien oant sels talryk ([[Brûnei]]). Oannommen wurdt dat de soarte fan it kappen fan bosken en it fangen fan 'e fûgel foar de hannel slim te lijen hat. Dêrfandinne wurdt de fûgel op 'e [[Reade list]] fan 'e [[IUCN]] as gefoelich klassifisearre. {{boarnen|boarnefernijing= * [https://www.iucnredlist.org/species/22685513/258108195 IUCN, oproppen 19 jannewaris 2025.] * [https://birdsoftheworld.org/bow/species/lotpar2/cur/introduction Birds of the World, oproppen 19 jannewaris 2025.] * [https://ebird.org/species/lotpar2 Ebird, oproppen 19 jannewaris 2025.] * [https://avibase.bsc-eoc.org/species.jsp?avibaseid=B0A02F39 Avibase, oproppen 19 jannewaris 2025.] {{reflist}} ---- {{Commonscat|Psittacula longicauda|langsturtparkyt}} }} [[Kategory:Ealparkyt]] [[Kategory:Fûgelsoarte]] [[Kategory:Bedrige fûgel]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Brûnei]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Maleizje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Yndoneezje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Andamanen en Nikobaren]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Singapoer]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tailân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Kokoseilannen]] bpqollbafkk3kht5m8m4eis0bnwh5fg 0 180278 1235891 1184500 2026-07-21T22:45:12Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN-skema 1235891 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme = |Ofbyld = [[Ofbyld:20140327 045 Kessel Weerdbeemden Grote Canadese gans (13493503605).jpg|250px]] |lûd = [[Ofbyld:Canadese ganzen op Dwingelder Veld - SoundCloud - luc de bruijn.ogg|250px]] |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift = [[goeseftigen]] (''Ansariformes'') |Famylje = [[einfûgels]] (''Anatidae'') |Skaai = [[seeguozzen]] (''Branta'') |Wittenskiplike namme= Branta canadensis |Beskriuwer, jier = [[Carolus Linnaeus|Linnaeus]], 1758 |IUCN-status = [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] ---- |lânkaart = [[Ofbyld:Branta canadensis map.png|250px]]<small>{{Kolommen2 |Kolom1= <br>{{Color box|#CCCC11}} lânseigen [[briedfûgel]] <br>{{Color box|#FFFF11}} yntrodusearre briedfûgel<br>{{Color box|#11AA11}} lânseigen [[stânfûgel]]<br>{{Color box|#11FF11}} yntrodusearre stânfûgel<br> |Kolom2= <br>{{Color box|#1111EE}} lânseigen [[wintergast]]<br>{{Color box|#11FFFF}} yntrodusearre wintergast <br>{{Color box|#FF11FF}} briedgebiet fan 'e ''[[lytse Kanadeeske goes]]''<br> }}</small> }} De '''Kanadeeske goes''' (''Branta canadensis'') is in [[fûgel]] fan it [[skaai (taksonomy)|skaai]] [[seeguozzen]] (''Branta'') út de [[Famylje (taksonomy)|famylje]] [[einfûgels]] (''Anatidae''). == Skaaimerken == [[Ofbyld:Canada goose family.jpg|thumb|left|Spantsje mei piken.]] De soarte hat in swarte kop en hals en in wite bân fan 'e kiel oant efter de eagen. De swarte hals giet oer yn in griiseftich boarst. De iris is donkerbrún en de poaten en snaffel binne ek swart. It fearrekleed is by mantsjes en wyfkes allyk. De fûgel is 90 oant 100 sm lang en hat in spanwiidte fan 160 oant 175 sm. Mantsjes en wyfkes ha itselde fearrekleed. Der binne grutte ferskillen wat gewicht oanbelanget, dat fariëarret tusken de 3 en 6,5 kg. By guon ûndersoarten binne de guozzen folle grutter en ha de mantsjes in langere nekke as de wyfkes. De kleuren fan 'e boppekant fan 'e bealch ferskilt neffens ûndersoarte tusken griis en readbrún. By de yn Europa foarkommende fûgels binne de boppeste sturtdekfearren, de búk en it boarst griis oant hast wyt en is de boppebealch griisbrún. By in pear Noardamerikaanske ûndersoarten is ek de ûnderkant fan 'e bealch brúneftich en sa donker as de flanken. == Fersprieding == De soarte libbet op elts iepen en sompeftich biotoop oant yn parken en op greiden. It briedgebiet omfiemet [[Kanada]], [[Alaska]] en West-Europa. Yn Nederlân ûntstie in populaasje fan loslitten of út finzenskip ûntsnapte fûgels. Healwei de jierren 1970 besochten de fûgels yn Nederlân te brieden. Nei in dreech begjin troch it delsjitten en fersteuren fan 'e earste briedgefallen, kolonisearre de Kanadeeske goes yn heech tempo it lân fanút Noard- en Súd-Hollân en West-Brabân, dêr't noch jimmeroan in grut part fan 'e Nederlânske populaasje libbet. Sovon rûst it oantal briedgefallen yn Nederlân op 12.000-16.000 (2018-2020) en it oantal oerwinterjende fûgels op 51.100-70.800 (2016-2021). Ek yn Fryslân wurdt de Kanadeeske goes as briedfûgel en as oerwinterjende fûgel jimmeroan talriker.<ref>[https://www.itfryskegea.nl/nieuws-publicaties/nieuws/overwinterende-ganzen-in-fryslan/#:~:text=De%20grote%20Canadese%20gans%20is,vinden%2C%20zoals%20in%20de%20Bjirmen. It Fryske Gea, oproppen 30 jannewaris 2025.]</ref> == Undersoarten == De Kanadeeske goes wurdt yn sân ûndersoarten ûnderskieden: * ''B. c. canadensis'': Eastlik Kanada. * ''B. c. occidentalis'': Súdwest-[[Alaska]]. * ''B. c. fulva'': Súd-Alaska en West-[[Britsk-Kolumbia]]. * ''B. c. maxima'': it súdlike diel fan Sintraal-Kanada. * ''B. c. parvipes'' fan Sintraal-Alaska oant Sintraal-Kanada. * ''B. c. moffitti'': Súdwest-Kanada en it noardwesten fan 'e [[Feriene Steaten]]. * ''B. c. interior'': it súdlike diel fan Sintraal-Kanada. == Gedrach == De populaasje fan [[Grienlân]] bestiet út trekfûgels en oerwinteret yn it suden fan 'e Feriene Steaten en de kusten fan Noard-Amearika. Yn Europa is de fûgel yn guon gebieten in trekfûgel en yn guon gebieten in stanfûgel. [[Ofbyld:Canada goose on a nest in Montezuma (14690).jpg|thumb|left|Goes op it nêst.]] De fûgels bouwe in ûndjip nêst fan planten, dat mei dûns en fearren ôfset wurdt. De soarte is oer it algemien monogaam en begjint healwei maart mei it lizzen fan aaien. It wyfke leit fjouwer oant acht wite aaien dy't yn 30 dagen útbret wurde. Se ite benammen gers, stâltsjes, sied en nôt. Se wurde faak op lânbougebiet en by wetter sjoen. De fûgels libje faak yn groepen of famyljegroepen en wurde faak mei oare soarten sjoen. == Status == Yn in rûzing fan Wetlands International fan 2015 waard de wrâldpopulaasje op likernôch 5.000.000 oant 6.200.000 fûgels rûsd. De populaasje nimt ta en de [[IUCN]] klassifisearret de fûgel op 'e [[Reade list]] as net bedrige (2025). Yn Nederlân is de Kanadeeske goes in beskerme fûgelsoarte.<ref>[https://www.vogelbescherming.nl/ontdek-vogels/kennis-over-vogels/vogelgids/vogel/grote-canadese-gans#Bescherming Fûgelbeskerming, oproppen 30 jannewaris 2025.]</ref> == Keppeling om utens == * [https://stats.sovon.nl/stats/soort/1661 Sovon] * [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/canada-goose-branta-canadensis/text Birdlife.] * [https://ebird.org/species/rebgoo1#:~:text=Identification&text=Small%20and%20stocky%20rare%20goose,%2Dand%2Dwhite%20head%20pattern. Ebird.] * [https://avibase.bsc-eoc.org/species.jsp?avibaseid=B59E18633E2EFD25 Avibase.] {{Boarnen|boarnefernijing= * [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/red-breasted-goose-branta-ruficollis/text Birdlife] {{reflist}} ---- {{Commonscat|Branta canadensis|Kanadeeske goes}} }} [[Kategory:Goes (fûgel)]] [[Kategory:Seegoes]] [[Kategory:Fûgelsoarte]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kanada]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Feriene Steaten]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Alaska]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Meksiko]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Grienlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sint-Pierre en Miquelon]] [[Kategory:Eksoat yn Noarwegen]] [[Kategory:Eksoat yn Sweden]] [[Kategory:Eksoat yn Finlân]] [[Kategory:Eksoat yn Denemark]] [[Kategory:Eksoat yn Dútslân]] [[Kategory:Eksoat yn Nederlân]] [[Kategory:Eksoat yn Fryslân]] [[Kategory:Eksoat yn Belgje]] [[Kategory:Eksoat yn Frankryk]] [[Kategory:Eksoat yn Ingelân]] [[Kategory:Eksoat yn Skotlân]] [[Kategory:Eksoat yn Wales]] [[Kategory:Eksoat yn Noard-Ierlân]] [[Kategory:Eksoat yn Ierlân]] [[Kategory:Eksoat yn Man]] [[Kategory:Eksoat yn Nij-Seelân]] 1f50bvdrajjp5aa4ksn7y340m85m47j 0 180526 1235733 1213004 2026-07-20T19:14:33Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN-skema 1235733 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme = Yndyske fluitein |Ofbyld = [[Ofbyld:Lesser Whistling-Duck by Tisha Mukherjee 33.jpg|250px]] |lûd = [[File:Lesser whistling duck from Kerala 01.wav|250px]] |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift = [[goeseftigen]] (''Anseriformes'') |Famylje = [[einfûgels]] (''Anatidae'') |Skaai = [[fluiteinen]] (''Dendrocygna'') |Wittenskiplike namme= Dendrocygna javanica |Beskriuwer, jier= [[Thomas Horsfield|Horsfield]], 1821 |IUCN-status = [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] ---- |lânkaart = [[Ofbyld:Dendrocygna javanica Map.svg|250px]] }} De '''Yndyske fluitein''' (''Dendrocygna javanica'') is in [[fûgel]] út de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[einfûgels]] (''Anatidae''). It is ien fan 'e acht soarten fan it [[Skaai (taksonomy)|skaai]] [[fluiteinen]] (''Dendrocygna''). == Beskriuwing == [[Ofbyld:Dendrocygna javanica - Gardens By the Bay.jpg|thumb|left|Yndyske fluitein.]] Yndyske fluiteinen ha in gewicht fan 450 oant 680 gram. Jerken en sijkes ferskille net in soad fan inoar. De jerken binne yn 'e regel wat grutter as de sijkes. Lykas by oare soarten yn it skaai binne de flankfearren wat langer, mar net sa opfallend as by de [[Australyske fluitein]]. De búk en it boarst binne readbrún. De fearren op 'e rêch binne griisbrún en ha in ljochte seame oan 'e ein. Lykas oare soarten fan it skaai ha Yndyske fluiteinen in lange hals en lange poaten en in rjochte hâlding yn 'e rêst. Folwoeksen fûgels ha in ljochtgiele eachring. Juvenilen ha noch net in readbrune búk en boarst en se ha ek in minder dúdlike eachring. De fûgels binne fral aktyf by it lemieren. Grutte groepen fûgels ferlitte dan de rêstplakken om te iten. == Fersprieding == It ferspriedingsgebiet fan Yndyske fluiteinen leit yn Súdeast-Aazje. Se libje op wetter mei in soad driuw- en ûnderwetterplanten yn in boskeftige of agraryske omjouwing. Hiel faak komme se ek op rysfjilden. Oars as yn it ferspriedingsgebiet fan 'e [[Australyske fluitein]], is de delslach yn it biotoop fan 'e Yndyske fluitein relatyf lykmjittich ferdield. Sadwaande is de Yndyske fluitein net in echte trekfûgel. == Gedrach == [[Ofbyld:Lesser Whistling-ducks- Resting & Landing I IMG 1108.jpg|thumb|left|Groep Yndyske fluiteinen.]] De Yndyske ein is in sosjale fûgel. Se ite wetterplanten, sied fan rysplanten, lytse fiskjes, kikkerts en wringeleaze dierkes. As it reint begjint de ein te brieden. Dat kin in holte yn in beam wurde of in nêst tusken takken fan in beam. It lechsel bestiet út sân oant tolve wite aaien, dy't troch beide âlders útbret wurde. De aaien komme nei 22 oant 24 dagen út. De soarte makket him wol ris skuldich oan [[briedparasitisme]]. == Status == De [[IUCN]] klassifisearret de fûgel op 'e [[Reade list]] as net bedrige. De wrâldpopulaasje wurdt tusken 200.000 en 2.000.000 fûgels rûsd (Wetlands International 2023). De populaasje rint tebek. == Keppeling om utens == * [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/lesser-whistling-duck-dendrocygna-javanica BirdLife, oproppen 4 febrewaris 2025.] * [https://ebird.org/species/lewduc1/IN-TN Ebird, oproppen 4 febrewaris 2025.] * [https://avibase.bsc-eoc.org/species.jsp?lang=EN&avibaseid=BD683E6E9F6B03A4 Avibase, oproppen 4 febrewaris 2025.] {{Boarnen|boarnefernijing= Dit artikel is foar in part in oersetting fan it Dútsktalige artikel. Sjoch foar boarnen en referinsjes: [[:de:Javapfeifgans]] * [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/lesser-whistling-duck-dendrocygna-javanica. BirdLife International] {{reflist}} ---- {{Commonscat|Dendrocygna javanica|Yndyske fluitein}} }} {{DEFAULTSORT:Indiske fluitein}} [[Kategory:Fûgelsoarte]] [[Kategory:Fluitein]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bangladesj]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Birma]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Fjetnam]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Yndia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Yndoneezje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kambodja]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Laos]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Maldiven]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Maleizje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Pakistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sina]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Singapoer]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sry Lanka]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tailân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Andamanen en Nikobaren]] f6942qd1qg490nskutmvppcbcp0fdpk 0 180529 1236020 1185247 2026-07-23T00:06:40Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN-skema 1236020 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme = Kubaanske fluitein |Ofbyld = [[Ofbyld:West Indian Whistling-Duck (Dendrocygna arborea) RWD4.jpg|250px]] |lûd = |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift = [[goeseftigen]] (''Anseriformes'') |Famylje = [[einfûgels]] (''Anatidae'') |Skaai = [[fluiteinen]] (''Dendrocygna'') |Wittenskiplike namme= Dendrocygna arborea |Beskriuwer, jier= [[Carolus Linnaeus|Linnaeus]], 1758 |IUCN-status = [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-NT.png|250px]] ---- |lânkaart = [[Ofbyld:Dendrocygna arborea map.svg|250px]] }} De '''Kubaanske fluitein''' (''Dendrocygna arborea'') is in [[fûgel]] út de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[einfûgels]] (''Anatidae''). It is ien fan 'e acht soarten fan it [[Skaai (taksonomy)|skaai]] [[fluiteinen]] (''Dendrocygna''). == Beskriuwing == [[Ofbyld:West Indian whistling duck (Dendrocygna arborea) head.JPG|thumb|left|Kop fan Kubaanske fluitein.]] De Kubaanske fluitein is de grutste en donkerste fluitein yn it skaai mei in linge fan 48 oant 58 sm. Wyfkes wege tusken 800 en 1.320 gram en jerken fan 760 oant 1.240 gram. Dêrmei hat de Kubaanske fluitein it formaat fan in wylde ein. De soarte hat in lange swarte snaffel, in lange hals en lange poaten. It gesicht is ljochtbrún en it each donkerbrún. De hals is ljocht. De krún, rêch, it boarst en de wjukking binne donkerbrún oant swart en de rest fan 'e ûnderkant bûnt swart-wyt. Sijkes en jerken ha itselde fearrekleed, juvenilen binne doffer en ha in minder kontrastearjend patroan op 'e búk. == Fersprieding == Kubaanske fluiteinen komme foar yn West-Ynje. Der is in grutte briedpopulaasje op 'e [[Bahama's]], in lytser oantal yn [[Kuba]], de [[Kaaimaneilannen]], [[Antigûa en Barbûda]], [[Jamaika]], [[Porto Riko]] en [[Hispanjoala]]. De fûgel is in stânfûgel, mar kin lokaal wol mear as 100 km trekke. == Gedrach == Se bouwe harren nêsten yn beamholtes, op takken en tusken ticht strewelleguod. Meast bestiet in lechsel út 10 oant 16 aaien. De fûgels mei graach yn beammen sitte en dêr't syn wittenskiplike namme nei ferwiist. De fûgels binne meast nachts aktyf en libje yn sompen en mangroves. De ein yt plantaardich fiedsel, wêrûnder fruchten fan 'e ''Roystonea''. == Status == De [[IUCN]] klassifisearret de fûgel op 'e [[Reade list]] as gefoelich. De wrâldpopulaasje wurdt op 6.000 oant 15.000 fûgels rûsd. De fûgel wurdt yn in grut part fan it ferspriedingsgebiet beskerme, mar de wet wurdt net goed hanthavene. De einen ha op Antigûa en Barbûda lêst fan 'e Yndyske mangoeste, dy't yntrodusearre is om de [[reidrot]]ten (''Thryonomyidae'') út te roegjen. Dat hie lykwols gjin sukses om 't de reidrotten yn beammen libje. == Keppeling om utens == * [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/west-indian-whistling-duck-dendrocygna-arborea BirdLife, oproppen 4 febrewaris 2025.] * [https://ebird.org/species/wiwduc1/AG Ebird, oproppen 4 febrewaris 2025.] * [https://avibase.bsc-eoc.org/species.jsp?lang=EN&avibaseid=DC65FCE73C5A66BA Avibase, oproppen 4 febrewaris 2025.] {{Boarnen|boarnefernijing= Dit artikel is foar in part in oersetting fan it Dútsktalige artikel. Sjoch foar boarnen en referinsjes: [[:de:Rotschnabel-Pfeifgans]] * [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/west-indian-whistling-duck-dendrocygna-arborea. BirdLife International] {{reflist}} ---- {{Commonscat|Dendrocygna arborea|Kubaanske fluitein}} }} {{DEFAULTSORT:Kubaanske fluitein}} [[Kategory:Fûgelsoarte]] [[Kategory:Fluitein]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Antigûa en Barbûda]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Bahama's]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Kaaimaneilannen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kuba]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Dominikaanske Republyk]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Jamaika]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Haïty]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Dominika]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Porto Riko]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Turks- en Kaikoseilannen]] hdcbrxh0grf8f6n7d3arkr1xw635pz0 0 180574 1235999 1185575 2026-07-22T23:49:28Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN-skema 1235999 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme = |Ofbyld = [[Ofbyld:Coscoroba Swan RWD3.jpg|250px]] |lûd = |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift = [[goeseftigen]] (''Anseriformes'') |Famylje = [[einfûgels]] (''Anatidae'') |Skaai = '''koskorobaswannen''' (''Coscoroba'')<br><small>[[Ludwig Reichenbach|Reichenbach]], 1853</small> |Wittenskiplike namme= Coscoroba coscoroba |Beskriuwer, jier = [[Juan Ignacio Molina|Molina]], 1782 |IUCN-status = [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] ---- |lânkaart = [[Ofbyld:Coscoroba coscoroba map.svg|250px]]<small><small>{{Color box|#87aade}} [[wintergast]] <br>{{Color box|#aa87de}} [[stânfûgel]]<br>{{Color box|#ff9955}} [[briedfûgel]]</small> }} De '''koskorobaswan''' (''Coscoroba coscoroba'') is in lytse swan en de iennige fan it [[Skaai (taksonomy)|skaai]] koskorobaswannen (''Coscoroba''). De swan hat de namme te tankjen oan 'e oarspronklike bewenners fan [[Súd-Amearika]], dy't de swan ferneamden nei it lûd as er tsjetteret: kos-ko-ro-oa. == Beskriuwing == [[Ofbyld:Coscoroba Swan (Coscoroba coscoroba) (15769721369).jpg|thumb|left|Koskorobaswan yn 'e flecht.]] Kokorobaswannen wurde likernôch 90 sm lang en binne hielendal wyt mei op 'e bûtenste grutte wjukfearren swarte einen. De snaffel is read en de poaten binne rôze. Mantsjes ha in oranjegiele oant ljochte iris, wylst wyfkes earder in brúneftich iris ha. Wyfkes binne wat lytser as mantsjes. De soarte wurdt likernôch 20 jier âld. == Fersprieding == Se libje yn it suden fan Súd-Amearika en op 'e Falklâneilannen yn sompen en op marren. De fûgels oerwinterje yn [[Sily]] en it noardeasten fan [[Argentynje]] nei't hja yn it briedgebiet [[Ferfearjen|ferfearre]] binne. Sûnt 2001 briedt de fûgel foar it earst sûnt 1860 wer op 'e [[Falklâneilannen]]. == Gedrach == De swannen libje fan gers en lytse wetterplanten, oanfolle mei weakdieren en lytse fisken. Pearkes bliuwe in libben lang trou oan inoar. Se briede yn 'e sompen fan it súdlikste stik fan it kontinint. It wyfke leit fiif oant njoggen aaien, dy't yn goed in moanne útbret wurde. It mantsje helpt by it grutbringen fan 'e piken. == Status == De [[IUCN]] beöardielet de soarte op 'e [[Reade list]] as net bedrige. Neffings in rûzing út 2009 bestiet de populaasje út 10.000 oant 25.000 fûgels (6.700 oant 17.000 folwoeksen fûgels). == Keppeling om utens == * [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/coscoroba-swan-coscoroba-coscoroba Birdlife, oproppen 6 febrewaris 2025.] * [https://ebird.org/species/cosswa1?siteLanguage=nl Ebird, oproppen 6 febrewaris 2025.] * [https://avibase.bsc-eoc.org/species.jsp?avibaseid=A3A0E8FE603B7801 Avibase, oproppen 6 febrewaris 2025.] {{Boarnen|boarnefernijing= Dizze side is alhiel of foar in part in oersetting fan de Dútsktalige Wikipedyside; sjoch foar de bewurkingsskiednis: [[:de:Coscorobaschwan]] {{reflist}} ---- {{Commonscat|Coscoroba coscoroba}} }} [[Kategory:Fûgelsoarte]] [[Kategory:Koskorobaswan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Argentynje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Brazylje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sily]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Falklâneilannen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Paraguay]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Oerûguay]] otryq67d840rj1zfi8mxfvsnhhkdjbk 0 180833 1235928 1186396 2026-07-21T23:11:21Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN-skema 1235928 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme = |Ofbyld = [[File:Chloephaga hybrida 380910038.jpg|250px]]<br><small>Mantsje</small><br>[[Ofbyld:Chloephaga hybrida 380910079.jpg|250px]]<br><small>Wyfke.</small> |lûd = |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift = [[goeseftigen]] (''Anseriformes'') |Famylje = [[einfûgels]] (''Anatidae'') |Skaai = [[Súdamerikaanske guozzen]] (''Chloephaga'') |Wittenskiplike namme= Chloephaga hybrida |Beskriuwer, jier= [[Juan Ignacio Molina|Molina]], 1782 |IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] ---- |lânkaart= [[Ofbyld:Chloephaga hybrida map.svg|250px]]<small>{{Color box|#87aade}} [[wintergast]] <br>{{Color box|#aa87de}} [[stânfûgel]] }} De '''kelpgoes''' (''Chloephaga hybrida'') is in [[fûgel]]soarte út de [[Famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[einfûgels]] (''Anatidae''). De fûgel is ien fan 'e fiif soarten yn it [[Skaai (taksonomy)|skaai]] [[Súdamerikaanske guozzen]]. == Beskriuwing == [[Ofbyld:Chloephaga hybrida 380910390.jpg|thumb|left|Fleanend mantsje.]] [[Ofbyld:Chloephaga hybrida 380910444.jpg|thumb|left|Fleanend wyfke.]] De fûgels wurde 55 oant 65 sm lang en mantsjes binne wat swierder as wyfkes. De ûndersoarte ''C. h. malvinarum'' is swierder as de nominaatfoarm. De twa ûndersoarten ha itselde fearrekleed, mar de twa skaaien binne folslein ferskillend fan inoar. Folwoeksen mantsjes binne hielendal wyt en ha in swart snaffel mei in rôze plak op 'e boppekant en giele poaten. Folwoeksen wyfkes ha in fealbrune krún en in brune kop, nekke en mantel. It boarst en de flanken ha swart en wite streken en de rêch, sturt en ûndersturtdekfearren binne wyt. De snaffel fan it wyfke is hielendal rôze en de poaten binne giel. Juvenilen ha in soad fan 'e folwoeksen wyfkes, mar ha brune skouders in griengiele poaten. Jonge wyfkes ha in donkere krún en donkere boppesturtdekfearren. === Undersoarten === Kelpguozzen binne yn twa ûndersoarten te ferdielen: * ''C. h. hybrida'' * ''C. h. malvinarum'' == Fersprieding == De nominaatfoarm fan 'e soarte libbet oan 'e kustkrite fan [[Sily]], [[Argentynje]] en [[Fjoerlân]]. De ''C. h. malvinarum'' libbet op 'e [[Falklâneilannen]]. It biotoop bestiet útsein yn 'e briedtiid op 'e rotseftige kusten of keizelstrannen mei kelpbegroeiïng foar de kust. It nêst leit by swietwettermarren. == Gedrach == De nominaatfoarm wurdt it hiele jier troch oan 'e súdlike kust fan Sily en yn Fjoerlân oantroffen. Guon dêrfan trekke winterdeis fierder noardlik yn Sily en oaren noardliker nei de [[Atlantyske Oseaan|Atlantyske]] kust fan Argentynje. Ek ''C. h. malvinarum'' is op 'e Falklâneilannen foar it grutste part in [[stânfûgel]]. Guon fûgels op eilannen dêr't de winter stranger is, trekke nei de gruttere eilannen. De fûgels binne folslein [[herbivoar|vegetarysk]], al is it mooglik dat der lytse [[Wringeleazen|wringeleaze]] dierkes mei opfretten wurde. Se foerazjearje troch te weidzjen en troch harren somtiden ûnder wetter te dompeljen. Oan 'e kust yt de soarte ferskillende soarten seewier en algen, lykas [[kelp]]. Yn 'e briedtiid ite se gers en winterdeis ek beien. Net-briedende fûgels kinne simmerdeis groepen fan mear as 100 eksimplaren foarmje. Op it fêstelân is de briedtiid fan oktober oant jannewaris. Op 'e Falklâneilannen begjint de briedtiid wat betider en duorret dy oant novimber. De soarte briedt yn pearkes of losse groepen. Se bouwe in nêst fan gers dat mei dûns ôfset wurdt. Op it fêstelân lizze de nêsten mear yn it binnenlân by swietwettermarren en op 'e Falklâneilannen ticht oan 'e kust. Nêsten lizze yn begroeiïng of yn 'e lijte fan rotsen. In lechsel bestiet út trije oant sân aaien. It [[Brieden (fûgels)|brieden]] duorret 30 dagen en de mantsjes beweitsje de wyfkes. Nei't it lêste aai útkommen is, ferlitte de piken it nêst en nei 12 oant 13 wiken kinne se fleane. Oant yn 'e winter passe de âlders op 'e piken. == Status == De [[IUCN]] klassifisearret de fûgelsoarte as net bedrige. De soarte hat in grut ferspriedingsgebiet en oannommen wurdt dat de populaasje stabyl is. Der binne gjin spesifike bedrigingen bekend. De fûgel falt fanwegen de ûntagonklikens fan it biotoop de belangen fan minsken net lestich. Oaljerampen of fersmoarging soene wol it biotoop fan 'e fûgel oantaaste kinne. == Keppeling om utens == * [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/kelp-goose-chloephaga-hybrida BirdLife, oproppen 10 febrewaris 2025.] * [https://www.iucnredlist.org/species/22679978/92837056 IUCN, oproppen 10 febrewaris 2025.] * [https://ebird.org/species/kelgoo1/L638505 Ebird, oproppen 10 febrewaris 2025.] * [https://avibase.bsc-eoc.org/species.jsp?lang=EN&avibaseid=4270502FCED82CF7 Avibase, oproppen 10 febrewaris 2025.] {{Boarnen|boarnefernijing= Sjoch foar boarnen en/of referinsjes: [[:en:Chloephaga hybrida]] * [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/kelp-goose-chloephaga-hybrida BirdLife, oproppen 10 febrewaris 2025.] {{reflist}} ---- {{Commonscat|Chloephaga hybrida|Kelpgoes}} }} [[Kategory:Fûgelsoarte]] [[Kategory:Súdamerikaanske goes]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Argentynje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sily]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Falklâneilannen]] 4bvp0dbbbjqy5bf74hk5gmvzrghw4fp 0 181008 1235987 1186993 2026-07-22T23:37:48Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN-skema 1235987 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme = |Ofbyld = [[Ofbyld:Heteronetta atricapilla 117507900.jpg|250px]]<br><small>jerk</small><br>[[Ofbyld:Heteronetta atricapilla 250320228.jpg|250px]]<br><small>sijke</small> |lûd = |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift = [[goeseftigen]] (''Anseriformes'') |Famylje = [[einfûgels]] (''Anatidae'') |Skaai = '''koekútseinen''' (''Heteronetta'')<br><small>[[Tommaso Salvadori|Salvadori]], 1866</small> |Wittenskiplike namme= Heteronetta atricapilla |Beskriuwer, jier= [[Blasius Merrem|Merrem]], 1841 |IUCN-status = [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] ---- |lânkaart = [[Ofbyld:Heteronetta atricapilla distribution.PNG|250px]] }} De '''koekútsein''' of '''koekoeksein''' (''Heteronetta atricapilla'') is in [[fûgel]] út de [[Famylje (taksonomy)|famylje]] (''Anatidae''). De wittenskiplike namme fan 'e soarte is foar it earst yn 1841 jildich publisearre troch [[Blasius Merrem|Merrem]]. It is de iennige soarte yn it skaai koekútseinen. == Beskriuwing == [[Ofbyld:Heteronetta atricapilla blackheadedduck.jpg|thumb|left|Pearke.]] Koekútseinen wurde likernôch 35 sm lang. De soarte hat in lang bealchje en nei ferhâlding koarte wjukken. De snaffel bestiet út in swarte boppekaak en in oranje ûnderkake. Yn 'e briedtiid hat de boppekaak in read plak by de basis. Folwoeksen jerken ha in glânzgjende swarte kop en boppenekke en in wyt kin. De boppedielen binne brúnswart mei kanielkleurige of feale readeftige spikkels. De tichtsleine wjukken ha twa wite balken. De bút is wyteftich mei brune plakken en sjocht der sulvereftich út. Folwoeksen wyfkes ha in donkerbrune kop en nekke en in wyteftige kiel en lykje fierder op 'e jerkjes. Juvenilen ha in soad fan it sijke, mar in mear readeftige boppekant, in mear gielige búk en in feale eachstreek. Koekútseinen misse de stikelsturt en de dikkere snaffel fan syn sibben yn 'e tûke stikelsturtfûgels (''Oxyurini''). == Fersprieding == De soarte komt yn it midden en suden fan [[Súd-Amearika]] foar. De grutste konsintraasjes binne te finen yn Sintraal-[[Sily]] oant [[Paraguay]] en Sintraal-[[Argentynje]]. De soarte libbet fral yn swietwettersompen mei de plant ''Scirpus californicus'' en bûten it briedgebiet wurdt de soarte yn marren, sleatten en ûnderstrûpt lân oantroffen. == Gedrach == Koekútseinen bouwe sels gjin nêst, mar lizze de aaien yn nêsten fan oare einen lykas dat fan 'e [[peposaka-ein]] (''Netta peposaca''), mar ek wol yn nêsten fan [[ralfûgels]]. Meiïnoar binne der 18 soarten bekend, dy't de aaien fan 'e koekútsein útbriede. Nei de ynkubaasje fan likenrôch 25 dagen binne de pykjes yn in pear oeren nei it ferlitten fan it nêst folslein selstannich. Se dûke om te iten en ite fral sied, oanfolle mei slakken. == Status == Op 'e [[Reade list]] fan 'e [[IUCN]] hat de soarte de status fan net bedrige. == Keppeling om utens == * [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/black-headed-duck-heteronetta-atricapilla Birdlife.] * [https://ebird.org/species/blhduc1/CL-BI Ebird.] * [https://avibase.bsc-eoc.org/species.jsp?lang=NL&avibaseid=5ACD60F4D586B14B Avibase, oproppen 2 febrewaris 2025.] {{Boarnen|boarnefernijing= * Foar boarnen/referinsjes sjoch: [:en:Black-headed duck] * [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/black-headed-duck-heteronetta-atricapilla Birdlife] {{reflist}} ---- {{Commonscat|Heteronetta atricapilla|Black-headed duck|Koekútseinen}} }} {{DEFAULTSORT:koekutsein}} [[Kategory:Fûgelsoarte]] [[Kategory:Einfûgel]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Brazylje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Oerûguay]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Argentynje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sily]] t6vj3f2aimw65xwvu39xd18iqrjfbgu 0 181090 1235994 1187409 2026-07-22T23:43:50Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN-skema 1235994 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte| |Namme = koperneksebrado |Ofbyld = [[Ofbyld:Geopelia_humeralis_-_Brunkerville.jpg|250px]] |lûd = |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift = [[do-eftigen]] (''Columbiformes'') |Famylje = [[dofûgels]] of [[dowen]] (''Columbidae'') |Skaai = [[sebradowen]] (''Geopelia'') |Wittenskiplike namme = Geopelia cuneata |Beskriuwer, jier= [[John Latham|Latham]], 1801 |IUCN-status = [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] ---- |lânkaart =[[File:Bar-shouldered Dove.jpg|center|250px]] }} De '''koperneksebrado''' (''Geopelia humeralis'') is in [[fûgel]]soarte dy't lânseigen is yn [[Austraalje]] en it suden fan [[Nij-Guineä]]. == Beskriuwing == Koperneksebradowen wurde 26 oant 30 sm grut. De kop, hals en it boarst binne blaugriis. By de snaffel is de fûgel wat ljochter. Efter yn 'e hals en op 'e boppemantel binne de fearren koperkleurich. Syn snaffel is ljochtblau en de iris is giel dat wat nei it grien útskaaid. De keale eachring is blaugriis. Kopernekdowen ha in rôze-wite búk en de rêch en wjukken binne griisbrún. Alle koperkleurige en griisbrune fearren ha in smelle donkere seame. Se ha reade poatsjes en der besteane gjin ferskillen tusken mantsjes en wyfkes. == Fersprieding == De soarte libbet allinne op plakken mei wetter yn 'e omjouwing. Dêrûnder falle de [[galerijbosk]]en oan rivieren, bosken by wetter, tichte [[mangrove]]s en, as dêr ek wetter is, [[savanne]]'s yn healwoastinen. It ferspriedingsgebiet is it noardwesten, it noarden en it easten fan Austraalje en it suden fan Nij-Guineä. Yn Nij-Guineä komme kopernekdowen yn twa aparte gebieten foar: de regio om [[Port Moresby]] en it gebiet oan 'e rivier de [[Fly (rivier)|Fly]]. Ek komme se op in pear eilannen yn 'e fan [[Strjitte fan Torres]] foar. === Undersoarten === De soarte wurdt ferdield yn fjouwer ûndersoarten: * ''Geopelia humeralis gregalis'' – súdlik Nij-Guineä * ''Geopelia humeralis headlandi'' – noardlik [[West-Austraalje]] ([[Pilbara]]) * ''Geopelia humeralis inexpectata'' – Noard-Austraalje en it skiereilân [[Kaap York-skiereilân|Kaap York]] * ''Geopelia humeralis humeralis'' – eastlik Austraalje == Gedrach == Kopernekdowen sykje harren iten op 'e grûn, it bestiet foar it measte út sied. In nêst wurdt yn in beam of strûk boud. It lechsel bestiet út twa aaikes, dy't nei twa wiken útkomme. De jonge fûgels kinne nei trije wiken fleane. == Status == De soarte hat in grut ferspriedingsgebiet en de populaasje wurdt as stabyl beöardiele. Dêrfandinne beskôget de [[IUCN]] de fûgel as net bedrige. == Keppeling om utens == * [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/bar-shouldered-dove-geopelia-humeralis Birdlife.] * [https://ebird.org/species/basdov1 Ebird.] * [https://avibase.bsc-eoc.org/species.jsp?avibaseid=A39F91F007221637 Avibase.] {{Boarnen|boarnefernijing= Dizze side is alhiel of foar in part in oersetting fan de Dútsktalige Wikipedyside; sjoch foar de bewurkingsskiednis: [[:de:Kupfernackentaube]] (ferzje 16 febrewarsi 2025.) {{reflist}} ---- {{Commonscat|Geopelia humeralis|koperneksebrado}} }} [[Kategory:Sebrado]] [[Kategory:Fûgelsoarte]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Austraalje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Papoea Nij-Guineä]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Yndoneezje]] n407qucgmajg5007b5jx1subdctjbz7 0 182110 1235779 1201928 2026-07-20T19:39:11Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN-skema 1235779 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme = Javaanske iisfûgel |Ofbyld = [[Ofbyld:Javan Kingfisher - Meru Bethiri NP MG 6571 (29543573702).jpg|250px]] |lûd = |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift = [[rôldereftigen]] (''Coraciiformes'') |Famylje = [[iisfûgels]] (''Alcedinidae'') |Skaai = [[echte beamiisfûgels]] (''Halcyon'') |Wittenskiplike namme= Halcyon cyanoventris |Beskriuwer, jier= [[Louis Pierre Vieillot|Vieillot]], 1819 |IUCN-status = [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] |lânkaart= }} De '''Javaanske iisfûgel''' (''Halcyon cyanoventris'') is in [[fûgel]] út de [[Famylje (taksonomy)|famylje]] [[iisfûgels]] (''Alcedinidae''). == Beskriuwing == [[Ofbyld:Tengkek Udang Berburu Ikan.jpg|thumb|left|Fiskjende iisfûgel.]] De Javaanske iisfûgel is in 25 oant 27 sm grutte fûgel mei in opfallende grutte reade snaffel, donkerbrune irissen, kop, kiel en kraach, in blauwe reach, in pears oant blau ûnderbealchje, turkwaze slachpinnen en sturtfearren en reade poaten. Yn 'e flecht is te sjen dat de haadslachpinnen foar in part wyt binne. == Fersprieding == De soarte is [[Endemisme|endemysk]] op [[Java]] en [[Baly]]. It binne [[stânfûgel]]s en se binne sterk territoariaal. == Nêst == Javaanske iisfûgels briede fan maart oant en mei septimber. Dy moannen komme rûchwei oerien mei it drûge seizoen. In nêst bestiet út 3 oant 5 hast rûne, wite aaikes. Somtiden briedt de Javaanske iisfûgel wol fjouwer kear yn ien seizoen. == Status == De [[IUCN]] beskôget de Javaanske iisfûgel op it stuit (2024) as net bedrige. Earder wie de Javaanske iisfûgel in beskerme soarte, mar om 't de IUCN de fûgel net as bedrige beskôget, hat Yndoneezje de beskerme status fan 'e fûgel yn 2018 ynlutsten. Dochs wurdt oannommen dat de soarte oer it generaal ôfnimt. Lokaal is de fûgel ferdwûn, mar yn resintere literatuer wurdt ek melding dien fan Javaanske iisfûgels yn bewenne gebieten mei in soad grien. Dochs rinne populaasjes fan 'e soarte troch it fierdere ûntboskjen en it lytse oantal natoergebieten op Java gefaar. Ek wurdt de Javaanske iisfûgel fongen en as kouwefûgel ferhannele, wylst de soarte dêr hielendal net geskikt foar is. Oare bedrigingen foarmje de tapassing fan pestisiden yn lânbougebieten dêr't de fûgels waarnommen wurde. == Keppeling om utens == * [https://ebird.org/species/javkin1 Ebird] * [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/javan-kingfisher-halcyon-cyanoventris Birdlife] * [https://avibase.bsc-eoc.org/species.jsp?avibaseid=E4948338E4E80C3B Avibase] {{boarnen|boarnefernijing= Sjoch foar boarnen en/of referinsjes op [[:en:Javan Kingfisher]] ---- {{Commonscat|Halcyon cyanoventris|Javaanske iisfûgel}} }} [[Kategory:Fûgelsoarte]] [[Kategory:Echte beamiisfûgel]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Yndoneezje]] psrkqpj8ye6314niwa5xzqqlxgwpo1p 0 182224 1235985 1193050 2026-07-22T23:36:55Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN-skema 1235985 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme = Kobaltiisfûgel |Ofbyld = [[File:Half-collared Kingfisher - Malawi S4E4593.jpg|250px]] |lûd = |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift = [[rôldereftigen]] (''Coraciiformes'') |Famylje = [[iisfûgels]] (''Alcedinidae'') |Skaai = [[echte iisfûgels]] (''Alcedo'') |Wittenskiplike namme= Alcedo semitorquata |Beskriuwer, jier= [[William Swainson|Swainson]], 1823 |IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] |lânkaart= }} De '''kobaltiisfûgel''' (''Alcedo semitorquata'') is in [[fûgel]] fan it [[Skaai (taksonomy)|skaai]] [[echte iisfûgels]] (''Alcedo semitorquata'') út de [[Famylje (taksonomy)|famylje]] [[iisfûgels]] (''Alcedinidae''). == Beskriuwing == De oant 18 sm lange en 35 oant 40 gram swiere fûgel hat blauwe boppedielen, in wite kiel en fealoranje ûnderdielen. De kop fan 'e fûgel hat in ôfwikseljend patroan fan ljochtblauwe en donkerblauwe streekjes en oan beide kanten fan 'e nekke rint in wite streek. De poatsjes binne read. Mantsjes en wyfkes binne foar it grutste part itselde, mar it mantsje hat in swarte snaffel wylst it wyfke wat read op 'e ûndersnaffel hat. == Fersprieding == Kobaltiisfûgels komme rûchwei yn 'e eastlike helte fan [[Afrika]] foar, fan [[Etioopje]] yn it noarden oant [[Súd-Afrika]] yn it suden. It biotoop fan 'e soarte bestiet út beken en rivieren mei in boskrike omjouwing. De fûgels wurde ek waarnommen yn oare wettergebieten, lykas swietwettersompen en langunes oan 'e kust. == Status == Der binne gjin gegevens oer de grutte fan 'e populaasje. De soarte hat in grut ferspriedingsgebiet, mar oannommen wurdt dat de oantallen tebekrinne. Op 'e [[Reade list]] fan 'e [[IUCN]] wurdt de soarte as net bedrige klassifisearre. == Keppeling om utens == * [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/half-collared-kingfisher-alcedo-semitorquata Birdlife] * [https://ebird.org/species/hackin1 Ebird] * [https://avibase.bsc-eoc.org/species.jsp?avibaseid=F9F5CAB0C9C9EAD6 Avibase] {{boarnen|boarnefernijing= Sjoch foar boarnen en/of referinsjes op [[:en:Half-collared kingfisher]] ---- {{Commonscat|Alcedo semitorquata|kobaltiisfûgel}} }} {{DEFAULTSORT:kobaltiisfugel}} [[Kategory:Echte iisfûgel]] [[Kategory:Fûgelsoarte]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Angoala]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Botswana]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Eritreä]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Etioopje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kenia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kongo (Demokratyske Republyk)]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Malawy]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Mozambyk]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Namybje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sambia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Simbabwe]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Afrika]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Sûdan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sûdan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Swazylân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tanzania]] h4mz7pf3wne0vyci4d73d2y8ntpates 0 182317 1235776 1210447 2026-07-20T19:38:25Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN-skema 1235776 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme = Javaanske blaubâniisfûgel |Ofbyld = [[File:Alcedo euryzona.jpg|250px]] |lûd = |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift = [[rôldereftigen]] (''Coraciiformes'') |Famylje = [[iisfûgels]] (''Alcedinidae'') |Skaai = [[echte iisfûgels]] (''Alcedo'') |Wittenskiplike namme= Alcedo euryzona |Beskriuwer, jier= [[Coenraad Jacob Temminck|Temminck]], 1830 |IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-CR.png|250px]] |lânkaart= }} De '''Javaanske blaubâniisfûgel''' (''Alcedo euryzona'') is in tige seldsume [[fûgel]] fan it [[Skaai (taksonomy)|skaai]] [[echte iisfûgels]] (''Alcedo semitorquata'') út de [[Famylje (taksonomy)|famylje]] [[iisfûgels]] (''Alcedinidae''). == Beskriuwing == De soarte is in lytse, frij donkere iisfûgel fan 17 sm lang en weaget 38 oant 39 gram. De fûgel hat in swarte kroan en donkere fearren mei blauwe einen op 'e nekke en wangen. De rêch en mantel binne glânzgjend donkerblau en de stút is ljochtblau mei in sulvereftige glâns. De slachpinnen en de sturt binne donkerblau. It mantsje hat in brede, blaugriene bân oer in wyt boarst. It wyfke is hiel oars en hat in readbrune búk en ferskilt fan 'e gewoane iisfûgel troch in doffere, donkerder kleuring en it ûntbrekken fan in helder wyt mei oranje plak efter it each. == Fersprieding == De soarte is [[endemisme|endemysk]] op it eilân [[Java]]. De biotoop fan 'e fûgel bestiet út streamende, rotseftige beken en rivieren troch grienbliuwend bosk oant in hichte fan 1.000 m. == Status == De soarte rint in ekstreem heech risiko om út te stjerren. De hiele populaasje is tige lyts (neffens rûzing minder as 250 folwoeksen fûgels). Oannommen wurdt boppedat de soarte stadichoan ôfnimt troch it ferlies en degradaasje fan geskikt biotoop. Dêrfandinne stiet de fûgel op 'e [[Reade list]] fan 'e [[IUCN]] as krityk (earnstich bedrige) klassifisearre. {{boarnen|boarnefernijing= * [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/javan-blue-banded-kingfisher-alcedo-euryzona Birdlife] * [https://ebird.org/species/bubkin2 Ebird] * [https://avibase.bsc-eoc.org/species.jsp?lang=EN&avibaseid=64A8A82058AB38A2 Avibase] * [https://animalia.bio/nl/blue-banded-kingfisher Animalia] ---- {{Commonscat|Alcedo euryzona|Javaanske blaubâniisfûgel}} }} {{DEFAULTSORT:Javaanske blaubaniisfugel}} [[Kategory:Echte iisfûgel]] [[Kategory:Fûgelsoarte]] [[Kategory:Bedrige fûgel]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Yndoneezje]] njm1xa961m4zkblohtg1j9v7sq69gn8 0 182512 1235988 1193923 2026-07-22T23:38:27Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN-skema 1235988 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme = |Ofbyld = [[Ofbyld:Alcedinidae - Tanysiptera ellioti (Kofiau paradise kingfisher).JPG|250px]] |lûd = |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift = [[rôldereftigen]] (''Coraciiformes'') |Famylje = [[iisfûgels]] (''Alcedinidae'') |Skaai = [[flaggesturtiisfûgels]] (''Tanysiptera'') |Wittenskiplike namme= Tanysiptera ellioti |Beskriuwer, jier= [[Richard Bowdler Sharpe|Sharpe]], 1870 |IUCN-status = [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-NT.png|250px]] ---- |lânkaart = [[Ofbyld:ID Kofiau.PNG|250px]]<br><center><small>Lokaasje Kofiau west fan Nij-Guineä.</small></center> }} De '''Kofiauflaggesturtiisfûgel''' (''Tanysiptera ellioti'') is ien fan 'e njoggen [[fûgel]]soarten fan it [[Skaai (taksonomy)|skaai]] [[flaggesturtiisfûgels]] (''Tanysiptera'') út de [[Famylje (taksonomy)|famylje]] [[iisfûgels]] (''Alcedinidae''). == Beskriuwing == [[Ofbyld:Tanysiptera ellioti by John Gerrard Keulemans.jpg|thumb|left|Tekening fan John Gerrard Keulemans.]] De soarte is in relatyf lytse iisfûgel mei twa lange sintrale sturtfearren dy't 10 oant 11 sm langer binne as de rest fan 'e sturt. Mantsjes en wyfkes ha in blauwe kroan, donkerblauwe boppedielen en in wite stút. Ek it boarst en de búk binne wyt. De snaffel is read, it each donkerbrún en de poatsjes brúngriis oant gielbrún. De fûgel hat in soad fan 'e gewoane [[flaggesturtiisfûgel]] (''T. galatea''). mar oars as dy fûgel hat de Kofiauflaggesturtiisfûgel in folslein wite stut en minder spatelfoarmige einen oan 'e twa lange sturtfearren. Tusken wyfkes en mantsjes binne gjin ferskillen yn it fearrekleed. Jonge fûgels binne donkerder as folwoeksen fûgels mei bêzje rânen oan 'e wjukfearren, ljochtbrune markearings op 'e boppedielen en brúnbêzje markearings op it ûnderbealchje. De sturt is blau oan 'e boppekant en griis oan 'e ûnderkant, wylst de snaffel brún is mei in ljochte punt. == Fersprieding == De fûgel is [[endemisme|endemysk]] op it eilân [[Kofiau]], dat foar de kust fan [[Nij-Guineä|West-Papoeä]] ([[Yndoneezje]]) leit. == Status == De soarte hat in lyts ferspriedingsgebiet en de populaasje is nei alle gedachten ek lyts. It geskikte biotoop wurdt stadichoan lytser en degradearret. De [[IUCN]] kategorisearret de soarte op 'e [[Reade list]] as gefoelich (hast bedrige). == Namme == De wittenskiplike namme fan 'e soarte ferwiist nei de Amerikaanske ornitolooch Daniel Giraud Elliot. {{boarnen|boarnefernijing= * [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/kofiau-paradise-kingfisher-tanysiptera-ellioti Birdlife] * [https://ebird.org/species/kopkin1?siteLanguage=nl Ebird] * [https://avibase.bsc-eoc.org/species.jsp?lang=NL&avibaseid=4D4F15A4633FE4A3 Avibase] {{reflist}} ---- {{Commonscat|Tanysiptera ellioti|Kofiauflaggesturtiisfûgel}} }} {{DEFAULTSORT:Kofiauflaggesturtiisfugel}} [[Kategory:Flaggesturtiisfûgel]] [[Kategory:Fûgelsoarte]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Yndoneezje]] py0vvcc2hqrdz4b5a1h6hok2t6ufzc0 0 182548 1235878 1194322 2026-07-21T22:30:15Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN-skema 1235878 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme = |Ofbyld = [[Ofbyld:Dacelo novaeguineae -Brisbane, Australia-8 (1).jpg|250px]] |lûd = [[Ofbyld:LaughingKookaburra.ogg|250px]] |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift = [[rôldereftigen]] (''Coraciiformes'') |Famylje = [[iisfûgels]] (''Alcedinidae'') |Skaai = [[kûkaburra's]] (''Dacelo'') |Wittenskiplike namme= Dacelo novaeguineae |Beskriuwer, jier= [[Johann Hermann|Hermann]], 1783 |IUCN-status = [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] ---- |lânkaart = [[Ofbyld:Distribution laughing kookaburra.jpg|250px]] }} De gewoane '''kûkaburra''' (''Dacelo novaeguineae'') is ien fan 'e fiif [[fûgel]]soarten fan it [[Skaai (taksonomy)|skaai]] kûkaburra's (''Dacelo'') út de [[Famylje (taksonomy)|famylje]] [[iisfûgels]] (''Alcedinidae''). De fûgel wurdt ek wol gniisfûgel neamd om't de rop in soad op laitsjen fan minsken liket. De fûgel is oer it generaal net skou en kin faak maklik benei kommen wurde. == Beskriuwing == [[Ofbyld:Kookaburras Maleny.jpg|thumb|left|Fûgels yn Queensland.]] De 42 sm lange fûgel weaget tusken 310 en 480 gram en hat in lange, foarse snaffel. De kop is rjemmekleurich mei in brune streek oer de kroan en in brune eachstreek. It boarst en de búk binne rjemmekleurich mei ljochtbrune streekjes. Op 'e wjukken sitte wat blaukleurde dekfearren. De sturt is readbrún mei donkere bannen. Mantsjes en wyfkes ha in soad fan inoar. It mantsje hat somtiden wat blauwe plakken op 'e stút. == Fersprieding en libbensgebiet == De fûgel is in [[endemisme|endemyske]] [[stânfûgel]], dy't yn it súdwesten, easten en it súdeasten fan [[Austraalje (kontinint)|Austraalje]] foarkomt yn leafbosk en op gerslân, mar ek yn agraryske gebieten oant tunen en stedsparken. Der wurde twa [[ûndersoarte]]n erkend: * ''Dacelo novaeguineae minor'': [[Kaap York-skiereilân]] * ''Dacelo novaeguineae novaeguineae'': eastlik en súdeastlik Austraalje, [[Tasmaanje]] en súdwestlik Austraalje. Yn 'e [[19e iuw]] waard de soarte ynfierd yn [[Nij-Seelân]] en Súdwest-Austraalje en yn 1905 op Tasmaanje. == Hâlden en dragen == Oars as de measte oare iisfûgels is de kûkaburra net oan wetter bûn. Hy jaget op ynsekten, slakken, kikkerts en reptilen en somtiden ek lytse fûgels. ==Status== De soarte komt yn it ferspriedingsgebiet algemien foar en der is gjin oanlieding om te tinken dat de oantallen tebekrinne. Op 'e Reade list fan 'e IUCN stiet de soarte as net bedrige klassifisearre. {{boarnen|boarnefernijing= * [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/laughing-kookaburra-dacelo-novaeguineae Birdlife] * [https://ebird.org/species/laukoo1?siteLanguage=nl Ebird] * [https://avibase.bsc-eoc.org/species.jsp?lang=EN&avibaseid=94AF4A470D4C6319 Avibase] {{reflist}} ---- {{Commonscat|Dacelo novaeguineae|kaburra}} }} {{DEFAULTSORT:kukaburra}} [[Kategory:Kûkaburra]] [[Kategory:Fûgelsoarte]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Austraalje]] [[Kategory:Eksoat yn Austraalje]] [[Kategory:Eksoat yn Nij-Seelân]] euwg0t6p830j8srmg5rpwtahoqzx0vo 0 182550 1235970 1194100 2026-07-22T23:09:19Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN-skema 1235970 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme = |Ofbyld = [[Ofbyld:Clytoceyx rex.jpg|250px]] |lûd = |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift = [[rôldereftigen]] (''Coraciiformes'') |Famylje = [[iisfûgels]] (''Alcedinidae'') |Skaai = [[kûkaburra's]] (''Dacelo'') |Wittenskiplike namme= Dacelo tyro |Beskriuwer, jier= [[Richard Bowdler Sharpe|Sharpe]], 1880 |IUCN-status = [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] |lânkaart = }} De '''kikkertbekiisfûgel''' (''Dacelo rex'', foarh. ''Clytoceyx rex'') is ien fan 'e fiif [[fûgel]]soarten fan it [[Skaai (taksonomy)|skaai]] [[kûkaburra's]] (''Dacelo'') út de [[Famylje (taksonomy)|famylje]] [[iisfûgels]] (''Alcedinidae''). == Beskriuwing == [[Ofbyld:Shovel-billed Kingfisher (2879242277).jpg|thumb|left|Fûgel op Nij-Guineä.]] De seldsume soarte wurdt 31 oant 34 sm lang en weaget 245 oant 320 gram. Se ha in hiele grutte en brede snaffel en binne hast net te werkennen as in iisfûgel. De kop is donkerbrún mei in rustbrune eachstreek en kraach. De kiel is wyt, de búk rustbrún en de stút blau en de wjukken binne donker. Mantsjes ha in blauwe sturt en wyfkes in reabrune. Juvenilen ha brune rântsjes oan 'e boarstfearkes en in readeftige kraach. == Fersprieding== De kikkertbekiisfûgel libbet yn 'e bosken fan Nij-Guinea op hichtes oant 2.400 m boppe seenivo. Se komme fral foar yn heuveleftige en bercheftige gebieten en fragmintearre ek yn it leechlân om 'e heuvels hinne. De fûgel is in [[stânfûgel]]. == Hâlden en dragen == De grutte snaffel brûkt de fûgel om [[Wringeleazen|wringeleaze]] proaien op te graven út de boaiem. De fûgel fret foar it measte wjirms. Hy is skou en wach en dreech waar te nimmen. ==Status== De fûgel is seldsum en ôfhinklik fan bosk. Yn it ferspriedingsgebiet is der sprake fan beskieden houtkap. Dêrfandinne wurdt der foarsichtich fan útgien dat de oantallen licht tebekrinne. Op 'e [[Reade list]] fan 'e [[IUCN]] stiet de fûgel as net bedrige klassifisearre (2024). == Namme == De wittenskiplike namme waard yn 1880 troch [[Richard Bowdler Sharpe]] beskreaun yn it nije skaai ''Clytoceyx''. {{boarnen|boarnefernijing= * [https://datazone.birdlife.org/search?search=Dacelo%20rex Birdlife] * [https://ebird.org/species/shbkoo1?siteLanguage=nl Ebird] * [https://avibase.bsc-eoc.org/search.jsp?qstr=Dacelo+rex Avibase] {{reflist}} ---- {{Commonscat|Dacelo rex|Kikkertbekiisfûgel}} }} {{DEFAULTSORT:Kikkertbekiisfugel}} [[Kategory:Kûkaburra]] [[Kategory:Fûgelsoarte]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Papoea Nij-Guineä]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Yndoneezje]] 4xyzwwu73zouuavrfs5dc903kefpv6k 0 182665 1235917 1194411 2026-07-21T23:01:15Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN-skema 1235917 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme = |Ofbyld = [[Ofbyld:Todiramphus albonotatus.jpg|250px]] |lûd = |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift = [[rôldereftigen]] (''Coraciiformes'') |Famylje = [[iisfûgels]] (''Alcedinidae'') |Skaai = [[todysnaffeliisfûgels]] (''Todiramphus'') |Wittenskiplike namme= Todiramphus farquhari |Beskriuwer, jier= [[Richard Bowdler Sharpe|Sharpe]], 1899 |IUCN-status = [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-NT.png|250px]] |lânkaart = }} De '''kastanjebúkiisfûgel''' (''Todiramphus farquhari'') is in [[fûgel]]soarte yn it [[Skaai (taksonomy)|skaai]] [[todysnaffeliisfûgels]] (''Todiramphus'') út de [[famylje (taksonomy)|famylje]] [[iisfûgels]] (''Alcedinidae''). De wittenskiplike namme fan 'e soarte ferwiist nei kaptein A.M. Farquhar, dy't it [[holotype]] opstjoerde nei Londen. == Beskriuwing == De fûgel is in middelgrutte iisfûgel fan 19 oant 21 sm lang. De iisfûgel hat in blauwe kop, in swart eachmasker, in wite kiel en nekke en blauwe boppedielen. It boarst en de búk binne oranje. == Fersprieding == De soarte is [[endemisme|endemysk]] yn [[Fanûatû]]. De fûgel komt foar op 'e eilannen [[Espiritu Santo]], [[Malo (eilân)|Malo]], [[Aore]] en [[Malakula]]. It biotoop bestiet út tichte tropyske bosken en ferfangt dêr de [[wytkraachiisfûgel]], dy't mear oan 'e kust bûn is. De soarte wurdt ek yn degradearre bosken waarnommen oant in hichte fan 800 m boppe seenivo. == Hâlden en dragen == It nêst wurdt somtiden yn in holte fan in palmbeam boud, mar meast graaft in pearke in holte yn in termitebult yn in beam. Se grave mei de grutte snaffel en romje it oerstallige mei de poatsjes op. Nei goed twa wiken is it nêst klear en soargje de termiten der foar dat it nêst fan 'e bulte ôfsletten wurdt. In lechsel bestiet út trije oant fjouwer aaikes. It briedseizoen is fan novimber oant febrewaris. De fûgel yt hagedissen en ynsekten. == Status == It ferspriedingsgebiet is beheind en dêrfandinne bestiet der in kâns op útstjerren. Troch habitatferlies nimme de oantallen ôf. Yn in rûzing fan 2020 waard de wrâldpopulaasje troch [[BirdLife International]] op 13.000 oant 94.000 folwoeksen fûgels holden. De soarte wurdt op 'e [[Reade list]] fan 'e [[IUCN]] as gefoelich (NT) klassifisearre. {{boarnen|boarnefernijing= * [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/vanuatu-kingfisher-todiramphus-farquhari Birdlife International] * [https://ebird.org/species/chbkin1#:~:text=Vanuatu%20Kingfisher%20Todiramphus%20farquhari&text=Prefers%20undisturbed%20lowland%20forest.,rising%20in%20pitch%20and%20speed. Ebird] * [https://avibase.bsc-eoc.org/species.jsp?lang=NL&avibaseid=5EB42312B6257E57 Avibase] {{reflist}} ---- {{Commonscat|Todiramphus farquhari|Kastanjebúkiisfûgel}} }} {{DEFAULTSORT:Kastanjebukiisfugel}} [[Kategory:Todysnaffeliisfûgel]] [[Kategory:Fûgelsoarte]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Fanûatû]] k7wn89i031sebl4qjlsmjz8gql6yp6a 0 182798 1235912 1194782 2026-07-21T22:58:51Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN-skema 1235912 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme = |Ofbyld = [[Ofbyld:Crimson-backed Tanager - Panama H8O8413 (22954596730).jpg|250px]]<br>mantsje<br>[[Ofbyld:Crimson-backed tanager (Ramphocelus dimidiatus molochinus) female Cundinamarca.jpg|250px]]<br>wyfke |lûd = |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift = [[moskeftigen]] (''Passeriformes'') |Famylje = [[tangarefûgels]] (''Thraupidae'') |Skaai = [[holsnaffeltangaren]] (''Ramphocelus'') |Wittenskiplike namme= Ramphocelus dimidiatus |Beskriuwer, jier= [[Frédéric de Lafresnaye|Lafresnaye]], 1837 |IUCN-status = [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] ---- |lânkaart = [[Ofbyld:Ramphocelus dimidiatus map.svg|250px]] }} De '''karmozyntangare''' (''Ramphocelus dimidiatus'') is in [[sjongfûgel]] út de [[Famylje (taksonomy)|famylje]] [[tangarefûgels]] (''Thraupidae''). It is ien fan 'e njoggen soarten yn it [[Skaai (taksonomy)|skaai]] [[holsnaffeltangaren]] ''(Ramphocelus)'', wêrfan't de mantsjes in wyteftich oant blaugriis plak op 'e ûndersnaffel ha (by wyfkes is dat folle minder). == Beskriuwing == It mantsje fan 'e karmozyntangare is foar it grutste part in fluwielreade fûgel. De fûgel hat in karmynreade kleur op 'e flanken en it boppeste diel fan 'e stút en in donkerder, fluwielreade kop. De snaffel is sulvergriis. De wjukken en sturt binne swart. It wyfke is doffer readbrún. == Fersprieding == De fûgelsoarte is ferdield yn fiif [[ûndersoarte]]n mei de folgjende geografyske fersprieding: * ''Ramphocelus dimidiatus isthmicus'' – tropysk West- en Sintraal-[[Panama]] (eastlik oant Río Chepo) * ''Ramphocelus dimidiatus arestus'' – [[Coiba]] (Panama) * ''Ramphocelus dimidiatus limatus'' – [[Peareleilannen]] (Panama) * ''Ramphocelus dimidiatus dimidiatus'' – meast eastlike diel fan Panama (Darién) oant Noard-[[Kolombia]] en West-[[Fenezuëla]] * ''Ramphocelus dimidiatus molochinus'' – Noard-Kolombia (övre Magdalena) Yn 'e regel is de ûndersoarte ''isthmicus'' de nominaatfoarm. De karmozyntangare libbet yn leechlân en útrinners fan heuvels oant in hichte fan 1.300 m. Meastentiids wurde se yn lytse groepen waarnommen yn strewellen, iepen gebiet en jong bosk. == Status == De fûgel hat in grut ferspriedingsgebiet en oannommen wurdt dat de populaasje stabyl is. De [[IUCN]] beskôget de soarte dêrom as net bedrige (LC, 2021). De hiele populaasje wurdt op likernôch in heal oant fiif miljoen fûgels rûsd. {{boarnen|boarnefernijing= * [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/crimson-backed-tanager-ramphocelus-dimidiatus Birdlife International] * [https://ebird.org/species/crbtan1 Ebird] ---- {{Commonscat|Ramphocelus dimidiatus|karmozyntangare}} }} {{DEFAULTSORT:karmozyntangare}} [[Kategory:Holsnaffeltangare]] [[Kategory:Fûgelsoarte]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Fenezuëla]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kolombia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Panama]] 0jgne63x35tz4miflksa3gadrn1kxs5 0 183079 1236036 1195621 2026-07-23T00:17:10Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN-skema 1236036 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme = |Ofbyld = [[Ofbyld:Piranga flava male.jpg|250px]]<br>Mantsje.<br>[[Ofbyld:Piranga flava -Campos do Jordao, Sao Paulo, Brazil-8.jpg|250px]]<br>Wyfke. |lûd = |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift = [[moskeftigen]] (''Passeriformes'') |Famylje = [[kardinaalfûgels]] ('' Cardinalidae'') |Skaai = [[piranga's]] (''Piranga'') |Wittenskiplike namme= Piranga flava |Beskriuwer, jier= ([[Louis Jean Pierre Vieillot|Vieillot]], 1822) |IUCN-status = [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] ---- |lânkaart = [[Ofbyld:Piranga flava map 2.svg|250px]] }} De '''leechlânleverkardinaal''' (''Piranga flava''), ek: leechlânlevertangare, is in middelgrutte Amerikaanske sjongfûgel út 'e famylje kardinaalfûgels (''Cardinalidae''). == Beskriuwing == Se mjitte tusken 17 en 19 sm yn 'e lingte. It mantsje hat oranje-reade fearren en liket op 'e [[simmerkardinaal]] ''Piranga rubra'', mar hat in swarte snaffel en in fellere kleur. It hat in donkerder plak by it ear. It wyfke liket in soad op 'e oare wyfkes fan it skaai: oliifgriene fearren op 'e boppedielen en giel fan ûnder. Se hat lykwols ek in swarte snaffel. == Taksonomy == De leechlânleverkardinaal waard yn 1822 wittenskiplik beskreaun troch de [[Frankryk|Frânske]] [[ornitolooch]] [[Louis Jean Pierre Vieillot]]. Tradisjoneel waard it skaai ''Piranga'' klassifisearre yn 'e famylje [[tangarefûgels]] (''Thraupidae''), mar út genetysk ûndersyk die bliken dat it skaai thúsheart yn 'e famylje kardinaalfûgels (''Cardinalidae''). Earder waard de leechlânleverkardinaal as [[konspesifyk]] mei de [[leverpiranga]] (''Piranga hepatica'') en de [[tosksnaffeltangare]] (''iranga lutea'') beskôge, mar yn 2001 waarden se troch de IOC World Bird List yn trije aparte soarten opdield. Der binne fjouwer ûndersoarten fan ''Piranga flava'': * ''Piranga flava macconnelli'', súdlik [[Guyana]], súdlik [[Suriname]] en noardlik [[Brazylje]]. * ''Piranga flava rosacea'', eastlik [[Bolivia]]. * ''Piranga flava saira'', eastlik en súdlik Brazylje. * ''Piranga flava flava'', súdeastlik Bolivia, [[Paraguay]], noardlik [[Argentynje]] en [[Oerûguay]]. == Fersprieding == De soarte komt yn grutte dielen fan it noardwesten fan Súd-Amearika foar. It habitat bestiet út fochtige bosken, iepen bosk en savanne's. == Status == Foar de opsplitsing yn trije soarten waard de populaasje op 5 oant 50 miljoen fûgels rûsd. De [[IUCN]] klassifisearret de fûgel as net bedrige (LC). It is net bekend hoe't de populaasje him ûntwikkelet. {{boarnen|boarnefernijing= * [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/red-tanager-piranga-flava Birdlife International] * [https://ebird.org/species/heptan?siteLanguage=nl Ebird] * [https://avibase.bsc-eoc.org/species.jsp?avibaseid=6AA879E6BC4AD4B4 Avibase] {{reflist}} ---- {{Commonscat|Piranga flava|leechlânleverkardinaal}} }} {{DEFAULTSORT:leechlanleverkardinaal}} [[Kategory:Fûgelsoarte]] [[Kategory:Piranga]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Argentynje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bolivia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Brazylje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Guyana]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Paraguay]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Oerûguay]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Suriname]] jbe8tbx1yscvzph4iwarkym4dk8gzxv 0 183172 1235835 1201220 2026-07-21T11:05:05Z FreyaSport 40716 rûtekaart 1235835 wikitext text/x-wiki {{Ynfoboks edysje hurdfytswedstriid | namme = {{Flagge FR}} Omgong fan Frankryk 2025<br>''Tour de France Femmes 2025'' | edysje = 4 | ôfbylding = 2025 Tour de France Femmes Route.svg | ôfbyldingsbreedte = | ûnderskrift = Rûtekaart fan de Omgong fan Frankryk foar froulju 2025 | rûtekaart = | tiidrek = [[26 july]] - [[3 augustus]] [[2025]] | datum = | startplak = [[Vannes]] | finishplak = [[Châtel (Haute-Savoie)|Châtel]] | totale ôfstân = 1.165 km | hichtemeters = | gem. faasje = | dielnimmers = | type wedstriid = | etappe = 9 | klass1 = Giele trui | lieder1 = {{Flagge FR}} [[Pauline Ferrand-Prévot]] | klass2 = Griene trui | lieder2 = {{Flagge NL}} [[Lorena Wiebes]] | klass3 = Boltsjestrui | lieder3 = {{Flagge CH}} [[Elise Chabbey]] | klass4 = Wite trui | lieder4 = {{Flagge NL}} [[Nienke Vinke]] | klass5 = Ploegen | lieder5 = {{Flagge FR}} FDJ–Suez | klass6 = Striidberens | lieder6 = {{Flagge FR}} [[Maëva Squiban]] | klass7 = | lieder7 = | klass8 = | lieder8 = | aktueel = | foarige = [[Omgong fan Frankryk foar froulju 2024|2024]] | folgjende = [[Omgong fan Frankryk foar froulju 2026|2026]] }}De 4e edysje fan de '''[[Omgong fan Frankryk foar froulju]]''' wurdt hâlden fan [[26 july]] oant en mei [[3 augustus]] [[2025]]. ==Dielnimmende ploegen== {{Kolommen3 |Kolom1= * {{BEL}} AG Insurance-Soudal * {{GER}} CANYON//SRAM zondacrypto * {{GER}} Ceratizit * {{FRA}} FDJ–Suez * {{BEL}} Fenix–Deceuninck * {{USA}} Human Powered Health * {{USA}} Lidl–Trek * {{AUS}} Liv AlUla Jayco * {{FRA}} Arkéa–B&B Hotels * {{FRA}} Cofidis * {{USA}} EF Education–Oatly |Kolom2= * {{ESP}} Laboral Kutxa–Fundación * {{ESP}} Movistar * {{SUI}} Roland Cycling * {{NED}} Picnic PostNL * {{NED}} SD Worx–Protime * {{UAE}} UAE Team ADQ * {{NOR}} Uno-X * {{NED}} Visma–Lease a Bike * {{FRA}} St. Michel–Preference * {{NED}} VolkerWessels * {{FRA}} Winspace Orange Seal }} == Startplak en einstreek== De start wie yn [[Vannes]], in stêd yn it [[Departeminten fan Frankryk|departemint]] [[Morbihan]] yn [[Bretanje (regio)|Bretanje]]. It is de haadstêd fan it departemint en fan it [[Arrondissemint (Frankryk)|arrondissemint]] Vannes. De einstreek fan de fjirde edysje lei yn [[Châtel (Haute-Savoie)|Châtel]] in gemeente yn it Frânske departemint [[Haute-Savoie]] (regio [[Auvernje-Rône-Alpen]]) en is ûnderdiel fan [[Portes du Soleil]], in wintersportgebiet yn de [[Frânske Alpen]], besteande út trettjin skygebieten tusken [[Mont Blanc]] en it [[Mar fan Genève]]. == Etappe-oersjoch == {| class="wikitable" style="font-size:95%" ! Datum ! Etappe ! Start –<br>Finish ! Ofstân<br>(yn km) ! Type ! Winner ! [[Ofbyld:Jersey yellow.svg|20px|Giele trui]] Klassemintslieder |- | align="center"| 26 july | align="center"| 1 |[[Vannes]] <br> [[Plumelec]] | 79 km |{{piktogram etappe|heuvel}} | {{NED}} [[Marianne Vos]] | bgcolor="#FFFF80"| {{NED}} [[Marianne Vos]] |- | align="center"| 27 july | align="center"| 2 |[[Brest (Frankryk)|Brest]] <br> [[Quimper]] | 110 km |{{piktogram etappe|flak}} | {{ESP}} [[Mavi García]] | bgcolor="#FFFF80"| {{MRI}} [[Kimberley Le Court]] |- | align="center"| 28 july | align="center"| 3 |[[La Gacilly]] <br> [[Angers]] | 162 km |{{piktogram etappe|flak}} |{{NED}} [[Lorena Wiebes]] | rowspan="2" bgcolor="#FFFF80"|{{NED}} [[Marianne Vos]] |- | align="center"| 29 july | align="center"| 4 |[[Saumur]] <br> [[Poitiers]] | 128 km |{{piktogram etappe|flak}} |{{NED}} [[Lorena Wiebes]] |- | align="center"| 30 july | align="center"| 5 |[[Futuroscope]] <br> [[Guéret]] | 166 km |{{piktogram etappe|heuvel}} | {{MRI}} [[Kimberley Le Court]] | rowspan="3" bgcolor="#FFFF80"|{{MRI}} [[Kimberley Le Court]] |- | align="center"| 31 july | align="center"| 6 |[[Clermont-Ferrand]] <br> [[Ambert]] | 124 km |{{piktogram etappe|berch}} |{{FRA}} [[Maëva Squiban]] |- | align="center"| 1 augustus | align="center"| 7 |[[Bourg-en-Bresse]] <br> [[Chambéry]] | 160 km |{{piktogram etappe|heuvel}} |{{FRA}} [[Maëva Squiban]] |- | align="center"| 2 augustus | align="center"| 8 | [[Chambéry]] <br> [[Col de la Madeleine]] | 112 km |{{piktogram etappe|berch}} | {{FRA}} [[Pauline Ferrand-Prévot]] | rowspan="2" bgcolor="#FFFF80"| {{FRA}} [[Pauline Ferrand-Prévot]] |- | align="center"| 3 augustus | align="center"| 9 |[[Praz-sur-Arly]] <br> [[Châtel (Haute-Savoie)|Châtel]] | 124 km |{{piktogram etappe|berch}} | {{FRA}} [[Pauline Ferrand-Prévot]] |- ! Datum ! Etappe ! Start – Finish ! Ofstân<br>(yn km) ! Type ! Winner ! [[Ofbyld:Jersey yellow.svg|20px|Giele trui]] Klassemintslieder |} == Klassemintslieders nei eltse etappe == {| class="wikitable" width="95%" style="text-align: center; font-size:85%;" ! width="7%" |Etappe !Winner | bgcolor="#FFFF00" |'''Giele trui'''<br>[[Ofbyld:Jersey_yellow.svg|20x20px|Giele trui]] | bgcolor="#54FF54" |'''Griene trui'''<br>[[Ofbyld:Jersey_green.svg|20x20px|Griene trui]] | bgcolor="#FFABBB" |'''Bolletsjestrui'''<br>[[Ofbyld:Jersey_polkadot.svg|20x20px|Bolletsjestrui]] | bgcolor="#FFFFFF" |'''Jongerein'''<br>[[Ofbyld:Jersey_white.svg|20x20px|Witte trui]] | bgcolor="#90D0EA" |'''Ploegen'''<br>[[Ofbyld:Jersey_yellow_number.svg|20x20px|Ploegeklassemint]] | bgcolor="#8fea79" |'''Striidberens'''<br>[[Ofbyld:Jersey green number.svg|20x20px|Grien rêchnûmmer]] |- ! 1 | {{NED}}<br>[[Marianne Vos]] | bgcolor="#FFFF80" |{{NED}}<br>[[Marianne Vos]] | rowspan="2" bgcolor="#90ee90" |{{NED}}<br>[[Marianne Vos]] | rowspan="9" bgcolor="#FFABBB" |{{SUI}}<br>[[Elise Chabbey]] | rowspan="6" bgcolor="#FFFFFF" |{{FRA}}<br>[[Julie Bego]] | rowspan="9" bgcolor="#D5E5EC" |{{FRA}}<br>FDJ–Suez | bgcolor="#98fb98" |{{GER}}<br>[[Franziska Koch]] |- ! 2 | {{ESP}}<br>[[Mavi García]] | bgcolor="#FFFF80"| {{MRI}}<br>[[Kimberley Le Court]] | bgcolor="#98fb98"| {{FRA}}<br>[[Maëva Squiban]] |- ! 3 | {{NED}}<br>[[Lorena Wiebes]] | rowspan="2" bgcolor="#FFFF80" |{{NED}}<br>[[Marianne Vos]] | rowspan="7" bgcolor="#90ee90" |{{NED}}<br>[[Lorena Wiebes]] | bgcolor="#98fb98" |{{FRA}}<br>[[Clémence Latimier]] |- ! 4 | {{NED}}<br>[[Lorena Wiebes]] | bgcolor="#98fb98" |{{GER}}<br>[[Franziska Koch]] |- ! 5 | {{MRI}}<br>[[Kimberley Le Court]] | rowspan="3" bgcolor="#FFFF80" |{{MRI}}<br>[[Kimberley Le Court]] | bgcolor="#98fb98" |{{AUS}}<br>[[Brodie Chapman]] |- ! 6 | {{FRA}}<br>[[Maëva Squiban]] | bgcolor="#98fb98" |{{FRA}}<br>[[Maëva Squiban]] |- ! 7 | {{FRA}}<br>[[Maëva Squiban]] | rowspan="3"bgcolor="#FFFFFF" |{{NED}}<br>[[Nienke Vinke]] | bgcolor="#98fb98" |{{FRA}}<br>[[Maëva Squiban]] |- ! 8 | {{FRA}}<br>[[Pauline Ferrand-Prévot]] | rowspan="2" bgcolor="#FFFF80" |{{FRA}}<br>[[Pauline Ferrand-Prévot]] | bgcolor="#98fb98" |{{NZL}}<br>[[Niamh Fisher-Black]] |- ! 9 | {{FRA}}<br>[[Pauline Ferrand-Prévot]] | bgcolor="#98fb98" |{{NED}}<br>[[Anna van der Breggen]] |- ! colspan="2" |Einklassemint | bgcolor="#FFFF00" | '''{{FRA}}<br>[[Pauline Ferrand-Prévot]]''' | bgcolor="#54FF54" | '''{{NED}}<br>[[Lorena Wiebes]]''' | bgcolor="#FFABBB" | '''{{SUI}}<br>[[Elise Chabbey]]''' | bgcolor="#FFFFFF" | '''{{NED}}<br>[[Nienke Vinke]]''' | bgcolor="#90D0EA" | '''{{FRA}}<br>FDJ–Suez''' | bgcolor="#8fea79" | '''{{FRA}}<br>[[Maëva Squiban]]''' |} {{Boarnen|boarnefernijing= {{reflist}} }} {{Navigaasje Omgong fan Frankryk foar froulju}} [[Kategory:Omgong fan Frankryk foar froulju|2025]] [[Kategory:Barren yn 2025]] pkjx5sa4vtjw6dqpqgp4uxfppsfvmiy 1235841 1235835 2026-07-21T11:41:13Z FreyaSport 40716 /* Startplak en einstreek */ clear 1235841 wikitext text/x-wiki {{Ynfoboks edysje hurdfytswedstriid | namme = {{Flagge FR}} Omgong fan Frankryk 2025<br>''Tour de France Femmes 2025'' | edysje = 4 | ôfbylding = 2025 Tour de France Femmes Route.svg | ôfbyldingsbreedte = | ûnderskrift = Rûtekaart fan de Omgong fan Frankryk foar froulju 2025 | rûtekaart = | tiidrek = [[26 july]] - [[3 augustus]] [[2025]] | datum = | startplak = [[Vannes]] | finishplak = [[Châtel (Haute-Savoie)|Châtel]] | totale ôfstân = 1.165 km | hichtemeters = | gem. faasje = | dielnimmers = | type wedstriid = | etappe = 9 | klass1 = Giele trui | lieder1 = {{Flagge FR}} [[Pauline Ferrand-Prévot]] | klass2 = Griene trui | lieder2 = {{Flagge NL}} [[Lorena Wiebes]] | klass3 = Boltsjestrui | lieder3 = {{Flagge CH}} [[Elise Chabbey]] | klass4 = Wite trui | lieder4 = {{Flagge NL}} [[Nienke Vinke]] | klass5 = Ploegen | lieder5 = {{Flagge FR}} FDJ–Suez | klass6 = Striidberens | lieder6 = {{Flagge FR}} [[Maëva Squiban]] | klass7 = | lieder7 = | klass8 = | lieder8 = | aktueel = | foarige = [[Omgong fan Frankryk foar froulju 2024|2024]] | folgjende = [[Omgong fan Frankryk foar froulju 2026|2026]] }}De 4e edysje fan de '''[[Omgong fan Frankryk foar froulju]]''' wurdt hâlden fan [[26 july]] oant en mei [[3 augustus]] [[2025]]. ==Dielnimmende ploegen== {{Kolommen3 |Kolom1= * {{BEL}} AG Insurance-Soudal * {{GER}} CANYON//SRAM zondacrypto * {{GER}} Ceratizit * {{FRA}} FDJ–Suez * {{BEL}} Fenix–Deceuninck * {{USA}} Human Powered Health * {{USA}} Lidl–Trek * {{AUS}} Liv AlUla Jayco * {{FRA}} Arkéa–B&B Hotels * {{FRA}} Cofidis * {{USA}} EF Education–Oatly |Kolom2= * {{ESP}} Laboral Kutxa–Fundación * {{ESP}} Movistar * {{SUI}} Roland Cycling * {{NED}} Picnic PostNL * {{NED}} SD Worx–Protime * {{UAE}} UAE Team ADQ * {{NOR}} Uno-X * {{NED}} Visma–Lease a Bike * {{FRA}} St. Michel–Preference * {{NED}} VolkerWessels * {{FRA}} Winspace Orange Seal }} == Startplak en einstreek== De start wie yn [[Vannes]], in stêd yn it [[Departeminten fan Frankryk|departemint]] [[Morbihan]] yn [[Bretanje (regio)|Bretanje]]. It is de haadstêd fan it departemint en fan it [[Arrondissemint (Frankryk)|arrondissemint]] Vannes. De einstreek fan de fjirde edysje lei yn [[Châtel (Haute-Savoie)|Châtel]] in gemeente yn it Frânske departemint [[Haute-Savoie]] (regio [[Auvernje-Rône-Alpen]]) en is ûnderdiel fan [[Portes du Soleil]], in wintersportgebiet yn de [[Frânske Alpen]], besteande út trettjin skygebieten tusken [[Mont Blanc]] en it [[Mar fan Genève]]. {{clear}} == Etappe-oersjoch == {| class="wikitable" style="font-size:95%" ! Datum ! Etappe ! Start –<br>Finish ! Ofstân<br>(yn km) ! Type ! Winner ! [[Ofbyld:Jersey yellow.svg|20px|Giele trui]] Klassemintslieder |- | align="center"| 26 july | align="center"| 1 |[[Vannes]] <br> [[Plumelec]] | 79 km |{{piktogram etappe|heuvel}} | {{NED}} [[Marianne Vos]] | bgcolor="#FFFF80"| {{NED}} [[Marianne Vos]] |- | align="center"| 27 july | align="center"| 2 |[[Brest (Frankryk)|Brest]] <br> [[Quimper]] | 110 km |{{piktogram etappe|flak}} | {{ESP}} [[Mavi García]] | bgcolor="#FFFF80"| {{MRI}} [[Kimberley Le Court]] |- | align="center"| 28 july | align="center"| 3 |[[La Gacilly]] <br> [[Angers]] | 162 km |{{piktogram etappe|flak}} |{{NED}} [[Lorena Wiebes]] | rowspan="2" bgcolor="#FFFF80"|{{NED}} [[Marianne Vos]] |- | align="center"| 29 july | align="center"| 4 |[[Saumur]] <br> [[Poitiers]] | 128 km |{{piktogram etappe|flak}} |{{NED}} [[Lorena Wiebes]] |- | align="center"| 30 july | align="center"| 5 |[[Futuroscope]] <br> [[Guéret]] | 166 km |{{piktogram etappe|heuvel}} | {{MRI}} [[Kimberley Le Court]] | rowspan="3" bgcolor="#FFFF80"|{{MRI}} [[Kimberley Le Court]] |- | align="center"| 31 july | align="center"| 6 |[[Clermont-Ferrand]] <br> [[Ambert]] | 124 km |{{piktogram etappe|berch}} |{{FRA}} [[Maëva Squiban]] |- | align="center"| 1 augustus | align="center"| 7 |[[Bourg-en-Bresse]] <br> [[Chambéry]] | 160 km |{{piktogram etappe|heuvel}} |{{FRA}} [[Maëva Squiban]] |- | align="center"| 2 augustus | align="center"| 8 | [[Chambéry]] <br> [[Col de la Madeleine]] | 112 km |{{piktogram etappe|berch}} | {{FRA}} [[Pauline Ferrand-Prévot]] | rowspan="2" bgcolor="#FFFF80"| {{FRA}} [[Pauline Ferrand-Prévot]] |- | align="center"| 3 augustus | align="center"| 9 |[[Praz-sur-Arly]] <br> [[Châtel (Haute-Savoie)|Châtel]] | 124 km |{{piktogram etappe|berch}} | {{FRA}} [[Pauline Ferrand-Prévot]] |- ! Datum ! Etappe ! Start – Finish ! Ofstân<br>(yn km) ! Type ! Winner ! [[Ofbyld:Jersey yellow.svg|20px|Giele trui]] Klassemintslieder |} == Klassemintslieders nei eltse etappe == {| class="wikitable" width="95%" style="text-align: center; font-size:85%;" ! width="7%" |Etappe !Winner | bgcolor="#FFFF00" |'''Giele trui'''<br>[[Ofbyld:Jersey_yellow.svg|20x20px|Giele trui]] | bgcolor="#54FF54" |'''Griene trui'''<br>[[Ofbyld:Jersey_green.svg|20x20px|Griene trui]] | bgcolor="#FFABBB" |'''Bolletsjestrui'''<br>[[Ofbyld:Jersey_polkadot.svg|20x20px|Bolletsjestrui]] | bgcolor="#FFFFFF" |'''Jongerein'''<br>[[Ofbyld:Jersey_white.svg|20x20px|Witte trui]] | bgcolor="#90D0EA" |'''Ploegen'''<br>[[Ofbyld:Jersey_yellow_number.svg|20x20px|Ploegeklassemint]] | bgcolor="#8fea79" |'''Striidberens'''<br>[[Ofbyld:Jersey green number.svg|20x20px|Grien rêchnûmmer]] |- ! 1 | {{NED}}<br>[[Marianne Vos]] | bgcolor="#FFFF80" |{{NED}}<br>[[Marianne Vos]] | rowspan="2" bgcolor="#90ee90" |{{NED}}<br>[[Marianne Vos]] | rowspan="9" bgcolor="#FFABBB" |{{SUI}}<br>[[Elise Chabbey]] | rowspan="6" bgcolor="#FFFFFF" |{{FRA}}<br>[[Julie Bego]] | rowspan="9" bgcolor="#D5E5EC" |{{FRA}}<br>FDJ–Suez | bgcolor="#98fb98" |{{GER}}<br>[[Franziska Koch]] |- ! 2 | {{ESP}}<br>[[Mavi García]] | bgcolor="#FFFF80"| {{MRI}}<br>[[Kimberley Le Court]] | bgcolor="#98fb98"| {{FRA}}<br>[[Maëva Squiban]] |- ! 3 | {{NED}}<br>[[Lorena Wiebes]] | rowspan="2" bgcolor="#FFFF80" |{{NED}}<br>[[Marianne Vos]] | rowspan="7" bgcolor="#90ee90" |{{NED}}<br>[[Lorena Wiebes]] | bgcolor="#98fb98" |{{FRA}}<br>[[Clémence Latimier]] |- ! 4 | {{NED}}<br>[[Lorena Wiebes]] | bgcolor="#98fb98" |{{GER}}<br>[[Franziska Koch]] |- ! 5 | {{MRI}}<br>[[Kimberley Le Court]] | rowspan="3" bgcolor="#FFFF80" |{{MRI}}<br>[[Kimberley Le Court]] | bgcolor="#98fb98" |{{AUS}}<br>[[Brodie Chapman]] |- ! 6 | {{FRA}}<br>[[Maëva Squiban]] | bgcolor="#98fb98" |{{FRA}}<br>[[Maëva Squiban]] |- ! 7 | {{FRA}}<br>[[Maëva Squiban]] | rowspan="3"bgcolor="#FFFFFF" |{{NED}}<br>[[Nienke Vinke]] | bgcolor="#98fb98" |{{FRA}}<br>[[Maëva Squiban]] |- ! 8 | {{FRA}}<br>[[Pauline Ferrand-Prévot]] | rowspan="2" bgcolor="#FFFF80" |{{FRA}}<br>[[Pauline Ferrand-Prévot]] | bgcolor="#98fb98" |{{NZL}}<br>[[Niamh Fisher-Black]] |- ! 9 | {{FRA}}<br>[[Pauline Ferrand-Prévot]] | bgcolor="#98fb98" |{{NED}}<br>[[Anna van der Breggen]] |- ! colspan="2" |Einklassemint | bgcolor="#FFFF00" | '''{{FRA}}<br>[[Pauline Ferrand-Prévot]]''' | bgcolor="#54FF54" | '''{{NED}}<br>[[Lorena Wiebes]]''' | bgcolor="#FFABBB" | '''{{SUI}}<br>[[Elise Chabbey]]''' | bgcolor="#FFFFFF" | '''{{NED}}<br>[[Nienke Vinke]]''' | bgcolor="#90D0EA" | '''{{FRA}}<br>FDJ–Suez''' | bgcolor="#8fea79" | '''{{FRA}}<br>[[Maëva Squiban]]''' |} {{Boarnen|boarnefernijing= {{reflist}} }} {{Navigaasje Omgong fan Frankryk foar froulju}} [[Kategory:Omgong fan Frankryk foar froulju|2025]] [[Kategory:Barren yn 2025]] 8s3ezx3o6oruarqjiqzzvnlboxab8ph 0 183440 1235910 1196831 2026-07-21T22:58:13Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN-skema 1235910 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme = |Ofbyld = [[Ofbyld:Piranga rubriceps Red-hooded Tanager; Abra Patricia, Peru.jpg|250px]] |lûd = |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift = [[moskeftigen]] (''Passeriformes'') |Famylje = [[kardinaalfûgels]] (''Cardinalidae'') |Skaai = [[piranga's]] (''Piranga'') |Wittenskiplike namme= Piranga rubriceps |Beskriuwer, jier= ([[George Robert Gray|G.R. Gray]], 1844) |IUCN-status = [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] ---- |lânkaart = [[Ofbyld:Piranga rubriceps map.svg|250px]] }} De '''Karmozynkopkardinaal''' (''Piranga rubriceps'') is in [[fûgel]]soarte yn 'e [[kardinaalfûgels]] (''Cardinalidae'') fan it [[Skaai (taksonomy)|skaai]] ''Piranga's''. == Beskriuwing == De fûgel hat in opfallend fearrekleed, giel mei in ierbeireade kop en donkere wjukken mei giele rânen op 'e fearren. It reade fan it mantsje it útwrydsker as by it wyfke. Syn sang bestiet út koarte útbarstings fan dúdlike, hege toanen, dy't ferrassend fier oer de berchhellingen klinke. == Fersprieding == De fûgel komt foar yn 'e [[Andes]] fan [[Kolombia]] en noardeastlik [[Perû]] (Huánuco). De soarte wurdt as [[Monotypysk takson|monotypysk]] behannele, itjinge betsjut dat hy net yn ûndersoarten ferdield is. == Taksonomy == It skaai ''Piranga'' waard earder yn 'e famylje [[tangarefûgels]] (Thraupidae) set, mar [[DNA]]-stúdzjes hawwe oantoand dat it eins kardinaalfûgels binne, nau besibbe oan 'e typesoarte fan 'e famylje, de [[reade kardinaal]]. == Hâlden en dragen == De karmozynkardinaal is in seldsume fûgel fan dizewâlden op hichten fan 1.310 en 3.520 m. Faak libbet de fûgel yn pearkes, lytse groepkes of mingde groepen, meastentiids yn 'e hege beamlagen. == Status == De soarte hat in grut ferspriedingsgebiet, mar oannommen wurdt dat de soarte yn oantal ôfnimt. De ôfname is lykwols net bot genôch om de soarte as bedrige te beskôgjen en dêrfandinne klassifisearret de [[IUCN]] de fûgel as net bedrige (LC). {{boarnen|boarnefernijing= * [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/red-hooded-tanager-piranga-rubriceps Birdlife International] * [https://ebird.org/species/rehtan2?siteLanguage=nl Ebird] * [https://avibase.bsc-eoc.org/species.jsp?avibaseid=0830FB52D6ED51C5 Avibase] {{reflist}} ---- {{Commonscat|Piranga rubriceps|karmozynkopkardinaal}} }} {{DEFAULTSORT:karmozynkopkardinaal}} [[Kategory:Fûgelsoarte]] [[Kategory:Piranga]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Ekwador]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kolombia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Perû]] 6ffawrx7wp2le5b4f9bst5zezrfo46m 1235911 1235910 2026-07-21T22:58:22Z Ieneach fan 'e Esk 13292 1235911 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme = |Ofbyld = [[Ofbyld:Piranga rubriceps Red-hooded Tanager; Abra Patricia, Peru.jpg|250px]] |lûd = |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift = [[moskeftigen]] (''Passeriformes'') |Famylje = [[kardinaalfûgels]] (''Cardinalidae'') |Skaai = [[piranga's]] (''Piranga'') |Wittenskiplike namme= Piranga rubriceps |Beskriuwer, jier= ([[George Robert Gray|G.R. Gray]], 1844) |IUCN-status = [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] ---- |lânkaart = [[Ofbyld:Piranga rubriceps map.svg|250px]] }} De '''karmozynkopkardinaal''' (''Piranga rubriceps'') is in [[fûgel]]soarte yn 'e [[kardinaalfûgels]] (''Cardinalidae'') fan it [[Skaai (taksonomy)|skaai]] ''Piranga's''. == Beskriuwing == De fûgel hat in opfallend fearrekleed, giel mei in ierbeireade kop en donkere wjukken mei giele rânen op 'e fearren. It reade fan it mantsje it útwrydsker as by it wyfke. Syn sang bestiet út koarte útbarstings fan dúdlike, hege toanen, dy't ferrassend fier oer de berchhellingen klinke. == Fersprieding == De fûgel komt foar yn 'e [[Andes]] fan [[Kolombia]] en noardeastlik [[Perû]] (Huánuco). De soarte wurdt as [[Monotypysk takson|monotypysk]] behannele, itjinge betsjut dat hy net yn ûndersoarten ferdield is. == Taksonomy == It skaai ''Piranga'' waard earder yn 'e famylje [[tangarefûgels]] (Thraupidae) set, mar [[DNA]]-stúdzjes hawwe oantoand dat it eins kardinaalfûgels binne, nau besibbe oan 'e typesoarte fan 'e famylje, de [[reade kardinaal]]. == Hâlden en dragen == De karmozynkardinaal is in seldsume fûgel fan dizewâlden op hichten fan 1.310 en 3.520 m. Faak libbet de fûgel yn pearkes, lytse groepkes of mingde groepen, meastentiids yn 'e hege beamlagen. == Status == De soarte hat in grut ferspriedingsgebiet, mar oannommen wurdt dat de soarte yn oantal ôfnimt. De ôfname is lykwols net bot genôch om de soarte as bedrige te beskôgjen en dêrfandinne klassifisearret de [[IUCN]] de fûgel as net bedrige (LC). {{boarnen|boarnefernijing= * [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/red-hooded-tanager-piranga-rubriceps Birdlife International] * [https://ebird.org/species/rehtan2?siteLanguage=nl Ebird] * [https://avibase.bsc-eoc.org/species.jsp?avibaseid=0830FB52D6ED51C5 Avibase] {{reflist}} ---- {{Commonscat|Piranga rubriceps|karmozynkopkardinaal}} }} {{DEFAULTSORT:karmozynkopkardinaal}} [[Kategory:Fûgelsoarte]] [[Kategory:Piranga]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Ekwador]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kolombia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Perû]] p5ict4dmkja74t2z24rk6bhzb4492ey 0 183797 1235883 1197960 2026-07-21T22:35:44Z Ieneach fan 'e Esk 13292 /* Hjoeddeistige foarbylden */ [[]] oars 1235883 wikitext text/x-wiki [[File:Ngorongoro_Crater,_Tanzania_(2288421918).jpg|right|thumb|350px|Megafauna yn [[Tanzania]]: in [[savanne-oaljefant]] (''Loxodonta africana''), wrâlds grutste lândier, mei op 'e eftergrûn in [[gewoane strúsfûgel]] (''Struthio camelus''), ien fan 'e grutste [[fûgel]]s fan 'e wrâld.]] '''Megafauna''' (fan it [[Gryksk]]e μέγας, ''megas'', dat "grut" betsjut, en it [[Latyn]]ske ''fauna'', "bisten") is yn 'e [[soölogy]] in oantsjutting foar [[bisten]] dy't tige grut binne, of alteast grutter as de measte nau besibbe [[soarte]]n. De krekte definysje fan 'e term fariëarret frijwat. Faak wurdt as ûndergrins in gewicht fan likernôch 45&nbsp;[[kg]] oanholden, mar it komt ek foar dat de ûndergrins by 10&nbsp;kg of by 1.000&nbsp;kg lein wurdt. Hoewol't it wurd 'megafauna' like tapaslik is foar hjoeddeistige grutte bisten, wurdt it faak brûkt foar de [[útstjerren (biology)|útstoarne]] grutte bisten fan it [[Pleistoseen]], dy't yn [[Jeraazje]] en de [[Nije Wrâld]] oan 'e ein fan 'e [[lêste iistiid]] ferdwûnen by de [[Let-Pleistosene massa-ekstinksje]]. ==Eigenskippen en ynfloed== Grut wêzen is yn 'e [[soölogy]] oer it algemien ferbûn oan oare eigenskippen, dy't sawol negatyf as posityf wêze kinne. Grutte bisten [[fuortplanting|plantsje]] har faak hiel stadich fuort, wat harren kwetsber meitsje kin foar grutte en relatyf hommelse feroarings yn harren [[ferspriedingsgebiet]], lykas [[klimaatferoaring]]. Oan 'e oare kant is de kâns dat grutte bisten deade wurde sille troch [[rôfdier]]en faak folle lytser (of sels ferwaarleasber) as by lytsere bisten. Megafauna hat in oansjenlike ynfloed op it gebiet dêr't it libbet. Men kin dan tinke oan it tsjingean fan 'e groei fan [[houtige planten]] yn iepen [[lânskip]]pen en it dêrútfolgjend minder faak foarkommen fan [[natoerbrannen]]. Megafauna spilet ek in rol by it regulearjen en stabilisearjen fan 'e [[populaasje (biology)|populaasjes]] fan lytsere bisten yn harren wengebiet. ==Hjoeddeistige foarbylden== Hjoeddeistige foarbylden fan megafauna binne: *[[walfiskeftigen|walfisken]] lykas de [[blauwe finfisk]] (''Balaenoptera musculus''), de [[grize walfisk]] (''Eschrichtius robustus''), de [[bultrêch]] (''Megaptera novaeangliae''), de [[potfisk]] (''Physeter macrocephalus'') en de [[grjint]] (''Globicephala melas''); *[[slurfdieren]] lykas de [[savanne-oaljefant]] (''Loxodonta africana''), de [[boskoaljefant]] (''Loxodonta cyclotis'') en de [[Aziatyske oaljefant]] (''Elephas maximus''); *[[ûnevenhoevigen]] lykas de [[wite noashoarn]] (''Ceratotherium simum''), de [[swarte noashoarn]] (''Diceros bicornis''), de [[steppesebra]] (''Equus quagga''), de [[onager]] (''Equus hemionus''), de [[Yndyske tapir]] (''Tapirus indicus'') en de [[leechlântapir]] (''Tapirus terrestris''); *[[evenhoevigen]] lykas it [[nylhoars]] (''Hippopotamus amphibius''), de [[Amerikaanske bizon]] (''Bison bison''), de [[Kaapske buffel]] (''Syncerus caffer''), de [[gaur]] (''Bos gaurus''), de [[muskusokse]] (''Ovibos moschatus''), de [[elandantilope]] (''Tragelaphus oryx''), de [[súdlike sjiraffe]] (''Giraffa giraffa''), de [[Masaïsjiraffe]] (''Giraffa tippelskirchi''), it [[Baktrysk kamiel]] (''Camelus bactrianus''), de [[dromedaris]] (''Camelus dromedarius''), de [[lama]] (''Lama glama''), it [[reahart]] (''Cervus elaphus''), de [[wapity]] (''Cervus canadensis''), de [[deim]] (''Dama dama''), de [[eland]] (''Alces alces'') en it [[rindier]] (''Rangifer tarandus''); *[[rôfdieren]] lykas de [[iisbear]] (''Ursus maritimus''), de [[brune bear]] (''Ursus arctos''), de [[Amerikaanske swarte bear]] (''Ursus americanus''), de [[reuzepanda]] (''Ailuropoda melanoleuca''), de [[liuw]] (''Panthera leo''), de [[tiger]] (''Panthera tigris''), it [[loaihoars]] (''Panthera pardus''), de [[jagûar]] (''Panthera onca''), it [[snieloaihoars]] (''Panthera uncia''), it [[jachtloaihoars]] (''Acinonyx jubatus''), de [[poema]] (''Puma concolor''), de [[Jeraziatyske lynks]] (''Lynx lynx''), de [[reade lynks]] (''Lynx rufus''), de [[Kanadeeske lynks]] (''Lynx canadensis''), de [[karakal]] (''Caracal caracal''), de [[wolf]] (''Canis lupus''), de [[prêrjewolf]] (''Canis latrans''), de [[goudjakhals]] (''Canis aureus''), de [[bûnte hyena]] (''Crocuta crocuta''), de [[warch]] (''Gulo gulo''), de [[walrus]] (''Odobenus rosmarus''), de [[súdlike see-oaljefant]] (''Mirounga leonina'') en it [[seeloaihoars]] (''Hydrurga leptonyx''); *[[toskearmen]] lykas de [[reuze-eameliter]] (''Myrmecophaga tridactyla''); *[[fûgels]] lykas de [[gewoane strúsfûgel]] (''Struthio camelus''), de [[Somalyske strúsfûgel]] (''Struthio molybdophanes''), de [[emoe]] (''Dromaius novaehollandiae'') en de [[nandoe]] (''Rhea americana''); *[[reptilen]] lykas de [[Nylkrokkedil]] (''Crocodylus niloticus''), de [[seekrokkedil]] (''Crocodylus porosus''), de [[Mississippy-alligator]] (''Alligator mississippiensis''), de [[gaviaal]] (''Gavialis gangeticus''), de [[griene anakonda]] (''Eunectes murinus''), de [[Komodofaraan]] (''Varanus komodoensis'') en de [[learskyldpod]] (''Dermochelys coriacea''); *[[amfibyen]] lykas de [[Sineeske reuzesalamander]] (''Andrias davidianus''). *[[fisken]] lykas de [[walfiskhaai]] (''Rhincodon typus''), de [[reuzehaai]] (''Cetorhinus maximus''), de [[wite haai]] (''Carcharodon carcharias''), de [[tigerhaai]] (''Galeocerdo cuvier''), de [[reuzemanta]] (''Mobula birostris''), de [[rifmanta]] (''Mobula alfredi''), de [[reuzemoannefisk]] (''Mola alexandrini''), de [[gewoane moannefisk]] (''Mola mola'') en de [[belûgasteur]] (''Huso huso''). Foarbylden fan resint [[útstjerren (biology)|útstoarne]] megafauna binne: de [[Sudereilânreuzemoä]] (''Dinornis robustus'') tsjin [[1445]], [[Haasts earn]] (''Hieraaetus moorei'') omtrint [[1450]], [[Stellers seeko]] (''Hydrodamalis gigas'') yn [[1768]] en de [[Tasmaanske bûdelwolf]] (''Thylacinus cynocephalus'') yn [[1936]]. [[File:Ice_age_fauna_of_northern_Spain_-_Mauricio_Ant%C3%B3n.jpg|right|thumb|350px|[[Pleistoseen|Pleistosene]] megafauna yn noardlik [[Spanje]] op in [[skilderij]] fan [[Mauricio Antón]]. Te sjen (f.l.n.rj.): [[wyld hynder|wylde hynders]], [[wolhierrige mammoet]]en, [[hoaleliuw]]en, in [[rindier]] (dea) en in [[wolhierrige noashoarn]].]] ==Pleistosene megafauna== Yn it [[Pleistoseen]] (2,6 miljoen oant 11.700 jier lyn) libbe der noch gâns megafauna ferspraat oer de hiele wrâld. Alle [[wrâlddiel]]en (útsein [[Antarktika]]) hiene doe in gelikens of grutter [[bioferskaat]] as [[Afrika]] hjoed de dei hat. Bekende foarbylden fan megafauna út dy tiid binne: de [[wolhierrige mammoet]] (''Mammuthus primigenius''), de [[Amerikaanske mammoet]] (''Mammuthus columbi''), de [[Amerikaanske mastodont]] (''Mammut americanum''), de [[wolhierrige noashoarn]] (''Coelodonta antiquitatis''), it [[westlik kamiel]] (''Camelops hesternus''), it [[westlik hynder]] (''Equus occidentalis''), it [[Meksikaansk hynder]] (''Equus conversidens''), de [[Kalifornyske tapir]] (''Tapirus californicus''), de [[harteland]] (''Cervalces scotti''), it [[reuzehart]] (''Megaloceros giganteus''), de [[Amerikaanske oerbizon]] (''Bison antiquus''), de [[steppebizon]] (''Bison priscus''), de [[reuzegrûnloaiert]] of Jeffersons grûnloaiert (''Megalonyx jeffersonii''), [[Harlans grûnloaiert]] (''Paramylodon harlani''), de [[reuzekoartsnútkangoeroe]] (''Procoptodon goliah''), de [[hoalebear]] (''Ursus spelaeus''), de [[hoaleliuw]] (''Panthera spelaea''), de [[Amerikaanske liuw]] (''Panthera atrox''), de [[bûdelliuw]] (''Thylacoleo carnifex''), it [[trumanjachtloaihoars]] (''Miracinonyx trumani'') en de [[reuzewolf]] (''Aenocyon dirus''). Yn it Let-Pleistoseen, benammen yn it tiidrek fan 50.000&nbsp;jier lyn ôf, [[útstjerren (biology)|stoaren]] de measte grutte bisten út by de [[Let-Pleistosene massa-ekstinksje]]. Dêrûnder wie 80% fan alle bisten mei in gewicht fan boppe de 1.000&nbsp;kg. De measte lytsere bisten ûnderfûnen lykwols gjin swierrichheden. Sa'n op lichemsgrutte basearre [[massa-ekstinksje]] is fierders noch nea foarkommen yn 'e [[skiednis]] fan 'e wrâld. [[Minsklik]] hanneljen (spesifyk: [[oerbejaging]]) en klimaatferoaring wurde troch de measte saakkundigen oanwiisd as de wierskynlikste oarsaken, hoewol't de wichtigens dy't oan elts fan dy beide faktoaren takend wurdt yn hege mjitte kontroversjeel is. {{boarnen|boarnefernijing= Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Megafauna ''References'', op dizze side]. ---- {{commonscat|Megafauna}} }} [[Kategory:Soölogy]] [[Kategory:Bist]] ewil8rxsqw6ahea0l7sdkfv1552js7h 0 183966 1236017 1198445 2026-07-23T00:05:16Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN-skema 1236017 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme = |Ofbyld = [[Ofbyld:Amazona leucocephala -Matanzas, Matanzas Province, Cuba -two-8.jpg|250px]] |lûd = |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift = [[pappegaai-eftigen]] (''Psittaciformes'') |Famylje = [[Pappegaaien fan Afrika en de Nije Wrâld]] (''Psittacidae'') |Skaai = [[Amazônepappegaaien]] (''Amazona'') |Wittenskiplike namme= Amazona leucocephala |Beskriuwer, jier = [[Carolus Linnaeus|Linnaeus]], 1758 |IUCN-status = [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-NT.png|250px]] ---- |lânkaart = [[Ofbyld:Amazona leucocephala map.svg|250px]] }} De '''Kubaanske amazône''' (''Amazona leucocephala'') is in [[Pappegaai-eftigen|pappegaai-eftige]] út de [[Famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[pappegaaien fan Afrika en de Nije Wrâld]] (''Psittacidae''). De wittenskiplike namme waard as ''Psittacus leucocephalus'' yn 1758 publisearre troch [[Carolus Linnaeus]]. == Skaaimerken == [[Ofbyld:Amazona leucocephala -Dierenpark Emmen, Drenthe, Netherlands -head-8a.jpg|thumb|left|In fûgel yn it dierepark fan Emmen.]] De soarte hat foar it measte griene fearren mei in swarte seame. De foarholle en it gebiet om it each binne wyt en de fearren fan 'e wangen, it kin en de kiel binne rôzeread. By it ear hat er in swart plak. Somtiden hat de fûgel ek wat reade fearkes op it boarst en de búk is ek read. De hândekfearren en de hânpinnen fan 'e wjukken binne blau. De ûndersturtdekfearren binne gielgrien, wylst de boppekant fan 'e sturt grien is mei in griengiele punt en de bûtenste sturtfearren in reade basis ha. De snaffel is hoarnkleurich, de iris is readbrún en de poaten binne brúneftich. Der binne gjin ferskillen tusken man en pop. == Fersprieding == De soarte komt foar yn Súd-Amearika, benammen yn [[Kuba]] yn bosklân, kalkbosken en savannes mei palm- en dinnebeammen, mangroves en plantaazjes en bestiet út fjouwer ûndersoarten. * ''Amazona leucocephala leucocephala'' - Kuba op it [[Isla de la Juventud]] * ''Amazona leucocephala bahamensis'' (Bryant, 1867) - de [[Bahama's]] * ''Amazona leucocephala caymanensis'' (Cory, 1886) – [[Kaaimaneilannen]] * ''Amazona leucocephala hesterna'' (Bangs, 1916) - [[Cayman Brac]] == Hâlden en dragen == De pappegaaien libje yn pearkes of groepen, bouwe harren nêsten yn palmbeammen (makke troch [[spjochten]]), yn termitebulten en yn beammen. Se ite sied, nôt, nuten, jonge tûken, beien, jonge knoppen en fruit. Se kinne skea feroarsaakje oan plantaazjes en hôvings. Kubaanske amazônes binne fan natuere tige agressyf en binne dêrom net geskikt as húsdieren. In lechsel bestiet út 2 oant 3, dy't troch de pop útbret wurde en yn sawat 28 dagen útbret wurde. De jongen ferlitte it nêst nei sawat 2 moannen. == Status == De fûgel wurdt op 'e [[Reade list]] troch [[IUCN]] as hast bedrige (NT, 2020) klassifisearre. De grutte populaasje waard yn 2017 op 16.000-27.000 folwoeksen fûgels rûsd. {{boarnen|boarnefernijing= * Papegaaien en Parkieten, Handboek en naslagwerk deel II, Adri van Kooten, ISBN 978-90-5821-636-6 * [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/cuban-amazon-amazona-leucocephala Birdlife, oproppen 25 juny 2025.] * [https://ebird.org/species/cubpar1?siteLanguage=nl Ebird, oproppen 25 juny 2025.] * [https://avibase.bsc-eoc.org/species.jsp?avibaseid=8B2843E80EDE281D Avibase, oproppen 25 juny 2025.] {{reflist}} ---- {{Commonscat|Amazona leucocephala|Kubaanske amazone}} }} [[Kategory:Amazônepappegaai]] [[Kategory:Fûgelsoarte]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Bahama's]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kuba]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Kaaimaneilannen]] c4rmb7kmme1zbdjf0hkqwck1fdaapkn 1236018 1236017 2026-07-23T00:05:33Z Ieneach fan 'e Esk 13292 red 1236018 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme = |Ofbyld = [[Ofbyld:Amazona leucocephala -Matanzas, Matanzas Province, Cuba -two-8.jpg|250px]] |lûd = |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift = [[pappegaai-eftigen]] (''Psittaciformes'') |Famylje = [[Pappegaaien fan Afrika en de Nije Wrâld]] (''Psittacidae'') |Skaai = [[Amazônepappegaaien]] (''Amazona'') |Wittenskiplike namme= Amazona leucocephala |Beskriuwer, jier = [[Carolus Linnaeus|Linnaeus]], 1758 |IUCN-status = [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-NT.png|250px]] ---- |lânkaart = [[Ofbyld:Amazona leucocephala map.svg|250px]] }} De '''Kubaanske amazône''' (''Amazona leucocephala'') is in [[Pappegaai-eftigen|pappegaai-eftige]] út de [[Famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[pappegaaien fan Afrika en de Nije Wrâld]] (''Psittacidae''). De wittenskiplike namme waard as ''Psittacus leucocephalus'' yn 1758 publisearre troch [[Carolus Linnaeus]]. == Skaaimerken == [[Ofbyld:Amazona leucocephala -Dierenpark Emmen, Drenthe, Netherlands -head-8a.jpg|thumb|left|In fûgel yn it dierepark fan Emmen.]] De soarte hat foar it measte griene fearren mei in swarte seame. De foarholle en it gebiet om it each binne wyt en de fearren fan 'e wangen, it kin en de kiel binne rôzeread. By it ear hat er in swart plak. Somtiden hat de fûgel ek wat reade fearkes op it boarst en de búk is ek read. De hândekfearren en de hânpinnen fan 'e wjukken binne blau. De ûndersturtdekfearren binne gielgrien, wylst de boppekant fan 'e sturt grien is mei in griengiele punt en de bûtenste sturtfearren in reade basis ha. De snaffel is hoarnkleurich, de iris is readbrún en de poaten binne brúneftich. Der binne gjin ferskillen tusken man en pop. == Fersprieding == De soarte komt foar yn Súd-Amearika, benammen yn [[Kuba]] yn bosklân, kalkbosken en savannes mei palm- en dinnebeammen, mangroves en plantaazjes en bestiet út fjouwer ûndersoarten. * ''Amazona leucocephala leucocephala'' - Kuba op it [[Isla de la Juventud]] * ''Amazona leucocephala bahamensis'' (Bryant, 1867) - de [[Bahama's]] * ''Amazona leucocephala caymanensis'' (Cory, 1886) – [[Kaaimaneilannen]] * ''Amazona leucocephala hesterna'' (Bangs, 1916) - [[Cayman Brac]] == Hâlden en dragen == De pappegaaien libje yn pearkes of groepen, bouwe harren nêsten yn palmbeammen (makke troch [[spjochten]]), yn termitebulten en yn beammen. Se ite sied, nôt, nuten, jonge tûken, beien, jonge knoppen en fruit. Se kinne skea feroarsaakje oan plantaazjes en hôvings. Kubaanske amazônes binne fan natuere tige agressyf en binne dêrom net geskikt as húsdieren. In lechsel bestiet út 2 oant 3, dy't troch de pop útbret wurde en yn sawat 28 dagen útbret wurde. De jongen ferlitte it nêst nei sawat 2 moannen. == Status == De fûgel wurdt op 'e [[Reade list]] troch [[IUCN]] as gefoelich (NT, 2020) klassifisearre. De grutte populaasje waard yn 2017 op 16.000-27.000 folwoeksen fûgels rûsd. {{boarnen|boarnefernijing= * Papegaaien en Parkieten, Handboek en naslagwerk deel II, Adri van Kooten, ISBN 978-90-5821-636-6 * [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/cuban-amazon-amazona-leucocephala Birdlife, oproppen 25 juny 2025.] * [https://ebird.org/species/cubpar1?siteLanguage=nl Ebird, oproppen 25 juny 2025.] * [https://avibase.bsc-eoc.org/species.jsp?avibaseid=8B2843E80EDE281D Avibase, oproppen 25 juny 2025.] {{reflist}} ---- {{Commonscat|Amazona leucocephala|Kubaanske amazone}} }} [[Kategory:Amazônepappegaai]] [[Kategory:Fûgelsoarte]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Bahama's]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kuba]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Kaaimaneilannen]] 1qlhkgf5g1yfexziletkn458cq5c96s 0 183992 1235923 1198489 2026-07-21T23:04:27Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN-skema 1235923 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme = |Ofbyld = [[Ofbyld:Amazona imperialis Mitchell 2.jpg|250px]] |lûd = |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift = [[pappegaai-eftigen]] (''Psittaciformes'') |Famylje = [[Pappegaaien fan Afrika en de Nije Wrâld]] (''Psittacidae'') |Skaai = [[Amazônepappegaaien]] (''Amazona'') |Wittenskiplike namme= Amazona imperialis |Beskriuwer, jier = [[Charles Wallace Richmond|Richmond]], 1899 |IUCN-status = [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-CR.png|250px]] ---- |lânkaart = [[Ofbyld:Amazona imperialis map.svg|250px]] }} De '''keizeramazône''' (''Amazona imperialis'') is in [[fûgel]]soarte yn it [[Skaai (taksonomy)|skaai]] [[amazônepappegaaien]] út de [[Famylje (taksonomy)|famylje]] [[Pappegaaien fan Afrika en de Nije Wrâld]] (''Psittacidae''). De tige seldsume soarte is njonken de ek seldsume [[readkielamazône]] ien fan 'e twa [[endemisme|endemysk]] amazônepappegaaien op it eilân [[Dominika]]. De Keizeramazône is de meast seldsume fan dy twa. De keizeramazône is de nasjonale fûgel fan it eilân en wurdt as skyldhâlder fan it wapen en op 'e flagge fan Dominika ôfbylde. == Skaaimerken == De 45 sm lange fûgel hat in donkerpearse kop, nekke en mantel. Ek it boarst en de búk binne pears en de ûnderbúk is grien. De pearse fearren ha donkere seamen, sadat in skobbich patroan ûntstiet. De wjukken binne grien mei in readbrune spegel en in readoranje wjukseame. De hânpinnen binne fioletblau, oan 'e basis grien en mei brune punten. De ûnderwjukdekfearren binne grien mei grienblauwe punten. De bûtenste sturtfearren binne readbrún. In jonge fûgel ûnderskiedt him fan folwoeksen fûgels troch grien op 'e nekke en kiel. == Fersprieding == De soarte libbet op in pear lokaasjes op it [[Kariben|Karibyske]] eilân [[Dominika]] yn 'e heuvelbosken tusken 600 oant 1300 m boppe seenivo. De keizeramazône wurdt faker heart as sjoen en bewennet de meast ûntagonklike dielen fan it bercheftige binnenlân, sadat in telling tige dreech is. Se libje hjoed-de-dei allinnich noch yn 'e reinwâlden fan 'e [[Morne Diablotins]] en it [[Nasjonaal Park Morne Trois Pitons]]. == Hâlden en dragen == De fûgels ite ferskillende soarten fruchten, nuten en planten lykas bromelia's en wylde anthurium. It binne skouwe fûgels en se libje allinnich, yn pearkes of lytse groepkes. Se kinne oant 70 jier wurde. De briedtiid falt fan febrewaris oant en mei april.<ref>[https://www.avirtualdominica.com/project/national-bird/ Avirtualdominica, oproppen 26 juny 2026.]</ref> == Status == Oant 1990 rûnen de oantallen fan 'e soarte tebek troch it ferlies oan geskikt leefgebiet. Ek wiene tropyske stoarmen en it fangen foar de hannel in bedriging foar de fûgel. Nei de orkaan David yn 1979 wie de slachting ûnder de populaasje sa grut, dat der noch mar 25 oant 40 fûgels oerbleaun wiene. Sûnt waard de fûgel better beskerme en oant 2017 groeiden de oantallen stadich nei 160 oant 240 folwoeksen fûgels. De orkaan Maria yn dat jier ûntmantele mei wynpûsten oant 300 kilometer yn 'e oere hiele bosken, wêrtroch't de stammen sûnder blêd stean bleaun as wiene se mei in bestridingsmiddel bespuite. It grutste part fan 'e seldsume pappegaai waard by de stoarm útroege en dêrnei wie der hast gjin iten foar de wylde bisten. In oantal fûgels koe opfongen wurde yn it Pappegaaiesintrum yn 'e Botanyske Tún fan 'e haadstêd Roseau.<ref>[https://en.granma.cu/mundo/2017-10-31/a-race-against-time-to-save-dominicas-biodiversity Granma: ''https://en.granma.cu/mundo/2017-10-31/a-race-against-time-to-save-dominicas-biodiversity'', 31 oktober 2017.]</ref> De fûgel libbe nei de orkaan allinnich noch op 'e noardeastlike hellingen fan Morne Diablotin, dêr't 50 oant 60 eksimplaren oerlibben.<ref>[https://www.audubon.org/magazine/natural-wonders-caribbeans-island-dominica Audubon: ''Natural Wonders on the Caribbean’s Island of Dominica'']</ref> Sûnt 2017 wurdt de keizeramazône troch de [[IUCN]] as krityk (CR) op de [[Reade list]] klassifisearre. {{boarnen|boarnefernijing= * Papegaaien en Parkieten, Handboek en naslagwerk deel II, Adri van Kooten, ISBN 978-90-5821-636-6 * [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/imperial-amazon-amazona-imperialis Birdlife, oproppen 26 juny 2025.] * [https://ebird.org/species/imppar1?siteLanguage=nl Ebird, oproppen 26 juny 2025.] * [https://avibase.bsc-eoc.org/species.jsp?avibaseid=B78B2F8372C17D9D Avibase, oproppen 26 juny 2025.] {{reflist}} ---- {{Commonscat|Amazona imperialis|keizeramazône}} }} [[Kategory:Amazônepappegaai]] [[Kategory:Fûgelsoarte]] [[Kategory:Bedrige fûgel]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Dominika]] rvg4o6f4vl1wlopbimzc2vhy960pnon 0 184149 1236002 1198995 2026-07-22T23:51:04Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN-skema 1236002 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte| |Namme = |Ofbyld = [[Ofbyld:Speckled pigeon (Columba guinea guinea) Ethiopia.jpg|250px]] |lûd = |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift = [[do-eftigen]] (''Columbiformes'') |Famylje = [[dofûgels]] of [[dowen]] (''Columbidae'') |Skaai = [[hôfdowen]] (''Columba'') |Wittenskiplike namme = Columba guinea |Beskriuwer, jier= [[Carolus Linnaeus|Linnaeus]], 1758 |IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] |lânkaart= }} De '''krânsdo''' (''Columba guinea'') is in [[fûgel]]soarte yn it skaai [[hôfdowen]] (''Columba'') út de famylje fan 'e [[dowen]] (''Columbidae''). == Skaaimerken == [[OFbyld:Speckledpigeon.JPG|thumb|left|Krânsdo yn Kaapstêd, Súd-Afrika.]] De 32 oant 35 sm lange do weaget tusken 220 en 390 gram. De kop it boarst en de búk binne blaugriis. De do hat in kraach fan readbrune fearkes dy't einigje yn wite puntsjes. De stút is sulvergriis en de mantel en dekfearren fan 'e wjukken binne readbrún oan fiolet. Om't de dekfearren fan 'e wjukken in ljochte, trijehoekige punt ha, liket de do pjukkelich. Om de eagen hat de do in neakene reade ring. De ferskillen tusken mantsjes en wyfke beheine har ta lytse ferskillen. == Fersprieding == De soarte komt yn in grut part fan [[Afrika]] foar en wurdt yn twa ûndersoarten ferdield. * ''Columba guinea guinea'': fan [[Mauritaanje]] oant [[Etioopje]] súdlik nei [[Demokratyske Republyk Kongo|Kongo-Kinsjasa]] en noardelik [[Malawy]]. * ''Columba guinea phaeonota'': fan súdwestlik [[Angoala]] oant [[Simbabwe]] en [[Súd-Afrika]]. It biotoop is tige ferskillend en bestiet út iepen en healiepen gea, lykas [[savanne]]s, mar ek bosk en tunen. Yn [[Etioopje]] is de fûgel machtich yn tal op greide en yn bosk. Yn guon gebieten wit de fûgel ek stêden te kolonisearjen. == Hâlden en dragen == De fûgels wurde allinnich of pearkes en ek yn groepen waarnommen. By genôch iten kinne de oantallen grut wurde. De fûgel is op lân en yn 'e loft linich. It nêst wurdt boud yn borassuspalmbeammen, mar ek yn beamholtes en rotsspjalten of âlde gebouwen en ruïnes. De oan see libjende fûgel bouwe de nêsten yn rotsspjalen of -holtes. In lechsel bestiet út twa aaien, dy't troch it wyfke yn goed twa wiken útbret wurde. Nei likernôch trije wiken ferlitte jonge fûgels it nêst. == Status == De grutte fan 'e populaasje is net bekend. De fûgel is hast oeral yn it ferspriedingsgebiet algemien. Dêrom wurdt de fûgel troch de [[IUCN]] op 'e [[Reade list]] as net bedrige klassifisearre. {{Boarnen|boarnefernijing= * [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/speckled-pigeon-columba-guinea Birdlife] * [https://ebird.org/species/spepig1 Birdlife] * [https://avibase.bsc-eoc.org/species.jsp?avibaseid=A6EA9F02884DCAC3 Avibase] {{reflist}} ---- {{Commonscat|Columba guinea|Krânsdo}} }} {{DEFAULTSORT:Kransdo}} [[Kategory:Fûgelsoarte]] [[Kategory:Hôfdo]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Afrika]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Angoala]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Benyn]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Boerkina Faso]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Botswana]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Boerûndy]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kameroen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Sintraal-Afrikaanske Republyk]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Ivoarkust]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Dzjibûty]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Eritreä]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Etioopje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Gambia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Gana]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Guinee]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Guinee-Bissau]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kenia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Lesoto]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Malawy]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Maly]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Mauretaanje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Namybje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Niger]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Nigearia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Rûanda]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Senegal]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sierra Leöane]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Simbabwe]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Somaalje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Sûdan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sûdan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Swazylân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tanzania]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Togo]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Uganda]] td4ax1x6iuvissljys9w43d2c9s2woy 0 184163 1235889 1199009 2026-07-21T22:41:20Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN-skema 1235889 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte| |Namme = Kameroenpoarperdo |Ofbyld = [[File:Columba_sjostedti_-_avocat_-_640845304.jpeg|250px]] |lûd = |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift = [[do-eftigen]] (''Columbiformes'') |Famylje = [[dofûgels]] of [[dowen]] (''Columbidae'') |Skaai = [[hôfdowen]] (''Columba'') |Wittenskiplike namme = Columba sjostedti |Beskriuwer, jier= [[Anton Reichenow|Reichenow]], 1901 |IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] |lânkaart= }} De '''Kameroenpoarperdo''' (''Columba sjostedti'') is in [[fûgel]] yn it [[Skaai (taksonomy)|skaai]] [[hôfdowen]] (''Columba'') út de [[Famylje (taksonomy)|famylje]] fan [[Dofûgels|dowen]] (''Columbidae''). De wittenskiplike namme ferwiist nei de [[Sweden|Sweedske]] natuerûndersiker Bror Yngve Sjöstedt (1866-1948), dy't tusken 1890 en 1892 ferskillende kearen nei [[Afrika]] wêrûnder [[Kameroen]] reizge en dêr in soad fûgels sammele. == Beskriuwing == De soarte is in grutte, pearsgrize do en hat opfallende wite plakjes op it boarst en de rêch, in blaugrize kop en in read-giele snaffel. Oer de rop is net in soad bekend, mar dy soe bestean út in in grommend lûd, folge troch in rige lange gjalpen. De [[wytnekdo]] (''Columba albinucha'') oerlapet it ferspriedingsgebiet fan 'e Kameroendo, mar dy hat in wyt plak op 'e kop en donkere plakken op in ljochter boarst. == Fersprieding == It grutste diel fan it ferspriedingsgebiet fan 'e fûgel leit yn it westen fan [[Kameroen]] en foar in lytser diel yn it easten fan [[Nigearia]]. De do wurdt as [[Monotypysk takson|monotypysk]] beskôge, itjinge betsjut dat der gjin ûnderferdieling is yn [[ûndersoarte]]n. It leefgebiet bestiet út berchwâlden op in hichte fan 1000 oant likernôch 2500 m. == Status == Nettsjinsteande it beheinde ferspriedingsgebiet en der oannommen wurdt dat de oantallen stadichoan ôfnimme, wurdt de populaasje troch de [[IUCN]] as net bedrige (LC) beöardiele. {{Boarnen|boarnefernijing= * [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/cameroon-olive-pigeon-columba-sjostedti Birdlife] * [https://ebird.org/species/campig1?siteLanguage=nl Ebird] * [https://avibase.bsc-eoc.org/species.jsp?avibaseid=757ABA947054B1E8 Avibase] {{reflist}} ---- {{Commonscat|Columba sjostedti|Kameroenpoarperdo}} }} [[Kategory:Fûgelsoarte]] [[Kategory:Hôfdo]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kameroen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Nigearia]] a3c1d733ixs19g2u2vxxtecsmxz0ber 0 184166 1235978 1199047 2026-07-22T23:18:36Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN-skema 1235978 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte| |Namme = |Ofbyld = [[Ofbyld:Hill Pigeon (Columba rupestris) (33957687328).jpg|250px]] |lûd = |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift = [[do-eftigen]] (''Columbiformes'') |Famylje = [[dofûgels]] of [[dowen]] (''Columbidae'') |Skaai = [[hôfdowen]] (''Columba'') |Wittenskiplike namme = Columba rupestris |Beskriuwer, jier= [[Peter Simon Pallas|Pallas]], 1811 |IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] |lânkaart = }} De '''klippedo''' of '''klipdo''' (''Columba rupestris'') is in [[fûgel]] yn it [[Skaai (taksonomy)|skaai]] [[hôfdowen]] (''Columba'') út de [[Famylje (taksonomy)|famylje]] fan [[Dofûgels|dowen]] (''Columbidae''). == Beskriuwing == [[Ofbyld:Hill Pigeon (Columba rupestris) (51209638478).jpg|thumb|left|Kloft fleanende klippedowen.]] De klippedo is nau besibbe oan 'e [[rotsdo]] (''Columba livia'') en hat der ek in soad fan, mar libbet meast op gruttere hichten. Underskiedend fan 'e rotsdo is de brede wite bân op 'e swarte sturt. Klippedowen ha ek in ljochte rêch, dy't mei de grize mantel en boppedielen kontrastearret en is meast wat ljochter fan kleur as de rotsdo. == Fersprieding == Klippedowen komme yn sintraal en eastlik Aazje foar. Der wurde twa ûndersoarten erkend: * ''Columba rupestris turkestanica'': fan it [[Altaiberchtme]] yn [[Sintraal-Aazje]] oant de westelik en noardelijke [[Himalaya]] en [[Tibet]]. * ''Columba rupestris rupestris'': [[Mongoalje]], súdlik [[Sibearje]] oant [[Koreä]], súdlik [[Sina]] en eastlik Tibet. De fûgels libje yn rûge gebieten op hichtes fan 1500 oant 6100 m, fral fanôf 2000 m en heger. It is benammen in stânfûgel, mar de fûgels dy't op tige hege hichten briede, migrearje winterdeis nei legere gebieten. Se binne it hiele jier troch yn kloften te sjen, faak ek mei rotsdowen. De fûgel is net benaud foar minsken en faak foerazjeare se op kultuergrûn. == Status == De soarte hat in tige grut ferspriedingsgebiet en in grutte populaasje. Oannommen wurdt dat de oantallen ôfnimme troch konkurrinsje mei de rotsdo, mar net sa bot dat de fûgel as bedrige beskôge wurde kin. De [[IUCN]] kategorisearret de klippedo dêrom as net bedrige (LC, 2024) op 'e [[Reade list]]. Der binne gjin rûzings fan 'e wrâldwide populaasje, mar de fûgel soe frij algemien foarkomme. {{Boarnen|boarnefernijing= * [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/hill-pigeon-columba-rupestris Birdlife] * [https://ebird.org/species/hilpig1 Ebird] * [https://avibase.bsc-eoc.org/species.jsp?avibaseid=BF20B94DAF59C36D Avibase] {{reflist}} ---- {{Commonscat|Columba rupestris|Klippedo}} }} [[Kategory:Fûgelsoarte]] [[Kategory:Hôfdo]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Afganistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bûtan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Yndia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kazachstan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kirgyzje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Mongoalje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Nepal]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Noard-Koreä]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Pakistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sibearje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sina]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Koreä]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tadzjikistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Turkmenistan]] og1gixgvm3fpjq0ns48zilxu7wakmfw 0 184671 1236032 1201149 2026-07-23T00:14:19Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN-skema 1236032 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme = Laplânûle |Ofbyld = [[Ofbyld:Great gray owl - 53298156678.jpg|250px]] |lûd = |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift = [[ûle-eftigen]] (''Strigiformes'') |Famylje = [[ûlefûgels]] (''Strigidae'') |Skaai = [[wâldûlen]] (''Strix'') |Wittenskiplike namme= Strix nebulosa |Beskriuwer, jier= [[Johann Reinhold Forster|Forster]], 1772 |IUCN-status = [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] ---- |lânkaart=[[Ofbyld:Bartkauz-Strix nebulosa-World.png|250px]] }} De '''Laplânûle''' (''Strix nebulosa'') is in [[fûgel]]soarte yn it [[Skaai (taksonomy)|skaai]] [[wâldûlen]] (''Strix'') út de [[Famylje (taksonomy)|famylje]] [[ûlefûgels]] (''Strigidae''). It is ien fan 'e grutste ûlen en allinnich de [[oehoe]] en de [[snieûle]] binne grutter. Laplânûlen libje yn it hege noarden. == Skaaimerken == [[Ofbyld:Бородатая неясыть в полете.jpg|thumb|left|Fleanende Laplânûle.]] Laplânûlen wurde 62 oant 70 sm lang en ha in tige lange sturt. De spanwiidte is likernôch 139 sm oant 146 sm. Wyfkes binne grutter en swierder as mantsjes. De fûgel liket foarser as er is mei't er in tichte laach fearren hat, dy't oant de poaten hingje en him goed tsjin de kjeld beskermje. De kleur fan 'e fûgel is meast griis en dêrom wurdt er yn it Ingelsk ek wol grutte grize ûle (''Great Grey Owl'') neamd. Se ha in rûne kop mei tige grutte eachkrânsen. De eagen binne relatyf lyts en giel. Tusken de eagen en de snaffel rinne yn 'e foarm fan in heale moanne wite streken en hy hat in swart burd. == Fersprieding == It ferspriedingsgebiet fan Laplânûlen leit oer in brede gurdle fan [[Skandinaavje]] nei it noarden fan [[Ruslân]] en [[Sibearje]] oant it noarden fan [[Noard-Amearika]]. It habitat fan 'e soarte bestiet út âlde spjirre, dinne- en bjirkebosken mei iepen plakken dêr't er jeije kin. De soarte wurdt yn twa ûndersoarten ferdield: * De nominaatfoarm ''Strix nebulosa nebulosa'' (Forster, 1772) komt yn it noarden fan [[Noard-Amearika]] foar. * De ''Strix nebulosa lapponica'' (Thunberg, 1798) komst yn it noarden fan [[Europa]] en [[Aazje]] foar. == Hâlden en dragen == Laplânûlen jeie oerdeis en nachts. Se sitte op in plak dêr't se de omjouwing oereidzje en stoarte harren fanôf dat plak op 'e proai, somtiden yn in tsjokke laach snie. De fûgels frette lytsere bisten lykas [[wrotmûzen]], [[spitsmûzen]] en somtiden lytse fûgels. Foar it brieden brûke se âlde nêsten fan oare fûgels yn in beam of in holte yn in stobbe. Se ha net sokke grutte territoaria en binne yn 'e regel ek net aggresyf nei oanbuorjende pearkes. == Status == Laplânûlen dogge it goed en harren oantallen nimme ta. Yn 2021 rûsde [[BirdLife International]] it oantal fûgels op 50.000 oant 100.000 folwoeksen fûgels. De fûgel wurdt troch de [[IUCN]] as net bedrige klassifisearre. De moderne bosbou wurket yn it neidiel foar de fûgel om't ek de alde stobben opromme wurde en der gjin âlde nêsten fan rôffûgels beskikber binne, mar as kompinsaasje wurde der op in soad plakken keunstmjittige nêsten boud. Dat makket dat ek jong bosk foar de soarte geskikt is om yn te brieden. {{Boarnen|boarnefernijing= * Uilen van Europa, Mebs en Scherzinger, fyfte printinge, ISBN 978b90 215 6232 2 * [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/great-grey-owl-strix-nebulosa Birdlife] * [https://ebird.org/species/grgowl Ebird] * [https://avibase.bsc-eoc.org/species.jsp?avibaseid=FA36ABE544B38D79 Avibase] * [https://www.avionary.info/explandict/strix-lapponica/ Avionary - Laplânûle yn 60 talen] {{reflist}} ---- {{Commonscat|Strix nebulosa|Laplânûle}} }} {{DEFAULTSORT:Laplanule}} [[Kategory:Fûgelsoarte]] [[Kategory:Wâldûle]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Finlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Feriene Steaten]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Alaska]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Jeropeesk Ruslân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kanada]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kazachstan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Letlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Litouwen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Mongoalje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Noarwegen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Oekraïne]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sibearje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sina]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sweden]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Wyt-Ruslân]] 2foj90wn9l6sg7yxlkmwxydj5aq7rkl 0 185217 1235932 1201794 2026-07-21T23:14:54Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN-skema 1235932 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme = Keningsglânsstaar |Ofbyld = [[Ofbyld:Golden-breasted starling national aviary 2.16.22 DSC 4045.jpg|250px]] |lûd = |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift = [[moskeftigen]] (''Passeriformes'') |Famylje = [[protterfûgels]] (''Sturnidae'') |Skaai = [[glânsstaren]] (''Lamprotornis'') |Wittenskiplike namme= Lamprotornis regius |Beskriuwer, jier= [[Anton Reichenow|Reichenow]], 1879 |IUCN-status = [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] |lânkaart = }} De '''keningsglânsstaar''' of '''keningsglânsprotter''' (''Lamprotornis regius'') is in fûgel yn it [[Skaai (taksonomy)|skaai]] [[glânsstaren]] (''Lamprotornis'') út de [[Famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[protterfûgels]] (''Sturnidae''). Earder waard de keningsglânsstaar yn it skaai ''[[Cosmophsarus]]'' yndield, mar út [[DNA]]-ûndersyk hat bliken dien dat er diel útmakket fan ''Lamprotornis''. == Skaaimerken == De 35 sm lange keningsglânsstaar is boppe glânzgjend blaugrien, it boarst is fiolet en de búk goudgiel. == Fersprieding == De fûgel is in [[stânfûgel]] op savannes en net tichte bosken yn [[Somaalje]], [[Etioopje]], East-[[Kenia]] en Noardeast-[[Tanzania]] foar. De keningsglânsstaar wurdt as [[Monotypysk takson|monotypysk]] beskôge, itjinge sizze wol dat der gjin ûnderferdieling yn [[ûndersoarte]]n is. == Hâlden en dragen == Keningsglânsstaren ite oars as oare glânsstaren hast allinnich ynsekten, dy't er op 'e grûn of fleanend fangt, oanfolle mei slakken, spinnen, kreefteftigen, lytse wringeleazen of hagediskes. Se libje yn lytse groepen fan trije oant tsien fûgels, dy't inoar ek by it bouwen fan it nêst en it fuorjen fan 'e jongen helpe. It nêst wurdt yn beamholtes of âlde spjochtenêsten boud en in lechsel bestiet út trije oant fiif ljocht blaugriene aaien mei readbrune plakjes. == Status == De soarte hat de status net bedrige (LC, 2024) op 'e [[Reade list]] fan 'e [[IUCN]]. Dat betsjut dat de soarte op it stuit gjin grut risiko op útstjerren rint. De populaasje wurdt beskôge as stabyl, en der wurdt gjin grutte of rappe ôfname yn 'e oantallen waarnommen. {{Boarnen|boarnefernijing= * [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/golden-breasted-starling-lamprotornis-regius BirdLife International] * [https://ebird.org/species/gobsta5?siteLanguage=nl Ebird] * [https://avibase.bsc-eoc.org/species.jsp?avibaseid=EE674721A9C663AD Avibase] {{reflist}} ---- {{Commonscat|Lamprotornis regius|Keningsglânsstaar}} }} {{DEFAULTSORT:Keningsglansstaar}} [[Kategory:Fûgelsoarte]] [[Kategory:Glânsstaar]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Etioopje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kenia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Somaalje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tanzania]] eqvw5upoue2ir482bgvnlas4dms3y4l 0 185256 1235731 1213005 2026-07-20T19:13:41Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN-skema 1235731 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme = Yndyske beo |Ofbyld = [[Ofbyld:Hill Myna. Sound of Western Ghats. (24469119137).jpg|250px]] |lûd = [[Ofbyld:Hill mynas calling.ogg|250px]] |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift = [[moskeftigen]] (''Passeriformes'') |Famylje = [[protterfûgels]] (''Sturnidae'') |Skaai = [[beo's]] (''Gracula'') |Wittenskiplike namme= Gracula indica |Beskriuwer, jier= [[Georges Cuvier|Cuvier]], 1829 |IUCN-status = [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] |lânkaart = }} De '''Yndyske beo''' (''Gracula indica'') is in [[sjongfûgel]] yn it [[Skaai (taksonomy)|skaai]] [[beo's]] út de [[Famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[protterfûgels]] (''Sturnidae''). De fûgel waard earder as in [[ûndersoarte]] fan 'e [[grutte beo]] (''Gracula religiosa'') behannele en guon dogge dat noch. == Skaaimerken == [[Ofbyld:Southern Hill Myna 23.jpg|thumb|left|Op it ôfbyld is goed te sjen dat de giele lellen net op inoar oanslute en de lellen yn 'e nekke in u-foarm ha.]] De Yndyske beo is in grutte, 23 oant 25 sm swarte protter mei giele fearreleaze lellen op 'e kop en in wyt plak op 'e wjuk. De soarte liket in soad op 'e grutte beo (''Gracula religiosa'') en wurdt ek faak as ûndersoarte dêrfan behannele, mar hy is lytser en oars as by de grutte beo slút de lel ûnder it each net oan op de lellen yn 'e nekke, dy't yn in u-foarm nei boppe rinne. Op [[Sry Lanka]] dielt er syn ferspriedingsgebiet mei de [[Srylankaanske beo]], mar dy lêste is wat lytser, hat in steviger snaffel, is griis oan 'e basis fan 'e snaffel, hat allinnich in keal stik hûd yn 'e nekke en faak in wyt each. == Fersprieding == De fûgel komt foar yn it súdwesten fan [[Yndia]] ([[Westlike Ghats]]) en it suden fan Sry Lanka. It natuerlike biotoop bestiet út tropysk en subtropysk bosk oant in hichte fan 2.220 m. == Status == De soarte hat in grut ferspriedingsgebiet, mar oannommen wurdt dat de oantallen ôfnimme, lykwols net sa slim dat de fûgel as bedrige beskôge wurde kin. De fûgel ferneart in beskate mjitte fan habitatdegradaasje. Alhoewol't de fûgel yntinsyf bejage wurdt foar de fûgelhannels, is it de minst populêre soarte fan it skaai en liket er de grutste eksessen fan 'e hannel te ûntrinnen. De Ynternasjonale Uny ta Behâld fan 'e Natuer ([[IUCN]]) kategorisearret de fûgel as net bedrige (LC, 2024). {{Boarnen|boarnefernijing= * [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/southern-hill-myna-gracula-indica BirdLife International] * [https://ebird.org/species/sohmyn1 Ebird] * [https://avibase.bsc-eoc.org/species.jsp?avibaseid=1A713EA2719859F4 Avibase] {{reflist}} ---- {{Commonscat|Gracula indica|Yndyske beo}} }} {{DEFAULTSORT:Indiske beo}} [[Kategory:Beo]] [[Kategory:Fûgelsoarte]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Yndia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sry Lanka]] d7cam0f7wj5n45ioxijsnsr06lubbsj 0 185272 1235778 1216047 2026-07-20T19:38:51Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN-skema 1235778 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme = Javaanske eksterprotter |Ofbyld = [[Ofbyld:Javan Pied Myna (Gracupica jalla) on feeder, Gembira Loka Zoo, Yogyakarta, 2015-03-15.jpg|250px]] |lûd = |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift = [[moskeftigen]] (''Passeriformes'') |Famylje = [[protterfûgels]] (''Sturnidae'') |Skaai = [[eksterprotters]] (''Gracupica'') |Wittenskiplike namme= Gracupica jalla |Beskriuwer, jier= [[Thomas Horsfield|Horsfield]], 1821 |IUCN-status = [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-CR.png|250px]] |lânkaart = }} De '''Javaanske eksterprotter''' (''Gracupica jalla'') is in [[sjongfûgel]] yn it [[Skaai (taksonomy)|skaai]] [[eksterprotters]] (''Gracupica'') út de [[Famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[protterfûgels]] (''Sturnidae''). == Skaaimerken == De Javaanske ekstersprotter wurdt trochstrings 22 sm lang en hat in soad fan 'e [[Yndiaaske eksterprotter]]. It fearrekleed is ôfwikseljend swart en wyt en om it each hat er in readoranje fearreleas plak. == Taksonomy == De Javaanske eksterprotter waard koartlyn noch as [[ûndersoarte]] fan 'e Yndiaaske ekstersprotter (''Gracupica contra'') beskôge. Doe't út ûndersyk bliken die dat de Yndiaaske ekstersprotter feitlik út trije ferskillende soarten bestie, wie ien dêrfan, de Javaanske eksterprotter, al yn it wyld útstoarn. == Fersprieding == Eartiids kaam de soarte yn it suden fan [[Sumatra]], op hiel [[Java]] en op [[Baly]] foar. Net lang ferlyn wie de fûgel noch ien fan 'e meast algemiene fûgels fan it iepen lânskip. Ek wist de fûgel him oant yn 'e jierren 1990 goed oan 'e feroaringen fan it lânskip oan te passen. Ek yn 'e stêden hiene grutte groepen Javaanske eksterprotters harren sliepplak. == Status == De Javaanske eksterprotter is yn in tige koart skoft folslein út it wyld ferdwûn. Om't de soarte earder ta de ''Gracupica contra'' mei in folle grutter ferspriedingsgebiet rekkene waard, wie wie der foar syn delgong mar in bytsje omtinken. Yn 'e lette jierren 1990 soarge de ynlânske fûgelhannel foar it ynstoarten fan 'e wylde populaasjes. De massale fangst soarge der foar dat de soarte yn in pear jier tiid seldsum waard, wylst de fûgel op itselde stuit oeral op Java en Baly yn hûnderttûzenen kouwen te finen wie. In twadde driuwende faktor liket it swiere gebrûk fan pestisiden west te hawwen, de fûgel socht syn iten faak yn agrarysk lânskip en dat wurdt troch ûndersyk ek ûnderskreaun. Alhoewol't de fûgel al tige seldsum wie, waard de beskerming fan 'e soarte yn 2018 ûnder druk fan hannelers yn Yndoneezje foar in lyts skoft weromdraaid en dat hat de fûgel ek net holpen. Oannommen wurdt dat de wylde populaasjes op Sumatra al earne tusken 1990 en 2000 útstoaren. Yn 2010 wie it grutte ferspriedingsgebiet fan 'e soarte op Java werombrocht ta in lyts gebiet om Jogjakarta hinne en bestie der noch in lytse populaasje op Baly, mooglik ôfkomstich fan ûntsnappingen. Nei alle gedachten is de soarte hjoed-de-dei yn it wyld útstoarn en oars binne der nog mar in hiel pear wylde, ûntsnapte fûgels oer. Sûnt 2022 is der in fokprogramma gestart bij Cikananga Wildlife Center (CCBC) mei as doel de genetyske diversiteit te behâlden en de fûgel ta te riedem op in mooglike weryntroduksje. {{Boarnen|boarnefernijing= * [https://datazone.birdlife.org/search?search=Gracupica%20jalla BirdLife International] * [https://ebird.org/species/aspsta3?siteLanguage=nl Ebird] * [https://avibase.bsc-eoc.org/species.jsp?avibaseid=6BF56F5FBF75E182 Avibase] {{reflist}} ---- {{Commonscat|Gracupica jalla|Javaanske eksterprotter}} }} {{DEFAULTSORT:Javaanske eksterprotter}} [[Kategory:Fûgelsoarte]] [[Kategory:Eksterprotter]] [[Kategory:Bedrige fûgel]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Yndoneezje]] j6qudjc00qt1ltrs9yhm4fsfsidiyfq 0 185279 1235726 1202025 2026-07-20T19:11:08Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN-skema 1235726 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme = Yndiaaske eksterprotter |Ofbyld = [[Ofbyld:Asian pied starlings (Gracupica contra).jpg|250px]] |lûd = [[Ofbyld:Gracupica contra - Pied Myna XC129320.ogg|250px]] |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift = [[moskeftigen]] (''Passeriformes'') |Famylje = [[protterfûgels]] (''Sturnidae'') |Skaai = [[eksterprotters]] (''Gracupica'') |Wittenskiplike namme= Gracupica contra |Beskriuwer, jier= [[Carl Linnaeus|Linnaeus]], 1758 |IUCN-status = [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] |lânkaart = }} De '''Yndiaaske eksterprotter''' (''Gracupica contra'') is in [[sjongfûgel]] yn it [[Skaai (taksonomy)|skaai]] [[eksterprotters]] (''Gracupica'') út de [[Famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[protterfûgels]] (''Sturnidae''). == Skaaimerken == [[Ofbyld:Asian-Pied Starling.jpg|thumb|left|Fûgel yn 'e flecht.]] De protter hat in opfallende swart en wite tekening en in gielige snaffel mei in readeftige basis. Om it each hat de fûgel sit readeftige fearreleaze hûd. De boppedielen, de kiel en it boarst binne swart, wylst de wangen, de dekfearren fan 'e wjukken en stút wyt binne. De skaaien binne fierder allyk yn it fearrekleed. Jonge fûgels ha ynstee fan it swart donkerbrún. De ûndersoarten ferskillen in bytsje yn it fearrekleed, de hoemannichte streken op 'e fearren en it formaat. Der binne [[Leusisme|leusistyske]] fûgels fan 'e soarte waarnommen. == Fersprieding == De soarte wurdt meast op leechlân oantroffen, mar ek yn hegere gebieten oant likernôch 700 m boppe seenivo. Se wurde fral oantroffen yn gebieten mei tagong ta iepen wetter. It belangrykste ferspriedingsgebiet yn [[Yndia]] leit fan 'e [[Ganges]]flakten oant 'e [[Krishna (rivier)|Krishna-rivier]]. De fûgel wreidet syn ferspriedingsgebiet út en hat yntusken it easten fan [[Pakistan]], [[Rajkot (distrikt)|Rajkot]] en [[Bombay]] kolonisearre. Mooglik is dat mei feroarsake troch de hannel yn kouwefûgels en ûntsnappingen. De westlike fersprieding yn Yndia, benammen yn dielen fan [[Rajastan]], wurdt mei feroarsake troch feroaringen yn 'e yrrigaasje en lânbou. De soarte libbet hjoed-de-dei ek yn 'e [[Feriene Arabyske Emiraten]].<ref>[https://www.thainationalparks.com/species/pied-myna?utm_source=chatgpt.com Thai National Parks, oproppen 15 augustus 2025.]</ref> Der wurde twa ûndersoarten erkend: [[Ofbyld:Asian Pied Starling I IMG 5520.jpg|thumb|left|Fûgel yn Yndia.]] * ''Gracupica contra contra'' – komt foar yn it easten fan Pakistan, it noarden en sintraal Yndia, Súd-[[Nepal]] en [[Bangladesj]]. * ''Gracupica contra superciliaris'' – komt foar yn [[Manipur]] (Noardeast-Yndia), it noarden, sintraal en súdeastlik [[Birma]] en Súdwest-[[Sina]]. It leefgebiet bestiet út gebieten mei hjir en dêr beammen mei wetter yn 'e omkriten en ek faak by minsklike delsettings. De soarte wurdt ek faak sjoen by wettersuveringsynstallaasjes of it stoart. == Hâlden en dragen == Se wurde meast yn lytse troepen foerazjearend op 'e grûn oantroffen, mar ek yn beammen of op gebouwen. Ek binne se faak by fee te sjen. Op it fjild of yn greide en oar iepen terrein sykje se nei sied, fruit, ynsekten, wjirms en wringeleazen. Se ha grutte sjongkeunsten en jonge fûgels yn finzenskip kinne oare fûgels ymmitearje. [[Ofbyld:Asian Pied Starling (Sturnus contra) at nest on Jarul (Lagerstroemia speciosa) in Kolkata I IMG 8745.jpg|thumb|260px|Fûgel by it nêst.]] Yn Yndia leit de briedtiid fan maart oant septimber. Mei it begjin fan it brieden wurde de kloften lytser en foarmje de fûgels pearkes. It nêst bestiet út in soad strie yn 'e foarm fan in koepel yn in grutte beam mei de yngong oan 'e sydkant, faak yn 'e buert fan minsken. Faak briede mear pearkes by inoar. In lechsel besstiet út likernôch fjouwer oant seis glânzgjende blauwe aaikes. De aaien kommen nei 14 oant 15 dagen út. Beide âlders fuorje de jonge fûgels oant se útfleanen. Der kin mear as ienris yn it seizoen bret wurde. == Status == Oannommen wurdt dat de soarte yn oantal tanimt troch de útwreiding fan 'e lânbou. De [[IUCN]] klassifisearret de fûgel dêrfandinne as net bedrige (LC, 2022) op 'e [[Reade list]]. == Oars == It fermogen fan 'e prottersoarte om minsken nei te praten makket de fûgel populêr as kouwefûgel. De Sema Nagas, in folk dat libbet tusken Assam en Birma, wegerje de fûgels te iten om't hja leauwe dat de fûgel in [[reynkarnaasje]] fan 'e mins is. Yn it algemien wurdt de fûgel ek wurdearre om't se in soad ynsekten ite. {{Boarnen|boarnefernijing= * Sjoch foar boarnen en/of referinsjes op [:en:Indian pied myna] * [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/indian-pied-starling-gracupica-contra BirdLife International] * [https://ebird.org/species/aspsta2?siteLanguage=nl Ebird] * [https://avibase.bsc-eoc.org/species.jsp?avibaseid=4913F8380FC4DE2C Avibase] {{reflist}} ---- {{Commonscat|Gracupica contra|Yndiaaske ekstersprotter}} }} {{DEFAULTSORT:Indiaaske ekstersprotter}} [[Kategory:Fûgelsoarte]] [[Kategory:Eksterprotter]] [[Kategory:Bedrige fûgel]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kambodja]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Laos]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Maleizje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sina]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tailân]] [[Kategory:Eksoat yn Singapoer]] [[Kategory:Eksoat yn de Feriene Arabyske Emiraten]] 01u33t5614ynt3elqhe1u1gbu2al65i 0 186039 1235983 1204653 2026-07-22T23:32:32Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN-skema 1235983 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme = |Ofbyld = |lûd = |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift = [[moskeftigen]] (''Passeriformes'') |Famylje = [[weverfûgels]] (''Ploceidae'') |Skaai = '''koartsturtwevers''' (''Brachycope'')<br><small>[[Anton Reichenow|Reichenow]], 1900</small> |Wittenskiplike namme= Brachycope anomala |Beskriuwer, jier= [[Anton Reichenow|Reichenow]], 1887 |IUCN-status = [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] |lânkaart = }} De '''koartsturtwever''' (''Brachycope anomala'') is in [[sjongfûgel]] út de [[Famylje (taksonomy)|famylje]] [[weverfûgels]] (''Ploceidae''). De koartsturtwever is de iennige soarte yn it [[Skaai (taksonomy)|skaai]] ''Brachycope'' en wurdt behannele as [[Monotypysk takson|monotypysk]], itjinge betsjut dat er net ferdield is yn [[ûndersoarte]]n. == Skaaimerken == Koartsturtwevers binne lytse, finkeftige weverfûgeltsjes mei in hiele koarte, stompe sturt. In briedend mantsje hat in gieleftige krún en boarst en in swart masker. It net briedende mantsje, it wyfke en de jongen binne doffer en ha swarteftige streken op 'e boppedielen. == Fersprieding == It fûgeltsje komt lokaal algemien foar op iepen plakken oan 'e iggen fan grutte rivieren yn it beboske Kongobekken. Se binne te finen yn pearkes en lytse groepen. Net briedende fûgels kinne maklik betize wurde mei oare ûnopfallende fûgeltsjes, mar de tige koarte sturt is unyk. == Fersprieding == De fûgel komt foar yn [[Kameroen]], [[Kongo-Kinsjasa]] en [[Kongo-Brazzaville]] oan 'e rivier de [[Kongo (rivier)|Kongo]] en yn it suden fan 'e [[Sintraal-Afrikaanske Republyk]] oan 'e rivier de [[Ubangi]]. == Status == De [[IUCN]] klassifisearret de soarte as net bedrige (''Least Concern'', 2018) op 'e [[Reade list]]. {{Boarnen|boarnefernijing= * [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/bob-tailed-weaver-brachycope-anomala BirdLife, oproppen 10 septimber 2025.] * [https://ebird.org/species/botwea1, Ebird, oproppen 10 septimber 2025.] * [https://avibase.bsc-eoc.org/species.jsp?avibaseid=D76AC221F53047CD Avibase, oproppen 10 septimber 2025.] {{reflist}} }} [[Kategory:Koartsturtwever]] [[Kategory:Fûgelsoarte]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kameroen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kongo (Demokratyske Republyk)]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kongo (Republyk)]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Sintraal-Afrikaanske Republyk]] 75mtj79xx0gu09py4u9kd82x2tnpheo 0 186242 1235704 1235695 2026-07-20T14:48:11Z Drewes 2754 Frysker 1235704 wikitext text/x-wiki {{Ynfoboks ynternasjonale fuotbalkompetysje | namme = FIFA wrâldkampioenskip fuotbal 2026<br />2026 FIFA World Cup | gastlân = {{USAf}}<br>{{CANf}}<br>{{MEXf}} | kampioen = {{ESPf}} | ôfbylding = 2026 FIFA World Cup emblem (with wordmark).svg | ôfbyldingsbreedte = | ôfbyldingstekst = | iepeningswedstryd = [[11 juny]] [[2026]] | finale = [[19 july]] [[2026]] | tiims = 48 | stadions = 16 | foarige = [[Wrâldkampioenskip fuotbal 2022|2022]] | folgjende = [[Wrâldkampioenskip fuotbal 2030|2030]] | wedstriden = 103 | doelpunten = 267<br> <small>(2,59 de wedstriid)</small> | besikers = 6.730.303<br> <small>(65.343 de wedstriid)</small> | topskoarder(s) = {{Flagge FR}} [[Kylian Mbappé]]<br><small>(10 doelpunten)</small> | beste spiler = {{Flagge ES}} [[Rodrigo Hernández]] | beste doelman = {{Flagge ES}} [[Unai Simón]] }} It '''[[Wrâldkampioenskip fuotbal]] 2026''' wie de 23e edysje fan 'e FIFA Wrâldbeker, organisearre troch [[FIFA]], en waard spile yn 'e Feriene Steaten, Kanada en Meksiko. It toernoai hie plak yn 11 stêden yn 'e Feriene Steaten, twa yn Kanada, en trije yn Meksiko. It waard spile fan 11 juny oant 19 july. 48 teams diene meidwaan. De gaststêd waard keazen op 13 juny 2018 yn Moskou, Ruslân, en fersloech Marokko yn 'e bod om de FIFA Wrâldbeker 2026 te organisearjen. <ref>[https://www.bbc.com/sport/football/44464913 World Cup 2026: Canada, US & Mexico joint bid wins right to host tournament]</ref> <ref>[https://www.espn.co.uk/football/story/_/id/37518625/us-mexico-canada-officially-launch-bid-co-host-2026-world-cup U.S., Mexico and Canada officially launch bid to co-host 2026 World Cup]</ref> It kampioenskip waard wûn troch Spanje dat foar de twadde kear yn de skiednis wrâldkampioen waard. ==Kontroverzen== In reisferbod út [[2025]] en de útwreiding dêrfan yn desimber behindere gewoane boargers fan [[Haïty]], [[Iran]], [[Ivoarkust]] en [[Senegal]] om in fisum te krijen foar it bywenjen fan wedstriden, hoewol't spilers, teamleden en harren direkte famyljeleden dêrfan útsûndere wiene. Ek krigen tal lannen te meitsjen mei strange kontroles by oankomst wylst oare lannen in waarm wolkom krigen. De Somalyske skiedsrjochter Omar Abdulkadir Artan waard yn juny 2026 de tagong ta de Feriene Steaten wegere, nettsjinsteande dat er in jildich fisum hie, en de FIFA skraste him fan de list. De Amerikaanske fuotballer [[Folarin Balogun]] krige yn de earste knock-out ronde in reade kaart en dêrmei automatysk foarearst op non-aktyf set wêze, mar nei in telefoantsje fan [[Donald Trump]] oan FIFA foarsitter [[Gianni Infantino]], mocht er dochs spylje yn it dêrop folgjende achtstefinale-duel tsjin [[Belgje]]. {{clear}} == Stadions == ===Kanada=== {{Posysjekaart+ |Kanada |float=right |width=425 |caption=Lokaasjes WK stadions|places= {{Posysjekaart~ |Kanada |lat=49.276389 |lon=-123.111944 |label=BC Place|position=top}} {{Posysjekaart~ |Kanada |lat=43.632778 |lon=-79.418611 |label=BMO|position=top}} }} {| class="wikitable" style="font-size:90%;" ! Lokaasje ! Stadion ! width=100| ! Kapasiteit |- | [[Vancouver]]<br>([[Britsk-Kolumbia]]) | [[BC Place Stadium]] | [[Ofbyld:BCplace stadium.jpg|100px]] |54.500 |- | [[Toronto]]<br>([[Ontario]]) | [[BMO Field]] | [[Ofbyld:Bmo Field 2016 East Stand.jpg|100px]] |30.000 |} {{clear}} ===Feriene Steaten=== {{Posysjekaart+ |Feriene Steaten |float=right |width=425 |caption=Lokaasjes WK stadions|places= {{Posysjekaart~ |Feriene Steaten |lat=40.813528 |lon=-74.074361 |label=MetLife|position=right}} {{Posysjekaart~ |Feriene Steaten |lat=33.953 |lon=-118.339 |label=SoFi|position=left}} {{Posysjekaart~ |Feriene Steaten |lat=32.747778 |lon=-97.092778 |label=AT&T|position=bottom}} {{Posysjekaart~ |Feriene Steaten |lat=39.048889 |lon=-94.483889 |label=Arrowhead|position=top}} {{Posysjekaart~ |Feriene Steaten |lat=29.684722 |lon=-95.410833 |label=NRG|position=bottom}} {{Posysjekaart~ |Feriene Steaten |lat=37.403 |lon=-121.97 |label=Levi's|position=top}} {{Posysjekaart~ |Feriene Steaten |lat=47.616667 |lon=-122.316667|label=Lumen|position=left}} {{Posysjekaart~ |Feriene Steaten |lat=33.755556 |lon=-84.4|label=Mercedes|position=right}} {{Posysjekaart~ |Feriene Steaten |lat=42.090833 |lon=-71.264444|label=Gilette|position=right}} {{Posysjekaart~ |Feriene Steaten |lat=25.957919 |lon=-80.238842|label=Hard Rock|position=left}} {{Posysjekaart~ |Feriene Steaten |lat=39.900833 |lon=-75.1675|label=Lincoln|position=left}} }} {| class="wikitable" style="font-size:90%;" ! Lokaasje ! Stadion ! width=100| ! Kapasiteit |- | [[East Rutherford (Nij-Jersey)|East Rutherford]]<br>([[Nij-Jersey]]) | [[MetLife Stadium]] | [[Ofbyld:New Meadowlands Stadium Mezz Corner.jpg|100px]] |82.500 |- | [[Inglewood (Kalifornje)|Inglewood]]<br>([[Kalifornje]]) | [[SoFi Stadium]] | [[Ofbyld:SoFi Stadium 2021.jpg|100px]] |70.240 |- | [[Arlington (Teksas)|Arlington]]<br>([[Teksas]]) | [[AT&T Stadium]] | [[Ofbyld:Cowboys stadium.JPG|100px]] |80.000 |- | [[Kansas City (Missoery)|Kansas City]]<br>([[Missoery]]) | [[Arrowhead Stadium]] | [[Ofbyld:Arrowhead Stadium 2010.JPG|100px]] |76.416 |- | [[Houston]]<br>([[Teksas]]) | [[NRG Stadium]] | [[Ofbyld:Reliantstadium.jpg|100px]] |72.220 |- | [[Santa Clara (Kalifornje)|Santa Clara]]<br>([[Kalifornje]]) | [[Levi's Stadium]] | [[Ofbyld:Levi's Stadium in February 2016 prior to Super Bowl 50 (24398261729).jpg|100px]] |68.500 |- | [[Seattle]]<br>([[Washington (steat)|Washington]]) | [[Lumen Field]] | [[Ofbyld:QwestFieldPano.jpg|100px]] |69.000 |- | [[Atlanta]]<br>([[Georgia]]) | [[Mercedes-Benz Stadium]] | [[Ofbyld:Mercedes Benz Stadium time lapse capture 2017-08-13.jpg|100px]] |71.000 |- | [[Foxborough]]<br>([[Massachusetts]]) | [[Gillette Stadium]] | [[Ofbyld:Gillette Stadium (Top View).jpg|100px]] |65.878 |- | [[Miami]]<br>([[Floarida]]) | [[Hard Rock Stadium]] | [[Ofbyld:Dolphinstadiumint.JPG|100px]] |64.767 |- | [[Philadelphia]]<br>([[Pennsylvania]]) | [[Lincoln Financial Field]] | [[Ofbyld:Philly (45).JPG|100px]] |69.796 |} ===Meksiko=== {{Posysjekaart+ |Meksiko |float=right |width=425 |caption=Lokaasjes WK stadions|places= {{Posysjekaart~ |Meksiko |lat=19.302778 |lon=-99.150556 |label=Azteca|position=top}} {{Posysjekaart~ |Meksiko |lat=20.681667 |lon=-103.462778 |label=Akron|position=top}} {{Posysjekaart~ |Meksiko |lat=25.669167 |lon=-100.244444 |label=BBVA|position=bottom}} }} {| class="wikitable" style="font-size:90%;" ! Lokaasje ! Stadion ! width=100| ! Kapasiteit |- | [[Meksiko-Stêd]] | [[Estadio Azteca]] | [[Ofbyld:Azteca entrance.jpg|100px]] | 87.523 |- | [[Zapopan]]<br>([[Jalisco]]) | [[Estadio Akron]] | [[Ofbyld:Estadio Omnilife Chivas.jpg|100px]] | 49.850 |- | [[Guadalupe (Nuevo León)|Guadalupe ]]<br>([[Nuevo León]]) | [[Estadio BBVA]] | [[Ofbyld:Estadio BBVA Bancomer (1).jpg|100px]] | 53.500 |} == Groepen == ''De teams mei tsjokke letters giene fierder nei de knock-outfaze fan 'e lêste 32.'' {{Kolommen4 |Kolom1= ; Groep A * '''{{MEXf}}''' * '''{{RSAf}}''' * {{KORf}} * {{CZEf}} ; Groep B * '''{{CANf}}''' * {{BIHf}} * {{QATf}} * '''{{SUIf}}''' ; Groep C * '''{{BRAf}}''' * '''{{MARf}}''' * {{HAIf}} * {{SCOf}} |Kolom2= ; Groep D * '''{{USAf}}''' * '''{{PARf}}''' * '''{{AUSf}}''' * {{TURf}} ; Groep E * '''{{GERf}}''' * [[Ofbyld:Flag of Curaçao.svg|border|20px|flagge fan Kurasau]] [[Kurasau]] * '''{{CIVf}}''' * '''{{ECUf}}''' ; Groep F * '''{{NEDf}}''' * '''{{JPNf}}''' * '''{{SWEf}}''' * {{TUNf}} |Kolom3= ; Groep G * '''{{BELf}}''' * '''{{EGYf}}''' * {{IRIf}} * {{NZLf}} ; Groep H * '''{{ESPf}}''' * '''{{CPVf}}''' * {{URUf}} * {{KSAf}} ; Groep I * '''{{FRAf}}''' * '''{{SENf}}''' * {{IRQf}} * '''{{NORf}}''' |Kolom4= ; Groep J * '''{{ARGf}}''' * '''{{ALGf}}''' * '''{{AUTf}}''' * {{JORf}} ; Groep K * '''{{PORf}}''' * '''{{CODf}}''' * {{UZBf}} * '''{{COLf}}''' ; Groep L * '''{{ENGf}}''' * '''{{CROf}}''' * '''{{GHAf}}''' * {{PANf}} }} == Groepsfaze == === Groep A === {| class = "wikitable" !width="100" align="center"| Stêd !width="50" align="center"| Datum !width="175" align="center"| Team !width="175" align="center"| Team !width="50" align="center"| Utslach |- | <small>''[[Meksiko-Stêd]]''</small> | <small>''11 juny''</small> |bgcolor="ccccff"| '''{{MEXf}}''' | {{RSAf}} | '''2 - 0''' |- | <small>''[[Zapopan]]''</small> | <small>''11 juny''</small> |bgcolor="ccccff"| '''{{KORf}}''' | {{CZEf}} | '''2 - 1''' |- | <small>''[[Atlanta]]''</small> | <small>''18 juny''</small> | {{CZEf}} | {{RSAf}} | '''1 - 1 ''' |- | <small>''[[Zapopan]]''</small> | <small>''18 juny''</small> |bgcolor="ccccff"| '''{{MEXf}}''' | {{KORf}} | '''1 - 0 ''' |- | <small>''[[Meksiko-Stêd]]''</small> | <small>''24 juny''</small> | {{CZEf}} |bgcolor="ccccff"| '''{{MEXf}}''' | '''0 - 3''' |- | <small>''[[Guadalupe (Nuevo León)|Guadalupe ]]''</small> | <small>''24 juny''</small> |bgcolor="ccccff"| '''{{RSAf}}''' | {{KORf}} | '''1 - 0''' |} === Groep B === {| class = "wikitable" !width="100" align="center"| Stêd !width="50" align="center"| Datum !width="175" align="center"| Team !width="175" align="center"| Team !width="50" align="center"| Utslach |- | <small>''[[Toronto]]''</small> | <small>''12 juny''</small> | {{CANf}} | {{BIHf}} | '''1 - 1''' |- | <small>''[[Santa Clara (Kalifornje)|Santa Clara]]''</small> | <small>''12 juny''</small> | {{QATf}} | {{SUIf}} | '''1 - 1''' |- | <small>''[[Inglewood (Kalifornje)|Inglewood]]''</small> | <small>''18 juny''</small> |bgcolor="ccccff"| '''{{SUIf}}''' | {{BIHf}} | '''4 - 1 ''' |- | <small>''[[Vancouver]]''</small> | <small>''18 juny''</small> |bgcolor="ccccff"| '''{{CANf}}''' | {{QATf}} | ''' 6 - 0 ''' |- | <small>''[[Vancouver]]''</small> | <small>''24 juny''</small> |bgcolor="ccccff"| {{SUIf}} | {{CANf}} | '''2 - 1''' |- | <small>''[[Seattle]]''</small> | <small>''24 juny''</small> |bgcolor="ccccff"| {{BIHf}} | {{QATf}} | '''3 - 1''' |} === Groep C === {| class = "wikitable" !width="100" align="center"| Stêd !width="50" align="center"| Datum !width="175" align="center"| Team !width="175" align="center"| Team !width="50" align="center"| Utslach |- | <small>''[[East Rutherford (Nij-Jersey)|East Rutherford]]''</small> | <small>''13 juny''</small> | {{BRAf}} | {{MARf}} | '''1 - 1''' |- | <small>''[[Foxborough]]''</small> | <small>''13 juny''</small> | {{HAIf}} |bgcolor="ccccff"| '''{{SCOf}}''' | '''0 - 1''' |- | <small>''[[Foxborough]]''</small> | <small>''19 juny''</small> | {{SCOf}} |bgcolor="ccccff"| '''{{MARf}}''' | '''0 - 1''' |- | <small>''[[Philadelphia]]''</small> | <small>''19 juny''</small> |bgcolor="ccccff"| '''{{BRAf}}''' | {{HAIf}} | '''3 - 0''' |- | <small>''[[Miami]]''</small> | <small>''24 juny''</small> | {{SCOf}} |bgcolor="ccccff"| '''{{BRAf}}''' | '''0 - 3''' |- | <small>''[[Atlanta]]''</small> | <small>''24 juny''</small> |bgcolor="ccccff"| '''{{MARf}}''' | {{HAIf}} | '''4 - 2''' |} === Groep D === {| class = "wikitable" !width="100" align="center"| Stêd !width="50" align="center"| Datum !width="175" align="center"| Team !width="175" align="center"| Team !width="50" align="center"| Utslach |- | <small>''[[Inglewood (Kalifornje)|Inglewood]]''</small> | <small>''12 juny''</small> |bgcolor="ccccff"| '''{{USAf}}''' | {{PARf}} | '''4 - 1''' |- | <small>''[[Vancouver]]''</small> | <small>''12 juny''</small> |bgcolor="ccccff"| '''{{AUSf}}''' | {{TURf}} | '''2 - 0''' |- | <small>''[[Seattle]]''</small> | <small>''19 juny''</small> |bgcolor="ccccff"| '''{{USAf}}''' | {{AUSf}} | '''2 - 0''' |- | <small>''[[Santa Clara (Kalifornje)|Santa Clara]]''</small> | <small>''19 juny''</small> | {{TURf}} |bgcolor="ccccff"| '''{{PARf}}''' | '''0 - 1''' |- | <small>''[[Inglewood (Kalifornje)|Inglewood]]''</small> | <small>''25 juny''</small> |bgcolor="ccccff"| {{TURf}} | {{USAf}} | '''3 - 2''' |- | <small>''[[Santa Clara (Kalifornje)|Santa Clara]]''</small> | <small>''25 juny''</small> | {{PARf}} | {{AUSf}} | '''0 - 0''' |} === Groep E === {| class = "wikitable" !width="100" align="center"| Stêd !width="50" align="center"| Datum !width="175" align="center"| Team !width="175" align="center"| Team !width="50" align="center"| Utslach |- |<small>''[[Houston]]''</small> |<small>''14 juny''</small> |bgcolor="ccccff"| '''{{GERf}}''' | [[Ofbyld:Flag of Curaçao.svg|border|20px|flagge fan Kurasau]] [[Kurasau]] | '''7 - 1''' |- |<small>''[[Philadelphia]]''</small> |<small>''14 juny''</small> |bgcolor="ccccff"| '''{{CIVf}}''' | {{ECUf}} | '''1 - 0''' |- |<small>''[[Toronto]]''</small> |<small>''20 juny''</small> |bgcolor="ccccff"| '''{{GERf}}''' | {{CIVf}} | '''2 - 1''' |- |<small>''[[Kansas City (Missoery)|Kansas City]]''</small> | <small>''20 juny''</small> | {{ECUf}} | [[Ofbyld:Flag of Curaçao.svg|border|20px|flagge fan Kurasau]] [[Kurasau]] | '''0 - 0''' |- |<small>''[[Philadelphia]]''</small> | <small>''25 juny''</small> | [[Ofbyld:Flag of Curaçao.svg|border|20px|flagge fan Kurasau]] [[Kurasau]] |bgcolor="ccccff"| '''{{CIVf}}''' | '''0 - 2''' |- |<small>''[[East Rutherford (Nij-Jersey)|East Rutherford]]''</small> | <small>''25 juny''</small> |bgcolor="ccccff"| '''{{ECUf}}''' | {{GERf}} | '''2 - 1''' |} === Groep F === {| class = "wikitable" !width="100" align="center"| Stêd !width="50" align="center"| Datum !width="175" align="center"| Team !width="175" align="center"| Team !width="50" align="center"| Utslach |- |<small>''[[Arlington (Teksas)|Arlington]]''</small> |<small>''14 juny''</small> | {{NEDf}} | {{JPNf}} | '''2 - 2''' |- |<small>''[[Guadalupe (Nuevo León)|Guadalupe]]''</small> |<small>''14 juny''</small> |bgcolor="ccccff"| '''{{SWEf}}''' | {{TUNf}} | '''5 - 1''' |- |<small>''[[Houston]]''</small> |<small>''20 juny''</small> |bgcolor="ccccff"| '''{{NEDf}}''' | {{SWEf}} | '''5 - 1''' |- |<small>''[[Guadalupe (Nuevo León)|Guadalupe]]''</small> |<small>''20 juny''</small> | {{TUNf}} |bgcolor="ccccff"| '''{{JPNf}}''' | '''0 - 4''' |- |<small>''[[Arlington (Teksas)|Arlington]]''</small> |<small>''25 juny''</small> |{{JPNf}} |{{SWEf}} | '''1 - 1''' |- |<small>''[[Kansas City (Missoery)|Kansas City]]''</small> |<small>''25 juny''</small> | {{TUNf}} |bgcolor="ccccff"| '''{{NEDf}}''' | '''1 - 3''' |} === Groep G === {| class = "wikitable" !width="100" align="center"| Stêd !width="50" align="center"| Datum !width="175" align="center"| Team !width="175" align="center"| Team !width="50" align="center"| Utslach |- |<small>''[[Seattle]]''</small> |<small>''15 juny''</small> | {{BELf}} | {{EGYf}} | '''1 - 1''' |- | <small>''[[Inglewood (Kalifornje)|Inglewood]]''</small> |<small>''15 juny''</small> | {{IRIf}} | {{NZLf}} | '''2 - 2''' |- | <small>''[[Inglewood (Kalifornje)|Inglewood]]''</small> |<small>''21 juny''</small> | {{BELf}} | {{IRIf}} | '''0 - 0''' |- | <small>''[[Vancouver]]''</small> | <small>''21 juny''</small> | {{NZLf}} |bgcolor="ccccff"| '''{{EGYf}}''' | '''1 - 3''' |- | <small>''[[Seattle]]''</small> | <small>''26 juny''</small> | {{EGYf}} | {{IRIf}} | '''1 - 1''' |- | <small>''[[Vancouver]]''</small> | <small>''26 juny''</small> | {{NZLf}} |bgcolor="ccccff"| '''{{BELf}}''' | '''1 - 5''' |} === Groep H === {| class = "wikitable" !width="100" align="center"| Stêd !width="50" align="center"| Datum !width="175" align="center"| Team !width="175" align="center"| Team !width="50" align="center"| Utslach |- | <small>''[[Atlanta]]''</small> | <small>''15 juny''</small> | {{ESPf}} | {{CPVf}} | '''0 - 0''' |- | <small>''[[Miami]]''</small> | <small>''15 juny''</small> | {{KSAf}} | {{URUf}} | '''1 - 1''' |- | <small>''[[Atlanta]]''</small> | <small>''21 juny''</small> |bgcolor="ccccff"| '''{{ESPf}}''' | {{KSAf}} | '''4 - 0''' |- | <small>''[[Miami]]''</small> | <small>''21 juny''</small> | {{URUf}} | {{CPVf}} |'''2 - 2''' |- | <small>''[[Houston]]''</small> | <small>''26 juny''</small> | {{CPVf}} | {{KSAf}} |'''0 - 0''' |- | <small>''[[Zapopan]]''</small> | <small>''26 juny''</small> | {{URUf}} |bgcolor="ccccff"| {{ESPf}} |'''0 - 1''' |} === Groep I === {| class = "wikitable" !width="100" align="center"| Stêd !width="50" align="center"| Datum !width="175" align="center"| Team !width="175" align="center"| Team !width="50" align="center"| Utslach |- | <small>''[[East Rutherford (Nij-Jersey)|East Rutherford]]''</small> | <small>''16 juny''</small> |bgcolor="ccccff"| '''{{FRAf}}''' | {{SENf}} |'''4 - 1''' |- | <small>''[[Foxborough]]''</small> | <small>''16 juny''</small> | {{IRQf}} |bgcolor="ccccff"| '''{{NORf}}''' |'''1 - 4''' |- | <small>''[[Philadelphia]]''</small> | <small>''22 juny''</small> |bgcolor="ccccff"| '''{{FRAf}}''' | {{IRQf}} | '''3 - 0''' |- | <small>''[[East Rutherford (Nij-Jersey)|East Rutherford]]''</small> | <small>''22 juny''</small> |bgcolor="ccccff"| '''{{NORf}}''' | {{SENf}} | '''3 - 2''' |- | <small>''[[Foxborough]]''</small> | <small>''26 juny''</small> | {{NORf}} |bgcolor="ccccff"| {{FRAf}} | '''1 - 4''' |- | <small>''[[Toronto]]''</small> | <small>''26 juny''</small> |bgcolor="ccccff"| {{SENf}} | {{IRQf}} | '''5 - 0''' |} === Groep J === {| class = "wikitable" !width="100" align="center"| Stêd !width="50" align="center"| Datum !width="175" align="center"| Team !width="175" align="center"| Team !width="50" align="center"| Utslach |- |<small>''[[Kansas City (Missoery)|Kansas City]]''</small> | <small>''16 juny''</small> |bgcolor="ccccff"| '''{{ARGf}}''' | {{ALGf}} |'''3 - 0''' |- | <small>''[[Santa Clara (Kalifornje)|Santa Clara]]''</small> | <small>''16 juny''</small> |bgcolor="ccccff"| '''{{AUTf}}''' | {{JORf}} |'''3 - 1''' |- |<small>''[[Arlington (Teksas)|Arlington]]''</small> | <small>''22 juny''</small> |bgcolor="ccccff"| '''{{ARGf}}''' | {{AUTf}} |'''2 - 0''' |- | <small>''[[Santa Clara (Kalifornje)|Santa Clara]]''</small> | <small>''22 juny''</small> | {{JORf}} |bgcolor="ccccff"| '''{{ALGf}}''' |'''1 - 2''' |- | <small>''[[Kansas City (Missoery)|Kansas City]]''</small> | <small>''27 juny''</small> | {{ALGf}} | {{AUTf}} |'''0 - 0''' |- | <small>''[[Arlington (Teksas)|Arlington]]''</small> | <small>''27 juny''</small> | {{JORf}} |bgcolor="ccccff"| '''{{ARGf}}''' |'''1 - 3''' |} === Groep K === {| class = "wikitable" !width="100" align="center"| Stêd !width="50" align="center"| Datum !width="175" align="center"| Team !width="175" align="center"| Team !width="50" align="center"| Utslach |- | <small>''[[Houston]]''</small> | <small>''17 juny''</small> | {{PORf}} | {{CODf}} |'''1 - 1''' |- | <small>''[[Meksiko-Stêd]]''</small> | <small>''17 juny''</small> | {{UZBf}} |bgcolor="ccccff"| '''{{COLf}}''' |'''1 - 3''' |- | <small>''[[Houston]]''</small> | <small>''23 juny''</small> |bgcolor="ccccff"| '''{{PORf}}''' | {{UZBf}} | '''5 - 0''' |- | <small>''[[Zapopan]]<small>'' | <small>''23 juny''</small> |bgcolor="ccccff"| '''{{COLf}}''' | {{CODf}} | '''1 - 0''' |- | <small>''[[Miami]]<small>'' | <small>''27 juny''</small> | {{COLf}} | {{PORf}} | '''0 - 0''' |- | <small>''[[Atlanta]]<small>'' | <small>''27 juny''</small> |bgcolor="ccccff"| {{CODf}} | {{UZBf}} | '''3 - 1''' |} === Groep L === {| class = "wikitable" !width="100" align="center"| Stêd !width="50" align="center"| Datum !width="175" align="center"| Team !width="175" align="center"| Team !width="50" align="center"| Utslach |- | <small>''[[Arlington (Teksas)|Arlington]]''</small> | <small>''17 juny''</small> |bgcolor="ccccff"| '''{{ENGf}}''' | {{CROf}} | '''4 - 2''' |- | <small>''[[Toronto]]''</small> | <small>''17 juny''</small> |bgcolor="ccccff"| '''{{GHAf}}''' | {{PANf}} | '''1 - 0 ''' |- | <small>''[[Foxborough]]''</small> | <small>''23 juny''</small> | {{ENGf}} | {{GHAf}} | '''0 - 0''' |- | <small>''[[Toronto]]''</small> | <small>''23 juny''</small> | {{PANf}} |bgcolor="ccccff"| '''{{CROf}}''' | '''0 - 1''' |- | <small>''[[East Rutherford (Nij-Jersey)|East Rutherford]]''</small> | <small>''27 juny''</small> | {{PANf}} |bgcolor="ccccff"| '''{{ENGf}}''' | '''0 - 2''' |- | <small>''[[Philadelpia]]''</small> | <small>''27 juny''</small> |bgcolor="ccccff"| '''{{CROf}}''' | {{GHAf}} | '''2 - 1''' |} === Klassearring nûmers trije=== {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- !width=150|Team !width=20|Wed !width=20|W !width=20|G !width=20|V !width=20|Foar !width=20|Tsjin !width=20|DoelS !width=20|Pnt. |- bgcolor="#ccffcc" |align="left"| {{CODf}} || 3 || 1 || 1 || 1 || 4 || 3 || +1 || '''4''' |- bgcolor="#ccffcc" |align="left"| {{SWEf}} || 3 || 1 || 1 || 1 || 7 || 7 || 0 || '''4''' |- bgcolor="#ccffcc" |align="left"| {{GHAf}} || 3 || 1 || 1 || 1 || 2 || 2 || 0 || '''4''' |- bgcolor="#ccffcc" |align="left"| {{ECUf}} || 3 || 1 || 1 || 1 || 2 || 2 || 0 || '''4''' |- bgcolor="#ccffcc" |align="left"| {{CIVf}} || 3 || 1 || 1 || 1 || 5 || 6 || −1 || '''4''' |- bgcolor="#ccffcc" |align="left"| {{ALGf}} || 3 || 1 || 1 || 1 || 5 || 7 || −2 || '''4''' |- bgcolor="#ccffcc" |align="left"| {{PARf}} || 3 || 1 || 1 || 1 || 2 || 4 || −2 || '''4''' |- bgcolor="#ccffcc" |align="left"| {{SENf}} || 3 || 1 || 0 || 2 || 8 || 6 || +2 || '''3''' |- |align="left"| {{IRIf}} || 3 || 0 || 3 || 0 || 3 || 3 || 0 || '''3''' |- |align="left"| {{KORf}} || 3 || 1 || 0 || 2 || 2 || 3 || −1 || '''3''' |- |align="left"| {{SCOf}} || 3 || 1 || 0 || 2 || 1 || 4 || −3 || '''3''' |- |align="left"| {{URUf}} || 3 || 0 || 2 || 1 || 3 || 4 || −1 || '''2''' |} == Knock-outfase == <small>''* tusken heakjes de útslach nei strafskoppen''</small> {{Wedstrydskema lêste 32 mei 3 | RD1 = Lêste 32 | RD2 = Achtste finales | RD3 = Kwartfinales | RD4 = Heale finales | RD5 = Finale | RD6 = Tredde plak | RD1-team01 = {{GERf}} | RD1-score01= 1 (3) | RD1-team02 = '''{{PARf}}''' | RD1-score02= 1 '''(4)''' | RD1-team03 = '''{{FRAf}}''' | RD1-score03= '''3''' | RD1-team04 = {{SWEf}} | RD1-score04= 0 | RD1-team05 = {{RSAf}} | RD1-score05= 0 | RD1-team06 = '''{{CANf}}''' | RD1-score06= '''1''' | RD1-team07 = {{NEDf}} | RD1-score07= 1 (2) | RD1-team08 = '''{{MARf}}''' | RD1-score08= 1 '''(3)''' | RD1-team09 = '''{{PORf}}''' | RD1-score09= '''2''' | RD1-team10 = {{CROf}} | RD1-score10= 1 | RD1-team11 = '''{{ESPf}}''' | RD1-score11= '''3''' | RD1-team12 = {{AUTf}} | RD1-score12= 0 | RD1-team13 = '''{{USAf}}''' | RD1-score13= '''2''' | RD1-team14 = {{BIHf}} | RD1-score14= 0 | RD1-team15 = '''{{BELf}}''' | RD1-score15= '''3''' | RD1-team16 = {{SENf}} | RD1-score16= 2 | RD1-team17 = '''{{BRAf}}''' | RD1-score17= '''2''' | RD1-team18 = {{JPNf}} | RD1-score18= 1 | RD1-team19 = {{CIVf}} | RD1-score19= 1 | RD1-team20 = '''{{NORf}}''' | RD1-score20= '''2''' | RD1-team21 = '''{{MEXf}}''' | RD1-score21= '''2''' | RD1-team22 = {{ECUf}} | RD1-score22= 0 | RD1-team23 = '''{{ENGf}}''' | RD1-score23= '''2''' | RD1-team24 = {{CODf}} | RD1-score24= 1 | RD1-team25 = '''{{ARGf}}''' | RD1-score25= 3 | RD1-team26 = {{CPVf}} | RD1-score26= 2 | RD1-team27 = {{AUSf}} | RD1-score27= 1 (2) | RD1-team28 = '''{{EGYf}}''' | RD1-score28= 1 '''(4)''' | RD1-team29 = '''{{SUIf}}''' | RD1-score29= '''2''' | RD1-team30 = {{ALGf}} | RD1-score30= 0 | RD1-team31 = '''{{COLf}}''' | RD1-score31= '''1''' | RD1-team32 = {{GHAf}} | RD1-score32= 0 <!-- Achtste finales --> | RD2-team01 = {{PARf}} | RD2-score01= 0 | RD2-team02 = '''{{FRAf}}''' | RD2-score02= '''1''' | RD2-team03 = {{CANf}} | RD2-score03= 0 | RD2-team04 = '''{{MARf}}''' | RD2-score04= '''3''' | RD2-team05 = {{PORf}} | RD2-score05= 0 | RD2-team06 = '''{{ESPf}}''' | RD2-score06= '''1''' | RD2-team07 = {{USAf}} | RD2-score07= 1 | RD2-team08 = '''{{BELf}}''' | RD2-score08= '''4''' | RD2-team09 = {{BRAf}} | RD2-score09= 1 | RD2-team10 = '''{{NORf}}''' | RD2-score10= '''2''' | RD2-team11 = {{MEXf}} | RD2-score11= 2 | RD2-team12 = '''{{ENGf}}''' | RD2-score12= '''3''' | RD2-team13 = '''{{ARGf}}''' | RD2-score13= '''3''' | RD2-team14 = {{EGYf}} | RD2-score14= 2 | RD2-team15 = '''{{SUIf}}''' | RD2-score15= 0 '''(4)''' | RD2-team16 = {{COLf}} | RD2-score16= 0 (3) <!-- kwartfinales --> | RD3-team01 = '''{{FRAf}}''' | RD3-score01= '''2''' | RD3-team02 = {{MARf}} | RD3-score02= 0 | RD3-team03 = '''{{ESPf}}''' | RD3-score03= '''2''' | RD3-team04 = {{BELf}} | RD3-score04= 1 | RD3-team05 = {{NORf}} | RD3-score05= 1 | RD3-team06 = '''{{ENGf}}''' | RD3-score06= '''2''' | RD3-team07 = '''{{ARGf}}''' | RD3-score07= '''3''' | RD3-team08 = {{SUIf}} | RD3-score08= 1 <!-- Heale finales --> | RD4-team01 = {{FRAf}} | RD4-score01= 0 | RD4-team02 = '''{{ESPf}}''' | RD4-score02= '''2''' | RD4-team03 = {{ENGf}} | RD4-score03= 1 | RD4-team04 = '''{{ARGf}}''' | RD4-score04= '''2''' <!-- Finale --> | RD5-team01 = '''{{ESPf}}''' | RD5-score01= '''1''' | RD5-team02 = {{ARGf}} | RD5-score02= 0 <!-- Tredde plak --> | RD6-team01 = {{FRAf}} | RD6-score01 = 4 | RD6-team02 = '''{{ENGf}}''' | RD6-score02 = '''6''' }} == Keppeling om utens == * [http://fifa.com/worldcup/index.html Offisjele webside fan de FIFA] {{boarnen|boarnefernijing= {{reflist}} {{Commonscat|FIFA World Cup 2026}} }} {{Navigaasje Wrâldkampioenskip fuotbal}} [[Kategory:Wrâldkampioenskip fuotbal|2026]] [[Kategory:Barren yn 2026]] rx3zsz4ejsdlmdm9guhch09ua4nbkqs 0 186285 1235754 1205583 2026-07-20T19:23:35Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN-skema 1235754 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme = Inkagaai |Ofbyld = [[Ofbyld:Inca Jay - Querrequerre (Cyanocorax yncas) (9140440574).jpg|250px]] |lûd = [[Ofbyld:Cyanocorax yncas - Inca Jay XC242472.mp3|250px]] |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift = [[moskeftigen]] (''Passeriformes'') |Famylje = [[kriefûgels]] (''Corvidae'') |Skaai = [[maskerkraaien]] (''Cyanocorax'') |Wittenskiplike namme= Cyanocorax yncas |Beskriuwer, jier= [[Pieter Boddaert (biolooch)|Boddaert]], 1783 |IUCN-status = [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] ---- |lânkaart = [[Ofbyld:Cyanocorax yncas map 2.svg|250px]] }} De '''Inkagaai''' (''Cyanocorax yncas'') is in [[fûgel]]soarte yn it [[Skaai (taksonomy)|skaai]] [[maskergaaien]] (''Cyanocorax'') út de [[Famylje (taksonomy)|famylje]] [[kriefûgels]] (''Corvidae''). == Taksonomy == Guon ornitologen behannelje de mear noardlik foarkommende [[griene gaai]] en de Inkakrie as [[Konspesifyk|konspesifike]] soarten mei de ''C. yncas luxuosus'' as de griene gaai en ''C. yncas yncas'' as de Inkagaai. In [[Mitogondriaal DNA|mitochondriale DNA]]-stúdzje út 2010 konkludearre dat der genetyske ferskillen wiene, dy't de teory stipet dat se aparte soarten foarmje, alhoewol't oanjûn waard dat fierder ûndersyk nedich wie om de konklúzjes te befêstigjen. == Skaaimerken == [[Ofbyld:Inca jay (Cyanocorax yncas yncas) head San Isidro.jpg|thumb|left|Kop Inkagaai nominaatfoarm (Ekwador).]] De fûgel wurdt 29,5 oant 30,5 lang en hat wyt op 'e krún en djipblauwe fearren op 'e foarholle en is blau nei de nekke ta. De wangen binne swart mei djipblau en de iris is heldergiel. De fûgel hat in swarte slabbe mei in fierder heldergiele ûnderkant. De boppedielen binne grien. == Fersprieding == It ferspriedingsgebiet fan ' e soarte leit yn it suden fan yn 'e [[Andes]] fan [[Kolombia]] en [[Fenezuëla]] troch [[Ekwador]], [[Perû]] en [[Bolivia]]. Der wurde fiif [[ûndersoarte]]n erkend mei de folgjende fersprieding: * ''Cyanocorax yncas galeatus'' (Ridgway, 1900) – Komt foar yn westlik Kolombia. Te ferlikenjen mei ''C. y. yncas'', mar hat in gruttere túf. * ''Cyanocorax yncas cyanodorsalis'' (Dubois, 1874) – Eastlik fan 'e Andes yn Kolombia en Noardwest-Fenezuëla. Lytser as ''C. y. geleatus'', mar mei in donkerblauwe túf, wite streek op 'e foarholle, blauwe kroan en nekke, donkergriene rêch en donkerder poaten. * ''Cyanocorax yncas guatimalensis'' (Bonaparte, 1850) – Wurdt yn bercheftige regio's oantroffen fan noardlik Fenezuëla. Te ferlikenjen mei ''C. y. cyandorsalis'', mar mei in koartere túf, oer it generaal minder blau en in smellere wite streek op 'e foarholle. Brúnige poaten en irissen. * ''Cyanocorax yncas yncas'' (Boddaert, 1783) – Wurdt sjoen yn súdwestlik Kolumbia oant eastlik Ekwador en Perû oant sintraal Bolivia. * ''Cyanocorax yncas longirostris'' (Carriker, 1933) – Komt foar yn 'e Marañon-delling yn noardlik Perû. Te ferlikenjen mei C. y. yncas mar grutter. == Hâlden en dragen == Inkagaaien bouwe meastentiids in nêst yn in beam of yn stikelbosk. It wyfke leit trije oant fiif aaien. Allinnich it wyfke briedt, mar beide âlden soargje foar de jongen. It iten bestiet út [[lidpoatigen]], [[wringeleazen]], sied en fruchten. {{Boarnen|boarnefernijing= * [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/green-jay-cyanocorax-yncas BirdLife, oproppen 21 septimber 2025.] * [https://ebird.org/species/grnjay/L1925997 Ebird, oproppen 21 septimber 2025.] * [https://avibase.bsc-eoc.org/species.jsp?avibaseid=84548B616C8E787E Avibase, oproppen 21 septimber 2025.] {{reflist}} ---- {{Commonscat|Cyanocorax morio|brune gaai}} }} {{DEFAULTSORT:Inkagaai}} [[Kategory:Maskergaai]] [[Kategory:Fûgelsoarte]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bolivia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Ekwador]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Fenezuëla]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kolombia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Perû]] 3q0xll8n9jtpp4khubn7bqdj3zjht1h 0 186341 1236015 1205706 2026-07-23T00:04:15Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN-skema 1236015 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme = kroltúfgaai |Ofbyld = [[Ofbyld:Cyanocorax cristatellus -Piraju, Sao Paulo, Brazil-8 (cropped).jpg|250px]] |lûd = |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift = [[moskeftigen]] (''Passeriformes'') |Famylje = [[kriefûgels]] (''Corvidae'') |Skaai = [[maskergaaien]] (''Cyanocorax'') |Wittenskiplike namme= Cyanocorax cristatellus |Beskriuwer, jier= [[Coenraad Jacob Temminck|Temminck]], 1823 |IUCN-status = [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] ---- |lânkaart = [[Ofbyld:Cyanocorax cristatellus distribution map.png|250px]] }} De '''kroltúfgaai''' of '''kroltoefgaai''' (''Cyanocorax cristatellus'') is in [[fûgel]]soarte yn it [[Skaai (taksonomy)|skaai]] [[maskergaaien]] (''Cyanocorax'') út de [[Famylje (taksonomy)|famylje]] [[kriefûgels]] (''Corvidae''). De fûgel wurdt [[Monotypysk takson|monotypysk]] behannele, itjinge betsjut dat er net yn [[ûndersoarte]]n ferdield is. == Beskriuwing == [[Ofbyld:Gralha-do-Campo.jpg|thumb|left|Kroltúfgaai.]] De kroltúfgaai is in grutte gaai mei in opfallende túf op 'e kop, dy't nei efter bûget. De fûgel is swart op 'e kiel, it boarst en de rêch, blau op 'e wjukken en it binnenste diel fan 'e sturt, wylst it bûtenste diel wyt is. == Fersprieding == De soarte libbet fan Sintraal-[[Brazylje]] oant eastlik [[Bolivia]] en eastlik [[Paraguay]]. Kroltúfgaaien wurde yn savannes, op plantaazjes, healiepen gebieten en somtiden tunen waarnommen, dêr't er meastentiids yn lytse, lawaaierige groepen sjoen wurdt. == Status == Der is gjin rûzing fan 'e grutte populaasje, mar de soarte soe algemien foarkomme en de populaasje is stabyl. Op 'e [[Reade list]] fan 'e [[IUCN|Ynternasjonale Uny foar it Behâld fan 'e Natuer]] wurdt de fûgel as 'net bedrige' (''Least Concern'', 2024) klassifisearre. {{Boarnen|boarnefernijing= * [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/curl-crested-jay-cyanocorax-cristatellus BirdLife, oproppen 23 septimber 2025.] * [https://ebird.org/species/cucjay1 Ebird, oproppen 23 septimber 2025.] * [https://avibase.bsc-eoc.org/species.jsp?lang=EN&avibaseid=85FA78931B89C915 Avibase, oproppen 23 septimber 2025.] {{reflist}} ---- {{Commonscat|Cyanocorax cristatellus|kroltúfgaai}} }} {{DEFAULTSORT:kroltufgaai}} [[Kategory:Maskergaai]] [[Kategory:Fûgelsoarte]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bolivia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Brazylje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Paraguay]] hsx2ex8qopq43hiehes8kaajf9ltyod 0 186379 1235713 1205763 2026-07-20T18:50:27Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN-status 1235713 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme = Ibearyske blauwe ekster |Ofbyld = [[Ofbyld:Pêga-azul, Charneco-ibérico, Azure-winged Magpie (52668727097).jpg|250px]] |lûd = [[Ofbyld:Cyanopica cooki - Iberian Magpie XC432213.mp3|250px]] |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift = [[moskeftigen]] (''Passeriformes'') |Famylje = [[kriefûgels]] (''Corvidae'') |Skaai = [[blauwe eksters]] (''Cyanopica'') |Wittenskiplike namme= Cyanopica cooki |Beskriuwer, jier= [[Charles Lucien Bonaparte|Bonaparte]], 1850 |IUCN-status = [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] |lânkaart = }} De '''blauwe ekster''' (''Cyanopica cooki''; synonym: ''Cyanopica cyanus'') is in sjongfûgel út de [[Famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[kriefûgels]] (''Corvidae''). De fûgel waard yn 1850 troch de [[Frankryk|Frânske]] fûgeltsjeman [[Charles Lucien Bonaparte]] beskreaun en ferneamd nei de [[Ingelân|Ingelske]] skriuwer en natuerûndersiker [[Samuel Edward Cook]]. Earder waard de Ibearyske blauwe ekster as in [[ûndersoarte]] fan 'e [[Aziatyske blauwe ekster]] (''C. cyanus'') beskôge. De soarte is [[Monotypysk takson|monotypysk]]: der wurde gjin [[ûndersoarte]]n erkend. == Taksonomy == Oant yn 'e 21e iuw waard de fûgel mei de Aziatyske blauwe ekster as ien soarte beskôge. Guon tochten sels dat de fûgel yn 'e 16e iuw of 17e iuw fanút [[Aazje]] ynfierd waard yn [[Europa]], mar [[Ornitolooch|ornitologen]] ha dêr nea oan wollen. Hjoed-de-dei is de Ibearyske blauwe ekster in aparte soarte. == Skaaimerken == [[Ofbyld:Pêga-azul, Iberian Azure-winged Magpie (49929556171).jpg|thumb|left|Fûgel yn Portegal.]] Blauwe eksters wurde 34 oant 36 sm lang en binne 65 oant 76 gram swier. De fûgel hat in glânzgjende swarte boppekant fan 'e kop en in wite kiel. De ûnderkant en de rêch binne griisbrún fan kleur mei azuerblauwe wjukken en sturt. Wat oansjen en hâlden en dragen oanbelanget liket de soarte op 'e gewoane ekster dy't lykwols grutter is (40 oant 51 sm lang). De Ibearyske blauwe ekster is ek lytser as de Aziatyske blauwe ekster, dy't 36 oant 38 sm lang is en tusken 76 en 118 gram weaget. Fierder hat de Ibearyske blauwe ekster in koartere snaffel, ûntbrekke op de sturt de witte stippen, is it blau op 'e wjukken en sturt helderder. Tusken mantsjes en wyfkes binne gjin ferskillen. == Fersprieding == De soarte is [[Endemisme|endemysk]] op it [[Ibearysk skiereilân]] ([[Spanje]] en [[Portegal]]). De [[habitat]] is leechlân oant maksimaal 700 m boppe de seespegel. De fûgel hat in foarkar foar stienikebosk mei nullebeammen en oliifhôven mei in ûndergroei fan gers. Plantaazjes fan eucalyptusbeammen, dy't yn Spanje en Portegal ynfierd binne, wurde fakentiden brûkt as mienskiplik sliepplak. == Hâlden en dragen == De fûgels wurde faak yn famyljes waarnommen of groepen fan maksimaal 70 fûgels. De grutste groepen binne nei it briedseizoen en winterdeis te sjen. It iten bestiet út ikels, sied en nuten mei wringeleazen, fruit en beien of ôfeart fan minsken yn parken of stêden. De soarte boud it nêst yn losse, iepen koloanjes mei ien nêst yn elke beam. In lechsel bestiet út likernôch 6 aaien. == Status == De soarte hat in grut ferspriedingsgebiet op it Ibearysk skiereilân en dêrfandinne is de kâns op útstjerren lyts. De grutte fan 'e populaasjr wurdt op 260.000 oant 460.000 pearkes rûsd en oannommen wurdt dat de populaasje groeit. Dêrfandinne stiet de fûgel as net bedrige (''Least Concern'', ) op 'e [[Reade list]] fan [[IUCN]]. {{Boarnen|boarnefernijing= * [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/iberian-azure-winged-magpie-cyanopica-cooki BirdLife, oproppen 24 septimber 2025.] * [https://ebird.org/species/azwmag3 Ebird, oproppen 24 septimber 2025.] * [https://avibase.bsc-eoc.org/species.jsp?avibaseid=D30A8AE1FDA18C0A Avibase, oproppen 24 septimber 2025.] {{reflist}} ---- {{Commonscat|Cyanopica cooki|Ibearyske blauwe ekster}} }} [[Kategory:Blauwe ekster]] [[Kategory:Fûgelsoarte]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Portegal]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Spanje]] 907ldiuw078z7jzymfsau2axhyu5owf 0 186451 1236027 1206016 2026-07-23T00:12:11Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN-skema 1236027 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte| |Namme = |Ofbyld = [[Ofbyld:Uropelia campestris - Long-tailed Ground Dove; Corumbá, Mato Grosso do Sul, Brazil.jpg|250px]] |lûd = |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift = [[do-eftigen]] (''Columbiformes'') |Famylje = [[dofûgels]] of [[dowen]] (''Columbidae'') |Skaai = '''langsturtgrûndowen''' (''Uropelia'')<br><small>[[Charles Lucien Bonaparte|Bonaparte]], 1855</small> |Wittenskiplike namme = Uropelia campestris |Beskriuwer, jier= [[Johann Baptist von Spix|Spix]], 1825 |IUCN-status= [[Ofbyld:Fl mammals lc.svg]] [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] ---- |lânkaart = [[Ofbyld:Uropelia campestris map.svg|250px]] }} De '''langsturtgrûndo''' (''Uropelia campestris'') is in [[fûgel]]soarte út de [[Famylje (taksonomy)|famylje]] [[dofûgels]] (''Columbidae''). It is de iennige soarte yn it [[Monotypysk (takson)|monotypyske]] [[Skaai (taksonomy)|skaai]] ''Uropelia''. == Skaaimerken == De langsturtgrûndo is in tige lytse do fan likernôch 16 sm mei in lange sturt. De boppekant is brúnich, de ûnderkant is wytich. Op 'e wjukken hat de do swarte plaken en in pear plakjes dy't by goed ljocht irisearjend pears binne. Fierder hat de do in giele eachring en giele poatsjes. Yn 'e flecht hat de sturt in V-foarm mei swarte kanten en wite punten. == Fersprieding == De fûgel komt foar yn West-Sintraal [[Brazylje]] (Mato Grosso) en it buorlân [[Bolivia]]. De fûgel is net ferdield yn [[ûndersoarte]]n (earder wiene dat twa). Langsturtdowen wurde waarnommen op greidlân, mar ek wol op op savannes en oan boskrânen. Hy siket foaral sied en lytse plantendielen op 'e grûn, lykas oare grûnbefinnende dowen. == Status == De soarte hat in grut ferspriedingsgebiet en de populaasje wurdt as stabyl beskôge. De [[IUCN|Ynternasjonale Uny foar it Behâld fan 'e Natuer]] klassifisearret de soarte as net bedrige (Least Concern, 2024) op 'e [[Reade list]]. {{Boarnen|boarnefernijing= * [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/long-tailed-ground-dove-uropelia-campestris BirdLife] * [https://ebird.org/species/ltgdov1 Ebird] * [https://avibase.bsc-eoc.org/species.jsp?avibaseid=B83876CC7DD097E3 Avibase] {{reflist}} ---- {{Commonscat|Uropelia campestris|Langsturtgrûndo}} }} {{DEFAULTSORT:Langsturtgrundo}} [[Kategory:Langsturtgrûndo]] [[Kategory:Fûgelsoarte]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bolivia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Brazylje]] rutm2e9h719bjkz7ekprym6z5meo6g8 1236028 1236027 2026-07-23T00:12:21Z Ieneach fan 'e Esk 13292 1236028 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte| |Namme = |Ofbyld = [[Ofbyld:Uropelia campestris - Long-tailed Ground Dove; Corumbá, Mato Grosso do Sul, Brazil.jpg|250px]] |lûd = |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift = [[do-eftigen]] (''Columbiformes'') |Famylje = [[dofûgels]] of [[dowen]] (''Columbidae'') |Skaai = '''langsturtgrûndowen''' (''Uropelia'')<br><small>[[Charles Lucien Bonaparte|Bonaparte]], 1855</small> |Wittenskiplike namme = Uropelia campestris |Beskriuwer, jier= [[Johann Baptist von Spix|Spix]], 1825 |IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] ---- |lânkaart = [[Ofbyld:Uropelia campestris map.svg|250px]] }} De '''langsturtgrûndo''' (''Uropelia campestris'') is in [[fûgel]]soarte út de [[Famylje (taksonomy)|famylje]] [[dofûgels]] (''Columbidae''). It is de iennige soarte yn it [[Monotypysk (takson)|monotypyske]] [[Skaai (taksonomy)|skaai]] ''Uropelia''. == Skaaimerken == De langsturtgrûndo is in tige lytse do fan likernôch 16 sm mei in lange sturt. De boppekant is brúnich, de ûnderkant is wytich. Op 'e wjukken hat de do swarte plaken en in pear plakjes dy't by goed ljocht irisearjend pears binne. Fierder hat de do in giele eachring en giele poatsjes. Yn 'e flecht hat de sturt in V-foarm mei swarte kanten en wite punten. == Fersprieding == De fûgel komt foar yn West-Sintraal [[Brazylje]] (Mato Grosso) en it buorlân [[Bolivia]]. De fûgel is net ferdield yn [[ûndersoarte]]n (earder wiene dat twa). Langsturtdowen wurde waarnommen op greidlân, mar ek wol op op savannes en oan boskrânen. Hy siket foaral sied en lytse plantendielen op 'e grûn, lykas oare grûnbefinnende dowen. == Status == De soarte hat in grut ferspriedingsgebiet en de populaasje wurdt as stabyl beskôge. De [[IUCN|Ynternasjonale Uny foar it Behâld fan 'e Natuer]] klassifisearret de soarte as net bedrige (Least Concern, 2024) op 'e [[Reade list]]. {{Boarnen|boarnefernijing= * [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/long-tailed-ground-dove-uropelia-campestris BirdLife] * [https://ebird.org/species/ltgdov1 Ebird] * [https://avibase.bsc-eoc.org/species.jsp?avibaseid=B83876CC7DD097E3 Avibase] {{reflist}} ---- {{Commonscat|Uropelia campestris|Langsturtgrûndo}} }} {{DEFAULTSORT:Langsturtgrundo}} [[Kategory:Langsturtgrûndo]] [[Kategory:Fûgelsoarte]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bolivia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Brazylje]] henwvlk9az2nwf3r6joqj8gv0oymhxo 0 186481 1235819 1206070 2026-07-21T03:04:14Z CommonsDelinker 353 "MoCap.gif" is op Commons fuorthelle [[c:User:Krd|Krd]] om't: No license since 3 July 2026. 1235819 wikitext text/x-wiki '''Motion capture''' ([[útspr.]]: [ˈmoʊʃən ˈkæpʧəɹ], likernôch: "<u>moo</u>-sjun <u>kep</u>-tjur"; [[Ingelsk]] foar, letterlik oerset, "bewegingsfangst" of, frijer oerset, "bewegingsopnamen"), soms [[ôfkoarte]] ta '''mo-cap''' of '''mocap''', is it [[opnamen (film)|opnimmen]] fan 'e [[beweging]]s fan [[minske]]n, [[bisten]] of [[foarwerp]]en, wêrby't gebrûk makke wurde fan beskate [[techniken]]. Motion capture wurdt brûkt foar [[militêr]]e doelen en ferskate foarmen fan [[fermaak]], yn 'e [[sport]]wrâld, foar [[genêskunde|medyske]] tapassings en foar de ûntwikkeling fan bgl. [[robot]]s. By it meitsjen fan [[film]]s en [[fideospultsje]]s ferwiist dizze term nei it opnimmen fan 'e aksjes fan [[minsklik]]e [[akteur]]s mei as doel dy ynformaasje te brûken om modellen fan [[digitaal personaazje|digitale personaazjes]] te [[animaasjefilm|animearjen]] yn [[2D]] of [[3D]]. As sokke opnamen ek lytse bewegings fan 'e [[finger]]s en subtile [[gesichtsútdrukking]]s omfetsje, sprekt men fan '''performance capture'''. Op in protte wurkmêden wurdt motion capture soms '''motion tracking''' neamd, mar by it meitsjen fan films en fideospultsjes wurdt mei motion tracking ornaris wat oars bedoeld, nammentlik [[match moving]] (sjoch fierderop). By motion-capturesesjes foar films en fideospultsjes wurde de bewegings fan ien of mear akteurs withoefaak per [[sekonde]] registrearre. Faak is it by sokke opnamen inkeld en allinne de bedoeling om 'e bewegings fan 'e akteurs fêst te lizzen, en net hoe't se der útsjogge. Sokke animaasjedata wurde oer in 3D-model hinne lein, sadat it model deselde bewegings makket as de akteur. Kamerabewegings kinne ek ûnderwerp fan motion capture wêze, sadat in firtuele [[kamera]] yn 'e [[sêne]] ynzoome, útzoome, skean sakje, rûndraaie of fan posysje feroarje kin al nei't de [[kameraman]] wol, wylst de akteur foar de kamera de op te nimmen bewegings makket. It motion-capturesysteem kin dêrby tagelyk de bewegings fan akteur en dy fan 'e kamera registrearje. Dêrtroch kinne [[kompjûteranimaasje|kompjûteranimearre]] personaazjes, bylden en [[filmset|sets]] itselde perspektyf hawwe as de fideobylden fan 'e kamera. In kompjûter ferwurket de data en lit de bewegings fan 'e akteur sjen, en leveret tagelyk de winske kameraposysjes en -bewegings. It mei weromwurkjende krêft tafoegjen fan kamerabewegings oan 'e motion-capturebylden kin ek; dat wurdt [[match moving|match moving of camera tracking]] neamd. De alderierste, noch tige primitive motion-capturetechniken waarden foar it earst tapast yn [[1993]]. Ferskate films út 'e [[1990-er jierren]] omfetsje in bytsje motion capture by wize fan [[special effects]] (bgl. ''[[Batman Forever]]'' út [[1995]]). Mar motion-capture yn 'e moderne betsjutting fan in animearre personaazje yn in [[live-action]]film waard foar it earst tapast yn 'e [[science&nbsp;fiction]]film ''[[Star Wars: Episode&nbsp;I&nbsp;– The Phantom Menace]]'', fan [[George Lucas]] út [[1999]]. It earste folslein mei motion-capturetechniken produsearre personaazje ea wie nammentlik [[Jar Jar Binks]] (út dy film), spile troch [[Ahmed Best]]. {{boarnen|boarnefernijing= Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Motion_capture ''References'', op dizze side]. ---- {{commonscat|Motion capture}} }} [[Kategory:Filmtechnyk]] [[Kategory:Filmterm]] [[Kategory:Fideospultsje]] [[Kategory:Yntroduksje út 1999]] [[Kategory:Lienwurd út it Ingelsk]] 9k1kx7wv69qnqxqk8sc2pxurq4s734a 1235866 1235819 2026-07-21T22:18:06Z Ieneach fan 'e Esk 13292 fuorthelle plaatsje ferfongen 1235866 wikitext text/x-wiki [[File:MotionCapture.jpg|right|200px|thumb|In motion-capture-opname.]] '''Motion capture''' ([[útspr.]]: [ˈmoʊʃən ˈkæpʧəɹ], likernôch: "<u>moo</u>-sjun <u>kep</u>-tjur"; [[Ingelsk]] foar, letterlik oerset, "bewegingsfangst" of, frijer oerset, "bewegingsopnamen"), soms [[ôfkoarte]] ta '''mo-cap''' of '''mocap''', is it [[opnamen (film)|opnimmen]] fan 'e [[beweging]]s fan [[minske]]n, [[bisten]] of [[foarwerp]]en, wêrby't gebrûk makke wurde fan beskate [[techniken]]. Motion capture wurdt brûkt foar [[militêr]]e doelen en ferskate foarmen fan [[fermaak]], yn 'e [[sport]]wrâld, foar [[genêskunde|medyske]] tapassings en foar de ûntwikkeling fan bgl. [[robot]]s. By it meitsjen fan [[film]]s en [[fideospultsje]]s ferwiist dizze term nei it opnimmen fan 'e aksjes fan [[minsklik]]e [[akteur]]s mei as doel dy ynformaasje te brûken om modellen fan [[digitaal personaazje|digitale personaazjes]] te [[animaasjefilm|animearjen]] yn [[2D]] of [[3D]]. As sokke opnamen ek lytse bewegings fan 'e [[finger]]s en subtile [[gesichtsútdrukking]]s omfetsje, sprekt men fan '''performance capture'''. Op in protte wurkmêden wurdt motion capture soms '''motion tracking''' neamd, mar by it meitsjen fan films en fideospultsjes wurdt mei motion tracking ornaris wat oars bedoeld, nammentlik [[match moving]] (sjoch fierderop). By motion-capturesesjes foar films en fideospultsjes wurde de bewegings fan ien of mear akteurs withoefaak per [[sekonde]] registrearre. Faak is it by sokke opnamen inkeld en allinne de bedoeling om 'e bewegings fan 'e akteurs fêst te lizzen, en net hoe't se der útsjogge. Sokke animaasjedata wurde oer in 3D-model hinne lein, sadat it model deselde bewegings makket as de akteur. Kamerabewegings kinne ek ûnderwerp fan motion capture wêze, sadat in firtuele [[kamera]] yn 'e [[sêne]] ynzoome, útzoome, skean sakje, rûndraaie of fan posysje feroarje kin al nei't de [[kameraman]] wol, wylst de akteur foar de kamera de op te nimmen bewegings makket. It motion-capturesysteem kin dêrby tagelyk de bewegings fan akteur en dy fan 'e kamera registrearje. Dêrtroch kinne [[kompjûteranimaasje|kompjûteranimearre]] personaazjes, bylden en [[filmset|sets]] itselde perspektyf hawwe as de fideobylden fan 'e kamera. In kompjûter ferwurket de data en lit de bewegings fan 'e akteur sjen, en leveret tagelyk de winske kameraposysjes en -bewegings. It mei weromwurkjende krêft tafoegjen fan kamerabewegings oan 'e motion-capturebylden kin ek; dat wurdt [[match moving|match moving of camera tracking]] neamd. De alderierste, noch tige primitive motion-capturetechniken waarden foar it earst tapast yn [[1993]]. Ferskate films út 'e [[1990-er jierren]] omfetsje in bytsje motion capture by wize fan [[special effects]] (bgl. ''[[Batman Forever]]'' út [[1995]]). Mar motion-capture yn 'e moderne betsjutting fan in animearre personaazje yn in [[live-action]]film waard foar it earst tapast yn 'e [[science&nbsp;fiction]]film ''[[Star Wars: Episode&nbsp;I&nbsp;– The Phantom Menace]]'', fan [[George Lucas]] út [[1999]]. It earste folslein mei motion-capturetechniken produsearre personaazje ea wie nammentlik [[Jar Jar Binks]] (út dy film), spile troch [[Ahmed Best]]. {{boarnen|boarnefernijing= Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Motion_capture ''References'', op dizze side]. ---- {{commonscat|Motion capture}} }} [[Kategory:Filmtechnyk]] [[Kategory:Filmterm]] [[Kategory:Fideospultsje]] [[Kategory:Yntroduksje út 1999]] [[Kategory:Lienwurd út it Ingelsk]] hj1kwdd79l9grumejv81dbezmlmue37 0 186655 1235790 1206690 2026-07-20T19:46:13Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN-skema 1235790 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme = jufferkraanfûgel |Ofbyld = [[Ofbyld:Demoiselle Crane (Grus virgo) (49182488296).jpg|250px]] |lûd= |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift = [[kraanfûgeleftigen]] (''Gruiformes'') |Famylje = [[kraanfûgels]] (''Gruidae'') |Skaai = [[jufferkraanfûgels]] (''Anthropoides'') |Wittenskiplike namme= Anthropoides virgo |Beskriuwer, jier= [[Carolus Linnaeus|Linneus]], 1758 |IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] ---- |lânkaart = [[Ofbyld:AnthropoidesVirgoIUCNver2019 1.png|250px]] }} De '''jufferkraanfûgel''' (''Anthropoides virgo'') is in [[fûgel]] út de [[Famylje (taksonomy)|famylje]] [[kraanfûgels]] (''Gruidae''). It is ien fan 'e twa soarten yn it [[Skaai (taksonomy)|skaai]] [[jufferkraanfûgels]] (''Anthropoides''). Guon taksonomen sette de jufferkraan mei de oare soarte fan dat skaai yn it skaai ''[[Grus]]''. == Taksonomy == Tradisjoneel wurdt de jufferkraan tegearre mei de blauwe kraan yn it skaai ''Anthropoides'' set. Neffens [[DNA]]-ûndersyk soenen de twa soarten yn it skaai ''Grus'' thúshearre, mar dêr is gjin ienriedigens oer en wylst guon taksonomen útstelden om ''Anthropoides'' wer mei ''Grus'' gear te foegjen, keazen Clements et al. yn 2019 om se yn ''Anthropoides'' te hâlden en ''Grus'' op te splitsen yn trije skaaien: ''Grus'', ''Leucogeranus'' en ''Antigone''. De measte moderne systemen (IUCN, BirdLife) behannelje de ''Anthropoides'' apart as in lytse, dúdlik te ûnderskieden line. == Skaaimerken == [[Ofbyld:Anthropoides virgo -Cape May Zoo, New Jersey, USA -head-8a (1).jpg|thumb|left|Kop.]] Jufferkraanfûgels binne folle lytser as gewoane [[kraanfûgel]]s (''Grus grus'') en de soarte ûnderskiedt him ek troch syn lange wite earplommen en langwerpige swarte boarstfearren. De elegante fûgel is fierder griis mei efter grize plommen mei swarte einen. Hy hat in lingte fan 90-100 sintimeter en in spanwiidte fan 165-185 sintimeter. Jonge fûgels binne griis op 'e kop en nekke en hawwe lytsere, grize earplommen. == Fersprieding == Jufferkranen binne trekfûgels dy't yn Sintraal-Euraazje fan 'e [[Swarte See]] oant [[Mongoalje]] en noardeastlik [[Sina]] op drûge grûn yn iepen flakten en op hege plato's briede. In isolearre populaasje komt ek foar yn [[Turkije]] en oant koartlyn yn it [[Atlasberchtme]] fan noardwest-[[Afrika]], dêr't er no útstoarn is. Yn 'e winter migrearret er nei it [[Yndia|Yndiaaske]] subkontinent en súd fan 'e [[Sahara]] fan 'e [[Tsjaadmar]] oant [[Etioopje]], dêr't er op greidlân, sompen en fjilden sjoen wurdt. De fûgel wurdt ek geregeldwei op [[Syprus]] waarnommen. == Hâlden en dragen == De soarte briedt yn 'e maitiid, benammen fan april oant maaie, mar yn it noarden noch oant let yn juny. It nêst is tige spartaansk, mei twa aaien dy't fuort op 'e grûn lein wurde, mei somtiden wat stientjes en plantemateriaal. De aaien wurde yn 27-29 dagen útbret en de jongen fleane nei 55-65 dagen út. De jufferkraanfûgel yt benammen sied en oar plantemateriaal en yn 'e simmer ek ynsekten (benammen krobben) en wjirms, hagedissen en lytse wringedieren. Grutte kloften foerazjearje op ikkers en kinne skea oan it gewaaks bringe. == Status == [[Ofbyld:Demoiselle Crane Anthropoides virgo Rajasthan India.jpg|thumb|left|Jufferkranen yn Rajastan, Yndia.]] De soarte hat in grut ferspriedingsgebiet en in grutte populaasje en der oannommen dat de populaasje fierder groeit, al binne der regionale ferskillen en binne der ek stabile of ôfnimmende populaasjes. In wichtich wintergebiet foarmje de omkriten fan Khichan, in doarp yn it Phalodi distrikt fan Rajasthan mei tsientûzenen oerwinterjende jufferkranen. Dêr is bygelyks waarnommen dat de oantallen tanimme.<ref>[https://rsis.ramsar.org/RISapp/files/RISrep/IN2568RIS_2506_en.pdf?utm_source=chatgpt.com Ramsar Information Sheet, 4 juny 2025.]</ref> Dêrfandinne wurdt de fûgel troch de [[IUCN]] as net bedrige (''Least Concern'', 2018) klassifisearre. De wrâldpopulaasje wurdt op 230.000–261.000 fûgels rûsd. Europa telt nei alle gedachten 9.700–13.300 breidpearen. {{Boarnen|boarnefernijing= * [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/demoiselle-crane-anthropoides-virgo BirdLife] * [https://ebird.org/species/demcra1 Ebird] * [https://avibase.bsc-eoc.org/species.jsp?avibaseid=64DDD14DF2EB9B39 Avibase] {{reflist}} ---- {{Commonscat|Grus virgo|Anthropoides virgo}} }} [[Kategory:Fûgelsoarte]] [[Kategory:Jufferkraanfûgel]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Afganistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Armeenje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Azerbeidzjan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bangladesj]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Birma]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bûtan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tsjaad]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sina]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Syprus]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Egypte]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Etioopje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Yndia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Iran]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Irak]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Israel]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kazachstan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kirgyzje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Libanon]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Moldaavje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Mongoalje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Oman]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Namybje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Nepal]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Nigearia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Pakistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sibearje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Jeropeesk Ruslân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Saûdy-Araabje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Slowakije]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Sûdan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sûdan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tadzjikistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Turkmenistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Turkije]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Oekraïne]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Oezbekistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Jemen]] 259rbeywfhwkfcosjmyc416dh51kx5f 0 186815 1235990 1207171 2026-07-22T23:40:42Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN-skema 1235990 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme = |Ofbyld = [[Ofbyld:Poicephalus gulielmi -pair in captivity -3c.JPG|250px]] |lûd = |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift = [[pappegaai-eftigen]] (''Psittaciformes'') |Famylje = [[Pappegaaien fan Afrika en de Nije Wrâld]] (''Psittacidae'') |Underfamylje = [[Afrikaanske pappegaaifûgels of Afrikaanske pappegaaien]] (''Psittacinae'') |Skaai = [[grutkoppappegaaien]] (''Poicephalus'') |Wittenskiplike namme= Poicephalus gulielmi |Beskriuwer, jier = [[William Jardine (natuerwittenskipper)|Jardine]], 1849 |IUCN-status = [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] |lânkaart = }} De '''Kongopappegaai''' (''Poicephalus gulielmi'') is in pappegaaiesoarte yn it [[Skaai (taksonomy)|skaai]] [[grutkoppappegaaien]] (''Poicephalus'') út de [[Famylje (taksonomy)|famylje]] [[Pappegaaien fan Afrika en de Nije Wrâld]] (''Psittacidae''). == Skaaimerkn == De Kongopapegaai is likernôch 28 oant 30 sintimeter lang en hat in kompakt bealchje. De fûgel is oer it generaal djipgrien mei in donkere hast swarte kop. Opfallend binne de helderreade oant oranjereade plakken op 'e wjukken, dijen en op 'e krún. Guon fûgels ha in soad read op 'e kop, oaren hast neat. De fearren fan 'e wjukken binne donker, hast swart mei ljochtgriene rânen. De búk en it boarst binne faak ljochter grien mei in lyts bytsje giel. De snaffel is swart, de eagen binne giel oant oranje en ha in grize eachring. == Fersprieding == De soarte libbet yn it tropysk reinwâld fan Sintraal-Afrika fan [[Kameroen]] en [[Gabon]] oant yn it easten fan 'e [[Kongo (Demokratyske Republyk)|Demokratyske Republyk Kongo]], [[Uganda]] en [[Kenia]]. Hy libbet meast yn fochtige, tichte bosken mar wurdt ek oantroffen yn sekundêre bosken en oan boskrânen oant op hichtes fan likernôch 2.200 meter. Der wurde trije ûndersoarten ûnderskieden: * ''Poicephalus gulielmi gulielmi'': Kameroen oant noardlik [[Angoala]], eastlik Kongo-Kinsjasa, westlik Uganda. * ''Poicephalus gulielmi massaicus'': westlik Kenia en noardlik [[Tanzania]]. * ''Poicephalus gulielmi fantiensis'' : [[Libearia]] oant [[Ivoarkust]] en [[Gana]]. == Hâlden en dragen == Kongopappegaaien libje trochstrings yn pearkes of lytse groepkes. Se binne sosjaal, mar bûten it briedseizoen foarmje se komselden grutte groepen. De rop is lûd en skel. Yn it wyld ite se sied, nôt, fruchten, beien en somtiden blommen. Se sykje it iten meast heech yn 'e beammen. It nêst wurdt boud yn beamholtes, faak heech boppe de grûn. In lechsel bestiet út 2 oant 4 aaien, dy't troch it wyfkes útbret wurde. It brieden duorret likernôch 26 oant 28 dagen en de jongen fleane nei 9 oant 10 wiken út. == Status == De soarte wurdt troch de [[IUCN]] as net bedrige (''Least Concern'') op 'e Reade list klassifisearre, mar lokaal kinne de populaasjes troch de ûntbosking of wyldfang foar de hannel ûnder druk stean en oannommen wurdt dat de populaasje in oantallen ôfnimt. {{Boarnen|boarnefernijing= * [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/red-fronted-parrot-poicephalus-gulielmi BirdLife] * [https://ebird.org/species/refpar6?siteLanguage=nl Ebird] * [https://avibase.bsc-eoc.org/species.jsp?avibaseid=83D329B50FC9D0D0 Avibase] {{reflist}} ---- {{Commonscat|Poicephalus gulielmi}} }} {{DEFAULTSORT:Kongopappegaai}} [[Kategory:Grutkoppappegaai]] [[Kategory:Fûgelsoarte]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Angoala]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kameroen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Sintraal-Afrikaanske Republyk]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kongo (Republyk)]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kongo (Demokratyske Republyk)]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Ivoarkust]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Ekwatoriaal-Guinee]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Gabon]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Gana]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kenia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Libearia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Nigearia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tanzania]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Uganda]] 6duci2afojqrwzmt3oihewbrbkijhy8 1235991 1235990 2026-07-22T23:41:29Z Ieneach fan 'e Esk 13292 + l 1235991 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme = |Ofbyld = [[Ofbyld:Poicephalus gulielmi -pair in captivity -3c.JPG|250px]] |lûd = |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift = [[pappegaai-eftigen]] (''Psittaciformes'') |Famylje = [[Pappegaaien fan Afrika en de Nije Wrâld]] (''Psittacidae'') |Underfamylje = [[Afrikaanske pappegaaifûgels of Afrikaanske pappegaaien]] (''Psittacinae'') |Skaai = [[grutkoppappegaaien]] (''Poicephalus'') |Wittenskiplike namme= Poicephalus gulielmi |Beskriuwer, jier = [[William Jardine (natuerwittenskipper)|Jardine]], 1849 |IUCN-status = [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] ---- |lânkaart = [[=File:Poicephalus_gulielmi_-_subspecies_ranges_in_Africa.jpg|250px]] }} De '''Kongopappegaai''' (''Poicephalus gulielmi'') is in pappegaaiesoarte yn it [[Skaai (taksonomy)|skaai]] [[grutkoppappegaaien]] (''Poicephalus'') út de [[Famylje (taksonomy)|famylje]] [[Pappegaaien fan Afrika en de Nije Wrâld]] (''Psittacidae''). == Skaaimerkn == De Kongopapegaai is likernôch 28 oant 30 sintimeter lang en hat in kompakt bealchje. De fûgel is oer it generaal djipgrien mei in donkere hast swarte kop. Opfallend binne de helderreade oant oranjereade plakken op 'e wjukken, dijen en op 'e krún. Guon fûgels ha in soad read op 'e kop, oaren hast neat. De fearren fan 'e wjukken binne donker, hast swart mei ljochtgriene rânen. De búk en it boarst binne faak ljochter grien mei in lyts bytsje giel. De snaffel is swart, de eagen binne giel oant oranje en ha in grize eachring. == Fersprieding == De soarte libbet yn it tropysk reinwâld fan Sintraal-Afrika fan [[Kameroen]] en [[Gabon]] oant yn it easten fan 'e [[Kongo (Demokratyske Republyk)|Demokratyske Republyk Kongo]], [[Uganda]] en [[Kenia]]. Hy libbet meast yn fochtige, tichte bosken mar wurdt ek oantroffen yn sekundêre bosken en oan boskrânen oant op hichtes fan likernôch 2.200 meter. Der wurde trije ûndersoarten ûnderskieden: * ''Poicephalus gulielmi gulielmi'': Kameroen oant noardlik [[Angoala]], eastlik Kongo-Kinsjasa, westlik Uganda. * ''Poicephalus gulielmi massaicus'': westlik Kenia en noardlik [[Tanzania]]. * ''Poicephalus gulielmi fantiensis'' : [[Libearia]] oant [[Ivoarkust]] en [[Gana]]. == Hâlden en dragen == Kongopappegaaien libje trochstrings yn pearkes of lytse groepkes. Se binne sosjaal, mar bûten it briedseizoen foarmje se komselden grutte groepen. De rop is lûd en skel. Yn it wyld ite se sied, nôt, fruchten, beien en somtiden blommen. Se sykje it iten meast heech yn 'e beammen. It nêst wurdt boud yn beamholtes, faak heech boppe de grûn. In lechsel bestiet út 2 oant 4 aaien, dy't troch it wyfkes útbret wurde. It brieden duorret likernôch 26 oant 28 dagen en de jongen fleane nei 9 oant 10 wiken út. == Status == De soarte wurdt troch de [[IUCN]] as net bedrige (''Least Concern'') op 'e Reade list klassifisearre, mar lokaal kinne de populaasjes troch de ûntbosking of wyldfang foar de hannel ûnder druk stean en oannommen wurdt dat de populaasje in oantallen ôfnimt. {{Boarnen|boarnefernijing= * [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/red-fronted-parrot-poicephalus-gulielmi BirdLife] * [https://ebird.org/species/refpar6?siteLanguage=nl Ebird] * [https://avibase.bsc-eoc.org/species.jsp?avibaseid=83D329B50FC9D0D0 Avibase] {{reflist}} ---- {{Commonscat|Poicephalus gulielmi}} }} {{DEFAULTSORT:Kongopappegaai}} [[Kategory:Grutkoppappegaai]] [[Kategory:Fûgelsoarte]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Angoala]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kameroen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Sintraal-Afrikaanske Republyk]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kongo (Republyk)]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kongo (Demokratyske Republyk)]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Ivoarkust]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Ekwatoriaal-Guinee]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Gabon]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Gana]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kenia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Libearia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Nigearia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tanzania]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Uganda]] 70ukzqmzjxuo4nv4by6mib59xzsvisg 1235992 1235991 2026-07-22T23:42:05Z Ieneach fan 'e Esk 13292 Dat wie de ferkearde knop. Ik woe sizze: + lânkaart 1235992 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme = |Ofbyld = [[Ofbyld:Poicephalus gulielmi -pair in captivity -3c.JPG|250px]] |lûd = |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift = [[pappegaai-eftigen]] (''Psittaciformes'') |Famylje = [[Pappegaaien fan Afrika en de Nije Wrâld]] (''Psittacidae'') |Underfamylje = [[Afrikaanske pappegaaifûgels of Afrikaanske pappegaaien]] (''Psittacinae'') |Skaai = [[grutkoppappegaaien]] (''Poicephalus'') |Wittenskiplike namme= Poicephalus gulielmi |Beskriuwer, jier = [[William Jardine (natuerwittenskipper)|Jardine]], 1849 |IUCN-status = [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] ---- |lânkaart = [[File:Poicephalus_gulielmi_-_subspecies_ranges_in_Africa.jpg|250px]] }} De '''Kongopappegaai''' (''Poicephalus gulielmi'') is in pappegaaiesoarte yn it [[Skaai (taksonomy)|skaai]] [[grutkoppappegaaien]] (''Poicephalus'') út de [[Famylje (taksonomy)|famylje]] [[Pappegaaien fan Afrika en de Nije Wrâld]] (''Psittacidae''). == Skaaimerkn == De Kongopapegaai is likernôch 28 oant 30 sintimeter lang en hat in kompakt bealchje. De fûgel is oer it generaal djipgrien mei in donkere hast swarte kop. Opfallend binne de helderreade oant oranjereade plakken op 'e wjukken, dijen en op 'e krún. Guon fûgels ha in soad read op 'e kop, oaren hast neat. De fearren fan 'e wjukken binne donker, hast swart mei ljochtgriene rânen. De búk en it boarst binne faak ljochter grien mei in lyts bytsje giel. De snaffel is swart, de eagen binne giel oant oranje en ha in grize eachring. == Fersprieding == De soarte libbet yn it tropysk reinwâld fan Sintraal-Afrika fan [[Kameroen]] en [[Gabon]] oant yn it easten fan 'e [[Kongo (Demokratyske Republyk)|Demokratyske Republyk Kongo]], [[Uganda]] en [[Kenia]]. Hy libbet meast yn fochtige, tichte bosken mar wurdt ek oantroffen yn sekundêre bosken en oan boskrânen oant op hichtes fan likernôch 2.200 meter. Der wurde trije ûndersoarten ûnderskieden: * ''Poicephalus gulielmi gulielmi'': Kameroen oant noardlik [[Angoala]], eastlik Kongo-Kinsjasa, westlik Uganda. * ''Poicephalus gulielmi massaicus'': westlik Kenia en noardlik [[Tanzania]]. * ''Poicephalus gulielmi fantiensis'' : [[Libearia]] oant [[Ivoarkust]] en [[Gana]]. == Hâlden en dragen == Kongopappegaaien libje trochstrings yn pearkes of lytse groepkes. Se binne sosjaal, mar bûten it briedseizoen foarmje se komselden grutte groepen. De rop is lûd en skel. Yn it wyld ite se sied, nôt, fruchten, beien en somtiden blommen. Se sykje it iten meast heech yn 'e beammen. It nêst wurdt boud yn beamholtes, faak heech boppe de grûn. In lechsel bestiet út 2 oant 4 aaien, dy't troch it wyfkes útbret wurde. It brieden duorret likernôch 26 oant 28 dagen en de jongen fleane nei 9 oant 10 wiken út. == Status == De soarte wurdt troch de [[IUCN]] as net bedrige (''Least Concern'') op 'e Reade list klassifisearre, mar lokaal kinne de populaasjes troch de ûntbosking of wyldfang foar de hannel ûnder druk stean en oannommen wurdt dat de populaasje in oantallen ôfnimt. {{Boarnen|boarnefernijing= * [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/red-fronted-parrot-poicephalus-gulielmi BirdLife] * [https://ebird.org/species/refpar6?siteLanguage=nl Ebird] * [https://avibase.bsc-eoc.org/species.jsp?avibaseid=83D329B50FC9D0D0 Avibase] {{reflist}} ---- {{Commonscat|Poicephalus gulielmi}} }} {{DEFAULTSORT:Kongopappegaai}} [[Kategory:Grutkoppappegaai]] [[Kategory:Fûgelsoarte]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Angoala]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kameroen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Sintraal-Afrikaanske Republyk]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kongo (Republyk)]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kongo (Demokratyske Republyk)]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Ivoarkust]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Ekwatoriaal-Guinee]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Gabon]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Gana]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kenia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Libearia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Nigearia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tanzania]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Uganda]] s2eld66ju6zjvddkjlzy62347t75h8i 0 186846 1235875 1207473 2026-07-21T22:28:48Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN-skema 1235875 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme = |Ofbyld = [[Ofbyld:Poicephalus robustus 104453705.jpg|250px]] |lûd = |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift = [[pappegaai-eftigen]] (''Psittaciformes'') |Famylje = [[Pappegaaien fan Afrika en de Nije Wrâld]] (''Psittacidae'') |Underfamylje = [[Afrikaanske pappegaaifûgels of Afrikaanske pappegaaien]] (''Psittacinae'') |Skaai = [[grutkoppappegaaien]] (''Poicephalus'') |Wittenskiplike namme= Poicephalus robustus |Beskriuwer, jier = [[Johann Friedrich Gmelin|Gmelinl]], 1788 |IUCN-status = [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-VU.png|250px]] ---- |lânkaart = [[Ofbyld:Cape parrot range.png|250px]] }} De '''Kaapske pappegaai''' (''Poicephalus robustus'') is in pappegaaiesoarte yn it [[Skaai (taksonomy)|skaai]] [[grutkoppappegaaien]] (''Poicephalus'') út de [[Famylje (taksonomy)|famylje]] [[Pappegaaien fan Afrika en de Nije Wrâld]] (''Psittacidae''). == Beskriuwing == Tusken poppen en mantsjes fan 'e likernôch 33 sm lang fûgel bestiet [[seksuële dimorfy]]. It wyfke hat in reade bân op 'e foarholle, dy't in folwoeksen mantsje faker mist. Wyfkes ha dêrnjonken in finere kop en in koartere snaffel. De fûgel is foar it measte grien. De kop is grieneftich oant gieleftich brún mei wat donkerbrune plakjes. It grien fan 'e ûnderrêch, it boarst en de búk ha in blauwe waas. De rêch en wjukken ha tige donkere oant swarte fearren mei brede griene seamen, wylst de fearren fan 'e wjukbocht en dijen oranje binne. == Taksonomy == Net lang ferlyn waard de Kaapske pappegaai noch net as in selsstannige soarte behannele. De fûgel waard as [[ûndersoarte]] fan 'e [[brúnnekpappegaai]] (''P. fuscicollis'') beskôge. Ut genetysk ûndersyk die bliken dat it om twa ferskillende soarten giet (Wirminghauset al. 2002). De spesjalisaasje fan 'e Kaapske pappegaai is dêr ek in bewiis fan. De Kaapske pappegaai kin him folle minder goed oan feroaringen oanpasse as de brúnnekpappegaai. == Fersprieding == De fûgel is [[Endemisme|endemysk]] yn it easten fan [[Súd-Afrika]] yn 'e provinsjes [[KwaZulu-Natal]] en [[Eastkaap]] en dêrnjonken is noch in tige lytse isolearre populaasje yn 'e provinsje [[Limpopo]], dêr't se yn iepen bosk, op savannes mei bammen en mangrovegebieten libje. == Hâlden en dragen == De pappegaaiesoarte is in spesjalist en binne foar harren bestean ôfhinklik fan yellowwood-beammen (''Podocarpus''-soarten), dêr't se foar it iten en it brieden ferlet fan ha. Bûten de briedtiid swalkje se yn groepen fan 3 oant 20 fûgels om en lizze se ôfstannen fan 30 oant 80 km ôf om iten te sykjen. It binne skouwe fûgels. == Status == It ferspriedingsgebiet fan 'e Kaapske pappegaai is beheind en de grutte fan 'e populaasje waard yn 2017 troch BirdLife op 730 oant 1200 folwoeksen fûgels rûsd. De Kaapske pappegaai stiet troch habitatferlies en fragmintaasje en wyldfang ûnder druk. De fûgel stiet as kwetsber op 'e [[Reade list]] fan 'e [[IUCN]]. Foar de hannel yn é fûgel binne der beheiningen; de soarte stiet yn 'e [[CITES#Taheakke II|Taheakke II]] fan it [[CITES]]-ferdrach. Om de soarte te helpen hawwe Wild Bird Trust en it Percy Fitz Patrick Institute tûzenen yellowwood-beammen yn 'e Eastkaap plante. Ek binne hûnderten nêstkasten ophongen. {{Boarnen|boarnefernijing= * Adri van Kooten: ''Papegaaien en parkieten, handboek en naslagwerk deel 1'', ISBN 978-90-5821-636-6 * [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/cape-parrot-poicephalus-robustus BirdLife] * [https://ebird.org/species/bnnpar2/L2611544 Ebird] {{reflist}} ---- {{Commonscat|Poicephalus robustus}} }} {{DEFAULTSORT:Kaapske pappegaai}} [[Kategory:Grutkoppappegaai]] [[Kategory:Fûgelsoarte]] [[Kategory:Bedrige fûgel]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Afrika]] jsabm1ybt767m6mf0zq689d3ff2pu98 0 187137 1235977 1209578 2026-07-22T23:18:00Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN-skema 1235977 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme = klikstirns |Ofbyld = [[Ofbyld:Крячок рябодзьобий.jpg|250px]] |lûd = [[Ofbyld:Sandwich Tern (Thalasseus sandvicensis) (W1CDR0001504 BD9).ogg|250px]] |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift = [[wilstereftigen]] (''Charadriiformes'') |Famylje = [[seefûgels]] (''Laridae'') |Underfamylje = [[stirnzen]] (''Sterninae'') |Skaai = [[klikstirnzen]] (''Thalasseus'') |Wittenskiplike namme= Thalasseus sandvicensis |Beskriuwer, jier = [[Peter Simon Pallas|Pallas]], 1770 |IUCN-status = [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] ---- |lânkaart = [[Ofbyld:ThalasseusSandvicensisIUCNver2018 2.png|250px]]<small>{{Color box|#00FF00}} [[simmerfûgel]]<br>{{Color box|#007FFF}} [[wintergast]] Fersprieding ''Thalasseus sandvicensis sandvicensis''</small> }} De '''klikstirns''' (''Thalasseus sandvicensis'', ek wol ''Sterna sandvicensis'') is in fûgel yn it [[Skaai (taksonomy)|skaai]] ''Thalasseus''. == Taksonomy == Eartiids waarden de measte stirnzen yndield by it skaai ''[[Sterna]]''. Ut [[DNA]]-ûndersyk hat bliken dien dat der sprake wie fan in [[Fylogeny|fylogenysk]] skaai. De klikstirns waard dêrnei mei oare besibbe soarten yn it skaai ''Thalasseus'' set. == Beskriuwing == [[Ofbyld:Sandwich Tern - Farne Is - FJ0A2556 (35525144863).jpg|thumb|left|Briedkleed.]] [[Ofbyld:Sandwich Tern (Thalasseus sandvicensis), Chavakkad, Thrissur, Kerala 3.jpg|thumb|left|Winterkleed.]] In folwoeksen klikstirns mjit 37 oant 43 sintimeter yn 'e lingte en hat in wjukspanwiidte fan sawat 100–110 sm. De boppekant fan 'e wjukken is ljochtgriis, wylst de ûnderkant en de hals wyt binne. De koarte sturt is foarke, itjinge yn 'e flecht goed te sjen is. Yn it briedkleed hat er in folslein swarte kroan, mei in swarte rûge túf op 'e nekke. Yn it winterkleed hat er in wite foarholle en is de swarte túf wat suterich. Mantsjes en wyfkes binne ferlykber fan uterlik. De snaffel is lang en swart mei in ljochtgiele punt. Ek de poaten binne swart. == Fersprieding == De klikstirns briedt yn [[Jeropa]] en [[Aazje]] oan 'e kusten fan 'e [[Noardsee]], de [[Eastsee]], de [[Atlantyske Oseaan]], de [[Middellânske See]], de [[Swarte See]] en de [[Kaspyske See]]. Winterdeis migrearret er nei Súd-Jeropa, [[Afrika]] oant de kusten fan [[Yndia]] en [[Sry-Lanka]]. === Nederlân === [[Ofbyld:Ecomare - grote sternen (grote-stern-petten-sw).jpg|thumb|left|Klikstirnzen op [[Teksel]].]] Yn 'e earste helte fan 'e 20e iuw brieden der noch 40.000 pearkes yn Nederlân. Wetterfersmoarging feroarsake in grutte delgong fan 'e soarte yn 'e jierren 1960. Dêrnei groeiden de oantallen wer oant sa'n 10.100-10.200 (2024) pearkes. Klikstirnzen briede fral yn in pear koloanjes op eilannen en kwelders yn it Waad- en Deltagebiet. Yn Nederlân binne de klikstirnzen fan maart oant healwei novimber te sjen. Se bliuwe oan 'e kust. Winterdeis bliuwe der lytse oantallen.<ref>[https://stats.sovon.nl/stats/soort/6110 SOVON, oproppen 23 oktober 2025.]</ref> === Undersoarten === De klikstirns wurdt hjoed-de-dei as in [[Monotypysk takson|monotypyske]] soarte behannele, itjinge betsjut dat der gjin ûndersoarten binne. De twa eardere ûndersoarten ''acuflavidus'' en ''eurygnathus'' wurde tsjintwurdich behannele as in aparte soarte, Amerikaanske klikstirns (''T. acuflavidus''). De âlde yndieling wie: * ''Thalasseus sandvicensis sandvicensis'' – fan Europa oant de Kaspyske See; oerwinteret yn it suden fan Afrika, [[Yndia]] en [[Sry Lanka]]. * ''Thalasseus sandvicensis acuflavidus'' – súdeastlike kusten fan 'e Feriene Steaten fan [[Virginia]] súdlik oant [[Belize]]; oerwinteret oan 'e [[Golf fan Meksiko]] oant it [[Kariben|Karibysk gebiet]], de Atlantyske kust fan Súd-Amearika oant noardeastlik [[Brazylje]], en oan 'e kust fan 'e Stille Oseaan fan [[Kolombia]] oant súdlik Perû. * ''Thalasseus sandvicensis eurygnathus'' – yn 'e Kariben ([[Porto Riko]] en de [[Famme-eilannen]]), eilannen foar de kust fan [[Fenezuëla]], de [[Guyana]]'s en noardlik en eastlik Súd-Amearika fan [[Frânsk-Guyana]] oant noardlik Argentynje De Amerikaanske klikstirns libbet yn [[Noard-Amearika|Noard-]] en [[Súd-Amearika]], fan it eastlike diel fan 'e [[Feriene Steaten]] oant [[Argentynje]], wylst se ek te sjen binne oan 'e westkust fan Súd-Amearika súdlik nei [[Perû]]. Amerikaanske klikstirnzen hawwe koartere snaffels en sterkere snaffels. Yn it Súdamerikaanske takson ''Eurygnatha'' is de snaffel ek folslein giel. Jonge Amerikaanske klikstirnzen hawwe gielige snaffels en folslein wite rêgen en wjukdekfearren, oars as de fûgels fan 'e Alde Wrâld, dy't folslein donkere snaffels en mear plakjes op 'e rêgen en wjukdekfearren hawwe. == Status == De soarte hat in grut ferspriedingsgebiet en der binne gjin oanwizingen fan grutte bedrigingen of in ôfname fan 'e populaasje. Dêrfandinne klassifisearret de [[IUCN]] de soarte as net bedrige (''Least Concern'', 2019) op 'e [[Reade list]]. {{Boarnen|boarnefernijing= * [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/sandwich-tern-thalasseus-sandvicensis BirdLife.] * [https://ebird.org/species/santer1 Ebird.] * [https://avibase.bsc-eoc.org/species.jsp?avibaseid=04B49AE78FFF9B68 Avibase.] {{reflist}} ---- {{Commonscat|Thalasseus sandvicensis}} }} [[Kategory:Fûgelsoarte]] [[Kategory:Klikstirns]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Albaanje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Algerije]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Angoala]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Azerbeidzjan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bachrein]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Belgje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Benyn]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bosnje-Hertsegovina]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bulgarije]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kameroen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kaapverdje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kongo (Republyk)]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kongo (Demokratyske Republyk)]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Syprus]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Ivoarkust]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Denemark]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Egypte]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Eritreä]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Estlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Frankryk]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Gabon]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Gambia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Georgje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Dútslân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Gana]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Gibraltar]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Grikelân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Grenada]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kroaasje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Guinee]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Guinee-Bissau]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Yndia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Iran]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Irak]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Ierlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Israel]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Itaalje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Jordaanje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kazachstan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kenia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Koeweit]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Letlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Libanon]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Libearia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Lybje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Malta]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Mauretaanje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Marokko]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Mozambyk]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Namybje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Nederlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Fryslân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Nigearia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Noard-Masedoanje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Noarwegen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Oman]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Pakistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Palestina]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Poalen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Portegal]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Katar]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Roemeenje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sibearje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Jeropeesk Ruslân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Saûdy-Araabje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Senegal]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sierra Leöane]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sloveenje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Afrika]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Spanje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sry Lanka]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sûdan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sweden]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Switserlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Syrje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tanzania]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Togo]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tuneezje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Turkije]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Oekraïne]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Feriene Arabyske Emiraten]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Ingelân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Skotlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Wales]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Noard-Ierlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Westlike Sahara]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Jemen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Atlantyske Oseaan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Yndyske Oseaan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Noardsee]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Eastsee]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Middellânske See]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Swarte See]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Kaspyske See]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Reade See]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Perzyske Golf]] 2s1xnpgmp0stadrij9sz8a3950djbw7 0 187256 1235935 1208793 2026-07-21T23:18:25Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN-skema 1235935 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme = keningstirns |Ofbyld = [[Ofbyld:Royal Tern 5976v.jpg|250px]] |lûd = |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift = [[wilstereftigen]] (''Charadriiformes'') |Famylje = [[seefûgels]] (''Laridae'') |Underfamylje = [[stirnzen]] (''Sterninae'') |Skaai = [[klikstirnzen]] (''Thalasseus'') |Wittenskiplike namme= Thalasseus maximus |Beskriuwer, jier = [[Pieter Boddaert (natuerûndersiker)|Boddaert]], 1783 |IUCN-status = [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] ---- |lânkaart = [[Ofbyld:Thalasseus maximus map 2.svg|250px]]<small>{{Kolommen2 |Kolom1 = {{Color box|#ff6600}} [[briedfûgel]] <br>{{Color box|#7137c8}} [[stânfûgel]] |Kolom2= {{Color box|#5f8dd3}} net briedend }}</small> }} De '''keningsstirns''' (''Thalasseus maximus'') is in [[fûgel]]soarte yn it [[Skaai (taksonomy)|skaai]] [[klikstirnzen]] (''Thalasseus'') út de [[Famylje (taksonomy)|famylje]] [[seefûgels]] (''Laridae''). == Skaaimerken == [[Ofbyld:Royal Tern.jpg|thumb|left|Winterkleed.]] De fûgel is 42 oant 49 sm lang en hat in spanwiidte fan 86 oant 92 sm. Folwoeksen fûgels ha yn 'e briedtiid in wite kop mei in swarte pet mei efter in túf. Se ha in wyt boarst en wite ûnderkant, grize wjukken, swarte poaten en in foarse oranje snaffel. Yn it winterkleed wurdt de swarte pet lytser en kriget er in wite foarholle. De fûgel hat in lange, djip foarke sturt dy't oan 'e boppekant wyt is. Wat formaat oanbelanget sit de soarte tusken de [[grutte klikstirns]] en de lytsere [[Bingaalske klikstirns]] yn. By de Bingaalske klikstirns is de boppekant fan 'e sturt griis en net wyt lykas by de keningsstirns. De oranje snaffel fan 'e keningsstirns is foarser as dy fan 'e Bingaalske klikstirn, wylst dy fan 'e grutte klikstirns reader is mei in swarte punt. De sturt fan 'e grutte klikstirns is ek minder djip foarke. == Fersprieding == De soarte waard earder yn twa [[ûndersoarte]]n (en somtiden nochris) ferdield: * ''Thalasseus maximus maximus'': fan súdlik [[Kalifornje]] oant [[Perû]], fan [[Florida]] en de [[West-Ynje|Westyndyske eilannen]] oant [[Argentynje]]. * ''Thalasseus maximus albididorsalis'': fan [[Mauretaanje]] oant [[Guinee]]. Ut genetyske stúdzjes fan 2017 die bliken dat de ''albididorsalis'' tichter by de Bingaalske stirns stiet. Dêrom wurdt de ''albididorsalis'' jimmeroan faker as in aparte soarte ûnder de namme [[Afrikaanske keningsstirns]] behannele, sawol troch it ynfloedrike [[Ynternasjonaal Ornitologysk Kongres]] (IOC) as eBird/Clements. [[Ofbyld:Royal Tern chicks, Florida (121295459).jpg|thumb|left|Piken.]] De fûgel briedt op min tangonklike plakken lykas ferlitten sânstrannen, op eilannen en koraalriffen sûnder begroeiing, dêr't se gjin lêst fan rôfdieren ha. Bûten de briedtiid foerazjearret er oan kusten, net mear as 100 meter út see, mar ek yn estuaria en havens en oan brede rivieren, somtiden in lyts stikje it binnenlân yn. It iten bestiet út lytse fiskjes (3 oant 18 sm), inktfiskjes, garnalen en krabben. == Taksonomy == Earder waard de keningsstirns mei oare stirnzen yn it skaai ''sterna'' set. [[Fylogeny|Fylogenetyske]] stúdzjes troch Bridge et al. 2005 lieten sjen dat dy gearfoeging net resultearre yn in [[Monofyletyske groep|monofyletysk]] skaai en dêrom waard besletten ta in opsplitsing yn mear. De keningsstirns wurdt hjoed-de-dei troch de measte autoriteiten yn it skaai ''Thalasseus'' set. == Status == Der is gjin rûzing fan 'e wrâldpopulaasje. De populaasje wurdt as stabyl beskôge. Dêrfandinne wurdt de keningsstirns as net bedrige op 'e [[Reade list]] fan 'e [[IUCN]] set. De keningsstirns hat earder oan 'e kust fan Kalifornje in foarse delgong meimakke troch oerbefisking. In potinsjele bedriging foarmet de opgarring fan bestridingsmiddels yn 'e fiedselketen. {{Boarnen|boarnefernijing= * [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/royal-tern-thalasseus-maximus BirdLife.] * [https://ebird.org/species/royter1 Ebird.] * [https://avibase.bsc-eoc.org/species.jsp?avibaseid=719935EF80BDF4AB Avibase.] {{reflist}} ---- {{Commonscat|Thalasseus maximus}} }} [[Kategory:Fûgelsoarte]] [[Kategory:Klikstirns]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Anguilla]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Antigûa en Barbûda]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Argentynje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Arûba]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Bahama's]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Barbados]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Belize]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bermuda]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bonêre]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sint-Eustasius]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Saba]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Brazylje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kanada]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Kaaimaneilannen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kolombia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kosta Rika]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kuba]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kurasau]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Dominika]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Dominikaanske Republyk]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Ekwador]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn El Salvador]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Ekwatoriaal-Guinee]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Frânsk-Guyana]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Gûadelûp]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Gûatemala ]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Guyana]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Haïty]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Hondoeras]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Jamaika]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Martinyk]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Meksiko]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Montserrat]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Nikaragûa]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Panama]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Paraguay]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Perû]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Porto Riko]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sint-Marten]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sint-Bartelemy]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sint-Kits en Nevis]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sint-Lusia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sint-Finsint en de Grenadinen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Suriname]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Trinidad en Tobago]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Turks- en Kaikoseilannen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Feriene Steaten]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Oerûguay]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Fenezuëla]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Amerikaanske Famme-eilannen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Britske Famme-eilannen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Atlantyske Oseaan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Grutte Oseaan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Golf fan Kalifornje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Golf fan Meksiko]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Karibyske See]] 42ys9gtpbw8sjanan64suqrgacgw712 0 187267 1235881 1208831 2026-07-21T22:33:03Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN-skema 1235881 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme = Kalifornyske klikstirns |Ofbyld = [[Ofbyld:2022-04-16 Thalasseus elegans, Upper Newport Bay, California 3.jpg|250px]] |lûd = |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift = [[wilstereftigen]] (''Charadriiformes'') |Famylje = [[seefûgels]] (''Laridae'') |Underfamylje = [[stirnzen]] (''Sterninae'') |Skaai = [[klikstirnzen]] (''Thalasseus'') |Wittenskiplike namme= Thalasseus elegans |Beskriuwer, jier = [[William Gambel|Gambel]], 1849 |IUCN-status = [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-NT.png|250px]] ---- |lânkaart = [[Ofbyld:Thalasseus elegans map.svg|250px]] }} De '''Kalifornyske klikstirns''' (''Thalasseus elegans'', synonym ''Sterna elegans'') is in [[fûgel]]soarte yn it [[Skaai (taksonomy)|skaai]] [[klikstirnzen]] (''Thalasseus'') út 'e [[Famylje (taksonomy)|famylje]] [[seefûgels]] (''Laridae''). == Skaaimerken == [[Ofbyld:Elegant Tern Stinson Beach CA 2018-09-20 09-09-04 (31823035618).jpg|thumb|left|De fûgel yn winterkleed.]] De Kalifornyske klikstirn is in middelgrutte stirns fan 39 oant 43 sm en in spanwiidte fan 76 oant 81 sm mei in lange oranje snaffel, dy't licht bûge is. De boppekant fan 'e wjukken en rêch binne ljochtgriis en de ûnderkant is wyt. De fûgel hat in swarte pet en ek de poaten binne swart. Yn it briedkleed is de pet op 'e kop folslein swart oant te snaffel ta. Winterdeis hat de fûgel in wite foarholle. De soarte liket in soad op 'e [[keningsstirns]], mar is lytser en slanker mei in tinnere snaffel. == Fersprieding == De fûgel briedt fan súdlik [[Kalifornje]] oant westlik [[Meksiko]] (Nayarit). Mear as 90% briedt yn ien koloanje op [[Isla Raza]] yn 'e [[Golf fan Kalifornje]]. De populaasje yn 'e [[Feriene Steaten]] is relatyf nij, mei de earste briedgefallen yn 1959. Winterdeis wurdt de fûgel mear nei it suden oant [[Sily]] sjoen. De fûgel migrearret ek nei it noarden by de westkust lâns fan 'e Feriene Steaten, soms sels oant [[Britsk-Kolumbia]] yn [[Kanada]] ta. [[Ofbyld:Thalasseus elegans -Port of San Diego -chicks-8.jpg|thumb|left|Piken.]] Kalifornyske sterns binne as [[dwaalgast]] yn [[Frankryk]], [[Spanje]], [[Belgje]], [[Nederlân]], it [[Feriene Keninkryk]], [[Denemark]], [[Ierlân]] en [[Dútslân]] waarnommen. De soarte is sterk oan 'e kustkriten bûn en siket meast nei fisk en [[wringeleazen]] yn sâltwetterlagunes, estuaria en oare gebieten. == Status == De Kalifornyske stern wurdt troch de [[IUCN]] as gefoelich (''Near Threatened'', 2020) op 'e [[Reade list]] klassifisearre. Dat hat te krijen mei it feit dat in grut part fan 'e wrâldpopulaasje fan mear as 90% ta ien eilân beheind is, nammentlik Isla Raza. Dat kin in bedriging wêze by klimaatferoaring, minsklik yngripen of in ferskynsel lykas [[El Niño]]. De wrâldpopulaasje waard yn 2002 tusken de 51.000 en 90.000 fûgels rûsd. Yn 2009 begûnen natuerbeskermers in yntervinsjeprojekt foar natuerbehâld op Rasa Island, dêr't ynvasive [[kjifdieren]] nêsten fan 'e fûgels plonderen. Dy suksesfolle útroeging joech de seefûgels in tige wichtige populaasjegroei.<ref>[https://www.islandconservation.org/thriving-nest-elegant-terns/?utm_source=chatgpt.com Island Conservation: ''A thriving nest foar elegant terns'', 25 septimber 2017]</ref> Tusken 2014-2019 groeide de populaasje fan 'e eilannen foar Baja California mei 249%.<ref>[https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9543960/?utm_source=chatgpt.com ''Population trends of seabirds in Mexican Islands at the California Current System'', 7 oktober 2022]</ref> {{Boarnen|boarnefernijing= * [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/elegant-tern-thalasseus-elegans BirdLife.] * [https://ebird.org/species/eleter1/L329541 Ebird.] * [https://avibase.bsc-eoc.org/species.jsp?avibaseid=3F9E1C51FBD48FC1 Avibase.] {{reflist}} ---- {{Commonscat|Thalasseus elegans}} }} [[Kategory:Fûgelsoarte]] [[Kategory:Klikstirns]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sily]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kolombia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kosta Rika]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Ekwador]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn El Salvador]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Meksiko]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Nikaragûa]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Panama]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Perû]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Feriene Steaten]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Grutte Oseaan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Golf fan Kalifornje]] 9i3r7fvlcp11p967rbiaohuxe133u6a 0 187313 1235766 1209033 2026-07-20T19:32:53Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN-skema 1235766 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme = Jamaikaanske tody |Ofbyld = [[File:Jamaican tody (Todus todus).jpg|250px]] |lûd = |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift = [[rôldereftigen]] (''Coraciiformes'') |Famylje = [[todyfûgels]] (''Todidae'') |Skaai = [[todys]] (''Todus'') |Wittenskiplike namme= Todus todus |Beskriuwer, jier= [[Carolus Linnaeus|Linnaeus]], 1758 |IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] ---- |lânkaart =[[File:Todus todus map.svg|center|250px]] }} De '''Jamaikaanske tody''' (''Todus todus'') is in lyts fûgeltsje yn it [[Skaai (taksonomy)|skaai]] ''[[Todus]]'' yn 'e [[Monotypysk takson|monotypyske]] [[Famylje (taksonomy)|famylje]] ''[[Todidae]]''. == Beskriuwing == Jamaikaanske tody's binne lytse fûgeltsjes fan likernôch 10 sm en 6 gram swier. Se binne oan 'e boppekant felgrien, op it boarst en de búk wyt mei in gielgriene glâns en op 'e kiel read. Ek op 'e flanken kin wat read oanwêzich wêze. De lange snaffel is ûnder read en boppe hast swart. It fearrekleed fan 'e skaaien is itselde. == Fersprieding == De soarte is [[Endemisme|endemysk]] op [[Jamaika]] en wurde rûnom op it eilân sjoen, mar meast yn 'e boskeftige gebieten. == Hâlden en dragen == It iten bestiet út ynsekten en larven, mar út en troch ek fruit. Yn 'e regel sitte se op in tûkje dêr't se de eagen hinne wer gean litte om dan in flugge útfal te dwaan om in ynsekt út de loft te of fan in blêd te snippen, mar se wurde ek wol yn 'e flecht fongen. Hoe't se drinke is net waarnommen, mar der wurdt fan útgien dat se it measte wetter fan drippen fan blêden krije en troch iten dat se ynnimme. Harrren nêst bestiet út in keamer oan 'e ein fan in 30 sm lang tunneltsje yn in sânwâl of wetterigge. Se lizze tusken 1 en 4 wite aaikes en it briedseizoen duorret fan desimber oant july, == Status == De populaasjegrutte is net kwantifisearre, mar de soarte wurdt omskreaun as frij gewoan en der wurdt oannommen dat de populaasje stabyl is. De fûgel wurdt op 'e [[Reade list]] fan 'e [[IUCN]] as net bedrige (''Least Concern'', 2025) klassifisearre. De yntrodusearre [[Mangoesten|mangoeste]] foarmet de grutste bedriging foar de Jamaikaanske tody. It bist fernield de nêsttunnels fan 'e fûgel, wylst de jongen noch yn 'e nêstfaze binne. It hat bliken dien dat Jamaikaanske tody's tige effektyf binne by de bestriding fan skealike ynsekten op 'e plantaazjes fan kofjeboeren. {{boarnen|boarnefernijing= Sjoch foar boarnen en/of referinsjes op [[:en:Jamaican tody]] * [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/jamaican-tody-todus-todus BirdLife] * [https://ebird.org/species/jamtod1?siteLanguage=nl eBird] * [https://avibase.bsc-eoc.org/species.jsp?avibaseid=F9828C2AA45FB84D Avibase] ---- {{Commonscat|Todus todus|Jamaikaanske tody}} }} {{DEFAULTSORT:Jamaikaanske todyl}} [[Kategory:Fûgelsoarte]] [[Kategory:Tody]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Jamaika]] 3kep1elf18avmjphzvy717roa0lhfz5 0 187315 1236021 1209020 2026-07-23T00:08:12Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN-skema 1236021 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme = Kubaanske tody |Ofbyld = [[Ofbyld:Cuban Tody - Cuba S4E0449.jpg|250px]] |lûd = |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift = [[rôldereftigen]] (''Coraciiformes'') |Famylje = [[todyfûgels]] (''Todidae'') |Skaai = [[todys]] (''Todus'') |Wittenskiplike namme= Todus multicolor |Beskriuwer, jier= [[John Gould|Gould]], 1837 |IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] ---- |lânkaart =[[File:Todus multicolor map.svg|center|250px]] }} De '''Kubaanske tody''' (''Todus multicolor'') is in [[fûgel]] út de [[Monotypysk takson|monotypyske]] [[Famylje (taksonomy)|famylje]] [[todyfûgels]] (''Todidae''). == Beskriuwing == [[Ofbyld:Cuban tody (Todus multicolor).JPG|thumb|left|Fûgeltsje op Cayo Guillermo, Kuba.]] Kubaanske todys binne likernôch 10-11 sm lang. De fûgel hat in grutte kop yn ferhâlding ta it bealchje en in lange, tinne, platte snaffel. Lykas oare todys is er meast irisearjend grien en hat er in bleke wytgrize ûnderkant mei in reade kiel. Underskiedend binne de rôze flanken, de wite snor dy't nei efter yn blau oergiet en wat giel by de boppesnaffel. == Fersprieding == De soarte is [[endemisme|endemysk]] op [[Kuba]] en eilannen krekt foar de kust. De Kubaanske tody is in habitatgeneralist en libbet yn drûge leechlannen, tropyske bosken, yn kustfegetaasje en tichtby streamen en rivieren. == Hâlden en dragen == It iten bestiet út ynsekten en spinnen. De nêsten wurde útgroeven en bestiet út in likernôch 30 sm lange tunnel mei in keamer yn in klaaiwâl, alhoewol't se somtiden ek in rotte stam of beamholte brûke. In nêst bestiet út trije of fjouwer aaikes en de aaikes wurde troch beide âlders útbret. == Status == Der is gjin rûzing fan 'e grutte fan 'e populaasje, mar de fûgel soe algemien foarkomme. Op 'e [[Reade list]] fan 'e [[IUCN]] wurdt de soarte as net bedrige (''Least Concern'', 2024) klassifisearre. {{boarnen|boarnefernijing= * [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/cuban-tody-todus-multicolor BirdLife] * [https://ebird.org/species/cubtod1?siteLanguage=nl eBird] * [https://avibase.bsc-eoc.org/species.jsp?avibaseid=6C2B11357E4E4C49 Avibase] ---- {{Commonscat|Todus multicolor|Kubaanske tody}} }} {{DEFAULTSORT:Kubaanske todyl}} [[Kategory:Fûgelsoarte]] [[Kategory:Tody]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kuba]] d843e6y7rrs1ht7cihgkzlk4hi8imz3 0 187430 1235771 1233059 2026-07-20T19:35:44Z Ieneach fan 'e Esk 13292 /* Kabushima jinja */ kt 1235771 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme = Japanske miuw |Ofbyld = [[Ofbyld:Larus crassirostris 402344492.jpg|250px]] |lûd = [[Ofbyld:Armenian Gull - Larus armenicus voice.ogg|250px]] |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift = [[wilstereftigen]] (''Charadriiformes'') |Famylje = [[seefûgels]] (''Laridae'') |Skaai = [[miuwen]] (''Larus'') |Wittenskiplike namme= Larus crassirostris |Beskriuwer, jier= [[Louis Jean Pierre Vieillot|Vieillot]], 1818 |IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] |lânkaart = }} De '''Japanske miuw''' (''Larus crassirostris'') of '''swartsturtmiuw''' is in East-Aziatyske fûgel yn it [[Skaai (taksonomy)|skaai]] [[miuwen]] (''Larus'') út de [[Famylje (taksonomy)|famylje]] [[seefûgels]] (''Laridae''). == Skaaimerken == [[Ofbyld:Larus crassirostris (head).jpg|thumb|left|Kop fan 'e Japanske miuw.]] De Japanske miuw is in middelgrutte miuw mei in lingte fan 43-51 sm en in spanwiidte fan 126–128 sm. De kop is wyt, de boppekanten binne laaigriis en de wjukpunten binne folslein swart, mei gjin of allinich lytse wite plakken op 'e ein, lykas in soad oare miuwen yn it skaai hawwe. Njonken de swarte bân op 'e sturt is in oare typyske karakteristyk it reade en swarte plak oan 'e ein fan 'e relatyf lange snaffel. De poaten binne giel. == Fersprieding == De soarte briedt yn súdeastlik [[Sibearje]] (ynklusyf de [[Koerilen]] en [[Sachalin]]), [[Japan]], it [[Koreaanske Skiereilân]] en eastlik [[Sina]] (Shandong, Zhejiang en Fujian). Winterdeis is it ferspriedingsgebiet grutter en wurdt er yn it suden oant de noardlike [[Eastsineeske See]] oantroffen. Ut en troch binne der ek waarnimmings op [[Taiwan]], yn [[Fjetnam]], [[Tailân]] en de [[Filipinen]] oant sels [[Austraalje (lân)|Austraalje]], [[Kanada]], [[Meksiko]] en de [[Feriene Steaten]]. De Japanske miuw wurdt as [[Monotypysk takson|monotypysk]] behannele, wat betsjut dat er net ferdield is yn [[ûndersoarte]]n. [[Ofbyld:Larus crassirostris, juvenile, Daebubuk-dong, South Korea.jpg|thumb|left|Juvenyl.]] It biotoop bestiet út kustkriten, baaien en estuaria. It iten is ôfhinklik fan 'e tiid fan it jier en it plak dêr't it bist is. Se binne net tier en frette fiskjes, kreeften, slakken en wringeleaze dieren. De fûgel folget faak fiskersboaten en fertoant [[Kleptoparasitisme|kleptoparasitêr]] gedrach, dat wol sizze dat er it fretten fan oare bisten stelt. De soarte briedt yn koloanjes oan sân- of rotskusten of op rotsige eilannen. Koloanjes kinne wol mear as 10.000 pearkes telle. == Status == De soarte hat in grut ferspriedingsgebiet en in grutte populaasje mei in stabile ûntwikkeling, dy't net bedrige wurdt. Op basis fan dy kritearia kategorisearret de [[IUCN|Ynternasjonale Uny foar it Behâld fan 'e Natuer]] (IUCN) de soarte as net bedrige (''Least Concern'', 2018). De wrâldpopulaasje wurdt op 1,1 miljoen fûgels rûsd (2006). == Kabushima jinja == [[Ofbyld:Kabushima-Shrine.jpg|thumb|left|Kabushima jinja.]] Yn de Japanske havenstêd [[Hachinohe]] stiet op it eilân Kabushima it [[Sjintoïsme|Sjinto]]-hillichdom Kabushima jinja. Dat hillichdom waard yn 1269 troch fiskers stifte om dêr te bidden foar in goede feart en rispinge op 'e see. It hillichdom is ferbûn mei de Japanske miuw (海猫, umineko, "seekat" yn it Japansk) dy't tusken maart en augustus yn grutte oantallen op it eilân komme om dêr te nesteljen. De miuwen wurde assosjearre mei de [[Boeddhisme|boeddhistyske]] goadinne Benzaiten. De timpel baarnde yn 2015 ôf, mar ward tusken 206 en 2020 werboud. {{boarnen|boarnefernijing= *[https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/black-tailed-gull-larus-crassirostris BirdLife] *[https://ebird.org/species/bktgul/L3559354 eBird] *[https://avibase.bsc-eoc.org/avibase.jsp?lang=EN Avibase] {{reflist}} ---- {{Commonscat|Larus crassirostris}} }} {{DEFAULTSORT:Japanske miuw}} [[Kategory:Miuw]] [[Kategory:Fûgelsoarte]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sina]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Japan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Noard-Koreä]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sibearje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Koreä]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Taiwan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Fjetnam]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Grutte Oseaan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Japanske See]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Eastsineeske See]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Súdsineeske See]] cmwiiw4mmf4jzayy6u4t2ggw5xjoj0m 0 187490 1235890 1233075 2026-07-21T22:43:13Z Ieneach fan 'e Esk 13292 /* Status */ kt 1235890 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme = Kamtsjatkamiuw |Ofbyld = [[Ofbyld:Ooseguro-kamome.jpg|250px]] |lûd = |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift = [[wilstereftigen]] (''Charadriiformes'') |Famylje = [[seefûgels]] (''Laridae'') |Skaai = [[miuwen]] (''Larus'') |Wittenskiplike namme= Larus schistisagus |Beskriuwer, jier= [[Leonhard Hess Stejneger|Stejneger]], 1884 |IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] ---- |lânkaart = [[Ofbyld:Larus schistisagus map.svg|250px]]<br>{{Color box|#7137C8}} [[stânfûgel]] <br>{{Color box|#5f8dd3}} [[wintergast]] }} De '''kamtsjatkamiuw''' (''Larus schistisagus'') is in fûgel út de [[Famylje (taksonomy)|famylje]] Laridae. == Skaaimerken == De Kamtsjatkamiuw wurdt 55 oant 67 sm lang en hat in spanwiidte fan 132 oant 148 sm en weaget 1.050–1.670 kg. It folwoeksen simmerkleed hat laaigrize boppewjukken mei wite rânen efter en swarte bûtenste wjukpunten. De fûgel hat in sterke giele snaffel mei in read plak op 'e ûndersnaffel en in readrôze orbitale ring mei in giel iris. Yn it winterkleed is de kop bêzjebûnt. It duorret fjouwer jier foardat de soarte de folwoeksen dracht kriget. It fearrekleed fan 'e fûgel feroaret dan fan meast brún yn it earste jier nei folslein wyt en griis yn 'e folwoeksen dracht. == Fersprieding == De soarte komt foar fan noardeastlik en eastlik [[Sibearje]] oant yn noardlik [[Japan]] en it meast westlike stikje fan it [[Sewardskiereilân]] yn [[Alaska]]. Noardlike briedfûgels migrearje winterdeis nei it suden nei iisfrije gebieten en yn 'e winter komt de soarte foar fan 'e [[Kommandeurseilannen]] en [[Hokkaido]] oant [[Noard-Koreä|Noard-]] en [[Súd-Koreä]] en [[Taiwan]]. == Ekology == De Kamtsjatkamiuw briedt yn koloanjes op isolearre gerseilannen, op kliffen, oan sân- en rotskusten en lokaal ek op dakken. Winterdeis bliuwt er by iisfrije kusten, by riviermûningen en havens. == Status == De wrâldpopulaasje waard yn 2006 op 25 tûzen oant ien miljoen fûgels rûsd ((Delany en Scott). Op 'e [[Reade list]] fan 'e [[IUCN]] had de soarte de status fan net bedrige (Least Concern, 2018). {{boarnen|boarnefernijing= *[https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/slaty-backed-gull-larus-schistisagus BirdLife] *[https://ebird.org/species/slbgul/JP-13 eBird] *[https://avibase.bsc-eoc.org/species.jsp?avibaseid=456C7FAEF6E50426 Avibase] {{reflist}} ---- {{Commonscat|Larus schistisagus}} }} {{DEFAULTSORT:Kamtsjatkamiuw}} [[Kategory:Miuw]] [[Kategory:Fûgelsoarte]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kanada]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sina]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Japan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Noard-Koreä]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sibearje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Koreä]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Taiwan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Alaska]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Grutte Oseaan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Beringsee]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de See fan Ochotsk]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Japanske See]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Eastsineeske See]] splikknbbgvm6sac9eidqix4e5eu7m9 0 187498 1235886 1233067 2026-07-21T22:39:05Z Ieneach fan 'e Esk 13292 /* Status */ kt 1235886 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme = Kalifornyske miuw |Ofbyld = [[Ofbyld:Larus occidentalis by Jon Sullivan.jpg|250px]] |lûd = [[Ofbyld:Western Gull Golden Gate National Recreation Area.ogg|250px]] |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift = [[wilstereftigen]] (''Charadriiformes'') |Famylje = [[seefûgels]] (''Laridae'') |Skaai = [[miuwen]] (''Larus'') |Wittenskiplike namme= Larus occidentalis |Beskriuwer, jier= [[John James Audubon|Audubon]], 1839 |IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] ---- |lânkaart = [[Ofbyld:Larus occidentalis map.svg|250px]]<br>{{Color box|#7137C8}} [[stânfûgel]] <br>{{Color box|#5f8dd3}} [[wintergast]] }} De '''Kalifornyske miuw''' (''Larus occidentalis'') is in [[fûgel]] út de [[Famylje (taksonomy)|famylje]] [[seefûgels]] (''Laridae''). == Beskriuwing == [[Ofbyld:Larus Occidentalis - San Francisco.JPG|thumb|left|Fûgel boppe yn 'e [[Baai fan San Francisco]].]] De Kalifornyske miuw is in grutte miuw dy't 55 oant 68 sm lang wurde kin, in spanwiidte fan 130 oant 144 sm en in gewicht fan 800 oant 1.400 gram hat. De fûgel is wyt mei donkergrize boppedielen. De kop bliuwt oer it algemien it hiele jier wyt. De grutte giele snaffel hat in bolfarmige punt mei in read plak op 'e ûndersnaffel. Syn eachkleur fariëarret, trochstrings bleekgiel by de súdlike ûndersoarte en donkerder by de noardlike ûndersoarte. Oars as by de [[Meksikaanske miuw]] binne syn poaten rôze yn stee fan giel. Kalifornyske miuwen dogge der fjouwer jier oer om it folwoeksen fearrekleed te krijen. == Fersprieding == Der wurde twa ûndersoarten erkend mei de folgjende fersprieding: * ''L. o. occidentalis'' - de noardlike ûndersoarten, komt foar tusken Sintraal-[[Washington]] en Sintraal-[[Kalifornje]], hat donkergrize boppekanten. * ''L. o. wymani'' - de súdlike ûndersoarte, komt foar tusken Sintraal- en Súd-Kalifornje. De Kalifornyske is in [[stânfûgel]] yn Kalifornje, [[Oregon]], [[Baja California]] en súdlik Washington. Yn oare dielen is de soarte in [[trekfûgel]], dy't foar it oerwinterjen migrearret nei noardlik Washington, [[Britsk-Kolumbia]] en [[Baja California Sur]]. == Hâlden en dragen == De soarte is selden fier yn it binnenlân te sjen. Se bliuwe by de kust en boud it nêst op eilannen foar de kust of yn [[Estuarium|estuaria]]. Koloanjes binne op [[Ano Nuevo Island]], [[Anacapa Island]], [[Santa Barbara Island]] yn it [[Channel Islands National Park]] en [[Alcatraz Island]] yn [[San Francisco]]. De fûgels binne meast monogaam. [[Ofbyld:Larus occidentalis -San Luis Obispo, California, USA -chick-8.jpg|thumb|left|Pykje.]] Der wurde trije aaien lein, dy't yn in moanne útbret wurde. De piken bliuwe yn it territoarium oant se útfleane. Piken dy't troch oare territoaria omswalkje wurde yn 'e regel deade troch it pear fan dat territoarium. Sadwaande is de stjerte ûnder piken heech. De fûgel hybridisearret yn Washington en it noarden fan Oregon regelmjittich mei de [[Beringmiuw]]. == Status == Yn 'e 19e iuw hie de fûgel in soad te lijen fan it aaisykjen foar de groeiende stêd [[San Francisco]]. De koloanjes waarden boppedat fersteurd troch de bou fan bygelyks in fêsting lykas Alcatraz of fjoertuorren. De soarte is kwetsber foar klimatologyske barrens lykas [[El Niño]] en oaljelekkaazjes. De [[IUCN]] klassifisearret de soarte as net bedrige (''Least Concern'', 2018) op 'e [[Reade list]]. Oannommen wurdt dat de fûgel yn oantallen tanimt. {{boarnen|boarnefernijing= *[https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/western-gull-larus-occidentalis BirdLife] *[https://ebird.org/species/wesgul?siteLanguage=nl eBird] *[https://avibase.bsc-eoc.org/species.jsp?avibaseid=BE959048A78F4D6F Avibase] {{reflist}} ---- {{Commonscat|Larus occidentalis}} }} {{DEFAULTSORT:Kalifornyske miuw}} [[Kategory:Miuw]] [[Kategory:Fûgelsoarte]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kanada]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Meksiko]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Feriene Steaten]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Grutte Oseaan]] q3jhfiq2vk7xp5do7wsu92bhlis1nc7 0 187526 1235786 1233060 2026-07-20T19:42:13Z Ieneach fan 'e Esk 13292 /* Status */ kt 1235786 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme = Jiskemiuw |Ofbyld = [[Ofbyld:Heermann's Gull (2018).jpg|250px]]<br><small>Folwoeksen fûgel mei jong.</small> |lûd = |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift = [[wilstereftigen]] (''Charadriiformes'') |Famylje = [[seefûgels]] (''Laridae'') |Skaai = [[miuwen]] (''Larus'') |Wittenskiplike namme= Larus heermanni |Beskriuwer, jier= [[John Cassin|Cassin]], 1852 |IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-NT.png|250px]] ---- |lânkaart = [[Ofbyld:Larus heermanni map.svg|250px]]<br>{{Color box|#7137C8}} [[stânfûgel]]<br>{{Color box|#5f8dd3}} [[wintergast]]<br>{{Color box|#FFDD55}} [[trekfûgel]] }} De '''jiskemiuw''' (''Larus heermanni'') is in [[fûgel]] yn it [[Skaai (taksonomy)|skaai]] [[miuwen]] (''Larus'') út de [[Famylje (taksonomy)|famylje]] [[seefûgels]] (''Laridae''). == Skaaimerken == [[Ofbyld:Heermann's Gulls in the fog (45666569281).jpg|thumb|left|Fûgel yn winterkleed.]] Jiskemiuwen binne middelgrutte miuwen fan 43 oant 49 sintimeter lang en in spanwiidte fan 117 oant 124 sintimeter. Se binne tige ûnderskiedend fan oare soarten yn it skaai en ha in donker lichem mei in wite kop. De boppedielen binne griisbrún en de fûgel is ûnder griis en de griisswarte sturt- en wjukfearren binne dúdlik mei in wyt puntsje oan 'e ein. De snaffel is helder read, faak mei in swarte tip, wylst de poaten swart binne en de iris donkerbrún is mei in reade orbitale ring deromhinne. Bûten it briedseizoen is de kop griizich of hat er brúnige strepen. Jonge fûgels binne effen brún en ha oant de twadde winter in bleekrôze snaffel mei in donker ein. == Fersprieding == De fûgel briedt op eilannen foar de kust fan West-[[Meksiko]] en [[Kalifornje]]. it grutste part fan 'e wrâldpopulaasje briedt op ien eilân, [[Isla Rasa]], dat yn 1964 útroppen waard as reservaat. Winterdeis migrearret er sa fier noardlik as [[Britsk-Kolumbia]], [[Kanada]], en sa fier súdlik oant [[Gûatemala]]. De fûgel wurdt [[Monotypysk takson|monotypysk]] behannele, itjinge betsjut dat er net ferdield is yn [[ûndersoarte]]n. == Hâlden en dragen == [[Ofbyld:Tres amigos - brown pelicans and Heerman's gull in Sonora.jpg|thumb|left|Jiskemiuw tusken twa brune pilekanen.]] De jiskemiuw briedt yn tichte koloanjes op rotskusten en rotsige eilannen. Hy leit twa of trije grize aaien mei donkergrize en brune plakjes. De jiskemiuw stelt somtiden iten fan oare seefûgels, benammen fan [[Brune pilekaan|brune pilekanen]], dêr't er faak mei sjoen wurdt. It iten bestiet út lytse fisken, ynvertebraten, hagedissen, ynsekten, ôfeart en ies. == Status == Jiskemiuwen binne net bysûnder seldsum en it is net dúdlik oft de populaasje ôfnimt of net, mar om't it ferspriedingsgebiet tige beheind is, mei 90% fan 'e wrâldpopulaasje dy't op ien eilân briedt, is der in heech risiko dat de soarte yn 'e takomst bedrige wurde kin. De soarte is tige kwetsber foar in katastrofale stoarm en natuerfenomenen lykas [[El Niño]]. De [[IUCN|Ynternasjonale Uny foar it Behâld fan 'e Natuer]] (IUCN) kategorisearret de soarte dêrom as hast bedrige (''Near Threatened'', 2020). {{boarnen|boarnefernijing= *[https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/heermanns-gull-larus-heermanni BirdLife] *[https://ebird.org/species/heegul?siteLanguage=nl eBird] *[https://avibase.bsc-eoc.org/species.jsp?avibaseid=6996D540F05D2682 Avibase] {{reflist}} ---- {{Commonscat|Larus heermanni}} }} {{DEFAULTSORT:jiskemiuw}} [[Kategory:Miuw]] [[Kategory:Fûgelsoarte]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Feriene Steaten]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Meksiko]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kanada]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kosta Rika]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Gûatemala]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Grutte Oseaan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Golf fan Kalifornje]] qtjwznub2tzm5udxjobqb1m2dzp3p5w 0 187553 1235760 1233053 2026-07-20T19:28:13Z Ieneach fan 'e Esk 13292 /* Status */ kt 1235760 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme = Ivoarmiuw |Ofbyld = [[ofbyld:GULL, IVORY (11-7-10) pismo beach, slo co, ca -07 (5156201811).jpg|250px]] |lûd = |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift = [[wilstereftigen]] (''Charadriiformes'') |Famylje = [[seefûgels]] (''Laridae'') |Skaai = '''ivoarmiuwen''' (''Pagophila'')<br><small>[[Johann Jakob Kaup|Kaup]], 1829</small> |Wittenskiplike namme= Pagophila eburnea |Beskriuwer, jier= [[Constantine John Phipps|Phipps]] | datum = 1774 |IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-NT.png|250px]] ---- |lânkaart =[[File:Pagophila eburnea map.svg|center|250px]]<small>{{Color box|#FF7F2A}} [[briedfûgel]] <br>{{Color box|#7137C8}} [[stânfûgel]] </small> }} De '''ivoarmiuw''' (''Pagophila eburnea'') is in [[seefûgels|seefûgel]] út de [[Famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[miuwfûgels]] (''Larida''e). It is de iennige soarte yn it [[Monotypysk takson|monotypyske]] [[Skaai (taksonomy)|skaai]] ivoarmiuwen (''Pagophila''). == Skaaimerken == Ivoarmiuwen wurde 44 oant 48 sm en weage 525 oant 700 gram. In folwoeksen ivoarmiuw is maklik te determinearjen troch syn folslein wite fearrekleed, itjinge him ûnderskiedt fan oare miuwen. De soarte hat in wat lytsere, mear dowe-eftige bou as de [[miuwen]] (''Larus''). De snaffel is blauwich mei in giele punt en de poaten binne swart. Jonge fûgels hawwe in wat donkerder kop en in fariabel tal swarte plakken op harren fearren. It duorret twa jier foar jongen om harren folwoeksen fearrekleed te ûntwikkeljen. <gallery = widths="220px" heights="165px" perrow="4"> Ivory Gull - Pagophila eburnea - Ísmáfur.jpg|Earste jier Pagophila eburnea 2nd-w, Chatham-Kent, Ontario.jpg|Twadde jier </gallery> == Hâlden en dragen == De ivoarmeeuw briedt oan Arktyske kusten en op kliffen en leit ien oant trije oliifkleurige aaien yn in nêst op 'e grûn, dat beklaaid is mei moas of seewier. Hy briedt yn 'e simmer en leit ein juny of begjin july de aaien. De jongen fleane yn augustus út. De measte koloanjes binne lyts mei mar 5-60 pearkes, selden mear as 100 pearen. Harren iten bestiet út ynvertebraten en fisk, mar ek út ôfeart en ies. De fûgel folget faak iisbearen en oare rôfdieren om te profitearjen fan 'e oerbliuwsels fan harren proai. Ek yt er iisbeare- en seehûnestront of seehûne-plasinta's. == Fersprieding == De soarte briedt om 'e Arktyske Oseaan hinne, yn [[Grienlân]], [[Noard-Amearika]] en [[Euraazje]]. It binne [[trekfûgel]]s oer koarte ôfstannen, dy't oerwinterje oan 'e râne fan it pakiis. Jonge fûgels ha oanstriid om fierder te trekken as âldere fûgels. Guon fûgels fleane fierder nei it suden, mar se wurde tige selden yn West-Europa waarnommen. Yn [[Nederlân]] is de soarte mar in pear kear waarnommen. == Status == De grutte fan 'e populaasje wurdt op 38.000-52.000 folwoeksen fûgels rûsd (2012). Yn Kanada is de soarte yn oantal rap ôfnommen. De Kanadeeske populaasje wie yn 'e iere jierren 2000 likernôch 80% leger as yn 'e jierren 1980. Ien fan 'e oarsaken kin yllegale jacht wêze, mar de wichtichste oarsaak fan 'e wrâldwide delgong fan 'e soarte is de opwaarming fan 'e wrâld. Ivoarmiuwen briede tichteby see-iis en it ferlies fan iis makket it lestich foar har om genôch iten te finen om de jongen te fuorjen. Dêrfandinne wurdt de ivoarmiuw op 'e [[Reade list]] fan 'e [[IUCN]] as hast bedrige (''Near Threatened'', 2018) klassifisearre. {{boarnen|boarnefernijing= *[https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/ivory-gull-pagophila-eburnea BirdLife] *[https://ebird.org/species/ivogul?siteLanguage=nl eBird] *[https://avibase.bsc-eoc.org/species.jsp?avibaseid=FED91A1F00C4E67C Avibase] {{reflist}} ---- {{Commonscat|Pagophila eburnea}} }} {{DEFAULTSORT:Ivoarmiuw}} [[Kategory:Ivoarmiuw]] [[Kategory:Fûgelsoarte]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kanada]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Grienlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Yslân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Jeropeesk Ruslân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sibearje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Spitsbergen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Alaska]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Atlantyske Oseaan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Noardlike Iissee]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Hudsonbaai]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Beringsee]] qhceqbet877wtb592rvt9ihmxfz66nc 0 187560 1235755 1233586 2026-07-20T19:24:28Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN-skema 1235755 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme = Inkastirns |Ofbyld = [[Ofbyld:Larosterna inca 382523241.jpg|250px]] |lûd = |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift = [[wilstereftigen]] (''Charadriiformes'') |Famylje = [[seefûgels]] (''Laridae'') |Underfamylje = [[stirnzen]] (''Sterninae'') |Skaai = '''Inkastirnzen''' (''Larosterna'')<br><small>[[Edward Blyth|Blyth]], 1852</small> |Wittenskiplike namme= Larosterna inca |Beskriuwer, jier = [[René Primevère Lesson|Lesson]] & [[Prosper Garnot|Garnot]], 1827 |IUCN-status = [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-NT.png|250px]] ---- |lânkaart = [[Ofbyld:Larosterna inca map.svg|250px]]<br>{{Color box|#7137c8}} [[stânfûgel]] <br>{{Color box|#5f8dd3}} [[wintergast]] }} De '''inkastirns''' (''Larosterna inca'') is in [[fûgel]] út de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[seefûgels]] (''Laridae'') en de [[ûnderfamylje]] [[stirnzen]] (''Sterninae''). It is de iennige soarte yn it [[Monotypysk takson|monotypyske]] [[Skaai (taksonomy)|skaai]] ''Larosterna''. == Kenmerken == De 39 oant 42 sm lange en 175 oant 200 gram swiere fûgel hat in opfallend effen donkergriis fearrekleed, fjoerreade poaten mei swimfluezen en in reade snaffel mei in giel fearreleas plak by de snaffel en in brune iris. Tige karakteristyk binne de wite fearkes dy't as in [[Salvador Dali]]-eftige snor fan 'e basis fan' e snaffel by de nekke lâns rint. De punten fan 'e sekundêre fearren en de trije binnenste primêre fearren binne wyt. Tusken mantsjes en wyfkes binne gjin ferskillen. [[Ofbyld:Larosterna inca -Lima, Peru -family-8 (1).jpg|thumb|left|Alders mei jong (Perû).]] De jonge fûgels binne nei it útkommen poarpereftich brún en wurde brúngriis foardat se it folwoeksen fearrekleed krije. De snaffels fan jonge fûgels binne ynearsten donker en hoarnkleurich en wurde stadichoan read lykas dy fan folwoeksen fûgels. == Fersprieding == De inkastirns komt foar yn 'e [[Humboldtstream]] oan 'e westlike kusten fan [[Súd-Amearika]] ([[Sily]], [[Kolombia]], [[Ekwador]] en [[Perû]]). == Hâlden en dragen == De fûgel jeit op fisk dy't flak ûnder it wetteroerflak swimme. Ek wurde se faak boppe jeiende seeliuwen en walfisken waarnommen, dêr't se profitearje fan itensresten en folgje yn grutte groepen somtiden de fiskersboaten. [[Ofbyld:15-Islas Ballestas-nX-40.jpg|thumb|left|Fûgels op 'e [[Ballestaseilanden|Islas Ballestas]], Perû.]] Se briede op smoute plakjes op rotsen by de kust. In lechsel bestiet út ien of twa aaien, dy't troch beide skaaien útbret wurde. Beide âlders bringe ek de jonge fûgels grut. Inkastirnzen binne feitlik net migrearjend, mar guon reizgje bûten de briedtiid oer grutte ôfstannen. == Status == It ferspriedingsgebiet fan 'e inkastirns is grut en dêrom is de kâns op útstjerren net sa grut. De populaasje wurdt op likernôch 150.000 fûgels rûsd en de oantallen nimme ôf. De fûgel hat lêst fan klimaatfenomenen lykas [[El Niño]], dy't it briedsukses ferminderet, predaasje fan rotten en ferwyldere katten en de grutskalige fiskerij op ansjofisk. Dêrfandinne wurdt de soarte as gefoelich op 'e [[Reade list]] fan 'e [[IUCN]] klassifisearre. {{Boarnen|boarnefernijing= * [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/inca-tern-larosterna-inca BirdLife.] * [https://ebird.org/species/incter1/L855862 Ebird.] * [https://avibase.bsc-eoc.org/species.jsp?avibaseid=FF6C3B9C8E71701B Avibase.] {{reflist}} ---- {{Commonscat|Larosterna inca}} }} [[Kategory:Inkastirns]] [[Kategory:Fûgelsoarte]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sily]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Perû]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kolombia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Ekwador]] 4rslpalqus8p3u69acd4ighlud77ms3 1235756 1235755 2026-07-20T19:24:52Z Ieneach fan 'e Esk 13292 /* Status */ kt 1235756 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme = Inkastirns |Ofbyld = [[Ofbyld:Larosterna inca 382523241.jpg|250px]] |lûd = |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift = [[wilstereftigen]] (''Charadriiformes'') |Famylje = [[seefûgels]] (''Laridae'') |Underfamylje = [[stirnzen]] (''Sterninae'') |Skaai = '''Inkastirnzen''' (''Larosterna'')<br><small>[[Edward Blyth|Blyth]], 1852</small> |Wittenskiplike namme= Larosterna inca |Beskriuwer, jier = [[René Primevère Lesson|Lesson]] & [[Prosper Garnot|Garnot]], 1827 |IUCN-status = [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-NT.png|250px]] ---- |lânkaart = [[Ofbyld:Larosterna inca map.svg|250px]]<br>{{Color box|#7137c8}} [[stânfûgel]] <br>{{Color box|#5f8dd3}} [[wintergast]] }} De '''inkastirns''' (''Larosterna inca'') is in [[fûgel]] út de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[seefûgels]] (''Laridae'') en de [[ûnderfamylje]] [[stirnzen]] (''Sterninae''). It is de iennige soarte yn it [[Monotypysk takson|monotypyske]] [[Skaai (taksonomy)|skaai]] ''Larosterna''. == Kenmerken == De 39 oant 42 sm lange en 175 oant 200 gram swiere fûgel hat in opfallend effen donkergriis fearrekleed, fjoerreade poaten mei swimfluezen en in reade snaffel mei in giel fearreleas plak by de snaffel en in brune iris. Tige karakteristyk binne de wite fearkes dy't as in [[Salvador Dali]]-eftige snor fan 'e basis fan' e snaffel by de nekke lâns rint. De punten fan 'e sekundêre fearren en de trije binnenste primêre fearren binne wyt. Tusken mantsjes en wyfkes binne gjin ferskillen. [[Ofbyld:Larosterna inca -Lima, Peru -family-8 (1).jpg|thumb|left|Alders mei jong (Perû).]] De jonge fûgels binne nei it útkommen poarpereftich brún en wurde brúngriis foardat se it folwoeksen fearrekleed krije. De snaffels fan jonge fûgels binne ynearsten donker en hoarnkleurich en wurde stadichoan read lykas dy fan folwoeksen fûgels. == Fersprieding == De inkastirns komt foar yn 'e [[Humboldtstream]] oan 'e westlike kusten fan [[Súd-Amearika]] ([[Sily]], [[Kolombia]], [[Ekwador]] en [[Perû]]). == Hâlden en dragen == De fûgel jeit op fisk dy't flak ûnder it wetteroerflak swimme. Ek wurde se faak boppe jeiende seeliuwen en walfisken waarnommen, dêr't se profitearje fan itensresten en folgje yn grutte groepen somtiden de fiskersboaten. [[Ofbyld:15-Islas Ballestas-nX-40.jpg|thumb|left|Fûgels op 'e [[Ballestaseilanden|Islas Ballestas]], Perû.]] Se briede op smoute plakjes op rotsen by de kust. In lechsel bestiet út ien of twa aaien, dy't troch beide skaaien útbret wurde. Beide âlders bringe ek de jonge fûgels grut. Inkastirnzen binne feitlik net migrearjend, mar guon reizgje bûten de briedtiid oer grutte ôfstannen. == Status == It ferspriedingsgebiet fan 'e inkastirns is grut en dêrom is de kâns op útstjerren net sa grut. De populaasje wurdt op likernôch 150.000 fûgels rûsd en de oantallen nimme ôf. De fûgel hat lêst fan klimaatfenomenen lykas [[El Niño]], dy't it briedsukses ferminderet, predaasje fan rotten en ferwyldere katten en de grutskalige fiskerij op ansjofisk. Dêrfandinne wurdt de soarte as gefoelich op 'e [[Reade list]] fan 'e [[IUCN]] klassifisearre. {{Boarnen|boarnefernijing= * [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/inca-tern-larosterna-inca BirdLife.] * [https://ebird.org/species/incter1/L855862 Ebird.] * [https://avibase.bsc-eoc.org/species.jsp?avibaseid=FF6C3B9C8E71701B Avibase.] {{reflist}} ---- {{Commonscat|Larosterna inca}} }} [[Kategory:Inkastirns]] [[Kategory:Fûgelsoarte]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sily]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Perû]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kolombia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Ekwador]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Grutte Oseaan]] pdsob872af99e60fk0jsm9xuy9n8rho 0 187600 1235937 1232697 2026-07-21T23:20:12Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN-skema 1235937 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme = rivierstirns |Ofbyld = [[Ofbyld:Sterne de Kerguelen.jpg|250px]] |lûd = |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift = [[wilstereftigen]] (''Charadriiformes'') |Famylje = [[seefûgels]] (''Laridae'') |Underfamylje = [[stirnzen]] (''Sterninae'') |Skaai = [[wytstirnzen]] (''Sterna'') |Wittenskiplike namme= Sterna virgata |Beskriuwer, jier = [[Jean Cabanis|Cabanis]], 1875 |IUCN-status = [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-NT.png|250px]] |lânkaart = }} De '''Kerguelenstirns''' (''Sterna virgata'') is in [[fûgel]] út de [[Famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[seefûgels]] (''Laridae'') en de [[ûnderfamylje]] [[stirnzen]] (''Sternini''). == Skaaimerken == De Kerguelenstirns is in lytse likernôch 31 sm lang wytstirns mei in relatyf donker fearrekleed. Folwoeksen fûgels yn briedkleed binne oer it algemien donkergriis mei in swarte mûtse en in smelle wite streek oer it wang, dy't de swarte mûtse fan 'e grize nekke skiedt. Bûten it briedseizoen is de foarholle wytich en de ûnderkant bleker. Jonge fûgels binne brúnbûnt op 'e mantel mei in brune mûtse. Hy ferskilt fan 'e [[Súdpoalstirns]] (''Sterna vittata''), dy't yn itselde gebiet foarkomt mar in ljochter fearrekleed hat en langere wjukken en in langere sturt. Ek is de snaffel fan 'e Kerguelenstirns tinner en spitser. == Fersprieding == De fûgel komt foar yn 'e súdlike [[Yndyske Oseaan]] op [[Prins Edwardeilannen|Marion-eilân]], de [[Crozeteilannen]] en de [[Kerguelen]]. Hy briede earder ek op Prins Edward-eilân, mar dêr is de soarte sûnt 2011 útstoarn. De fûgel wurdt yn 'e regel yn twa [[ûndersoarte]]n ferdield: * ''Sterna virgata virgata'', nominaatfoarm, komt foar op 'e Kerguelen. * ''Sterna virgatamercuri'', komt foar op 'e Crozeteilannen en Marion-eilân. == Hâlden en dragen == Kerguelenstirnzen binne [[stânfûgel]]s en bliuwe ek nei it brieden yn 'e omkriten fan it briedgebiet. Se briede op tin begroeide rotsen of yn dellingen tusken healwei oktober en jannewaris. De fûgel leit ien oant twa aaien, dy't yn 24 dagen útbret wurde. De fûgels libje op fisk en skaaldieren dy't se yn ûndjip wetter by de kust of boppe de brâning fine. Ek siket er wol wringeleaze bisten op lân. == Status == De populaasje fan 'e fûgel wurdt as stabyl beskôge, mar is mei mar 2.300 - 4.300 folwoeksen fûgels tige lyts. Dy rûzing is lykwols út 1993 en ferâldere. De measte fûgels briede op 'e Kerguelen. De grutste bedriging foar de soarte is ekstreem waar en de ynvasive soarten, lykas de yn 'e jierren 1950 yntordusearre wylde katten om kjifdieren te bestriidzjen. Dat hat derta laat dat de [[IUCN|Ynternasjonale Uny foar it Behâld fan 'e Natuer]] (IUCN) de soarte as gefoelich (''Near Threatened'', 2018) kategorisearret. Mei it troch de Europeeske Uny finansjearre projekt Optimization of Feral Cat Management Actions in Kerguelen wurde de katten weifongen. De ferwachting is dat op lange termyn mear as 15 lânseigen briedfûgels bettere takomstferwachtingen krije.<ref>[https://www.acap.aq/latest-news/control-of-feral-cats-on-frances-kerguelen-island-continues-with-new-funding ACAP, 11 novimber 2025.]</ref> {{Boarnen|boarnefernijing= * [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/river-tern-sterna-aurantia BirdLife] * [https://ebird.org/species/kerter1 Ebird.] * [https://avibase.bsc-eoc.org/species.jsp?avibaseid=754993F116B2B2D5 Avibase.] {{reflist}} ---- {{Commonscat|Sterna virgata}} }} [[Kategory:Fûgelsoarte]] [[Kategory:Wytstirns]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Yndyske Oseaan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Súdlike Oseaan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Prins Edwardeilannen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Frânske Súdlike en Antarktyske Lannen]] hcbts2b9kuzp1bzp44kp7lwis4vkg1j 0 187627 1235936 1234768 2026-07-21T23:19:56Z Ieneach fan 'e Esk 13292 syn. 1235936 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme = Antarktyske stirns |Ofbyld = [[Ofbyld:Sterna vittata -St Andrews Bay, South Georgia, British Overseas Territories, UK -flying-8.jpg|250px]]<br><small></small> |lûd = |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift = [[wilstereftigen]] (''Charadriiformes'') |Famylje = [[seefûgels]] (''Laridae'') |Underfamylje = [[stirnzen]] (''Sterninae'') |Skaai = [[wytstirnzen]] (''Sterna'') |Wittenskiplike namme= Sterna vittata |Beskriuwer, jier = [[René-Primevère Lesson|Lesson]], 1831 |IUCN-status = [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] ---- |lânkaart = [[Ofbyld:Sterna vittata map.svg|250px]]<small>{{Kolommen2 |Kolom1 = {{Color box|#ff9955}} [[briedfûgel]]<br>{{Color box|#87aade}} [[wintergast]] |Kolom2= {{Color box|#aa87de}} [[stânfûgel]]<br>{{Color box|#ffe680}} [[trekfûgel]] }}</small> }} De '''Antarktyske stirns''' of '''Súdpoalstirns''' (''Sterna vittata'') is in [[Súd-Amearika|Súdamerikaanske]] [[fûgel]] út 'e [[Famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[seefûgels]] (''Laridae'') yn it [[skift]] fan 'e [[wilstereftigen]] (''Charadriiformes''). == Beskriuwing == De Antarktyske stirns is in middelgrutte wytstirns fan 41 sm lang mei yn it briedkleed in reade snaffel, reade poaten en in swarte mûtse. De boppedielen binne griis mei donkere punten en rânen oan 'e bûtenste fearren. De ûnderkant is ek griis, meastentiids mei in witige bân ûnder de swarte mûtse. De sturt is wyt. Winterdeis is de fûgel witer, binne de poaten swart en is de snaffel minder read oant swart. De swarte mûtse is minder skerp ôftekene en de foarholle is wyt. == Fersprieding == De soarte briedt op in oantal eilannen yn 'e súdlike [[Atlantyske Oseaan]], de súdlike [[Yndyske Oseaan]] en súdlik fan [[Nij-Seelân]], mar hiel beheind op [[Antarktika]] sels. Nei de briedtiid migrearret er nei noardliker kriten oant súdlik Súd-Amearika en [[Súd-Afrika]]. De soarte wurdt ferdield yn twa groepen mei seis ûndersoarten, dy't op 'e folgjende plakken briede: *de ''vittata''-groep **''Sterna vittata tristanensis''– de eilannen [[Tristan da Cunha]] en [[Gough (eilân)|Gough]]. **''Sterna vittata sanctipauli'' – de eilannen [[Amsterdam (eilân)|Amsterdam]] en [[Saint-Paul (eiland)|Saint-Paul]]. **''Sterna vittata gaini'' – [[Súdlike Shetlandeilannen]] en it [[Antarktysk Skiereilân]] súdlik fan Marguerite Bay. **''Sterna vittata vittata'' – [[Prins Edwardeilannen]], [[Crozeteilannen]], [[Kerguelen]] en de [[Heard en McDonaldeilannen]] yn 'e súdlike Yndyske Oseaan. **''Sterna vittata bethunei'' – [[Stewarteilân]], [[Snare-eilannen]], [[Aucklandeilannen]], [[Campbelleilannen]], [[Macquarie (eilân)|Macquarie]], [[Bounty-eilannen]] en de [[Antypoaden]]. *''Sterna vittata georgiae'' – [[Súd-Georgje]], [[Súd-Orkney-eilannen]] , [[Súd-Sandwicheilannen]] en [[Bouveteilân]]. == Status == De soarte hat in grut ferspriedingsgebiet en in grutte populaasje mei ûnbekende ûntwikkelling. Op basis fan dy kritearia kategorisearret de [[IUCN]] de soarte as net bedrige (''Least Concern'', 2018). {{Boarnen|boarnefernijing= * [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/white-cheeked-tern-sterna-repressa BirdLife] * [https://ebird.org/species/antter1?siteLanguage=nl Ebird.] * [https://avibase.bsc-eoc.org/species.jsp?lang=EN&avibaseid=E9C409B5919B2136 Avibase.] {{reflist}} ---- {{Commonscat|Sterna vittata}} }} {{DEFAULTSORT:Antarktyske stirns}} [[Kategory:Fûgelsoarte]] [[Kategory:Wytstirns]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Súdlike Oseaan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Atlantyske Oseaan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Yndyske Oseaan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Grutte Oseaan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Antarktika]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Argentynje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Austraalje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bouvet]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Brazylje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sily]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Falklâneilannen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Heard en de McDonaldeilannen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Nij-Seelân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Afrika]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Georgje en de Súdlike Sandwicheilannen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tristan da Cunha]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Frânske Súdlike en Antarktyske Lannen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Macquarie]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Gough]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Nijseelânske Subantarktyske Eilannen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Prins Edwardeilannen]] e0wq52s3i7ng6vfc52zdc68jh9l86wv 0 187725 1236013 1235013 2026-07-23T00:01:11Z Ieneach fan 'e Esk 13292 /* Kultuer */ kt 1236013 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme = Brune pilekaan |Ofbyld = [[Ofbyld:Brown pelican in flight (Bodega Bay).jpg|250px]] |lûd = |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift = [[pilekaaneftigen]] (''Pelecaniformes'') |Famylje = [[pilekaanfûgels]] (''Pelecanidae'') |Skaai = [[pilekanen]] (''Pelecanus'') |Wittenskiplike namme= Pelecanus occidentalis |Beskriuwer, jier= [[Carolus Linnaeus|Linnaeus]], 1766 |IUCN-status = [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] ---- |lânkaart = [[File:Pelecanus occidentalis map.svg|center|250px]]<small>{{Color box|#8d5fd3}} [[stânfûgel]]<br>{{Color box|#5f8dd3}} [[wintergast]]</small> }} De '''brune pilekaan''' (''Pelecanus occidentalis'') is in [[fûgel]] yn it [[Skaai (taksonomy)|skaai]] [[pilekanen]] (''Pelecanus'') út de [[Famylje (taksonomy)|famylje]] [[pilekaanfûgels]] (''Pelecanidae''). == Ferskining == [[Ofbyld:Pelicans overwintering at Oregon Coast NWR (6366883889).jpg|thumb|left|Oerwinterjende pilekanen oan 'e kust fan Oregon.]] De fûgel is foar it measte sulvergriis mei brún mei in wite of wyt mei giele kroan en in kastanjebrune hals. De grieneftige, keale hûd op it gesicht en de kielsek wurde yn 'e briedtiid feller fan kleur. It fearrekleed is by beide skaaien allyk. Brune pilekanen wurde 100 oant 150 sm lang, ha in spanwiidte fan 203 oant 228 sm en binne mear as 3,5 kg swier. == Fersprieding == De soarte komt foar oan 'e [[Stille Oseaan|Pasifyske]] kust fan Amearika fan westlik [[Kanada]] oant it noarden fan [[Perû]] en oan 'e [[Atlantyske Oseaan|Atlantyske]] kust fan 'e noardlik [[Feriene Steaten]] oant it noarden fan [[Brazylje]]. De noardlike populaasje trekke nei it suden. De fûgel komt algemien foar oan kusten en by mûningen fan rivieren. === Undersoarten === De wurde fiif ûndersoarten erkend. {| class="wikitable" ! align="center" style="background-color: #DAA520 colspan ="3" |'''Undersoarten''' |- ! Ofbyld !! Wittenskiplike namme !! Fersprieding |- |[[Ofbyld:Brown Pelican, Pelagic Boat Trip.jpg|120px]] || ''P. o. californicus'' || westlike kustkriten fan 'e Feriene Steaten en westlik [[Meksiko]]. |- |[[Ofbyld:Pelecanus Occidentalis KW 1.JPG|120px]] || ''P. o. carolinensis'' || de Atlantyske kusten fan 'e tuskenbeide en tropyske Amearika's |- |[[Ofbyld:Pelikane Santa Elena Province Ecuador49.jpg|120px]] || ''P. o. murphyi:'' || de westlike kust fan [[Kolombia]] en [[Ekwador]]. |- |[[Ofbyld:Pelicano de Margarita en La Guardia.jpg|120px]] || ''P. o. occidentalis '' || [[Kariben|Karibyske]] kusten fan [[West-Ynje]] |- |[[Ofbyld:Pelícano pardo de las Galápagos (Pelecanus occidentalis urinator), Las Bachas, isla Santa Cruz, islas Galápagos, Ecuador, 2015-07-23, DD 28.jpg|120px]] || ''P. o. urinator '' || [[Galapagoseilannen]] |- |} == Hâlden en dragen == Brune pilekanen kinne maklik nuet wurde. It iten bestiet út fisk, dy't fongen wurdt troch te dûken of oars fan it seeoerflak. De briedkoloanjes lizze meastentiids op eilannen foar de kust. It nêst bestiet út in holte op 'e grûn dat beklaaid is mei fearren en oar materiaal, mar ek konstruksjes fan tûken yn strûken en beammen fan [[mangrove]]s. Der wurde twa oant trije krytwite aaien lein en de [[Brieden (fûgels)|briedtiid]] is 28 oant 30 dagen. De rôze piken wurde yn 4 oant 14 dagen griis of swart en nei 63 dagen kinne se fleane. Tusken seis en njoggen wiken nei it útkommen fan 'e aaien ferlitte de jonge fûgels it nêst om yn lytse groepen mei oare juvenilen gear te kommen. == Status == [[Ofbyld:Paul Kroegel.jpg|thumb|left|Pilekaan mei Paul Krögel as earste opsichter fan it Pelican Island.]] Yn 1903 stifte [[Theodore Roosevelt]] it earste fûgelreservaat fan 'e Feriene Steaten, it [[Pelican Island National Wildlife Refuge]] yn [[Florida]]. Dat wie om de brune pilekaan tsjin 'e jacht te beskermjen. De soarte hat slim te lijen hân fan it brûken fan [[DDT]] en tusken 1970 en 2009 waard it bestean fan 'e fûgel yn 'e Feriene Steaten bedrige. Nei't yn 1972 it brûken fan DDT yn Florida ferbean waarde en de rest fan 'e Feriene Steaten letter folge, naam de populaasje fan 'e brune pelikaan wer ta. Oannommen wurdt dat de oantallen fan 'e soarte noch jimmeroan tanimme. De fûgel wurdt dêrfandinne troch de IUCN as net bedrige (''Least Concern'', 2018) klassifisearre op 'e [[Reade list]]. == Kultuer == De brune pelikaan is de nasjonale fûgel fan [[Sint-Marten (lân)|Sint-Marten]], [[Barbados]], [[Sint-Kits en Nevis]], en de [[Turks- en Kaikoseilannen]] en de offisjele fûgel fan 'e steat [[Louisiana]]. {{Boarnen|boarnefernijing= * [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/brown-pelican-pelecanus-occidentalis BirdLife, oproppen 19 novimber 2025.] * [https://ebird.org/species/brnpel/CO eBird, oproppen 19 novimber 2025.] * [https://avibase.bsc-eoc.org/species.jsp?avibaseid=F59AB6B357BF97D8 Avibase, oproppen 19 novimber 2025.] {{reflist}} ---- {{Commonscat|Pelecanus occidentalis|Brune pilekaan}} }} {{DEFAULTSORT:brune pilekaan}} [[Kategory:Fûgelsoarte]] [[Kategory:Pilekaan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Anguilla]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Antigûa en Barbûda]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Arûba]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Bahama's]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Barbados]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Belize]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bermuda]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bonêre]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Brazylje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kanada]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Kaaimaneilannen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kolombia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kosta Rika]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kuba]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kurasau]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Dominika]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Dominikaanske Republyk]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Ekwador]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn El Salvador]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Frânsk-Guyana]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Grenada]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Gûadelûp]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Gûatemala]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Guyana]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Haïty]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Hondoeras]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Jamaika]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Martinyk]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Meksiko]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Montserrat]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Nikaragûa]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Panama]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Perû]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Porto Riko]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sint-Bartelemy]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sint-Kits en Nevis]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sint-Lusia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sint-Marten]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sint-Finsint en de Grenadinen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Suriname]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Trinidad en Tobago]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Turks- en Kaikoseilannen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Feriene Steaten]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Fenezuëla]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Britske Famme-eilannen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Amerikaanske Famme-eilannen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Atlantyske Oseaan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Grutte Oseaan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Golf fan Kalifornje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Golf fan Meksiko]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Karibyske See]] dos00ak73ny4ujj9yz114u4gnfqgeqr 0 187734 1236009 1210657 2026-07-22T23:55:51Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN-skema 1236009 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme = Kroeskoppilekaan |Ofbyld = [[Ofbyld:Dalmatian Pelican Pelecanus crispus by Dr. Raju Kasambe DSCN6899 (11).jpg|250px]] |lûd = |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift = [[pilekaaneftigen]] (''Pelecaniformes'') |Famylje = [[pilekaanfûgels]] (''Pelecanidae'') |Skaai = [[pilekanen]] (''Pelecanus'') |Wittenskiplike namme= Pelecanus crispus |Beskriuwer, jier= [[Carl Friedrich Bruch|Bruch]], 1832 |IUCN-status = [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-NT.png|250px]] ---- |lânkaart = [[File:PelecanusCrispusIUCNver2018 2.png|center|250px]]<small>{{Kolommen2 |Kolom1= {{Color box|#00ff00}} [[briedfûgel]]<br>{{Color box|#008000}} [[stânfûgel]] |Kolom2= {{Color box|#007fff}} [[wintergast]]<br>{{Color box|#00ffff}} [[trekfûgel]] }} }} De '''kroeskoppilekaan''' (''Pelecanus crispus'') is in [[fûgel]] yn it [[Skaai (taksonomy)|skaai]] [[pilekanen]] (''Pelecanus'') út de [[Famylje (taksonomy)|famylje]] [[pilekaanfûgels]] (''Pelecanidae''). == Ferskining == [[Ofbyld:Krauskopfpelikan Pelecanus crispus excited Wien Tiergarten Schönbrunn.jpg|thumb|left|Kroeskoppelikaan yn Tiergarten Schönbrunn, [[Wenen]].]] Kroeskoppilekanen wurde 160 oant 180 sm lang en ha in spanwiidte fan 270 oant 350 sm. Hy hat in meast wyt fearrekleed mei op 'e krún krollige fearren. De wjukken binne ek wyt, mar de rânen fan 'e slachpinnen kinne griis of swart wêze. De soarte hat in ljochte iris, in oranjereade kielsek en grize poaten. It fearrekleed fan beide skaaien binne allyk. Se ha in soad fan 'e [[rôze pilekaan]], dy't ek in wyt fearrekleed hat, mar hielendal swart earm- en hânpinnen hat. De rôze pilekaan hat boppedat in donkere iris mei om it each bleate rôze hûd, in giele kielsek en fleiskleurige poaten. == Fersprieding == De fûgel komt yn Súdeast-Europa, Lyts-Aazje, Sintraal-Aazje en East-Aazje foar. Kroeskoppilekanen binne [[trekfûgel]]s. Europeeske fûgels trekke nei it eastlike diel fan 'e [[Middellânske See]] en de fûgels út [[Ruslân]] en [[Sintraal-Aazje]] oerwinterje yn [[Iran]], [[Irak]] en it [[Yndiaaske subkontinint]] en de [[Mongoalje|Mongoalske]] fûgels oan kusten fan [[Sina]]. Yn it ferline wie it leefgebiet fan 'e soart grutter. De fûgel kaam yn grutte dielen fan Europa foar. === Nederlân === De fûgel hat eartiids ek yn Nederlân bret, yn alle gefallen oant yn 'e [[Romeinske tiid]] mar fanwegen in archeologyske fynst út de 15e iuw nei alle gedachten ek noch folle langer. Ut spoaren op bonkjes witte wy dat der op 'e fûgels jage waard. Der binne lykwols te min resten oantroffen om mei wissens konklúzjes oer de oanwêzigens fan 'e fûgel te lûken. Hjoed-de-dei wurde der út en troch swalkers waarnommen, fakentiden bisten dy't út dieretunen ûntsnapt binne. Der wurdt ûndersyk dien nei de mooglikheid om de soarte yn gebieten lykas de [[Iselmar]] en de [[Nasjonaal Park De Biisbosk|Biisbosk]] te weryntrodusearjen. == Hâlden en dragen == [[Ofbyld:Pelican nestling.jpg|thumb|left|Jonge fûgels.]] It iten fan 'e kroeskoppilekaan bestiet út fisk en se ha alle dagen minstens ien kilo fisk nedich. Se wurkje gear troch yn in heale sirkels te swimmen en sa fisk byinoar te driuwen om se op it lêst op te skeppen. Se briede yn tichte koloanjes yn swietwettersompen. Jonge fûgels fan trije oant fjouwer wiken wurde ûnderbrocht yn in kres. De âlden hâlde dêr gjin tafersjoch op, mar fuorje se noch wol. As de jonge fûgels in moanne âld binne, fleane se foar it earst en nei seis wiken kinne se sels foar iten soargje. == Status == [[Ofbyld:On the deck.jpg|thumb|Fûgels op briedeilannen op 'e Kerkinimar yn Grikelân.]] Nei in foarse delgong yn 'e 19e en 20e iuw waarden de oantallen fan 'e soarte tusken 10.000-20.000 fûgels rûsd. De bekende koloanjes yn Europa lizze yn natuergebieten en wurde goed beskerme. Bûten Europa hat de fûgel te meitsjen mei oantaasting fan it habitat troch de oanlis fan ynfrastruktuer oan 'e kust en wetterfersmoarging. Ek de jacht en it oerbefiskjen bedriigje de soarte. Yn [[Grikelân]], [[Albaanje]], [[Montenegro]], [[Jeropeesk Ruslân]], [[Roemeenje]] en [[Bulgarije]] binne de oantallen tanommen. De grutste oantallen binne yn Kazachstan, Ruslân en Grikelân te finen. De totale Europeeske populaasje wurdt op 3.000-3.600 pearen (BirdLife International 2015) rûsd. De Mongoalske populaasje bliuwt ôfnimmen en is hast útstoarn. Dêrfandinne stiet de soarte sûnt 2017 net mear as kwetsber, mar as hast bedrige op 'e [[Reade list]] fan 'e [[IUCN]]. {{Boarnen|boarnefernijing= * [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/dalmatian-pelican-pelecanus-crispus BirdLife, oproppen 19 novimber 2025.] * [https://ebird.org/species/dalpel1/L2551252 eBird, oproppen 19 novimber 2025.] * [https://avibase.bsc-eoc.org/species.jsp?avibaseid=7C6D8BA2AC91D368 Avibase, oproppen 19 novimber 2025.] {{reflist}} ---- {{Commonscat|Pelecanus crispus|Kroeskoppilekaan}} }} {{DEFAULTSORT:kroeskoppilekaan}} [[Kategory:Fûgelsoarte]] [[Kategory:Pilekaan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Afganistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Albaanje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Armeenje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Azerbeidzjan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bulgarije]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sina]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Egypte]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Georgje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Grikelân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Yndia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Iran]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Irak]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Israel]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kazachstan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kirgyzje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Libanon]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Moldaavje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Mongoalje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Montenegro]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Noard-Masedoanje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Pakistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Roemeenje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Jeropeesk Ruslân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sibearje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Syrje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tadzjikistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Turkmenistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Turkije]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Oekraïne]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Oezbekistan]] 2aj4tamx0ll3cdyrulzc6gzkxmkzgk1 1236010 1236009 2026-07-22T23:58:14Z Ieneach fan 'e Esk 13292 kt 1236010 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme = kroeskoppilekaan |Ofbyld = [[Ofbyld:Dalmatian Pelican Pelecanus crispus by Dr. Raju Kasambe DSCN6899 (11).jpg|250px]] |lûd = |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift = [[pilekaaneftigen]] (''Pelecaniformes'') |Famylje = [[pilekaanfûgels]] (''Pelecanidae'') |Skaai = [[pilekanen]] (''Pelecanus'') |Wittenskiplike namme= Pelecanus crispus |Beskriuwer, jier= [[Carl Friedrich Bruch|Bruch]], 1832 |IUCN-status = [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-NT.png|250px]] ---- |lânkaart = [[File:PelecanusCrispusIUCNver2018 2.png|center|250px]]<small>{{Kolommen2 |Kolom1= {{Color box|#00ff00}} [[briedfûgel]]<br>{{Color box|#008000}} [[stânfûgel]] |Kolom2= {{Color box|#007fff}} [[wintergast]]<br>{{Color box|#00ffff}} [[trekfûgel]] }} }} De '''kroeskoppilekaan''' (''Pelecanus crispus'') is in [[fûgel]] yn it [[Skaai (taksonomy)|skaai]] [[pilekanen]] (''Pelecanus'') út de [[Famylje (taksonomy)|famylje]] [[pilekaanfûgels]] (''Pelecanidae''). == Ferskining == [[Ofbyld:Krauskopfpelikan Pelecanus crispus excited Wien Tiergarten Schönbrunn.jpg|thumb|left|Kroeskoppelikaan yn Tiergarten Schönbrunn, [[Wenen]].]] Kroeskoppilekanen wurde 160 oant 180 sm lang en ha in spanwiidte fan 270 oant 350 sm. Hy hat in meast wyt fearrekleed mei op 'e krún krollige fearren. De wjukken binne ek wyt, mar de rânen fan 'e slachpinnen kinne griis of swart wêze. De soarte hat in ljochte iris, in oranjereade kielsek en grize poaten. It fearrekleed fan beide skaaien binne allyk. Se ha in soad fan 'e [[rôze pilekaan]], dy't ek in wyt fearrekleed hat, mar hielendal swart earm- en hânpinnen hat. De rôze pilekaan hat boppedat in donkere iris mei om it each bleate rôze hûd, in giele kielsek en fleiskleurige poaten. == Fersprieding == De fûgel komt yn Súdeast-Europa, Lyts-Aazje, Sintraal-Aazje en East-Aazje foar. Kroeskoppilekanen binne [[trekfûgel]]s. Europeeske fûgels trekke nei it eastlike diel fan 'e [[Middellânske See]] en de fûgels út [[Ruslân]] en [[Sintraal-Aazje]] oerwinterje yn [[Iran]], [[Irak]] en it [[Yndiaaske subkontinint]] en de [[Mongoalje|Mongoalske]] fûgels oan kusten fan [[Sina]]. Yn it ferline wie it leefgebiet fan 'e soart grutter. De fûgel kaam yn grutte dielen fan Europa foar. === Nederlân === De fûgel hat eartiids ek yn Nederlân bret, yn alle gefallen oant yn 'e [[Romeinske tiid]] mar fanwegen in archeologyske fynst út de 15e iuw nei alle gedachten ek noch folle langer. Ut spoaren op bonkjes witte wy dat der op 'e fûgels jage waard. Der binne lykwols te min resten oantroffen om mei wissens konklúzjes oer de oanwêzigens fan 'e fûgel te lûken. Hjoed-de-dei wurde der út en troch swalkers waarnommen, fakentiden bisten dy't út dieretunen ûntsnapt binne. Der wurdt ûndersyk dien nei de mooglikheid om de soarte yn gebieten lykas de [[Iselmar]] en de [[Nasjonaal Park De Biisbosk|Biisbosk]] te weryntrodusearjen. == Hâlden en dragen == [[Ofbyld:Pelican nestling.jpg|thumb|left|Jonge fûgels.]] It iten fan 'e kroeskoppilekaan bestiet út fisk en se ha alle dagen minstens ien kilo fisk nedich. Se wurkje gear troch yn in heale sirkels te swimmen en sa fisk byinoar te driuwen om se op it lêst op te skeppen. Se briede yn tichte koloanjes yn swietwettersompen. Jonge fûgels fan trije oant fjouwer wiken wurde ûnderbrocht yn in kres. De âlden hâlde dêr gjin tafersjoch op, mar fuorje se noch wol. As de jonge fûgels in moanne âld binne, fleane se foar it earst en nei seis wiken kinne se sels foar iten soargje. == Status == [[Ofbyld:On the deck.jpg|thumb|Fûgels op briedeilannen op 'e Kerkinimar yn Grikelân.]] Nei in foarse delgong yn 'e 19e en 20e iuw waarden de oantallen fan 'e soarte tusken 10.000-20.000 fûgels rûsd. De bekende koloanjes yn Europa lizze yn natuergebieten en wurde goed beskerme. Bûten Europa hat de fûgel te meitsjen mei oantaasting fan it habitat troch de oanlis fan ynfrastruktuer oan 'e kust en wetterfersmoarging. Ek de jacht en it oerbefiskjen bedriigje de soarte. Yn [[Grikelân]], [[Albaanje]], [[Montenegro]], [[Jeropeesk Ruslân]], [[Roemeenje]] en [[Bulgarije]] binne de oantallen tanommen. De grutste oantallen binne yn Kazachstan, Ruslân en Grikelân te finen. De totale Europeeske populaasje wurdt op 3.000-3.600 pearen (BirdLife International 2015) rûsd. De Mongoalske populaasje bliuwt ôfnimmen en is hast útstoarn. Dêrfandinne stiet de soarte sûnt 2017 net mear as kwetsber, mar as hast bedrige op 'e [[Reade list]] fan 'e [[IUCN]]. {{Boarnen|boarnefernijing= * [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/dalmatian-pelican-pelecanus-crispus BirdLife, oproppen 19 novimber 2025.] * [https://ebird.org/species/dalpel1/L2551252 eBird, oproppen 19 novimber 2025.] * [https://avibase.bsc-eoc.org/species.jsp?avibaseid=7C6D8BA2AC91D368 Avibase, oproppen 19 novimber 2025.] {{reflist}} ---- {{Commonscat|Pelecanus crispus|Kroeskoppilekaan}} }} {{DEFAULTSORT:kroeskoppilekaan}} [[Kategory:Fûgelsoarte]] [[Kategory:Pilekaan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Afganistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Albaanje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Armeenje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Azerbeidzjan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bulgarije]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sina]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Egypte]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Georgje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Grikelân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Yndia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Iran]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Irak]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Israel]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kazachstan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kirgyzje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Libanon]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Moldaavje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Mongoalje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Montenegro]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Noard-Masedoanje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Pakistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Roemeenje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Jeropeesk Ruslân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sibearje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Syrje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tadzjikistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Turkmenistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Turkije]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Oekraïne]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Oezbekistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Middellânske See]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Swarte See]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Kaspyske See]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Yndyske Oseaan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Perzyske Golf]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Eastsineeske See]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Súdsineeske See]] 16sbsxreviz653akvrcrgkjf8uxjxhr 0 187763 1236011 1234787 2026-07-22T23:59:16Z Ieneach fan 'e Esk 13292 /* Status */ kt 1236011 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme = Australyske pilekaan |Ofbyld = [[Ofbyld:Pelecanus conspicillatus -Australia -8.jpg|250px]] |lûd = |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift = [[pilekaaneftigen]] (''Pelecaniformes'') |Famylje = [[pilekaanfûgels]] (''Pelecanidae'') |Skaai = [[pilekanen]] (''Pelecanus'') |Wittenskiplike namme= Pelecanus conspicillatus |Beskriuwer, jier= [[Coenraad Jacob Temminck|Temminck]], 1824 |IUCN-status = [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] ---- |lânkaart = [[File:Pelecanus conspicillatus map1.jpg|center|250px]] }} De '''Australyske pilekaan''' (''Pelecanus conspicillatus'') is in [[fûgel]] yn it [[Skaai (taksonomy)|skaai]] [[pilekanen]] (''Pelecanus'') út de [[Famylje (taksonomy)|famylje]] [[pilekaanfûgels]] (''Pelecanidae''). De fûgel briedt yn [[Austraalje]], op [[Nij-Guineä]] en de [[Salomonseilannen]] en migrearret somtiden oant sels [[Fidzjy]]. == Ferskining == [[Ofbyld:Australian pelican (Pelecanus conspicillatus) in flight Blanchetown.jpg|thumb|left|Fleanende Australyske pilekaan.]] De Australyske pilekaan is de grutste fleanende fûgel fan Austraalje. De spanwiidte fan dizze soarte fariearret fan 2,5 oant 3,4 meter. It gewicht is fan 5 oant 6,8 kg (it registrearre rekord is 8,2 kg); de lichemslingte is 1,6 oant 1,9 meter; de snaffellingte is 40–50 sm; de soarte stiet yn it Guinness Book of Records as de fûgel mei de langste snaffel yn 'e fûgelwrâld. It fearrekleed is fral wyt mei meast swart op 'e wjukken. Fierder is der op 'e stút in swart gebiet yn in V-foarm en ek de einen fan 'e sturtfearren binne swart. De tige grutte snaffel is blaugriis en bleek rôze en de poaten binne donkergriis. Net-briedende fûgels ha in ljochtgiele snaffel en eachring en in ljochtrôze kielsek. Fan jonge fûgels is it swart brún mei minder wyt op 'e wjukken. It fearrekleed tusken mantsjes en wyfkes is itselde, wyfkes binne yn 'e regel wat lytser en se ha in minder lange snaffel. == Fersprieding == De fûgel briedt yn Austraalje, op Nij-Guineä, de Salomonseilannen en East-Timor. As in foar in part migrearjende fûgel wurdt er as dwaalgast ek op [[Fidzjy]], [[Naurû]], [[Nij-Kaledoanje]], [[Nij-Seelân]], [[Palau]] en [[Fanûatû]] waarnommen. De fûgel wurdt as [[Monotypysk takson|monotypysk]] behannele, itjinge betsjut dat it der gjin ûnderferdieling is yn [[ûndersoarte]]n. Australyske pilekanen ha in foarkar foar gebieten mei grut iepen fiskryk wetter sûnder tichte begroeiïng. == Hâlden en dragen == Fisk is de wichtichste fiedselboarne. Pelikanen fiskje meastentiids tegearre yn groepen. It nêskjen bart yn koloanjes, wêrby't it mantsje en wyfke om bar de aaien útbriede. Se bringe ek beide de jongen grut. It nêst wurdt op 'e grûn boud en is makke fan stokken en planten. De twa oant fjouwer grutte wite aaien wurde yn 32 oant 35 dagen útbret en de jongen fleane nei sawat 14 wiken út. Yn guon gebieten wurde pilekanen tige nuet en kinne se sels by minsken om fretten skoaie, mar se binne frij gefoelich foar minsklike oanwêzigens by it brieden. Australyske pilekanen kinne harren maklik oanpasse oan keunstmjittich wetteroerflak, lykas opslachmarren, salang as it farren dêr mar net te drok wurdt. == Status == De soarte hat in grut ferspriedingsgebiet en in grutte populaasje mei in stabile ûntwikkeling. Dêrfandinne kategorisearret de [[IUCN|Ynternasjonale Uny foar it Behâld fan 'e Natuer]] (IUCN) de soarte as kwetsber (Least Concern, 2024. In rûzing fan 2023 skat de populaasje op 46.700 oant 200.000 folwoeksen fûgels. [[Ofbyld:Australian Pelican 3.jpg|thumb|center|850px]] {{Boarnen|boarnefernijing= * [https://www.iucnredlist.org/species/22697608/265022422#assessment-information IUCN, oproppen 20 novimber 2025.] * [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/australian-pelican-pelecanus-conspicillatus BirdLife, oproppen 20 novimber 2025.] * [https://ebird.org/species/auspel1/L5051542 eBird, oproppen 20 novimber 2025.] * [https://avibase.bsc-eoc.org/species.jsp?avibaseid=507E497548AA04CE Avibase, oproppen 20 novimber 2025.] {{reflist}} ---- {{Commonscat|Pelecanus conspicillatus|Australyske pilekaan}} }} {{DEFAULTSORT:Australyske pilekaan}} [[Kategory:Fûgelsoarte]] [[Kategory:Pilekaan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Austraalje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Yndoneezje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Papoea Nij-Guineä]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Salomonseilannen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn East-Timor]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Súdlike Oseaan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Grutte Oseaan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Yndyske Oseaan]] k19wah7fgn8boorx37cfcntun9atxiz 0 187768 1236012 1234704 2026-07-23T00:00:16Z Ieneach fan 'e Esk 13292 /* Status */ kt 1236012 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme = Amerikaanske wite pilekaan |Ofbyld = [[Ofbyld:American White Pelican (Las Gallinas Wildlife Ponds).jpg|250px]] |lûd = |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift = [[pilekaaneftigen]] (''Pelecaniformes'') |Famylje = [[pilekaanfûgels]] (''Pelecanidae'') |Skaai = [[pilekanen]] (''Pelecanus'') |Wittenskiplike namme= Pelecanus erythrorhynchos |Beskriuwer, jier= [[Johann Friedrich Gmelin|Gmelin]], 1789 |IUCN-status = [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] ---- |lânkaart = [[File:Pelecanus erythrorhynchos map.svg|center|250px]]<small>{{Kolommen2 |Kolom1= {{Color box|#FF7F2A}} [[briedfûgel]]<br>{{Color box|#7137C8}} [[stânfûgel]] |Kolom2= {{Color box|#FFDD55}} [[trekfûgel]]<br>{{Color box|#5F8DD3}} [[wintergast]] }} }} De '''Amerikaanske wite pilekaan''' (''Pelecanus erythrorhynchos'') is in [[fûgel]] yn it [[Skaai (taksonomy)|skaai]] [[pilekanen]] (''Pelecanus'') út de [[Famylje (taksonomy)|famylje]] [[pilekaanfûgels]] (''Pelecanidae''). Fan 'e trije soarten pilekanen yn Amearika is de Amerikaanske wite pilekaan de iennige mei swartwite fearren. Alhoewol't er yn fearren te ferlikenjen is mei de pilekanen fan 'e [[Alde Wrâld]], is er it meast besibbe oan 'e oare twa Amerikaanske pelikanen, de [[Perûpilekaan]] en de [[brune pilekaan]]. == Ferskining == [[Ofbyld:American White Pelican (breeding) in Green Bay, WI, 2013.JPG|thumb|left|De fûgel yn briedkleed.]] De fûgel wurdt 1,50 m lang en hat in spanwiidte fan 2,70 m. Hy is dúdlik lytser as de [[rôze pilekaan]] en de [[kroeskoppilekaan]] fan ' e Alde Wrâld, mar folle grutter as de oare pilekaan yn [[Noard-Amearika]], de [[brune pilekaan]]. Simmerdeis is er wyt, útsein de slachpinnen dy't swart binne en in bleekgiele plok yn 'e nekke. De snaffel is oranje en kriget yn 'e briedtiid in hoarn. Winterdeis is de fûgel griiseftich op 'e kroan en nekke. De jonge fûgels binne lykas de folwoeksen fûgels yn winterdracht, mar bruner op 'e boppeste wjukdekveren en earmsfearren en yn 'e nekke. == Hâlden en dragen == De Amerikaanske wite pilekaan briedt yn koloanjes yn swietwetterwetlannen. Winterdeis ferhûzet er nei estuaria en baaien. Oars as de brune pelikaan, dy't faak út 'e loft nei fisk dûkt, siket de Amerikaanske wite pilekaan iten troch swimmend fisk mei syn snaffel te fangen. == Fersprieding == [[Ofbyld:American White Pelican.jpg|thumb|left|Fleanende fûgel yn [[Dallas]].]] De fûgel briedt yn [[Kanada]] en de [[Feriene Steaten]], fan [[Britsk-Kolumbia]], [[Alberta]], [[Saskatchewan]] en [[Manitoba]] oant [[Kalifornje]]. Om te oerwinterjen migrearret er nei súdlike kriten yn 'e Feriene Steaten en [[Meksiko]] (oan 'e kusten fan 'e [[Stille Oseaan]] súdlik fan [[Kalifornje]] en om 'e [[Golf fan Meksiko]] fan [[Florida]] oant [[Jûkatan (skiereilân)|Jûkatan]] en yn [[Sintraal-Amearika]] oant [[Kosta Rika]]. == Status == De soarte hat in grut ferspriedingsgebiet en in populaasje dy't rap grutter woarn is; yn fjirtich jier tiid hast fiif kear sa grut. Op basis dêrfan kategorisearret de [[IUCN|Ynternasjonale Uny foar it Behâld fan 'e Natuer]] (IUCN) de soarte as net bedrige (Least Concern, 2024). De populaasje wurdt op 100.000 oant 500.000 folwoeksen fûgels rûsd (2024). {{Boarnen|boarnefernijing= * [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/american-white-pelican-pelecanus-erythrorhynchos BirdLife, oproppen 21 novimber 2025.] * [https://ebird.org/species/amwpel/CA eBird, oproppen 21 novimber 2025.] * [https://avibase.bsc-eoc.org/species.jsp?avibaseid=866903B93D70056B Avibase, oproppen 21 novimber 2025.] {{reflist}} ---- {{Commonscat|Pelecanus erythrorhynchos|Amerikaanske wite pilekaan}} }} {{DEFAULTSORT:Amerikaanske wite pilekaan}} [[Kategory:Fûgelsoarte]] [[Kategory:Pilekaan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Bahama's]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kanada]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Kaaimaneilannen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kosta Rika]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kuba]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Dominikaanske Republyk]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn El Salvador]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Gûatemala]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Haïty]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Meksiko]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Nikaragûa]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Porto Riko]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Atlantyske Oseaan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Grutte Oseaan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Golf fan Kalifornje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Golf fan Meksiko]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Karibyske See]] lgt7kz7tgu1xug9pki0nphueg26fiw2 0 187775 1236014 1235416 2026-07-23T00:03:12Z Ieneach fan 'e Esk 13292 /* Kultuer */ kt 1236014 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme = grize pilekaan |Ofbyld = [[Ofbyld:Spot-billed pelican-02.jpg|250px]] |lûd = |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift = [[pilekaaneftigen]] (''Pelecaniformes'') |Famylje = [[pilekaanfûgels]] (''Pelecanidae'') |Skaai = [[pilekanen]] (''Pelecanus'') |Wittenskiplike namme= Pelecanus philippensis |Beskriuwer, jier= [[Johann Friedrich Gmelin|Gmelin]], 1789 |IUCN-status = [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-NT.png|250px]] |lânkaart = }} De '''grize pilekaan''' (''Pelecanus philippensis'') is in [[fûgel]] yn it [[Skaai (taksonomy)|skaai]] [[pilekanen]] (''Pelecanus'') út de [[Famylje (taksonomy)|famylje]] [[pilekaanfûgels]] (''Pelecanidae''). == Ferskining == [[Ofbyld:A Spot-Billed Pelican in Flight and turning (49570623722).jpg|thumb|left|Grize pilekaan yn flecht.]] De grize pilekaan is in frij grutte wetterfûgel, ien fan 'e grutste lânseigen fûgels yn 'e súdlike dielen fan syn ferspriedingsgebiet ek al is er frij lyts foar in pilekaan. Grize pilekanen wurde 125 oant 152 sm lang en weagje 4,1–6 kg. De spanwiidte kin fariearje fan 2,13 oant 2,50 m, wylst de snaffel 28,5 oant 35,5 sm lang is. De fûgel is meast wyt en hat in grize túf, efterhals en in brunige sturt. De fearren op 'e efterhals binne slaggerich en foarmje in griizige nekketúf. De kielsek is rôze oant pears en hat grutte bleke plakken en de boppesnaffel hat donkere plakken. De punt fan 'e snaffel is giel oant oranje. Yn it briedkleed is de hûd oan 'e basis fan 'e snaffel tsjuster en it orbitale plak is rôze. Yn 'e flecht lykje se net oars as de [[kroeskoppilekaan]], mar de tertials en binnenste sekundêre fearren binne tsjusterder en lâns de gruttere dekfearren rint in bleke bân. De sturt is ek rûner. Piken sitte yn wyt dons en dêrnei ferearje se yn in griisbûnt fearrekleed. De plakken op 'e snaffel ferskine earst nei in jier. It folwoeksen briedkleed ferskynt yn it tredde jier. == Fersprieding == De grize pilekaan komt oarspronklik yn [[Kambodja]], [[Yndia]], [[Yndoneezje]] ([[Sumatra]]), [[Laos]], [[Myanmar]], [[Nepal]], [[Sry Lanka]], [[Tailân]] en [[Fjetnam]] foar. Eartiids libbe de fûgel ek op 'e [[Filipinen]], mar sûnt 1940 is de fûgel dêr net mear sjoen en oannommen wurdt dat er dêr is útstoarn. Yn [[Súd-Koreä]] komt de fûgel as [[swalker]] foar. Yn [[Bangladesj]] en [[Sina]] wie dat yn it ferline ek sa, mar dêr wurdt er nea mear waarnommen. == Hâlden en dragen == [[Ofbyld:Pelican feeding young at Telineelapuram.jpg|thumb|left|Pilekaan mei jonge fûgels.]] De fûgels njeskje yn koloanjes en it nêst is in platfoarm fan tûken op in lege beam. It briedseizoen ferskilt fan oktober oant maaie. Yn Tamil Nadu folget it briedseizoen mei it begjin fan 'e noardeastlike [[moesson]]. De nêsten wurde meast boud mei oare koloanjefûgels, fral earrebarren. In nêst bestiet út trije oant fjouwer krytwite aaien, dy't nei sawat 30-33 dagen útkomme. De jongen bliuwe trije oant fiif moannen yn of by it nêst. Oars as de [[rôze pilekaan]] foarmje se gjin grutte groepen fiskers en se wurde meast allinnich of yn lytse groepen fiskjend sjoen. Groepen kinne lykwols soms yn in rige stean en fiskjes nei it ûndjippe wetter driuwe. == Status == [[BirdLife International]] rûsde yn 2017 de populaasje op 8,7 oant 12 tûzen folwoeksen fûgels. De oantallen nimme ôf en dêrfandinne wurdt de soarte as hast bedrige (''Near Threatened'', 2017) klassifisearre op 'e [[Reade list]]. == Kultuer == De soarte waard eartiids yn dielen fan eastlik Bengalen troch fiskers brûkt as lokmiddel foar bepaalde fisken. Dy fiskers leauden dat in oaljeftige ôfskieding fan 'e fûgel bepaalde fisken oanluts lykas ''Colisa'' en ''Anabas''. De fûgel hat oanstriid om tichteby minsken te njeskjen. In soad koloanjes binne ferdwûn, mar der binne noch jimmeroan in pear doarpen mei koloanjes, dêr't in soad toeristen op ôfkomme. Bekende doarpen mei koloanjes binne ûnder oaren Kokrebellur, Koothankulam en Uppalapadu. {{Boarnen|boarnefernijing= * [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/spot-billed-pelican-pelecanus-philippensis BirdLife, oproppen 20 novimber 2025.] * [https://ebird.org/species/spbpel1/SG eBird, oproppen 20 novimber 2025.] * [https://avibase.bsc-eoc.org/species.jsp?avibaseid=8D24E93CF5DAD3FA Avibase, oproppen 20 novimber 2025.] {{reflist}} ---- {{Commonscat|Pelecanus philippensis|grize pilekaan}} }} {{DEFAULTSORT:grize pilekaan}} [[Kategory:Fûgelsoarte]] [[Kategory:Pilekaan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kambodja]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Yndia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Yndoneezje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Laos]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Birma]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Nepal]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Filipinen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sry Lanka]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tailân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Fjetnam]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Yndyske Oseaan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Grutte Oseaan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Súdsineeske See]] 8j77fn6uyue9qnphrt1fu9rqn3rx1gf 0 187866 1235751 1211001 2026-07-20T19:21:19Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN-skema 1235751 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme = Yndyske wâldûle |Ofbyld = [[Ofbyld:Eye of Wisdom.jpg|250px]] |lûd = |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift = [[ûle-eftigen]] (''Strigiformes'') |Famylje = [[ûlefûgels]] (''Strigidae'') |Skaai = [[wâldûlen]] (''Strix'') |Wittenskiplike namme= Strix ocellata |Beskriuwer, jier= [[René Primevère Lesson|Lesson]], 1839 |IUCN-status = [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] |lânkaart = }} De '''Yndyske wâldûle''' (''Strix ocellata'') is in ûle yn it [[Skaai (taksonomy)|skaai]] ''Strix'' yn 'e [[Famylje (taksonomy)|famylje]] [[ûlefûgels]] (''Strigidae''). == Beskriuwing == [[Ofbyld:Mottled Wood-Owl in Bhigwan August 2025 by Tisha Mukherjee 20.jpg|thumb|left|Fûgel yn Bhigwan, Maharashtra (Yndia)]] De wâldûle wurdt 41 oant 48 sm. Karakteristyk binne de konsintryske swarte sirkels op it gesicht. De mantel, rêch en wjukfearren binne donkerbrún oant kastanjebrún en wyt- en swart moarmere. In soad fearren ha ljochte sintra mei donkere rânen. It boarst en de búk binne rossich-bêzje oant waarm krêm mei in tichte en fine bandearing yn kastanjebrún en donkerbrún. De slachpinnen ha donkerbrune en ljochtbêzje dwersstreken. De sturt is brún mei ferskillende ljochte dwersbannen. It kin is wyt, de orbitale ring is oranje, de eagen binne donkerbrún, de snaffel is hoarnswart en de poaten binne gielbrún. De sturt is smel streept yn brún en swart. De rop is in spûkeftich, triljend lûd == Fersprieding == De soarte komt foar yn [[Yndia]] en bestiet út trije [[ûndersoarte]]n: * ''Strix aluco grisescens'': noardwestlik en it noardlik part fan Sintraal-Yndia. * ''Strix aluco grandis'': westlik Yndia. * ''Strix aluco ocellata'': sintraal en súdlik Yndia. De fûgel libbet yn gebieten mei iepen bosk fan leechlân oant in hichte fan likernôch 1.100 m. De fûgel wurdt ek yn oan rânen fan doarpen en lânbougebieten sjoen. De ûle yt rotten, mûzen en oare kjifdieren, lytse fûgels oant in grutte fan in do, hagedissen en grutte ynsekten. ==Status== It is net bekend hoe grut de wrâldpopulaasje is, mar de soarte is net algemien. Op 'e [[Reade list]] fan 'e [[IUCN]] wurdt de fûgel as net bedrige (''Least Concern'', 2024) klassifisearre. Om't it habitat fan 'e soarte ôfhinklik is fan bosk en der sprake is fan ûntbosking, wurdt der fan útgien dat de oantallen ôfnimme. {{Boarnen|boarnefernijing= * [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/mottled-wood-owl-strix-ocellata Birdlife] * [https://ebird.org/species/mowowl1?siteLanguage=nl Ebird] * [https://avibase.bsc-eoc.org/species.jsp?avibaseid=37A121744F77C1DB Avibase] {{reflist}} ---- {{Commonscat|Strix ocellata|Yndyske wâldûle}} }} {{DEFAULTSORT:Indiske waldule}} [[Kategory:Fûgelsoarte]] [[Kategory:Wâldûle]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Yndia]] 7ssjjvz8dhgt22j78zfbn6eat1g7wkg 0 188254 1235976 1212644 2026-07-22T23:15:29Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN-skema 1235976 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme = kinriempinguïn |Ofbyld = [[Ofbyld:Chinstrap penguin half moon island 1.17.25 DSC 8802-topaz-rawdenoise.jpg|250px]] |lûd = |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift = [[pinguïneftigen]] (''Sphenisciformes'') |Famylje = [[pinguïns]] (''Spheniscidae'') |Skaai = [[boarstelsturtpinguïns]] (''Pygoscelis'') |Wittenskiplike namme= Pygoscelis antarcticus |Beskriuwer, jier= [[Johann Reinhold Forster|Forster]], 1781 |IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] ---- |lânkaart= [[Ofbyld:Pygoscelis antarcticus map.svg|250px]] }} De '''kinriempinguïn''', '''kinbânpinguïn''' of '''stoarmbânpinguïn''' (''Pygoscelis antarcticus'') is ien fan 'e trije soarten yn it [[Skaai (taksonomy)|skaai]] [[boarstelsturtpinguïns]] (''Pygoscelis'') út 'e [[Famylje (taksonomy)|famylje]] [[pinguïns]] (''Spheniscidae''). == Ferskining == [[Ofbyld:Chinstrap penguin half moon island 1.17.25 DSC 9088-topaz-rawdenoise.jpg|thumb|left|Kinriempinguïn mei jong.]] De kinriempinguïn wurdt 68 oat 76 sm en weaget 3.2 oant 5.3 kg, ôfhinklik fan 'e tiid fan it jier. Mantsjes binne swierder en grutter as wyfkes. It gesicht is wyt oant efter de readbrune eagen, it kin en de kiel binne ek wyt, wylst de mûtse en de koarte snaffel swart binne. Fan efter de eagen rint oer de râne fan it kin in swarte riem, dêrfandinne de namme. De wjukken fan 'e folwoeksen kinriempinguïn binne boppe swart mei in wite râne; de ûnderkant is wyt. De sterke poaten en de swimfuotten binne rôze. == Fersprieding == Kinriempinguïns libje om [[Antarktika]] hinne. Se briede yn Antarktika, [[Argentynje]], op [[Bouveteilân]], yn [[Sily]], de [[Frânske Súdlike en Antarktyske Lannen|Frânske Súdlike Territoaria]], [[Súd-Georgje]] en de [[Súdlike Sandwicheilannen]]. [[Dwaalgast|Swalker]]s binne yn [[Austraalje]] [[Nij-Seelân]], [[Sint-Helena]], [[Tristan da Cunha]] en [[Súd-Afrika]] waarnommen. == Hâlden en dragen == De kinriempinguïns bouwe nêsten fan stien en se lizze twa aaien, dy't troch it mantsje en it wyfke útbret wurde. Se wikselje inoar om de seis dagen ôf en de jongen komme nei likernôch 37 dagen út. De piken ha in pluzige grize rêch en in ljochte foarkant. De jongen bliuwe 20-30 dagen yn it nêst foardat se by oare jongen yn 'e kres komme. Mei sawat 50-60 dagen ferfearje se en krije se it folwoeksen fearrekleed. Dan geane se nei see. Kinriempinguïns wurde oer it generaal as de meast agressive en sinnige soarte pinguïns beskôge. De wichtichste predator fan 'e pinguïn is de [[seeloaihoars]]. Alle jierren is allinnich de seeloaihoars al ferantwurdlik foar it opfretten fan likernôch 5% oant 20% fan 'e populaasje. Fijannen op lân binne de [[subantarktyske grutte skraits]], de [[Súdpoalskraits]] en de [[súdlike reuzestoarmfûgel]] de grutste fijannen fan 'e pinguïn, dy't fral op 'e piken en aaien jeie. It iten fan 'e kinriempinguïn bestiet út lytse fiskjes, krill, garnalen en inketfisk. Alle dagen swimme se oant 80 km út 'e kust om dêr op te jeien. De ticht op inoar sittende fearren soargje foar in wettertichte jas sadat er yn beferzen wetter swimme kin. Dernjonken helpe dikke spekôfsettings foar it waarm hâlden fan 'e fûgel. == Status == Oannommen wurdt dat de oantallen fan 'e soarte ôfnimme (2025). In bedriging foarmet de klimaatferoaring en yn ferskate dielen fan it ferspriedingsgebiet feroarsaket klimaatferoaring in fermindering fan 'e oerfloed fan kril, itjing ta minder briedsukses liedt. In ekspedysje yn 2019 nei de briedplakken fan Elephant Island wiisde bygelyks út dat yn minder as 50 jier de oantallen mei de helte tebek rûne wiene. De populaasjes binne lykwols net slim fragmintearre en op guon plakken nimme de oantallen ek ta. De soarte wurdt troch de [[IUCN]] as net bedrige (''Least Concern'', 2020) klassifisearre. In rûzing fan 1999 giet út fan 8 miljoen folwoeksen fûgels. {{Boarnen|boarnefernijing= * [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/chinstrap-penguin-pygoscelis-antarcticus BirdLife, oproppen op 8 desimber 2025.] * [https://birdsoftheworld.org/bow/species/chipen2/cur/introduction# Birds of the World, oproppen 8 desimber 2025.] * [https://avibase.bsc-eoc.org/species.jsp?avibaseid=75B943A302F2CC67 Avibase, oproppen op 8 desimber 2025.] * [https://ebird.org/species/chipen2/GS Ebird, oproppen op 8 desimber 2025.] {{reflist}} ---- {{Commonscat|Pygoscelis antarcticus|Kinriempinguïn}} }} {{DEFAULTSORT:Kinriempinguïn}} [[Kategory:Boarstelsturtpinguïn]] [[Kategory:Fûgelsoarte]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Antarktika]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Argentynje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bouvet]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sily]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Falklâneilannen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Frânske Súdlike en Antarktyske Lannen]] [[Kategory:Súd-Georgje en de Súdlike Sandwicheilannen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Atlantyske Oseaan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Grutte Oseaan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Súdlike Oseaan]] 70b7hizwytdhgg4i3pvp3dgia5pg0f0 0 188265 1235926 1228187 2026-07-21T23:09:41Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN-skema 1235926 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme = keizerspinguïn |Ofbyld = [[Ofbyld:2007 Snow-Hill-Island Luyten-De-Hauwere-Emperor-Penguin-65.jpg|250px]] |lûd = |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift = [[pinguïneftigen]] (''Sphenisciformes'') |Famylje = [[pinguïns]] (''Spheniscidae'') |Skaai = [[grutte pinguïns]] (Aptenodytes) |Wittenskiplike namme= Aptenodytes forsteri |Beskriuwer, jier= [[George Robert Gray|Gray]], 1844 |IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-EN.png|250px]] ---- |lânkaart= [[Ofbyld:AptenodytesForsteriIUCN.svg|250px]]{{Color box|#00FF00}} [[briedfûgel]]<br>{{Color box|#007FFF}} net-briedfûgel <br>{{Color box|#FF00FF}} [[Dwaalgast|swalker]] }} De '''keizerspinguïn''' (''Aptenodytes forsteri'') is ien fan 'e twa soarten yn it [[Skaai (taksonomy)|skaai]] [[grutte pinguïns]] (''Aptenodytes'') út 'e [[Famylje (taksonomy)|famylje]] [[pinguïns]] (''Spheniscidae''). It is de grutste soarte pinguïn. == Ferskining == [[Ofbyld:Face to Face with an Emperor Penguin (15732167778).jpg|thumb|left|Kop fan 'e keizerspinguïn.]] De keizerspinguin is mei likernôch in lingte fan 1,1 m oant 1,2 m en in gewicht fan 22 oant 37 kg de grutste pinguïn. De oare soarte yn it skaai, de keningspinguïn, is krekt wat lytser mar feller fan kleur. De keizerspinguïn hat in swarte kop, rêch en swarte wjukken. De earplakken binne heldergiel en it boppeboarst is bleekgiel. De ûnderkant fan 'e wjukken en búk is wyt, en wurdt bleekgiel yn 'e boppeste boarst. De snaffel is likernôch 8 sm lang en de boppehelte is swart, wylst de ûnderhelte rôze, oranje of lila wêze kin. By juvenilen binne de earplakken, it kin en de kiel wyt, wylst de snaffel swart is. De piken sitte yn it sulvergrize dûns en ha wite maskers. Yn 'e Arktyske simmer ferdwynt it donkere fearrekleed fan 'e keizerpinguïn mei de ferfearring nei brún. De ferfearring giet rap by de keizerspinguïn en duorret mar 34 dagen. Lykas alle pinguïns mist de keizerspinguïn it fermogen om te fleanen. De fûgel hat platte, stive wjukken dy't earder finnen binne foar in libben op see. == Fersprieding == De keizerpinguïn komt oan 'e kusten fan Antarktika. De soart briedt allinnich op lâniis en somtiden op iisplaten tusken de 66° en 77° súdlike breedtegraad. Aldere boarnen neame in oantal fan 54 koloanjes, mar resint satellytûndersyk brochten nije, lytse koloanjes oan it ljocht en no binne der 66 bekend. == Hâlden en dragen == [[Ofbyld:2007 Snow-Hill-Island Luyten-De-Hauwere-Emperor-Penguin-44.jpg|thumb|left|Groep keizerpinguïns mei jongen.]] Keizerpinguïns binne sosjale fûgels en briede yn koloanjes en jeie ek tegearre. It grutste part fan it jier reizget de fûgel tusken it briedgebiet en de plakken op see dêr't se foerazjearje. Se kinne djipper as 550 meter dûke en de siken mear as 20 minuten ynhâlde. Sawol manlike as froulike keizerpinguïns sykje oant 500 kilometer fan har koloanjes om har jongen te fuorjen. Om harsels tsjin 'e kjeld te beskermjen foarmje keizerpinguïns in kompakte groep fan 10 oant tûzenen fûgels. It dieet fan 'e keizerpinguïn bestiet meast út fisk, kreefeftigen en inketfisk en de gearstalling ferskilt fan populaasje ta populaasje. Fisk is meastal it wichtichste iten. [[Ofbyld:Aptenodytes forsteri -Antarctica -swimming-8.jpg|thumb|260px|Swimmende keizerspinguïns.]] Keizerpinguïns binne seksuëel folwoeksen as se trije wurde en begjinne meast ien oant trije jier letter te brieden. Yn maart en april migrearje de keizerpinguïns nei de briedkoloanjes, dy't faak 50 oant 120 km it lân fan 'e râne fan it pakiis ynlizze. Se binne monogaam en it wyfke leit ien aai. Nei it lizzen wurdt it aai oerdroegen. Wylt it mantsje efter bliuwt om te brieden, giet it wyfke, dat skjin ynein is, nei see werom om dêr twa moannen te foerazjearjen en op krêft te kommen. De oerdracht fan it aai kin lestich en swier wêze en as de oerdracht net goed giet is it aai ferlern om 't it de froast op it lân net ferneare kin. It mantsje briedt it aai út tusken syn koarte poaten en balansearret 64 dagen sûnder ein op 'e fuotten foardat it útkomt. De keizerspinguïn is de iennige pinguïnsoarte mei dit gedrach. By alle oare pinguïnsoarten briede de âlden om bar it aai út. Tsjin 'e tiid dat it aai útkomt, moat it mantsje likernôch 115 dagen fêste hawwe sûnt se yn 'e koloanje oankamen. Om de kjeld en wyn oant 200 km/oere te oerlibjen krûpe mantsjes by it brieden ticht byinoar en steane se om bar yn 'e midden fan 'e keppel. It útkommen fan it aai kin wol twa of trije dagen duorje. In pyk sit yn it dûns en is folslein ôfhinklik fan 'e âlden foar iten en waarmte. As it pykje útkomt foardat de mem weromkomt, fuorret de heit de pyk mei in kwark-eftige stof, dy't bestiet út 59% aaiwyt en 28% lipiden, dy't er produsearret troch in klier yn syn slokterm. It wyfke fynt har maat tusken de hûnderten heiten troch syn roppen en nimt dêrnei de soarch foar it pykje oer. Nei't it wyfke de soarch fan it pykje oernommen hat, giet it mantsje te foerazjearjen dêr't er sawat 24 dagen bliuwt. Yntusken hat it ranende iis de ôfstân tusken it nêstplak en de iepen see de ôfstân fermindere. Nei't it mantsje werom komt, soargje de âlden om bar foar de pyk, wylst de oare op see op iten jaget. Sawat 45 oant 50 dagen nei it útkommen foarmje de jongen in kres en krûpe se ticht tsjin inoar oan. De âlden sykje dan alletwa om iten op see en komme periodyk werom om harren jongen grut te fuorjen. Oant it begjin fan novimber begjinne de jonge fûgels te ferfearjen, dat oant twa moannen duorret, itjinge noch net foltôge is as de jonge fûgels de koloanje ferlitte. De âlden hâlde dan op mei it fuorjen. Alle fûgels meitsje de folle koartere reis nei de see yn desimber of jannewaris en bringe de rest fan 'e simmer dêr troch. == Bedrigingen == [[Ofbyld:Emperor Penguin chicks moulting.jpg|thumb|260px|Ferfearrende jonge fûgels.]] Predators fan 'e keizerpinguïn binne sawol fûgels as dieren yn it wetter. Súdlike reuzestormfûgels (''Macronectes giganteus'') foarmje de grutste bedriging fan jonge fûgels en binne ferantwurdlik foar mear as in tredde fan it deaden fan jongen yn guon koloanjes; se ite ek deade pinguïns. De súdpoaljager (''Stercorarius maccormicki'') jeit benammen op deade jongen. De ienige bekende rôfdieren dy't sûne, folwoeksen keizerpinguïs oanfalle binne seeloaihoarsen (''Hydrurga leptonyx'') ), dy't folwoeksen fûgels en jongen fange krekt nei't se it wetter yngeane. Ek orka's (''Orcinus orca'') fange pinguïns. == Status == Yn 'e lette jierren 1970 wie der in ôfname fan 'e populaasje fan 50% yn [[Adélielân]] fanwegen ferhege stjerte ûnder folwoeksen fûgels, benammen mantsjes. Dy ferhege mortaliteit wurdt taskreaun oan 'e abnormaal lange waarme perioade fan dy tiid, itjinge late ta in fermindere seeiisbedekking. Dêrom is it bekend dat de soarte tige gefoelich is foar klimaatferoaring. De keizerpinguïn wurdt sûnt 2026 troch de [[IUCN]] as [[bedrige soarte|bedrige]] (''Threatened'') klassifisearre. De fûgel stiet ûnder druk troch in fermindere beskikberens fan iten troch klimaatferoaring en yndustriële fiskerij op fisk en skaaldieren. Oare bedrigingen binne sykte, ferneatiging fan habitats en minsklike fersteuring fan briedkoloanjes. Yn it lêste gefal is de ynfloed fan toerisme fan bysûnder belang. {{Boarnen|boarnefernijing= Sjoch foar referinsjes: [[:en:Emperor penguin]] * [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/emperor-penguin-aptenodytes-forsteri BirdLife, oproppen op 8 desimber 2025.] * [https://birdsoftheworld.org/bow/species/chipen2/cur/introduction Birds of the World, oproppen 8 desimber 2025.] * [https://avibase.bsc-eoc.org/species.jsp?avibaseid=58848B7175EB4B3C Avibase, oproppen op 8 desimber 2025.] * [https://ebird.org/species/emppen1?siteLanguage=nl Ebird, oproppen op 8 desimber 2025.] {{reflist}} ---- {{Commonscat|Aptenodytes forsteri|Keizerpinguïn}} }} {{DEFAULTSORT:keizerpinguin}} [[Kategory:Grutte pinguïn]] [[Kategory:Bedrige fûgel]] [[Kategory:Fûgelsoarte]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Antarktika]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Súdlike Oseaan]] 9g7ajosrqn1vbnfesotf7w93gv8xdub 0 188268 1235934 1212680 2026-07-21T23:16:50Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN-skema 1235934 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme = keningspinguïn |Ofbyld = [[Ofbyld:King Penguins on Saunders Island (5586844720).jpg|250px]] |lûd = |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift = [[pinguïneftigen]] (''Sphenisciformes'') |Famylje = [[pinguïns]] (''Spheniscidae'') |Skaai = [[grutte pinguïns]] (Aptenodytes) |Wittenskiplike namme= Aptenodytes patagonicus |Beskriuwer, jier= [[John Frederick Miller|Miller, JF]], 1778 |IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] ---- |lânkaart= [[Ofbyld:Aptenodytes.png|250px]]<br>{{Color box|#E8474F}} ''A. p. patagonicus''<br>{{Color box|#F0A74A}} ''A. p. halli''<br>{{Color box|#1EA9DD}} briedgebiet<br>{{Color box|#9BCF65}} ''[[Aptenodytes forsteri]]'' (keizerspinguïn) }} De '''keningspinguïn''' (''Aptenodytes patagonicus'') is ien fan 'e twa soarten yn it [[Skaai (taksonomy)|skaai]] [[grutte pinguïns]] (''Aptenodytes'') út 'e [[Famylje (taksonomy)|famylje]] [[pinguïns]] (''Spheniscidae''). It is de op ien nei grutste soarte pinguïn. == Ferskining == De keningpinguïn is 70 oant 100 sm lang en weaget fan 9,3 oant 18 kg. Alhoewol't mantsjes en wyfkes op inoar lykje, ha se elts in eigen rop. Mantsjes binne ek wat grutter as wyfkes. De keningspinguïn is likernôch 25% koarter en weaget sawat in tredde minder as de besibbe [[keizerspinguïn]]. [[Ofbyld:Aptenodytes patagonicus -St Andrews Bay, South Georgia, British Overseas Territories, UK -head-8 (1).jpg|thumb|left|Keningspinguïn.]] De keningspinguïn liket op 'e gruttere keizerpinguïn út itselde skaai en hat ek in breed earplak, dat kontrastearret mei de oare donkere fearren en gieloranje fearren oan 'e boppekant fan 'e boarst. It earplak fan 'e folwoeksen keningspinguïn is effen helder oranje, wylst dat fan 'e keizerspinguïn giel en wyt is. It boppeboarst is by de keningspinguïn mear oranje en minder giel. Beide hawwe kleurige markearrings op 'e ûnderste helte fan 'e snaffel, mar dy is by de keizerspinguïn rôze en oranje by de keningspinguïn. De keningspinguïn hat boppedat in grize ynstee fan swarte rêch. Oare ferskillen mei de keizerspinguïn binne dat de keningspinguïn in langere, rjochtere snaffel, langere wjukken en in slankere lichemsbou hat. [[Ofbyld:091127 port stanley falklands 0643 (4173361820).jpg|thumb|left|Jonge fûgel op 'e Falklâneilannen.]] Jonge keningspinguïns binne folslein oars as de jonge keizerspinguïns en sitte yn donkerbrún dûns. As se ienris it dûns ferlieze liket de pyk fan 'e keningspinguïn op 'e folwoeksen fûgel, mar de kleuren binne noch net sa sprekkend. == Fersprieding == Keningpinguïns briede op subantarktyske eilannen tusken de 45 en 55° SB, oan 'e noardlike úteinen fan [[Antarktika]], lykas [[Tierra del Fuego]], de [[Falklâneilannen]] en oare eilannen. De totale populaasje wurdt op 2,23 miljoen pearen rûsd en de oantallen nimme ta. De grutste briedpopulaasjes binne op 'e [[Crozeteilannen]] mei sawat 455.000 pearen, 228.000 pearen op 'e [[Prins Edwardeilannen]], 240.000–280.000 op 'e [[Kerguelen]] en mear as 100.000 yn 'e [[Súd-Georgje|Súd-Georgyske arsjipel]]. [[Macquarie (eilân)|Macquarie]] telt sa'n 60.000 pearkes. Tsjin it begjin fan 'e jierren 1920 wie de keningspinguïn yn Súd-Georgje en op 'e [[Falklâneilannen]] hast útroege troch walfiskfangers. Om't de Falklâneilannen en Súd-Georgje gjin beammen hiene om te brûken foar branje, ferbaarnden de walfiskfangers miljoenen oalje- en spekrike pinguïns. Konstante fjoeren wiene nedich om it walfiskspek te sieden foar it winnen fan 'e oalje. De walfiskfangers brûkten ek pinguïnoalje foar lampen, ferwaarming en it itensieden. Ek waarden de pinguïns en harren aaien brûkt om te iten. == Undersoarten == Neffens de [[Ynternasjonale Uny fan Ornitologen]] is de soarte [[Monotypysk takson|monotypysk]], itjinge sizze wol dat der gjin ûnderferdieling is yn [[ûndersoarte]]n. Der binne ek guon [[Ornitolooch|ortnitologen]] dy't de fûgel yn twa ûndersoarten ferdield: * ''Aptenodytes patagonicus patagonicus'' — komt foar yn gebieten yn 'e [[Atlantyske Oseaan]], lykas Súd-Georgje en de Falklâneilannden. * ''Aptenodytes patagonicus halli'' — briedt op subantarktyske eilannen yn 'e [[Yndyske Oseaan|Yndyske]]- en [[Stille Oseaan]], lykas op 'e [[Kerguelen]], de [[Crozeteilannen]], [[Heard en de McDonaldeilannen|Heard]] en [[Macquarie (eilân)|Macquarie]]. == Hâlden en dragen == Keningpinguïns ite ferskate soarten lytse fiskjes, inketfisk en krill. De rekorddûk dy't registrearre is, is 343 meter yn 'e regio fan' e Falklâneilannen. De maksimale tiid dat de keningspinguïn ûnder wetter bliuwt is 552 sekonden en registrearre op 'e Crozeteilannen. De keningspinguïn dûkt oerdeis nei djipten fan 100-300 meter en bringt sawat fiif minuten ûnder wetter troch. Nachts dûkt er heechút oant 30 meter. Se kinne trochstrings likernôch 6,5 oant 10 km/oere swimme. [[Ofbyld:SGI-2016-South Georgia (Fortuna Bay)–King penguin (Aptenodytes patagonicus) 03.jpg|thumb|260px|Ferfearjend jong.]] Op lân wikselet de keningspinguïn it rinnen mei in wibbeljende gong ôf mei slydzjen op 'e búk, oandreaun troch syn fuotten en wjukken. Lykas alle pinguïns kin er net fleane. It wyfke leit ien wyt aai fan 300 gram. De skaal is ynearsten sêft, mar wurdt letter hurder en tsjusterder ta in bleekgriene kleur. It aai wurdt yn sawat 55 dagen útbret troch beide fûgels. De âlden wikselje inoar om 'e 6 oant 18 dagen ôf. Lykas de besibbe keizerspinguïn hâldt de keningpinguïn it aai op syn fuotten tusken in tear fan 'e hûd. It útkommen kin oant 2 oant 3 dagen duorje en de jongen ha ynearsten in tinne laach dûns en binne folslein ôfhinklik fan har âlden foar iten en waarmte. Nei it útkommen fan it aai wikselje de âlden om 'e 3 oant 7 dagen, wylst ien nei iten siket bewekket de oare de pyk. As nei 30 oant 40 dagen de pyk folle grutter is begjinne se om te skarreljen en de omjouwing te ferkennen. De jongen foarmje in kres, dy't troch mar in pear folwoeksen fûgels yn 'e gaten holden wurdt, wylst de measte âlden nei iten sykje. De keningspinguïn fuorret de jongen troch fisk te iten, it in bytsje te fertarren en it iten letter yn 'e bek fan de pyk út te spuien. Fanwegen it grutte formaat lûke keningspinguïns der 14 oant 16 moannen foar út foardat de jonge fûgels op see gean. Dat is mei lytsere pinguïns hiel oars, dy't de jonge fûgels yn ien simmer grut bringe as der genôch te fretten is. == Predators == [[Ofbyld:Colony of aptenodytes patagonicus.jpg|thumb|left|Koloanje yn Súd-Georgje.]] [[Reuzestoarmfûgels]] frette in soad jonge fûgels en aaien. Se jeie ek op folwoeksen fûgels dy't siik of ferwûne binne. [[Skraitsfûgels]] frette de lytse jonge fûgels en ek aaien. [[Iishinnen]] en [[kelpmiuw]]en ite it ies fan deade jongen en stelle ek aaien dêr't net goed tafersjoch op is. Op it strân kinne de mantsjes fan 'e Antarktyske [[Seebearen|pelsrobben]] keningspinguïns efernei sitte en deadzje. Op see foarmje de [[seeloaihoars]]en in gefaar foar sawol jonge as folwoeksen keningspinguïns. Ek [[orka]]'s jeie op 'e soarte. == Status == Yn 'e 19e en 20e iuw is der bot jage op 'e fûgel, mar nei it ynstellen fan beskerming en it ferbod op kommersjele jacht ha in soad koloanjes harren goed wersteld. De [[IUCN]] beskôget de fûgel as net bedrige (''Least Concern'', 2020) en nimt oan dat de oantallen tanimme (2025). Lokaal binne koloanjes lykwols foars krompen en de fûgel is tige gefoelich foar klimaatferoaringen. {{Boarnen|boarnefernijing= Sjoch foar referinsjes: [[:en:King penguin]] * [https://datazone.birdlife.org/search?search=Aptenodytes%20patagonicus BirdLife, oproppen op 8 desimber 2025.] * [https://birdsoftheworld.org/bow/species/chipen2/cur/introduction Birds of the World, oproppen 8 desimber 2025.] * [https://avibase.bsc-eoc.org/species.jsp?avibaseid=58848B7175EB4B3C Avibase, oproppen op 8 desimber 2025.] * [https://ebird.org/species/emppen1?siteLanguage=nl Ebird, oproppen op 8 desimber 2025.] {{reflist}} ---- {{Commonscat|Aptenodytes patagonicus|Keningspinguïn}} }} {{DEFAULTSORT:keningspinguin}} [[Kategory:Grutte pinguïn]] [[Kategory:Fûgelsoarte]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Antarktika]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Argentynje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sily]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Falklâneilannen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Heard en de McDonaldeilannen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Prins Edwardeilannen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Georgje en de Súdlike Sandwicheilannen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Frânske Súdlike en Antarktyske Lannen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Macquarie]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Atlantyske Oseaan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Súdlike Oseaan]] al9zvcxq0rnhoz6hqkauti51xj9phr7 0 188740 1235962 1219078 2026-07-22T17:33:41Z Drewes 2754 red. 1235962 wikitext text/x-wiki {{Ynfoboks lokaasje | namme = <small>Keunstriden op de Olympyske Winterspullen 2026</small> | ôfbylding = Mediolanum Forum (Milan, ITA) 2021.jpg | ôfbyldingsbreedte = 250px | ôfbyldingstekst = ''Forum di Milano (2021)'' | mapname = Milaan | mapwidth = 250 | lat_deg = 45 | lat_min = 24 | lat_sec = 4 | lat_dir = N | lon_deg = 9 | lon_min = 8 | lon_sec = 32 | lon_dir = E | tekst by posysjekaart = De lokaasje fan it Forum di Milano yn Milaan. }}It [[keunstriden]] op 'e '''[[Olympyske Winterspullen 2026]]''' waard fan [[6 febrewaris|6]] oant en mei [[21 febrewaris]] holden yn [[Milaan]], [[Itaalje]] yn it ''Forum di Milano'', in sporthal dat yn [[1988]] boud waard. Yn de sporthal spilet de basketklup Pallacanestro Olimpia Milano syn thúswedstriden. == Medaljespegel == De top-6 fan lannen dy't by it keunstriden medaljes wûn ha ûnder de Olympyske Winterspullen fan 2026. {| {{Tabelkop Olympysk medalje klassemint}} |- bgcolor=ccccff | 1 || align=left| Feriene Steaten || {{USA}} || 2 || 1 || 0 || '''3''' |-bgcolor=ccccff | 2 || align=left| Japan || {{JPN}} || 1 || 3 || 2 || '''6''' |-bgcolor=ccccff |rowspan="2"| 3 || align=left| Frankryk || {{FRA}} || 1 || 0 || 0 || '''1''' |-bgcolor=ccccff |align=left| Kazakstan || {{KAZ}} || 1 || 0 || 0 || '''1''' |- | 5 || align=left| Georgje || {{GEO}} || 0 || 1 || 0 || '''1''' |- |rowspan="3"| 6 || align=left| Kanada || {{CAN}} || 0 || 0 || 1 || '''1''' |- | align=left| Dútslân || {{GER}} || 0 || 0 || 1 || '''1''' |- | align=left| Itaalje || {{ITA}} || 0 || 0 || 1 || '''1''' |} ==Utslaggen== === Soloriden === {| width=100% | width=40% align=left valign=top | {| class="wikitable" ! colspan="4"| Manlju |- ! # !colspan="2" width=255px|Rider !width=75| Punten |- bgcolor=ccccff | {{Goud-OS}}|| [[Mikhail Shaidorov]] || {{KAZ}} || 291.58 |- | {{Sulver-OS}}|| [[Yuma Kagiyama]] || {{JPN}} || 280.06 |- | {{Brûns-OS}}|| [[Shun Sato]] || {{JPN}} || 274.90 |- | colspan="4" align="center"| ''13 febrewaris'' |} | width=40% align=left valign=top | {| class="wikitable" ! colspan="4"| Froulju |- ! # !colspan="2" width=255px|Rider !width=75| Punten |- bgcolor=ccccff | {{Goud-OS}}|| [[Alysa Liu]] || {{USA}} || 226.79 |- | {{Sulver-OS}}|| [[Kaori Sakamoto]] || {{JPN}} || 224.90 |- | {{Brûns-OS}}|| [[Ami Nakai]] || {{JPN}} || 219.16 |- | colspan="4" align="center"| ''19 febrewaris'' |} |} === Pearriden === {| width=100% | width=40% align=left valign=top | {| class="wikitable" ! colspan="4"| Mingd |- ! # !colspan="2" width=255px|Riders !width=75| Punten |- bgcolor=ccccff | {{Goud-OS}}|| [[Riku Miura]]<br>[[Ryuichi Kihara]] || {{JPN}} || 231.24 |- | {{Sulver-OS}}|| [[Anastasiia Metelkina]]<br>[[Luka Berulava]] || {{GEO}} || 221.75 |- | {{Brûns-OS}}|| [[Minerva Hase]]<br>[[Nikita Volodin]] || {{GER}} || 219.09 |- | colspan="4" align="center"| ''16 febrewaris'' |} |} === Iisdûnsjen === {| width=100% | width=40% align=left valign=top | {| class="wikitable" ! colspan="4"| Mingd |- ! # !colspan="2" width=255px|Riders !width=75| Punten |- bgcolor=ccccff | {{Goud-OS}}|| [[Laurence Fournier Beaudry]]<br>[[Guillaume Cizeron]] || {{FRA}} || 225.82 |- | {{Sulver-OS}}|| [[Madison Chock]]<br>[[Evan Bates]] || {{USA}} || 224.39 |- | {{Brûns-OS}}|| [[Piper Gilles]]<br>[[Paul Poirier]] || {{CAN}} || 217.74 |- | colspan="3" align="center"| ''11 febrewaris'' |} |} === Lannen === {| width=100% | width=40% align=left valign=top | {| class="wikitable" ! colspan="4"| Mingd |- ! # !colspan="2" width=255px|Riders !width=75| Punten |- bgcolor=ccccff | {{Goud-OS}}|| [[Ilia Malinin]]<br>[[Alysa Liu]]<br>[[Amber Glenn]]<br>[[Ellie Kam]] & [[Daniel O'Shea]]<br>[[Madison Chock]] & [[Evan Bates]]|| {{USA}} || align="center"| 69 |- | {{Sulver-OS}}|| [[Yuma Kagiyama]]<br>[[Shun Sato (keunstrider)|Shun Sato]]<br>[[Kaori Sakamoto]]<br>[[Riku Miura]] & [[Ryuichi Kihara]]<br>[[Utana Yoshida]] & [[Masaya Morita]] || {{JPN}} || align="center"| 68 |- | {{Brûns-OS}}|| [[Daniel Grassl]]<br>[[Matteo Rizzo]]<br>[[Lara Naki Gutmann]]<br>[[Sara Conti]] & [[Niccolò Macii]]<br>[[Charlène Guignard]] & [[Marco Fabbri]] || {{ITA}} || align="center"| 60 |- | colspan="4" align="center"| ''9 febrewaris'' |} |} {{Olympyske Winterspullen 2026}} {{Keunstriden op de Olympyske Winterspullen}} [[Kategory:Keunstriden op de Olympyske Winterspullen|2026]] [[Kategory:Olympyske Winterspullen 2026]] a5if3xae7n4qafkxok3nepedzxwj00i 0 188753 1235742 1214204 2026-07-20T19:16:32Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN-skema 1235742 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme = Yndyske ljip |Ofbyld = [[Ofbyld:Red wattled Lapwing (Vanellus indicus) (23182901601).jpg|250px]] |lûd = [[Ofbyld:Redwattled Lapwing.ogg|250px]] |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift = [[wilstereftigen]] (''Charadriiformes'') |Famylje = [[wilsterfûgels]] (''Charadriidae'') |Skaai = [[ljippen]] (''Vanellus'') |Wittenskiplike namme= Vanellus indicus |Beskriuwer, jier= [[Pieter Boddaert|Boddaert]], 1783 |IUCN-status = [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] ---- |lânkaart = [[File:Vanellus indicus map.svg|center|250px]] }} De '''Yndyske ljip''' (''Vanellus indicus'') is in [[fûgel]]soarte yn it [[Skaai (taksonomy)|skaai]] [[ljippen]] (''Vanellus'') út de [[Famylje (taksonomy)|famylje]] [[wilsterfûgels]] (''Charadriidae''). == Ferskining == [[Ofbyld:Red wattled Lapwing (Vanellus indicus) (23120869176).jpg|thumb|left|''Vanellus indicus''.]] De Yndyske ljip is in relatyf grutte ljip mei in lichemslingte fan 32-25 sintimeter. De soarte hat in unike kombinaasje fan lange, giele poaten en in swarte kiel, mûtse, nekke. Ek it midden fan it boarst is swart, mar mei wite kanten. Yn 'e flecht is de swarte bân yn 'e midden fan 'e wite sturt te sjen. Ek typysk binne de reade eachring, de reade team en snaffelbasis. De rêch is effen ierdebrún. By de ûndersoarte ''atronuchalis'' (dy't ek foarsteld is as in aparte soarte) komt it swart fan 'e kiel en nekke byinoar, sadat in wyt plak op 'e wangen oerbliuwt. == Fersprieiding == De Yndyske ljip wurdt yn fjouwer ûndersoarten ferdield mei de folgjende fersprieding: *''Vanellus indicus aigneri'' - komt foar fan súdeastlik [[Turkije]] oant [[Pakistan]] (grutter en ljochter as de nominaatfoarm). *''Vanellus indicus indicus'' - komt foar yn eastlik [[Pakistan]], [[Yndia]], [[Nepal]] en [[Bangladesj]] (nominaatfoarm, wurdt meast yn fûgelgidsen toant). *''Vanellus indicus lankae'' - komt foar yn [[Sry Lanka]] (lytser en donkerder as de nominaatfoarm, ek mear glâns). *''Vanellus indicus atronuchalis'' - komt foar fan noardeastlik Yndia en [[Myanmar]] oant [[Fjetnam]] en it [[Malakka (skiereilân)|Maleiske Skiereilân]] (hat in troch swart ynsletten wangplak). {| class="wikitable" border="1" |- | [[Ofbyld:Vanellus indicus.jpg|200x200px]] | [[Ofbyld:Red-wattled Lapwing from Jamnagar JEG9304.jpg|200x200px]] | [[Ofbyld:Red-wattled Lapwing Sri Lanka.jpg|200x200px]] | [[Ofbyld:Red-wattled Lapwing - Thailand S4E6927 (15643313572).jpg|200x200px]] |- | ''Vanellus indicus aigneri'' | ''Vanellus indicus indicus'' | ''Vanellus indicus lankae'' | ''Vanellus indicus atronuchalis'' |} De soarte wurdt ek yn [[Jordaanje]] en [[Israel]] waarnommen en op 14 maaie 2019 waard de soarte foar it earst yn [[Europa]] sjoen, yn [[Kroaasje]]. It wie nei alle gedachten deselde fûgel, dy't letter dat jier yn juny ek sjoen waard yn [[Belgje]], [[Dútslân]] en [[Nederlân]]. == Ekology == [[Ofbyld:Red-wattled lapwing.jpg|thumb|left|Fleanende Yndyske ljip.]] De soarte komt foar yn iepen gebieten tichteby swiet of brak wetter, oan rivieriggen, greidlân, grutte tunen en fjilden oant iepen bosk, strûklân en sels bermen oan diken. Hy leit trije oant fjouwer aaien yn 'e maitiid of simmer, ôfhinklik fan it gebiet, yn in ûndjip gat yn 'e grûn, meastentiids tichteby wetter. De soarte yt krobben, oare ynsekten, mar ek weakdieren, skulpdieren en wjirms. == Status == De soarte hat in breed ferspriedingsgebiet en de [[IUCN|Ynternasjonale Uny foar it Behâld fan 'e Natuer]] (IUCN) kategorisearret de soarte as net bedrige (''Least Concern'', 2025). De populaasjetrend is net bekend. {{boarnen|boarnefernijing= * [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/red-wattled-lapwing-vanellus-indicus BirdLife, oproppen 22 desimber 2025.] * [https://ebird.org/species/rewlap1/NL Ebird, oproppen 22 desimber 2025.] * [https://avibase.bsc-eoc.org/species.jsp?avibaseid=4A30C57258175715 Avibase, oproppen 22 desimber 2025.] ---- {{commonscat|Vanellus indicus|Yndyske ljip}} }} {{DEFAULTSORT:Indiske ljip}} [[Kategory:Ljip]] [[Kategory:Fûgelsoarte]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Afganistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bangladesj]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bûtan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kambodja]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sina ]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Yndia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Yndoneezje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Iran]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Irak]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Israel]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Koeweit]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Laos]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Maleizje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Birma]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Nepal]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Oman]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Pakistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Katar]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Saûdy-Araabje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Singapoer]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sry Lanka]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Syrje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tailân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Turkmenistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Turkije]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Feriene Arabyske Emiraten]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Fjetnam]] 2bfsmwyjspgc7lyh9efnu1wu6rotbwx 0 188787 1236008 1214335 2026-07-22T23:55:23Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN-skema 1236008 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme = kroanljip |Ofbyld = [[Ofbyld:Crowned Lapwing (Vanellus coronatus) (17173104117).jpg|250px]] |lûd = |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift = [[wilstereftigen]] (''Charadriiformes'') |Famylje = [[wilsterfûgels]] (''Charadriidae'') |Skaai = [[ljippen]] (''Vanellus'') |Wittenskiplike namme= Vanellus coronatus |Beskriuwer, jier= [[Pieter Boddaert (bioloog)|Boddaert]], 1783 |IUCN-status = [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] ---- |lânkaart = [[Ofbyld:Vanellus coronatus distribution map 2024.jpg|250px]] }} De '''kroanljip''' (''Vanellus coronatusis'') in [[fûgel]] yn it [[Skaai (taksonomy)|skaai]] [[ljippen]] (''Vanellus'') út 'e [[Famylje (taksonomy)|famylje]] [[wilsterfûgels]] (''Charadriidae''). == Ferskining == De kroanljip wurdt 29 oant 31 sm lang en is in meast sânbrune ljip. Karakteristyk is syn swarte kroan ûnderbrutsen troch in wite diadeem. Sawol de snaffelbasis as de poaten binne rôzeread. It sânbrune boarst wurdt skieden fan 'e wite búk troch in smelle swarte bân. == Fersprieding == De soarte komt foar yn it easten en suden fan Afrika en wurdt ferdield yn trije [[ûndersoarte]]n mei de folgjende fersprieding: * ''V. c. demissus'': noardlik [[Somaalje]]. * ''V. c. coronatus'': fan [[Etioopje]] en eastlik [[Afrika]] oant [[Sambia]] en súdlik Afrika. * ''V. c. xerophilus'': súdwestlik [[Angoala]] oant westlik Súd-Afrika en westlik [[Simbabwe]]. [[Ofbyld:Vanellus coronatus (nom), nes, Pretoria.jpg|thumb|left|Trijke.]] Kroanljippen libje yn iepen gebieten mei koart gers, savannes en lânbougebieten, dêr't se goed sicht ha en ynvertebaten fine kinne. == Status == De soarte hat in grut ferspriedingsgebiet. Oannommen wurdt dat de oantallen fan 'e soarte wat ôfnimme, mar net sa bot dat de fûgel as bedrige beskôge wurdt. De [[IUCN|Ynternasjonale Uny foar it Behâld fan 'e Natuer]] (IUCN) neamt de soarte as net bedrige (''Least Concern'', 2024). {{boarnen|boarnefernijing= * [https://fy.wikipedia.org/w/index.php?title=Kroanljip&action=submit BirdLife, oproppen 26 desimber 2025.] * [https://ebird.org/species/crolap1 Ebird, oproppen 26 desimber 2025.] * [https://avibase.bsc-eoc.org/species.jsp?avibaseid=D0FA8EBE3808F1D8 Avibase, oproppen 26 desimber 2025.] ---- {{commonscat|Vanellus coronatus|kroanljip}} }} [[Kategory:Ljip]] [[Kategory:Fûgelsoarte]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Angoala]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Botswana]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Boerûndy]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kongo (Demokratyske Republyk)]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Swazylân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Etioopje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kenia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Malawy]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Mozambyk]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Namybje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Rûanda]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Somaalje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Afrika]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Sûdan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sûdan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tanzania]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Uganda]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sambia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Simbabwe]] l318fakf33pykwdkbvw9jropmbosz9c 0 188977 1236031 1214740 2026-07-23T00:13:53Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN-skema 1236031 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme = langteanljip |Ofbyld = [[Ofbyld:Long-toed Lapwing - Mara - KenyaIMG 4271.jpg|250px]] |lûd = |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift = [[wilstereftigen]] (''Charadriiformes'') |Famylje = [[wilsterfûgels]] (''Charadriidae'') |Skaai = [[ljippen]] (''Vanellus'') |Wittenskiplike namme= Vanellus crassirostris |Beskriuwer, jier= [[Gustav Hartlaub|Hartlaub]], 1855 |IUCN-status = [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] |lânkaart = }} De '''langteanljip''' (''Vanellus crassirostris'') is in [[fûgel]]soarte yn it [[fûgel]][[Skaai (taksonomy)|skaai]] [[ljippen]] (''Vanellus'') út 'e [[Famylje (taksonomy)|famylje]] [[wilsterfûgels]] (''Charadriidae''). == Ferskining == De likernôch 31 sm lange langteanljip hat benammen in swart, wyt en brún fearrekleed. De nekke en it boarst binne swart mei in blauwe glâns, wylst it gesicht en de kiel wyt binne. De boppekant is donkergriisbrún. Om it each sit in reade eachring. De wjukken binne boppe ljochtbrún mei swarte hânpinnnen en in wite bân en ûnder foar it grutste part wyt mei swarte úteinen oan 'e bûtenste fearren. De snaffel is read mei in swarte punt en de poaten bine read. Tusken hijkes en sijkes binne gjin ferskillen yn it fearrekleed. == Fersprieding == De langteanljip is ferdield yn twa [[ûndersoarte]]n mei de folgjende fersprieding: * ''Vanellus crassirostris crassirostris'' – de nominaatfoarm komt foar fan súdlik [[Sûdan]] oant it easten fan 'e [[Demokratyske Republyk Kongo]], noardlik [[Malawy]] en westlik [[Angoala]]. * ''Vanellus crassirostris leucopterus'' – komt foar fan [[Tanzania]] oant de Demokratyske Republyk Kongo, Angoala, noardlik [[Botswana]] en noardeastlik [[Súd-Afrika]]. == Hâlden en dragen == De langteanljip is sterk bûn oan stilsteand wetter en oars as oare ljippen siket er lykas [[jakanafûgels]] op driuwende planten om iten, wêrby't de lange teannen goed fan pas komme. Hy yt ynsekten, larven, libellen, krobben, mychammels en lytse slakken. De soarte wurdt faak tegearre sjoen mei de [[spoarwjukgoes]] (''Plectropterus gambensis'') en yt de bistsjes dy't ferskine as de goes tusken deade begroeiïng beweecht. De fûgel wurdt meast fûn op leechlân, mar is yn Malawy oant 1.100 meter sjoen en yn [[Sambia]] tusken 900 en 1.300 meter. De soarte briedt it hiele jier troch yn [[Monogamy|monogame]] pearen, yn [[Territoarium|territoaria]] dy't agressyf ferdigene wurde tsjin sawol soartegenoaten as rôffûgels lykas de [[Afrikaanske see-earn]] (''Icthyophaga vocifer'') of [[hauken en sparwers]]. It nêst is in ûndjip kûltsje, beklaaid mei plantmateriaal, net fier fan wetter, of in komfoarmich nêst op driuwende planten yn wetter fan maksimaal in meter djip. In lechsel bestiet út ien oant fjouwer aaien, dy't yn 27-30 dagen útbret wurde. == Status == De soarte hat in grut ferspriedingsgebiet en in grutte populaasje mei in ûnbekende ûntwikkeling. Op basis fan dy kritearia kategorisearret de [[IUCN]] de soarte as net bedrige (''Least Concern'', 2024). De wrâldpopulaasje wurdt op 50.000-165.000 fûgels rûsd (Wetlands International 2023), itjinge delkomt op 33.300-110.000 folwoeksen fûgels. {{boarnen|boarnefernijing= * [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/long-toed-lapwing-vanellus-crassirostris BirdLife, oproppen 31 desimber 2025.] * [https://ebird.org/species/lotlap1/ZM-01 Ebird, oproppen 31 desimber 2025.] * [https://avibase.bsc-eoc.org/species.jsp?avibaseid=F7D5320E825FC03E Avibase, oproppen 31 desimber 2025.] ---- {{commonscat|Vanellus crassirostris|langteanljip}} }} {{DEFAULTSORT:langteanljip}} [[Kategory:Ljip]] [[Kategory:Fûgelsoarte]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Angoala]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Botswana]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Boerûndy]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kameroen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tsjaad]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kongo (Demokratyske Republyk)]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Etioopje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kenia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Malawy]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Mozambyk]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Namybje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Nigearia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Rûanda]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Afrika]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Sûdan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sûdan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tanzania]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Uganda]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sambia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Simbabwe]] 6qciwz6u7gc2ijz52zwql3zgi3dpm7n 0 188986 1235780 1214770 2026-07-20T19:39:35Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN-skema 1235780 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme = Javaanske ljip |Ofbyld = [[Ofbyld:Naturalis Biodiversity Center - RMNH.AVES.87519 - Vanellus macropterus (Wagler, 1827) - Javan Wattled Lapwing - specimen - lateral view.jpeg|250px]] |lûd = |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift = [[wilstereftigen]] (''Charadriiformes'') |Famylje = [[wilsterfûgels]] (''Charadriidae'') |Skaai = [[ljippen]] (''Vanellus'') |Wittenskiplike namme= Vanellus macropterus |Beskriuwer, jier= [[Johann Georg Wagler|Wagler]], 1827 |IUCN-status = [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-CR.png|250px]] |lânkaart = }} De '''Javaanske ljip''' (''Vanellus macropterus'') is in [[fûgel]]soarte yn it [[fûgel]][[Skaai (taksonomy)|skaai]] [[ljippen]] (''Vanellus'') út 'e [[Famylje (taksonomy)|famylje]] [[wilsterfûgels]] (''Charadriidae''). Alhoewol't der sûnt 1940 gjin betroubere waarnimmings dien binne fan 'e Javaanske ljip, is de soarte offisjeel noch net útstoarn ferklearre om't it teoretysk noch mooglik is dat der noch in tige lytse populaasje bestiet. == Ferskining == [[Ofbyld:Vanellus macropterus.jpg|thumb|left|Tekening út 1838.]] De Javaanske ljip is in 27 oant 29 sm lange fûgel mei lange poaten en giele hûdflappen by de snaffel. De fûgel hat in swarte kop en is fierder meast donkerbrún. Syn poaten binne giel of oranje. Oare ljippesoarten op [[Java]] ha folle mear wyt yn it fearrekleed. == Fersprieding == De soarte is mei wissichheid bekend fan Java, dêr't de fûgel yn it westen foarkaam yn it noardlike kustgebiet en yn it easten yn it súdlike kustgebiet. De oanwêzigens fan 'e soarte op [[Sumatra]] en [[Timor]] is spekulatyf. Sûnt 1940 binne der gjin wisse waarnimmings dien. Der is yn 2001 en 2012 yntinsyf nei de soarte socht, mar der binne gjin waarnimmings dien. Lokale meldingen troch bewenners yn 'e gebieten om Bekasi (by [[Jakarta]]) en Lumajang (East-Java) binne net dokumintearre. It wurdt net as wierskynlik beskôge dat er yn syn eardere ferspriedingsgebiet weromfûn wurde kin, mar alle gebieten mei potinsjeel geskikte habitat binne noch net ûndersocht. Amar alle gebieten mei potinsjeel geskikte habitat binne noch net ûndersocht. Neffens de [[IUCN]] is der noch in mooglikheid dat de fûgel foarkomme kin op 'e gerslannen fan [[Belitung]], mar dat is noch net wittenskiplik ferifiearre. It habitat fan'e soart bestiet út drûch, steppe-eftich gerslân by rivieren dy't somtiden oerstreame. == Status == It gebiet dêr't de fûgel noch libje kin is lyts en as de soarte noch foarkomt is de kâns op útstjerren grut. De grutte fan 'e populaasje wurdt op maksimaal 50 fûgels rûsd. Troch de ûnbidige befolkingsgroei kaam it leefgebiet fan 'e fûgel jimmeroan mear ûnder druk te stean. It oarspronklike habitat fan 'e fûgel waard foar bewenning en de oanlis fan rysfjilden geskikt makke. De fûgel wurdt troch de IUCN as krityk op 'e [[Reade list]] kategorisearre. {{boarnen|boarnefernijing= * [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/wattled-lapwing-vanellus-senegallus BirdLife, oproppen 1 jannewaris 2026.] * [https://ebird.org/species/sunlap1?siteLanguage=nl Ebird, oproppen 1 jannewaris 2026.] * [https://avibase.bsc-eoc.org/species.jsp?avibaseid=12216EF64EEFB67C Avibase, oproppen 1 jannewaris 2026.] {{reflist}} ---- {{commonscat|Vanellus macropterus|Javaanske ljip}} }} {{DEFAULTSORT:Javaanske ljip}} [[Kategory:Ljip]] [[Kategory:Fûgelsoarte]] [[Kategory:Bedrige fûgel]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Yndoneezje]] awd3xf00s38swww2rcqnevj481u4psx 0 189093 1235975 1215134 2026-07-22T23:14:39Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN-skema 1235975 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme = kylsturtwilster |Ofbyld = [[Ofbyld:Kildeer close-up cyrstal brook hollow (14104720949).jpg|250px]] |lûd = [[Ofbyld:Charadrius vociferus - Killdeer - XC62728.ogg|250px]]<br>rop |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift = [[wilstereftigen]] (''Charadriiformes'') |Famylje = [[wilsterfûgels]] (''Charadriidae'') |Skaai = [[bûnte wilsters]] (''Charadrius'') |Wittenskiplike namme= Charadrius vociferus |Beskriuwer, jier = [[George Ord|Ord]], [[1824]] |IUCN-status = [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-NT.png|250px]] ---- |lânkaart=[[File:Charadrius vociferus map.svg|center|250px]]<small>{{Kolommen2 |Kolom1= {{Color box|#FF7F2A}} [[briedfûgel]] <br>{{Color box|#7137C8}} [[stânfûgel]] |Kolom2= {{Color box|#5F8DD3}} [[wintergast]] }}</small> }} De '''kylsturtwylster''' (''Charadrius vociferus'') is in waadfûgel út 'e [[Famylje (taksonomy)|famylje]] [[wilsterfûgels]] (Charadriidae). == Ferskining == De kylsturtwylster is in relatyf grutte wilster fan 23,5 oant 26 sm lang. De nekke is lang en hy hat in swarte snaffel en in lange sturt. Yn 'e flecht is syn readbrune stút goed te stjen. De fûgel hat brede wite wjukbannen en in dûbele swarte boarstbân. Jonge fûgels ha mar ien boarstbân. {| class="wikitable" border="1" |- | [[Ofbyld:Killdeer chick on Sherwood Island (72080).jpg|200x200px]] | [[Ofbyld:Killdeer on Sherwood Island (72113).jpg|200x200px]] | [[Ofbyld:Charadrius vociferus -Lisle, Illinois, USA -flying-8.jpg|200x200px]] |- | <center>Pyk</center> | <center>Folwoeksen fûgel</center> | <center>Fleanende fûgel</center> |} == Fersprieding == Kylsturtwylsters komme foar fan [[Alaska]] en Sintraal-[[Kanada]] oant [[Perû]]. De fûgel wurdt yn trije [[ûndersoarte]]n ferdield. * ''C. v. vociferus'': Kanada, [[Feriene Steaten]] en [[Meksiko]]. * ''C. v. ternominatus'': de [[Bahama's]] en de [[Grutte Antillen]] (lytser boud as de ''C. v. vociferus'', grizer en fealer fearrekleed). * ''C. v. peruvianus'': fan westlik [[Ekwador]] oant noardwestlik [[Sily]] (lytser en mear readbrún op 'e stút as de ''C. v. vociferus'') === Nederlân === De soarte is in seldsume [[Dwaalgast|swalker]] yn West-Europa en is mar ienris yn [[Nederlân]] waarnommen. Yn 2005 wie in kylsturtwilster ferskate dagen te sjen yn 'e [[Rottige Meente]] op 'e grins fan [[Fryslân]] en [[Oerisel]]. == Status == In rûzing fan 2023 giet út fan 2,3 miljoen folwoeksen fûgels. Oannommen wurdt dat de oantallen tebekrinne en dat de populaasje yn trije generaasjes mear as 20% ôfnommen is. De fûgel wurdt troch de [[IUCN]] as gefoelich (''Near Threatened'') op 'e Reade list klassifisearre. {{boarnen|boarnefernijing= * [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/killdeer-charadrius-vociferus BirdLife, oproppen 6 jannewaris 2026.] * [https://ebird.org/species/killde Ebird, oproppen 6 jannewaris 2026.] * [https://avibase.bsc-eoc.org/species.jsp?avibaseid=BCF9A19AFE372627 Avibase, oproppen 6 jannewaris 2026.] {{reflist}} ---- {{Commonscat|Charadrius vociferus|Kylsturtwylster}} }} {{DEFAULTSORT:Kilsturtwilster}} [[Kategory:Fûgelsoarte]] [[Kategory:Bûnte wilster]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Anguilla]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Antigûa en Barbûda]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Arûba]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Bahama's]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Barbados]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Belize]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bermuda]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bonêre]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sint-Eustasius]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Saba]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kanada]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Kaaimaneilannen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sily]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kolombia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kosta Rika]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kuba]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kurasau]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Dominika]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Dominikaanske Republyk]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Ekwador]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn El Salvador]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Frânsk-Guyana]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Grenada]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Gûadelûp]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Gûatemala]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Haïty]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Hondoeras]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Jamaika]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Martinyk]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Meksiko]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Montserrat]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Nikaragûa]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Panama]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Perû]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Porto Riko]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sint-Bartelemy]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sint-Kits en Nevis]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sint-Lusia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sint-Marten]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sint-Pierre en Miquelon]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sint-Finsint en de Grenadinen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Trinidad en Tobago]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Turks- en Kaikoseilannen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Feriene Steaten]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Fenezuëla]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Britske Famme-eilannen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Amerikaanske Famme-eilannen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Alaska]] chwqyl4inr7oku3m8gfcc8jjm4ng7jo 0 189155 1235783 1215520 2026-07-20T19:40:46Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN-skema 1235783 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme = Javaanske wilster |Ofbyld = [[Ofbyld:Javan Plover 0A2A3807.jpg|250px]] |lûd = |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift = [[wilstereftigen]] (''Charadriiformes'') |Famylje = [[wilsterfûgels]] (''Charadriidae'') |Skaai = [[dûkelmantsjes]] (''Anarhynchus'') |Wittenskiplike namme= Anarhynchus javanicus |Beskriuwer, jier = [[Frederick Nutter Chasen|Chasen]], 1938 |IUCN-status = [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] |lânkaart = }} De '''Javaanske wilster''' (''Anarhynchus javanicus'') is in fûgel út it [[Skaai (taksonomy)|skaai]] [[dûkelmantsjes]] (''Anarhynchus'') yn 'e [[Famylje (taksonomy)|famylje]] [[wilsterfûgels]] (''Charadriidae''). De fûgel is in [[Monotypysk takson|monotypyske]] soarte == Ferskining == [[Ofbyld:Javan Plover - Jakarta Bay - West Java MG 5854 (29516830330).jpg|thumb|left|Javaanske wilster op Java.]] De Javaanske wilster is in relatyf lytse wilster. De boppekant fan it lichem is brún, wylst de ûnderkant wyt is. Hy hat in wite kraach, in wite foarholle en in wynbrau. Yn it briedkleed hawwe briedende fûgels in oranje tint efter it each en om 'e kraach. Jonge fûgels lykje op 'e folwoeksen bûten it briedseizoen, mar se hawwe ljochtkleure fransjes oan 'e boppefearren. Javaanske wilsters ha in soad fan it [[dûkelmantsje]] (''Charadrius alexandrinus''), mar se kinne ferskille troch it waarm brune plak efter de earen, it ûntbrekken fan oranje op 'e krún yn it briedkleed en de ljochtere poaten. Se hawwe ek oerienkomsten mei de [[Maleiske wilster]] (''Charadrius peronii''), mar dy hat altiten wite franjes oan 'e brune boppefearren en waarmere tinten op de kop. == Fersprieding == De Javaanske wilster komt fan [[Java]] oant de [[Lytse Sûnda-eilannen]] foar en libbet dêr op strannen, sânbanken, estuaria, fivers en wiete fjilden. == Status == De fûgel wurdt op 'e [[Reade list]] fan 'e [[IUCN]] as net bedrige (''Least Concern'', 2021) klassifisearre. In rûzing fan 2013 giet út fan in folsleine populaasje fan 1300 oant 4000 folwoeksen fûgels. De soarte hat in stabile ûntwikkeling. {{reflist}} {{boarnen|boarnefernijing= * [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/javan-plover-charadrius-javanicus BirdLife, oproppen 10 jannewaris 2026.] * [https://ebird.org/species/javplo1 Ebird, oproppen 10 jannewaris 2026.] * [https://birdsoftheworld.org/bow/species/javplo1/cur/introduction Birds of the World, oproppen 10 jannewaris 2026] ---- {{Commonscat|Charadrius javanicus|Javaanske wilster}} }} {{DEFAULTSORT:Javaanske wilster}} [[Kategory:Fûgelsoarte]] [[Kategory:Dûkelmantsje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Yndoneezje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn East-Timor]] svcu0gwvr811oj3ux839wlzyrv99j98 0 189157 1235916 1215534 2026-07-21T23:00:32Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN-skema 1235916 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme = Kaspyske wilster |Ofbyld = [[File:Wermutregenpfeifer (Charadrius asiaticus) 206737679.jpg|250px]] |lûd = |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift = [[wilstereftigen]] (''Charadriiformes'') |Famylje = [[wilsterfûgels]] (''Charadriidae'') |Skaai = [[dûkelmantsjes]] (''Anarhynchus'') |Wittenskiplike namme= Anarhynchus asiaticus |Beskriuwer, jier= [[Peter Simon Pallas|Pallas]], 1773 |IUCN-status = [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] |lânkaart= }} De '''Kaspyske wilster''' (''Anarhynchus asiaticus'', synonym ''Charadrius asiaticus'') is in waadfûgel út 'e [[Famylje (taksonomy)|famylje]] fan [[wilsterfûgels]] (''Charadriidae''). == Ferskining == [[File:Caspian Plover in Koonthalulam Tamilnadu, India, by Dr. Tejinder Singh Rawal.jpg|thumb|left|Kaspyske wilster as dwaalgast yn Yndia.]] De Kaspyske wilster wurdt 19 oant 21 sm lang. Yn 'e briedtiid is it mantsje goed te werkennen troch it oranjebrune boarst, dat ûnder mei in smelle swarte bân ôfset wurdt. Fierder hat de fûgel sawol yn as bûten de briedtiid in opfallend brede wite eachstreek. Jonge fûgels, wyfkes en folwoeksen mantsjes bûten de briedtiid ha in soad fan 'e [[woastynwylster]] (''Anarhynchus leschenaultii'') en de [[Sibearyske sânwilster]] (''Anarhynchus mongolus''). Dy soarten binne like grut en ek meast griisbrún. De Kaspyske wilster is lykwols eleganter fan foarm en hâlding mei spitse wjukken. == Fersprieding == De fûgel komt foar yn iepen en drûch gerslân, mar ek sâlte gebieten yn [[Sintraal-Aazje]], fral noardlik en eastlik fan 'e [[Kaspyske See]] en fierder yn [[Kazachstan]] en oant yn Noardwest-[[Sina]]. Hy oerwinteret yn [[Afrika]]. De soarte is net ferdield yn [[ûndersoarte]]n. Yn West-Europa is de fûgel in seldsume [[Dwaalgast|swalker]]. == Status == Kaspyske wilsters ha in grut ferspriedingsgebiet. Dêrom allinnich al is de kâns op útstjerren lyts. De populaasje wurdt der lykwols fan fertocht stadich ôf te nimmen. De [[IUCN]] klassifisearre de fûgel as net bedrige (''Least Concern'', 2018) op 'e [[Reade list]]. De grutte fan 'e populaasje waard yn 2016 op 40.000 oant 55.000 fûgels rûsd. De grutste bedriging foar dizze soarte is de ferneatiging fan natuerlike steppes en greidlannen troch oerbeweiding en yntinsivere lânboupraktiken, benammen yn it Jeropeeske briedgebiet fan syn ferspriedingsgebiet (del Hoyo et al. 1996), dêr't de soarte no as regionaal útstoarn beskôge wurdt (BirdLife International 2015). {{boarnen|boarnefernijing= * [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/caspian-plover-charadrius-asiaticus BirdLife, oproppen 10 jannewaris 2026.] * [https://ebird.org/species/casplo1?siteLanguage=nl Ebird, oproppen 10 jannewaris 2026.] * [https://birdsoftheworld.org/bow/species/casplo1/cur/introduction Birds of the World, oproppen 10 jannewaris 2026] {{reflist}} ---- {{Commonscat|Charadrius asiaticus|Kaspyske wilster}} }} {{DEFAULTSORT:Kaspyske wilster}} [[Kategory:Fûgelsoarte]] [[Kategory:Dûkelmantsje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Angoala]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Azerbeidzjan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bachrein]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Botswana]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Boerûndy]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sina]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kongo (Demokratyske Republyk)]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Egypte]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Eritreä]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Etioopje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Iran]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Irak]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Israel]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Jordaanje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kazachstan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kenia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Koeweit]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kirgyzje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Malawy]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Mozambyk]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Namybje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Oman]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Palestina]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Katar]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Jeropeesk Ruslân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Rûanda]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Saûdy-Araabje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Somaalje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Afrika]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Sûdan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sry Lanka]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sûdan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Syrje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tanzania]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Turkmenistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Uganda]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Feriene Arabyske Emiraten]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Oezbekistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Jemen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sambia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Simbabwe]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Abgaazje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Osseesje]] 5f7ye9cc0fldyw8ci0pmvoi1pnuglfc 0 189307 1236000 1215983 2026-07-22T23:50:15Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN-skema 1236000 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme = readbânwilster |Ofbyld = [[Ofbyld:Charadrius collaris.jpg|250px]] |lûd = |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift = [[wilstereftigen]] (''Charadriiformes'') |Famylje = [[wilsterfûgels]] (''Charadriidae'') |Skaai = [[dûkelmantsjes]] (''Anarhynchus'') |Wittenskiplike namme= Anarhynchus collaris |Beskriuwer, jier = [[Louis Pierre Vieillot|Vieillot]], 1818 |IUCN-status = [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] ---- |lânkaart = [[Ofbyld:Charadrius collaris map.svg|250px]]<small>{{Kolommen2 |Kolom1= {{Color box|#FF7F2A}} [[briedfûgel]] <br>{{Color box|#8d5fd3}} [[stânfûgel]] |Kolom2= {{Color box|#5F8DD3}} [[wintergast]] }}</small> }} De '''kraachwilster''' (''Anarhynchus collaris'', synonym: ''Charadrius collaris'') is in [[fûgel]] yn it [[Skaai (taksonomy)|skaai]] [[dûkelmantsjes]] (Anarhynchus) út 'e [[Famylje (taksonomy)|famylje]] [[wilsterfûgels]] (''Charadriidae''). == Beskriuwing == De kraachwilster is in lytse, knobske wilster fan sa'n 17 oant 18 sm. De boppedielen fan 'e fûgel binne ljocht griisbrún, ûnder is it fûgeltsje wyt. De fûgel hat in swarte boarstbân, dy't smeller en minder kontrastryk is as by guon oare soarten fan it skaai. De kop hat in wite foarholle mei in donkere bân tusken de snaffel en it each en in swart plak boppe de wite foarholle. De snaffel is swart en de poaten binne fleiskleurich. Nettsjinsteande de namme hat er gjin kraach om 'e nekke. Twa soarten fan it skaai yn it ferspriedingsgebiet ha in soad fan 'e kraachwilster. It [[sniedûkelmantsje]] is likernôch like grut, mar ljochter mei donkere poaten en hat nea in folsleine boarstbân en de [[Amerikaanske bûnte wilster]] is grutter, hat in tsjokkere snaffel en in ljochte kraach; frjemd genôch is it krekt is ûntbrekken fan in ljochte kraach dat de fûgel syn namme jout. == Fersprieding == De soarte libbet oan kusten en iggen fan rivieren tusken Sintraal-Meksiko en Sily en Argentynje. == Hâlden en dragen == De fûgel is benammen in [[stânfûgel]], alhoewol't der wat bewiis is dat er ôfhinklik fan it seizoen wat bewegingen makket. De fûgel yt ynsekten en oare wringeleazen, dy't er op de foar it skaai karakteristike wize - fluch rinne en dan stoppe - siket. Yn ferlikening mei oare soarten fan it skaai komt er selden yn gruttere groepen foar. It briedseizoen fan 'e fûgel ferskilt geografysk: fan novimber oant desimber yn westlik [[Meksiko]], maart-juny yn [[Kosta Rika]], jannewaris yn [[Fenezuëla]] en maart yn 'e leechlannen fan [[Ekwador]]. Hy nêstelet op 'e grûn yn in holte oan kusten, iggen fan rivieren, op eilannen of yn it binnenlân, faak tichteby lege fegetaasje lykas gerspollen. De fûgel leit twa bleekêzje aaikes mei brune plakjes. Lykas in soad soarten fan it skaai besykje âlden potinsjele rôfdieren by it nêst wei te lokken troch te dwaan as se ferwûne binne. == Status == Yn 2019 waard de populaasje op 50.000 oant 500.000 folwoeksen fûgels rûsd. Op 'e [[Reade list]] fan 'e [[IUCN]] wurdt de soarte as net bedrige (''Least Concern'', 2020) klassifisearre. Oannommen wurdt dat de populaasje ôfnimt. {{boarnen|boarnefernijing= * [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/collared-plover-charadrius-collaris BirdLife, oproppen 16 jannewaris 2026.] * [https://ebird.org/species/colplo1?siteLanguage=nl Ebird, oproppen 16 jannewaris 2026.] * [https://avibase.bsc-eoc.org/species.jsp?avibaseid=03D0649C8C087F4D Avibase, oproppen 16 jannewaris 2026] {{reflist}} ---- {{Commonscat|Charadrius collaris|Kraachwilster}} }} {{DEFAULTSORT:kraachwilster}} [[Kategory:Fûgelsoarte]] [[Kategory:Dûkelmantsje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Meksiko]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Antigûa en Barbûda]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Argentynje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Arûba]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Barbados]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Belize]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bolivia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Brazylje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sily]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kolombia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kurasau]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Dominika]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Ekwador]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn El Salvador]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Frânsk-Guyana]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Grenada]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Gûatemala]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Guyana]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Hondoeras]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Martinyk]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Montserrat]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Nikaragûa]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Panama]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Paraguay]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Perû]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sint-Kits en Nevis]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sint-Lusia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sint-Finsint en de Grenadinen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Suriname]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Trinidad en Tobago]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Feriene Steaten]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Oerûguay]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Fenezuëla]] 1h5a1l93w4yq2sufr862qhhl04cclgy 0 189314 1235814 1215997 2026-07-21T00:54:55Z Xqbot 3660 Robot: Dubbele doorverwijzing gecorrigeerd tot [[Harderswilster]] 1235814 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Harderswilster]] 97lk2auqbi8cc3dwe7u5949g4e1116m 0 189315 1235815 1216000 2026-07-21T00:55:00Z Xqbot 3660 Robot: Dubbele doorverwijzing gecorrigeerd tot [[Harderswilster]] 1235815 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Harderswilster]] 97lk2auqbi8cc3dwe7u5949g4e1116m 0 189389 1236026 1216215 2026-07-23T00:11:42Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN-skema 1236026 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme = langsnaffelwilster |Ofbyld = [[File:Charadrius placidus japonicus s3.jpg|250px]] |lûd = |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift = [[wilstereftigen]] (''Charadriiformes'') |Famylje = [[wilsterfûgels]] (''Charadriidae'') |Skaai = [[strânwilsters]] (''Thinornis'') |Wittenskiplike namme= Thinornis placidus |Beskriuwer, jier= [[John Edward Gray|J.E. Gray]] & [[George Robert Gray|G.R. Gray]], 1863 |IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] |lânkaart = }} De '''langsnaffelwilster''' (''Thinornis placidus'') is in waadfûgel út de [[Famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[wilsterfûgels]] (''Charadriidae''). == Ferskining == [[Ofbyld:Charadrius placidus 03crop.jpg|thumb|left|Winterkleed.]] De langsnaffelwilster is in middelgrutte wilster fan 19 oant 21 sm. Mantsjes en wyfkes ha frij effen griisbrúne boppedielen mei in wite búk en in wite kiel. De foarholle is wyt mei fan it iene each nei it oare each in swarte bân. De eagen ha in giele ring en in wite wynbraustreek. It wite plak op 'e foarholle rint troch oant de basis fan 'e snaffel. Under de kiel is in swarte boarstbân. It mantsje en wyfke ha in soad fan inoar, mar yn it briedkleed binne in pear ferskillen dy't helpe kinne om de skaaien fan inoar te ûnderskieden. De swarte bân op 'e foarholle en it boarst fan it mantsje is breder en dúdliker as dy fan it wyfke. Dêrnjonken rint de wite eachstreek fan it mantsje fierder efter it each troch as dy fan it wyfke. Juvenilen ha in soad fan folwoeksen fûgels, mar misse de donkere bân fan folwoeksen fûgels op 'e foarholle. De boarstbân fan juvenilen is smeller en minder skerp as dy fan folwoeksen mantsjes. De langsnaffelwilster hat in soad fan 'e [[lytse bûnte wilster]], mar hy is grutter en hat in langere en tsjokkere snaffel. Folwoeksen mantsjes yn it briedkleed fan 'e lytse bûnte wilster ha in effen swarte streek boppe de snaffelbasis, dy't oanslút op 'e swarte bân fan 'e foarholle. Boppedat is de giele eachring fan 'e lytse bûnte wilster folle dúdliker. De swarte boarstbân fan 'e lytse bûnte wilster is dêrnjonken yn 'e midden meastentiids breder, wylste de boarstbân fan 'e langsnaffelwilster oer de hiele lingte like breed is. == Fersprieding == De soarte hat in grut ferspriedingsgebiet yn Súd- en East-Aazje. De fûgel is frij seldsum yn it ferspriedingsgebiet en hy komt yn lytse oantallen foar. It briedgebiet bestiet oer it generaal út westlike, noardlike en sintrale dielen fan [[Sina]], [[Japan]], [[Noard-Koreä]] en [[Súd-Koreä]]. Der is in soad briedaktiviteit meld oan 'e [[Boereja (rivier)|Boereja]] en oare dielen fan it fiere easten fan [[Ruslân]], op it eilân [[Honshu]] yn Japan, yn Súdeast-Sina en yn it westen fan [[Arunachal Pradesh]] yn [[Yndia]], tichteby de [[Himalaya]]. Winterdeis trekke de langsnaffelwilsters nei it suden om te oerwinterjen yn East-[[Nepal]], Noardeast-Yndia oant [[Yndosina]], Súd-Sina, Súd-Koreä, de eilannen Honshu, [[Shikoku]] en [[Kyushu]] yn Japan, [[Taiwan]], [[Birma]], [[Maleizje]] en [[Tailân]]. Populaaasjes op 'e trije belangrykste eilannen fan Japan migrearje oer it generaal net nei it suden en binne stânfûgels. Allinnich de populaasje fan [[Hokkaido]] lûkt nei it suden om yn waarmere gebieten te oerwinterjen. == Status == It is net bekend hoe't de populaasje him ûntwikkelet. Wetlands International (2025) tinkt dat de populaasje út likernôch 1.000 oant 10.000 fûgels bestiet, mar fermeld ek dat it rivierhabitat fan 'e soarte net goed ûndersocht is en der gjin resinte ynformaasje is om de grutte fan 'e populaaje te beoardieljen. Neffens de [[IUCN]] is der genôch data om de konklúzje te rjochtfeardigjen dat de fûgel yn guon gebieten heechút stadich ôfnimt of stabyl is. Op 'e [[Reade list]] fan 'e IUCN wurdt de soarte as net bedrige (''Least Concern'', 2025) klassifisearre. {{boarnen|boarnefernijing= * [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/long-billed-plover-charadrius-placidus BirdLife, oproppen 18 jannewaris 2026.] * [https://ebird.org/species/lobplo1/JP-26 Ebird, oproppen 18 jannewaris 2026.] * [https://avibase.bsc-eoc.org/species.jsp?avibaseid=8294655EB86B37C1 Avibase, oproppen 18 jannewaris 2026] {{reflist}} ---- {{Commonscat|Thinornis placidus|Langsnaffelwilster}} }} {{DEFAULTSORT:langsnaffelwilster}} [[Kategory:Fûgelsoarte]] [[Kategory:Strânwilster]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bangladesj]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bûtan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Yndia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Japan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Laos]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Maleizje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Birma]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Nepal]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Noard-Koreä]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sibearje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Koreä]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tailân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Fjetnam]] 515awkpa0qne3uicdhia4y6v8dnxm5r 0 189436 1235747 1216463 2026-07-20T19:19:14Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN-skema 1235747 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme = Yndyske rôlder |Ofbyld = [[Ofbyld:Indian roller 3 (Coracias benghalensis)പനങ്കാക്ക .jpg|250px]] |lûd = |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift = [[rôldereftigen]] (''Coraciiformes'') |Famylje = [[rôlderfûgels]] (Coraciidae) |Skaai = [[rôlders]] (''Coracias'') |Wittenskiplike namme= Coracias garrulus |Beskriuwer, jier = [[Linnaeus]], 1758 |IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-NT.png|250px]] ---- |lânkaart = [[Ofbyld:Coracias benghalensis distr.png|250px]]<br>{{Color box|#e8805b}} Ferspriedingsgebiet }} De '''Yndyske rôlder''' (''Coracias benghalensis'') is in [[fûgel]] út 'e [[Famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[rôlderfûgels]] (''Coraciidae''). De wittenskiplike namme fan 'e fûgel waard as ''Corvus benghalensis'' yn 1758 troch [[Carolus Linnaeus]] publisearre. De soarte komt yn [[Aazje]] foar. == Ferskining == [[Ofbyld:Got the sun in my eye.jpg|thumb|left|Kop fan 'e Yndyske rôlder.]] De Yndyske rôlder is in fûgel fan 30 oant 34 lang, in spanwiidte fan 65 oant 74 sm en in gewicht fan 166 oant 176 gram. De keale hûd om 'e griisbrune eagen is dof oranje, de poaten binne gielbrún en de snaffel is donkerbrún. De krún is turkwaze, syn foarholle en it kin binne rôze-bêzje mei ljochtere streekjes, wylst de kiel wynread is mei ljochtere, krêmkleurige streken. It boarst is salmkleurich en nei ûnder wurdt de búk turkwaze. De rêch en stút binne oliifbrún. De sturt is donkerblau mei in brede turkwaze bân en oliif- oant griisblauwe middelste sturtfearren. Lykas de sturt ha ek de wjukken blauwe en turkwaze kleuren. De bûtenste fiif of seis slachpinnen binne turkwaze mei donkere punten. Folwoeksen mantsjes en wyfkes ha in soad fan inoar en se ha gjin spesifyk bried- of winterkleed. Jonge fûgels binne doffer, ljochter en bruner mei in doffe griene krún, in feal blauwe búk en wat bêzje. De snaffel is brún mei in gieleftige basis. Somtiden wurdt de [[Yndosineeske rôlder]] as in [[ûndersoarte]] fan 'e Yndyske rôlder behannele. Dy is donkerder mei pearsbrune ûnderkanten, in blaustreke kiel en donkere hoeken op 'e sturt ynstee fan in sturtbân. {| class="wikitable" border="1" |- | [[Ofbyld:IndianRoller DSC 0202.jpg|200x200px]] | [[Ofbyld:Indochinese Roller by Tisha Mukherjee 13.jpg|200x200px]] |- | <center>Yndyske rôlder</center> | <center>Yndosineeske rôlder</center> |} == Fersprieding == Der wurde twa ûndersoarten ûnderskieden: * ''C. b. benghalensis'' – it easten fan [[Arabysk Skiereilân]] oant yn it noardeasten fan [[Yndia]] en [[Bangladesj]]. * ''C. b. indicus'' - Linnaeus, 1766 – Midden- en Súd-Yndia, [[Sry Lanka]]. It is benammen in [[stânfûgel]], mar hy makket lokale bewegingen yn syn ferspriedingsgebiet dy't net sa bekend binne. Winterdeis is it ferspriedingsgebiet fan 'e fûgel wat grutter yn Araabje mei meldingen út [[Saûdy-Araabje]],[[Katar]] en [[Koeweit]]. De fûgel wurdt ek wolris as [[Dwaalgast|swalker]] yn [[Syrje]], en [[Turkije]] waarnommen. [[Ofbyld:Inian.jpg|thumb|260px|Fleanende Yndyske rôlder.]] It leefgebiet fan 'e soarte bestiet út iepen lânbou gebieten, greiden, plantaazjes en savanne's mei hjir en dêr beammen. Hy is faak oan diken op telefoanpeallen te sjen, yn parken, doarpen mei in soad grien en ek yn tunen fan bûtenwiken. == Status == De grutte fan 'e populaasje is net bekend. Oannommen wurdt dat de grutte fan 'e populaasje fan 'e fûgel tebekrint. Omreden dêrfan stiet de soarte as gefoelich (''Near Threatened'', 2025) op 'e [[Reade list]] fan 'e [[IUCN]]. {{boarnen|boarnefernijing= * [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/indian-roller-coracias-benghalensis BirdLife, oproppen 20 jannewaris 2026.] * [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/indian-roller-coracias-benghalensis Ebird, oproppen 20 jannewaris 2026.] * [https://avibase.bsc-eoc.org/species.jsp?avibaseid=4F404CB97EC589F3 Avibase, oproppen 20 jannewaris 2026] {{reflist}} ---- {{Commonscat|Coracias benghalensis|Yndyske rôlder}} }} {{DEFAULTSORT:Indiske rolder}} [[Kategory:Rôlder]] [[Kategory:Fûgelsoarte]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Afganistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bangladesj]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bûtan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Yndia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Iran]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Irak]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Koeweit]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Nepal]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Oman]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Pakistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Katar]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Saûdy-Araabje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sry Lanka]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Feriene Arabyske Emiraten]] q3i4g9phe8bd9eg2kb3odi5wu1ehlyo 0 189457 1235730 1216570 2026-07-20T19:13:13Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN-skema 1235730 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme = Yndosineeske rôlder |Ofbyld = [[Ofbyld:Coracias affinis 546696049.jpg|250px]] |lûd = |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift = [[rôldereftigen]] (''Coraciiformes'') |Famylje = [[rôlderfûgels]] (Coraciidae) |Skaai = [[rôlders]] (''Coracias'') |Wittenskiplike namme= Coracias affinis |Beskriuwer, jier = [[Thomas Horsfield|Horsfield]], 1840 |IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] ---- |lânkaart = [[Ofbyld:Coracias affinis dist.png|250px]] }} De '''Yndosineeske rôlder''' (''Coracias affinis'') is in [[fûgel]] yn it [[Skaai (taksonomy)|skaai]] [[rôlders]] (''Coracias'') út 'e [[Famylje (taksonomy)|famylje]] [[rôlderfûgels]] (''Coraciidae''). == Ferskining == De nekke en de kiel binne pearslila mei wite skachtstreken. It keale plak om it each is okerkleurich. De krún en de anaalstreek binne blau. De slachpinnen binne djip pearsblau mei in ljochtblauwe bân. Syn sturt is himelsblau mei in Prusyskblauwe einbân en de middelste fearren binne dofgrien. De 33 sm lange soarte liket in soad op 'e besibbe [[Yndyske rôlder]] (''Coracias benghalensis''). Se ha itselde formaat en deselde bou, mar de blauwe tinten fan 'e Yndosineeske rôlder binne oer it generaal djipper en yntinser. It boarst en it gesicht fan 'e Yndosineeske rôlder binne unifoarm pearsbrún sûnder dúdlike streken lykas by de Yndyske rôlder. De wjukdekfearren binne donkerder/blaugriener as by de Yndyske rôlder. {| class="wikitable" border="1" |- | [[Ofbyld:IndianRoller DSC 0202.jpg|200x200px]] | [[Ofbyld:Indochinese Roller by Tisha Mukherjee 13.jpg|200x200px]] |- | <center>Yndyske rôlder</center> | <center>Yndosineeske rôlder</center> |} == Fersprieding == De Yndosineeske rôlder komt foar fan eastlik [[Nepal]], [[Bûtan]] en noardeastlik [[Yndia]] ([[Bihar]], [[Assam]]) eastlik oant súd-sintraal [[Sina]] (súdlik [[Sichuan]], [[Yunnan]]) en súdlik oant it [[Tailân|Taiske]] skiereilân en [[Yndosina]]. De fûgel waard earder as in [[ûndersoarte]] fan 'e Yndyske rôlder beskôge en guon dogge dat noch jimmeroan. Ut [[DNA]]-stúdzjes docht lykwols bliken dat de Yndosineekse rôlder nei alle gedachten in sustersoarte is fan 'e [[Selebesrôlder]] en dêrom wurdt er hieltyd faker as in aparte soarte erkend. == Status == De soarte hat in grut ferspriedingsgebiet en in grutte populaasje, mar der wurdt tocht dat de oantallen tebekrinne. Op basis fan dy ynformaasje kategorisearret de [[IUCN|Ynternasjonale Uny foar it Behâld fan 'e Natuer]] (IUCN) de soarte as net bedrige (''Least Concern'', 2024). {{boarnen|boarnefernijing= * [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/indochinese-roller-coracias-affinis BirdLife, oproppen 21 jannewaris 2026.] * [https://ebird.org/species/indrol3?siteLanguage=nl Ebird, oproppen 21 jannewaris 2026.] * [https://avibase.bsc-eoc.org/species.jsp?avibaseid=959FEC0D13DF0E19 Avibase, oproppen 21 jannewaris 2026] {{reflist}} ---- {{Commonscat|Coracias affinis|Yndosineeske rôlder}} }} {{DEFAULTSORT:Indosineeske rolder}} [[Kategory:Rôlder]] [[Kategory:Fûgelsoarte]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bangladesj]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bûtan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kambodja]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sina]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Yndia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Laos]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Maleizje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Birma]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Nepal]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tailân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Fjetnam]] kdiymxirvfigdl2di0n5zvxwfy1w1le 0 189490 1235918 1216727 2026-07-21T23:01:37Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN-skema 1235918 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme = Kastanjemosk |Ofbyld = [[Ofbyld:Chestnut Sparrow - Samburu - Kenya S4E5378 (22800577126).jpg|250px]] |lûd = |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift = [[moskeftigen]] (''Passeriformes'') |Famylje = [[moskfûgels]] (''Passeridae'') |Skaai = [[mosken]] (''Passer'') |Wittenskiplike namme= Passer eminibey |Beskriuwer, jier= [[Gustav Hartlaub|Hartlaub]], 1880 |IUCN-status = [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] |lânkaart= }} De '''kastanjemosk''' (''Passer eminibey'') is in [[fûgel]] út 'e [[Famylje (taksonomy)|famylje]] fan ' e [[moskfûgels]] (''Passeridae'') yn it [[Skift (taksonomy)|skift]] [[moskeftigen]] (''Passeriformes''). == Ferskining == De kastanjemosk mjit trochstrings alve sintimeter en is dêrmei de lytste soarte yn 'e moskfûgelfamylje. It mantsje is folslein kastanjebrún mei in donkerder kopke. It wyfke is rustbrún op 'e rêch, meast griis op 'e kop en mei in ljochte ûnderkant. It mantsje hat fan 'e [[kastanjewever]] (''Ploceus rubiginosus''), mar is folle lytser mei in lytsere snaffel. It wyfke liket op it wyfke fan 'e [[húsmosk]] en de [[Somalyske mosk]] (''Passer castanopterus''), mar is riker fan kleur. == Fersprieding == De fûgel komt foar fan Sintraal-[[Tsjaad]], súdwestlik [[Sûdan]], [[Súd-Sûdan]] en súdwestlik [[Etioopje]] oant noardeastlik [[Uganda]], [[Kenia]] en sintraal en eastlik [[Tanzania]]. Hy wurdt as [[Monotypysk takson|monotypysk]] behannele, itjinge betsjut dat der gjin ferdieling yn [[ûndersoarte]]n is. == Hâlden en dragen == De kastanjemosk libbet yn relatyf drûge savanne's en yn iepen boskgebieten. De fûgel briedt yn koloanjes en wurdt meastentiids sjoen yn kloften, soms grut en mingd mei oare fûgelsoarten. == Status == Kastanjemosken ha in grut ferspriedingsgebiet en de populaasje wurdt as stabyl beskôge. De [[IUCN|Ynternasjonale Uny foar it Behâld fan 'e Natuer]] (IUCN) klassifisearret de fûgel dêrom as net bedrige (''Least Concern'', 2018). == Namme == De fûgel waard foar it east yn 1880 troch [[Gustav Hartlaub]] as ''Sorella emini bey'' beskreaun. De spesifike namme ferwiist nei de út [[Dútslân]] ôfkomstige gûverneur fan 'e doetiidske Egyptyske provinsje Ekwatoria Eduard Schnitzer, dy't yn it [[Osmaanske Ryk]] as Emin Pasja of Emin Bey bekend woarn wie. {{Boarnen|boarnefernijing= * [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/chestnut-sparrow-passer-eminibey Birdlife, oproppen 24 jannewaris 2024.] * [https://ebird.org/species/chespa1?siteLanguage=nl Ebird, oproppen 24 jannewaris 2024.] * [https://avibase.bsc-eoc.org/species.jsp?avibaseid=D8F2F78B4AE749EB Avibase, oproppen 24 jannewaris 2024.] {{reflist}} ---- {{Commonscat|Passer eminibey|Kastanjemosk}} }} [[Kategory:Fûgelsoarte]] [[Kategory:Mosk]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Etioopje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kenia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Sûdan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sûdan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tanzania]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Uganda]] b9tj6is5v1iqnhsz0t7woa21do54tzo 0 189496 1235758 1216829 2026-07-20T19:26:32Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN-skema 1235758 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme = Italjaanske mosk |Ofbyld = [[Ofbyld:Sparrow on blue chair (cropped).jpg|250px]]<br><small>mantsje<small><br>[[Ofbyld:Passer (05).jpg|250px]]<br></small>wyfke</small> |lûd = |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift = [[moskeftigen]] (''Passeriformes'') |Famylje = [[moskfûgels]] (''Passeridae'') |Skaai = [[mosken]] (''Passer'') |Wittenskiplike namme= Passer italiae |Beskriuwer, jier= [[Louis Jean Pierre Vieillot|Vieillot]], 1817 |IUCN-status = [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-VU.png|250px]] ---- |lânkaart = [[Ofbyld:Passer italiae distribution map.svg|250px]]<br>{{Color box|#adafd8}} [[stânfûgel]] }} De '''Italjaanske mosk''' (''Passer italiae''; synonimen: ''Passer hispaniolensis italiae'', ''Passer domesticus italiae'', ''Passer domesticus x hispaniolensis'') is in [[fûgel]] út 'e [[Famylje (taksonomy)|famylje]] fan ' e [[moskfûgels]] (''Passeridae''). == Ferskining == De Italjaanske mosk is in middelgrutte mosk fan 14 oant 16 sintimeter lang en is in tuskenfoarm fan 'e [[Spaanske mosk]] en de [[húsmosk]]. De kop fan it mantsje hat lykas de Spaanske mosk in kastanjekleurige kroan en nekkekanten en wite wangen. De ûnderkant is lykas de húsmosk ljochtgriis en mist de swarte plakken fan 'e Spaanske mosk. It wyfke is tige lestich te ûnderskieden fan 'e oare soarten. == Fersprieding == De fûgel wurdt oantroffen yn [[Itaalje]], op [[Korsika]], [[Sisylje]] en [[Kreta]]. Oer syn [[taksonomy]]ske status is in soad debattearre. Earder waard de fûgel as in [[ûndersoarte]] fan 'e hûsmosk (''P. domesticus'') en de Spaanske mosk (''P. hispaniolensis'') behannele of in hybride tusken dy twa. Undersyk út 2011 wiisde út dat de fûgel nei alle gedachten troch [[Hybride (biology)|hybridisaasje]] ûntstie, mar dat it reproduktyf isolearre is fan beide soarten. Sûnt dy tiid wurdt de Italjaanske mosk jimmeroan mear beskôge as in selsstannige soarte. == Hâlden en dragen == Lykas de húsmosk libbet de Italjaanske mosk by minsken yn doarpen, stêden en yn lânbougebieten. Yn 'e measte stêden yn Itaalje dielt er syn habitat mei de [[fjildmosk]]. Hy yt sied, mar ek ynsekten. De aaien binne identyk oan dy fan 'e húsmosk. In lechsel bestiet út twa oant acht aaien, mei in gemiddelde fan 5,2. ==Status == De Italjaanske mosk nimt rap yn oantal ôf om redenen dy't net dúdlik binne. De [[IUCN|Ynternasjonale Uny foar it Behâld fan 'e Natuer]] kategorisearret de soarte dêrom sûnt 2017 as kwetsber (VU, 2023). De wrâldpopulaasje wurdt op 4,2 oant 6,9 miljoen pearen rûsd. {{Boarnen|boarnefernijing= * [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/italian-sparrow-passer-italiae Birdlife, oproppen 24 jannewaris 2024.] * [https://ebird.org/species/itaspa1?siteLanguage=nl Ebird, oproppen 24 jannewaris 2024.] * [https://avibase.bsc-eoc.org/species.jsp?avibaseid=3718C3F9FDA2A7FB Avibase, oproppen 24 jannewaris 2024.] {{reflist}} ---- {{Commonscat|Passer italiae|Italjaanske mosk}} }} {{DEFAULTSORT:Italjaanske mosk}} [[Kategory:Fûgelsoarte]] [[Kategory:Mosk]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Eastenryk]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Frankryk]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Grikelân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Itaalje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sloveenje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Switserlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn San Marino]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Fatikaanstêd]] pw4qe5l5aqei64sdt7g10h2d73gk9oh 1235759 1235758 2026-07-20T19:26:50Z Ieneach fan 'e Esk 13292 /* Status */ kt 1235759 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme = Italjaanske mosk |Ofbyld = [[Ofbyld:Sparrow on blue chair (cropped).jpg|250px]]<br><small>mantsje<small><br>[[Ofbyld:Passer (05).jpg|250px]]<br></small>wyfke</small> |lûd = |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift = [[moskeftigen]] (''Passeriformes'') |Famylje = [[moskfûgels]] (''Passeridae'') |Skaai = [[mosken]] (''Passer'') |Wittenskiplike namme= Passer italiae |Beskriuwer, jier= [[Louis Jean Pierre Vieillot|Vieillot]], 1817 |IUCN-status = [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-VU.png|250px]] ---- |lânkaart = [[Ofbyld:Passer italiae distribution map.svg|250px]]<br>{{Color box|#adafd8}} [[stânfûgel]] }} De '''Italjaanske mosk''' (''Passer italiae''; synonimen: ''Passer hispaniolensis italiae'', ''Passer domesticus italiae'', ''Passer domesticus x hispaniolensis'') is in [[fûgel]] út 'e [[Famylje (taksonomy)|famylje]] fan ' e [[moskfûgels]] (''Passeridae''). == Ferskining == De Italjaanske mosk is in middelgrutte mosk fan 14 oant 16 sintimeter lang en is in tuskenfoarm fan 'e [[Spaanske mosk]] en de [[húsmosk]]. De kop fan it mantsje hat lykas de Spaanske mosk in kastanjekleurige kroan en nekkekanten en wite wangen. De ûnderkant is lykas de húsmosk ljochtgriis en mist de swarte plakken fan 'e Spaanske mosk. It wyfke is tige lestich te ûnderskieden fan 'e oare soarten. == Fersprieding == De fûgel wurdt oantroffen yn [[Itaalje]], op [[Korsika]], [[Sisylje]] en [[Kreta]]. Oer syn [[taksonomy]]ske status is in soad debattearre. Earder waard de fûgel as in [[ûndersoarte]] fan 'e hûsmosk (''P. domesticus'') en de Spaanske mosk (''P. hispaniolensis'') behannele of in hybride tusken dy twa. Undersyk út 2011 wiisde út dat de fûgel nei alle gedachten troch [[Hybride (biology)|hybridisaasje]] ûntstie, mar dat it reproduktyf isolearre is fan beide soarten. Sûnt dy tiid wurdt de Italjaanske mosk jimmeroan mear beskôge as in selsstannige soarte. == Hâlden en dragen == Lykas de húsmosk libbet de Italjaanske mosk by minsken yn doarpen, stêden en yn lânbougebieten. Yn 'e measte stêden yn Itaalje dielt er syn habitat mei de [[fjildmosk]]. Hy yt sied, mar ek ynsekten. De aaien binne identyk oan dy fan 'e húsmosk. In lechsel bestiet út twa oant acht aaien, mei in gemiddelde fan 5,2. ==Status == De Italjaanske mosk nimt rap yn oantal ôf om redenen dy't net dúdlik binne. De [[IUCN|Ynternasjonale Uny foar it Behâld fan 'e Natuer]] kategorisearret de soarte dêrom sûnt 2017 as kwetsber (VU, 2023). De wrâldpopulaasje wurdt op 4,2 oant 6,9 miljoen pearen rûsd. {{Boarnen|boarnefernijing= * [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/italian-sparrow-passer-italiae Birdlife, oproppen 24 jannewaris 2024.] * [https://ebird.org/species/itaspa1?siteLanguage=nl Ebird, oproppen 24 jannewaris 2024.] * [https://avibase.bsc-eoc.org/species.jsp?avibaseid=3718C3F9FDA2A7FB Avibase, oproppen 24 jannewaris 2024.] {{reflist}} ---- {{Commonscat|Passer italiae|Italjaanske mosk}} }} {{DEFAULTSORT:Italjaanske mosk}} [[Kategory:Fûgelsoarte]] [[Kategory:Mosk]] [[Kategory:Bedrige fûgel]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Eastenryk]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Frankryk]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Grikelân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Itaalje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sloveenje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Switserlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn San Marino]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Fatikaanstêd]] dyk0bc6d4e6f8i9xhl1vin5cmcirri4 0 189526 1235877 1216853 2026-07-21T22:29:40Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN-skema 1235877 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme = Kaapverdyske mosk |Ofbyld = [[Ofbyld:Pardal-de-cabo-verde, macho, Iago Sparrow, Cape Verde Sparrow, Rufous-backed Sparrow, male (53678620995).jpg|250px]]<br><small>mantsje</small><br>[[Ofbyld:Pardal-de-cabo-verde, fêmea, Iago Sparrow, Cape Verde Sparrow, Rufous-backed Sparrow, female (53678231150).jpg|250px]]<br><small>wyfke</small> |lûd = |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift = [[moskeftigen]] (''Passeriformes'') |Famylje = [[moskfûgels]] (''Passeridae'') |Skaai = [[mosken]] (''Passer'') |Wittenskiplike namme= Passer iagoensis |Beskriuwer, jier= [[John Gould|Gould]], 1838 |IUCN-status = [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] |lânkaart = }} De '''kaapverdyske mosk''' (''Passer iagoensis''; synonimen: ''Pyrgita jagoensis'', ''Passer brancoensis'', ''Passer erthrophrys'') is in [[fûgel]] yn it [[Skaai (taksonomy)|skaai]] [[mosken]] (''Passer'') út 'e [[Famylje (taksonomy)|famylje]] [[moskfûgels]] (''Passeridae''). == Ferskining == De Kaapverdyske mosk is in lytse mosk mei in lingte fan 12,5–13 sm. Hy hat in soad fan 'e [[húsmosk]]. It mantsje hat in griisswarte kroan en eachstreek, in grize nekke en in lyts wyt plakje ûnder op 'e foarholle. De kop hat in kanieleftige kleur, fral boppe it each. De wangen en ûnderkant binne ljochtgriis mei in lyts swart plakje ûnder de snaffel op it boarst. De skouders binne brún en wyt, wylst de rest fan 'e boppekant swart- en bêzje streke is. It wyfke is is griisbrún mei swartstreke wjukken en boarst en in ljochtgrize ûnderkant. Se hat in soad fan it wyfke fan 'e húsmosk, mar mei in dúdlikere ljochtbrune wynbraustreek. Jonge fûgels ha in soad fan it wyfke, mar jonge mantsjes ha al mear kastanjebrún en in begjin fan 'e lytse swarte slabbe op it boarst. == Fersprieding == De soarte is [[endemisme|endemysk]] op 'e [[Kaapverdyske eilannen]], mar de fûgel ûntbrekt op it eilân Fogo en hy is seldsum op Santa Luzia, Branco en Sal. Yn 2013 liften fjouwer Kaapverdyske mosken mei it skip de Plancius mei nei Nederlân. De fûgels wienen ôfkomstich fan it eilân [[Razo (Kaapverdje)|Razo]] en kamen yn Hansweert op [[Súd-Bevelân]] oan. It wie de earste kear dat de fûgels yn Nederlân te sjen wienen.<ref>[https://moeliker.wordpress.com/2013/05/20/kaapverdische-mus-in-nederland-wat-nu/ Kees Moeilijker, ''Kaapverdische mus in Nederland, wat nu?'']</ref> == Hâlden en dragen == De Kaapverdyske mosk wurdt sawol by it foerazjearjen as by it brieden yn groepkes sjoen. Bûten it briedseizoen wurdt er altyd yn kloften sjoen, faak mei oare soarten. De soarte is net skou en kin frij goed benei kommen wurde. Op it isolearre en ûnbewenne eilân Razo is de fûgel tige nuet en komt er sels by minsken sûnder benaud te wêzen. De Kaapverdyske mosk begjint yn augustus en septimber yn ferbân mei it reinseizoen te brieden. It briedseizoen kin oanpast wurde oan it waar. De fûgel briedt yn losse, lytse koloanjes fan maksimaal 10 pearen. It nêst wurdt yn in gat of rotsspjalt of muorre boud. It wyfke leit trije oant fiif aaien en briedt se foar it measte sels út. Nei't de jongen útflein binne, is it mantsje mear syn neiteam belutsen. == Status == Alhoewol't it ferspriedingsgebiet fan 'e Kaapverdyske mosk beheind is en de soarte dus gefoelich is foar feroarings yn it habitat, wurdt er as net bedrige (Least Concern, 2024) beskôge troch de [[IUCN|Ynternasjonale Uny foar it Behâld fan de Natuer]] (IUCN). Der is gjin rûzing fan 'e folsleine populaasje, mar de fûgel wurdt oer it generaal omskreaun as algemien oant frij algemien. {{Boarnen|boarnefernijing= * [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/cape-verde-sparrow-passer-iagoensis Birdlife, oproppen 25 jannewaris 2024.] * [https://ebird.org/species/cavspa1?siteLanguage=nl Ebird, oproppen 25 jannewaris 2024.] * [https://avibase.bsc-eoc.org/species.jsp?avibaseid=ECD1267BB05F7894 Avibase, oproppen 25 jannewaris 2024.] {{reflist}} ---- {{Commonscat|Passer iagoensis|Kaapverdyske mosk}} }} {{DEFAULTSORT:Kaapverdyske mosk}} [[Kategory:Fûgelsoarte]] [[Kategory:Mosk]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kaapverdje]] s207uo5a2cx50pn45q2j4q7mwriw1du 0 189536 1235874 1216904 2026-07-21T22:28:14Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN-skema 1235874 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme = Kaapske mosk |Ofbyld = [[Ofbyld:Cape Sparrow, Passer melanurus at Walter Sisulu National Botanical Garden, Johannesburg, South Africa (14541466587).jpg|250px]] |lûd = |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift = [[moskeftigen]] (''Passeriformes'') |Famylje = [[moskfûgels]] (''Passeridae'') |Skaai = [[mosken]] (''Passer'') |Wittenskiplike namme= Passer melanurus |Beskriuwer, jier= [[Philipp Ludwig Statius Müller|Statius Müller]], 1776 |IUCN-status = [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] ---- |lânkaart = [[Ofbyld:Passer melanurus distribution.svg|250px]]<br>{{Color box|#ff5659}} [[stânfûgel]] }} De '''Kaapske mosk''' (''Passer melanurus'') is in [[sjongfûgel]] yn 'e [[Famylje (taksonomy)|famylje]] [[moskfûgels]] (''Passeridae''). De fûgel libbet yn súdlik Afrika en is yn it [[Afrikaansk]] bekend as ''mossie''. == Ferskining == De mantsjes fan 'e nominaat ''Passer melanurus melanurus'' binne foar it grutste part swart op 'e kop, mei boppe it each nei efteren ta in brutsen wyt plak. De boppedielen fan 'e soarte binne meast griis mei kastanjebrún. Oer it boarst rint in brede swarte bân dy't it swart op it kin rekket en fierder is de fûgel ûnder ljocht fan kleur. Wyfkes ha in griisbrune kop mei in krêmkleurige streek boppe it each nei efteren ta. De rest fan 'e boppedielen binne lykas dy fan it mantsje. Oer de hals rint in ljochte krêmkleurige bân. De ûnderkant is wyteftich. Jonge fûgels ha in soad fan 'e wyfkes, mar binne oan 'e boppekant wat bruner en binne fierder wat bleker op it gesicht, it boarst en de kiel. {| class="wikitable" border="1" |- | [[Ofbyld:Passer melanurus (male).jpg|200x200px]] | [[Ofbyld:Passer melanurus (female).jpg|200x200px]] |- | <center>mantsje</center> | <center>wyfke</center> |} == Fersprieding == De soarte libbet yn súdlik Afrika fan 'e sintrale kust fan [[Angoala]] yn it westen oant eastlik [[Súd-Afrika]] en [[Swazylân]] yn it easten. Hy is ferdield yn trije ûndersoarten mei de folgjende fersprieding: * ''Passer melanurus damarensis'' – komt foar fan súdwestlik Angoala oant [[Namybje]] en eastlik oant [[Simbabwe]] en noardlik Súd-Afrika (Noardlike Kaapprovinsje, Noardwestprovinsje en noardlike Limpopoprovinsje ) * ''Passer melanurus melanurus'' - komt foar yn súdwestlik Súd-Afrika (súdlik Noardkaap eastlik oant de provinsje [[Oranje Frijsteat|Frijsteat]]) * ''Passer melanurus vicinus'' – komt foar yn eastlik Súd-Afrika (súdlik [[Limpopo]] oant eastlik Frijsteat, [[KwaZulu-Natal]] en [[Eastkaap]]) en [[Lesoto]]. == Hâlden en dragen == De soarte libbet op healdrûge savannes, kultivearre gebieten en yn stêden. Hy yt benammen sied en dêrnjonken wat ynsekten en sêfte plantedielen. De fûgel briedt normaal yn koloanjes en as er net briedt, sammelet er him yn grutte nomadyske kloften om te foerazjearjen. It nêst wurdt boud yn in beam, in strûk, in holte of in ferlitten nêst fan in oare soarte. It lechsel bestiet út trije of fjouwer aaien. Beide âlden dogge mei oan it brieden fan it bouwen fan it nêst oant it grutbringen fan 'e jongen. De soarte is algemien yn it grutste part fan syn ferspriedingsgebiet en libbet ek yn stedske omjouwings tegearre mei de twa nau besibbe soarten, de [[húsmosk]] en de [[griiskopmosk]]. == Status == De populaasje fan 'e Kaapske mosk is net ôfnommen en de soarte wurdt net bedrige troch minsklike aktiviteiten. Dêrom wurdt de Kaapske mosk troch de [[IUCN]] op 'e [[Reade list]] as net bedrige (''Least Concern'', ) klassifisearre. {{Boarnen|boarnefernijing= * [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/cape-sparrow-passer-melanurus Birdlife, oproppen 26 jannewaris 2024.] * [https://ebird.org/species/capspa1?siteLanguage=nl Ebird, oproppen 26jannewaris 2024.] * [https://avibase.bsc-eoc.org/species.jsp?lang=EN&avibaseid=DEE88DF6316BE0F4 Avibase, oproppen 26 jannewaris 2024.] {{reflist}} ---- {{Commonscat|Passer melanurus|Kaapske mosk}} }} {{DEFAULTSORT:Kaapske mosk}} [[Kategory:Fûgelsoarte]] [[Kategory:Mosk]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Angoala]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Botswana]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Swazylân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Lesoto]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Namybje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Afrika]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Simbabwe]] 6u62767zokzc0ph8zpa5is0fayyl11e 0 189546 1235787 1216955 2026-07-20T19:42:39Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN-skema 1235787 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme = Jiskemosk |Ofbyld = [[Ofbyld:Swainson's sparrow (Passer swainsonii).jpg|250px]] |lûd = |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift = [[moskeftigen]] (''Passeriformes'') |Famylje = [[moskfûgels]] (''Passeridae'') |Skaai = [[mosken]] (''Passer'') |Wittenskiplike namme= Passer swainsonii |Beskriuwer, jier= [[Eduard Rüppell|Rüppell]], 1840 |IUCN-status = [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] |lânkaart = }} De '''jiskemosk''' (''Passer swainsonii''), ek '''swainsonmosk''' of '''Swainsons mosk''', is in [[sjongfûgel]] út 'e [[Famylje (taksonomy)|famylje]] [[moskfûgels]] (''Passeridae''). De [[wittenskiplike namme]] is in earbetoan oan 'e [[Ingelân|Ingelsk]]-[[Nij-Seelân|Nijseelânske]] [[ornitolooch]] [[William Swainson]] (1789–1855). == Fersprieding == De jiskemosk wurdt likernôch 16 sm lang en tusken mantsjes en wyfkes binne gjin grutte ferskillen. De fûgel is wat donkerder as de [[noardlike griiskopmosk]] (''Passer griseus'') fral ûnder. Op 'e skouder hat er in wite streek, mar dy is faak net te sjen. Sa is ek it kastanjebrún op 'e stút net altiten sichtber. De soarte liket ek in soad op 'e [[tsjoksnaffelmosk]] (''Passer gongonensis''), mar is wat lytser mei blekere ûnderkanten. == Fersprieding == De soarte komt yn 'e heechlannen fan [[Etioopje]] en [[Somaalje]] foar en yn guon dielen fan [[Sûdan]], [[Súd-Sûdan]], [[Eritreä]], [[Dzjibûty]] en [[Kenia]]. Guon populaasjes litte seizoensmigraasjes sjen. It habitat bestiet út bercheftige gebieten, sompen, iepen boskgebieten, savannes en greiden mei strewellen. De soarte komt it meast foar by en yn minsklike delsettings. Yn Eritreä libbet er meast op it iepen plato op in hichte fan 1.200 meter boppe seenivo en yn Etioopje komt er foar yn gebieten fan 1.200–4.500 meter boppe seenivo. Yn Etiopyske stêden is it in soad foarkommende mosk lykas de húsmosk yn it grutste part fan Euraazje. == Hâlden en dragen == De fûgel yt meast sied fan gers en nôt en ynsekten. It nêst is in fan gers en fearren gearstald baltsje nêst oan tûken of yn 'e kroan fan palmbeammen. De fûgels brûke ek holtes yn beammen en gebouwen of âlde nêsten fan oare soarten lykas swellen. In lechsel bestiet út trije oant seis wite aaien mei brune en grize plakjes. It briedseizoen falt yn Eritreä fan jannewaris oant maart en fan maaie oant novimber, yn Etioopje leit de briedtiid fan april oant desimber. Bûten it briedseizoen libje se yn kloften, somtiden groepen fan hûnderten fûgels. Swarmen fan dy grutte kinne foar skea soargje as se yn lânbougebieten en tunen komme. == Status == Oannommen wurdt dat de soarte in stabile ûntwikkeling hat. De fûgel komt yn it ferspriedingsgebiet algemien oant frij algemien foar en wurdt troch de [[IUCN]] op 'e [[Reade list]] as net bedrige klassifisearre. {{Boarnen|boarnefernijing= * [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/swainsons-sparrow-passer-swainsonii Birdlife, oproppen 26 jannewaris 2024.] * [https://ebird.org/species/swaspa2?siteLanguage=nl Ebird, oproppen 26 jannewaris 2024.] * [https://avibase.bsc-eoc.org/species.jsp?lang=EN&avibaseid=F375B25B1286808F Avibase, oproppen 26 jannewaris 2024.] {{reflist}} ---- {{Commonscat|Passer swainsonii|Jiskemosk}} }} {{DEFAULTSORT:Jiskemosk}} [[Kategory:Fûgelsoarte]] [[Kategory:Mosk]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Dzjibûty]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Eritreä]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Etioopje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kenia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Somaalje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sûdan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Sûdan]] sabimnbf19isrwcswhcs1d37h8zmx11 0 189586 1235996 1217086 2026-07-22T23:48:07Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN-skema 1235996 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme = Kordofanmosk |Ofbyld = |lûd = |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift = [[moskeftigen]] (''Passeriformes'') |Famylje = [[moskfûgels]] (''Passeridae'') |Skaai = [[mosken]] (''Passer'') |Wittenskiplike namme= Passer cordofanicus |Beskriuwer, jier= [[Theodor von Heuglin|Heuglin]], 1871 |IUCN-status = [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] |lânkaart = }} De '''Kordofanmosk''' (''Passer cordofanicus''; synonimen ''Passer motitensis cordofanicus'', ''Passer rufocinctus cordofanicus'') is in [[fûgel]] út 'e [[Famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[moskfûgels]] (''Passeridae''). == Ferskining == De Kordofanmosk is in typyske mosk mei in streke rêch, in grize kroan en nekke en in donker boarstplak. De eachstreek, rêch en stút binne oranjeread. De skaaien lykje in soad op inoar, mar mantsjes binne oer it generaal helderder fan kleur en it boarstplak is swarter en dúdliker oanwêzich. == Fersprieding en systematyk == De fûgel komt foar fan eastlik [[Tsjaad]] oant west-sintraal [[Sûdan]]. De Kordofanmosk libbet op drûch lân, faak by doarpen en op kultivearre lân. Earder waard de fûgel as in [[ûndersoarte]] fan 'e [[Masaimosk]] (''Passer rufocinctus'') behannele, dy't op syn bar wer as in ûndersoarte fan 'e [[rustmosk]] (''Passer motitensis'') behannele waard. == Hâlden en dragen == Oer it iten fan 'e fûgel is net it measte bekend, mar der wurdt fan út gien dat it bestiet út nôt en sied. == Status == De soarte hat in relatyf grut ferspriedingsgebiet en de populaasje wurdt as stabyl beskôge. De [[IUCN|Ynternasjonale Uny foar it Behâld fan 'e Natuer]] (IUCN) klassifisearret de fûgel as net bedrige (''Least Concern'', 2018). == Namme == Kordofan is in regio yn Sûdan . {{Boarnen|boarnefernijing= * [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/kordofan-sparrow-passer-cordofanicus BirdLife, oproppen 27 jannewaris 2024.] * [https://ebird.org/species/korspa1 Ebird, oproppen 27 jannewaris 2024.] * [https://avibase.bsc-eoc.org/species.jsp?lang=EN&avibaseid=A3D20D11DFB9812F Avibase, oproppen 27 jannewaris 2024.] {{reflist}} ---- {{Commonscat|Passer cordofanicus|Kordofanmosk}} }} {{DEFAULTSORT:Kordofanmosk}} [[Kategory:Fûgelsoarte]] [[Kategory:Mosk]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tsjaad]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sûdan]] 6x982g0h7689s6w2wfeehr4qcfy97hz 0 189597 1235907 1217146 2026-07-21T22:56:42Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN-skema 1235907 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme = Karakûmmosk |Ofbyld = [[Ofbyld:Passer zarudnyi 338957733.jpg|250px]]<br>mantsje |lûd = |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift = [[moskeftigen]] (''Passeriformes'') |Famylje = [[moskfûgels]] (''Passeridae'') |Skaai = [[mosken]] (''Passer'') |Wittenskiplike namme= Passer zarudnyi |Beskriuwer, jier= [[Theodor Pleske|Pleske]], 1896 |IUCN-status = [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] |lânkaart = }} De '''Karakûmmosk''' of '''Aziatyske woastynmosk''' (''Passer zarudnyi'') is in [[fûgel]] yn it [[Skaai (taksonomy)|skaai]] [[mosken]] (''Passer'') út 'e [[Famylje (taksonomy)|famylje]] [[moskfûgels]] (''Passeridae''). == Ferskining == [[Ofbyld:PasserSimplex.svg|thumb|left|De Aziatyske woastynmosk neffens de ûndersoarten fan 'e woastynmosk.]] De Karakûmmosk is in lyts moskfûgel fan 13,5 oant 15 sintimeter en liket in soad op syn neiste sibbe, de [[woastynmosk]] (''Passer simplex''), en hat ek in ljocht fearrekleed mei in swart boarstplak. De Karakûmmosk hat lykwols in dúdliker swart masker, in wite foarholle en mear grize as sânkleurige boppedielen. Dêrnjonken is de sturt langer en binne de wjukken koarter. De skaaien fan 'e Karakûmmosk ha fierder itselde fearrekleed (wylst dy fan 'e woastynmosk fan inoar ferskille). == Fersprieding en systematyk == De soarte wurdt allinnich yn [[Oezbekistan]] en [[Turkmenistan]] oantroffen. Eartiids kaam de fûgel ek yn eastlik [[Iran]] foar, dêr't er sûnt 1901 net mear waarnommen is. Earder waard de soarte as in [[ûndersoarte]] fan 'e woastynmosk beskôge, mar nei stúdzjes wurdt de fûgel jimmeroan faker as aparte soarte ûnderskieden. De fûgel wurdt as [[Monotypysk takson|monotypysk]] behannele, itjinge betsjut dat der gjin ûnderferdieling yn [[ûndersoarte]]n is. == Hâlden en dragen == [[Ofbyld:Passer zarudnyi 338957728.jpg|thumb|left|De Karakûmmosk mei in jonge fûgel.]] De Karakûmmosk komt foar yn ferlitten rotsige of sânige gebieten mei fersprate beammen en strûken. Hy yt meast sied fan woastynstrûken en begroeiïng fan 'e grûn, fral fan 'e ''Aristida pennata''. De fûgel briedt faak twa kear en docht dat allinnich of yn koloanjes fan april oant augustus. == Status == It ferspriedingsgebiet is relatyf grut. Der wurdt oannommen dat de soarte yn oantal ôfnimt fanwegen habitatferneatiging, mar net sa slim om as bedrige beskôge te wurden. De [[IUCN|Ynternasjonale Uny foar it Behâld fan 'e Natuer]] (IUCN) kategorisearret de soarte dêrom as net bedrige (''Least Concern'', ), mar dêrby wurdt oantekene dat fierdere stúdzjes nedich binne om de bedrigingsstatus krekter te beöardieljen. De wrâldpopulaasje is net rûsd, mar de fûgel wurdt as seldsum omskreaun. == Namme == De [[Karakûmwoastyn]] is in woastyn yn súdwestlik Sintraal-Aazje dêr't de fûgel foarkomt. De wittenskiplike soartenamme fan 'e fûgel eart [[Nikolai Aleksejevitsj Zarûdny]] (1859–1919), in [[Ruslân|Russyske]] [[soölooch]] en samler fan eksimplaren yn Turkestan en Perzje. {{Boarnen|boarnefernijing= * [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/zarudnys-sparrow-passer-zarudnyi Birdlife, oproppen 28 jannewaris 2024.] * [https://ebird.org/species/desspa4 Ebird, oproppen 28 jannewaris 2024.] * [https://avibase.bsc-eoc.org/species.jsp?avibaseid=246789A2 Avibase, oproppen 28 jannewaris 2024.] {{reflist}} ---- {{Commonscat|Passer zarudnyi|Karakûmmosk}} }} {{DEFAULTSORT:karakummosk}} [[Kategory:Fûgelsoarte]] [[Kategory:Mosk]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Oezbekistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Turkmenistan]] 692rwuv4an6mverd5vpzq322forh2v7 0 189636 1235748 1217279 2026-07-20T19:19:42Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN-skema 1235748 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme = Yndyske strewelmosk |Ofbyld = [[Ofbyld:Chestnut-Shouldered Sparrow (Petronia xanthocollis) (40409518200).jpg|250px]] |lûd = |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift = [[moskeftigen]] (''Passeriformes'') |Famylje = [[moskfûgels]] (''Passeridae'') |Skaai = [[strewelmosken]] (''Gymnoris'') |Wittenskiplike namme= Gymnoris xanthocollis |Beskriuwer, jier= [[Edward Burton|Burton]], 1838 |IUCN-status = [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] |lânkaart= }} De '''Yndyske strewelmosk''' (''Gymnoris xanthocollis'') is in [[sjongfûgel]] yn it [[Skaai (taksonomy)|skaai]] [[strewelmosken]] (''Gymnoris'') út de [[Famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[moskfûgels]]. == Ferskining == [[Ofbyld:2 Yellow-throated sparrow.jpg|thumb|left|Mantsje.]] De fûgel is 12,5 oant 14 sm lang en weaget 14 oant 20 gram en is relatyf lyts en slank, mar de snaffel is frij lang, sterk, spits en kegelfoarmich. It fearrekleed is brúngriis, de búk is ljochter en der binne twa dúdlike wjukbannen. It mantsje hat yn 'e briedtiid ek kastanjebrune wjukdekfearren, in donkere team, in swarte snaffel en in giele kiel. == Fersprieding en systematyk == De fûgel is ferdield yn twa ûndersoarten: * ''Gymnoris xanthocollis transfuga'' – komt foar fan Súdeast-[[Turkije]] oant [[Irak]], Súd-[[Iran]], Súd-[[Pakistan]] en Noardwest-[[Yndia]]. * ''Gymnoris xanthocollis xanthocollis'' – komt foar fan East-[[Afganistan]] oant Noard-[[Pakistan]]. De Yndyske strewelmosk is in [[trekfûgel]] yn it noardwesten en noarden fan it ferspriedingsgebiet (Turkije nei it easten oant Pakistan en Noard-Yndia), wylst yn it súdlike diel in part fan 'e populaasje nei it suden migrearret. De soarte wurdt út en troch waarnommen yn [[Bachrein]], [[Egypte]], [[Israel]], [[Jordaanje]] en [[Libanon]]. == Ekology == De fûgel wurdt yn iepen heuvellân oantroffen mei beammen of hagen, mar ek yn doarpen of parken. It briedseizoen ferskilt geografysk en is fan ein april oant ein july yn Irak, fan april oant july yn Afganistan en fan febrewaris oant maaie yn Yndia. Yn it nêst, dat yn in gat fan in muorre of yn in beamholte boud wurdt, wurde trije oant fjouwer aaikes lein. It iten bestiet út sied, nôt, lytse beien en nektar, yn 'e brietiid ek út ynsekten. == Status == De soarte hat in grut ferspriedingsgebiet en in grutte populaasje mei in ûnbekende ûntwikkeling. Dêrfandinne kategorisearret de [[IUCN]] de soarte as net bedrige (''Least Concern'', 2025). {{Boarnen|boarnefernijing= * [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/chestnut-shouldered-bush-sparrow-gymnoris-xanthocollis BirdLife, oproppen 29 jannewaris 2024.] * [https://ebird.org/species/chspet1?siteLanguage=nl Ebird, oproppen 29 jannewaris 2024.] * [https://avibase.bsc-eoc.org/species.jsp?avibaseid=77CBF484A2A2E7D2 Avibase, oproppen 29 jannewaris 2024.] {{reflist}} ---- {{Commonscat|Gymnoris xanthocollis|Yndyske strewelmosk}} }} {{DEFAULTSORT:Indiske strewelmosk}} [[Kategory:Fûgelsoarte]] [[Kategory:Strewelmosk]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Afganistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Yndia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Iran]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Irak]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Koeweit]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Nepal]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Oman]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Pakistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Katar]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Syrje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Turkije]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Feriene Arabyske Emiraten]] 4nsmn1pgkxg7aamzyd7mp16atdjjryi 0 189798 1235807 1232833 2026-07-20T22:15:13Z CommonsDelinker 353 "Profetesse_Deboara.jpg" is op Commons fuorthelle [[c:User:The Squirrel Conspiracy|The Squirrel Conspiracy]] om't: per [[:c:Commons:Deletion requests/File:Profetesse Deboara.jpg|]]. 1235807 wikitext text/x-wiki {{Ynfoboks bibelsk persoan | namme = Deboara | ôfbylding = | ôfbyldingstekst = Deboara sprekt rjocht ûnder de palmbeam. <br>(ôfbylding makke mei A.I.) | alternative nammen = Deborah | namme oarsprong = Hebriuwsk: דְּבוֹרָה (Dəḇōrāh, “bij”) | folk = Israëlysk | heit = net neamd yn 'e Bibel | mem = net neamd yn 'e Bibel | partner = Lappidot (Rjochters 4:4) | bern = net neamd yn 'e Bibel | titel = rjochter; profetesse | rol = | perioade = 12e iuw f.Kr. (tiid fan 'e Rjochters) | bekend fan = lieding fan Israel; oerwinning op Sisera; Liet fan Deboara | neamd yn = [[Rjochters]] 4–5 | tradysje = [[joadedom]]; [[kristendom]] }} '''Deboara''' is yn it [[Alde Testamint]] de iennige frou dy't eksplisyt rjochter neamd wurdt en hja wie yn 'e 12e iuw foar Kristus sawol geastlik as polityk lieder fan Israel. Hja spriek rjocht ûnder de "palmbeam fan Deboara", dy't tusken [[Rama yn Benjamin|Rama]] en [[Bet-El]] stie ([[Rjochters]] 4:5). Dêr gong it folk fan Israel hinne om juridyske skelen en oare kwestjes foar te lizzen. Oer har man Lappidot is fierder neat bekend, sels net ta hokker stamme hy hearde. Deboara hie har posysje fral te tankjen oan har religieuze besieling. Hja wie it dy generaal [[Barak (bibelsk persoan)|Barak]] opdracht joech in leger te organisearjen om de striid oan te gean mei de wrede underdrukker fan it folk, de [[Kanaän]]ityske kening Jabin fan Chasor. Ek joech Deboara ynstruksjes wêr't dy slach plakfine moast tsjin [[Sisera]], de legeroanfierder fan Jabin. Barak woe ek dat Deboara meigyng om't har oanwêzigens en ynfloed by God wis bydrage soe oan 'e oerwinning. Deboara gyng mei, mar warskôge Barak dat hy dêrtroch net de eare fan 'e oerwinning opstrike soe en dat de Heare it lot fan Sisera yn 'e hannen fan in frou lizze soe. Tegearre teachen hja nei [[Tel Kadesh|Kêdesj]] en dêr waard in leger fan 10.000 man by inoar sammele en doe gie it oan nei de berch Tabor. Fan 'e berchhellingen wie it naderjende leger fan Jabin te sjen. Legeroanfierder Sisera hie mei 900 izeren weinen in grut militêr oerwicht, mar makke in grutte fout troch de striidmacht te konsintrearjen by it rivierke de Kison. Doe sei Deboara tsjin Barak: "Oerein, want dit is de dei dat de Heare Sisera oan jo oerlevere hat. De Heare giet ommers foar jo út". Yn it kamp fan Sisera wie yntusken grutte panyk útbrutsen. De Heare die de grûn nammentlik skodzjen en wetter spielde út de himel sadat de Kison in kolkjende stream waard en de grûn by it rivierke kleare dridze, dêr't de striidweinen fan Sisera yn fêst kamen te sitten. Net de militêre krêft fan Barak, mar it yngripen fan God, de stoarm en de panyk brocht Israel de oerwinning. Sisera besocht te flechtsjen nei Chêber de Kenyt en tocht dêr feilich te wêzen om't der frede wie tusken kening Jabin en Chêber de Kenyt. Mar dêr gyng de profesije fan Deboara yn ferfolling dat Sisera stjerre soe troch de hân fan in frou. Chêber's frou Jaël ferwolkomme Sisera en joech him in gastfrij ûnthaal. Hja joech him te drinken en liet him rêste yn 'e tinte, yn 'e fersekering dat hja elkenien dy't nei him frege fuortstjoere soe. Doe't Sisera de sliep hie, krige Jaël lykwols in hearring fan 'e tinte en sloech dy hearring mei in hammer dwers troch de holle fan Sisera yn 'e grûn. Doe't Barak by de tinte kaam, rûn Jaël him al yn 'e mjitte om te sizzen dat hja de man hie dy't Barak socht. Deboara's ferhaal lit sjen dat it liederskip yn Israel net bûn wie oan geslacht, mar oan ropping fan God. == Bibelteksten == * Rjochters 4 is in ferslach oer har optreden as rjochter ûnder de palmbeam en har berop oan 'e legerlieder Barak en de striid tsjin de Kanaänityske kening Jabin. * Rjochters 5 stiet bekend as it Liet fan Deboara. It is in oerwinningsliet yn dichtfoarm dat hja tegearre mei Barak song nei it ferslaan fan generaal Sisera. == Grêf == Neffens de joadske tradysje wurdt Tel Kadesh (Kêdesj) assosjearre mei it begraafplak fan 'e profetes Deboara. By de tagong fan 'e archeologyske lokaasje fan Tel Kadesj lizze twa grutte stiennen sarkofagen út de [[Romeinske tiid]], dy't troch guon joaden identifisearre wurde as de grêven fan Deboara en Barak. {{boarnen|boarnefernijing= * Rjochters 4 * Rjochters 5 {{reflist}} ---- {{Commonscat|Deborah|Deboara}} }} {{Rjochters fan Israel}} [[Kategory:Persoan yn it Alde Testamint]] [[Kategory:Israelitysk persoan]] [[Kategory:Persoan berne yn de 12e iuw f.Kr.]] [[Kategory:Persoan stoarn yn de 12e iuw f.Kr.]] f7da9vvd4eg96mfep1ryw9byxepfqo5 1235822 1235807 2026-07-21T05:29:28Z RomkeHoekstra 10582 ferwidere plaatsje wer tafoege. 1235822 wikitext text/x-wiki {{Ynfoboks bibelsk persoan | namme = Deboara | ôfbylding = Deboara.jpg | ôfbyldingstekst = Deboara sprekt rjocht ûnder de palmbeam. <br>(ôfbylding makke mei A.I.) | alternative nammen = Deborah | namme oarsprong = Hebriuwsk: דְּבוֹרָה (Dəḇōrāh, “bij”) | folk = Israëlysk | heit = net neamd yn 'e Bibel | mem = net neamd yn 'e Bibel | partner = Lappidot (Rjochters 4:4) | bern = net neamd yn 'e Bibel | titel = rjochter; profetesse | rol = | perioade = 12e iuw f.Kr. (tiid fan 'e Rjochters) | bekend fan = lieding fan Israel; oerwinning op Sisera; Liet fan Deboara | neamd yn = [[Rjochters]] 4–5 | tradysje = [[joadedom]]; [[kristendom]] }} '''Deboara''' is yn it [[Alde Testamint]] de iennige frou dy't eksplisyt rjochter neamd wurdt en hja wie yn 'e 12e iuw foar Kristus sawol geastlik as polityk lieder fan Israel. Hja spriek rjocht ûnder de "palmbeam fan Deboara", dy't tusken [[Rama yn Benjamin|Rama]] en [[Bet-El]] stie ([[Rjochters]] 4:5). Dêr gong it folk fan Israel hinne om juridyske skelen en oare kwestjes foar te lizzen. Oer har man Lappidot is fierder neat bekend, sels net ta hokker stamme hy hearde. Deboara hie har posysje fral te tankjen oan har religieuze besieling. Hja wie it dy generaal [[Barak (bibelsk persoan)|Barak]] opdracht joech in leger te organisearjen om de striid oan te gean mei de wrede underdrukker fan it folk, de [[Kanaän]]ityske kening Jabin fan Chasor. Ek joech Deboara ynstruksjes wêr't dy slach plakfine moast tsjin [[Sisera]], de legeroanfierder fan Jabin. Barak woe ek dat Deboara meigyng om't har oanwêzigens en ynfloed by God wis bydrage soe oan 'e oerwinning. Deboara gyng mei, mar warskôge Barak dat hy dêrtroch net de eare fan 'e oerwinning opstrike soe en dat de Heare it lot fan Sisera yn 'e hannen fan in frou lizze soe. Tegearre teachen hja nei [[Tel Kadesh|Kêdesj]] en dêr waard in leger fan 10.000 man by inoar sammele en doe gie it oan nei de berch Tabor. Fan 'e berchhellingen wie it naderjende leger fan Jabin te sjen. Legeroanfierder Sisera hie mei 900 izeren weinen in grut militêr oerwicht, mar makke in grutte fout troch de striidmacht te konsintrearjen by it rivierke de Kison. Doe sei Deboara tsjin Barak: "Oerein, want dit is de dei dat de Heare Sisera oan jo oerlevere hat. De Heare giet ommers foar jo út". Yn it kamp fan Sisera wie yntusken grutte panyk útbrutsen. De Heare die de grûn nammentlik skodzjen en wetter spielde út de himel sadat de Kison in kolkjende stream waard en de grûn by it rivierke kleare dridze, dêr't de striidweinen fan Sisera yn fêst kamen te sitten. Net de militêre krêft fan Barak, mar it yngripen fan God, de stoarm en de panyk brocht Israel de oerwinning. Sisera besocht te flechtsjen nei Chêber de Kenyt en tocht dêr feilich te wêzen om't der frede wie tusken kening Jabin en Chêber de Kenyt. Mar dêr gyng de profesije fan Deboara yn ferfolling dat Sisera stjerre soe troch de hân fan in frou. Chêber's frou Jaël ferwolkomme Sisera en joech him in gastfrij ûnthaal. Hja joech him te drinken en liet him rêste yn 'e tinte, yn 'e fersekering dat hja elkenien dy't nei him frege fuortstjoere soe. Doe't Sisera de sliep hie, krige Jaël lykwols in hearring fan 'e tinte en sloech dy hearring mei in hammer dwers troch de holle fan Sisera yn 'e grûn. Doe't Barak by de tinte kaam, rûn Jaël him al yn 'e mjitte om te sizzen dat hja de man hie dy't Barak socht. Deboara's ferhaal lit sjen dat it liederskip yn Israel net bûn wie oan geslacht, mar oan ropping fan God. == Bibelteksten == * Rjochters 4 is in ferslach oer har optreden as rjochter ûnder de palmbeam en har berop oan 'e legerlieder Barak en de striid tsjin de Kanaänityske kening Jabin. * Rjochters 5 stiet bekend as it Liet fan Deboara. It is in oerwinningsliet yn dichtfoarm dat hja tegearre mei Barak song nei it ferslaan fan generaal Sisera. == Grêf == Neffens de joadske tradysje wurdt Tel Kadesh (Kêdesj) assosjearre mei it begraafplak fan 'e profetes Deboara. By de tagong fan 'e archeologyske lokaasje fan Tel Kadesj lizze twa grutte stiennen sarkofagen út de [[Romeinske tiid]], dy't troch guon joaden identifisearre wurde as de grêven fan Deboara en Barak. {{boarnen|boarnefernijing= * Rjochters 4 * Rjochters 5 {{reflist}} ---- {{Commonscat|Deborah|Deboara}} }} {{Rjochters fan Israel}} [[Kategory:Persoan yn it Alde Testamint]] [[Kategory:Israelitysk persoan]] [[Kategory:Persoan berne yn de 12e iuw f.Kr.]] [[Kategory:Persoan stoarn yn de 12e iuw f.Kr.]] d0b2fceye3meqfeiyq8mf7x9uhx9es0 0 189923 1236023 1218608 2026-07-23T00:09:25Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN-skema 1236023 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme = |Ofbyld = [[Ofbyld:Western Reef Heron ...on a boat (33068460432).jpg|250px]] |lûd = |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift = [[pilekaaneftigen]] (''Pelecaniformes'') |Famylje = [[reagerfûgels]] (''Ardeidae'') |Skaai = [[lytse reagers]] (''Egretta'') |Wittenskiplike namme= Egretta gularis |Beskriuwer, jier= [[John Latham|Latham]], 1790 |IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] ---- |lânkaart = [[Ofbyld:Egretta gularis map.svg|center|250px]] }} De '''kustreager''' (''Egretta gularis'') is in fûgel út 'e [[Famylje (taksonomy)|famylje]] [[reagerfûgels]] (''Ardeidae''). == Ferskining == De kustreager is in relatyf lytse reager fan 55 oant 65 sintimeter lang en lykas de [[rifreager]] ien mei twa kleurfarianten: in laaigrize mei in wite kiel en in wite. {| class="wikitable" |- | [[Ofbyld:Western reef egret (Egretta gularis schistacea) dark morph 2.jpg|250x250px]] | [[Ofbyld:Western reef heron White morph 3.jpg|250x250px]] |- | <center>Grize morf</center> | <center>Wite morf</center> |} De wite morf fan 'e ''Egretta gularis'' kin maklik betize wurde mei de [[lytse wite reager]] (''Egretta garzetta''). De kustreager hat meastentiids in wat robústere en wat sterker nei ûnder bûge snaffel. Ek makket de soarte ornaris in wat kompaktere en swierdere yndruk. De bleate hûd tusken each en snaffel (de team) is faak grienich of gielich, wylst dy by de lytse wite reager meast grizich oant blaugrizich is, hoewol’t dy kleur yn de briedtiid feroarje kin. == Hâlden en dragen == De briedtiid ferskilt geografysk. De fûgel briedt meastentiids yn lytse oant middelgrutte koloanjes, faak tegearre mei oare reagerfûgels, yn mangroves, strûken of lege beammen, somtiden op rotsige eilantsjes of kliffen. It nêst is in ienfâldich platfoarm fan tûken en in lechsel bestiet út 2–3 blaugriene aaien. De briedtiid duorret 21 oant 25 dagen. Beide âlden briede en fuorje de jongen en de piken ferlitte it nêst nei likernôch 4 oant 5 wiken. De jachttechnyk fan 'e fûgel is in stadich rinnen troch ûndjip wetter en wachtsje oant der in proai komt. Somtiden jaget er ek aktyf mei rappe, energike bewegings. == Fersprieding en systematyk == It ferspriedingsgebiet leit oan 'e [[Atlantyske Oseaan|Atlantyske]] kust fan [[Mauretaanje]] en [[Senegal]] súdlik oant [[Angoala]], de kusten fan û.o. [[Eritreä]], [[Somaalje]], [[Kenia]] en [[Tanzania]], de kusten fan 'e [[Perzyske Golf]] en de [[Reade See]] en by kusten en eilannen fan û.o. [[Madagaskar]]. It habitat bestiet fral út rotsige seekusten, koraalriffen, lagunea en mangroves. De fûgel wurdt selden fier fan see sjoen. Populaasjes yn it gebiet fan 'e [[Yndyske Oseaan]] wurde troch guon taksonomen as ûndersoarte of as aparte soarte behannele, itjinge ta [[taksonomy]]ske diskusje laat. === Undersoarten === Der binne twa erkende ûndersoarten: * ''Egretta gularis gularis'' - komt foar yn kustgebieten fan [[West-Afrika]] oant eilannen yn 'e [[Golf fan Guinee]] en yn [[Gabon]]. * ''Egretta gularis schistacea'' - komt foar yn kustgebieten fan [[East-Afrika]] oant de [[Reade See]], de Perzyske Golf en Súdeast-[[Yndia]] en [[Sry Lanka]]. == Status == De soarte hat in grut ferspriedingsgebiet en in grutte populaasje mei in stabile ûntwikkeling. Op basis fan dy kritearia kategorisearret de [[IUCN]] de soarte as net bedrige (''Least Concern'', 2025). {{Boarnen|boarnefernijing= * [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/western-reef-egret-egretta-gularis BirdLife, oproppen 12 febrewaris 2026.] * [https://ebird.org/species/werher/IL Ebird, oproppen 12 febrewaris 2026.] * [https://birdsoftheworld.org/bow/species/werher/cur/introduction Birds of the World, oproppen 12 febrewaris 2026.] {{reflist}} ---- {{Commonscat|Egretta gularis|Kustreager}} }} {{DEFAULTSORT:Kustreager}} [[Kategory:Fûgelsoarte]] [[Kategory:Lytse reager]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bachrein]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Benyn]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Boerkina Faso]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kameroen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Komoaren]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Ivoarkust]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Dzjibûty]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Egypte]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Ekwatoriaal-Guinee]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Eritreä]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Gabon]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Gambia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Gana]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Guinee]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Guinee-Bissau]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Yndia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Iran]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Irak]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kenia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Koeweit]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Libearia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Madagaskar]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Maly]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Mauretaanje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Majot]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Montserrat]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Marokko]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Mozambyk]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Nigearia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Oman]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Pakistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Katar]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Saûdy-Araabje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Senegal]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Seysjellen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sierra Leöane]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Somaalje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sry Lanka]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sûdan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sao Tomee en Prinsipe]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tanzania]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Togo]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Feriene Arabyske Emiraten]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Westlike Sahara]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Jemen]] ou8sy1xslc4u2xofgl6kt42aa67vkbe 0 190025 1235772 1219119 2026-07-20T19:36:20Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN-skema 1235772 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme = Japanske nachtreager |Ofbyld = [[Ofbyld:Japanese night heron (Gorsachius goisagi).jpg|250px]] |lûd = |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift = [[pilekaaneftigen]] (''Pelecaniformes'') |Famylje = [[reagerfûgels]] (''Ardeidae'') |Skaai = [[bosknachtreagers]] (''Gorsachius'') |Wittenskiplike namme= Gorsachius goisagi |Beskriuwer, jier= [[Coenraad Jacob Temminck|Temminck]], 1836 |IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-VU.png|250px]] ---- |lânkaart = [[Ofbyld:Gorsachius goisagi map.svg|center|250px]]<small>{{Color box|#008000}} [[stânfûgel]] <br>{{Color box|#FFFF00}} [[briedfûgel]]<br>{{Color box|#0000FF}} [[wintergast]]</small> }} De '''Japanske nachtreager''' (''Gorsachius goisagi'') is in seldsume Eastaziatyske [[fûgel]]soarte út 'e [[Famylje (taksonomy)|famylje]] [[reagerfûgels]] (''Ardeidae''). It is ien fan 'e twa [[Soarte (taksonomy)|soarten]] yn it it [[Skaai (taksonomy)|skaai]] [[bosknachtreagers]] ''Gorsachius'' en de fûgel briedt yn boskrike gebieten, benammen yn it suden fan [[Japan]]. Winterdeis migrearret de fûgel nei de [[Filipinen]]. == Ferskining == De Japanske nachtreager is in lytse en kompakte reager fan sa'n 49 sintimeter mei in sterke snaffel. Hy is readbrún op 'e kop en nekke, mei swarte streken oer de hals en it boarst. De boppekant en de wjukdekfearren binne kastanjebrún mei in tinne, swarte moarmering. De besibbe [[Yndyske nachtreager]] hat in swarte krún en in lange túf en wite markearingen op 'e hânfearren dy't yn 'e flecht goed te sjen binne. It lûd is in fierdragend en in ûle-eftich roppen, dat sawol yn 'e briedtiid as ûnder de trek te hearren is. By it sykjen nei iten kin er ek in skrassend lûd meitsje. == Fersprieding en systematyk == De Japanske nachtreager briedt benammen yn súdlik Japan. Der is lykwols ek ien melding fan in briedgefal op [[Taiwan]] en resint is ek in briedplak ûntdutsen op it [[Súd-Koreä|Súd-Koreaanske]] eilân Cheju-do. Mooglik komt der ek in populaasje foar yn it binnenlân fan [[Sina]]. Fierder is er yn 'e maitiid en simmer yn súdeastlik [[Ruslân]] waarnommen en by de trek oan 'e kust fan Sina, [[Hongkong]] en Taiwan. Hy oerwinteret benammen op 'e Filipinen, mar is winterdeis ek waarnommen yn [[Yndoneezje]] en insidinteel yn [[Brûnei]], [[Palau]] en [[Fjetnam]]. De soarte wurdt as [[Monotypysk takson|monotypysk]] beskôge, dat wol sizze dat er net opdield wurdt yn [[ûndersoarte]]n. == Hâlden en dragen == De Japanske nachtreager briedt by wetter yn tichte bosken op hellingen oant 1.500 meter hichte. Hy foerazjearret yn it bosk by it skimerjen en it lemieren, mar ek yn sompen, op rysfjilden en lânbougrûn, dêr't er jaget op wjirms, lânslakken, ynsekten, krobben. Waarnommen is dat de fûgel briedt fan april tot july. In ûndersyk lit sjen dat reinfal en de hoemannichte ferlitten rysfjilden wichtige faktoaren binne foar it foarkommen fan 'e soarte. == Status == Oant de jierren 1970 wie de soarte lokaal noch algemien yn Japan, mar sûnt is de fûgel út in oantal briedgebieten ferdwûn. Earder waard de hiele wrâldpopulaasje op mar 600 oant 1.700 folwoeksen fûgels rûsd, mar dat wurdt no troch de [[IUCN]] as in te pessimistyske rûzing beskôge. Yn 2020 waard de populaasje op 5.000 oant 10.000 folwoeksen fûgels rûsd. De status fan 'e soarte waard dêrfandinne fan earnstich bedrige nei kwetsber ferlege. == Namme == De wittenskiplike soartenamme fan 'e fûgel is ôflaat fan 'e Japanske namme Goi-sagi foar de nachtreager (''Nycticorax nycticorax''), letterlik "reager fan 'e fyfte rang" (goi betsjut "fyfte rang", sagi "reager"). Neffens in Japanske leginde joech keizer Daigo, dy't fan 897 oant 930 oer Japan hearske, in fazal de opdracht in nachtreager te fangen. Doe't de nachtreager fan dat befel hearde, liet er him moedwillich en sûnder ferset fange. De keizer wie optein oer syn grutte oermacht op sawol de minske as de natoer, dat er de fûgel "Kening fan 'e Reagers" neamde en de aadlike posysje fan fyfte rang oan syn hôf joech en de fûgel dêrnei frijliet. {{Boarnen|boarnefernijing= * [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/japanese-night-heron-gorsachius-goisagi BirdLife, oproppen 19 febrewaris 2026.] * [https://birdsoftheworld.org/bow/species/janher1/cur/introduction Birds of the World, oproppen 19 febrewaris 2026.] * [https://ebird.org/species/janher1?siteLanguage=nl Ebird, oproppen, 19 febrewaris 2026.] {{reflist}} ---- {{Commonscat|Gorsachius goisagi|Japanske nachtreager}} }} [[Kategory:Fûgelsoarte]] [[Kategory:Bosknachtreager]] [[Kategory:Bedrige fûgel]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sina]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Japan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Filipinen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sibearje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Koreä]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Taiwan]] g6o3kdhqzb1692140qyasi1dp7z4qaz 0 190036 1235744 1219120 2026-07-20T19:17:29Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN-skema 1235744 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme = Yndysk nachtreager |Ofbyld = [[Ofbyld:Gorsachius melanolophus.jpg|250px]] |lûd = [[Ofbyld:Bird oomph .ogg|250px]] |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift = [[pilekaaneftigen]] (''Pelecaniformes'') |Famylje = [[reagerfûgels]] (''Ardeidae'') |Skaai = [[bosknachtreagers]] (''Gorsachius'') |Wittenskiplike namme= Gorsachius melanolophus |Beskriuwer, jier= [[Thomas Stamford Raffles|Raffles]], 1822 |IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] ---- |lânkaart = [[Ofbyld:Gorsachius melanolophus map.svg|center|250px]]<small>{{Color box|#008000}} [[stânfûgel]] <br>{{Color box|#FFFF00}} [[briedfûgel]]<br>{{Color box|#0000FF}} [[wintergast]]</small> }} De '''Yndyske nachtreager''' (''Gorsachius melanolophus'') is in Súdeastaziatyske [[fûgel]]soarte út 'e [[Famylje (taksonomy)|famylje]] [[reagerfûgels]] (''Ardeidae''). It is ien fan 'e twa [[Soarte (taksonomy)|soarten]] yn it it [[Skaai (taksonomy)|skaai]] [[bosknachtreagers]] ''Gorsachius''. == Ferskining == De Yndyske nachtreager is in middelgrutte, stevich boude reager fan likernôch 45 oant 51 sm lang. Folwoeksen fûgels binne foar it grutste part kastanjebrún mei fine, donkere strepkes. Op 'e kop ha se in swarte krún mei in lange, swarte túf dy't er opsette kin. De hûd om de eagen hinne is blau-grien, mar yn 'e briedtiid ferkleuret dy nei felblau. Fan 'e kiel ôf rint der in dúdlike, brede swarte streek rjocht nei ûnderen oer de midden fan 'e hals. Jonge fûgels binne wyt, griis en bêzje moarmere. Harren krún en nekke is wyt bespikkele. {| class="wikitable" |- | [[Ofbyld:Gorsachius melanolophus from iNaturalist photo 136265573.jpg|250x250px]] | [[Ofbyld:Gorsachius melanolophus from iNaturalist photo 452706583.jpg|250x250px]] |- | <center>Folwoeksen fûgel</center> | <center>Juvenyl</center> |- |} == Fersprieding == De Yndyske nachtreager komt foar yn it suden en easten fan [[Aazje]], fan [[Yndia]] en [[Sry Lanka]] oant [[Taiwan]], de [[Filipinen]] en [[Yndoneezje]]. Se hâlde fan tichte en fochtige tropyske en subtropyske bosken. De fûgel briedt yn in breed gebiet yn Súd- en Súdeast-Aazje yn 'e [[West-Ghats]] en it noardeasten fan Yndia, Súd-[[Sina]], Taiwan en de [[Ryukyu-eilannen]]. Fûgels út de noardlike en westlike briedgebieten lûke winterdeis nei it suden nei Sry Lanka, [[Maleizje]], Yndoneezje, [[Yndosina]] of de Filipinen. Oerwinteringsgebieten binne Tailân, [[Laos]], [[Fjetnam]], [[Kambodja]] en de Filipinen. De briedpopulaasjes fan Yndosina, Taiwan, de Filipinen, Súd-[[Japan]] en de [[Nikobaren]] binne stânfûgels. De fûgel wurdt as [[monotypysk takson|monotypysk]] behannele of yn twa [[ûndersoarte]]n ferdield: * ''Gorsachius melanolophus melanolophus'' - hast it hiele ferspriedingsgebiet, útsein de Nikobaren. * ''Gorsachius melanolophus minor'' - Nikobaren. == Hâlden en dragen == [[Ofbyld:Malayan Night Heron 4978.jpg|thumb|left|Juvenyl.]] Yndyske nachtreagers binne skruten en wurde ek mei't de fûgel yn tichte bosken libbet en by it skimerjen en nachts aktyf is, net faak sjoen. Mar yn Taiwan passe de fûgels harren goed oan minsken oan en dêr briede se bytiden flakby gebouwen yn 'e stêd en brûke gersflaktes fan parken om te foerazjearjen. De populaasje is dêr ek relatyf grut en om de fûgel te sjen is Taiwan ien fan 'e bêste plakken. Hy libbet solitêr. As de fûgel him bedrige fielt wurdt de túf opset, wurde de wjukken útspraat en hellet er mei de snaffel út nei syn tsjinstanner. Lykas de [[reiddomp]] kin de fûgel om net op te fallen ûnferweechlik stean mei de snaffel rjocht omheech. De briedtiid ferskilt geografysk, mar falt yn 'e regel yn kombinaasje mei de reintiid as der genôch iten is. It nêst sit yn dichte beammen, strûken of bamboe by wetter en der wurde meastentiids 3 oant 5 effen wite oant blaugrienige aaien lein. Beide âlders wikselje inoar op it nêst ôf. It duorret sa'n 30 oant 35 dagen foardat de aaien útkomme. As de piken út it aai krûpe sitte yn griiswyt dûns. == Status == Op 'e [[Reade list]] fan 'e [[IUCN]] stiet de fûgel as net bedrige (''Least Concern'', 2025) klassifisearre. Troch de kap fan tropysk bosk foar lânbou en yndustry wurdt harren leefgebiet lytser. Op in soad plakken is de fûgel seldsum en net algemien en se binne gefoelich foar minsklike aktiviteiten tichteby harren nêsten. Yn Taiwan hat de Yndyske nachtreager him yn in pear desennia tiid fan in skrutene boskfûgel ûntwikkele nei in fûgel dy't tichteby minsken libbet. Dat is te tankjen oan 'e goede beskerming fan 'e lânseigen bisten fan it lân. Organisaasjes lykas de Taiwan Wild Bird Federation (TWBF) spylje in grutte rol by it foarljochtsjen fan it publyk en it beskermjen fan 'e leefgebieten en op it fersteuren of mishanneljen fan wylde bisten steane yn it lân foarse boetes of sels finzenisstraffen. {{Boarnen|boarnefernijing= * [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/malay-night-heron-gorsachius-melanolophus BirdLife, oproppen 20 febrewaris 2026.] * [https://birdsoftheworld.org/bow/species/manher1/cur/introduction Birds of the World, oproppen 20 febrewaris 2026.] * [https://ebird.org/species/manher1 Ebird, oproppen, 20 febrewaris 2026.] {{reflist}} ---- {{Commonscat|Gorsachius melanolophus|Yndyske nachtreager}} }} {{DEFAULTSORT:Indiske nachtreager}} [[Kategory:Fûgelsoarte]] [[Kategory:Bosknachtreager]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Andamanen en Nikobaren]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sina]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bangladesj]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Brûnei]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kambodja]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sina]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Yndia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Yndoneezje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Japan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Laos]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Maleizje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Birma]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Nepal]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Filipinen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Singapoer]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sry Lanka]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Taiwan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tailân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Fjetnam]] 1wyymko9i78391qtouz22d0355aagox 0 190055 1235781 1219141 2026-07-20T19:39:56Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN-skema 1235781 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme = Sineeske sompereager |Ofbyld = [[Ofbyld:28 Javan Pond Heron, Misamis Oriental, Philippines.jpg|250px]] |lûd = |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift = [[pilekaaneftigen]] (''Pelecaniformes'') |Famylje = [[reagerfûgels]] (''Ardeidae'') |Skaai = [[sompereagers]] (''Ardeola'') |Wittenskiplike namme= Ardeola speciosa |Beskriuwer, jier= [[Thomas Horsfield|Horsfield]], 1821 |IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] ---- |lânkaart = [[Ofbyld:Ardeola speciosa map.svg|center|250px]]<small>{{Color box|#008000}} [[stânfûgel]]<br>{{Color box|#0000FF}} [[wintergast]]</small> }} De '''Javaanske sompereager''' (''Ardeola speciosa'') is in lytse [[Reagerfûgels|reager]] út de [[Famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[Reagerfûgels|reagers]] (''Ardeidae''), dy't yn [[Súdeast-Aazje]] foarkomt. It briedkleed fan 'e soarte wykt in soad ôf fan it gewoane fearrekleed. == Ferskining == [[Ofbyld:Java Pond Heron 3185.jpg|thumb|left|Fûgel yn Tailân.]] De fûgel hat bûten de briedtiid goede kamûflaazjekleuren en is dan brún mei wite streken. De snaffel is giel mei in griiseftige boppekant (de ''maxilla'') mei in blaugrize tint. Syn poaten binne yn it winterkleed ljochtgiel oant griengiel. Yn 'e flecht binne syn opfallend wite wjukken goed te sjen. Dy wjukken hâlde it hiele jier troch deselde kleur. De likernôch 45 sm lange fûgel feroaret opfallend bot yn 'e briedtiid. Dan kriget de reager in bleek goudgiele kop en nekke, in kanielkleurich boarst en hast swarte fearren op 'e rêch. De snavel ferkleuret folle gieler mei in blauwe basis. Juvenilen binne meast donkerbrún mei in swier streke patroan. Se ha net de waarme kanielkleuren fan folwoeksen fûgels en de kop is faak wat donkerder brún mei ljochte streken. Bûten de briedtiid binne Javaanske sompereager yn it fjild hast net fan 'e [[Sineeske sompereager]]s te ûnderskieden. As de Sineeske sompereager winterdeis nei [[Tailân]], [[Fjetnam]], [[Kambodja]] en [[Maleizje]] trekt, komme beide soarten tagelyk yn itselde gebiet foar en wurde se maklik mei inoar betiizge. == Fersprieding == De soarte wurdt opdield yn twa [[ûndersoarte]]n mei elts in eigen ferspriedingsgebiet: * ''Ardeola speciosa continentalis'': libbet op it fêstelân fan [[Súdeast-Aazje]], Sintraal-Tailân, it súdlike diel fan Kambodja, Fjetnam en it súdeasten fan [[Birma]]. Winterdeis migrearret de ''continentalis'' nei it suden fan [[Malakka|Maleiske Skiereilân]]. * ''Ardeola speciosa speciosa'' (de nominaatfoarm): libbet op 'e eilannen fan [[Yndoneezje]] ([[Grutte Sûnda-eilannen|Grutte-]] en [[Lytse Sûnda-eilannen]]) en de [[Filipinen]], dêr't de fûgel himsels op it súdlike eilân [[Mindanao]] yntrodusearre hat. De fûgel is fral te finen yn leechlân, mar kin him oanpasse oan ferskate wetterrike gebieten oant op in hichte fan likernôch 1.500 meter (benammen op [[Java]]). De measte fûgels binne [[stânfûgel]]s mar yn Súdeast-Aazje wurdt ôfhinklik fan it seizoen en de wetterstân migrearre. == Hâlden en dragen == De Javaanske sompereager briedt yn koloanjes, faak tegearre mei oare reagersoarten. Sokke koloanjes kinne út tûzenen fûgels bestean. It nêst is in frij sleau platfoarm fan tûken en reid, meastentiid yn beammen of strûken dy't yn of by wetter steane. It wyfke leit 2 oant 3 aaien (somtiden 4) grienblauwe aaien. De briedtiid hinget gear mei de reintiid. Op Java briede se fral tusken desimber en maaie, wylst se op it fêstelân fan Súdeast-Aazje faak tusken juny en septimber briede. Beide âlden briede de aaien út en fuorje de jongen. De jongen wurde fuorre mei troch de âlden opkoarre iten. [[Ofbyld:Sulawesi trsr DSCN0875 v1.JPG|thumb|left|Foerazjearjende fûgel op Selebes.]] Javaanske sompereagers binne oerdeis en by it skimerjen aktyf. Hy is net sinnich en yt wat er yn it ûndjippe wetter krije kin lykas fisk, kikkerts, ynsekten, sprinkhoannen, libellen, wjims en krabkes. Syn jachttechnyk is typysk foar in soad reagers: hy kin tiden deastil stean om dêrnei ynienen mei de snaffel ta te slaan. Ek rint er somtiden hiel stadich troch de rysfjilden op 'e strún nei in proai. Op [[Selebes]] is wolris waarnommen dat guon fûgels ek boppe it wetter sweve om lytse fisken te pakken, in technyk dy't by reagers fierder tige útsûnderlik is. == Status == De fûgel hat in grut ferspriedingsgebiet en de [[IUCN]] klassifisearret de soarte as net bedrige (''Least Concern''). Sintraal-Tailân is in bolwurk fan 'e soarte en de fûgel komt dêr in soad foar, op Mindanao yn 'e Filipinen hat de fûgel himsels yntrodusearre en ek op [[Baly]] is de populaasje troch de tradisjonele rysbou noch stabyl. Op Java stiet de fûgel tige ûnder druk. De grutte befolkingsgroei en yndustrialisaasje feroarsaakje dêr it ferdwinen fan [[mangrove]]s en sompen. Wis is ek dat de soarte op [[Sumatra]] in grutte delgong meimakke hat; de ûnbidige koloanjes dy't noch yn 'e jierren 1990 bestiene en bytiden wol tsientûzenen fûgels telden, binne troch grutskalige drûchlizzing nei alle gedachten ferdwûn. Troch feroaringen yn 'e rysbou yn it suden fan Fjetnam is ek dêr de populaasje krompen. Njonken habitatferneating foarmje de jacht op 'e fûgel foar konsumpsje en de tapassing fan pestisiden yn 'e rysbou grutte bedrigingen. {{Boarnen|boarnefernijing= * [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/javan-pond-heron-ardeola-speciosa BirdLife, oproppen 21 febrewaris 2026.] * [https://birdsoftheworld.org/bow/species/japher1/cur/introduction. Birds of the World, oproppen 21 febrewaris 2026.] * [https://ebird.org/species/japher1?siteLanguage=nl Ebird, oproppen, 21 febrewaris 2026.] {{reflist}} ---- {{Commonscat|Ardeola speciosa|Javaanske sompereager}} }} {{DEFAULTSORT:Javaanske sompereager}} [[Kategory:Fûgelsoarte]] [[Kategory:Sompereager]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kambodja]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Yndoneezje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Birma]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Filipinen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tailân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Fjetnam]] t6pbjwtzunlr19g3fj0ikv5ecf3adfe 0 190081 1235903 1219416 2026-07-21T22:53:21Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN-skema 1235903 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme = Kanielwoffer |Ofbyld = [[Ofbyld:Cinnamon bittern.jpg|250px]] |lûd = |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift = [[pilekaaneftigen]] (''Pelecaniformes'') |Famylje = [[reagerfûgels]] (''Ardeidae'') |Skaai = [[reiddompen]] (''Botaurus'') |Wittenskiplike namme= Botaurus cinnamomeus |Beskriuwer, jier= [[Johann Friedrich Gmelin|Gmelin]], 1789 |IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] ---- |lânkaart = [[File:Ixobrychus cinnamomeus map.svg|center|250px]]<small><br>{{Color box|#FFFF00}} [[briedfûgel]]<br>{{Color box|#008000}} [[stânfûgel]]<br>{{Color box|#0000FF}} [[wintergast]]</small> }} De '''kanielwoffer''' (''Botaurus cinnamomeus'', synonym: ''Ixobrychus cinnamomeus'') is in [[Aazje|Aziatyske]] [[fûgel]] út 'e [[Famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[reagerfûgels]]. == Skaaimerken == [[Ofbyld:Cinnamon Bittern Flying.jpg|thumb|left|Kanielwoffer yn 'e flecht.]] De kanielwoffer is in lytse [[Reiddompen|reiddomp]] mei in lingte fan likernôch 38 sintimeter, ferlykber yn formaat mei syn nauwe sibben de [[Sineeske woffer]] en de [[brune woffer]]. It mantsje hat in frij effen kanielbrún fearrekleed en yn 'e flecht binne de wjukken ek kanielbrún, oars as de swarte wjukfearren fan 'e oare twa soarten. De ferskillen tusken it mantsje en it wyfke binne net grut. It wyfke is ornaris bruner fan kleur en hat mear streken en plakken yn it fearrekleed, benammen op it boarst en op 'e ûnderkant. Jonge fûgels lykje yn harren tekening mear op it wyfke. == Fersprieding == De kanielwoffer komt foar yn súdlik en súd-eastlik Aazje, fan [[Yndia]] en [[Sry Lanka]] oer [[Yndoneezje]] oant yn [[Sina]]. Yn syn tropyske ferspriedingsgebiet is it in [[stânfûgel]]. De populaasjes yn noardlik Sina binne [[trekfûgel]]s. Syn foarkarsbiotoop bestiet út wiete gebieten dy't mei ticht reid begroeid binne. == Hâlden en dragen == [[Ofbyld:Cinnamon Bittern Ixobrychus cinnamomeus, juvenile, by Dr Raju Kasambe DSC 1380 (3).jpg|thumb|left|Juvenyl.]] It iten fan 'e kanielwoffer bestiet út lytse fiskjes, kikkerts, weakdieren en ynsekten. De fûgel is meast by it skimerjen aktyf en briedt yn lytse groepen. It nêst bestiet út twigen en gers en wurdt yn tichte reidfjilden of yn strûken of beammen boud. It leit op 'e grûn of oant 1 meter dêrboppe. Der wurde trije oant fiif aaien útbret. == Status == De fûgel wurdt bedrige troch ferlies oan wiete gebieten mei tichte reidseames yn syn ferspriedingsgebiet troch bygelyks wetterbehear, it drûchlizzen fan sompen, stedsútwreidingen of wetterbehear. Fierder fersteure minsklike aktiviteiten de fûgel yn syn habitat. Dêrfoaroer hat de fûgel in ferspriedingsgebiet en alhoewol't de trend net bekend is, klassifisearret de [[IUCN]] de soarte as net bedrige (LC) op 'e [[Reade List]]. {{Boarnen|boarnefernijing= * [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/cinnamon-bittern-ixobrychus-cinnamomeus BirdLife, oproppen 23 febrewaris 2026.] * [https://birdsoftheworld.org/bow/species/cinbit1/cur/introduction Birds of the World, oproppen 23 febrewaris 2026.] * [https://ebird.org/species/cinbit1#:~:text=Identification&text=Small%20heron%20of%20wet%20and,with%20some%20rufous%20tones%20above. Ebird, oproppen 23 febrewaris 2026.] {{reflist}} ---- {{Commonscat|Botaurus cinnamomeus|Kanielwoffer}} }} [[Kategory:Fûgelsoarte]] [[Kategory:Reiddomp]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Andamanen en Nikobaren]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bangladesj]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Brûnei]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kambodja]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sina]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Yndia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Yndoneezje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Japan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Laos]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Maleizje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Maldiven]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Birma]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Nepal]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Pakistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Filipinen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Singapoer]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Koreä]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sry Lanka]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Taiwan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tailân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn East-Timor]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Fjetnam]] lqc4zzgpzed12qd47hckplxdjirohyo 0 190192 1235774 1219645 2026-07-20T19:37:20Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN-skema 1235774 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme = Japanske sidesturt |Ofbyld = [[Ofbyld:Bombycilla japonica (1).jpg|250px]] |lûd = |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift = [[moskeftigen]] (''Passeriformes'') |Famylje = [[pêstfûgels]] (''Bombycillidae'') |Skaai = [[echte pestfûgels]] (''Bombycilla'') |Wittenskiplike namme = Bombycilla japonica |Beskriuwer, jier= [[Philipp Franz von Siebold|Siebold]], 1824 |IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-NT.png|250px]] |lânkaart = }} De '''Japanske sidesturt''' (ek '''Japanske pestfûgel''' of '''Japanske lakfûgel'''; ''Bombycilla japonica'') is in [[Moskeftigen|moskeftige]] fûgel út 'e [[Famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[sidesturten]] (''Bombycillidae''). == Ferskining == [[Ofbyld:Bombycilla japonica, Nara, Japan 1.jpg|thumb|left|Japanske sidesturt yn Japan.]] De fûgel wurdt likernôch 18 sintimeter lang en is in lyts bytsje lytser as de gewoane [[sidesturt]]. It fearrekleed is foar it grutste part rôzebrún oant griisbrún mei in side-eftige glâns. De fûgel hat in hege, puntige túf, in swarte kiel en in swart masker mei in smel wyt rantsje ûnder it each. De Japanske sidesturt liket in soad op 'e gewoane sidesturt, mar hat net in giele mar in reade einbân op 'e sturt. Ek hat er in readbrune streek oer de wjukken dy't de gewoane fûgel net hat en hy mist giel op 'e wjukken. It swarte masker om de eagen rint by de Japanske sidesturt fierder troch nei efteren oant ûnder de túf. De ûndersturtdekfearren binne donkerread oant kastanjebrún. == Fersprieding == Hy briedt allinnich yn it [[Russyske Fiere Easten]] (ûnder oare yn it [[Amoer (rivier)|Amoergebiet]], [[Chabarovsk]] en it suden fan [[Jakûtsje]]) en mooglik hiel inkeld yn it noardeasten fan [[Sina]]. De foarkar giet út nei dichte nullebosken en taigabosken, faak oan rivieren. Winterdeis lûkt de fûgel nei it suden. De wichtichste gebieten om te oerwinterjen binne [[Japan]], [[Koreä]] en it easten fan Sina. Somtiden wurde se ek sjoen op [[Taiwan]] of yn it fierste suden fan Sina. Lykas ús pestfûgel is de Japanske soarte in ynvaazjefûgel. Dat betsjut dat se it iene jier massaal yn in bepaald gebiet wêze kinne en it oare jier hielendal net, ôfhinklik fan wêr't genôch beien te finen binne. De soarte is [[Monotypysk takson|monotypysk]], itjinge betsjut dat der gjin erkende [[ûndersoarte]]n binne. == Hâlden en dragen == Bûten de briedtiid binne dizze fûgels tige sosjaal. Se libje dan yn grutte groepen, faak yn mingde groepen mei de gewoane sidesturt. Winterdeis ha se gjin fêst ferbliuw en as de beien op binne geane se nei in oar plak. Typysk gedrach foar de sidesturt is it jaan fan kadootsjes oan inoar. In mantsje en wyfke sitte dan byinoar en jouwe mei de snaffel in bei, in stikje blom of in ynsekt oan inoar troch. Dat kin wol tsien kear hinne en wer gean foardat ien fan 'e twa it opfret. Se briede meastentiids fan ein maaie oant july en dat dogge se om't der by it útkommen fan 'e aaien dan in soad beien en ynsekten binne. It nêst is komfoarmich en wurdt boud fan tûkjes en moas, faak tusken 3 oant 10 m boppe de grûn. Der wurde 3 oant 5 lochtblauwe aaien mei donkere spikkels lein, dy't yn 14 oant 16 dagen útbret wurde. It brieden wurdt fral troch it wyfke dien, wylst it mantsje har fuorret. De jongen fleane nei sa'n 16 dagen út. == Status == De status fan 'e Japanske pestfûgel op 'e [[Reade List]] fan 'e [[IUCN]] is hast bedrige (''Near Threatened''). De fûgel briedt yn in relatyf lyts gebiet yn it Russyske Fiere Easten en Noardeast-Sina. Troch houtkap foar de yndustry ferdwine de tichte nullebosken dy't se nedich hawwe om te brieden. Ek wurde se op grutte skaal fongen yn harren oerwinteringsgebieten (lykas Sina) foar de yllegale hannel. In oare bedriging is it tapassen fan lânbougif. {{Boarnen|boarnefernijing= * [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/japanese-waxwing-bombycilla-japonica BirdLife, oproppen 28 febrewaris 2026.] * [https://birdsoftheworld.org/bow/species/japwax1/cur/introduction Birds of the World, oproppen 28 febrewaris 2026.] * [https://ebird.org/species/japwax1?siteLanguage=nl, eBird, oproppen 28 febrewaris 2026.] {{reflist}} ---- {{Commonscat|Bombycilla japonica}} }} [[Kategory:Fûgelsoarte]] [[Kategory:Pestfûgel]] [[Kategory:Sidesturt]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sina]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Japan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Noard-Koreä]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sibearje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Koreä]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Taiwan]] 29v3g5beey743qa14idmdmcj7enodsa 0 190231 1235764 1219894 2026-07-20T19:31:42Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN-skema 1235764 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme = jabierû |Ofbyld = [[Ofbyld:Jabiru (Jabiru mycteria) 2.JPG|250px]] |lûd = |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift = [[eiberteftigen]] (''Ciconiiformes'') |Famylje = [[eibertfûgels]] (''Ciconiidae'') |Skaai = [[reuze-earrebarren]] (''Jabiru'') |Wittenskiplike namme= Jabiru mycteria |Beskriuwer, jier= [[Martin Lichtenstein|Lichtenstein]], 1819 |IUCN-status = [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] ---- |lânkaart = [[Ofbyld:Jabiru mycteria map.svg|250px]] }} De '''jabierû''' of '''reuze-earebarre''' (''Jabiru mycteria'') is in fûgel út it [[Monotypysk takson|monotypysk]] [[Skaai (taksonomy)|skaai]] [[reuze-earrebarren]] (''Jabiru'') yn it [[Skift (taksonomy)|skift]] [[eiberteftigen]] (''Ciconiiformes'') == Ferskining == [[Ofbyld:002 Jabiru feeding its babies in their nest in Encontro das Águas State Park Photo by Giles Laurent.jpg|thumb|left|Fûgel dy't de piken fuorreet.]] De jabierû is de grutste eibertfûgel fan 'e [[Nije Wrâld]]. De fûgel hat in opfallende ferskining mei in folslein wyt fearrekleed. De kop en de boppekant fan 'e nekke binne keal en swart fan kleur. Under oan 'e nekke sit in opfallende reade elastyske hûdbân dy't fel fan kleur wurde kin as de fûgel him opwynt. De snaffel is massyf, swart en in bytsje nei boppen bûgd. In folwoeksen jabierû kin wol 1,2 oant 1,5 meter heech wurde, mei in spanwiidte tusken 2,3 en 2,8 meter. == Fersprieding en systematyk == De jabierû is de iennige soarte yn it skaai jabierû's. De fûgel komt foar yn in grut part fan [[Sintraal-Amearika|Sintraal-]] en [[Súd-Amearika]], fan it suden fan [[Meksiko]] oant it noarden fan [[Argentynje]]. De grutste populaasjes binne te finen yn 'e [[Pantanal]] yn [[Brazylje]] en de [[Gran Chaco]] yn [[Paraguay]]. Se hâlde har benammen op yn iepen wetterrike gebieten, lykas sompen, oerstreamde savannes en rivieriggen. == Hâlden en dragen == De fûgel is in opportunistyske fiker. It dieet bestiet foar in grut part út fisk, mar se ite ek amfibyen, lytse reptilen (lykas jonge kaaimannen), moksels en grutte ynsekten. Se sykje harren iten yn' e regel op 'e taast yn ûndjip wetter; se stekke de snaffel yn it wetter en klappe dy ticht sadree't se in proai fiele. De fûgels briede yn it drûge seizoen. Se bouwe mânske nêsten fan tûken en modder yn hege beammen. In nêst kin jierrenlang brûkt wurde en groeit hieltyd fierder oan oant wol twa meter yn trochsneed. It wyfke leit meastentiids twa oant fiif aaien. Beide âlden wikselje inoar ôf by it brieden en it fuorjen fan 'e jongen. == Status en bedrigingen == Op 'e [[Reade List]] fan 'e [[IUCN]] hat de jabierû de status net bedrige (''Least Concern''). Hoewol't de populaasje yn Súd-Amearika stabyl liket, wurdt de fûgel yn guon regio's yn Sintraal-Amearika dochs bedrige troch it ferlies fan leefgebiet. It drûchlizzen fan sompen foar lânbou en it kapjen fan hege beammen dêr't se harren nêsten yn bouwe binne de grutste bedrigingen foar de fûgel. {{Boarnen|boarnefernijing= * [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/jabiru-jabiru-mycteria BirdLife, oproppen 2 maart 2026.] * [https://birdsoftheworld.org/bow/species/jabiru/cur/introduction, Birds of the World, oproppen 2 maart 2026.] * [https://ebird.org/species/jabiru?siteLanguage=nl, eBird, oproppen 2 maart 2026.] {{reflist}} ---- {{Commonscat|Jabiru mycteria}} }} {{DEFAULTSORT:Jabieru}} [[Kategory:Fûgelsoarte]] [[Kategory:Reuze-earrebarre]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Argentynje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Belize]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bolivia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Brazylje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kolombia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kosta Rika]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Ekwador]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn El Salvador]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Frânsk-Guyana]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Gûatemala]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Guyana]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Hondoeras]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Meksiko]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Nikaragûa]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Paraguay]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Perû]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Suriname]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Fenezuëla]] s0bebv9vwe9uq58hih8qbq5zvcv8t3i 0 190247 1235921 1219908 2026-07-21T23:03:25Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN-skema 1235921 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme = Kealkopearrebarre |Ofbyld = [[Ofbyld:Wood Stork (Mycteria americana) (28773165701).jpg|250px]] |lûd = |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift = [[eiberteftigen]] (''Ciconiiformes'') |Famylje = [[eibertfûgels]] (''Ciconiidae'') |Skaai = [[kealkopearrebarren]] (''Mycteria'') |Wittenskiplike namme= Mycteria americana |Beskriuwer, jier= [[Linnaeus]], 1758 |IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] ---- |lânkaart=[[Ofbyld:Mycteria americana map.svg|center|250px]]<small>{{Color box|#FF6600}} [[briedfûgel]]<br> {{Color box|#8d5fd3}} [[stânfûgel]]<br>{{Color box|#5f8dd3}} [[wintergast]]</small> }} De '''kealkopearrebarre''' (''Mycteria americana'') is in [[fûgel]] út it [[Skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e kealkopearrebarren (''Mycteria'') yn 'e [[Famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[eibertfûgels]] (''Ciconiidae''). == Uterlik == [[Ofbyld:Wood Stork Mycteria americana 4.jpg|thumb|left|Kop fan 'e kealkopearrebarre.]] De fûgel wurdt 85 oant 115 sm lang en hat in spanwiidte fan maksimaal 1,80 meter. De kealkopearrebarre hat in wyt fearrekleed, mar de slachpinnen fan 'e wjukken en de sturt binne djipswart, wat fral yn 'e flecht goed te sjen is. De kop en de boppenekke binne hielendal keal en de hûd is dêr rûch en griisswart. De fûgel hat in tsjokke snavel dy't oan 'e basis breed is en oan 'e ein wat krom nei ûnderen bûget. De poaten binne swart, mar de fuotten binne faak rôze-eftich. It mantsje is oer it generaal wat grutter en swierder as it wyfke en de snaffel is faak langer en tsjokker oan 'e basis. It fearrekleed is by beide geslachten gelyk. Juvenilen hawwe in ljochtere, giele of bleek-oranje snavel. Harren fearren binne minder wyt en earder brúneftich of griiswyt; ek hawwe de jongen yn it earstoan noch ljochte donsfearren op 'e kop. == Fersprieding == De kealkopearrebarre briedt yn 'e [[Feriene Steaten]] yn [[Florida]], [[Georgia]], [[South Carolina]] en tsjintwurdich ek [[North Carolina]]. Nei de briedtiid swalkje se om oant [[Kalifornje]] en sa fier noardlik as [[New York]] of sels [[Ontario]] yn [[Kanada]]. Yn grutte dielen fan [[Meksiko]], [[Midden-Amearika]] en de [[Kariben]] binne it [[stânfûgel]]s. Se briede bygelyks ek op [[Kuba]], mar binne op oare eilannen lykas de [[Dominikaanske Republyk]] seldsum [[Ofbyld:Florida-755.jpg|thumb|left|Fûgel yn Florida.]] It grutste part fan harren ferspriedingsgebiet leit yn [[Súd-Amearika]]. Se binne dêr oer it algemien [[stânfûgel]]s en komme dêr foar yn hast alle Súd-Amerikaanske lannen eastlik en westlik fan 'e [[Andes]], wêrûnder [[Kolombia]], [[Fenezuëla]], de [[Guyana]]'s, [[Brazylje]], [[Perû]], [[Bolivia]], [[Paraguay]] en [[Oerûguay]]. De súdlike grins fan it ferspriedingsgebiet leit dêr oant yn it noarden fan [[Argentynje]]. In hiel wichtige populaasje libbet yn 'e [[Pantanal]], ien fan 'e grutste sompegebieten fan 'e wrâld. Hoewol't it ferspriedingsgebiet ûnbidich grut is, binne se altiten bûn oan spesifike lânskippen. Se hawwe in foarkar foar subtropyske en tropyske sompen, mangroves, oerstreamde greiden en dridzige rivieriggen. == Hâlden en dragen == === Briedgedrach === De kealkopearrebarre briedt yn grutte koloanjes. Se bouwe harren nêsten fan tûken heech yn 'e beammen, meastentiids boppe it wetter. Dat dogge se om't it wetter in natuerlike barriêre foarmet tsjin rôfdieren lykas [[waskbear]]en. It binne tige sosjale fûgels dy't net allinnich tegearre briede, mar ek faak yn groepen nei iten sykje. Yn 'e briedtiid binne it de mantsjes dy't meastentiids de tûken oandrage foar it nêst, wylst it wyfke it nêst dêr yn inoar bout. [[Ofbyld:Wood Stork - Mycteria americana, Wakodahatchee Wetlands, Boynton Beach, Florida, April 21, 2021 (52751548018).jpg|thumb|Piken.]] It oantal aaien fariëarret tusken de 3 en 5. Alle aaien komme tagelyk út nei 27 oant 32 dagen, neidat se troch beide âlden bebret binne. In jong weaget likernôch 60 gram en as it om iten giet, fjochtsje de jongen foar harren libben. Yn tiden fan krapte oerlibje allinnich de sterksten út it nêst. Yn it briedseizoen hat in pearke mei jongen wol 200 kilo fisk nedich om it seizoen súksesfol troch te kommen. As it waarm is, helje de âlden wetter om it oer de piken te spuitsjen om se ôf te kuoljen. Fjouwer wiken nei it útkommen fan 'e aaien ferlitte beide âlden it nêst om iten te sykjen foar de jongen. Dat dogge se oant de jongen útfleane. De jongen wurde dêrnei noch in pear wiken troch de âlden byfuorre. Yn 'e briedtiid binne de fûgels skruten en wolle se net steurd wurde. Mar yn Florida wurde fûgels jimmeroan faker yn 'e buert fan minsken sjoen. === Iten === [[Ofbyld:Wood Storks (Mycteria americana) ballet ... - Flickr - berniedup.jpg|thumb|left|Foerazjearjende fûgels.]] De fûgel is in opportunistyske jager en yt eins alles wat se mei harren snavel fange kinne yn it ûndjippe wetter. Dat dogge se troch stadich mei de iepen snaffel troch it wetter te rinnen. Sadree't de snavel in fiskje of in oar proaidier oanrekket, klapt dy yn in fraksje fan in sekonde (25 millisekonden) ticht. It grutste part fan it fretten bestiet út fisk, dêrnjonken ek amfibyen, ynsekten, reptilen, kreeften en lytse sûchdieren. == Status == De fûgel wurdt troch de [[IUCN]] as net bedrige (''LC'') op 'e [[Reade list]] klassifisearre. Yn 'e Feriene Steaten gie it foar in hiel skoft hiel min mei de populaasje meidat it wetterbehear yn gebieten lykas de [[Everglades]] feroare, wêrtroch't der minder iten beskikber wie. It oantal Noardamearikaanske briedpearen wie dêr fan 20.000 yn 'e jierren 1930 sakke nei minder as 2.500, doe't de fûgel yn 1984 de status bedrige krige. Troch strange beskerming en it werstellen fan 'e natuerlike wetterstân is de Noardamerikaanske populaasje wer foars groeid en hat de fûgel syn ferspriedingsgebiet nei it noarden ta útwreide. Op 12 maart 2026 wurdt de fûgel hielendal fan 'e federaal beskerme list fan bedrige diersoarten skrast. Bedrigingen foar de soarte bliuwe habitatferlies, klimaatferoaring, wetterfersmoarging en wetterregulaasje. {{Boarnen|boarnefernijing= * [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/wood-stork-mycteria-americana BirdLife, oproppen 3 maart 2026.] * [https://birdsoftheworld.org/bow/species/woosto/cur/introduction Birds of the World, oproppen 3 maart 2026.] * [https://ebird.org/species/woosto eBird, oproppen 3 maart 2026.] * [https://ecos.fws.gov/ecp/species/B06O#:~:text=Food%20Habits,of%202.25%20fledglings%20per%20nest). U.S. Fish & Wildlife Service, oproppen 3 maart 2026.] {{reflist}} ---- {{Commonscat|Mycteria americana}} }} [[Kategory:Fûgelsoarte]] [[Kategory:Kealkopearrebarre]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Argentynje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Arûba]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Bahama's]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Belize]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bolivia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Brazylje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kanada]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Kaaimaneilannen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sily]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kolombia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kosta Rika]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kuba]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Dominikaanske Republyk]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Ekwador]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn El Salvador]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Frânsk-Guyana]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Gûatemala]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Guyana]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Haïty]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Hondoeras]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Meksiko]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Nikaragûa]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Panama]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Paraguay]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Perû]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Suriname]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Trinidad en Tobago]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Turks- en Kaikoseilannen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Feriene Steaten]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Oerûguay]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Fenezuëla]] 03o9bqu5awc9iax8bns3bcninxgt5oe 0 190249 1235745 1219912 2026-07-20T19:17:59Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN-skema 1235745 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme = Yndyske nimmersêd |Ofbyld = [[Ofbyld:Painted Stork Picture.jpg|250px]] |lûd = |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift = [[eiberteftigen]] (''Ciconiiformes'') |Famylje = [[eibertfûgels]] (''Ciconiidae'') |Skaai = [[kealkopearrebarren]] (''Mycteria'') |Wittenskiplike namme= Mycteria leucocephala |Beskriuwer, jier= [[Thomas Pennant|Pennant]], 1769 |IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] ---- |lânkaart=[[Ofbyld:PaintedStorkMap.svg|center|250px]]<small>{{Color box|#8d5fd3}} [[stânfûgel]]<br>{{Color box|#5f8dd3}} [[wintergast]]</small> }} De '''Yndyske nimmersêd''' of '''Yndyske nintersêd''' (''Mycteria leucocephala'') is in [[fûgel]] út it [[Skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e kealkopearrebarren (''Mycteria'') yn 'e [[Famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[eibertfûgels]] (''Ciconiidae''). == Beskriuwing == De fûgel is foar it grutste part wyt mei glânzjend swarte slachpinnen mei in griene gloed. Op it boarst fan 'e fûgel is un brede swarte bân mei wite markearingen en de koarte sturt is folslein swart. Op 'e efterkant fan 'e wjukken hat de fûgel opfallend rôze kleuren. Hy hat in keal, oranje-read gesicht en in lange, giele snaffel dy't oan de punt wat nei ûnderen bûget. De poaten binne faak fleiskleurich of rôze-eftich. Jonge fûgels binne te werkennen meidat se griisbrún oant smoarchwyt fan kleur binne. Se ha gjin karakteristike swarte boarstbân en de kop is noch net keal en oranjeread, mar bedutsen mei ljochte fearren. Ek ûntbrekke de rôze kleuren. == Fersprieding == De Yndyske nimmersêd hat in grut ferspriedingsgebiet dat oer it grutste part fan Súd- en Súdeast-Azië leit. De fûgel komt foar yn lannen as [[Yndia]], [[Sry Lanka]], [[Nepal]], [[Bangladesj]], [[Birma]], [[Tailân]], [[Kambodja]] en [[Fjetnam]]. [[Ofbyld:Painted Stork (Mycteria leucocephala) at nest W IMG 7306.jpg|thumb|left|Koloanje yn Yndia.]] De grutste populaasjes telt [[Yndia]]. Dêr komme de fûgels in soad foar yn it [[Nasjonaal Park Keoladeo]] en ek [[Uppalapadu]] en [[Telineelapuram]] yn [[Andhra Pradesh]] ha ûnbidich grutte briedkolonjes. Yn it doarp Kokkare Bellur (Karnataka) briede de fûgels midden tusken de minsken yn beammen en sels de stêd [[Delhi]] telt hûnderten briedende pearkes. Op [[Sry Lanka]] is fral it [[Nasjonaal Park Kumana]] bekend as bolwurk, dêr't neffens rûzing tûzen briedpearen sitte. Om 'e [[Tonlé Sap-mar]] hinne yn [[Kambodja]] levere in telling yn 2021 mear as 3.000 pearen op. De soarte is yn [[Maleizje]] en op [[Singapoer]] yntrodusearre en dêr briede se om 'e stêd [[Putrajaya]] hinne De fûgel mijt de hiele drûge woastyngebieten en de hege bergen fan 'e [[Himalaya]]. It binne meastal stânfûgels, mar jonge fûgels kinne har oer hûnderten kilometers ferspriede om nij leefgebiet te sykjen. == Hâlden en dragen == It briedseizoen falt gear mei de reintiid. Yn Noard-Yndia briede se meastentiids fan augustus oant oktober, wylst se yn it suden fan novimber oant maart briede. Beide skaaien bouwe in grut, platfoarmeftich nêst fan tûken. It wyfke leit meastentiids trije oant fjouwer aaien. Beide âlden wikselje inoar ôf by it brieden, dat likernôch 30 dagen duorret. Op hite dagen steane de âlden mei de wjukken wiid oer it nêst om 'e jongen skaad te jaan. Ek spuitsje se bytiden wetter of dong oer harren eigen poaten om ôf te kuoljen, [[Ofbyld:Painted Stork - tarun.JPG|thumb|left|Foerazjearjende fûgels.]] De nimmersêd is fral in fiskiter, mar hy is net sinnich en pakt alles wat der oan proaien foarby komt. Se foerazjearje faak yn groepen en driuwe fisk nei ûndjip wetter. Se jeie it leafst yn wetter fan sa'n 7 oant 10 sm djip. Lykas oare soarten yn it skaai rint er troch it dridzige wetter mei de snaffel healiepen en sadree't in proai syn snaffel rekket klapt er dy snaffel yn minder as 25 millisekondes ticht. == Status == De wrâldpopulaasje waard yn 2023 op 20.000 oant 60.000 folwoeksen fûgels rûsd en tocht wurdt dat de oantallen tanimme. It grutste part fan 'e populaasje libbet yn Yndia, dêr't de fûgel him goed oanpast hat oan it lânboulânskip en de oantallen tige tanommen binne. De fûgel lit ek in werstel yn Súdeast-Aazje sjen, dêr't it earder net goed gie, lykas yn 'e Tonlé Sap-regio yn [[Kambodja]]. Dêrfandinne klassifisearret de [[IUCN]] de fûgel as net bedrige (''Least Concern'', 2023) op 'e [[Reade list]]. Yn Tailân en Fjetnam binne de oantallen neffens it ferline lykwols noch jimmeroan leech. {{Boarnen|boarnefernijing= * [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/painted-stork-mycteria-leucocephala BirdLife, oproppen 3 maart 2026.] * [https://birdsoftheworld.org/bow/species/paisto1/cur/introduction Birds of the World, oproppen 3 maart 2026.] * [https://ebird.org/species/paisto1?siteLanguage=nl eBird, oproppen 3 maart 2026.] {{reflist}} ---- {{Commonscat|Mycteria leucocephala|''Mycteria leucocephala''}} }} {{DEFAULTSORT:Indiske nimmersed}} [[Kategory:Fûgelsoarte]] [[Kategory:Kealkopearrebarre]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bangladesj]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kambodja]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Yndia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Laos]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Birma]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Nepal]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Pakistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sry Lanka]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tailân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Fjetnam]] [[Kategory:Eksoat yn Maleizje]] [[Kategory:Eksoat yn Singapoer]] gv8a3xymtsrcs68owq4sjvwqy77bkdw 0 190271 1235743 1220175 2026-07-20T19:16:58Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN-skema 1235743 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme = Yndyske marabû |Ofbyld = [[Ofbyld:Greater Adjutant in Bhagalpur December 2025 by Tisha Mukherjee 02.jpg|250px]] |lûd = |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift = [[eiberteftigen]] (''Ciconiiformes'') |Famylje = [[eibertfûgels]] (''Ciconiidae'') |Skaai = [[marabû's]] (''leptoptilos'') |Wittenskiplike namme= leptoptilos dubius |Beskriuwer, jier= [[Thomas Horsfield|Horsfield]], 1821 |IUCN-status = [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-NT.png|250px]] ---- |lânkaart = [[Ofbyld:LeptoptilosDubiusMap.svg|250px]]<small>{{Color box|#008000}} briedgebiet <br>{{Color box|#4BE44B}} hiele jier oanwêzich, mar net briedend <br>{{Color box|#60DDDD}} allinnich bûten de briedtiid</small> }} De '''Yndyske marabû''' (''leptoptilos dubius'') is in [[fûgel]] út 'e [[Famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[eibertfûgels]] (Ciconiidae). De soarte heart ta de grutste fûgels fan 'e wrâld. De fûgel is tige seldsum, mar troch goede beskerming fan 'e fûgel en syn leefgebiet giet it de lêste tiid wer better. == Ferskining == [[Ofbyld:Greater Adjutant (43813715834).jpg|thumb|left|De Yndyske marabû yn 'e flecht.]] Dizze fûgel is in ymposante ferskining mei in hichte fan likernôch 145 oant 150 sintimeter. Hy hat in massive, kylfoarmige snaffel fan 30 sm lang dy't ljochtgriis fan kleur is mei in tsjustere punt. De kop en de nekke binne fierhinne keal en hawwe in rôze-eftige oant gielige kleur. Under oan 'e hals hinget in grutte, op te blazen kielsek. It fearrekleed is op 'e rêch en de wjukken donkergriis oant swart, wylst de ûnderkant ljochter of smoarchwyt is. == Fersprieding == Histoarysk sjoen kaam de Yndyske marabû rûnom foar yn [[Súd-Aazje|Súd-]] en [[Súdeast-Aazje]], fan [[Pakistan]] oant [[Fjetnam]]. Hjoed-de-dei is it ferspriedingsgebiet dramatysk krompen en yn it grutste part fan it ferspriedingsgebiet is de fûgel nei alle gedachten útstoarn. Der binne noch mar trije lytse briedpopulaasjes oer: * Assam ([[Yndia]]): de grutste populaasje. * Bihar (Yndia): in lytser oantal fûgels. * Prek Toal ([[Kambodja]]): de iennige oerbleaune briedplakken fan Súdeast-Aazje. == Ekology == [[Ofbyld:Greater Adjutant (29593906947).jpg|thumb|left|Fûgel op 'e jiskebult.]] De Yndyske marabû is in opportunistyske iter. Hoewol't de fûgel fan oarsprong in iessiter is dy't faak by kadavers fan grutte [[sûchdier]]en te finen is, fret er ek fisk, amfibyen, reptilen en lytse kjifdieren. Tsjintwurdich sykje se ek faak nei fretten op jiskebulten by stêden. Se briede yn koloanjes yn 'e toppen fan hege beammen, faak tichteby it wetter of yn sompige gebieten. In lechsel bestiet meastentiids út twa oant fjouwer wite aaien. Nei in briedtiid fan sa'n tritich dagen komme de piken út 'e aaien, dy't dêrnei noch ferskate moannen troch beide âlden fersoarge wurde. == Status en bedrigingen == De wichtichste bedrigingen foar de fûgel binne habitatferlies troch it kapjen fan 'e grutte beammen dêr't se yn briede en it drûchlizzen fan sompen, it iten fan plestik en fergiftige ôfeart op jiskebulten en fersteuring troch jacht en minsken by briedkoloanjes. [[Ofbyld:Greater Adjutant by Tisha Mukherjee 10.jpg|thumb|Jonge fûgel op it nêst yn Assam.]] De lêste jierren binne der súksesfolle beskermingsprojekten opset, benammen yn Assam. De lokale befolking wurdt dêr by de beskerming fan nêstbeammen belutsen. Ek binne der foksintra dy't mei sukses fûgels fokt ha. It Assam State Zoo (Guwahati, Yndia) slagge der foar it earst yn om 'e Yndyske marabû oan it brieden te krijen. It Angkor Centre for Conservation of Biodiversity (ACCB, Kambodja) by Siem Reap spilet in tige grutte rol foar de populaasje yn Súdeast-Aazje. De organisaasje sette yn novimber 2025 foar it earst Yndyske marabû's út, dy't finzenskip fokt wiene. De oantallen fan 'e lytse marabû nimme hjoed-de-dei wer ta en dêrfandinne hat de [[IUCN]] de status fan 'e fûgel op 'e [[Reade list]] yn 2023 fan bedrige nei hast bedrige (''Near Threatened'') opwurdearre. {{Boarnen|boarnefernijing= * [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/greater-adjutant-leptoptilos-dubius BirdLife, oproppen 3 maart 2026.] * [https://birdsoftheworld.org/bow/species/greadj1/cur/introduction Birds of the World, oproppen 3 maart 2026.] * [https://ebird.org/species/greadj1/L4081617# eBird, oproppen 3 maart 2026.] {{reflist}} ---- {{Commonscat|leptoptilos dubius|''leptoptilos dubius''}} }} {{DEFAULTSORT:Indiske marabu}} [[Kategory:Fûgelsoarte]] [[Kategory:Marabû]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Yndia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kambodja]] r0kepnxn8tph4ugjnysk4fxyqr8yf8i 0 190355 1235909 1220485 2026-07-21T22:57:37Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN-skema 1235909 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme = Karibyske flamingo |Ofbyld = [[Ofbyld:American Flamingoes (Phoenicopterus ruber) - Celestun Biosphere Reserve.jpg|250px]] |lûd = |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift = [[flamingo-eftigen]] (''Phoenicopteriformes'') |Famylje = [[flamingofûgels]] (''Phoenicopteridae'') |Skaai = [[grutte flamingo's]] (''Phoenicopterus'') |Wittenskiplike namme= Phoenicopterus ruber |Beskriuwer, jier= [[Linnaeus]], 1758 |IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] |lânkaart = }} De '''Karibyske flamingo''' (''Phoenicopterus ruber'') of de is in grutte [[fûgel]][[Soarte (taksonomy)|soarte]] út 'e famylje fan 'e [[flamingofûgels]] (''Phoenicopteridae''). It is de iennichste flamingosoarte dy't fan natuere yn [[Noard-Amearika]] foarkomt. Fan alle flamingosoarten hat er de meast felle fearren. == Skaaimerken == [[Ofbyld:Kubaflamingos fliegend.jpg|thumb|left|Fleanende reade flamingo's.]] De Karibyske flamingo is in grutte fûgel fan likernôch 120 oant 145 sm heech. De fearren binne opfallend rôze oant read. Yn 'e flecht is te sjen dat de slachpinnen swart binne. De poaten binne folslein rôze of read. De snaffel is ljocht fan kleur (wyt-gielich oant oranje) mei in dúdlike swarte punt en it each is giel. Piken dy't krekt út it aai komme, sitte in griis-wyt dûns en ha noch in rjochte snaffel. As se harren earste echte fearren krije, binne dy folslein griis-brún. Se misse it rôze pigmint noch folslein. De poaten fan 'e juvenilen binne donkergriis oant swart. Nei twa oant trije jier begjinne de fearren stadichoan rôze te wurden. It duorret faak oant it fjirde of fyfte jier foardat se de folsleine, felle reade kleur fan in folwoeksen fûgel hawwe. By juvenilen is it each yn it begjin noch brún oant griis. == Fersprieding == De soarte komt foar yn 'e tropyske dielen fan [[Sintraal-Amearika]], de [[Kariben]] en [[Floarida]]: * De [[Galapagoseilannen]] * De kust fan [[Kolombia]] en [[Fenezuëla]] * It [[Karibysk Gebiet]] (û.o. [[Kuba]], de [[Bahama's]] en de [[Nederlânske Antillen]]) * It skiereilân [[Yucatán]] yn [[Meksiko]] Se libje benammen yn sâlt wetter, lykas lagunes, draslannen en sâltpannen. == Ekology == [[Ofbyld:American Flamingo Juvenile JG.jpg|thumb|left|Juvenilen.]] Karibyske flamingo's binne tige sosjaal en libje yn koloanjes dy't út tûzenen fûgels bestean kinne. Se lizze meastentiids mar ien aai op in bultsje dridze. Beide âlden briede it aai út en fuorje it jong mei in soarte fan "molke" (kropmolke) út 'e slokterm. == Status == Op 'e Reade list fan 'e [[IUCN]] hat de reade flamingo de status net bedrige (''Least Concern''). De oantallen fan 'e soarte lykje yn guon gebieten wat ta te nimmen. Dochs binne der bedrigingen om't de fûgels yn mar in pear spesifike gebieten briede. As der yn sa'n gebiet wat mis giet, hat dat fuortendaliks gefolgen foar in relatyf grut part fan de hiele populaasje. De grutste bedrigingen wurde der foarme troch kustûntwikkeling lykas de bou fan hotels en toeristyske foarsjennings, wetterfersmoarging en fersteuring of ekstreem waar. {{Boarnen|boarnefernijing= * [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/american-flamingo-phoenicopterus-ruber BirdLife, oproppen 8 maart 2026.] * [https://ebird.org/species/grefla2?siteLanguage=nl eBird, oproppen 8 maart 2026.] * [https://birdsoftheworld.org/bow/species/grefla2/cur/introduction Birds of the World, oproppen 8 maart 2026.] {{reflist}} ---- {{Commonscat|Phoenicopterus ruber|Karibyske flamingo}} }} {{DEFAULTSORT:Karibyske flamingo}} [[Kategory:Grutte flamingo]] [[Kategory:Fûgelsoarte]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Arûba]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Bahama's]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bonêre]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sint-Eustasius]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Saba]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kolombia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kuba]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kurasau]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Dominikaanske Republyk]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Ekwador]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Guyana]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Haïty]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Jamaika]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Meksiko]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Porto Riko]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Suriname]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Trinidad en Tobago]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Turks- en Kaikoseilannen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Feriene Steaten]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Fenezuëla]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Britske Famme-eilannen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Amerikaanske Famme-eilannen]] g43e482ru6v4w15gtg5nm09gagu1ytv 0 190362 1235768 1220426 2026-07-20T19:33:45Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN-skema 1235768 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme = Japanske klyster |Ofbyld = [[Ofbyld:Turdus chrysolaus from iNaturalist photo 257108502 (cropped).jpg|250px]] |lûd = |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift = [[moskeftigen]] (''Passeriformes'') |Famylje = [[lysterfûgels]] (''Turdidae'') |Skaai = [[lysters]] (''Turdus'') |Wittenskiplike namme= Turdus chrysolaus |Beskriuwer, jier= [[Temminck]], 1831 |IUCN-status = [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] |lânkaart = }} De '''Japanske klyster''' (''Turdus chrysolaus'') is in [[sjongfûgel]] út 'e [[Famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[lysterfûgels]] (''Turdidae''). == Ferskining == De Japanske klyster is likernôch 23 oant 24 sintimeter lang. De boppekant fan 'e fûgel, ynklusyf de kop, is brún oant oliif-brún. Karakteristyk foar de soarte is de oranje-brune kleur op 'e flanken en it boarst, dy't skerp ôfstekt tsjin 'e wite búk. It mantsje hat faak in hast swarte kiel, wylst de kiel fan it wyfke ljochter en mear streke is. Om it each hinne rint in smelle, ljochte ring. == Fersprieding en systematyk == De Japanske klyster briedt benammen yn [[Japan]] (fan [[Hokkaido]] oant [[Honshu]]), op 'e [[Koerilen]] en it eilân [[Sachalin]] yn [[Ruslân]]. It is in [[trekfûgel]], dy't oerwinteret yn it suden fan Japan, [[Taiwan]], de súdlike kustgebieten fan [[Sina]] en de [[Filipinen]]. De fûgel wurdt [[Monotypysk takson|monotypysk]] behannele of yn twa [[ûndersoarte]]n ferdield: * ''T. c. chrysolaus'': De nominaatfoarm (briedt op 'e measte Japanske eilannen) * ''T. c. orii'' (briedt op 'e Koerilen en Sachalin en is oer it generaal wat grutter) == Ekology == De Japansk klyster libbet yn tichte bosken, sawol leaf- as nullebosk, mar wurdt ek yn parken en tunen mei genôch grien sjoen. It dieet bestiet út in miks fan ynsekten, wjirms en, foaral yn 'e hjerst en winter, ferskate soarten beien en fruchten. It nêst wurdt meastentiids leech yn 'e beammen of strûken boud fan tûken, moas. == Status en bedrigingen == Op 'e [[Reade List]] fan 'e [[IUCN]] hat de Japanske lyster de status net bedrige (''Least Concern''). Hoewol't de populaasje op guon plakken weromrint troch ferlies fan habitat en urbanisaasje, is it ferspriedingsgebiet grut genôch en binne de oantallen stabyl genôch om net as kwetsber beskôge te wurden. Yn Japan is it in algemiene fûgel dy't him ek yn kultuerlânskip goed wit te rêden. {{Boarnen|boarnefernijing= * [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/brown-headed-thrush-turdus-chrysolaus BirdLife, oproppen 9 maart 2026.] * [https://ebird.org/species/brhthr1 eBird, oproppen 9 maart 2026.] * [https://birdsoftheworld.org/bow/species/brhthr1/cur/introduction Avibase, oproppen 96 maart 2026.] {{reflist}} ---- {{Commonscat|Turdus chrysolaus|''Turdus chrysolaus''}} }} {{DEFAULTSORT:Japanske klister}} [[Kategory:Fûgelsoarte]] [[Kategory:Lyster]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sina]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Japan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Noard-Koreä]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Filipinen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sibearje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Koreä]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Taiwan]] aalqoz8du3kke75pe12ydiauek2gj7l 0 190505 1235888 1220858 2026-07-21T22:40:14Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN-skema 1235888 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namm = Kalliopekolibry |Ofbyld = [[Ofbyld:Pause in Flight; Calliope Hummingbird (Stellula calliope).jpg|250px]]<br><small>mantsje<br>[[Ofbyld:Calliope Hummingbird m.jpg|250px]]<br>wyfke</small> |lûd = [[Ofbyld:Calliope hum(a)oga.ogg|250px]] |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift = [[toersweleftigen]] (''Apodiformes'') |Famylje = [[kolibrys]] (''Trochilidae'') |Skaai = [[ljochtdragers]] (''Selasphorus'') |Wittenskiplike namme= Selasphorus calliope |Beskriuwer, jier= [[John Gould|Gould]], 1847 |IUCN-status = [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] ---- |lânkaart = [[Ofbyld:Stellula calliope map.svg|250px]]<small>{{Color box|#FFFF00}} [[briedfûgel]]<br>{{Color box|#0000FF}} [[wintergast]]<br></small> }} De '''Kalliopekolibry''' (''Selasphorus calliope'') is in tige lyts [[fûgel]]tsje út 'e [[Famylje (taksonomy)|famylje]] [[kolibrys]] (''Trochilidae''). It is de lytste fûgelsoarte dy't yn 'e [[Feriene Steaten]] en [[Kanada]] briedt. == Etymology == De wittenskiplike namme hat de folgjende betsjutting. ''Selasphorus'' komt út it [[Gryksk]] (''selas'' = ljocht, glâns en ''phoros''= drager), wat ljochtdrager betsjut. De spesifike namme ''calliope'' ferwiist nei [[Kalliope]], de muze fan it heroysk epos út 'e [[Grykske mytology]]. De namme betsjut letterlik 'mei in moaie stim', al wurdt de namme hjir fral as earbetoan oan har skientme brûkt. == Ferskining == [[Ofbyld:Calliope Hummingbird by Dan Pancamo.jpg|thumb|left|Mantsje.]] De Kalliopekolibry is mei in lingte fan 7 oant 10 sintimeter en in gewicht fan mar 2 oant 3 gram in dwerch ûnder de fûgels. It mantsje hat lange, smelle, maginta- oant wynreade fearkes op in ljochte kiel, dy't útstutsen wurde kinne by de [[balts]]. De rêch is grien en de sturt is relatyf koart. It wyfke hat in griene rêch en in wyteftige ûnderkant mei in ljochte perzikkleurige gloed op 'e flanken. == Fersprieding en systematyk == De Kalliopekolibry briedt yn 'e berchgebieten fan it westen fan Noard-Amearika, fan [[Britsk-Kolumbia]] yn [[Kanada]] oant [[Kalifornje]] en [[Utah]]. It is in [[trekfûgel]] dy't yn it suden fan [[Meksiko]] oerwinteret. De fûgel briedt fral yn iepen plakken yn 'e dinnebosken en yn wylgestrewellen oan beken op grutte hichten. De soarte is [[Monotypysk takson|monotypysk]]. [[DNA]]-ûndersyk hat útwiisd dat dizze soarte, nettsjinsteande syn ôfwikende uterlik, nau besibbe is oan 'e oare soarten yn it skaai ''Selasphorus''. == Ekology == [[Ofbyld:Selasphorus calliope 82792210.jpg|thumb|left|Kalliopekolibry op it nêst.]] De Kalliopekolibry is mar in hiel lyts fûgeltsje, mar kin yn it rûge klimaat yn 'e bergen goed oerlibje. Se fuorje harrensels mei nektar fan lege planten en fange in soad lytse ynsekten yn 'e loft. Mantsjes ferdigenje harren territoarium fûl troch heech yn 'e loft te klimmen en dan yn in U-foarmige dûk nei ûnderen te sjitten, wêrby't se in skerp lûd meitsje mei harren sturtfearren. == Status en bedrigingen == Op 'e [[Reade list]] fan 'e [[IUCN]] hat de Kalliopekolibry de status net bedrige (''Least Concern''). Neffens ûndersyk fan Meehan et al. (2018) is der sprake fan in tanimmende trend yn 'e populaasje-oantallen. Mooglike bedrigingen binne habitatferlies yn 'e oerwinteringsgebieten yn Meksiko en de ynfloed fan klimaatferoaring yn 'e briedgebieten. {{Boarnen|boarnefernijing= *[https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/calliope-hummingbird-selasphorus-calliope BirdLife, oproppen 14 maart 2026.] *[https://ebird.org/species/calhum eBird, oproppen 14 maart 2026. ] *[https://birdsoftheworld.org/bow/species/calhum/cur/introduction?lang=es, Birds of the World, oproppen 14 maart 2026.] *[https://animalkingdom.org/species/calliope-hummingbird/?utm_source=chatgpt.com Animal Kingdom, oproppen 14 maart 2026.] {{reflist}} ---- {{Commonscat|Selasphorus calliope|''Selasphorus calliope''}} }} [[Kategory:Ljochtdrager]] [[Kategory:Fûgelsoarte]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kanada]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Feriene Steaten]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Meksiko]] lyntcwn65h5vcp4l09aug5cjb3v0lsr 0 190543 1235993 1220972 2026-07-22T23:42:45Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN-skema 1235993 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namm = koperen triedkolibry |Ofbyld = [[Ofbyld:Discosura letitiae (cropped1).jpg|250px]] |lûd = |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift = [[toersweleftigen]] (''Apodiformes'') |Famylje = [[kolibrys]] (''Trochilidae'') |Skaai = [[triedkolibrys]] (''Discosura'') |Wittenskiplike namme= Discosura letitiae |Beskriuwer, jier= ([[Jules Bourcier|Bourcier]] & [[Étienne Mulsant|Mulsant]]), 1852 |IUCN-status = [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-net.png|250px]] ---- |lânkaart = [[Ofbyld:Discosura letitiae map.svg|250px]] }} De '''koperen triedkolibry''' (''Discosura letitiae'') is in tige mystearieuze [[fûgel]] út 'e [[Famylje (taksonomy)|famylje]] [[kolibrys]] (''Trochilidae''). De soarte is ien fan 'e grutste riedsels út de [[fûgelkunde]]. == Namme == De wittenskiplike soartenamme ''letitiae'' is in earbetoan oan Letitia Gould, de dochter fan 'e ferneamde [[Grut-Brittanje|Britske]] [[ornitolooch]] en [[biolooch]] [[John Gould]]. It skaai ''Discosura'' ferwiist nei de spatelfoarmige úteinen fan 'e sturtfearren by it mantsje. == Ferskining == De koperen triedkolibry is in lytse kolibry dy't nau besibbe is oan de [[flaggesturtkolibry]] (''D. longicaudus''). It mantsje hat in glânzgjend brûnsgrien fearrekleed mei in opfallend griene krún en kiel. De rêch is koperbrún fan kleur. In hiel dúdlik skaaimerk is de brede wite bân, dy't oer de ûnderkant fan 'e rêch krekt boppe de sturt rint. De sturt is donkerpears-brún en djip foarke wêrfan't de bûtenste fearren triedeftige skachten ha en lang binne. It wyfke is nea wittenskiplik beskreaun, mar der wurdt oannommen dat hja gjin lange sturtfearren hat en de felle koperkleur mist. == Fersprieding en systematyk == Dizze soarte is allinnich bekend fan twa mantsjes dy't yn 1852 sammele binne yn [[Bolivia]]. De krekte lokaasje fan harren fynst is lykwols nea hielendal dúdlik wurden, wat laat hat ta spekulaasje oer it krekte ferspriedingsgebiet. Guon saakkundigen tinke dat de fûgels mooglik út 'e regio fan 'e [[Yungas]] yn it noarden fan Bolivia kamen (de Yungas is in subtropyske boskregio op 'e eastlike hellingen fan it Andesberchtme). In hiel skoft wie der twifel of de koperen triedkolibry wol in aparte soarte wie of mooglik in [[Krusing (biology)|hybride]] tusken twa oare kolibrysoarten. Genetysk ûndersyk en detaillearre stúdzjes fan 'e fearren hawwe lykwols oantoand dat it yndie om in aparte soarte giet. == Ekology == Oer it gedrach, it brieden en it spesifike habitat fan 'e koperen triedkolibry is neat bekend. Der wurdt fan útgien dat harren libbenswize ferlykber is mei dy fan oare triedkolibrys, dy't benammen yn de boppeste lagen fan tropyske bosken libje en nektar en lytse ynsekten ite. == Status en bedrigingen == De fûgel is sûnt de 19e iuw net mear mei wissichheid sjoen yn it wyld. Hoewol't guon ornitologen tinke dat de soarte útstoarn is, is it mooglik dat der noch lytse populaasjes libje yn ûntagonklike dielen fan 'e Boliviaanske of Peruaanske Andes. Spesifike ekspedysjes nei de soarte hawwe oant no ta neat opsmiten. Op 'e [[Reade list]] fan 'e [[IUCN]] hat de kopertriedkolibry de status ''Data Deficient'' (Brek oan gegevens). {{Boarnen|boarnefernijing= *[https://birdsoftheworld.org/bow/species/coptho2/cur/introduction Birds of the World, oproppen 16 maart 2026.] *[https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/coppery-thorntail-discosura-letitiae BirdLife, oproppen 16 maart 2026.] *[https://ebird.org/species/coptho2 eBird, oproppen 16 maart 2026.] {{reflist}} {{Commonscat|Discosura letitiae|''Discosura letitiae''}} }} [[Kategory:Triedkolibry]] [[Kategory:Fûgelsoarte]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bolivia]] dq9i645ago7rh2lnsaz2fcdzlhbbmj5 0 190629 1235919 1221584 2026-07-21T23:02:14Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN-skema 1235919 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme = kawallamazône |Ofbyld = [[Ofbyld:Amazona kawalli JJK'1.jpg|250px]] |lûd = |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift = [[pappegaai-eftigen]] (''Psittaciformes'') |Famylje = [[Pappegaaien fan Afrika en de Nije Wrâld]] (''Psittacidae'') |Skaai = [[Amazônepappegaaien]] (''Amazona'') |Wittenskiplike namme= Amazona kawalli |Beskriuwer, jier = [[Rolf Grantsau|Grantsau]] & [[Hélio Camargo|Camargo]], 1989 |IUCN-status = [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] ---- |lânkaart = [[Ofbyld:Amazona kawalli map.svg|250px]] }} De '''kawallamazône''' of '''Kawalls amazône''' (''Amazona kawalli'') is in [[Pappegaai-eftigen|pappegaai-eftige]] út de [[Famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[pappegaaien fan Afrika en de Nije Wrâld]] (''Psittacidae''). De wittenskiplike namme fan 'e [[soarte (taksonomy)|soarte]] waard foar it earst yn 1989 troch de [[ornitolooch|ornitologen]] [[Rolf Grantsau]] en [[Hélio Camargo]] publisearre. Foar dy tiid waarden de fûgels faak oansjoen foar in ôfwikende foarm fan 'e [[grutte amazône]] ''Amazona farinosa''. De kawallamazône is ferneamd nei de [[Brazylje|Brazyljaanske]] ornitolooch en bistedokter Nelson Kawall (1928–2006). == Skaaimerken == De kawallamazône wurdt likernôch 35 oant 36 sm lang. De fûgel is foar it grutste part grien mei in lichte, grizige gloed oer de fearren fan 'e nekke en de rêch. In wichtich skaaimerk dat dizze fûgel ûnderskiedt fan 'e grutte amazône is it smelle wytrôze stikje bleate hûd oan 'e basis fan 'e snaffel (de team). De snaffel sels is griis mei in ljochtere basis. De fûgel hat in reade spegel op 'e slachpinnen en de sturtfearren hawwe in gielgrien ein. De iris is readbrún en de poaten binne griis. Der binne gjin dúdlike ferskillen yn it fearrekleed tusken mantsjes en wyfkes. == Fersprieding en systematyk == De soarte is lânseigen yn it sintrale diel fan it [[Amazône]]bekken yn [[Brazylje]] en komt foar yn 'e steaten [[Amazonas]] en [[Pará]], benammen oan 'e sydrivieren fan 'e Amazône lykas de [[Rio Tapajós]] en de [[Rio Madeira]]. It habitat bestiet út tropysk [[reinwâld]], foaral yn gebieten dy't ticht by rivieren lizze en geregeldwei oerstreame (de saneamde [[várzea-bosk]]en). De kawallamazône wurdt as in [[Monotypysk takson|monotypyske]] soarte beskôge. Dat betsjut dat der gjin [[ûndersoarte]]n erkend wurde. == Iten == De kawallamazône yt benammen fruchten, sied, nuten en beien fan beammen út it reinwâld. Ek blomknoppen en jonge útrinners wurde fretten. Krekt as oare amazônesoarten binne se hiel betûft yn it brûken fan harren poaten om it iten fêst te hâlden by it fretten. == Status == De kawallamazône wurdt troch de [[IUCN]] klassifisearre as net bedrige (LC). Hoewol't de fûgel oant 1989 net as aparte soarte beskreaun wie, die by ûndersyk bliken dat er yn syn ferspriedingsgebiet frij algemien foarkomt. Dochs nimt de populaasje neffens BirdLife International ôf. De grutste drigingen binne de kap fan it reinwâld foar lânbou en houtwinning en de bou fan ferskate wetterkrêftsintraledammen, dy't grutte stikken fan harren leefgebiet ûnder wetter sette. == Avikultuer == Yn 'e avikultuer is de kawallamazône seldsum. De measte fûgels dy't yn finzenskip holden wurde, sitte yn Brazylje sels. Om't de fûgel sa lang net as aparte soarte erkend wie, binne der yn it ferline mooglik eksimplaren ûnder de namme fan de grutte amazône yn kolleksjes bedarre. Se steane bekend as yntelliginte fûgels mei in lûde rop, ferlykber mei dat fan oare grutte amazônes. {{boarnen|boarnefernijing= *[https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/white-faced-amazon-amazona-kawalli BirdLife International, oproppen 19 maart 2026.] *[https://parrots.org/encyclopedia/white-cheeked-amazon/ World Parrot Trust, oproppen 19 maart 2026.] *[https://birdsoftheworld.org/bow/species/kawpar1/cur/introduction Birds of the World, 19 maart 2026.] {{reflist}} ---- {{Commonscat|Amazona kawalli|Kawallamazône}} }} {{DEFAULTSORT:Kawallamazone}} [[Kategory:Amazônepappegaai]] [[Kategory:Fûgelsoarte]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Brazylje]] 13bvjh17jhf4qqodnasw6z2web3s72t 0 190656 1235784 1221565 2026-07-20T19:41:05Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN-skema 1235784 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme = Jemenityske astrild |Ofbyld = [[Ofbyld:Arabian Waxbill imported from iNaturalist photo 223445308 on 10 January 2023 (cropped).jpg|250px]] |lûd = |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift = [[moskeftigen]] (''Passeriformes'') |Famylje = [[prachtfinken]] (''Estrildidae'') |Skaai = [[astrilden]] (''Estrilda'') |Wittenskiplike namme= Estrilda rufibarba |Beskriuwer, jier= [[Jean Cabanis|Cabanis]], 1851 |IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] |lânkaart = }} De '''Jemenityske astrild''' (''Estrilda rufibarba'') is in lyts [[fûgel]]tsje út de [[Famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[prachtfinken]] (''Estrildidae''). De soarte is [[Endemisme|endemysk]] foar it súdwestlike diel fan it [[Arabysk Skiereilân]]. It is in nauwe sibbe fan 'e [[Helena-astrild]], mar hat in folle beheinder ferspriedingsgebiet. == Ferskining == De Jemenityske astrild is in lytse fûgel fan likernôch 10 sintimeter lang. It fearrekleed is oer it algemien griisbrún oant bêzje, mei hiel fine, donkere dwersstreekjes oer de fearren fan 'e rêch, de wjukken en de flanken. Lykas by oare astrilden is it meast opfallende skaaimerk de helderreade streek, dy't as in masker troch it each rint. De kiel en it boarst binne ljochter. De snaffel is swart, mar kin yn 'e briedtiid oan 'e basis wat readich wurde. De sturt is relatyf koart en donker fan kleur. Der is mar in lyts bytsje ferskil tusken de mantsjes en de wyfkes; de wyfkes binne faak wat doffer fan kleur en hawwe minder felle reade aksinten op 'e búk. == Fersprieding en systematyk == De Jemenityske astrild komt allinnich foar yn it súdwesten fan [[Saûdy-Araabje]] en it westen fan [[Jemen]]. It is ien fan 'e pear prachtfinken dy't bûten Afrika en Súd-Aazje foarkomme, al wurdt it Arabysk Skiereilân faak as in brêge tusken dy gebieten beskôge. De fûgel libbet yn it heechlân en de kustgebieten, meastentiids yn 'e buert fan wetter. Se wurde yn tichte begroeiïng oan 'e rânen fan wady's (drûge rivierbêden dy't út en troch folrinne) oantroffen, yn strewellen op heuvelskeanten en op lânbougrûn dêr't nôt ferboud wurdt. == Briedgedrach == Oer it briedgedrach yn it wyld is net in hiel soad bekend, mar is yn grutte halen itselde as dat fan 'e Helena-astrild. Se bouwe in rûn nêst fan gers en lytse tûkjes, faak ferstoppe yn tichte strûken of heech gers. De fûgels briede faak yn lytse koloanjes of losse groepen. In nêst bestiet yn 'e regel út 4 oant 6 wite aaikes. == Status == De soarte wurdt troch de [[IUCN]] klassifisearre as net bedrige (''Least Concern''). It ferspriedingsgebiet is relatyf lyts is en de populaasje liket ôf te nimmen. Op guon plakken profitearret de fûgel fan 'e tradisjonele lânbou, mar hy kin gefoelich wêze foar grutte feroarings yn it wetterbehear yn it drûge leefgebiet. {{Boarnen|boarnefernijing= *[https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/arabian-waxbill-estrilda-rufibarba BirdLife, oproppen 21 maart 2024.] *[https://ebird.org/species/arawax1?siteLanguage=nl Ebird, oproppen 21 maart 2024.] *[https://birdsoftheworld.org/bow/species/arawax1/cur/introduction Birds of the World, oproppen 21 maart 2024.] {{reflist}} ---- {{Commonscat|Estrilda rufibarba|Jemenityske astrild}} }} [[Kategory:Fûgelsoarte]] [[Kategory:Astrild]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Jemen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Saûdy-Araabje]] puvictvapzl4kftw03udddueup82wez 0 190675 1235898 1221564 2026-07-21T22:49:24Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN-skema 1235898 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme = Kandtastrild |Ofbyld = [[Ofbyld:Estrilda kandti 369643381.jpg|250px]] |lûd = |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift = [[moskeftigen]] (''Passeriformes'') |Famylje = [[prachtfinken]] (''Estrildidae'') |Skaai = [[astrilden]] (''Estrilda'') |Wittenskiplike namme= Estrilda kandti |Beskriuwer, jier= [[Anton Reichenow|Reichenow]], 1902 |IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] |lânkaart = }} De '''Kandtastrild''' (''Estrilda kandti'') is in lyts [[fûgel]]tsje út de [[Famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[prachtfinken]] (''Estrildidae''). De soarte komt foar yn 'e heechlannen fan [[Sintraal-Afrika]]. Foar in hiel skoft waard de fûgel as in [[ûndersoarte]] fan 'e [[swartkopastrild]] (''Estrilda atricapilla'') beskôge, mar hjoed-de-dei wurdt de fûgel as in selsstannige [[Soarte (taksonomy)|soarte]] behannele. == Ferskining == [[Ofbyld:Estrilda kandti 369643389.jpg|thumb|left|Fûgel yn Kenia.]] De Kandtastrild wurdt likernôch 10 sintimeter lang mei in roetswarte krún op 'e kop, dy't fan 'e snaffel oant yn 'e nekke rint. De rêch en wjukken binne griisbrún mei hiel fine, tsjustere dwersstreekjes. De stút en de flanken binne helder read en de búk en it boarst binne ljochtgriis oant wyteftich. De snaffel is swart mei rôze oan 'e basis fna 'e ûndersnaffel. Mantsjes en wyfkes ha in hiel soad fan inoar, al is it read op 'e flanken by it wyfke faak minder útwreide. De Kandtastrild is nau besibbe oan 'e swartkopastrild mar de Kandtastrild hat in folle ljochtere, hast wyteftige búk en kiel, wylst de swartkopastrild dêr donkerder griis is. It read op 'e flanken is by de Kandtastrild faak wat mear en helderder fan kleur. Ek is de Kandtastrild oer it generaal krekt wat foarser boud as syn sibbe út it leechlân. == Fersprieding en systematyk == De fûgel libbet yn 'e bercheftige gebieten fan 'e Albertine Rift yn Sintraal-Afrika. It ferspriedingsgebiet omfiemet dielen fan it easten fan 'e [[Kongo-Kinsjasa|Demokratyske Republyk Kongo]], [[Uganda]], [[Rûanda]] en [[Boerûndy]]. Se hâlde fan iepen plakken yn it tropysk reinwâld, boskrânen en gerslannen op grutte hichten (faak tusken de 1.500 en 3.000 meter), mar komme ek op lânbougrûn yn 'e bergen foar. === Undersoarten === Der wurde meastentiids twa [[ûndersoarte]]n erkend: *''E. k. kandti'': it easten fan 'e Demokratyske Republyk Kongo, súdwestlik Uganda, Rûanda en Boerûndy. *''E. k. keniensis'': de sintrale heechlannen fan [[Kenia]]. == Ekology == De Kandtastrild is in sosjale fûgel dy't faak yn lytse groepen omfleant, somtiden tegearre mei oare soarten astrilden. Se sykje foaral tusken heech gers en yn 'e strûken nei sied. Lytse ynsekten wurde faak iten yn 'e tiid dat der jongen binne. It nêst is in rûn bousel fan gers dat goed ferside sit yn 'e tichte begroeiïng. Lykas oare astrilden kinne se in 'skynnêst' boppe-op it echte nêst bouwe om nêstrôvers te ferifeljen. == Status == De soarte wurdt troch de [[IUCN]] klassifisearre as net bedrige (''Least Concern''). Hoewol't it ferspriedingsgebiet beheind is ta de heechlannen, is de fûgel dêr lokaal algemien en de populaasje liket stabyl te wêzen. {{Boarnen|boarnefernijing= * [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/kandts-waxbill-estrilda-kandti BirdLife, 22 maart 2026.] * [https://ebird.org/species/kanwax1?siteLanguage=nl Ebird, 22 maart 2026.] * [https://birdsoftheworld.org/bow/species/kanwax1/cur/introduction Birds of the World, 22 maart 2024.] {{reflist}} ---- {{Commonscat|Estrilda kandti|Kandtastrild}} }} {{DEFAULTSORT:Kandtastrild}} [[Kategory:Fûgelsoarte]] [[Kategory:Astrild]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Boerûndy]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kongo (Demokratyske Republyk)]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kenia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Rûanda]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Uganda]] 0gum6b1mv6fqe685vde7a5m0et95z7h 0 190701 1236034 1221689 2026-07-23T00:15:25Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN-skema 1236034 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme = Lavindelastrild |Ofbyld = [[Ofbyld:Lavender waxbill (Estrilda caerulescens).jpg|250px]] |lûd = |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift = [[moskeftigen]] (''Passeriformes'') |Famylje = [[prachtfinken]] (''Estrildidae'') |Skaai = [[griisblauwe astrilden]] (''Glaucestrilda'') |Wittenskiplike namme= Glaucestrilda caerulescens |Beskriuwer, jier= [[Louis Pierre Vieillot|Vieillot]], 1817 |IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] |lânkaart = }} De '''lavindelastrild''' (''Glaucestrilda caerulescens'', synonym: ''Estrilda caerulescens'') is in lytse [[fûgel]] út de [[Famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[prachtfinken]] (''Estrildidae''). De soarte komt fan oarsprong út [[West-Afrika]] en stiet bekend om syn karakteristike griisblauwe kleur. == Ferskining == De lavindelastrild wurdt likernôch 10 sintimeter lang. It fearrekleed is oer it algemien fyn blaugriis, dêr't de fûgel syn namme oan tanket. De stút en de boppesturtfearren binne opfallend donkerread oant wynread. In smelle, donkere eachstreek rint fan 'e snaffel troch it each. De snaffel is donkergriis oant swartich mei faak in readeftige basis. Oan 'e sydkanten fan 'e búk sitte faak in pear hiele lytse, wite puntsjes. == Fersprieding == De fûgel komt foar yn in breed gebiet yn 'e [[Sahel]] en de dêrop oanslutende savannes fan West-Afrika, fan [[Senegal]] en [[Gambia]] yn it westen oant it noarden fan [[Kameroen]] en de [[Sintraal-Afrikaanske Republyk]] yn it easten. Se hâlde fan drûge savannes mei toarnstrûken, mar wurde ek sjoen yn tunen en lânbougebieten. Troch de fûgelhannel binne der ek ferwyldere populaasjes op [[Hawaï]]. == Ekology == De lavindelastrild libbet yn lytse groepen of yn pearkes. It binne tige beweechlike fûgels dy't it leafst yn de tichte begroeiïng bliuwe. Se ite foaral lyts gerssied, mar ek wylde beien en ynsekten lykas lytse krobben en termiten, benammen yn 'e briedtiid. == Status == De soarte wurdt troch de [[IUCN]] as net bedrige (''Least Concern'') klassifisearre. De populaasje wurdt as stabyl beskôge. == Systematyk == De fûgel waard yn 1817 foar it earst wittenskiplik beskreaun troch de Frânske [[ornitolooch]] [[Louis Pierre Vieillot]] ûnder de namme ''Fringilla caerulescens''. De soarte ferhûze letter nei it skaai ''Estrilda'' en wer letter nei it nije skaai ''Glaucestrilda''. De wittenskiplike namme is ôflaat fan it [[Latyn]]ske ''caeruleus'', wat "blau" betsjut. De nije skaainamme ''Glaucestrilda'' komt fan it [[Gryksk]]e ''glaukos'' (griisblau). == Avikultuer == Yn 'e avikultuer is de lavindelastrild in populêre fûgel fanwegen syn prachtige kleur en libbene aard. Se binne frijwat tier wat dieet en nêstbou oanbelanget en hawwe ferlet fan in soad dierlike aaiwiten (ynsekten) om harren jongen grut te bringen. {{Boarnen|boarnefernijing= [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/lavender-waxbill-glaucestrilda-coerulescens BirdLife, oproppen 23 maart 2024.] [https://ebird.org/species/lavwax?siteLanguage=nl , oproppen 23 maart 2024.] [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/lavender-waxbill-glaucestrilda-coerulescens Birds of the World (Cornell Lab), oproppen 23 maart 2024..] {{reflist}} ---- {{Commonscat|Glaucestrilda caerulescens|''Glaucestrilda caerulescens''}} }} {{DEFAULTSORT:Lavindelastrild}} [[Kategory:Fûgelsoarte]] [[Kategory:Griisblauwe astrild]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Senegal]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Benyn]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Boerkina Faso]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kameroen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Sintraal-Afrikaanske Republyk]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tsjaad]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Ivoarkust]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Gambia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Gana]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Guinee]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Guinee-Bissau]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Maly]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Niger]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Nigearia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Senegal]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Togo]] [[Kategory:Eksoat yn de Feriene Steaten]] 7wct6990e34yy6ef28b0jq13oepn1j5 0 190703 1235785 1221690 2026-07-20T19:41:24Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN-skema 1235785 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme = Jiskegrize astrild |Ofbyld = [[Ofbyld:Cinderella Waxbill (Estrilda thomensis).jpg|250px]] |lûd = |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift = [[moskeftigen]] (''Passeriformes'') |Famylje = [[prachtfinken]] (''Estrildidae'') |Skaai = [[griisblauwe astrilden]] (''Glaucestrilda'') |Wittenskiplike namme= Glaucestrilda thomensis |Beskriuwer, jier= [[Jose Augusto de Sousa|Sousa]], 1888 |IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] |lânkaart = }} De '''jiskegrize astrild''' (''Glaucestrilda thomensis'', synonym: ''Estrilda thomensis'') is in lytse [[fûgel]] út de [[Famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[prachtfinken]] (''Estrildidae''). De fûgel komt foar yn it súdwesten fan [[Afrika]]. == Ferskining == De jiskegrize astrild wurdt likernôch 10 sintimeter lang. It fearrekleed is oer it algemien laai-griis (jiskekleurich). It meast opfallende skaaimerk is de reade kleur op 'e flanken, de stút en de boppesturtfearren. Der rint in smelle, swarte streek fan 'e snaffel troch it each. De snaffel is swartich mei faak read by de basis. Hy liket in soad op de [[lavindelastrild]], mar de jiskegrize astrild hat mear read op 'e flanken. De fûgel hat in frij beheind ferspriedingsgebiet yn it súdwesten fan Afrika. Hy komt foar yn it westen fan [[Angoala]] en it uterste noardwesten fan [[Namybje]] (benammen yn de Kunene-regio). Se hâlde fan drûge gebieten mei toarnige strûken, savannes en de begroeiïng lâns rivieren. == Ekology == De jiskegrize astrild libbet yn lytse groepen of yn pearkes. Se binne faak drok yn it gers of yn 'e strûken oan it foerazjearjen. It iten bestiet benammen út lytse gerssied en út en troch lytse ynsekten. Se wurde faak sjoen yn 'e buert fan wetter. == Status == De soarte wurdt troch de [[IUCN]] klassifisearre as net bedrige (''Least Concern''), hoewol't tocht wurdt dat de populaasje yn oantal tebekrint. == Systematyk == De fûgel waard yn 1888 foar it earst wittenskiplik beskreaun troch de [[Portegal|Portegeeske]] [[ornitolooch]] [[José Augusto de Sousa]]. De wittenskiplike namme ''thomensis'' is wat betiizgjend; it ferwiist nei it eilân [[Sao Tomee en Prinsipe|Sao Tomee]]. Dy betizing komt om't derfan út gien waard dat it [[Typesoarte|type-eksimplaar]] dêr wei kaam. Letter die bliken dat it in fersin wie en dat de fûgel fan it fêstelân út Angoala kaam. {{Boarnen|boarnefernijing= * [https://datazone.birdlife.org/search?search=Estrilda%20thomensis BirdLife International, 23 maart 2026.] * [https://ebird.org/species/cinwax1?siteLanguage=nl Ebird, oproppen 23 maart 2026.] * [https://birdsoftheworld.org/bow/species/cinwax1/cur/introductiong Birds of the World, oproppen 23 maart 2026.] {{reflist}} ---- {{Commonscat|Glaucestrilda coerulescens|''Glaucestrilda coerulescens''}} }} {{DEFAULTSORT:Jiskegrize astrild}} [[Kategory:Fûgelsoarte]] [[Kategory:Griisblauwe astrild]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Angoala]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Namybje]] hafn5xrlmdeywscj4escncjkpqompj6 0 190866 1235893 1223774 2026-07-21T22:46:31Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN-skema 1235893 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme = Kanarje |Ofbyld = [[Ofbyld:Canario silvestre, Serinus canarius(♂) (6818708977).jpg|250px]]<br><small>mantsje<br>[[Ofbyld:Serinus canaria -Gran Canaria, Canary Islands, Spain-8 (1).jpg|250px]]<br>wyfke</small> |lûd = [[Ofbyld:Long-range-Order-in-Canary-Song-pcbi.1003052.s001.oga|250px]] |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift = [[moskeftigen]] (''Passeriformes'') |Famylje = [[finkfûgels]] (''Fringillidae'') |Skaai = [[kanarjes]] (''Serinus'') |Wittenskiplike namme= Serinus canaria |Beskriuwer, jier= ([[Linnaeus]], 1758) |IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] |lânkaart = }} De '''kanarje''' (''Serinus canaria'') is in lytse [[fûgel]] út de [[Famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[finkfûgels]] (''Fringillidae''). De [[Soarte (taksonomy)|soarte]] is de direkte stamheit fan 'e bekende hûskanarje en it nau besibbe oan 'e [[wylde kanarje]] (''Serinus serinus''), dy't yn Europa yn it wyld foarkomt. De ''serinus canaria'' is lykwols in slach grutter en komt oarspronklik fan 'e eilannen yn 'e [[Atlantyske Oseaan]]. == Ferskining == [[Ofbyld:Serinus canaria, Ponta de São Lourenço, Madeira, Portugal (53285090228).jpg|thumb|left|Mantsje op Madeira.]] De kanarje is likernôch 12,5 oant 13,5 sm lang. Yn it wyld is de fûgel net sa giel as de bekende kweekfarianten. It mantsje is foaral gielgrien mei brune streken op 'e rêch en de fanken. It wyfke is mear griis en minder giel. De snaffel is koart en krêftich, sa't dat by siediters heart. De sang is tige fariearre en melodieus. Dar wie de reden dat de fûgel al yn 1478 nei Europa brocht en domestisearre waard. == Fersprieding == De kanarje komt oarspronklik foar op 'e [[Kanaryske Eilannen]], de [[Azoaren]] en [[Madeira]]. Op 'e Bermuda-eilannen is in ferwyldere populaasje. Hja libje dêr yn in breed skala oan leefgebieten, fan 'e kust oant heech yn 'e bergen, meastentiids yn iepen bosken, tunen en wyngerds. == Hâlden en dragen == De kanarje is in sosjale fûgel dy't bûten it briedseizoen yn groepen omfljocht. Se ite foaral plantaardich materiaal lykas sied, knoppen en fruit, mar yn 'e briedtiid wurde ek lytse ynsekten iten foar de aaiwitten. It nêst wurdt faak boud yn 'e foarke fan in tûke, sa'n 3 oant 4 meter boppe de grûn. It wyfke briedt op 3 oant 5 ljochtblauwe aaikes mei brune plakjes. De jongen fleane nei sa'n twa wiken út. == Status == Oannommen wurdt dat de wylde populaasje fan 'e kanarje stabyl is. De soarte wurdt troch de [[IUCN]] op 'e [[Reade list]] as net bedrige (''Least Concern'') klassifisearre. == Kweekfoarmen == [[Ofbyld:Bloedel Conservatory Bird (35371189065).jpg|thumb|thumb|left|Oranje kweekfoarm.]] Sûnt de Spanjerts de fûgel yn 'e 15e iuw nei Europa brochten, is de kanarje ien fan 'e meast populêre húsdieren wurden. Troch seleksje binne der no trije haadtypen fan 'e hûskanarje: sjongkanarjes (selektearre op harren bûtengewoane sjongkwaliteiten), kleurkanarjes (mei in grut oantal kleurkombinaasjes (lykas giel, oranje, read en wyt) en postuerkanarjes (selektearre op ôfwikende foarmen, lykas grutte of in túf). {{Boarnen|boarnefernijing= *[https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/island-canary-serinus-canaria BirdLife International, oproppen 30 maart 2026.] *[https://birdsoftheworld.org/bow/species/comcan/cur/introduction Birds of the World, oproppen 30 maart 2026.] *[https://ebird.org/species/comcan?siteLanguage=nl eBird, oproppen 30 maart 2026.] {{reflist}} ---- {{Commonscat|Serinus canaria|Kanarje}} }} {{DEFAULTSORT:kanarje}} [[Kategory:Fûgelsoarte]] [[Kategory:Kanarje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Kanaryske Eilannen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Azoaren]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Madeara]] [[Kategory:Eksoat yn Bermuda]] mo4ab98zwahbn9v9an6qgakopwueqve 0 190876 1235894 1223830 2026-07-21T22:47:40Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN-skema 1235894 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme = Levantynske kanarje |Ofbyld = [[Ofbyld:Syrian Serin (Serinus syriacus) in Israel.jpg|250px]] |lûd = |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift = [[moskeftigen]] (''Passeriformes'') |Famylje = [[finkfûgels]] (''Fringillidae'') |Skaai = [[kanarjes]] (''Serinus'') |Wittenskiplike namme= Serinus syriacus |Beskriuwer, jier= ([[Charles Lucien Bonaparte|Bonaparte]], 1850) |IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-VU.png|250px]] |lânkaart = }} De '''Levantynske kanarje''' (''Serinus syriacus'') is in lytse, seldsume [[fûgel]] út de [[Famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[finkfûgels]] (''Fringillidae''). It is ien fan 'e meast bedrige kanarjesoarten fan it fêstelân, dy't allinnich foarkomt yn in lyts gebiet yn it [[Midden-Easten]]. == Ferskining == De Levantynske kanarje is likernôch 12 sm lang. De fûgel hat in sêft, griisbrún oant ljochtgiel fearrekleed. Oars as syn neiste sibben hat de Levantynske kanarje in folle minder streke fearrekleed. Allinnich de mantel is streke. De foarholle, de eachring, de gruttere dekveren en de rânen fan 'e binnenste wjukfearren en sturt binne heldergiel. It wyfke is wat doffer fan kleur en mear griisbrún streke. == Fersprieding == De soarte hat in beheind ferspriedingsgebiet yn 'e Levant en briedt dêr yn 'e bergen fan [[Syrje]], [[Libanon]], [[Israel]] en [[Jordaanje]] (foaral yn it [[biosfearreservaat Dana]]) op hichten tusken de 900 en 1.900 meter yn iepen bosken mei beammen lykas de iken, seder en jeneverbeistrûken. Winterdeis lûke de fûgels nei legere, waarmere dielen, wêrby't guon groepen sa fier súdlik as [[Egypte]] (de [[Sinaï]]) en [[Saûdy-Araabje]] telâne komme. == Hâlden en dragen == De Levantynske kanarje yt benammen it sied fan krûden en gers. De soarte is ôfhinklik fan wetterboarnen, foaral yn 'e drûge simmermoannen. It nêst wurdt boud yn beammen of strûken en it wyfke leit meastentiids 3 oant 4 ljochtblauwe aaikes. == Status == De Levantynske kanarje wurdt troch de [[IUCN]] op 'e [[Reade list]] klassifisearre as kwetsber (''Vulnerable''). De populaasje is lyts en de oantallen nimme ôf. De wichtichste oarsaken binne de oanhâldende drûchte, it ferlies fan leefgebiet troch oerbeweiding troch fee en it fangen fan 'e fûgels foar de hannel. Politike ynstabiliteit yn it gebiet makket it beskermjen fan 'e soarte dreech. {{Boarnen|boarnefernijing= *[https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/syrian-serin-serinus-syriacus BirdLife International, oproppen 30 maart 2026.] *[https://birdsoftheworld.org/bow/species/syrser1/cur/introduction Birds of the World, oproppen 30 maart 2026.] *[https://ebird.org/species/syrser1/SA-07 eBird, oproppen 30 maart 2026.] {{reflist}} ---- {{Commonscat|Serinus syriacus|Levantynske kanarje}} }} {{DEFAULTSORT:kanarje, levantynske}} [[Kategory:Fûgelsoarte]] [[Kategory:Kanarje]] [[Kategory:Bedrige fûgel]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Egypte]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Israel]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Jordaanje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Libanon]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Palestina]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Syrje]] gvql0ldl75hkapeq10i00rjnvuna1c0 1235895 1235894 2026-07-21T22:47:55Z Ieneach fan 'e Esk 13292 red 1235895 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme = Levantynske kanarje |Ofbyld = [[Ofbyld:Syrian Serin (Serinus syriacus) in Israel.jpg|250px]] |lûd = |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift = [[moskeftigen]] (''Passeriformes'') |Famylje = [[finkfûgels]] (''Fringillidae'') |Skaai = [[kanarjes]] (''Serinus'') |Wittenskiplike namme= Serinus syriacus |Beskriuwer, jier= [[Charles Lucien Bonaparte|Bonaparte]], 1850 |IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-VU.png|250px]] |lânkaart = }} De '''Levantynske kanarje''' (''Serinus syriacus'') is in lytse, seldsume [[fûgel]] út de [[Famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[finkfûgels]] (''Fringillidae''). It is ien fan 'e meast bedrige kanarjesoarten fan it fêstelân, dy't allinnich foarkomt yn in lyts gebiet yn it [[Midden-Easten]]. == Ferskining == De Levantynske kanarje is likernôch 12 sm lang. De fûgel hat in sêft, griisbrún oant ljochtgiel fearrekleed. Oars as syn neiste sibben hat de Levantynske kanarje in folle minder streke fearrekleed. Allinnich de mantel is streke. De foarholle, de eachring, de gruttere dekveren en de rânen fan 'e binnenste wjukfearren en sturt binne heldergiel. It wyfke is wat doffer fan kleur en mear griisbrún streke. == Fersprieding == De soarte hat in beheind ferspriedingsgebiet yn 'e Levant en briedt dêr yn 'e bergen fan [[Syrje]], [[Libanon]], [[Israel]] en [[Jordaanje]] (foaral yn it [[biosfearreservaat Dana]]) op hichten tusken de 900 en 1.900 meter yn iepen bosken mei beammen lykas de iken, seder en jeneverbeistrûken. Winterdeis lûke de fûgels nei legere, waarmere dielen, wêrby't guon groepen sa fier súdlik as [[Egypte]] (de [[Sinaï]]) en [[Saûdy-Araabje]] telâne komme. == Hâlden en dragen == De Levantynske kanarje yt benammen it sied fan krûden en gers. De soarte is ôfhinklik fan wetterboarnen, foaral yn 'e drûge simmermoannen. It nêst wurdt boud yn beammen of strûken en it wyfke leit meastentiids 3 oant 4 ljochtblauwe aaikes. == Status == De Levantynske kanarje wurdt troch de [[IUCN]] op 'e [[Reade list]] klassifisearre as kwetsber (''Vulnerable''). De populaasje is lyts en de oantallen nimme ôf. De wichtichste oarsaken binne de oanhâldende drûchte, it ferlies fan leefgebiet troch oerbeweiding troch fee en it fangen fan 'e fûgels foar de hannel. Politike ynstabiliteit yn it gebiet makket it beskermjen fan 'e soarte dreech. {{Boarnen|boarnefernijing= *[https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/syrian-serin-serinus-syriacus BirdLife International, oproppen 30 maart 2026.] *[https://birdsoftheworld.org/bow/species/syrser1/cur/introduction Birds of the World, oproppen 30 maart 2026.] *[https://ebird.org/species/syrser1/SA-07 eBird, oproppen 30 maart 2026.] {{reflist}} ---- {{Commonscat|Serinus syriacus|Levantynske kanarje}} }} {{DEFAULTSORT:kanarje, levantynske}} [[Kategory:Fûgelsoarte]] [[Kategory:Kanarje]] [[Kategory:Bedrige fûgel]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Egypte]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Israel]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Jordaanje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Libanon]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Palestina]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Syrje]] 9hamd6sdt06gawyi2gu3tpcrah4azx5 1235896 1235895 2026-07-21T22:48:29Z Ieneach fan 'e Esk 13292 /* Status */ foute defsort ferbettere 1235896 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme = Levantynske kanarje |Ofbyld = [[Ofbyld:Syrian Serin (Serinus syriacus) in Israel.jpg|250px]] |lûd = |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift = [[moskeftigen]] (''Passeriformes'') |Famylje = [[finkfûgels]] (''Fringillidae'') |Skaai = [[kanarjes]] (''Serinus'') |Wittenskiplike namme= Serinus syriacus |Beskriuwer, jier= [[Charles Lucien Bonaparte|Bonaparte]], 1850 |IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-VU.png|250px]] |lânkaart = }} De '''Levantynske kanarje''' (''Serinus syriacus'') is in lytse, seldsume [[fûgel]] út de [[Famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[finkfûgels]] (''Fringillidae''). It is ien fan 'e meast bedrige kanarjesoarten fan it fêstelân, dy't allinnich foarkomt yn in lyts gebiet yn it [[Midden-Easten]]. == Ferskining == De Levantynske kanarje is likernôch 12 sm lang. De fûgel hat in sêft, griisbrún oant ljochtgiel fearrekleed. Oars as syn neiste sibben hat de Levantynske kanarje in folle minder streke fearrekleed. Allinnich de mantel is streke. De foarholle, de eachring, de gruttere dekveren en de rânen fan 'e binnenste wjukfearren en sturt binne heldergiel. It wyfke is wat doffer fan kleur en mear griisbrún streke. == Fersprieding == De soarte hat in beheind ferspriedingsgebiet yn 'e Levant en briedt dêr yn 'e bergen fan [[Syrje]], [[Libanon]], [[Israel]] en [[Jordaanje]] (foaral yn it [[biosfearreservaat Dana]]) op hichten tusken de 900 en 1.900 meter yn iepen bosken mei beammen lykas de iken, seder en jeneverbeistrûken. Winterdeis lûke de fûgels nei legere, waarmere dielen, wêrby't guon groepen sa fier súdlik as [[Egypte]] (de [[Sinaï]]) en [[Saûdy-Araabje]] telâne komme. == Hâlden en dragen == De Levantynske kanarje yt benammen it sied fan krûden en gers. De soarte is ôfhinklik fan wetterboarnen, foaral yn 'e drûge simmermoannen. It nêst wurdt boud yn beammen of strûken en it wyfke leit meastentiids 3 oant 4 ljochtblauwe aaikes. == Status == De Levantynske kanarje wurdt troch de [[IUCN]] op 'e [[Reade list]] klassifisearre as kwetsber (''Vulnerable''). De populaasje is lyts en de oantallen nimme ôf. De wichtichste oarsaken binne de oanhâldende drûchte, it ferlies fan leefgebiet troch oerbeweiding troch fee en it fangen fan 'e fûgels foar de hannel. Politike ynstabiliteit yn it gebiet makket it beskermjen fan 'e soarte dreech. {{Boarnen|boarnefernijing= *[https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/syrian-serin-serinus-syriacus BirdLife International, oproppen 30 maart 2026.] *[https://birdsoftheworld.org/bow/species/syrser1/cur/introduction Birds of the World, oproppen 30 maart 2026.] *[https://ebird.org/species/syrser1/SA-07 eBird, oproppen 30 maart 2026.] {{reflist}} ---- {{Commonscat|Serinus syriacus|Levantynske kanarje}} }} {{DEFAULTSORT:Levantynske kanarje}} [[Kategory:Fûgelsoarte]] [[Kategory:Kanarje]] [[Kategory:Bedrige fûgel]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Egypte]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Israel]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Jordaanje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Libanon]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Palestina]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Syrje]] 96wn7iqwdi9giga1orok7fuy9qmsc0m 0 190933 1235998 1224063 2026-07-22T23:49:04Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN-skema 1235998 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte | Namme = Korsikaansk sitroensyske | Ofbyld = [[Ofbyld:Corsican finch inaturalist.jpg|250px]] | lûd = | Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') | Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') | Klasse = [[fûgels]] (''Aves'') | Skift = [[moskeftigen]] (''Passeriformes'') | Famylje = [[finkfûgels]] (''Fringillidae'') | Skaai = [[putters]] (''Carduelis'') | Wittenskiplike namme = Carduelis corsicana | Beskriuwer, jier= ([[Alexander Koenig|Koenig]], 1899) | IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] | lânkaart = }} It '''Korsikaansk sitroensyske''' (''Carduelis corsicana'') is in lytse [[Moskeftigen|moskeftige]] [[fûgel]] út de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[finkfûgels]] (''Fringillidae''). Hoewol't de soarte nau besibbe is oan it gewoane [[sitroensyske]], wurdt de fûgel hjoed-de-dei as in aparte [[soarte (taksonomy)|soarte]] beskôge dy't beheind is ta in pear eilannen yn 'e [[Middellânske See]]. == Beskriuwing == It Korsikaansk sitroensyske liket in soad op it gewoane sitroensyske, mar is wat lytser en hat in oar kleurepatroan. De fûgel is likernôch 11 oant 12 sintimeter lang. It mantsje hat in heldergiele kiel en in heldergiel boarst, mar de rêch is folle bruner en mear streke as by syn neiste sibbe op it fêstelân. In wichtich ûnderskie is de grize kleur yn 'e nekke en flanken, dy't by de Korsikaanske soarte faak wat yntinser is. De snaffel is griis oant hoarnkleurich, wylst de poatsjes griis oant fleiskleurich binne. Der is sprake fan [[seksuële dimorfy]]: wyfkes binne oer it generaal wat fletser fan kleur en hawwe mear brune streekjes op it boarst en de flanken as mantsjes. == Fersprieding == It ferspriedingsgebiet fan 'e soarte is beheind. De soarte komt allinnich foar op [[Korsika]], [[Sardynje]] en de [[Toskaanske arsjipel]] (lykas [[Elba (eilân)|Elba]]). Oars as it gewoane sitroensyske, dat in fûgel fan 'e bergen is, komt de Korsikaanske fariant foar fan seenivo oant op 'e heechste berchtoppen fan 'e eilannen (oant 2000 meter). Se hawwe in foarkar foar iepen terrein mei strûken, lykas de typyske mediterrane ''[[maquis]]'' en iepen bosken mei dinnen of stieniken. == Ekology == It iten bestiet foar it grutste part út sied fan gers, krûden en strûken. Se binne faak te finen op 'e grûn of yn lege strewellen wylst se sykje nei fretten. Yn 'e briedtiid wurde der ek wol ynsekten iten. It nêst wurdt meastentiids leech yn tichte strûken boud, mar somtiden ek heger yn 'e beammen. It is in stevich boud komke fan gers, moas en wol. It wyfke leit meastentiids trije oant fiif aaikes. De briedtiid en de soarch foar de jongen komt fierhinne oerien mei dy fan it gewoane sitroensyske. == Taksonomy == Hiel lang waard it Korsikaansk sitroensyske as in [[ûndersoarte]] fan it sitroensyske (''Carduelis citrinella corsicana'') behannele. Op basis fan [[DNA]]-ûndersyk en ferskillen yn uterlik en sang, wurdt de soarte sûnt it begjin fan 'e 21e iuw as in selsstannige soarte erkend. Lykas it sitroensyske is it Korsikaansk sitroensyske ferhûze fan it skaai fan 'e [[kanarjes]] (''Serinus'') nei dat fan 'e [[putters]] (''Carduelis''). == Status == De trend fan 'e populaasje is net bekend. Om't it ferspriedingsgebiet beheind is ta in pear eilannen, is de soarte kwetsber foar grutte feroarings yn it habitat. Dochs stiet de fûgel as 'net bedrige' (''Least Concern'') op 'e [[Reade list]] fan 'e [[IUCN]]. In rûge rûzing út 2018 giet út fan in totale populaasje fan 26.000 oant 51.000 fûgels. {{Boarnen|boarnefernijing= * [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/corsican-finch-carduelis-corsicana BirdLife, oproppen op 2 april 2026.] * [https://birdsoftheworld.org/bow/species/corfin1/cur/introduction Birds of the World, oproppen op 1 april 2026.] * [https://ebird.org/species/corfin1/IT-52 eBird, oproppen op 1 april 2026.] {{reflist}} ---- {{Commonscat|Carduelis corsicana}} }} {{DEFAULTSORT:Korsikaansk sitroensiske}} [[Kategory:Fûgelsoarte]] [[Kategory:Putter]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Frankryk]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Itaalje]] 7kvuivh3ztimkdz0lhcfdmpmiqjrfdb 0 190977 1235872 1224232 2026-07-21T22:27:32Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN-skema 1235872 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme = Kaapske hagekrûper |Ofbyld = [[Ofbyld:Chestnut-vented Tit-babbler, Parisoma subcaeruleum at Dinokeng Game Reserve, Gauteng-Limpopo, South Africa (16203484909).jpg|250px]] |lûd = [[Ofbyld:Sylvia subcaerulea.mp3|250px]] |Ryk= [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift = [[moskeftigen]] (''Passeriformes'') |Famylje = [[hagekrûperfûgels]] (''Sylviidae'') |Skaai = [[hagekrûpers]] (''Curruca'') |Wittenskiplike namme= Curruca subcoerulea |Beskriuwer, jier= [[Louis Pierre Vieillot|Vieillot]], 1817 |IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] |lânkaart = }} De '''Kaapske hagekrûper''' (''Curruca subcoerulea''; foarhinne ''Sylvia subcoerulea'') is in [[moskeftigen|moskeftige]] fûgel út de [[Famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[hagekrûperfûgels]] (''Sylviidae''). It is in libbene, lytse fûgel dy't foaral foarkomt yn 'e drûgere dielen fan súdlik [[Afrika]]. == Beskriuwing == De Kaapske hagekrûper wurdt likernôch 14 oant 15 sm grut en weaget tusken de 14 en 16 gram. De boppekant fan 'e fûgel is griisbrún oant laaigriis. De kiel is wyt mei dúdlike donkere streken. It meast opfallende oan 'e soarte is lykwols de kastanjebrune kleur fan de ûndersturtdekfearren De eagen hawwe in opfallende wite ring. == Fersprieding == It ferspriedingsgebiet beslacht in grut part fan súdlik Afrika. De fûgel komt foar yn [[Súd-Afrika]] (foaral de westlike en sintrale dielen), [[Namybje]], [[Botswana]], [[Simbabwe]] (it súdwesten) en [[Angoala]] (it súdwesten). It is in [[stânfûgel]] dy fan drûge gebieten mei strewellen hâldt, lykas [[fynbos]], [[karoo]]-[[savanne]]s en toarnbosken. Se wurde ek faak yn tunen en parken yn drûgere regio's sjoen. Der wurde fjouwer ûndersoarten erkend mei de folgjende fersprieding: * ''Curruca subcoerulea ansorgei'' - komt foar oan 'e kust fan Súdwest-[[Angoala]]. * ''Curruca subcoerulea cinerascens'' - [[Namybje]] en [[Botswana]]. * ''Curruca subcoerulea subcaerulea'' – westlik [[Súd-Afrika]], fan 'e [[Noardkaap]] súdlik fan 'e [[Oranjerivier]] eastlik oant it súdwesten fan provinsje [[Frijsteat (provinsje)|Frijsteat]] * ''Curruca subcoerulea orpheana'' – Simbabwe , eastlik Súd-Afrika (eastlik oant de provinsjes Frijsteat en [[KwaZulu-Natal]]) en [[Lesoto]]. == Ekology en gedrach == De Kaapske hagekrûper is in monogame fûgel dy't faak yn pearkes sjoen wurdt. It binne aktive fûgels dy't tusken tichte tûken sykje nei iten en harren gebiet fûleindich ferdigenje tsjin soartegenoaten. De Kaapske hagekrûper yt foaral ynsekten en oare lytse [[Wringeleazen|wringeleaze dierkes]]. Dêrnjonken yt er ek wol lytse fruchten en beien. It nêst is in ienfâldige, bekervoarmige fan gers, woartels en spinreach makke bousel dat faak goed ferstoppe sit yn in toarnbosk. It wyfke leit meastal twa oant trije aaien. == Status == Op 'e [[Reade list]] fan 'e [[IUCN]] hat de Kaapske hagekrûper de status 'net bedrige' (''Least Concern'') en de populaasje wurdt as stabyl beskôge. De fûgel hat in tige grut ferspriedingsgebiet en it is in algemiene ferskining yn grutte dielen fan súdlik Afrika. Om't de soarte him goed oanpasse kin en sels yn tunen foarkomt, binne der op it stuit (2026) gjin grutte bedrigings foar de soarte. {{boarnen|boarnefernijing= * [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/chestnut-vented-warbler-curruca-subcoerulea BirdLife, oproppen 4 april 2026.] * [https://birdsoftheworld.org/bow/species/ruvwar2/cur/introduction Birds of the World, oproppen 4 april 2026.] * [https://ebird.org/species/ruvwar2 eBird, oproppen 4 april 2026.] {{reflist}} ---- {{Commonscat|Curruca subcoerulea}} }} {{DEFAULTSORT:Kaapske hagekuper}} [[Kategory:Fûgelsoarte]] [[Kategory:Hagekrûper]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Angoala]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Botswana]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Swazylân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Lesoto]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Namybje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Afrika]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sambia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Simbabwe]] ez9kgrndo49e2nhl6uwn7d10gyt5rk2 0 191031 1235749 1227808 2026-07-20T19:20:28Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN-skema 1235749 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme = Yndyske swarte earn |Ofbyld = [[File:Black Eagle DSC5485.jpg|250px]] |lûd = |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift = [[rôffûgels]] (''Accipitriformes'') |Famylje = [[haukfûgels]] (''Accipitridae'') |Skaai = [[Yndyske swarte earnen]] (''Ictinaetus'') |Wittenskiplike namme= Ictinaetus malaiensis |Beskriuwer, jier= [[Coenraad Jacob Temminck|Temminck]], 1822 |IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] |lânkaart= }} De '''Yndyske swarte earn''' is in [[fûgel]] fan it [[Monotypysk takson|monotypyske]] skaai ''Ictinaetus'' út de famylje [[haukfûgels]] (''Accipitridae''). == Beskriuwing == De '''Yndyske swarte earn''' (''Ictinaetus malaiensis'') is in 67 oant 81 sintimeter grutte [[rôffûgels|rôffûgel]]. De fûgel falt op troch syn tige donkere fearrekleed, mar op 'e primêre wjukfearren en de ûndersturt binne ljochtere bannen te sjen. Yn 'e flecht binne de langere bûtenste slachpinnen as fingers útinoar stean. De poaten en de snaffel binne giel. == Fersprieding == De soarte komt foar yn 'e tropyske en subtropyske wâlden fan Súd- en Súdeast-Aazje, fan it foarberchtme fan 'e [[Himalaya]] oant [[Yndia]], [[Sry Lanka]] en [[Yndoneezje]]. Mei syn brede wjukken en lange sturt sirkelt er faak rêstich boppe de beamtoppen fan tichte bosken. === Undersoarten === Der wurde twa ûndersoarten ûnderskaat: {| class="wikitable" ! Undersoarte !! Wittenskiplike namme !! Ferspriedingsgebiet !! Skaaimerken |- | '''Yndiaaske swarte earn''' || ''I. m. perniger'' <br><small>(Hodgson, 1836)</small> || Noard- en Súd-Yndia, [[Nepal]], [[Bûtan]] en Sry Lanka. || De gruttere fariant; komt foaral foar yn 'e hegere berchwâlden fan 'e Himalaya en de [[Westlike Ghats]]. |- | '''Maleiske swarte earn''' || ''I. m. malaiensis'' <br><small>(Temminck, 1822)</small> || Súdeast-Aazje ([[Birma]] oant [[Fjetnam]]), [[Maleizje]], en de Yndonezyske eilannen ([[Sumatra]], [[Java]], [[Borneo]], [[Selebes]] en de [[Molukken]]). || De nominaatfoarm; is wat lytser as de Yndiaaske fariant; libbet yn sawol leechlânwâlden as yn bergen. |} == Ekology == [[Ofbyld:Black Eagle DSC6127.jpg|thumb|left|Fleanende fûgel.]] De Yndyske swarte earn bout syn nêst meastentiids heech yn in grutte beam op in steile helling. It nêst is in grut platfoarm fan tûken en strie. It briedseizoen ferskilt per regio, mar falt faak tusken novimber en jannewaris. It wyfke leit meastentiids ien of twa aaien, dy't wyt of bêzje fan kleur binne mei brune plakken. Oer de krekte briedtiid yn it wyld is minder bekend as by de [[keningsearn]], mar it is in soarte dy't tige trou is oan syn territoarium en it nêstplak faak jierren efterinoar brûkt. Troch syn unike klauwen kin er net allinnich nêsten plonderje, mar ek hiele fûgelnêsten út de beammen skuorre en meinimme om it nêst op in rêstich plak leech te fretten. Dêrnjonken jeie se op lytse [[sûchdier]]en lykas iikhoarntsjes, rotten en flearmûzen, en ek wol op hagedissen en grutte ynsekten. Troch syn unike klauwen, wêrfan de bûtenste tean frij koart is, kin er hiele fûgelnêsten út de beammen pakke om se op in rêstich plak leech te fretten. == Status == Op 'e ynternasjonale [[Reade list]] fan 'e [[IUCN]] hat de fûgel de status net bedrige (''Least Concern''). Dat komt foaral troch it grutte ferspriedingsgebiet fan 'e fûgel. Dochs binne der bedrigingen. De ûntbosking en fragmintaasje fan syn habitat foarmje de grutste bedrigingen. De Yndyske swarte earn is in echte boskfûgel en hat tichte, tropyske en subtropyske wâlden nedich om te jeien en te brieden. Troch houtkap en it omsetten fan bosk yn lânbougrûn of palmoalje-plantaazjes ferliest er syn leefgebiet. In oare bedriging foarmet fersteuring by it brieden troch toerisme of lytsskalige lânbou. {{boarnen|boarnefernijing= * [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/black-eagle-ictinaetus-malaiensis BirdLife, oproppen 8 april 2026.] * [https://birdsoftheworld.org/bow/species/blaeag1/cur/introduction Birds of the World, oproppen 8 april 2026.] * [https://ebird.org/species/blaeag1/ID-KA eBird, oproppen 8 april 2026.] {{reflist}} ---- {{Commonscat|Ictinaetus malaiensis}} }} {{DEFAULTSORT:Indiske swarte earn}} [[Kategory:Fûgelsoarte]] [[Kategory:Yndyske swarte earn]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bangladesj]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bûtan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Brûnei]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kambodja]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sina]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Yndia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Yndoneezje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Laos]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Maleizje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Birma]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Nepal]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Pakistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sry Lanka]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Taiwan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tailân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Fjetnam]] s9flzbsbsagtp2w21xlg3fe4ahh96sa 0 191260 1236043 1228533 2026-07-23T05:54:24Z RomkeHoekstra 10582 pear dinkjes. 1236043 wikitext text/x-wiki {{Ynfoboks dielsteat fan Yndia | namme = Jammu en Kasjmier<br><small>जम्मू और कश्मीर <br> جموں و کشمیر | status = Unyterritoarium | ôfbylding = Dal Lake Hazratbal Srinagar.jpg | ôfbyldingstekst = De Dal-mar yn Srinagar, de simmerhaadstêd. | wapen = | haadstêd = [[Srinagar]] (simmer)<br>[[Jammu]] (winter) | grutste stêd = [[Srinagar]] | distrikten = 20 | ynwennertal = 12.258.433 (2011, sûnder Ladakh) | oerflak = 42.241 km² (ûnder Yndiaask bestjoer) | befolkingstichtens= 290,2 ynw./km² | hichte = 247 - 7.135 m | talen = [[Kasjmiersk]], [[Dogry]], [[Hindy]], [[Urdu]], [[Ingelsk]] | religy = [[Islam]] 68,31%<br>[[Hindoeïsme]] 28,44%<br>[[Sikhisme]] 1,87% | stifting = 31 oktober 2019 (as unyterritoarium) | webside = [https://jk.gov.in jk.gov.in] | ôfbylding99 = Jammu and Kashmir in India (de-facto).svg | ôfbyldingstekst99 = Lokaasje fan Jammu en Kasjmier yn it noarden. }} '''Jammu en Kasjmier''' is in [[unyterritoarium]] yn it uterste noarden fan [[Yndia]]. Oant 2019 wie it in dielsteat mei in spesjale autonome status, mar nei in grûnwetlike feroaring waard it omfoarme ta in unyterritoarium, wylst [[Ladakh]] dêrfan losmakke waard as in apart territoarium. It unyterritoarium Jammu en Kasjmier (42.241 km²) is krekt wat grutter as Nederlân (41.850 km²). == Geografy == [[Ofbyld:Pahalgam Valley.jpg|thumb|left|Pahalgam-delling.]] Jammu en Kasjmier bestiet út twa geografysk tige ferskillende regio’s. De Kasjmierdelling is in fruchtbere, heechlizzende delling, omklamme troch de sniebedutsen piken fan de [[Himalaya]] en de [[Pir Panjal]]-berchrêch. Troch dizze delling streamt de [[Jhelum (rivier)|Jhelum]], en it gebiet is wrâldferneamd om syn natoer, mei marren lykas de [[Dal-mar]] (''Dal Lake'') en grutte berchgreiden. It súdlike diel, Jammu, bestiet út de legere heuvels fan 'e [[Shiwaliks]] en in diel fan 'e flakten fan Pûndjaab. It klimaat is hjir folle waarmer as yn 'e Kasjmierdelling. == Skiednis == De skiednis fan Jammu en Kasjmier is nau ferbûn mei de spanning tusken Yndia en Pakistan. Oant 1947 wie it gebiet in prinsdom ûnder in hindoe-maharadja, wylst de mearderheid fan 'e befolking moslim wie. === 1947 === [[Ofbyld:Indian soldiers landing at Srinagar airfield during the 1947–1948 war.jpg|thumb|left|Yndiaaske troepen dy't yn Srinagar oankomme (1947–1948).]] By de dieling fan [[Britsk-Ynje]] yn 1947 kaam it gebiet yn in krisis telâne. Nei in ynfal fan stammen út [[Pakistan]] naam de maharadja it beslút him oan te sluten by Yndia. Dat feroarsake de earste oarloch tusken beide lannen en resultearre yn in de fakto spjalting fan it gebiet troch in bestânsline (''Line of Control''). === Autonomy ûnder Artikel 370 === Yn 'e jierren dêrnei krige it gebiet in bysûndere status yn 'e Yndiaaske uny. Under Artikel 370 fan 'e Yndiaaske grûnwet hie Jammu en Kasjmier in grutte mjitte fan selsbestjoer, mei in eigen grûnwet en in eigen flagge. De federale oerheid hold allinnich foech oer saken lykas definsje en bûtenlânske polityk. Dêrnjonken wie it foar minsken fan bûten de steat net tastien om grûn of ûnreplik guod te keapjen. === 2019 === Yn 2019 feroare de situaasje yngrevend mei't de Yndiaaske oerheid dy spesjale status ophefte. Mei it skrassen fan Artikel 370 waard de autonomy beëinige en de eigen grûnwet ôfskaft. Tagelyk waard de eardere dielsteat opdield yn twa unyterritoaria: Jammu en Kasjmier en Ladakh. It doel fan 'e feroaringen wie om it gebiet sterker yn 'e Yndiaaske steatstruktuer te yntegrearjen. Sûnt dy tiid falle plysje en iepenbiere oarder fuort ûnder de federale oerheid yn [[New Delhi]], en jilde de nasjonale wetten ek foar de ynwenners fan Kasjmier en Jammu. == Befolking == [[Ofbyld:Kashmir (1319995821).jpg|thumb|260px|Frou mei bern yn Kasjmier.]] Jammu en Kasjmier is it iennichste unyterritoarium fan Yndia mei in moslimmearderheid, mar de religieuze ferdieling ferskilt sterk per regio. Yn 'e Kasjmierdelling is de befolking hast hielendal moslim (likernôch 96%), en dêr spilet de kultuer fan it saneamde Kashmiriyat in wichtige rol, in mingfoarm fan islamityske en [[Soefisme|sufy-ynfloeden]] mei âlde Kasjmierske tradysjes. Yn it súdlike diel, Jammu, foarmje hindoes de mearderheid (sa'n 62%), neist wichtige minderheden fan moslims en sikhs. In promininte groep yn 'e regio binne de Dogra's, dy’t in grutte kulturele en histoaryske rol spylje. [[Ofbyld:Prayer in Jamia Mosque.jpg|thumb|260px|Ynterieur fan 'e Jamia-moskee yn Srinagar.]] {| class="wikitable sortable" style="width: auto; text-align: left;" |+ Religy yn Jammu en Kasjmier (2011) ! Religy !! % !! Karakteristyk |- | [[Islam]] || 68,31% || Benammen konsintrearre yn 'e Kasjmierdelling (96%). |- | [[Hindoeïsme]] || 28,44% || De mearderheid yn 'e regio Jammu (62%). |- | [[Sikhisme]] || 1,87% || In lytse mar ynfloedrike mienskip, fral yn Jammu en Srinagar. |- | [[Boedisme]] || 0,90% || Lytse mienskip (de measte boedisten falle no ûnder Ladakh). |- | [[Kristendom]] || 0,28% || In hiele lytse minderheid. |} {| class="wikitable" style="width: auto; text-align: center;" |+ Befolkingsûntwikkeling fan Jammu en Kasjmier (1951–2011) ! Jier | '''1951''' || '''1961''' || '''1971''' || '''1981''' || '''1991''' || '''2001''' || '''2011''' |- ! Ynwennertal | 3.253.852 || 3.560.976 || 4.616.632 || 5.987.389 || 7.718.700* || 10.143.700 || 12.258.433 |- ! Groei | — || +9,4% || +29,6% || +29,7% || +28,9% || +31,4% || +23,6% |} ''* Yn 1991 fûn der yn Jammu en Kasjmier gjin offisjele folkstelling plak troch de ûnrêst; dit sifer is in rûzing.'' == Ekonomy == De ekonomy fan Jammu en Kasjmier is foar in grut part ôfhinklik fan lânbou, toerisme en tradisjoneel hânwurk. Foar in soad ynwenners is de lânbou de wichtichste boarne fan ynkommen. Yn 'e Kasjmierdelling libje in soad boeren fan 'e tylt fan apels, kersen en walnuten. Ek saffraan, ien fan 'e djoerste krûden fan 'e wrâld, wurdt hjir ferboud en bringt in hege opbringst op. [[Ofbyld:Houseboats, Dal Lake, Kashmir.jpg|thumb|left|Hûsboaten op 'e Dal-mar.]] Dêrnjonken fertsjinje in soad minsken harren jild yn it toerisme. Nettsjinsteande politike ûnrêst bliuwt de regio in populêre bestimming foar besikers út Yndia, dy't komme foar it berchlânskip, de snie en de wenboaten op 'e marren by Srinagar. Ek it hânwurk is foar in grut part fan 'e befolking fan belang. Ambachtslju meitsje wrâldferneamde produkten lykas Pashmina-sjaals, hânknope kleden en fyn fykwurk fan walnutehout, dy't sawol yn Yndia as dêrbûten ferkocht wurde. == Natoer == De natoer fan Jammu en Kasjmier ferskilt fan subtropyske flakten yn it suden oant berchpiken fan 'e Himalaja yn it noarden. It lânskip wurdt benammen bepaald troch hichteferskillen en in soad wetter. De Kasjmierdelling is in heechlizzende delling (±1.600 m). Troch it gebiet streamt de Jhelum. Bekende marren binne de Dal-mar en de Wular-mar. De Dal-mar stiet bekend om syn driuwende tunen. De natoer is grien en ryk en yn 'e maitiid bloeie de berchgreiden fan Gulmarg en Sonamarg fol blommen. Yn it suden is it lânskip rûger. De Shiwaliks rinne oer yn 'e hegere berchgebieten fan 'e Midden-Himalaja. Rivieren lykas de Chenab, Tawi en Ravi hawwe hjir djippe dellingen útgroeven. De bosken besteane benammen út iken en dennen. [[Ofbyld:The Last Surviving Population of Hangul.jpg|thumb|De lêste populaasje fan it [[Sintraalaziatysk reahart]].]] It gebiet hat ferskate beskerme natoergebieten, wêrûnder it [[Nasjonaal Park Dachigam]]. It bekendste bist is it [[Sintraalaziatysk reahart]] (''Cervus hanglu''), in seldsume hart dy't hast allinnich hjir foarkomt. Yn 'e hegere bergen libje ek de [[snieloaihoars]] (Panthera uncia), de [[Aziatyske swarte bear]] (''Ursus thibetanus'' en ''Ursus arctos isabellinus'') en ferskate soarten wylde geiten en skiep. Oare nasjonale parken binne: * [[Nasjonaal Park Kishtwar]]: bekend om syn rûge bergen. * [[Nasjonaal Park Kaziranga]]: in gebiet dat tichetby de ''Line of Control'' leit. * [[Nasjonaal Park Salim Ali]]: in lyts park flakby Srinagar dat fral rjochte is op fûgels. == Bestjoer == De politike struktuer fan Jammu en Kasjmier is bysûnder en hat sûnt 2019 grutte feroarings ûndergien. As unyterritoarium wurdt it bestjoerd troch in Luitenant-gûverneur, dy’t troch de presidint fan Yndia beneamd wurdt. Dy hat de úteinlike ferantwurdlikheid oer plysje en iepenbiere oarder. Dêrnjonken hat Jammu en Kasjmier in keazen wetjaande gearkomste. Nei in perioade fan streekrjocht federaal bestjoer fûnen yn 2024 foar it earst wer ferkiezings plak, wêrtroch fertsjintwurdigers fan 'e befolking wer wetten meitsje kinne oer lokale saken lykas ûnderwiis, sûnenssoarch en lânbou. In histoarysk skaaimerk is it systeem fan in simmer- en winterhaadstêd. Srinagar fungearret as haadstêd yn 'e simmermoannen, wylst it bestjoer yn 'e winter ferhûzet nei it súdliker lizzende Jammu. Op it mêd fan rjochtspraak falt it gebiet ûnder it High Court fan Jammu en Kasjmier en Ladakh, dat ek rjochtsprekt foar it buor-unyterritoarium Ladakh. [[Ofbyld:Jammu und Kashmir (Unionsterritorium) Distrikte.svg|thumb|Distrikten fan Jammu en Kasjmier.]] {| class="wikitable sortable" style="font-size: 95%; width: 65%;" ! Distrikt !! Haadplak !! Ynwennertal (2011) !! Oerflak (km²) |- style="background:#efefef; text-align: center;" | colspan="4" | '''Regio Kasjmier |- | [[Srinagar (distrikt)|Srinagar]] || Srinagar || 1.236.829 || 1.979 |- | [[Anantnag (distrikt)|Anantnag]] || Anantnag || 1.078.692 || 3.574 |- | [[Baramulla (distrikt)|Baramulla]] || Baramulla || 1.008.039 || 4.243 |- | [[Kupwara (distrikt)|Kupwara]] || Kupwara || 870.354 || 2.379 |- | [[Badgam (distrikt)|Badgam]] || Badgam || 753.745 || 1.371 |- | [[Pulwama (distrikt)|Pulwama]] || Pulwama || 560.440 || 1.086 |- | [[Kulgam (distrikt)|Kulgam]] || Kulgam || 424.483 || 410 |- | [[Bandipora (distrikt)|Bandipora]] || Bandipora || 392.232 || 345 |- | [[Ganderbal (distrikt)|Ganderbal]] || Ganderbal || 297.446 || 258 |- | [[Shopian (distrikt)|Shopian]] || Shopian || 266.215 || 312 |- style="background:#efefef; text-align: center;" | colspan="4" | '''Regio Jammu |- | [[Jammu (distrikt)|Jammu]] || Jammu || 1.529.958 || 2.342 |- | [[Rajouri (distrikt)|Rajouri]] || Rajouri || 642.415 || 2.630 |- | [[Kathua (distrikt)|Kathua]] || Kathua || 616.435 || 2.651 |- | [[Udhampur (distrikt)|Udhampur]] || Udhampur || 554.985 || 2.637 |- | [[Poonch (distrikt)|Poonch]] || Poonch || 476.835 || 1.674 |- | [[Doda (distrikt)|Doda]] || Doda || 409.936 || 8.912 |- | [[Samba (distrikt)|Samba]] || Samba || 318.898 || 904 |- | [[Reasi (distrikt)|Reasi]] || Reasi || 314.667 || 1.719 |- | [[Ramban (distrikt)|Ramban]] || Ramban || 283.713 || 1.329 |- | [[Kishtwar (distrikt)|Kishtwar]] || Kishtwar || 230.696 || 7.737 |} {{boarnen|boarnefernijing= * [https://censusindia.gov.in/census.website/data/census-tables Census of India.] * [https://www.jktdc.co.in/ Toerisme yn Jammu en Kasjmier.] {{reflist}} ---- {{Commonscat|Jammu and Kashmir (union territory)}} }} {{Dielsteat fan Yndia}} [[Kategory:Jammu en Kasjmier (territoarium)| ]] [[Kategory:Unyterritoarium yn Yndia]] [[Kategory:Bestjoerlike ienheid oprjochte yn 2019]] j367wplmms847jn9a09xceqrxobcpb4 0 191280 1235871 1228568 2026-07-21T22:26:51Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN-skema 1235871 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme = Kaapske gier |Ofbyld = [[Ofbyld:Cape vulture at De Wildt Cheetah Research Centre (South Africa).jpg|250px]] |lûd = |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift = [[rôffûgels]] (''Accipitriformes'') |Famylje = [[haukfûgels]] (''Accipitridae'') |Skaai = [[gieren]] (''Gyps'') |Wittenskiplike namme= Gyps coprotheres |Beskriuwer, jier= [[Johann Reinhold Forster|Forster]], 1798 |IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-VU.png|250px]] ---- |lânkaart= [[Ofbyld:Cape vulture (Gyps coprotheres) IUCN range 2021.svg|250px]]<small>{{Color box|#70aee8}} [[stânfûgel]] <br>{{Color box|#70efa3}} net-briedend <br>{{Color box|#c88542}} mooglik útstoarn<br>{{Color box|#792220}} útstoarn</small> }} De '''Kaapske gier''' (''Gyps coprotheres'') is in bedrige fûgel út 'e [[Famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[haukfûgels]] binnen it [[Skift (taksonomy)|skift]] fan 'e [[rôffûgels]], dy't foarkomt yn súdlik [[Afrika]]. == Uterlik == [[Ofbyld:Pretoria-dieretuin, Gyps coprotheres, kop-syaansig, f.jpg|thumb|left|Fûgel yn 'e dieretún fan [[Pretoaria]].]] Dizze grutte gier hat foar it grutste part in donkerbrún fearrekleed, útsein ljochte rânen op de mantel, ljochte wjukdekfearren en in dûnzich kapke op 'e fierder fearreleaze kop. De folwoeksen fûgel is ljochter as de jonge fûgel en de ûnderste wjukdekfearren kinne fan in ôfstân hast as hielendal wyt sjoen wurde. Hy is trochstrings 96–115 sintimeter lang, hat in wjukspanne fan 2,26–2,6 meter en weaget sân oant alve kilogram. Dat makket de soarte ta ien fan 'e grutste gieren fan Afrika. == Fersprieding == De Kaapske gier libbet yn súdlik Afrika en komt dêr foar op iepen flakten en yn berchstreken, yn [[Angoala]], [[Botswana]], [[Mozambyk]], [[Simbabwe]], [[Lesoto]] en [[Súd-Afrika]]. Yn guon dielen fan syn oarspronklike ferspriedingsgebiet is de fûgel útstoarn. == Ekology == [[Ofbyld:Cape Vulture-002.jpg|thumb|left|Groep Kaapske gieren by in karkas yn [[Gauteng]].]] Kaapske gieren foerazjearje hast altiten yn groepen. Se binne tige ôfhinklik fan inoar om karkassen te finen en komme faak yn grutte oantallen gear by ien bist. Om't karkassen yn harren leefgebiet ûnregelmjittich beskikber binne, moatte se op syk nei iten faak grutte ôfstannen ôflizze. De soarte is sterk ôfhinklik fan koloanjes op rotskliffen, dêr't ferskate pearen ticht by inoar briede. De beskerming fan dy briedplakken is dêrom essinsjeel foar it behâld fan 'e soarte. In nêst bestiet út ien aai en fûgel briedt mar ienris yn it jier. == Status == De ynternasjonale natuerbeskermingsorganisaasje [[IUCN]] kategorisearret de soarte as kwetsber (VU), om't it oantal fûgels sterk ôfnimt. De populaasje waard yn 2021 rûsd op 9.600 oant 12.800 folwoeksen fûgels. Yn súdlik Afrika foarmet de fergiftiging fan karkassen om rôfdieren te bestriden in grut probleem foar de gieren. As gieren dêrfan ite stjerre se by boskjes om 't se faak yn grutte oantallen fan it karkas ite. Ferlies fan habitat, minder ies en elektrisiteitstriedden foarmje oare bedrigingen. Om't gieren mar ien aai yn 't jier lizze, kin in populaasje him mar tige stadich werstelle. Om de soarte te beskermjen binne ferskate maatregels ynfierd, wêrûnder wetlike beskerming yn 'e measte lannen fan súdlik Afrika, it oanwizen fan beskerme briedkoloanjes en gierfeilige sônes, en it oanbringen fan oanpassingen yn 'e elektrisiteitsynfrastruktuer om botsingen en elektrokúsje te foarkommen. Dêrnjonken wurde kampanjes opset om fergiftiging tsjin te gean, en besteane der fokprogramma’s yn finzenskip mei as doel de fûgels yn it wyld út te setten. {{Boarnen|boarnefernijing= * [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/cape-vulture-gyps-coprotheres BirdLife, oproppen 24 april 2026.] * [https://ebird.org/species/capgri1 Ebird, oproppen 24 april 2026.] * [https://birdsoftheworld.org/bow/species/capgri1/cur/introduction Birds of the World, oproppen 24 april 2026.] {{reflist}} ---- {{Commonscat|Gyps coprotheres|Kaapske gier}} }} [[Kategory:Fûgelsoarte]] [[Kategory:Gier]] [[Kategory:Bedrige fûgel]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Angoala]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Botswana]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Swazylân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Lesoto]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Mozambyk]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Namybje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Afrika]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Simbabwe]] m6uo07mx1dq2fap1mn9nvvdf6bnjnc7 3 191294 1235826 1234956 2026-07-21T05:47:14Z MediaWiki message delivery 15867 /* Tech News: 2026-30 */ nije seksje 1235826 wikitext text/x-wiki == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-18</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W18"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/18|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * There is a change in how new users are autoconfirmed that will improve anti-vandalism protection. Currently, users who have had an account for a few days and made a few edits are automatically added to the [[{{int:grouppage-autoconfirmed/{{CONTENTLANGUAGE}}}}|{{int:group-autoconfirmed}}]] group. This configuration tends to be exploited by some vandals, who create accounts and start to use them only after some time. To mitigate this, the configuration will be updated next week so that – for the purpose of becoming autoconfirmed – the account age will be counted from their first edit, instead of registration date. The numeric value of the age threshold will remain the same. This change will be deployed only to wikis which require at least one edit as part of the autoconfirmation conditions. [https://phabricator.wikimedia.org/T418484] * All Wikipedia users with new accounts and those who activated the "automatically enable most beta features" option in their preference can now use the [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience/WE3.3.4 Reading lists|reading lists]] beta feature to save articles for later reading. This helps organize reading interests in one place for convenient access. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:30}} community-submitted {{PLURAL:30|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the issue where infobox images have huge padding in Firefox, has been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T423676] '''Updates for technical contributors''' * As a reminder, the global API rate limits will be applied this week to identified API traffic. This is to help ensure [[mw:MediaWiki Product Insights/Responsible Reuse|fair use of infrastructure]]. Bots running in Toolforge/WMCS or with the bot user right on any wiki should not be affected for now. However, all developers are advised to follow updated best practices. For more information, including the actual rate limits, see [[mw:Wikimedia APIs/Rate limits|Wikimedia APIs/Rate limits]] and [[mw:Wikimedia APIs/Rate limits/FAQ|Frequently Asked Questions]]. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.26|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/18|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W18"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 27 apr 2026, 20.06 (CEST) <!-- Message sent by User:UOzurumba (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30458046 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-19</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W19"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/19|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * The [[mw:Special:MyLanguage/Article guidance|Article guidance]] team invites experienced editors of [[mw:Special:MyLanguage/Article guidance/Pilot wikis and collaborators|pilot Wikipedias]]—Arabic, Bangla, Japanese, Portuguese, Persian, Turkish, Simple English, Spanish, and French—to help translate and adapt [https://b24e11a4f1.catalyst.wmcloud.org/wiki/Category:Pages_using_article_guidance sample outlines]. These outlines will guide editors in creating clear, well-structured, and policy-compliant articles when using [https://b24e11a4f1.catalyst.wmcloud.org/wiki/Special:NewArticle the feature] once it is launched in May 2026. [[mw:Special:MyLanguage/Article guidance#Adapting a sample outline in a Wikipedia|Simple instructions]] on how to translate and adapt the outlines are available. '''Updates for editors''' * The [[:m:Special:MyLanguage/Product and Technology Advisory Council|Product and Technology Advisory Council]] has published [[:m:Special:MyLanguage/Product and Technology Advisory Council/May 2026 draft PTAC recommendation for feedback|draft recommendations]] on a model that affiliates can follow when contributing to the technical space. Community members are invited to provide feedback on the recommendation until May 8th [[:m:Talk:Product and Technology Advisory Council/May 2026 draft PTAC recommendation for feedback|on the talk page]]. * The number of available thumbnail size preferences in MediaWiki is being reduced to three standardized options—Small (180px), Regular (250px), and Large (400px), as part of ongoing efforts to improve performance and reduce strain on thumbnail services. As a result, existing preferences will be mapped to the nearest new size (for example, smaller selections like 120px or 150px will render at 180px, while larger ones like 300px or 360px will render at 400px). The preferences interface will soon be updated to reflect these changes, and users who wish to opt out or provide feedback can do so. [https://phabricator.wikimedia.org/T424909] * From now on, even when a permission expires automatically, users will receive an Echo notification similar to the standard notification for permission changes. There is a difference between this and [[m:Special:MyLanguage/Global reminder bot|Global reminder bot]] in that the latter reminds users a week ''before'' the rights are due to expire, so that they can renew the rights. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:32}} community-submitted {{PLURAL:32|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the problem where the ULS language selector in [[m:Special:Translate|Special:Translate]] would scroll vertically when it shouldn't, has been resolved. Previously, when users opened the "Translate to English" dropdown and typed certain inputs, the dialog would scroll vertically by a few pixels even when there was enough space to display all results. The dropdown no longer shifts unnecessarily when filtering languages. [https://phabricator.wikimedia.org/T358864] * The [[m:Special:GlobalWatchlist|Global Watchlist]], which lets you view your watchlists from multiple wikis on a single page, continues to improve. For example, watchlists for Wikibase sites such as [[:d:|Wikidata]] now support [[mw:Special:MyLanguage/Extension:EntitySchema|EntitySchema]] elements for better tracking. The Live Updates mode now refreshes the special page every 60 seconds to comply with the updated [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia APIs/Rate limits|global API rate limits]] for improved real-time responsiveness. Additionally, a directionality bug that displayed links as "changes 3" instead of "3 changes" in mixed-direction lists has been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T415450][https://phabricator.wikimedia.org/T424422][https://phabricator.wikimedia.org/T418091] '''Updates for technical contributors''' * The second phase of [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia APIs/Rate limits|global API rate limits]] has been rolled out to reduce the [[diffblog:2026/03/26/quo-vadis-crawlers-progress-and-whats-next-on-safeguarding-our-infrastructure/|impact of AI crawlers]] and ensure fair, sustainable access to Wikimedia resources, prioritising human and mission-aligned traffic. [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia APIs/Rate limits#Limits|Limits]] have been shifted from per-hour to per-minute, producing smoother traffic patterns and more predictable API load. Community users are not expected to be affected, and no action is required. Early indications show some User-Agent-based requestors are adjusting behaviour, and around 64% of automated API traffic has been identified. Monitoring continues, and Wikimedia Enterprise remains available for commercial support. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.27|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/19|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W19"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 4 mai 2026, 22.43 (CEST) <!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30498077 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-20</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W20"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/20|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * Community Tech has published [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/How to write a good wish|new guidance]] explaining how wishes on Community Wishlist are triaged and prioritized. The documentation is intended to help contributors write stronger proposals by clarifying the factors that influence prioritization decisions. Beyond vote counts, the guidance highlights considerations such as potential impact on the community when determining which wishes move forward. '''Updates for editors''' * The Reader Growth team is launching an experiment to test a new [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader_Growth/Share_Card|Share Card feature]] that allows readers to create visually engaging cards from Wikipedia articles or selected article sections and share them online, with each card linking back to the original article to help expand readership and article discovery. The mobile-only A/B test will be available to a portion of readers on Arabic, Chinese, French, Vietnamese, and English Wikipedia to better understand reading and sharing habits, and is scheduled to begin the week of May 18 and run for four weeks. * The Android and iOS Wikipedia apps recently released the [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia_Apps/Team/25th_Birthday_Reading_Challenge|25-day reading challenge]] into Beta, as part of efforts to drive reader engagement by encouraging users to complete reading milestones. To track their reading streak during the challenge, App users can add a widget featuring Baby Globe to their home screen. The challenge officially begins May 11. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:17}} community-submitted {{PLURAL:17|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where the global preference for enabling syntax highlighting in wikitext could unexpectedly disable itself after being turned on, has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T425286] '''Updates for technical contributors''' * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] The ResourceLoader module <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>mediawiki.ui.input</nowiki></code></bdi>, deprecated since [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/39|September 2023]], will be removed this week. There is a [[mw:Special:MyLanguage/Codex/Migrating_from_MediaWiki_UI|guide for migrating from MediaWiki UI to Codex]] for any tools that use it. [https://phabricator.wikimedia.org/T420125] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.2|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/20|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W20"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 11 mai 2026, 21.20 (CEST) <!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30524429 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-21</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W21"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/21|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * The Abstract Wikipedia team has identified five potential pilot wikis to assess their interest in adopting abstract articles on their wikis. The pilots are Malayalam, Bengali, Dagbani, Arabic, and Indonesian Wikipedia. The feedback period will be open until May 22. If your community is interested in becoming a pilot, [[m:Talk:Abstract Wikipedia|let us know on Meta]]. '''Updates for editors''' * An experiment to show [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience/Reading lists|Reading Lists]] to logged-out readers on mobile web will launch on May 18 across German, Spanish, Italian, Portuguese, Polish, Dutch, Turkish, and Urdu Wikipedias, and will run for one month. The effort supports broader goals of helping readers save and organize articles for later reading, while encouraging habits that could lead to future Wikipedia contributions. * To support a bookmark button in the Reading List beta feature, the "Tools > Action" menu has been updated to display icons, including the watch star indicator that helps editors identify temporarily watched articles. The icons now also match those used on mobile, improving consistency across platforms. The change is currently limited to the actions menu and mainly affects editors with privileged user rights. [https://phabricator.wikimedia.org/T426008] * [[mw:Special:MyLanguage/VisualEditor/Suggestion Mode|Suggestion Mode]] was released as an [[w:en:A/B test|A/B test]] for newcomer editors on the mobile website at [[phab:T421189|~15 Wikipedias]]. The experiment will measure the impact that Suggestion Mode has on the proportion of newcomer mobile web edit sessions that result in constructive (un-reverted) article edits. The experiment will also evaluate the feature's impact on editor retention, and monitor changes in revert and block rates. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:27}} community-submitted {{PLURAL:27|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue in the Wikipedia Android app where images could sometimes fail to load after opening a recommended reading list notification, has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T418231] '''Updates for technical contributors''' * The [[mw:Special:MyLanguage/Wikidata Platform|Wikidata Platform team]] has published its [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:SPARQL query service/WDQS backend update/Backend Replacement|backend replacement recommendation]] and accompanying [[wikitech:Wikidata Query Service/WDQS Architecture re-design|technical architecture]] for the migration of the Wikidata Query Service (WDQS) away from Blazegraph. Feedback is invited until May 25th 2026, especially on potential gaps and impacts on advanced use cases. Wikidata community members and WDQS users are also encouraged to help identify high-impact tools and workflows that may need attention on [[d:Wikidata:SPARQL query service/WDQS backend update/High-Impact Use Cases|this page]]. Feedback can be shared on the [[d:Wikidata talk:SPARQL query service/WDQS backend update|Migration talk page]] or during the [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Blazegraph Migration Office Hours|next office hour]]. See the [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Wikidata Platform team/Newsletter|WDP team newsletter]] for more details. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.3|MediaWiki]] '''In depth''' * On English, French, Japanese, and a few other Wikipedias, there was a [[diffblog:2025/09/02/better-detecting-bots-and-replacing-our-captcha/|trial of hCaptcha]], a third-party bot detection service. The trial showed that hCaptcha effectively detects and deters some bad-faith automated activity, on its own and by giving [[w:en:Wikipedia:Village pump (technical)/Archive 225#Introducing SuggestedInvestigations|checkusers and stewards]] signals to look into. Because the results were positive, hCaptcha will be rolled out across all wikis over the next few weeks. [[mw:Special:MyLanguage/Product Safety and Integrity/Anti-abuse signals/hCaptcha|See the hCaptcha project page]] for technical information about the implementation and privacy protections. [[diffblog:2026/05/04/better-detecting-bots-and-replacing-our-captcha-part-2/|Learn more]]. * The latest Community Tech update is now available, with progress across several Community Wishlist initiatives, including Reading Lists expansion from the mobile app to the website, new language support for "Who Wrote That" and the Personal Dashboard, improvements to 3D rendering and Charts, and upcoming work on talk page sorting, audio playback, and editing workflows. The update also shares current priorities, wishlist status trends, and opportunities for community feedback on future focus areas and the Wikimedia Foundation’s 2026–2027 Annual Plan. [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/Updates#May 13, 2026: Latest updates from the Community Tech team|Read the full newsletter for details]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/21|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W21"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 18 mai 2026, 22.22 (CEST) <!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30539262 --> == ''The Signpost'': 22 May 2026 == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr" style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[File:WikipediaSignpostIcon.svg|40px|right]] ''News, reports and features from the English Wikipedia's newspaper''</div> <div style="column-count:2;"> * News and notes: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-05-22/News and notes|Offline: Osama Khalid still in prison]] * In the media: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-05-22/In the media|Indonesian editors, you shall return!]] * Disinformation report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-05-22/Disinformation report|Who is a typical paid editor? Who are their typical clients?]] * Recent research: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-05-22/Recent research|WikiLambda the Ultimate]] * Traffic report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-05-22/Traffic report|This is where I'll be, so heavenly, so come and dance with me Michael!]] * Forum: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-05-22/Forum|WikiAnnotate: help us build a dataset of article quality evaluations]] * In focus: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-05-22/In focus|Demystifying the 2026-27 Annual Plan]] * Opinion: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-05-22/Opinion|Wikipedia isn't a battleground. So why does it feel like one?]] * Serendipity: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-05-22/Serendipity|Wikinews: Into the Wikiverse]] * Special report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-05-22/Special report|Wikimedia Foundation closes Wikinews after 21 years]] * Community view: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-05-22/Community view|Wikipedia's traffic drop: more on languages and freshness]] * Gallery: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-05-22/Gallery|Earth Day and Mother's Day]] * Comix: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-05-22/Comix|Brother, can you spare a page?]] </div> <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">'''[[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost|Read this Signpost in full]]''' · [[w:en:Wikipedia:Signpost/Single|Single-page]] · [[m:Global message delivery/Targets/Signpost|Unsubscribe]] · [[m:Global message delivery|Global message delivery]] 22 mai 2026, 07.19 (CEST) <!-- Sent via script ([[w:en:User:JPxG/SPS]]) --></div> <!-- Message sent by User:Bri@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Signpost&oldid=30513885 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-22</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W22"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/22|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * Following a [[mw:Special:MyLanguage/Contributors/Account Creation Experiments#LOWM|successful account creation experiment]], an improved logged-out edit warning message will be deployed to all Wikimedia wikis in the first week of June. The change will only affect logged-out users on mobile web who open an editing session. The updated experience is designed to encourage account creation more clearly, while still allowing users to edit with temporary accounts. Results from the experiment showed a significant increase in account creation, with a 27% relative lift among users shown the updated message. As expected, as more people funnel into account creation, temporary accounts decreased by a relative 16%. The experiment did not show any significant changes in constructive edit rates or other monitored contributor metrics. [https://phabricator.wikimedia.org/T424595] '''Updates for editors''' * For security reasons, members of certain user groups are [[m:Special:MyLanguage/Mandatory two-factor authentication for users with some extended rights|required to have two-factor authentication]] (2FA) enabled. Members of these groups will be unable to disable the last 2FA method on their account, and it will be impossible to add users without 2FA to these groups. Users will still be able to add new authentication methods or remove them, as long as at least one method is continuously enabled. In the next few weeks, users without 2FA will be removed from these groups. Notably, this applies to bureaucrats. See the linked tasks for deployment schedules. [https://phabricator.wikimedia.org/T423119][https://phabricator.wikimedia.org/T423120] * [[m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes|WMDE Technical Wishes]] will run an [[w:en:A/B testing|A/B test]] on [[:phab:T415904|10 wikis]], testing [[m:WMDE Technical Wishes/References/Reference Previews|potential improvements for Reference Previews]]. The experiment will run for ~2 weeks at the end of May / beginning of June and will affect 10% of desktop readers on the participating wikis. * After two successful experiments, the Reader Growth team is rolling out an [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Growth/Image Browsing|Image Browsing]] beta feature for all Wikipedias on mobile on May 25. This means that anyone who has all beta features on by default will start to see this feature, and others can check the box to turn it on in their preferences. The beta feature will include a carousel of all an article's images at the top of the article, with controls for editors to [[mw:Readers/Reader_Growth/Image_Browsing#Phase_2.1_beta_feature|exclude images from the article's carousel or to exclude an article from the feature entirely]]. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:30}} community-submitted {{PLURAL:30|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, three dimensional STL files were being rendered incorrectly by the media viewer 3D extension which is now fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T416723] '''Updates for technical contributors''' * The legacy CSS classes <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>tleft</nowiki></code></bdi> and <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>tright</nowiki></code></bdi> have been replaced with <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>floatleft</nowiki></code></bdi> and <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>floatright</nowiki></code></bdi> as the former do not work consistently across all MediaWiki platforms, notably mobile web and mobile apps. Projects relying on these classes are encouraged to review related usage and plan for migration. Please note that <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>floatleft</nowiki></code></bdi> and <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>floatright</nowiki></code></bdi> may also be deprecated in future, although there are currently no plans to do so. [[phab:T426452|Read more]]. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.4|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/22|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W22"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 25 mai 2026, 23.52 (CEST) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30584502 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-23</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W23"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/23|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * The [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience|Reader Experience team]] is conducting an experiment to show the [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience/Reading lists|reading lists]] feature, which is still in development, to logged-out mobile readers to test whether it encourages account creation at a higher rate compared to the watchstar button. The [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience/Reading lists#Experiment timeline|experiment]] was launched on May 18th on German, Spanish, Italian, Portuguese, Polish, Dutch, Turkish, and Urdu wikis, and it will run for a month. * The Wikimedia Apps team released [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Team/Explore Feed Refresh/Phase 1|Phase 1]] of the redesigned Home Feed to the Android Beta app. The new Home Feed includes a refreshed "Community" tab and a personalized "For You" tab featuring daily updated reading recommendations. The redesign is part of a broader effort to improve content discovery and create more engaging learning experiences in the Wikipedia apps. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:18}} community-submitted {{PLURAL:18|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where images could fail to load for some suggested edits on [[w:Special:Homepage|Special:Homepage]], leaving the thumbnail stuck in a loading state, has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T424048] '''Updates for technical contributors''' * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.5|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/23|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W23"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 1 jun 2026, 23.09 (CEST) <!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30613639 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-24</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W24"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/24|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * Wikimedia Enterprise has increased the free usage limits for its API offerings. The monthly request limit for the On-demand API has increased from 5,000 to 50,000 requests, while the Snapshot API limit has increased from 15 to 30 requests per month. In addition, Structured Contents snapshots are now available for free accounts. These changes expand access to Wikimedia Enterprise data for developers, researchers, and organizations using Wikimedia content. [https://enterprise.wikimedia.com/blog/enhanced-free-api] '''Updates for editors''' * The [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia_Apps/Team/Explore Feed Refresh/Phase 1|refreshed Explore Feed]], now called the Home Feed, is rolling out to 50% of users of the Wikipedia Android app. The Home Feed helps readers discover relevant content through two new tabs: ''Community'' and ''For You''. The Community tab provides a scrollable feed of curated content and updates from the broader Wikimedia community and movement, while the ''For You'' tab offers a full-screen, swipeable experience that shows content tailored to a user's interests. The redesign is part of a broader effort to improve discovery and enhance the learning experience in the Wikipedia app. * The [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Team/iOS/"Which came first?" Game|Which came first?]] daily trivia game is now available in the beta version of the Wikipedia iOS app in English, German, French, Portuguese, Russian, Spanish, Arabic, Chinese, and Turkish. The game uses historical events from Wikipedia's "On This Day" content and challenges readers to guess which of two events happened first. The game was previously released on Android. Communities interested in making the game available in their languages can [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia_Apps/Team/Games#Game availability by language|read the instructions and requirements]]. * [[m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|Sub-referencing]], a new MediaWiki feature that allows editors to reuse references with different details, will begin rolling out to Wikimedia wikis following a successful pilot phase. Deployment will start on 8 June for most [[wikitech:Deployments/Train#Wednesday|Group 1 wikis]] and French Wikipedia, with additional Wikipedia language editions receiving the feature over the coming months. Communities are encouraged to prepare by checking for [https://translatewiki.net/w/i.php?title=Special%3ATranslate&group=ext-cite&language=en&action_source=search&filter=%21translated&optional=1&action=translate untranslated Cite extension messages] in their language and reviewing any use of [[mw:Special:MyLanguage/Reference Tooltips|Reference Tooltips]], which may require [[:phab:T416304#11668731|updates]] to support the new functionality. Wikis using [[mw:Special:MyLanguage/Help:Reference Previews|Reference Previews]] do not need to take any action. Communities may also wish to create the ''cite-tracking-category-ref-details'' [[Special:TrackingCategories|tracking category]] as a hidden category using <code><nowiki>__HIDDENCAT__</nowiki></code> (or a dedicated template), and connect it to the corresponding Wikidata item [[d:Q129764848]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T425662] * The [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Growth/Mobile page previews#Experimentation|Page Previews experiment]] on mobile web has concluded. The team decided not to roll out the feature after the results showed no statistically significant impact on reader retention, as the primary success metric was retention improvement. Page Previews, which are already available on desktop and in the apps, display a thumbnail, lead paragraph, and link to the full article when readers tap a blue link. The experiment tested this experience on mobile web across six Wikipedias. * The [[mw:Special:MyLanguage/Codex/Design/Icons|user interface icon library]] will be [[phab:T399175|updated later this week or next week]]. Most of the ~300 icons have been slightly refined and ~30 new icons have been added. These changes improve the icons to make them more consistent and comprehensible, and provide more visual balance when they are used in groups. * The [[mw:Special:MyLanguage/Universal Language Selector|Universal Language Selector]] (ULS) interface in MediaWiki, which helps users select content in other languages, has been updated. The new version improves speed and accessibility, and users of Wikimedia projects can now pin languages for quicker language switching. The deployment to Wikimedia sites will happen gradually in the coming weeks. You can test it now as a beta feature by selecting [[Special:Preferences#mw-prefsection-betafeatures|beta features]] in your profile preferences and share your feedback on [[mw:Special:MyLanguage/Universal Language Selector/New ULS|the project page]]. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:21}} community-submitted {{PLURAL:21|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where the Pageviews Analysis dashboard on pageviews.wmcloud.org stopped updating graph data in May 2026, affecting all users, has been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T427171] '''Updates for technical contributors''' * The function signature for <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>mw.util.addPortletLink()</nowiki></code></bdi> has been simplified. Developers can now pass a configuration object instead of a list of positional parameters when creating portlet links. The previous function signature remains supported for backwards compatibility. For example, instead of: <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>mw.util.addPortletLink('p-cactions', '#', 'Stub', 'ca-stubtag', 'Add a stub tag to this page');</nowiki></code></bdi> use <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>mw.util.addPortletLink('p-cactions', { href: '#', text: 'Stub', id: 'ca-stubtag', tooltip: 'Add a stub tag to this page' });</nowiki></code></bdi>. Script maintainers are encouraged to review existing uses of <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>addPortletLink()</nowiki></code></bdi> and update them where appropriate. This change will be available on all wikis from 11 June. Thanks to community volunteer Gerges for contributing this improvement. [https://phabricator.wikimedia.org/T427945] * '''Community Wishlist discussion''': Product & Technology [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/Updates#May 20, 2026: Community Tech becomes a program|introduced changes]] meant to increase the number and complexity of wishes fulfilled, including the disbanding of the Community Tech team. They are [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/Updates|engaging in discussions]] about a [[m:Talk:Community Wishlist#Proposed direction for Wishlist|proposed direction for the wishlist]] from community members. Includes ways to structure annual voting, better tracking of wishes, removing focus areas, and [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/Updates|staffing updates]]. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.6|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/24|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W24"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 8 jun 2026, 23.30 (CEST) <!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30650573 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-25</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W25"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/25|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * The [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Growth|Reader Growth team]] has launched an [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Growth/Image Browsing|Image Browsing]] beta feature on the mobile web version of all Wikipedias. The feature shows an image carousel at the top of articles with 3 or more images. Editors can configure this feature with the following controls: to hide a specific image from a page, either use <code>class=notpageimage</code> excluding it from thumbnail previews, or <code>class=noviewer</code> excluding it from MediaViewer. The carousel can also be disabled from a page entirely, with the magic word <code><nowiki>__NOMEDIAVIEWERCAROUSEL__</nowiki></code>. To submit feedback or flag bugs, please visit the [[mw:Talk:Readers/Reader Growth/Image Browsing|project page]]. * [[mw:Special:MyLanguage/Help:Tables#class="wikitable"|Wikitables]] can now be [[mw:Special:MyLanguage/Help:Sortable tables#Forcing the initial sort direction|sorted in descending order]] on the first click by adding <code dir=ltr>data-sort-order="desc"</code> to the header cell. Previously, by default, clicking a column header for the first time sorts it in ascending order. This addition to a Wikitable gives it more control and flexibility, while the default behavior for subsequent clicks remains unchanged. [https://phabricator.wikimedia.org/T398416] '''Updates for editors''' * The [[mw:Special:MyLanguage/Article guidance|Article guidance]] feature is currently being tested with some editors creating new articles on the Simple English, French, and Turkish Wikipedias. The experiment will soon begin on the Arabic and Bangla Wikipedias as well. [[w:simple:Special:NewArticle|This feature]] gives editors community-curated guidance to help them create articles that follow community standards. Experienced editors can continue creating or adapting outlines for specific article types that are commonly created by less experienced contributors. The outlines guide less experienced editors in creating high-quality articles. A quick guide to markups used in outlines can be found on [[mw:Special:MyLanguage/Article guidance/Test feature guide#Markups in outlines|this page]]. [[w:simple:Wikipedia:Article Guidance|Example outlines]] that can be adapted and instructions for how to adapt them are on [[mw:Special:MyLanguage/Article guidance#Adapting a sample outline in a Wikipedia|this section]] of the project page. * Wikis that wish to replace the "indefinitely" button in Special:Block for temporary accounts (for example, wikis that block temporary users only until account expiration) will be able to do so by creating [[MediaWiki:ipb-indefinite-expiry-temporary-account]] with the block duration they want. [https://phabricator.wikimedia.org/T427125] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:41}} community-submitted {{PLURAL:41|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. '''Updates for technical contributors''' * By the end of June, a valid user-agent string will be required for automated dumps downloads from the dumps.wikimedia.org website. Automated requests that provide a generic or empty user-agent will be blocked. This [[phab:T400119|extends enforcement]] of the long standing [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Wikimedia Foundation User-Agent Policy|user-agent policy]]. Access to dumps through Wikimedia Cloud Services will not change. * The roll out of global [[mw:Wikimedia APIs/Rate limits|API rate limits]] is now complete, with limits enforced across all APIs and at the documented levels for all groups. Bots running in Toolforge/WMCS or with the bot user right on any wiki remain exempt. All bots should continue to follow the documented best practices to avoid being rate limited. * The [https://api.wikimedia.org/wiki/Main_Page API Portal wiki] will be read only starting this week (June 15-18). The following week (June 22-25), all API Portal wiki URLs will redirect to [[mw:Wikimedia APIs|Wikimedia APIs on mediawiki.org]]. Learn more on the [[wikitech:API Portal/Deprecation|project page]]. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.7|MediaWiki]] '''Meetings and events''' * On June 17th at 6pm UTC the WMF will be holding Discord call focused on a code review. We've heard through the [[mw:Special:MyLanguage/Developer Satisfaction Survey/2026|Developer Satisfaction Survey]] that volunteers are struggling with code review and we'd like to discuss these experiences with the goal of surfacing workable solutions. You can join the call [https://discord.gg/wikipedia?event=1514727511102062664 via the Wikimedia Community Discord server]. * The [[m:Special:MyLanguage/Conferencia Wikimedia de América Latina 2026|Latin American Wikimedia Conference]] will host a regional hackathon that will bring together the Wikimedia movement’s technical community including developers, system administrators, data scientists, and users with extended rights. Interested technical contributors can [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSf4osJzTHBJjQbYJk7TMVEJjTEQv7IgtsUDfP-o-qTgeRQQxw/viewform apply for a scholarship] to participate until June 21 at midnight (Bolivia time, UTC-4). * Sign up for Wikimania Team Challenges to join this special event. The Team challenges will take place online and in person from July 21 to 22, before Wikimania conference. Everyone is welcome, regardless of skills or Wikimania registration. Teams will work on 10 important challenges supporting the Wikimedia community. For details, visit [[wmania:Special:MyLanguage/2026:Team challenges|the Team Challenges page]] and [https://wikimedia.eventyay.com/wm/teamchallenges/ register there]. Registration closes on June 20th at 11pm UTC. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/25|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W25"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 15 jun 2026, 18.49 (CEST) <!-- Message sent by User:UOzurumba (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30689604 --> == ''The Signpost'': 21 June 2026 == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr" style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[File:WikipediaSignpostIcon.svg|40px|right]] ''News, reports and features from the English Wikipedia's newspaper''</div> <div style="column-count:2;"> * From the editors: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-06-21/From the editors|Ways for beginners to support ''The Signpost'' community journalism]] * News and notes: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-06-21/News and notes|Community Tech development team disbanded]] * Disinformation report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-06-21/Disinformation report|PR for the people?]] * Recent research: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-06-21/Recent research|Proposed tagging system for AI involvement; successful and unsuccessful AI tools for contributors]] * In the media: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-06-21/In the media|Who won a 14th century battle and who won the 2026 Iran war?]] * Community view: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-06-21/Community view|Putting the Wish into the Wishlist]] * In focus: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-06-21/In focus|A global standard for Neutral Point of View]] * On the bright side: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-06-21/On the bright side|Flowers, blue helmets, reefs, pride, and Juneteenth]] * Op-ed: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-06-21/Op-ed|Breathe, Don’t Panic, there is a different story about Wikimedia + AI futures]] * Opinion: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-06-21/Opinion|Wikimedia Foundation staff develop union and Wikimedia user community reacts]] * Technology report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-06-21/Technology report|Community Tech team is disbanded, controversy erupts]] * Traffic report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-06-21/Traffic report|'Cause this is thriller, thriller night]] * WikiConference report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-06-21/WikiConference report|Report of Volunteer Supporters Network Annual Meeting 2026]] * Comix: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-06-21/Comix|Take your turn]] * Humour: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-06-21/Humour|Group of banned T-shirt makers comes out of hiding to sell new Wikipedia-themed merchandise]] </div> <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">'''[[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost|Read this Signpost in full]]''' · [[w:en:Wikipedia:Signpost/Single|Single-page]] · [[m:Global message delivery/Targets/Signpost|Unsubscribe]] · [[m:Global message delivery|Global message delivery]] 21 jun 2026, 05.21 (CEST) <!-- Sent via script ([[w:en:User:JPxG/SPS]]) --></div> <!-- Message sent by User:Bri@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Signpost&oldid=30604303 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-26</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W26"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/26|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Feature summary|Growth features]] are [[phab:T418115|now available at Wikidata]]. This update enables access to Mentorship ([[mw:Special:MyLanguage/Help:Growth/Mentorship|if configured]]), Impact module, the Help Panel, and a simplified Newcomer Homepage (without Suggested Edits). Wikidata administrators are still configuring the features through Community Configuration. '''Updates for editors''' * The special page [[{{#special:RangeCalculator}}]] has been created. It allows users to find an IP range without needing to rely on external tools. Until now, this tool was only available to CheckUsers. [https://phabricator.wikimedia.org/T268429] * [[m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|Sub-referencing]] is a new MediaWiki feature that allows editors to reuse references with different details. It will be deployed to most small and medium-sized Wikipedia language versions on June 23. The [[m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Sub-referencing#deployment|FAQ]] lists possible actions to take on your wiki to support the deployment. Check the [[:phab:T414094|rollout plan]] for the next deployment steps. [https://phabricator.wikimedia.org/T428902] * Starting next week, users will get a notification when they are blocked or unblocked from editing, or if this block changes. [https://phabricator.wikimedia.org/T100974] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:32}} community-submitted {{PLURAL:32|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. '''Updates for technical contributors''' * Starting next week, abuse filters that are set to "require CAPTCHA verification" will begin to also affect users with the <code>skipcaptcha</code> right, which includes most autoconfirmed users. Bots are exempted. This change only affects edits that trigger an abuse filter. The <code>skipcaptcha</code> right will continue to exempt users from having to solve CAPTCHAs in the ordinary course of using the wikis. [https://phabricator.wikimedia.org/T402595] * Reference documentation for the [[wikitech:Machine_Learning/LiftWing/API|Lift Wing API]] has moved from the API Portal to the interactive [https://wikitech.wikimedia.org/w/index.php?api=lift-wing&title=Special%3ARestSandbox REST Sandbox]. * The API Portal wiki is now closed. For API documentation, see [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia_APIs|Wikimedia APIs on mediawiki.org]]. All API Portal wiki URLs (https://api.wikimedia.org/wiki/) will redirect to the mediawiki.org page starting June 22. [https://phabricator.wikimedia.org/T427537] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.8|MediaWiki]] '''Meetings and events''' * Join an online call on 25 June at 2:30pm UTC to meet the current Wikimedia interns for [[mw:Google_Summer_of_Code/2026|Google Summer of Code]] and [[mw:Outreachy/Round_32|Outreachy]]. Interns will provide an overview of their projects and a brief demo of their work so far. Attendees are encouraged to [[mw:event:Google_Summer_of_Code/Summer_2026_June_Internship_open_session|share ideas and connections in their community]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/26|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W26"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 23 jun 2026, 15.05 (CEST) <!-- Message sent by User:Trizek (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30722494 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-27</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W27"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/27|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * As part of the [[mw:Special:MyLanguage/Contributors/Account Creation Experiments|Account Creation Experiments]], the Growth team tested adding a user account icon in the mobile web header for logged-out users, providing direct access to "Create account" and "Log in" actions. The experiment increased account creation by about 20% without negatively affecting edit quality or constructive edit rates. The feature will now be rolled out to all Wikimedia Foundation wikis on mobile web in the first week of July. [https://phabricator.wikimedia.org/T428220] * After a [[phab:T426248|successful experiment]], logged-in users who did not [[mw:Special:MyLanguage/Help:Email_confirmation|confirm their email address]] when their account was created see a new banner asking them to complete that process. This helps reduce the risk that users get locked out of their account, and makes account email addresses overall more reliable. This is part of the [[mw:Special:MyLanguage/Product Safety and Integrity/Account Security|Account Security]] project. [https://phabricator.wikimedia.org/T428292] * An update to [[Special:Search|Search]] is refining how the <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>-prefix:</nowiki></code></bdi> behaves when used to exclude results. Previously, using <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>-prefix:</nowiki></code></bdi> with negation could unintentionally broaden search results by adding the namespaces included in the search scope, leading to confusing behavior for users expecting a straightforward exclusion filter. With the update, <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>-prefix:</nowiki></code></bdi> will now strictly exclude matching page titles as intended and may display a warning if the relevant namespace has not been explicitly selected. The behavior of <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>prefix:</nowiki></code></bdi> without negation however remains unchanged. [https://phabricator.wikimedia.org/T427443] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:33}} community-submitted {{PLURAL:33|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where reviewers using the Page Curation toolbar were not automatically subscribed to talk page discussions they started has now been fixed. Reviewers will now receive notifications when someone replies to those discussions. [https://phabricator.wikimedia.org/T329346] '''Updates for technical contributors''' * Starting June 29th, automated downloads from the dumps.wikimedia.org website will be subject to the [[Foundation:Special:MyLanguage/Policy:Wikimedia Foundation User-Agent Policy|user-agent policy]]. Automated requests that provide a generic or empty user-agent will be blocked. Access to dumps through Wikimedia Cloud Services remains unaffected. This is a follow up to the announcement made in the [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/25|2026/25 issue of Tech News]]. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.9|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/27|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W27"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 29 jun 2026, 13.48 (CEST) <!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30744833 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-28</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W28"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/28|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:34}} community-submitted {{PLURAL:34|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where the search bar results on Wikidata, showed English results instead of using the correct language fallback for users of language variants, has now been fixed. Search suggestions will now follow the expected language fallback chain. [https://phabricator.wikimedia.org/T429769] '''Updates for technical contributors''' * In preparation for [[m:Special:MyLanguage/Event:Celebrate Women|Celebrate Women campaign]] planned for March 2027, the Wikimedia Foundation’s [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Advancement/Community Growth/Content Enablement|Content Enablement team]] has launched a 22-question survey to better understand technical contributions by women+ (anyone who identifies as a woman) across Wikimedia projects. The survey takes approximately 15–20 minutes to complete and will remain open until 20 July 2026. The [[m:Special:MyLanguage/Celebrate Women/Technical contributions survey|questions]] are also available on-wiki for review in advance. * The [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Score|Score extension]] now supports rendering music scores as SVG images in addition to PNG, addressing a long-standing [[:phab:T49578|feature request]] and resolving historical image quality issues. Both formats are now provided to clients, with PNG in the <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>src</nowiki></code></bdi> attribute and SVG in the <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>srcset</nowiki></code></bdi> attribute. * The new [[wikitech:Parsoid|Parsoid]] parser [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser_Unification/Updates|continues to be deployed to additional wikis]], making it easier to introduce new reading and editing features. It was enabled on French Wikipedia, bringing total progress to covering 78.9% of Wikipedia page views. Rollout to English Wikipedia desktop will progress through this week. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.10|MediaWiki]] '''In depth''' * The Wikimedia Hackathon 2026 [[diffblog:2026/06/29/wikimedia-hackathon-2026-building-collaborating-and-shaping-the-future-together/|recap blog post]] is now live. It highlights the projects, sessions, and social activities from this year’s event, and shares initial plans for the 2027 Wikimedia Hackathon. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/28|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W28"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 6 jul 2026, 15.57 (CEST) <!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30773578 --> == ''The Signpost'': 13 July 2026 == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr" style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[File:WikipediaSignpostIcon.svg|40px|right]] ''News, reports and features from the English Wikipedia's newspaper''</div> <div style="column-count:2;"> * News and notes: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-07-13/News and notes|An exclusive club]] * In the media: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-07-13/In the media|Battle for a soul - who won?]] * Opinion: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-07-13/Opinion|We need to innovate with Wikimedia decision-making]] * Recent research: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-07-13/Recent research|LLMs and NPOV, 20 years of user blocks, Esperanto and Volapük Wikipedias]] * News from Diff: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-07-13/News from Diff|How to host Wikicurious in your own community]] * Community view: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-07-13/Community view|CUNY Newmark Wikimedian-in-Residence Quarterly Brief – April to June 2026]] * Special report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-07-13/Special report|Wikipedia escapes Category 1 designation under the UK Online Safety Act - for now]] * On the bright side: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-07-13/On the bright side|Fatherhood, weather, and diplomacy]] * Op-ed: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-07-13/Op-ed|A Layup Easy Proposal for Wikimedia at 25: Spend 25% of Donations on the Community]] * Traffic report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-07-13/Traffic report|The grass was greener, the light was brighter]] * Comix: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-07-13/Comix|schnozzed]] </div> <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">'''[[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost|Read this Signpost in full]]''' · [[w:en:Wikipedia:Signpost/Single|Single-page]] · [[m:Global message delivery/Targets/Signpost|Unsubscribe]] · [[m:Global message delivery|Global message delivery]] 13 jul 2026, 09.27 (CEST) <!-- Sent via script ([[w:en:User:JPxG/SPS]]) --></div> <!-- Message sent by User:JPxG@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Signpost&oldid=30775662 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-29</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W29"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/29|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Revise_Tone|Revise Tone]] helps newcomers identify passages in Wikipedia articles that may contain non-encyclopedic language and encourages them to consider revising the tone. The feature was [[w:en:A/B_testing|A/B tested]] on the Arabic, English, French, and Portuguese Wikipedias, where newcomer task completion rates [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Revise_Tone#Experiment_Results|increased by 38.7%]] compared to the default Copyedit task, with no decrease in edit quality. The test ended on July 9, and the feature is now available for everyone on these wikis, configurable via Community Configuration. [[phab:T426364|The plan]] is to release Revise Tone to more wikis. * The community configuration that allows [[mw:Special:MyLanguage/Help:Growth/Mentorship#Automated mentor list cleanup|automatic removal of inactive mentors]] based on configurable criteria will be enabled on Thursday 16, [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Deployment|on some wikis]] to keep mentor lists up to date. Mentors are experienced contributors who opt in to help new users on-wiki through the [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Feature summary|Growth Features]]. Administrators can now prepare the settings via [[w:Special:CommunityConfiguration/Mentorship|Special:CommunityConfiguration/Mentorship]]; they will take effect starting Thursday. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:38}} community-submitted {{PLURAL:38|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where some users of the Wikipedia Android app were logged out immediately after signing in, preventing them from staying logged in and editing pages, has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T316916] '''Updates for technical contributors''' * Editing a page via user scripts or gadgets was causing watchlist labels that the user had assigned to that page to reset. This has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T423778] * To work around a Safari bug (see [[phab:T425211]]), on Parsoid-enabled wikis, wikilink hrefs now use absolute urls instead of protocol-relative urls. REST API output remains unchanged and continue to use protocol-relative urls. Gadgets, user scripts, bots, and CSS might need to be adapted if they relied on the presence of protocol-relative urls in wikilink hrefs. [https://phabricator.wikimedia.org/T431358] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.11|MediaWiki]] '''In depth''' * The Wikimedia Foundation’s Experiment Platform Team has published a blog post reflecting on its first year of structured experimentation. It highlights successful experiments such as Paste Check, Reference Check, and Tone Check, which improved editing outcomes and have been rolled out to more users, as well as experiments that did not lead to product changes. [[diffblog:2026/07/07/moving-the-needle-how-we-test-new-ideas-across-wikimedia-projects|Read more]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/29|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W29"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 13 jul 2026, 18.12 (CEST) <!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30804401 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-30</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W30"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/30|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * The [[mw:Special:MyLanguage/Reader/Reader Experience|Reader Experience team]] has incorporated community feedback around the placement of watchstar and watchlist buttons for the [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience/WE3.3.4 Reading lists|Reading Lists beta feature]], which would allow for saving articles for later reading – a [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/W102|wishlist item]] to bring the functionality to web. Editors are invited to enable the beta feature to test it out and [[phab:T426453|share their thoughts]]. * [[mw:Special:MyLanguage/VisualEditor/Suggestion Mode|Suggestion Mode]] offers edit suggestions within the VisualEditor for improving Wikipedia articles. [[Special:EditChecks|All suggestions]] are [[mw:Special:MyLanguage/Help:Suggestion mode#For administrators – local customization|community-configurable]]. The [[mw:Special:MyLanguage/Edit check/TextMatch|TextMatch]] feature is a way for volunteers to create custom local suggestions. The feature searches in articles for strings of text, and now includes support for regular expressions. This gives volunteers greater precision and flexibility over the kinds of local suggestions they can create. Note: Suggestions [[mw:Special:MyLanguage/Edit check/Configuration#:~:text=maximumEditcount|can be targeted]] based on the edit count of the person editing as well as other aspects of the page. You can [[mw:Special:MyLanguage/Help:Suggestion mode#Create custom local types of Suggestions|find examples from other communities]] for inspiration, including TextMatches that detect: typos, grammar-errors, potential advertisements, clichés, incorrect dash or hyphen usage, non-specific time keywords, outdated names, and more. Any [[mw:Special:MyLanguage/Talk:VisualEditor/Suggestion Mode|feedback]] is appreciated. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:27}} community-submitted {{PLURAL:27|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where the SVG Translate tool could use an outdated version of a file, causing existing translations to be overwritten when new ones were uploaded, has now [[phab:T430577|been fixed]]. Overall, in the last quarter from April – June 2026 about 337 community tasks were resolved by the Wikimedia Foundation. '''Updates for technical contributors''' * On Parsoid-enabled wikis, Parsoid now renders a maximum of 1,250 images per page. A new tracking category, "media-limit-reached", will be soon made available to identify pages where this limit is reached, making it easier to find content whose media output may have been restricted during rendering. See [[phab:T430854]] for more information and to provide feedback. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.12|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/30|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W30"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 21 jul 2026, 07.47 (CEST) <!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30836091 --> mozu0fohpsvd5zg7hs0ci2kxtybp09n 0 191296 1235734 1228648 2026-07-20T19:15:01Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN-skema 1235734 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme = Yndyske gier |Ofbyld = [[Ofbyld:Indian vulture (Gyps indicus) 2 Photograph by Shantanu Kuveskar.jpg|250px]] |lûd = |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift = [[rôffûgels]] (''Accipitriformes'') |Famylje = [[haukfûgels]] (''Accipitridae'') |Skaai = [[gieren]] (''Gyps'') |Wittenskiplike namme= Gyps indicus |Beskriuwer, jier= [[Giovanni Antonio Scopoli|Scopoli]], 1786 |IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-CR.png|250px]] ---- |lânkaart= [[Ofbyld:GypsBengalensisMap.svg|250px]] }} De '''Yndyske gier''' (''Gyps indicus'') is in rôffûgel út 'e [[Famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[haukfûgels]] (''Accipitridae''). De soarte is nau besibbe oan 'e [[feale gier]] en de [[tinsnaffelgier]]. It is in typyske gier fan it Yndiaaske subkontinint dy't slim yn syn bestean bedrige wurdt. == Uterlik == [[Ofbyld:Indian vulture (Gyps indicus) Close-up by Shantanu Kuveskar.jpg|thumb|left|Kop fan 'e Yndyske gier.]] De Yndyske gier is in middelgrutte gier mei de skaaimerken dy't typysk binne foar it skaai ''Gyps'': in keale kop, tige brede wjukken en in koarte sturt. Hy is lytser en slanker boud as de besibbe feale gier. De fûgel wurdt tusken de 80 en 103 sintimeter lang, hat in wjukspanne fan 1,96 oant 2,38 meter en weaget meastentiids tusken de 5,5 en 6,3 kilogram. Syn fearrekleed is oer it algemien sânkleurich oant ljochtbrún, wylst de slachpinnen en sturtfearren dûnkerder binne. == Fersprieding en taksonomy == De Yndyke gier komt foar yn it súdeasten fan [[Pakistan]] en yn it grutste part fan [[Yndia]], benammen súdlik fan 'e rivier de [[Ganges]]. Yn it ferline waard de [[tinsnaffelgier]] (''Gyps tenuirostris'') as in [[ûndersoarte]] fan 'e Yndyske gier beskôge. Ut genetysk ûndersyk hat lykwols bliken dien dat it om in aparte soarte giet. Dêrtroch wurdt de Yndyske gier tsjintwurdich as [[Monotypysk takson|monotypysk]] behannele (der wurde gjin ûndersoarten mear erkend). == Ekology == [[Ofbyld:Vultures in the nest, Orchha, Madhya Pradesh, India.jpg|thumb|left|Pear Yndyske gieren mei jong, [[Orchha]], [[Madhya Pradesh]].]] De Yndyske gier briedt benammen op rotsrânen en kliffen, mar yn regio's lykas [[Radjastan]] is bekend dat se ek nêsten yn beammen bouwe. It binne sosjale fûgels dy't faak yn groepen of koloanjes briede en sykje nei iten. Lykas oare gieren is de Yndyske gier in [[iesiter]]. Hy fynt syn proai troch op grutte hichte boppe de [[savanne]] en bewenne gebieten te sweven. De fûgel spilet in fitale rol yn it ekosysteem troch karkassen fluch op te romjen, wat de fersprieding fan sykten lykas myltfjoer en hûnsdûmens foarkomt. == Status en bedriging == De populaasje fan 'e Yndyske gier is sûnt de jierren 1990 fan 'e foarige iuw katastrofaal ôfnommen. Tegearre mei de [[Bingaalske gier]] is tusken de 97% en 99% fan 'e populaasje yn Yndia en Pakistan ferdwûn. De wichtichste oarsaak hjirfoar is it gebrûk fan it medisyn diclofenac troch feehâlders. As gieren ite fan karkassen fan fee dat foar de dea mei it middel behannele wie, dan krije se akút nierfalen, wat binnen in pear dagen de dea ta gefolch hat. Om de soarte foar útstjerren te behoedzjen, binne der yn Yndia ferskate fokprogramma's yn finzenskip opset. Om't gieren pas mei fiif jier geslachtsryp binne en harren stadich fuortplantsje, is dit in projekt wat in soad tiid kostet. De organisaasje ''Saving Asia’s Vultures from Extinction'' (SAVE) wurket oan it feilich meitsjen fan 'e leefomjouwing, mei as doel de fûgels wer yn it wyld út te setten as it miljeu frij is fan diclofenac. De soarte stiet as krityk bedrige (''Critically Endangered'') op 'e [[Reade list]] fan 'e [[IUCN]]. == Keppeling om utens == * [https://save-vultures.org/ Saving Asia’s Vultures from Extinction] {{Boarnen|boarnefernijing= *[https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/indian-vulture-gyps-indicus BirdLife, oproppen 25 april 2026.] *[https://avibase.bsc-eoc.org/species.jsp?avibaseid=C255F69A6BC7F0DC Avibase, oproppen 25 april 2026.] *[https://birdsoftheworld.org/bow/species/indvul1/cur/introduction Birds of the World, oproppen 25 april 2026.] {{reflist}} ---- {{Commonscat|Gyps indicus|Yndyske gier}} }} {{DEFAULTSORT:Indiske gier}} [[Kategory:Fûgelsoarte]] [[Kategory:Gier]] [[Kategory:Bedrige fûgel]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Afganistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Yndia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Pakistan]] 5i74izozlqjbeskgxfd1xskcf8itiyb 0 191374 1235931 1228792 2026-07-21T23:14:32Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN-skema 1235931 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme = keningsgier |Ofbyld = [[Ofbyld:Sarcoramphus papa 441774682.jpg|250px]] |lûd = |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift = [[rôffûgels]] (''Accipitriformes'') |Famylje = [[gierfûgels fan de Nije Wrâld]] (''Cathartidae'') |Skaai = [[keningsgieren]] (''Sarcoramphus'') |Wittenskiplike namme= Sarcoramphus papa |Beskriuwer, jier= [[Carl Linnaeus|Linnaeus]], 1758 |IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] ---- |lânkaart= [[Ofbyld:King Vulture.png|250px]] }} De '''keningsgier''' (''Sarcoramphus papa'') is in [[fûgel]] út de [[Famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[gierfûgels fan de Nije Wrâld]] (''Cathartidae''). De wittenskiplike namme fan 'e soarte waard yn 1758 as ''Vultur papa'' publisearre troch [[Carl Linnaeus]]. De fûgel hat in lingte fan 71 oant 85 sm, in wjukspanne fan 180 oant 200 sm en in gewicht fan 3 oant 4,5 kg. == Skaaimerken == [[Ofbyld:King Vulture at Colchester Zoo.jpg|thumb|left|Kop fan 'e keningsgier.]] De krêftige snaffel is read mei swart en hat in readgiele fleizige kaam (karunkel). De kop is tige kleurich mei reade, oranje, grize en swarte tinten. Om it ljochte each is in reade eachring. De rest fan it lichem is foar it grutste part wyt oant ljochtgriis, wylst de slachpinnen en de sturt swart binne. De fariaasjes yn it kleurige gesicht jouwe ynformaasje oer leeftyd, status en sûnens oan soartegenoaten. De keale krop spilet in wichtige rol by de balts. De wjukken binne tige breed en de sturt is relatyf koart. Der is gjin ferskil yn uterlik of grutte tusken de mantsjes en de wyfkes. == Fersprieding == De keningsgier libbet yn 'e [[reinwâld]]en en beam[[savanne]]s fan it leechlân yn [[Midden-Amearika|Midden-]] en [[Súd-Amearika]]. Ek yn berchstreken oant op in hichte fan 1200 meter wurdt de fûgel oantroffen. == Iten == Mei syn krêftige snaffel kin de keningsgier alle soarten [[ies]] ferwurkje, ek fan bisten mei in tsjokke of stive hûd. Oare gieren wachtsje faak oant de keningsgier it deade bist stikken skuord hat. Njonken ies fangt er somtiden ek libbene proaien, lykas mûzen, lytse fûgels en hagedissen. == Libbenswize == [[Ofbyld:Urubu Rei voando.jpg|thumb|left|Keningsgier yn 'e flecht.]] Keningsgieren libje yn pearkes of lytse groepen fan maksimaal fiif yndividuen. By grutte karkassen kinne ferskate groepen byinoar komme, sadat der soms wol fyftich fûgels tagelyk sjoen wurde. Yn tichtbegroeide gebieten is dizze soarte foar it opspoaren fan ies faak ôfhinklik fan 'e [[kalkoengier]] of de [[readkopgier]], dy't in poerbêst rookfermogen hawwe. Meastentiids sit de keningsgier op in útstekkende tûke yn 'e beamtoppen of sweeft er boppe de beammen op 'e strún nei fretten. By it iten is de keningsgier kwetsber foar grutte rôfdieren lykas de [[jagûar]] en de [[pûma]]. Troch syn grutte lichem kin de fûgel net fluch fan 'e grûn loskomme. Hy is hast folslein ôfhinklik fan [[termyk]] om te fleanen en slacht allinne by hege need mei de wjukken. == Fuortplanting == It nêst wurdt boud yn hege beammen, meastentiids mear as twintich meter boppe de grûn. De peartiid en it brieden falle meastentiids yn 'e drûge tiid. It wyfke leit meastentiids ien aai, dat brutsen wyt fan kleur is mei readbrune plakjes. Beide âlden briede om bar en bringe it jong tegearre grut. Nei sawat 56 dagen komt it aai út. It jong wurdt fuorre mei iten dat út it krôp fan 'e âlden opkoarre wurdt. De pyk bliuwt meastentiids by de âlden oant it folgjende briedseizoen. == Status == Hoewol't der gjin krekte gegevens binne oer de populaasjetrend, wurdt der op ferskate plakken yn it ferspriedingsgebiet in tebekgong waarnommen. Benammen yn [[Meksiko]], [[Hondoeras]], [[Kolombia]], it noarden fan [[Ekwador]] en [[Paraguay]] liket it oantal keningsgieren werom te rinnen. De krekte oarsaken binne net folslein dúdlik, mar it ferlies fan leefgebiet spilet dêrby nei alle gedachten in grutte rol. Dêrfoaroer liket de populaasje yn lannen as [[Brazylje]] en [[Bolivia]] stabyl te wêzen. Om't it grutste part fan 'e wrâldpopulaasje yn Brazylje libbet, wurde de ôfnames oan 'e rânen fan it ferspriedingsgebiet foar in part opfongen troch de stabiliteit yn it kearngebiet. Dochs wurdt der op basis fan 'e lokale ôfnames fan útgien dat de totale wrâldpopulaasje in lichte tebekgong sjen lit. Op 'e [[Reade list]] fan 'e [[IUCN]] hat de keningsgier de status net bedrige (''Least Concern''), al nimt it oantal ôf troch it ferdwinen fan habitat. {{boarnen|boarnefernijing= * [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/king-vulture-sarcoramphus-papa BirdLife, oproppen 27 april 2026.] {{reflist}} ---- {{Commonscat|Sarcoramphus papa}} }} [[Kategory:Keningsgier]] [[Kategory:Fûgelsoarte]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Argentynje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Belize]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bolivia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Brazylje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kolombia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kosta Rika]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Ekwador]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn El Salvador]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Frânsk-Guyana]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Gûatemala]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Guyana]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Hondoeras]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Meksiko]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Nikaragûa]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Panama]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Paraguay]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Perû]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Suriname]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Trinidad en Tobago]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Fenezuëla]] 9zrqmgafngcx7pcdwdlwnitg93zogvm 0 191420 1235882 1228906 2026-07-21T22:33:38Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN-skema 1235882 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme = Kalifornyske kondor |Ofbyld = [[Ofbyld:California condor (6391184801).jpg|250px]] |lûd = |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift = [[rôffûgels]] (''Accipitriformes'') |Famylje = [[gierfûgels fan de Nije Wrâld]] (''Cathartidae'') |Skaai = [[kondors]] (''Gymnogyps'') |Wittenskiplike namme= Gymnogyps californianus |Beskriuwer, jier= [[George Shaw|Shaw]], 1797 |IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-CR.png|250px]] ---- |lânkaart= [[Ofbyld:Gymnogyps californianus.svg|250px]] }} De '''Kalifornyske kondor''' (''Gymnogyps californianus'') is in tige seldsume [[rôffûgel]] út 'e famylje fan 'e [[gierfûgels fan de Nije Wrâld]] (''Cathartidae''). Yn 1982 wienen der noch mar 22 yndividuën yn it wyld oer, wêrtroch't útstjerren net te foarkommen like. Troch in kontroversjeel mar súksesfol rêdingsprogramma is de soarte fan 'e râne fan 'e ôfgrûn weromhelle. == Beskriuwing == [[Ofbyld:Grand Canyon National Park California Condor 87 3462 (5735691958).jpg|thumb|left|Kalifornyske kondor.]] De Kalifornyske kondor is de grutste fûgelsoarte fan [[Noard-Amearika]]. It fearrekleed is oerwegend swart, mei útsûndering fan 'e opfallende wite flakken oan 'e ûnderkant fan 'e wjukken. De kop is keal, wat foarkomt dat fearren fersmoarge reitsje by it iten fan karkassen. Mantsjes en wyfkes sjogge der itselde út. De fûgel hat in lichemslingte fan 120 oant 130 sm, in gewicht fan 8 oant 14 kg en in tige grutte wjukspanne fan hast trije meter. == Fersprieding == Hjoed-de-dei komt de kondor foar yn it westen fan 'e [[Feriene Steaten]] ([[Kalifornje]], [[Arizona]] en [[Utah]]) en yn it noarden fan [[Meksiko]]. Yn it [[Pleistoseen]] libbe it skaai ''Gymnogyps'' oer hiel Noard-Amearika, fan [[Kanada]] oant [[Floarida]]. Doe fersoarge de fûgel de opromtsjinst foar de Amerikaanske [[megafauna]] (lykas de [[mammût]]). Doe't dy grutte bisten útstoaren, kromp ek it ferspriedingsgebiet fan 'e kondor dramatysk oant se om 1800 hinne allinne noch oan 'e westkust foarkamen. == Ekology == Kondors binne gjin jagers mar [[ies (kadaver)|ies]]iters. Se brûke harren skerpe eagen om fan grutte hichte ôf karkassen te finen. It binne sosjale fûgels dy't fan inoar leare wêr't feilige plakken binne om te rêstjen. [[Ofbyld:04kits2,1 hatch 1 (39460129304).jpg|thumb|left|Utkommend aai.]] De fûgels binne let geslachtsryp (mei seis jier) en lizze mar ien aai om 'e twa jier. Se foarmje faak bannen foar it libben. In bysûndere ûntdekking yn 2021 wie dat wyfkes harren somtiden fuortplantsje kinne sûnder in mantsje (partenogenese). Yn it nêst wurde kondors hjoed-de-dei somtiden holpen mei slimme aaien: elektroanyske aaien dy't data sammelje oer de briedomstannichheden. De fûgels kinne likernôch 60 jier âld wurde. == Status en herintroduksje == [[Ofbyld:Biologists setting up netting (23706546212).jpg|thumb|De fangst fan 'e lêste Kalifornyske kondors yn it wyld (AC-4) yn 1985.]] Troch jacht, fergiftiging (benammen troch lead út kûgels yn karkassen) en ferlies fan leefgebiet wie de fûgel yn 'e 20e iuw hast folslein ferdwûn. Yn 1987 waarden de lêste wylde eksimplaren fongen om in fokprogramma op te setten. In histoarysk momint wie de fangst fan AC-9 (Adult Condor 9), de alderlêste frijfleanende kondor fan dy tiid. Hjirmei wie de soarte foar in koart skoftke folslein útstoarn yn it wyld. It programma wie sa súksesfol dat der sûnt 1992 wer kondors útset wurde. Yn 2002 folge de kroan op it wurk: AC-9 waard, nei 15 jier yn finzenskip, wer frijlitten yn 'e natuer. By syn frijlitting krige er in nij nûmer op'e wjukken: Kondor 21. Troch dit súksesfolle programma groeide it oantal stadich: * Yn 2003 wienen der 223 fûgels, wêrfan 85 wer útset yn 'e natuer. Yn dat jier fleach ek de earste, yn it wyld berne pyk út. * Yn 2008 wiene der foar it earst wer mear fûgels yn it wyld as yn finzenskip. * Yn 2019 waard de tûzenste pyk berne sûnt it begjin fan it programma. * Yn septimber 2024 fleagen der 343 kondors yn it wyld en libben der 217 yn finzenskip. * De populaasje wreidet him út nei it noarden; sûnt 2022 wurde se ek útset yn it [[Nasjonaal Park Redwood]] troch de [[Yurok]]-stamme, foar wa't de fûgel (''prey-go-neesh'') hillich is.<ref>[https://www.nps.gov/redw/learn/nature/prey-go-neesh.htm Redwood National and State Parks California: ''Prey-go-neesh in the Redwoods''.]</ref> Nettsjinsteande it súkses bliuwt de status krityk. De grutste bedrigings binne: * Leadfergiftiging: Mear as de helte fan 'e stjergefallen komt troch it iten fan leadresten fan munysje fan jagers. * DDT: In âld bestridingsmiddel dat soarget foar te tinne aaiskilen. * Oare gefaren: [[fûgelgryp]], boskbrannen en botsings mei heechspanningskabels. Foar dat lêste wurdt fûgels yn finzenskip sels leard om dy kabels te mijen. {{boarnen|boarnefernijing= *[https://www.nhm.ac.uk/discover/saving-the-california-condor.html National History Museum, ''California condor: Saving North America’s biggest bird'', 20 septimber 2024.] *[https://www.nps.gov/subjects/condors/index.htm National Park Service - Condors] *[https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/california-condor-gymnogyps-californianus BirdLife International, oproppen 27 april 2026] *[https://ebird.org/species/calcon eBird, oproppen 27 april 2026] *[https://birdsoftheworld.org/bow/species/calcon/cur/introduction eBird, oproppen 27 april 2026] {{reflist}} {{Commonscat|Gymnogyps californianus}} ---- }} [[Kategory:Kondor]] [[Kategory:Fûgelsoarte]] [[Kategory:Bedrige fûgel]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Feriene Steaten]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Meksiko]] tmsrxcukblj7bn57xe62vv2a62rj7aa 1235884 1235882 2026-07-21T22:37:59Z Ieneach fan 'e Esk 13292 /* Fersprieding */ red 1235884 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme = Kalifornyske kondor |Ofbyld = [[Ofbyld:California condor (6391184801).jpg|250px]] |lûd = |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift = [[rôffûgels]] (''Accipitriformes'') |Famylje = [[gierfûgels fan de Nije Wrâld]] (''Cathartidae'') |Skaai = [[kondors]] (''Gymnogyps'') |Wittenskiplike namme= Gymnogyps californianus |Beskriuwer, jier= [[George Shaw|Shaw]], 1797 |IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-CR.png|250px]] ---- |lânkaart= [[Ofbyld:Gymnogyps californianus.svg|250px]] }} De '''Kalifornyske kondor''' (''Gymnogyps californianus'') is in tige seldsume [[rôffûgel]] út 'e famylje fan 'e [[gierfûgels fan de Nije Wrâld]] (''Cathartidae''). Yn 1982 wienen der noch mar 22 yndividuën yn it wyld oer, wêrtroch't útstjerren net te foarkommen like. Troch in kontroversjeel mar súksesfol rêdingsprogramma is de soarte fan 'e râne fan 'e ôfgrûn weromhelle. == Beskriuwing == [[Ofbyld:Grand Canyon National Park California Condor 87 3462 (5735691958).jpg|thumb|left|Kalifornyske kondor.]] De Kalifornyske kondor is de grutste fûgelsoarte fan [[Noard-Amearika]]. It fearrekleed is oerwegend swart, mei útsûndering fan 'e opfallende wite flakken oan 'e ûnderkant fan 'e wjukken. De kop is keal, wat foarkomt dat fearren fersmoarge reitsje by it iten fan karkassen. Mantsjes en wyfkes sjogge der itselde út. De fûgel hat in lichemslingte fan 120 oant 130 sm, in gewicht fan 8 oant 14 kg en in tige grutte wjukspanne fan hast trije meter. == Fersprieding == Hjoed-de-dei komt de kondor foar yn it westen fan 'e [[Feriene Steaten]] ([[Kalifornje]], [[Arizona]] en [[Utah]]) en yn it noarden fan [[Meksiko]]. Yn it [[Pleistoseen]] libbe it skaai ''Gymnogyps'' oer hiel Noard-Amearika, fan [[Kanada]] oant [[Floarida]]. Doe fersoarge de fûgel de opromtsjinst foar de Amerikaanske [[megafauna]], lykas de [[Amerikaanske mammoet]] (''Mammuthus columbi''). Doe't dy grutte bisten útstoaren, kromp ek it ferspriedingsgebiet fan 'e kondor dramatysk oant se om 1800 hinne allinne noch oan 'e westkust foarkamen. == Ekology == Kondors binne gjin jagers mar [[ies (kadaver)|ies]]iters. Se brûke harren skerpe eagen om fan grutte hichte ôf karkassen te finen. It binne sosjale fûgels dy't fan inoar leare wêr't feilige plakken binne om te rêstjen. [[Ofbyld:04kits2,1 hatch 1 (39460129304).jpg|thumb|left|Utkommend aai.]] De fûgels binne let geslachtsryp (mei seis jier) en lizze mar ien aai om 'e twa jier. Se foarmje faak bannen foar it libben. In bysûndere ûntdekking yn 2021 wie dat wyfkes harren somtiden fuortplantsje kinne sûnder in mantsje (partenogenese). Yn it nêst wurde kondors hjoed-de-dei somtiden holpen mei slimme aaien: elektroanyske aaien dy't data sammelje oer de briedomstannichheden. De fûgels kinne likernôch 60 jier âld wurde. == Status en herintroduksje == [[Ofbyld:Biologists setting up netting (23706546212).jpg|thumb|De fangst fan 'e lêste Kalifornyske kondors yn it wyld (AC-4) yn 1985.]] Troch jacht, fergiftiging (benammen troch lead út kûgels yn karkassen) en ferlies fan leefgebiet wie de fûgel yn 'e 20e iuw hast folslein ferdwûn. Yn 1987 waarden de lêste wylde eksimplaren fongen om in fokprogramma op te setten. In histoarysk momint wie de fangst fan AC-9 (Adult Condor 9), de alderlêste frijfleanende kondor fan dy tiid. Hjirmei wie de soarte foar in koart skoftke folslein útstoarn yn it wyld. It programma wie sa súksesfol dat der sûnt 1992 wer kondors útset wurde. Yn 2002 folge de kroan op it wurk: AC-9 waard, nei 15 jier yn finzenskip, wer frijlitten yn 'e natuer. By syn frijlitting krige er in nij nûmer op'e wjukken: Kondor 21. Troch dit súksesfolle programma groeide it oantal stadich: * Yn 2003 wienen der 223 fûgels, wêrfan 85 wer útset yn 'e natuer. Yn dat jier fleach ek de earste, yn it wyld berne pyk út. * Yn 2008 wiene der foar it earst wer mear fûgels yn it wyld as yn finzenskip. * Yn 2019 waard de tûzenste pyk berne sûnt it begjin fan it programma. * Yn septimber 2024 fleagen der 343 kondors yn it wyld en libben der 217 yn finzenskip. * De populaasje wreidet him út nei it noarden; sûnt 2022 wurde se ek útset yn it [[Nasjonaal Park Redwood]] troch de [[Yurok]]-stamme, foar wa't de fûgel (''prey-go-neesh'') hillich is.<ref>[https://www.nps.gov/redw/learn/nature/prey-go-neesh.htm Redwood National and State Parks California: ''Prey-go-neesh in the Redwoods''.]</ref> Nettsjinsteande it súkses bliuwt de status krityk. De grutste bedrigings binne: * Leadfergiftiging: Mear as de helte fan 'e stjergefallen komt troch it iten fan leadresten fan munysje fan jagers. * DDT: In âld bestridingsmiddel dat soarget foar te tinne aaiskilen. * Oare gefaren: [[fûgelgryp]], boskbrannen en botsings mei heechspanningskabels. Foar dat lêste wurdt fûgels yn finzenskip sels leard om dy kabels te mijen. {{boarnen|boarnefernijing= *[https://www.nhm.ac.uk/discover/saving-the-california-condor.html National History Museum, ''California condor: Saving North America’s biggest bird'', 20 septimber 2024.] *[https://www.nps.gov/subjects/condors/index.htm National Park Service - Condors] *[https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/california-condor-gymnogyps-californianus BirdLife International, oproppen 27 april 2026] *[https://ebird.org/species/calcon eBird, oproppen 27 april 2026] *[https://birdsoftheworld.org/bow/species/calcon/cur/introduction eBird, oproppen 27 april 2026] {{reflist}} {{Commonscat|Gymnogyps californianus}} ---- }} [[Kategory:Kondor]] [[Kategory:Fûgelsoarte]] [[Kategory:Bedrige fûgel]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Feriene Steaten]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Meksiko]] 48s8kkye1ihq5wxalz5gv0meeesea6t 1235885 1235884 2026-07-21T22:38:24Z Ieneach fan 'e Esk 13292 /* Status en herintroduksje */ [[]] oars 1235885 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme = Kalifornyske kondor |Ofbyld = [[Ofbyld:California condor (6391184801).jpg|250px]] |lûd = |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift = [[rôffûgels]] (''Accipitriformes'') |Famylje = [[gierfûgels fan de Nije Wrâld]] (''Cathartidae'') |Skaai = [[kondors]] (''Gymnogyps'') |Wittenskiplike namme= Gymnogyps californianus |Beskriuwer, jier= [[George Shaw|Shaw]], 1797 |IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-CR.png|250px]] ---- |lânkaart= [[Ofbyld:Gymnogyps californianus.svg|250px]] }} De '''Kalifornyske kondor''' (''Gymnogyps californianus'') is in tige seldsume [[rôffûgel]] út 'e famylje fan 'e [[gierfûgels fan de Nije Wrâld]] (''Cathartidae''). Yn 1982 wienen der noch mar 22 yndividuën yn it wyld oer, wêrtroch't útstjerren net te foarkommen like. Troch in kontroversjeel mar súksesfol rêdingsprogramma is de soarte fan 'e râne fan 'e ôfgrûn weromhelle. == Beskriuwing == [[Ofbyld:Grand Canyon National Park California Condor 87 3462 (5735691958).jpg|thumb|left|Kalifornyske kondor.]] De Kalifornyske kondor is de grutste fûgelsoarte fan [[Noard-Amearika]]. It fearrekleed is oerwegend swart, mei útsûndering fan 'e opfallende wite flakken oan 'e ûnderkant fan 'e wjukken. De kop is keal, wat foarkomt dat fearren fersmoarge reitsje by it iten fan karkassen. Mantsjes en wyfkes sjogge der itselde út. De fûgel hat in lichemslingte fan 120 oant 130 sm, in gewicht fan 8 oant 14 kg en in tige grutte wjukspanne fan hast trije meter. == Fersprieding == Hjoed-de-dei komt de kondor foar yn it westen fan 'e [[Feriene Steaten]] ([[Kalifornje]], [[Arizona]] en [[Utah]]) en yn it noarden fan [[Meksiko]]. Yn it [[Pleistoseen]] libbe it skaai ''Gymnogyps'' oer hiel Noard-Amearika, fan [[Kanada]] oant [[Floarida]]. Doe fersoarge de fûgel de opromtsjinst foar de Amerikaanske [[megafauna]], lykas de [[Amerikaanske mammoet]] (''Mammuthus columbi''). Doe't dy grutte bisten útstoaren, kromp ek it ferspriedingsgebiet fan 'e kondor dramatysk oant se om 1800 hinne allinne noch oan 'e westkust foarkamen. == Ekology == Kondors binne gjin jagers mar [[ies (kadaver)|ies]]iters. Se brûke harren skerpe eagen om fan grutte hichte ôf karkassen te finen. It binne sosjale fûgels dy't fan inoar leare wêr't feilige plakken binne om te rêstjen. [[Ofbyld:04kits2,1 hatch 1 (39460129304).jpg|thumb|left|Utkommend aai.]] De fûgels binne let geslachtsryp (mei seis jier) en lizze mar ien aai om 'e twa jier. Se foarmje faak bannen foar it libben. In bysûndere ûntdekking yn 2021 wie dat wyfkes harren somtiden fuortplantsje kinne sûnder in mantsje (partenogenese). Yn it nêst wurde kondors hjoed-de-dei somtiden holpen mei slimme aaien: elektroanyske aaien dy't data sammelje oer de briedomstannichheden. De fûgels kinne likernôch 60 jier âld wurde. == Status en herintroduksje == [[Ofbyld:Biologists setting up netting (23706546212).jpg|thumb|De fangst fan 'e lêste Kalifornyske kondors yn it wyld (AC-4) yn 1985.]] Troch jacht, fergiftiging (benammen troch lead út kûgels yn karkassen) en ferlies fan leefgebiet wie de fûgel yn 'e 20e iuw hast folslein ferdwûn. Yn 1987 waarden de lêste wylde eksimplaren fongen om in fokprogramma op te setten. In histoarysk momint wie de fangst fan AC-9 (Adult Condor 9), de alderlêste frijfleanende kondor fan dy tiid. Hjirmei wie de soarte foar in koart skoftke folslein útstoarn yn it wyld. It programma wie sa súksesfol dat der sûnt 1992 wer kondors útset wurde. Yn 2002 folge de kroan op it wurk: AC-9 waard, nei 15 jier yn finzenskip, wer frijlitten yn 'e natuer. By syn frijlitting krige er in nij nûmer op'e wjukken: Kondor 21. Troch dit súksesfolle programma groeide it oantal stadich: * Yn 2003 wienen der 223 fûgels, wêrfan 85 wer útset yn 'e natuer. Yn dat jier fleach ek de earste, yn it wyld berne pyk út. * Yn 2008 wiene der foar it earst wer mear fûgels yn it wyld as yn finzenskip. * Yn 2019 waard de tûzenste pyk berne sûnt it begjin fan it programma. * Yn septimber 2024 fleagen der 343 kondors yn it wyld en libben der 217 yn finzenskip. * De populaasje wreidet him út nei it noarden; sûnt 2022 wurde se ek útset yn it [[Nasjonaal Park Redwood]] troch de [[Joerok (folk)|Joerok]]-stamme, foar wa't de fûgel (''prey-go-neesh'') hillich is.<ref>[https://www.nps.gov/redw/learn/nature/prey-go-neesh.htm Redwood National and State Parks California: ''Prey-go-neesh in the Redwoods''.]</ref> Nettsjinsteande it súkses bliuwt de status krityk. De grutste bedrigings binne: * Leadfergiftiging: Mear as de helte fan 'e stjergefallen komt troch it iten fan leadresten fan munysje fan jagers. * DDT: In âld bestridingsmiddel dat soarget foar te tinne aaiskilen. * Oare gefaren: [[fûgelgryp]], boskbrannen en botsings mei heechspanningskabels. Foar dat lêste wurdt fûgels yn finzenskip sels leard om dy kabels te mijen. {{boarnen|boarnefernijing= *[https://www.nhm.ac.uk/discover/saving-the-california-condor.html National History Museum, ''California condor: Saving North America’s biggest bird'', 20 septimber 2024.] *[https://www.nps.gov/subjects/condors/index.htm National Park Service - Condors] *[https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/california-condor-gymnogyps-californianus BirdLife International, oproppen 27 april 2026] *[https://ebird.org/species/calcon eBird, oproppen 27 april 2026] *[https://birdsoftheworld.org/bow/species/calcon/cur/introduction eBird, oproppen 27 april 2026] {{reflist}} {{Commonscat|Gymnogyps californianus}} ---- }} [[Kategory:Kondor]] [[Kategory:Fûgelsoarte]] [[Kategory:Bedrige fûgel]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Feriene Steaten]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Meksiko]] 0uu9p962e46565py3morluyzb4hqfav 0 191446 1235887 1229152 2026-07-21T22:39:45Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN-skema 1235887 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme = Kalkoengier |Ofbyld = [[Ofbyld:Turkey vultures (Cathartes aura) in Santa Rosa (01757).jpg|250px]] |lûd = |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift = [[giereftigen fan de Nije Wrâld]] (''Cathartiformes'') |Famylje = [[gierfûgels fan de Nije Wrâld]] (''Cathartidae'') |Skaai = [[kalkoengieren]] (''Cathartes'') |Wittenskiplike namme= Cathartes aura |Beskriuwer, jier= [[Carolus Linnaeus|Linnaeus]], 1758 |IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] ---- |lânkaart= [[Ofbyld:Turkeyvulturerange.jpg|250px]]<br><small>{{Color box|#FFFF00}} [[simmerfûgel]]<br>{{Color box|#008000}} [[stânfûgel]]</small> }} {{Net te betiizjen|de '''[[readkopgier]]''' (''Sarcogyps cavus''), in oare rôffûgel}} De '''kalkoengier''' (''Cathartes aura''), ek wol de '''readkopgier''' neamd (al is dat ek de namme fan [[readkopgier|in oare fûgel]]) is in [[rôffûgel]] út 'e [[Famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[gierfûgels fan de Nije Wrâld]] (''Cathartidae''). It is de meast algemiene gier fan 'e Amearika's en stiet bekend om syn bûtengewoane rookfermogen. == Beskriuwing == [[Ofbyld:Cathartes aura -Morro Bay, California, USA -flying-8b.jpg|thumb|left|Fleanende readkopgier.]] De kalkoengier is in grutte fûgel mei in wjukspanne fan 160 oant 183 sm en in gewicht tusken de 0,8 en 2,3 kg. It fearrekleed is hast hielendal swartbrún, mar de slachpennen oan 'e ûnderkant fan 'e wjukken binne sulvergriis, wat in opfallend kontrast jout as de fûgel fljocht. De kop is lyts yn ferhâlding ta it lichem, keal en read fan kleur, krekt lykas by in kalkoen (dêrfandinne de namme). De fûgel fljocht op in hiel karakteristike wize: hy hâldt de wjukken yn in lichte V-foarm en skommelt faak in bytsje hinne en wer yn 'e loft, sels as der mar in bytsje wyn stiet. == Fersprieding == De kalkoengier hat in ûnbidich ferspriedingsgebiet dat rint fan it suden fan [[Kanada]] oant de súdpunt fan [[Súd-Amearika]] ([[Fjoerlân]]). De populaasjes yn it noarden binne [[trekfûgel]]s dy't winterdeis nei it suden fleane. De kalkoengier past him maklik oan en komt yn in grut ferskaat oan biotopen foar. Se wurde yn iepen en healiepen gebieten oantroffen, lykas subtropyske bosken, strewellen, greiden en woastinen. Hy wurdt ek faak sjoen by minsklike delsettings, op lânbougrûn en oan autodiken, dêr't er it ies fan ferkearsstachtoffers fynt. Hy mijt lykas de measte gieren de tichte reinwâlden om't er dêr dreech lânje en opstige kin. === Undersoarten === Der wurde meastal fiif [[ûndersoarte]]n erkend, dy't ferskille yn grutte en yn 'e tinten fan it swart en brún yn it fearrekleed: * ''C. a. aura'': De nominaatfoarm. Komt foar fan Meksiko oant it suden fan 'e Feriene Steaten. * ''C. a. septentrionalis'': De gruttere ûndersoarte fan it easten en noarden fan Noard-Amearika. Dizze fûgels binne trekfûgels. * ''C. a. meridionalis'': Komt foar yn it westen fan Noard-Amearika; liket in soad op ''septentrionalis''. * ''C. a. ruficollis'': In ûndersoarte út Súd-Amearika (fan Kolombia oant it noarden fan Argentynje). De kop is faak wat mear oranje-read. * ''C. a. jota'': De grutste Súdamearikaanske foarm, dy't fral oan 'e kust fan 'e Stille Oseaan en yn it Andesberchtme libbet. == Ekology == Oars as de measte oare rôffûgels fertrouwt de kalkoengier net allinne op 'e eagen, mar foaral op 'e noas. Hy kin de geur fan ethylmerkaptaan (in gas dat frijkomt by ferrotsjen) op grutte ôfstân opspoare. Troch dit fermogen kin er karkassen fine dy't ûnder it blêdetek fan in bosk ferburgen lizze. Oare gieren, lykas de [[swarte gier]] (''Coragyps atratus''), dy't sels net goed rûke kinne, folgje de readkopgier faak om sa by it fretten te kommen. Kondors en oare gieren hawwe faak in ticht septum (skiedingsmuorre tusken de noasgatten), mar by de readkopgier kin der dwers troch de noasgatten hinne sjoen wurde. In bysûnder skaaimerk is dat dizze fûgel oan urohydrosis docht: hy urinearret oer de eigen poaten om ôf te kuoljen, wêrby't it soer yn 'e urine tagelyk baktearjes op 'e poaten deadet. == Ferdigening == De kalkoengier hat in bysûndere, mar effektive manier om himsels te ferdedigjen. As er bedrige wurdt, koarret er syn healfertarre, tige soere en stjonkende ynhâld fan 'e mage oer de oanfaller hinne. Dat skrikt net allinne troch de geur ôf , mar it soer kin ek de eagen fan in rôfdier irritearje. == Fuortplanting == De fûgel makket gjin echt nêst, mar leit syn aaien (meastentiids twa) fuort op 'e grûn yn hoalen, tusken rotsen of yn holle beamstammen. Beide âlden briede de aaien út en fuorje de jongen troch it iten op te koarjen. == Status == De soarte wurdt troch de [[IUCN]] as net bedrige (''least concern'') beskôge. De populaasje is grut en stabyl, en de soarte kin him goed oanpassen oan in minsklike omjouwing. {{boarnen|boarnefernijing= * [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/turkey-vulture-cathartes-aura BirdLife, oproppen op 28 april 2026.] * [https://ebird.org/species/turvul eBird, oproppen op 28 april 2026.] * [https://birdsoftheworld.org/bow/species/turvul/cur/introduction Birds of the World, oproppen op 28 april 2026.] {{reflist}} ---- {{Commonscat|Cathartes aura}} }} [[Kategory:Kalkoengier]] [[Kategory:Fûgelsoarte]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Argentynje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Arûba]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Bahama's]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Belize]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bolivia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Brazylje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kanada]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Kaaimaneilannen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sily]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kolombia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kosta Rika]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kuba]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Dominikaanske Republyk]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Ekwador]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn El Salvador]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Falklâneilannen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Frânsk-Guyana]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Gûatemala]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Guyana]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Haïty]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Hondoeras]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Jamaika]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Meksiko]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Nikaragûa]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Panama]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Paraguay]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Perû]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Porto Riko]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Georgje en de Súdlike Sandwicheilannen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Suriname]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Trinidad en Tobago]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Turks- en Kaikoseilannen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Feriene Steaten]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Oerûguay]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Fenezuëla]] agqmnzs3f6afm0m52eepszccml2q0vq 0 191536 1235906 1229199 2026-07-21T22:56:10Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN-skema 1235906 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme = Kapgier |Ofbyld = [[Ofbyld:Necrosyrtes monachus.jpg|250px]] |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift = [[falkeftigen]] (''Accipitriformes'') |Famylje = [[haukfûgels]] (''Accipitridae'') |Skaai = [[kapgieren]] (''Necrosyrtes'') |Wittenskiplike namme= Necrosyrtes monachus |Beskriuwer, jier= ([[Coenraad Jacob Temminck|Temminck]], 1823) |IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-CR.png|250px]] |lânkaart= }} De '''kapgier''' (''Necrosyrtes monachus'') is in lytse [[rôffûgel]] út 'e famylje fan 'e [[haukfûgels]] (''Accipitridae''). It is de iennichste soarte yn it [[Monotypysk takson|monotypyske]] skaai fan 'e [[kapgieren]] (''Necrosyrtes''). Hoewol't de kapgier fan oarsprong in algemiene ferskyning wie yn 'e buert fan minsklike delsettings, wurdt de soarte no troch de ekstreem rappe delgong fan 'e populaasje kritysk bedrige. == Beskriuwing == [[Ofbyld:Head of a vulture in the Gambia.jpg|thumb|left|Kop fan 'e fûgel.]] De kapgier is ien fan 'e lytste gieresoarten fan 'e Alde Wrâld. Hy hat in lingte fan 62 oant 72 cm en in wjukspanne fan likernôch 155 oant 165 cm. It fearrekleed is oer it generaal donkerbrún. It meast opfallende skaaimerk is de keale, rôze kop dy't oan 'e efterkant en yn 'e nekke oergiet yn in tichte, ljochtbrune oant wite dûnzige kap. De snaffel is yn fergeliking mei oare gieren frij smel en lang, wat de fûgel by steat stelt om lytse stikjes fleis tusken de bonken fan in kadaver wei te skuorren. As de fûgel him opwynt, kin de rôze hûd fan 'e kop fluch feroarje yn in felreade kleur. == Fersprieding == De kapgier komt foar yn in grut part fan [[Afrika]] súdlik fan 'e [[Sahara]]. Hy libbet net allinne yn de savanne, mar is ek faak te finen by slachthuzen, ôffalbergen en op merken yn doarpen en stêden. Yn tsjinstelling ta de measte oare gieren hat dizze soarte him goed oanpast oan it libben yn 'e buert fan de minske. == Ekology en gedrach == [[Ofbyld:Necrosyrtes monachus 0032.jpg|thumb|left|Groep gieren yn Gambia.]] De kapgier is in echte allefretter. Hoewol't er foaral fan kadavers fret, stiet er ek bekend om it iten fan ynsekten, larven en sels minsklik ôffal. Troch syn lytse formaat en smelle snaffel kin er net konkurrearje mei de gruttere gieresoarten by in kadaver. Dêrom wachtet er faak oan 'e râne fan 'e groep of fret er de lytse resten op as de gruttere fûgels klear binne. Kapgieren binne hiel sosjaal en wurde yn grutte groepen sjoen. Kapgieren bouwe it nêst yn beammen en bouwe in nêst fan tûken dat beklaaid wurdt mei gers en blêden. Se lizze mar ien yt aai mei brune, readbrune plakjes, dat troch beide âlden yn likernôch 46 oant 54 dagen útbredt wurdt. It jong bliuwt sa'n trije oant fjouwer moannen yn it nêst foardat it selsstannich wurdt. == Status == Hoewol't de kapgier eartiids ien fan 'e meast algemiene gieren wie, is de status sûnt 2017 krityk op 'e [[Reade list]] fan 'e [[IUCN]]. De populaasje is yn koarte tiid dramatysk ôfnommen. De wichtichste oarsaken binne fergiftiging, jacht foar de hannel yn tradisjonele medisinen en it ferlies fan geskikte nêstbeammen. {{boarnen|boarnefernijing= * [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/hooded-vulture-necrosyrtes-monachus BirdLife International, oproppen 2 maaie 2025.] * [https://ebird.org/species/hoovul1?siteLanguage=nl eBird, oproppen 2 maaie 2025.] * [https://birdsoftheworld.org/bow/species/hoovul1/cur/introduction Birds of the World, oproppen 2 maaie 2025.] {{reflist}} ---- {{Commonscat|Necrosyrtes monachus}} }} [[Kategory:Fûgelsoarte]] [[Kategory:Kapgier]] [[Kategory:Bedrige fûgel]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Angoala]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Benyn]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Botswana]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Boerkina Faso]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Boerûndy]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kameroen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Sintraal-Afrikaanske Republyk]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tsjaad]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kongo (Demokratyske Republyk)]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Ivoarkust]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Dzjibûty]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Eritreä]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Swazylân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Etioopje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Gambia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Gana]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Guinee]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Guinee-Bissau]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kenia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Libearia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Malawy]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Maly]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Mauretaanje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Mozambyk]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Namybje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Niger]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Nigearia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Rûanda]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Senegal]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sierra Leöane]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Somaalje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Afrika]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Sûdan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sûdan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tanzania]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Togo]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Uganda]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sambia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Simbabwe]] l4qgjei05inuuijsavy9hq1prhvbamq 0 191539 1235719 1229212 2026-07-20T18:59:32Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN-skema 1235719 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme = Iesgier |Ofbyld = [[Ofbyld:Egyptian Vulture in Tal Chhapar Sanctuary November 2025 by Tisha Mukherjee 04.jpg|250px]] |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift = [[falkeftigen]] (''Accipitriformes'') |Famylje = [[haukfûgels]] (''Accipitridae'') |Skaai = [[iesgieren]] (''Neophron'') |Wittenskiplike namme= Neophron percnopterus |Beskriuwer, jier= ([[Linnaeus]], 1758) |IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-EN.png|250px]] ---- |lânkaart= [[Ofbyld:Neophron percnopterus distribution.png|250px]]</span><small><br>{{Color box|#FF6600}} [[stânfûgel]] <br>{{Color box|#00BB00}} [[briedfûgel]] }} De '''iesgier''' (''Neophron percnopterus'') is in middelgrutte [[rôffûgel]] út 'e famylje fan 'e [[haukfûgels]] (''Accipitridae''). It is de iennichste libbene soarte yn it [[Monotypysk takson|monotypyske]] skaai fan 'e [[iesgieren]] (''Neophron''). Yn 'e Aldheid waard dizze fûgel yn [[Egypte]] as hillige fereare en troch farao's beskerme. == Beskriuwing == [[Ofbyld:Birds Garden of Isfahan (28).jpg|thumb|left|Fûgels yn Isfahan.]] De iesgier is in relatyf lytse gier mei in lingte fan 58 oant 70 cm en in wjukspanne fan 155 oant 170 cm. It fearrekleed fan folwoeksen fûgels is foar it grutste part wyt, mei útsûndering fan 'e slachpinnen oan 'e wjukken, dy't djipswart binne. De kop is keal en hat in felle giele kleur, dy't by opwining oranje-read wurde kin. De snaffel is smel en hat in swarte punt. Opfallend is de rûge kraach fan fearren yn 'e nekke. Jonge fûgels binne hielendal donkerbrún en dogge der trije oant fiif jier oer om de wite kleuren te krijen. == Fersprieding == De iesgier hat in grut ferspriedingsgebiet dat rint fan it [[Middellânske Seegebiet]] en dielen fan [[Afrika]] oant yn [[Súd-Aazje]]. Yn tsjinstelling ta in protte oare gieren is de iesgier in [[trekfûgel]]; de populaasjes út [[Jeropa]] lûke yn 'e winter nei gebieten súdlik fan 'e [[Sahara]]. === Undersoarten === Yn it skaai fan 'e iesgieren wurde trije [[ûndersoarte]]n ûnderskaat: *''N. p. percnopterus'' (de nominaatfoarm): Dizze komt foar yn it grutste part fan it ferspriedingsgebiet, fan Súd-Jeropa en Noard-Afrika oant yn Noard-Yndia. De populaasjes út it noarden binne trekfûgels dy't yn Afrika oerwinterje. *''N. p. ginginianus'': Dit is de lytste fan 'e trije ûndersoarten. Dizze fûgel komt foar op it [[Yndiaaske subkontinint]] en is te werkennen oan in snaffel dy't hast hielendal giel is (ynstee fan mei in swarte punt). *''N. p. majorensis'' (de Kanaryske iesgier): Dizze ûndersoarte is beheind ta de [[Kanaryske Eilannen]] (foaral [[Fuerteventura]] en [[Lanzarote]]). It is de grutste fan 'e trije en it binne stânfûgels; se bliuwe it hiele jier op 'e eilannen. == Ekology en gedrach == [[Ofbyld:Neophron-1.jpg|thumb|left|Fûgel mei proai.]] De iesgier is in yntelliginte allefretter. Njonken it iten fan kadavers, fret er ek ynsekten, lytse sûchdieren en aaien fan oare fûgels. De iesgier stiet bekend om syn gebrûk fan stiennen as ark: hy siket in gaadlike stien út om op it aai fan in [[strúsfûgel]] te smiten oant de skaal barst. Se wurde sjoen by jiskebulten en slachthuzen, mar libje ek yn iepen, drûge lânskippen en bergen. Oars as de measte gieren dy't yn beammen harren nêst bouwe, briedt de iesgier leaver op rotsen en yn lytse hoalen yn kliffen. It nêst is in sleauwe bult tûken, beklaaid mei wol, hier en resten fan kadavers. It wyfke leit meastal twa aaien, dy't wyt oant ljochtbrún binne mei swiere brúnreade plakken. Beide âlden briede de aaien yn sa'n 42 dagen út. == Status == De iesgier hat de status bedrige op 'e [[Reade list]] fan 'e [[IUCN]]. Yn Jeropa is de populaasje yn 'e lêste 40 jier mei 50% ôfnommen. Yn lannen as [[Itaalje]] wie it eartiids in gewoane fûgel oan 'e [[Tyrreenske See|Tyrreenske kust]] dy't keppels fee folge, mar tsjin 2008 wienen dêr noch mar acht oant njoggen pearkes oer yn 'e regio's [[Sisylje]], [[Basilikata]] en [[Kalaabrje]]. Wichtichste oarsaken binne fergiftiging, ferlies fan leefgebiet en fersteuring fan 'e nêstplakken. Yn Aazje binne de oantallen rap troch fergiftiging (benammen troch it medisyn diclofenac) ôfnommen. Oare bedrigingen foarmje de elektrisiteitsmêsten en jacht. Yn lannen dêr't de populaasje hast ferdwûn is, wurde fûgels yn finzenskip fokt om se letter yn it wyld út te setten. It Centro Rapaci Minacciati is in Italjaansk sintrum dat spesjalisearre is yn it fokken fan 'e iesgier. Sûnt 2004 wurde dêr alle jierren jonge fûgels frijlitten yn it suden fan Itaalje (Kalaabrje en Basilikata). It LIFE Egyptian Vulture-projekt is ien fan 'e grutste ynternasjonale projekten dat rjochte is op 'e folsleine trekrûte fan 'e fûgel. Om't it gjin sin hat de fûgel yn Jeropa te beskermjen as er yn Afrika fergiftige wurdt, wurket dit projekt gear mei lannen yn it Midden-Easten en Afrika om gefaarlike elektrisiteitsmêsten oan te passen en fergiftiging tsjin te gean. Ek wurde giererestaurants oanlein dêr't de fûgels feilich ite kinne. == Keppeling om utens == * [https://www.lifegyptianvulture.it/en/ LIFE Egyptian vulture project] * [https://www.lifegyptianvulture.it/aree-di-progetto/centro-rapaci-minacciati/ Centro Rapaci Minacciati.] * [https://4vultures.org/ Vulture Conservation Foundation (4vultures.org)] {{boarnen|boarnefernijing= * [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/egyptian-vulture-neophron-percnopterus BirdLife International, oproppen 2 maaie 2026.] * [https://ebird.org/species/egyvul1 eBird, oproppen 2 maaie 2026.] * [https://birdsoftheworld.org/bow/species/egyvul1/cur/introduction Birds of the World, oproppen 2 maaie 2026.] {{reflist}} ---- {{Commonscat|Neophron percnopterus}} }} [[Kategory:Fûgelsoarte]] [[Kategory:Iesgier]] [[Kategory:Bedrige fûgel]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Andorra]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Angoala]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Armeenje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Azerbeidzjan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Benyn]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bulgarije]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Boerkina Faso]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kameroen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kaapverdje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Sintraal-Afrikaanske Republyk]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tsjaad]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Syprus]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Dzjibûty]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Egypte]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Eritreä]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Etioopje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Frankryk]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Gambia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Georgje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Gana]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Gibraltar]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Grikelân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Guinee]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Guinee-Bissau]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Yndia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Iran]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Irak]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Israel]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Itaalje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Jordaanje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kazachstan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kenia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Koeweit]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kirgyzje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Libanon]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Lybje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Maly]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Malta]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Mauretaanje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Montenegro]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Marokko]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Namybje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Nepal]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Niger]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Nigearia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Noard-Masedoanje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Oman]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Pakistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Palestina]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Portegal]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sibearje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Jeropeesk Ruslân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Saûdy-Araabje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Senegal]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sloveenje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Somaalje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Sûdan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Spanje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sûdan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Syrje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tadzjikistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tanzania]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Togo]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tuneezje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Turkmenistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Turkije]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Uganda]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Feriene Arabyske Emiraten]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Oezbekistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Westlike Sahara]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Jemen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Abgaazje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Osseesje]] bwn3hkgxrs8t25hsp201jwh52gime2v 0 191722 1236006 1229708 2026-07-22T23:54:20Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN-skema 1236006 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme = kroanearn |Ofbyld = [[Ofbyld:Crowned eagle (African crowned eagle, crowned hawk-eagle) Stephanoaetus coronatus, at Kruger National Park, South Africa, I think it is a tree squirrel that it is eating. - 51758413912.jpg|250px]] |lûd = |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift = [[rôffûgels]] (''Accipitriformes'') |Famylje = [[haukfûgels]] (''Accipitridae'') |Skaai = [[kroanearnen]] (''Stephanoaetus'') |Wittenskiplike namme= Stephanoaetus coronatus |Beskriuwer, jier= [[Linnaeus]], [[1766]] |IUCN-status = [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-NT.png|250px]] ---- |lânkaart = [[Ofbyld:Stephanoaetus coronatus distribution map small 2.png|250px]] }} De '''kroanearn''' (''Stephanoaetus coronatus'') is in grutte [[rôffûgel]] út 'e famylje fan 'e [[haukfûgels]] (''Accipitridae''). Dizze earn stiet bekend as de "loaihoars fan 'e loft" fanwegen syn krêft en foarkar foar it jagen op [[sûchdieren]] dy't yn beammen libje. Hy is de iennige noch libbene soarte út it skaai ''Stephanoaetus''. == Skaaimerken == De kroanearn is in robúst boude fûgel mei in lingte fan 81 oant 92 sm. It mantsje weaget tusken de 2,7 en 4,1 kg, wylst it wyfke folle grutter en swierder is, mei in gewicht tusken de 3,2 en 4,7 kg. De spanwiidte is relatyf koart foar sa'n grutte earn (150 oant 180 sm), sadat se makliker tusken de beammen troch fleane kinne. [[Ofbyld:African Crowned Eagle 1.JPG|thumb|left|Fûgel mei opsette túf.]] De kroanearn hat in opfallend en kontrastryk fearrekleed. De kop is donkerbrún mei in rustbrune gloed. It meast markante is de promininte, puntige swarte túf dy't faak opstutsen wurdt. De boppekant fan in folwoeksen fûgel is donkergriis oant swartbrún, faak mei in fariabele blau-eftige gloed oer de fearren. De kiel is brún, wylst it boarst en de búk in hiel soad swarte dwersstreken en plakken ha dy't ôfwiksele wurde mei krêmkleurige of waarm bêzje-eftige tinten. De grutte slachpinnen fan 'e wjukken binne wyt oan 'e basis, mar hawwe brede swarte úteinen en wurde trochsnien troch twa opfallende swarte balken. De sturt is swart mei griisbrune bannen. De poaten en broek binne hielendal befearre mei in fyn swartwyt patroan. De ûnderkant fan 'e wjukken (de ûnderdekfearren) hawwe by folwoeksen fûgels in prachtige kastanjubrune kleur mei lytse swarte plakjes. De eagen fan in folwoeksen kroanearn fariearje fan ljochtgiel oant hast wyt. De waakshûd en de machtige poaten hawwe in okergiele kleur, wylst de grutte klauwen hielendal swart binne. Syn poaten binne hiel dik en krêftich, mei lange klauwen dy't maklik de plasse fan in proai ferbrizelje kinne. == Fersprieding en leefgebiet == De kroanearn komt yn it grutste part fan Afrika súdlik fan 'e [[Sahara]] foar. It ferspriedingsgebiet rint fan [[Sierra Leöane]] yn it westen oant [[Etioopje]] en [[Kenia]] yn it easten, en nei it suden ta oant yn [[Súd-Afrika]] en [[Angoala]]. Hy libbet foaral yn tichte [[reinwâlden]], mar is ek te finen yn rivierbosken en beboske [[savanne]]s. == Hâlden en dragen == [[Ofbyld:Stephanoaetus coronatus 376753758.jpg|thumb|left|Fûgel yn 'e flecht.]] De kroanearn is spesjalisearre yn 'e jacht op sûchdieren. Syn dieet bestiet foar in grut part (wol 80%) út [[apen]], mar hy jaget ek op [[dûkers]] (lytsere antilopen), [[klipdassen]], grutte hagedissen en fûgels. Se binne sa sterk dat se proaien deadzje kinne dy't wol twa oant trije kear sa swier binne as harsels. De fûgels libje yn famyljegroepen dy't besteane út in pearke en harren jongen. Se bouwe tige grutte nêsten yn 'e heechste beammen, dy't oer de jierren wol twa meter breed en trije meter djip wurde kinne. == Status == De wrâldpopulaasje waard yn 2001 rûsd op 5.000 oant 50.000 folwoeksen fûgels. Hoewol't de fûgel yn guon gebieten noch wol foarkomt, nimt it oantal ôf troch de kap fan it reinwâld en de jacht op syn proaidieren. Op 'e [[Reade list]] fan 'e [[IUCN]] is de status yn 2012 oanpast fan "net bedrige" nei "gefoelich" om't it leefgebiet hieltyd lytser wurdt. {{Boarnen|boarnefernijing= * [https://www.eaglewatch.nl/roofvogels/Accipitres/Accipitidae/Accipitrinae/Kroonarend/Index.html#:~:text=De%20kroonarend%20is%20een%20hele,arendsoort%20op%20de%209de%20plaats. Eagle Watch, oproppen 9 maaie 2026. ] * [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/crowned-eagle-stephanoaetus-coronatus BirdLife International] * [https://birdsoftheworld.org/bow/species/crheag1/cur/introduction Birds of the World, oproppen 9 maari 2026.] {{reflist}} ---- {{Commonscat|Stephanoaetus coronatus|Kroanearnen}} }} {{DEFAULTSORT:Kroanearn}} [[Kategory:Kroanearn]] [[Kategory:Fûgelsoarte]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Afrika]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Angoala]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Boerûndy]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kameroen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Sintraal-Afrikaanske Republyk]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kongo (Republyk)]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kongo (Demokratyske Republyk)]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Ivoarkust]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Ekwatoriaal-Guinee]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Swazylân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Etioopje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Gabon]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Gana]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Guinee]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Guinee-Bissau]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kenia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Libearia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Malawy]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Mozambyk]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Nigearia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Rûanda]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Senegal]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sierra Leöane]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Afrika]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Sûdan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sûdan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tanzania]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Togo]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Uganda]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sambia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Simbabwe]] e9zvmywuqrbn5unq40j4x6csih149go 0 191930 1235972 1230345 2026-07-22T23:10:20Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN-skema 1235972 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme = kylsturtearn |Ofbyld = [[Ofbyld:Wedge-tailed eagle Diamantina Developmental Road Boulia Shire Queensland P1060464.jpg|250px]] |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift = [[haukeftigen]] (''Accipitriformes'') |Famylje = [[haukfûgels]] (''Accipitridae'') |Skaai = [[echte earnen]] (''Aquila'') |Wittenskiplike namme= Aquila audax |Beskriuwer, jier=[[John Latham (dierkundige)|Latham]], 1801 |IUCN-status = [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] ---- |lânkaart = [[Ofbyld:Aquila audax - distribution.svg|center|250px]]<small>{{Color box|#00FF00}} stânfûgel</small> }} De '''kylsturtearn''' (''Aquila audax'') is in [[rôffûgel]] út de [[Famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[haukfûgels]] (''Accipitridae''). Dizze [[Echte earnen|earnesoarte]] komt foar yn [[Austraalje]], dêr't it de grutste rôffûgel is. == Skaaimerken == De kylsturtearn is in tige grutte rôffûgel mei in spanwiidte fan 180 oant 250 sentimeter en in lichemslingte fan 85 oant 110 sm. It gewicht leit tusken de 3,2 en 5 kilogram. Lykas by oare earnesoarten binne de wyfkes grutter as de mantsjes. In folwoeksen kylsturtearn hat in brúnswart fearrekleed. Jonge fûgels hawwe in goudbrune kop, wjukken en rêch; as se seis oant tsien jier âld binne krije se it folwoeksen fearrekleed. De poaten binne oant de teannen ta befearre. De soarte tanket de namme oan 'e opfallende kylfoarmige sturt. == Fersprieding en biotoop == De kylsturtearn is in bewenner fan 'e ''scrublands'' (strûkgebieten), beamsavannes en heuveleftige gebieten yn in grut part fan [[Austraalje]] (ynklusyf [[Tasmaanje]]) en de [[savannes en gerslannen fan 'e Trans Fly]] op [[Nij-Guineä]]. Yn Austraalje komt de soarte yn alle dielsteaten foar; hy is dêr relatyf algemien. Op [[Nij-Guineä]] libbet de kylsturtearn allinnich yn it suden en de fûgel is dêr minder algemien. De soarte telt twa [[ûndersoarte]]n: * ''A. a. audax'': Austraalje en súdlik Nij-Guineä. * ''A. a. fleayi'': Tasmaanje. == Hâlden en dragen == [[Ofbyld:Wedge-tailed eagle Diamantina Developmental Road Boulia Shire Central Western Queensland P1080987.jpg|thumb|left|Kylsturtearn mei in ferkearsslachtoffer.]] De kylsturtearn is foaral in iesfretter, mar hy jaget ek regelmjittich op libbene proaien. Reptilen, fûgels, hazzen en [[kninen]] binne de wichtichste proaidieren. Gruttere bisten, lykas kangoeroes of skiep, wurde mar selden pakt. De kylsturtearn earn speurt út 'e loft wei nei iten, meastentiids op in hichte fan likernôch 2000 meter, wêrby't er gebrûk makket fan termyk. As er in proai sjocht, wurdt dy nei in glydflecht op 'e grûn (of yn it gefal fan fûgels soms yn 'e loft) fongen. De kylsturtearn bout grutte nêsten fan tûken yn hege beammen. == Status == De kylsturtearn hat in ûnbidich grut ferspriedingsgebiet en allinnich dêrom al is de kâns op útstjerren hiel lyts. De grutte fan 'e wrâldpopulaasje is net krekt kwantifisearre, mar der is gjin oanlieding om oan te nimmen dat de soarte yn oantallen efterútgiet. Dêrfandinne stiet dizze earn as net bedrige (''Least Concern'') op 'e [[Reade list]] fan 'e [[IUCN]]. === Tasmaanske ûndersoarte === [[Ofbyld:Tasmanian wedge-tailed eagle (Aquila audax fleayi) mobbed by forest ravens Scottsdale 2.jpg|thumb|left|Tasmaanske kylsturtearn.]] De Tasmaanske ûndersoarte (''A. a. fleayi'') is isolearre en folle kwetsberder as de populaasje op it Australyske fêstelân. Der wurdt rûsd dat der noch mar sa'n 1.000 folwoeksen fûgels fan oer binne, wêrtroch't dizze ûndersoarte kritysk bedrige wurdt. De grutste hjoeddeiske gefaren foar dizze earnen komme troch de minsklike ynfrastruktuer. Benammen botsings mei en elektrokúsje troch boppegrûnske heechspanningskabels en wynmûnen soargje foar in soad slachtoffers. Om it útstjerren fan 'e Tasmaanske earn tsjin te gean, is der in gearwurking opset tusken it Tasmaanske elektrisiteitsbedriuw TasNetworks en ûndersikers fan 'e Universiteit fan Tasmaanje. Dat projekt hat in wittenskiplik model ûntwikkele dat it risiko op botsings yn kaart bringt. Troch it ynsetten fan heechfrekwinte GPS-telemetry (stjoerders op 'e fûgels) kinne de fleanrûtes sekuer folge wurde. Mei dy data wurde de gefaarlike plakken bekend, sadat it enerzjybedriuw doelbewust previntive maatregels nimme kin om de kabels en turbines feiliger te meitsjen foar de earnen.<ref>[https://tasmaniantimes.com/2025/06/safer-skies-for-tasmanias-wedge-tailed-eagles/ Tasmanian Times, ''Safer Skies for Tasmania’s Wedge-tailed Eagles'', 20 juny 2025.]</ref> {{boarnen|boarnefernijing= * [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/wedge-tailed-eagle-aquila-audax BirdLife International, oproppen 19 maaie 2026.] * [https://ebird.org/species/weteag1/AU-QLD-IPS eBird, oproppen 19 maaie 2026.] * [https://birdsoftheworld.org/bow/species/weteag1/cur/introduction Birds of the World, oproppen 19 maaie 2026.] {{reflist}} ---- {{Commonscat|Aquila audax}} }} {{DEFAULTSORT:Kilsturtearn}} [[Kategory:Fûgelsoarte]] [[Kategory:Echte earn]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Austraalje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Yndoneezje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Papoea Nij-Guineä]] cg4fftnf5n9lrx79tfshdhkazdvw1eb 0 191952 1236003 1230411 2026-07-22T23:51:35Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN-skema 1236003 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme = krytearn |Ofbyld = [[Ofbyld:עיט חורש.jpg|250px]] |lûd = |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift = [[haukeftigen]] (''Accipitriformes'') |Famylje = [[haukfûgels]] (''Accipitridae'') |Skaai = [[krytearnen]] (''Clanga'') |Wittenskiplike namme= Clanga pomarina |Beskriuwer, jier= [[Christian Ludwig Brehm|Brehm]], 1831 |IUCN-status = [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] ---- |lânkaart = [[Ofbyld:ClangaPomarinaIUCNver2018 2.png|250px]]<small>{{Color box|#00FF00}} [[simmerfûgel]] (briedgebiet)<br>{{Color box|#007FFF}} [[wintergast]] <br>{{Color box|#00FFFF}} [[trekfûgel]]</small> }} De '''krytearn''' (''Clanga pomarina'', synonym: ''Aquila pomarina'') is in middelgrutte, donkere earn. It is in [[trekfûgel]] dy't yn súdlik [[Afrika]] oerwinteret en yn East-[[Europa]] briedt. De krytearn tanket de namme oan syn karakteristike hege, hurde rop, dy't klinkt as in blaffend ''k-jyp'', of lange fluittoanen dy't er hearre lit by de [[balts]]flecht. == Skaaimerken == [[Ofbyld:Lesser-spotted eagle (Clanga pomarina) Pieniny.jpg|thumb|left|Krytearn yn [[Slowakije]].]] De middelgrutte earn hat in lingte fan 'e kop oant de sturt fan 55 oant 65 sentimeter en in spanwiidte fan 143 oant 168 sm. De soarte hat in relatyf lytse snaffel en in donkerbrún fearrekleed. De krytearn is lestich te ûnderskieden fan 'e [[steppe-earn]] en de [[bastertearn]]. It bêste ûnderskiedingsskaaimerk binne de wat ljochter brún kleure ûnderwjukdekfearren en twa kommafoarmige wite streekjes oan 'e basis fan de hânpinnen. == Fersprieding en biotoop == De krytearn is in trekfûgel dy't yn súdlik en eastlik Afrika oerwinteret en yn 'e maitiid nei East-Europa migrearret om dêr de simmer troch te bringen. Hy briedt yn healiepen gebieten mei stikken bosk, tichteby fochtige gerslannen dêr't er in soad op jacht giet. It foar Nederlân tichtstbylizzende briedgebiet fan 'e fûgel leit yn it easten fan Dútslân. Yn ús lân is de fûgel in swalker. == Briedgedrach en iten == [[Ofbyld:Aquila pomarina nest with eggs.jpg|thumb|left|Aaien.]] De krytearn bout syn grutte nêst fan tûken yn in hege beam, meastentiids oan 'e râne fan it bosk. It lechsel bestiet út 1 oant 3 (meastentiids 2) aaien. As der twa piken útkomme, komt it by dizze soarte hast altiten foar dat de âldste pyk de jongere deadet ('kaïnisme'), sadat der úteinlik mar ien jong útfleant. De soarte yt in ferskaat fan alderhande lytse bisten, lykas ynsekten, amfibyen (foaral kikkerts), lytse fûgels en lytse sûchdieren lykas mûzen. == Status == De krytearn hat in grut ferspriedingsgebiet en allinnich dêrtroch al is de kâns op útstjerren) hiel lyts. De grutte fan 'e wrâldpopulaasje wurdt op 40 oant 60 tûzen folwoeksen fûgels rûsd. Hoewol't der lokaal wol wat bedrigings binne troch boskbou en biotoopferlies, is der oer it gehiel nommen gjin oanlieding om oan te nimmen dat de soarte yn oantallen sterk efterútgiet. Dêrfandinne stiet de krytearn as net bedrige (''Least Concern'') op 'e [[Reade list]] fan 'e [[IUCN]]. {{Boarnen|boarnefernijing= * [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/lesser-spotted-eagle-clanga-pomarina BirdLife, oproppen 19 novimber 2025.] * [https://ebird.org/species/leseag1 eBird, oproppen 19 novimber 2025.] * [https://birdsoftheworld.org/bow/species/leseag1/cur/introduction Birds of the World, oproppen 19 novimber 2025.] {{reflist}} ---- {{Commonscat|Clanga pomarina|Krytearn}} }} {{DEFAULTSORT:Kritearn}} [[Kategory:Krytearn]] [[Kategory:Fûgelsoarte]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Albaanje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Armeenje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Eastenryk]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Azerbeidzjan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Wyt-Ruslân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bosnje-Hertsegovina]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Botswana]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bulgarije]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Boerûndy]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kameroen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tsjaad]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kongo (Republyk)]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kongo (Demokratyske Republyk)]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kroaasje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Syprus]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tsjechje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Dzjibûty]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Egypte]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Estlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Swazylân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Etioopje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Georgje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Dútslân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Grikelân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Hongarije]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Iran]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Irak]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Israel]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Itaalje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Jordaanje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kenia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Letlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Libanon]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Litouwen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Malawy]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Moldaavje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Namybje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Noard-Masedoanje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Palestina]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Poalen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Roemeenje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sibearje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Jeropeesk Ruslân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Rûanda]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Servje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Slowakije]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sloveenje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Afrika]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Sûdan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sûdan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Syrje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tanzania]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Turkije]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Uganda]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Oekraïne]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sambia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Simbabwe]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Abgaazje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Osseesje]] qhqujbbgmd8l5u2wtg654pifzwcb7an 0 191954 1235736 1230412 2026-07-20T19:16:07Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN-skema 1235736 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme = Yndyske krytearn |Ofbyld = [[Ofbyld:Indian Spotted Eagle in Tal Chhapar Sanctuary November 2025 by Tisha Mukherjee 02.jpg|250px]] |lûd = |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift = [[haukeftigen]] (''Accipitriformes'') |Famylje = [[haukfûgels]] (''Accipitridae'') |Skaai = [[krytearnen]] (''Clanga'') |Wittenskiplike namme= Clanga hastata |Beskriuwer, jier= [[René Primevère Lesson|Lesson]], 1831 |IUCN-status = [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-NT.png|250px]] ---- |lânkaart = [[Ofbyld:Clanga hastata map.png|250px]] }} De '''Yndyske krytearn''' (''Clanga hastata'') is in fûgel út de [[Famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[haukfûgels]] (''Accipitridae'') yn it [[skift]] fan 'e [[haukeftigen]] (''Accipitriformes''). == Ferskining == [[Ofbyld:Indian Spotted Eagle in Tal Chhapar Sanctuary November 2025 by Tisha Mukherjee 09.jpg|thumb|left|Fûgel yn [[Yndia]].]] De Yndyske krytearn is in lytse earn (50 oant 60 sentimeter) dy't in soad op 'e [[krytearn]] (''Clanga pomarina'') liket, dêr't er earder as [[ûndersoarte]] fan beskôge waard. Hy ûnderskiedt him lykwols troch wat langere wjukken, in folle langere mûlshoeke en in brune iris ynstee fan in giele of amberkleurige. == Fersprieding en systematyk == De fûgel is in [[stânfûgel]] yn [[Yndia]] en [[Bangladesj]]. Yn [[Birma]] binne útsein yn it noarden gjin resinte waarnimmingen; it is mooglik dat de fûgel altiten in swalker west hat yn it lân mar it is ek mooglik dat de fûgel no mooglik is útstoarn. De Yndyske krytearn waard earder faak as in ûndersoarte fan 'e krytearn (''Clanga pomarina'') behannele. Hjoed-de-dei wurdt er troch it grutste part fan 'e autoriteiten as in aparte, selsstannige soarte bekôge. == Taksonomy == Earder waard de Yndyske krytearn yn it skaai fan 'e [[echte earnen]] (''Aquila'') set, mar de soarte is ferhûze nei it skaai fan 'e [[krytearnen]] (''Clanga''), tegearre mei de [[krytearn]] (''Clanga pomarina'') en de [[bastertearn]] (''Clanga clanga''). Ut genetysk ûndersyk die bliken dat dizze trije soarten nauwer besibbe binne oan 'e [[Yndyske swarte earn]] (''Ictinaetus malaiensis'') en de [[Afrikaanske swarte túfearn]] (''Lophaetus occipitalis'') as oan 'e earnen út it skaai ''Aquila'', lykas de [[keningsearn]] (''Aquila chrysaetos''). De soarte is [[Monotypysk takson|monotypysk]]. == Hâlden en dragen == De Yndyske krytearn is in krêftige rôffûgel dy't fanút iepen gebieten of boskrânen syn proai – meastentiids [[sûchdieren]] – op 'e grûn fangt. Hy kin ek kikkerts en fûgels pakke. De Yndyske krytearn nêstelet yn beammen en hat in foarkar foar iepen gebieten lykas ekstinsyf brûkte lânbougrûn, wiete lannen en iepen bosk. Lykas oare krytearnen hat er in [[balts]]flecht wêrby't er akrobatysk mei de wjukken klapt, op 'e kop fljocht en hiele loopings makket. De balts wurdt sûnt jannewaris waarnommen en it lizzen fan 'e aaien bart yn april. == Status == De Yndyske krytearn is wiidferspraat mar seldsum, dy't nei alle gedachten yn grutte dielen fan syn ferspriedingsgebiet yn oantal efterútgiet. It grutste gefaar is it ferlies fan gaadlike nêstplakken, feroarsake troch fersteuring en biotoopferlies. De [[IUCN]] kategorisearret de soarte as gefoelich (''Near Threatened'') op 'e [[Reade list]]. {{Boarnen|boarnefernijing= * [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/indian-spotted-eagle-clanga-hastata BirdLife, oproppen 19 novimber 2025.] * [https://ebird.org/species/inseag1?siteLanguage=nl eBird, oproppen 19 novimber 2025.] * [https://birdsoftheworld.org/bow/species/inseag1/cur/introduction Birds of the World, oproppen 19 novimber 2025.] {{reflist}} ---- {{Commonscat|Clanga hastata|Yndyske krytearn}} }} {{DEFAULTSORT:Indiske kritearn}} [[Kategory:Krytearn]] [[Kategory:Fûgelsoarte]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bangladesj]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kambodja]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Yndia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Nepal]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Pakistan]] 5rb2d048aiqy5ck1tzgtq12xrrh041k 0 191985 1235924 1230490 2026-07-21T23:05:00Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN-skema 1235924 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme = keizerearn |Ofbyld = [[Ofbyld:Imperial Eagle in Tal Chhapar Sanctuary November 2025 by Tisha Mukherjee 02.jpg|250px]] |lûd = |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift = [[haukeftigen]] (''Accipitriformes'') |Famylje = [[haukfûgels]] (''Accipitridae'') |Skaai = [[echte earnen]] (''Aquila'') |Wittenskiplike namme= Aquila heliaca |Beskriuwer, jier= [[Marie Jules César Savigny|Savigny]], 1809 |IUCN-status = [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-VU.png|250px]] ---- |lânkaart = [[Ofbyld:AquilaHeliacaIUCNver2019 1.png|250px]]<small>{{Color box|#00FF00}} [[simmerfûgel]] (briedgebiet)<br>{{Color box|#007FFF}} [[wintergast]] <br>{{Color box|#00FFFF}} [[trekfûgel]]<br>{{Color box|#008000}} [[stânfûgel]]</small> </small> }} De '''keizerearn''' (''Aquila heliaca'') is in [[fûgel]] út de [[Famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[haukfûgels]] (''Accipitridae''). Sûnt de ôfspjalting fan 'e yn [[Spanje]] briedende [[Spaanske keizerearn]] (''Aquila adalberti'') wurdt dizze earn ek wol de eastlike keizerearn neamd. == Uterlik == [[Ofbyld:Kaiseradler Aquila heliaca e amk.jpg|thumb|left|Kop fan 'e (eastlike) keizerearn]] De keizerearn is in grutte earn dy't 70 oant 83 sentimeter lang wurdt mei in wjukspanne fan 175 oant 205 sm. Wyfkes binne wat grutter as mantsjes. In folwoeksen keizerearn is swartbrún mei in ljochte, gielbrune kop en nekke. Opfallend is it wite plak op it skouder (mar net op 'e wjuk lykas by de Spaanske keizerearn). De sturt is bandearre en hat in brede, donkere einbân. In keizerearn kriget nei fiif jier it folwoeksen fearrekleed. As juvenyl hat de soarte yn 'e ferskillende stadia fan it fearrekleed in soad fan 'e [[keningsearn]] (''Aquila chrysaetos''). Trochstrings hat de keizerearn in koartere sturt. == Fersprieding en biotoop == Keizerearnen briede fan Súdeast-[[Europa]] oant en mei [[Mongoalje]] en oerwinterje fan 'e [[Nyl]]delling ôf oant yn streken yn Súd- en East-[[Aazje]]. It biotoop bestiet út in iepen agrarysk lânskip mei beamgroepen, ôfwiksele troch steppegebieten yn it leechlân. Troch ferfolging is dizze earn yn it easten fan syn ferspriedingsgebiet weromkrongen oant yn berchgebieten oant op 1000 meter boppe de seespegel mei montaan bosk. Yn Nederlân is de fûgel in tige seldsume swalker. == Status == De hjoeddeistige trend fan dizze wiidfersprate soarte is net wis, mar der wurdt fan útgien dat er stadichoan efterútgiet. Tusken 1970 en 1990 naam de populaasje troch habitatferlies en ferfolging rap ôf, wêrnei't de ôfname yn 'e jierren 1990 en iere jierren 2000 wat belune. De soarte hat in lange generaasjedoer (sawat 18 jier) en de populaasje (neffens rûzing fan 2020 sawat 16.000 oant 20.000 folwoeksen bisten) bliuwt in stik lytser as trije generaasjes lyn. Fanwegen de rappe ôfname tusken 1970 en 2000, wurdt der tocht dat de totale ôfname fan 1971 oant 2025 30 oant 49% west hat. Yn Jeropa wurdt de populaasje rûsd op 1.900 oant 3.000 briedpearen. Dat komt oerien mei 3.900 oant 6.000 folwoeksen bisten (BirdLife International 2021). Europa foarmet likernôch 30% fan it totale briedgebiet. De hiele wrâldpopulaasje wurdt op 16.000 oant 20.000 folwoeksen bisten rûsd. Bedrigingen binne feroarings yn syn libbensgebiet, lykas it ferdwinen fan grutte, âlde beammen en it oergean op yntinsivere lânbou, wêrtroch't ek it bestân oan proaidieren, lykas de sisel (''Spermophilus citellus''), ôfnimt. Dêrnjonken stjerre fûgels troch botsings mei elektrisiteitstriedden en is der yllegale jacht op en hannel yn dizze grutte rôffûgels. Dêrfandinne hat de keizerearn de status kwetsber op 'e [[Reade list]] fan 'e [[IUCN]]. {{boarnen|boarnefernijing= * [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/eastern-imperial-eagle-aquila-heliaca BirdLife International, oproppen 19 maaie 2026.] * [https://ebird.org/species/impeag1?siteLanguage=nl eBird, oproppen 19 maaie 2026.] * [https://birdsoftheworld.org/bow/species/impeag1/cur/introduction Birds of the World, oproppen 19 maaie 2026.] {{reflist}} ---- {{Commonscat|Aquila heliaca}} }} [[Kategory:Fûgelsoarte]] [[Kategory:Echte earn]] [[Kategory:Bedrige fûgel]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Afganistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Armeenje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Azerbeidzjan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bachrein]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bangladesj]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bûtan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bulgarije]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kambodja]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sina]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Egypte]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Eritreä]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Etioopje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Georgje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Grikelân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Hongarije]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Yndia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Iran]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Irak]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Israel]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Japan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Jordaanje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kazachstan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kenia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Koeweit]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kirgyzje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Laos]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Moldaavje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Mongoalje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Birma]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Nepal]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Oman]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Pakistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Palestina]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Katar]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Roemeenje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Jeropeesk Ruslân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sibearje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Saûdy-Araabje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Servje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Koreä]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Sûdan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sûdan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Syrje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Taiwan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tadzjikistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tanzania]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tailân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Turkmenistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Turkije]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Uganda]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Oekraïne]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Feriene Arabyske Emiraten]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Oezbekistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Fjetnam]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Jemen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Abgaazje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Osseesje]] qfljvwqn7hnjeypgkbtyhc3f5qhoq0f 0 192052 1235782 1230800 2026-07-20T19:40:25Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN-skema 1235782 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme = Javaanske túfearn |Ofbyld = [[Ofbyld:ELJA.jpg|250px]] |lûd = |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift = [[haukeftigen]] (''Accipitriformes'') |Famylje = [[haukfûgels]] (''Accipitridae'') |Skaai = [[túfearnen]] (''Nisaetus'') |Wittenskiplike namme= Nisaetus bartelsi |Beskriuwer, jier= [[Erwin Stresemann|Stresemann]], 1924 |IUCN-status = [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-EN.png|250px]] |lânkaart = }} De '''Javaanske túfearn''' of '''Javaanske toefearn''' (''Nisaetus bartelsi''; synonym: ''Spizaetus bartelsi'') is in [[rôffûgel]] út de [[Famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[haukfûgels]] (''Accipitridae'') binnen it [[skift]] fan 'e [[haukeftigen]] (''Accipitriformes''). It is in bedrige, [[Endemisme|endemyske]] [[fûgel]][[Soarte (taksonomy)|soarte]] op it [[Yndoneezje|Yndonezyske]] eilân [[Java]]. == Beskriuwing == [[Ofbyld:ELANG JAWA.jpg|thumb|left|De fûgel is ûnder ljocht mei donkere streken.]] De fûgel is 56 oant 60 sm lang en hat in wjukspanwiidte fan 110 oant 130 sm. De Javaanske túfearn is in middelgrutte earn mei koarte, rûne wjukken. De boppedielen fan in folwoeksen Javaanske túfearn binne donkerbrún en ûnder is de fûgel wyt mei streken en bannen. As de fûgel sit, is syn rjochtopsteande túf hiel dúdlik te sjen. Yn 'e flecht falle de opfallende "fingers" (de útsprate slachpinnen oan 'e wjukeinen) op, lykas ek de wite kiel mei in swarte streek en de brede swarte bannen op 'e flechtfearren en de sturt. It fearrekleed fan juvenilen en jonge folwoeksenen wike dúdlik ôf. In jonge fûgel hat in ljocht gielbrune kop en ûnderkant, in koartere túf en in ljochtere swarte bân op 'e wjukken en de sturt. De ljochte foarm fan 'e [[Yndyske túfearn]] (''Nisaetus cirrhatus'') kin in soad op 'e Javaanske túfearn lykje. Dochs ûnderskiedt de Javaanske túfearn him troch de folle tichter tekene ûnderkant en wjukken, de langere túf, en de gielbrune (ynstee fan wite) kop by de jonge fûgels. == Fersprieding en leefgebiet == Dizze soarte is endemysk op Java, dêr't de fûgel oars seldsum is en allinnich noch libbet yn 'e lêste restanten natuerlik bosk. Neffens literatuer út 2016 binne der ek waarnimmings dien op it oanbuorjende eilân [[Baly]]. It leefgebied bestiet út reinwâlden, mar ek degenerearre bosk dat noch foarkomt op rotsige hellings dy't fierders ek ryk begroeid binne. De measte waarnimmings binne dien op hichten tusken de 500 en 1000 meter boppe de seespegel. == Status == De Javaanske túfearn libbet yn in bedrige type habitat en dêrtroch is de kâns op útstjerren oanwêzich. De grutte fan 'e populaasje waard yn 2017 troch [[BirdLife International]] rûsd op trije- oant tolvehûndert folwoeksen fûgels en de populaasje-oantallen rinne fierder tebek. It leefgebiet wurdt oantaast troch ûntbosking, wêrby't natuerlik bosk omset wurdt yn gebiet foar agrarysk gebrûk, ûnder oaren troch it feroarsaakjen fan boskbrannen, ek yn formeel beskerme gebieten. Dêrnjonken is der hannel yn 'e fûgelsoarte, dy't neffens in publikaasje út 2009 op fûgelmerken te keap oanbean wurdt. Dêrfandinne stiet dizze soarte as bedrige op de [[Reade list]] fan de [[IUCN]]. Formeel jilde der beheidings foar de hannel yn dizze fûgel, want de soarte stiet yn 'e Bylage II fan it [[CITES]]-ferdrach. {{Boarnen|boarnefernijing= * [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/javan-hawk-eagle-nisaetus-bartelsi BirdLife, oproppen 25 maaie 2026.] * [https://ebird.org/species/javhae1?siteLanguage=nl eBird, oproppen 25 maaie 2026.] * [https://birdsoftheworld.org/bow/species/javhae1/cur/introduction Birds of the World, oproppen 25 maaie 2026.] {{reflist}} ---- {{Commonscat|Nisaetus bartelsi|Javaanske túfearn}} }} {{DEFAULTSORT:Javaanske tufearn}} [[Kategory:Túfearn]] [[Kategory:Fûgelsoarte]] [[Kategory:Bedrige fûgel]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Yndoneezje]] cqjfhdmu32gd9zo6ue2s86sz6psvkqz 0 192059 1235750 1230741 2026-07-20T19:20:54Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN-skema 1235750 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme = Yndyske túfearn |Ofbyld = [[Ofbyld:A Crested Hawk Eagle on a Perch (50259238371).jpg|250px]] |lûd = [[Ofbyld:Changeable hawk eagle from Parambikulam 1.ogg|250px]] |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift = [[haukeftigen]] (''Accipitriformes'') |Famylje = [[haukfûgels]] (''Accipitridae'') |Skaai = [[túfearnen]] (''Nisaetus'') |Wittenskiplike namme= Nisaetus cirrhatus |Beskriuwer, jier= ([[Johann Friedrich Gmelin|Gmelin]], 1788) |IUCN-status = [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] |lânkaart = }} De '''Yndyske túfearn''' (''Nisaetus cirrhatus'') is in [[rôffûgel]] út de [[Famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[haukfûgels]] (''Accipitridae'') binnen it '[[skift]] fan 'e [[haukeftigen]] (''Accipitriformes''). == Uterlik == De Yndyske túfearn is in middelgrutte earn mei grutte, rûne wjukken yn 'e flecht en in frij lytse kop. De soarte komt foar yn twa ferskillende kleurfoarmen: in ljochte en in donkere foarm. [[Ofbyld:Changeable hawk eagle- wlb.jpg|thumb|left|Fûgel yn Nepal.]] In ljochte, folwoeksen fûgel is fan boppen donkerbrún en hat in wyt, swartstreke boarst. Jonge fûgels (juvenilen) binne in stik ljochter fan kleur, mei in witere ûnderkant en oer it generaal minder streken op it hiele lichem. De donkere foarm is hielendal donker fan kleur, mar hat wol wat ljochtere bûtenste wjukfearren. Dizze foarm kin betize wurde mei in donkere [[huningfalk]], mar de Yndyske túfearn is slanker boud en hat folle langere wjukken. De sturt is ljochtbrún mei in brede einbân en trije oant fjouwer smelle donkerbrune streken. De brune wjukfearren ha grutte úteinen en swarte streken mei fjouwer oant fiif donkere balken. De eagen en poaten binne giel oant grien. == Fersprieding en systematyk == De Yndyske túfearn wurdt opdield yn fiif ferskillende [[ûndersoarte]]n: * ''N. c. limnaeetus'' – komt foar fan it noarden fan [[Yndia]] oant yn [[Yndosina]], it [[Malakka|Malakka-skiereilân]], de [[Grutte Sûnda-eilannen]] en de [[Filipinen]]. * ''N. c. cirrhatus'' – komt foar yn Yndia. * ''N. c. ceylanensis'' – komt foar op [[Sry Lanka]]. * ''N. c. andamanensis'' – komt foar op 'e [[Andamanen]]. * ''N. c. vanheurni'' – komt foar op it eilân [[Simeulue]] westlik fan [[Sumatra]]. Earder waarden de ûndersoarten ''limnaeetus'', ''andamanensis'' en ''vanheurni'' as in aparte soarte beskôge ûnder de namme ''Nisaetus limnaeetus''. Oan 'e oare kant wurdt de [[Floarestúfearn]] (''N. floris'') troch guon wittenskippers ek as in ûndersoarte fan 'e Yndyske túfearn behannele. Dy Yndyske túfearn libbet fral yn bosken, oan boskrânen en yn gruttere parken en plantaazjes. Yndyske túfearnen ite in grut skala oan proaien, lykas sûchdieren, fûgels en reptilen. Hy sit op in plak en wachtet ferduldich op in fûgel, knyn of oar bist. === Skaai-yndieling === De earnen út it skaai ''Nisaetus'' waarden earder ta it skaai ''Spizaetus'' rekkene, mar [[DNA]]-ûndersyk hat útwiisd dat dizze twa groepen genetysk net nau oaninoar besibbe binne. == Status == De Yndyske túfearn hat in ûnbidich grut ferspriedingsgebiet en in grutte wrâldpopulaasje. Hoewol't der fan útgien wurdt dat de oantallen stadichoan tebekrinne as gefolch fan habitatferwoasting, fersteuring troch de minske en somtiden ek troch streuperij, is dy krimp net sa slim om de soarte as bedrige te sjen. De [[IUCN]] kategorisearret de soarte dêrom as net bedrige (''Least Concern''). De wrâldpopulaasje is net krekt rûsd, mar de fûgel wurdt yn syn leefgebiet beskreaun as algemien oant frij seldsum. {{Boarnen|boarnefernijing= * [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/changeable-hawk-eagle-nisaetus-cirrhatus BirdLife, oproppen 25 maaie 2026.] * [https://ebird.org/species/javhae1/ID-NU-BA eBird, oproppen 25 maaie 2026.] * [https://birdsoftheworld.org/bow/species/javhae1/cur/introduction Birds of the World, oproppen 25 maaie 2026.] * [https://www.eaglewatch.nl/roofvogels/Accipitres/Accipitidae/Accipitrinae/Indische_kuifarend/Index.html Eagle Watch, oproppen 25 maaie 2026.] {{reflist}} ---- {{Commonscat|Nisaetus cirrhatus|Yndyske túfearn}} }} {{DEFAULTSORT:Indiske tufearn}} [[Kategory:Túfearn]] [[Kategory:Fûgelsoarte]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Andamanen en Nikobaren]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bangladesj]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Brûnei]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kambodja]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Yndia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Yndoneezje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Laos]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Maleizje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Birma]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Nepal]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Filipinen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sry Lanka]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tailân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Fjetnam]] r0urf4jnxlukuicr8dhcetwlsu9bwiv 0 192096 1236037 1230782 2026-07-23T00:18:09Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN-skema 1236037 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme = Legge's túfearn |Ofbyld = [[Ofbyld:Nisaetus kelaarti (Thattekad, Kerala).jpg|250px]] |lûd = |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift = [[haukeftigen]] (''Accipitriformes'') |Famylje = [[haukfûgels]] (''Accipitridae'') |Skaai = [[túfearnen]] (''Nisaetus'') |Wittenskiplike namme= Nisaetus kelaarti |Beskriuwer, jier= [[William Vincent Legge|Legge]], 1878 |IUCN-status = [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-net.png|250px]] |lânkaart = }} '''Legge's túfearn''' of '''Legge's toefearn''' (''Nisaetus kelaarti'') is in [[rôffûgel]] út de [[Famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[haukfûgels]] (''Accipitridae'') yn it [[skift]] fan 'e [[haukeftigen]] (''Accipitriformes''). De fûgel komt allinnich foar yn it súdwesten fan [[Yndia]] en op [[Sry Lanka]]. De soarte wurdt faak noch behannele as in [[ûndersoarte]] fan 'e [[berchtúfearn]] (''Nisaetus nipalensis''). == Uterlik == Legge's túfearn is in middelgrutte oant frij grutte earn. Mantsjes hawwe in trochsneed lichemslingte fan likernôch 70 sentimeter, wylst de wyfkes mei sa'n 76 sentimeter in slach grutter binne. Troch de bank nommen is de soarte 5 oant 10% lytser as de nau besibbe [[berchtúfearn]] (''N. nipalensis''), al is de sturt fan Legge's túfearn yn ferhâlding wol wat langer. It gewicht fan in mantsje op Sry Lanka waard fêstgesteld op 1,93 kilo, wat ek wat lichter is as de measte mantsjes fan 'e berchtúfearn. Folwoeksen fûgels hawwe in brune boppekant en in ljochte ûnderkant, wêrby't it boarst en de búk swier streke binne. Op 'e ûnderkant fan 'e slachpinnen en de sturt is in dúdlik bânpatroan te sjen. De wjukken binne breed mei in kromme efterrâne; swevend wurde de wjukken yn in flakke V-foarm holden. It uterlik fan beide seksen is allyk, mar jonge fûgels hawwe faak in witere kop. De fûgel is oer it generaal swijsum, mar kin bytiden in lûde, skelle gjalp jaan. == Fersprieding en systematyk == Dizze earn briedt yn it súdwesten fan Yndia (yn it gebiet fan 'e [[West-Ghats]]) en op Sry Lanka. Earder waard Legge's túfearn as in ûndersoarte fan 'e berchtúfearn (''Nisaetus nipalensis'') behannele en guon taksonomen dogge dat hjoed-de-dei noch jimmeroan. === Skaai-yndieling === De Aziatyske earnen út it skaai ''Nisaetus'' waarden earder ta it skaai ''Spizaetus'' rekkene, mar [[DNA]]-ûndersyk hat útwiisd dat dizze twa groepen genetysk net nau oaninoar besibbe binne. == Status en bedriging == De [[IUCN]] behannelet dizze fûgel yn syn beoardielingen noch net as in aparte, folweardige soarte. Om dy reden wurdt Legge's túfearn troch dy organisaasje net yn in eigen bedrigingskategory set, mar rint er mei yn 'e status fan 'e berchtúfearn. == Namme == De wittenskiplike soartnamme ''kelaarti'' is in earbetoan oan Edward Frederick Kelaart (1818–1860). Hy wie in luitenant-kolonel yn it Britske leger, mar ek in dokter en in [[soölooch]] dy't aktyf wie op Seylon (it hjoeddeiske Sry Lanka). De Fryske namme ferwiist nei William Vincent Legge, de [[ornitolooch]] dy't de fûgel yn 1878 foar it earst as aparte soarte beskreau. {{Boarnen|boarnefernijing= * [https://ebird.org/species/mouhae2?siteLanguage=nl eBird, oproppen 26 maaie 2026.] * [https://birdsoftheworld.org/bow/species/mouhae2/cur/introduction Birds of the World, oproppen 26 maaie 2026.] {{reflist}} ---- {{Commonscat|Nisaetus kelaarti|Legge's túfearn}} }} {{DEFAULTSORT:Legge's tufearn}} [[Kategory:Túfearn]] [[Kategory:Fûgelsoarte]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Yndia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sry Lanka]] 3otv5j3yv8vjsshhz5i3fq3ygrj0uck 0 192202 1236022 1231096 2026-07-23T00:08:55Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN-skema 1236022 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme = Kustmoä |Ofbyld = [[Ofbyld:Euryapteryx.jpg|250px]] |lûd = |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift = † [[moä-eftigen]] (''Dinornithiformes'') |Famylje = † [[moäfûgels]] (''Emeidae'') |Skaai = † [[kustmoä's]] (''Pryornus'') |Wittenskiplike namme= † Pryornus geranoides |Beskriuwer, jier= [[Richard Owen|Owen]], 1848 |IUCN-status = [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-EX.png|250px]] |lânkaart = }} De '''kustmoä''' (''Euryapteryx curtus'') '''breedbekmoä''', '''dikpoatmoä''' is in [[Utstjerren (biology) |útstoarne]] [[moä's|moä]] dy’t [[Endemisme|endemysk]] wie foar [[Nij-Seelân]]. It is de iennige soart yn it [[Skaai (taksonomy)|skaai]] ''Euryapteryx''. == Beskriuwing == [[File:Coastal Moa, Euryapteryx curtus S.044282.jpg|thumb|left|Rekonstruksje fan in pyk.]] De kustmoä wie in relatyf lytse moä mei in tige grut ferskil yn grutte tusken mantsjes en wyfkes. It mantsje wie krekt mear as in heale meter lang en woech 12-20 kg, wylst it wyfke twa kear sa lang wie en wol 109 kg swier wurde koe. Yn it earstoan waarden yn it skaai twa soarten beskreaun: ''E. curtus'' en ''E. gravis''. It die út stúdzjes lykwols bliken dat it om ien en deselde soarte gie. De ferskillen tusken it formaat fan 'e resten fan 'e fûgel wurde ferklearre troch it [[seksueel dimorfisme]] en de mooglikheid dat it om twa ferskillende [[ûndersoarte]]n gie. De kustmoä wie in stevige fûgel mei in stompe en nei ûnderen bûge bek, brede poaten en koarte, dikke skonken. Lykas oare moä's droech de kustmoä syn kop nei foaren ynstee fan rjochtop, wêrtroch't er maklik leechgroeiende fegetaasje ite koe. Ek kustmoä's hiene oanlis om nei it suden fan it ferspriedingsgebiet grutter te wêzen. == Gedrach en ekology == [[Ofbyld:Euryapteryx curtus (AM LB6424) 601728 (cropped).jpg|thumb|left|Snaffel.]] Analyze fan 'e resten fan 'e mage en de foarm fan 'e snaffel suggerearje dat er primêr blêden, fruchten en oare krûdeftige planten friet, oars as oare moä-soarten lykas de reuzemoä, dy't in rizelriker dieet hie. [[Ofbyld:Euryapteryx curtus (Coastal Moa) (48719194918).jpg|thumb|Aai fan 'e kustmoä.]] Lykas oare moä-soarten lei de kustmoä ien kear yn it seizoen aaien. In nêst bestie út ien of twa aaien. De sitewaasje yn 2006 wie dat likernôch de helte fan hast alle hiele - of hast hiele - moä-aaien yn musea nei alle gedachten taskreaun wurde kinne oan kustmoä's. Fan 'e eksimplaren dy't tradisjoneel de namme ''Euryapteryx gravis'' krigen, hawwe de aaien in trochsneed lingte fan 205 mm en breedte fan 143 mm, wylst de groep dy't tradisjoneel oan de namme ''Euryapteryx curtus'' tawiisd wie, in trochsneed lingte ha fan 122 mm en breedte fan 94 mm. == Habitat en fersprieding == De kustmoä wie ien fan 'e meast fersprate moä-soarten. Se kamen foar op leechlân, dunen, bosk, strûkgebieten en gerslân op sawol it [[Noardereilân (Nij-Seelân)|Noardereilân]] as it [[Sudereilân]] fan Nij-Seelân en harren resten binne ek fûn op it deunby lizzende [[Stewarteilân]]. == Utstjerren == De soarte trof itselde lot as oare moa's en stoar earne tusken 1350 en 1450 út nei de komst fan 'e Maory as gefolch fan oerbejaging. {{Boarnen|boarnefernijing= * foar boarnen en referinsje sjoch: [[:en:Broad-billed moa]] {{reflist}} ---- {{Commonscat|Euryapteryx curtus|Kustmoä}} }} {{DEFAULTSORT:Kustmoa}} [[Kategory:Fûgelsoarte]] [[Kategory:Kustmoä]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Nij-Seelân]] [[Kategory:Utstoarne fûgel]] [[Kategory:Bist útstoarn yn de 15e iuw]] cwpva3yljdl21xp1p6djuj2uequy2qx 0 192487 1235974 1232337 2026-07-22T23:14:04Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN-skema 1235974 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme = Kylsturtglee |Ofbyld = [[Ofbyld:Whistling Kite (Haliastur sphenurus) (9351387644).jpg|250px]] |lûd = |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift = [[haukeftigen]] (''Accipitriformes'') |Famylje = [[haukfûgels]] (''Accipitridae'') |Skaai = [[seegleeën]] (''Haliastur'') |Wittenskiplike namme= Haliastur sphenurus |Beskriuwer, jier= ([[Louis Pierre Vieillot]], 1818) |IUCN-status = [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] |lânkaart = }} De '''kylsturtglee''' of '''fluitglee''' (''Haliastur sphenurus'') is in [[rôffûgel]] út de [[Famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[haukfûgels]] (''Accipitridae''). Dizze soarte is nau besibbe oan 'e [[Brahmaanske glee]] (''Haliastur indus''). == Skaaimerken == [[Ofbyld:Whistling kite 1 (7334417020).jpg|thumb|left|De fûgel yn 'e flecht.]] It fearrekleed fan 'e kylsturtglee is kastanjebrún oant swartbrún fan kleur, mei in ljochtbrune kop, boarst en sturt. De kylsturtglee ûnderskiedt him fan 'e [[swarte glee]] (''Milvus migrans'') troch syn kylfoarmige sturt. De swarte glee hat in foarkefoarmige sturt. === Ofmjittingen en gewicht === * Lingte: 52 - 59 sm * Spanwiidte: 122 - 152 sm * Gewicht: Mantsjes: 600 - 750 gram / Wyfkes: 760 - 900 gram Kylsturtgleeën sweve mei licht bûge wjukken en harren lange "fingers" (slachpinnen) faak wiid ferspraat. It opfallende patroan op 'e ûnderkant fan 'e wjukken is tige karakteristyk foar dizze soarte. == Fersprieding == De kylsturtglee libbet yn [[Austraalje]], [[Nij-Kaledoanje]] en [[Nij-Guineä]]. Yn Austraalje komt de rôffûgel yn hast it hiele lân foar, útsein dielen fan woastyngebieten yn it midden. Op Nij-Guineä ûntbrekt de fûgel yn 'e berchgebieten en it noardwesten. It leefgebiet bestiet út iepen en ljochte bosken, oer it algemien yn 'e buert fan wetter. == Libbenswize == === Gelûd === De kylsturtglee is in lûdroftige soarte dy't regelmjittich yn 'e flecht ropt, as er earne delstrykt en sels as er op it nêst sit. De meast foarkommende rop is in dúdlik sakjend fluitsjen, faak folge troch in snelle rige fan stiigjende lûden. === Iten === [[Ofbyld:Whistling Kite, Full Lift - Flickr - birdsaspoetry.jpg|thumb|left|Kylsturtglee mei in wetterfûgel as proai.]] De kylsturtglee is sawol in iesiter as in aktive jager op lytse proaidieren, lykas grutte [[ynsekten]], [[fisken]], lytse [[reptilen]], [[fûgels]] en [[sûchdieren]]. It is bekend dat er fan grutte [[wetterfûgels]], lykas [[wylpreagerfûgels]] en [[reagers]], harren proai ûntfytmannet. === Fuortplanting === It nêst is in grut platfoarm fan tûken en beklaaid mei griene blêden. It wurdt boud yn in rjochtopsteande foarke fan in hege beam – faak in eukalyptus of dinnebeam by de igge fan wetter. Briedpearen brûke faak itselde nêst wer en foegje alle jierren nij materiaal oan, sadat it platfoarm frij grut wurde kin. It wyfke leit yn 'e regel 2 oant 3 blau-wite aaien mei bytiden readbrune plakken (lechsels fan 1 oant 4 aaien binne ek bekend). De aaien wurde yn 35 oant 40 dagen útbret en oannommen wurdt dat de fûgel in briedsukses fan 60% hat. De piken, dy't bedutsen binne mei krêm- of gielbrúnkleurich dûns, bliuwe 44 oant 54 dagen yn it nêst foardat se útfleane. Nei it ferlitten fan it nêst binne se noch 6 oant 8 wiken ôfhinklik fan 'e âlden. Yn Austraalje briede de fûgels oer it algemien tusken juny en oktober yn it suden, en tusken febrewaris en maaie yn it noarden. Faak falt de briedtiid gear mei de reintiid, as der mar genôch fretten te finen is. == Status == Der binne oanwizings dat de soarte yn it suden fan Austraalje yn oantal ôfnimt. Dit is it gefolch fan it drûchlizzen fan sompige lânskippen en it ôfnimmen fan proaien dat dêrmei mank giet. Oer it generaal wurdt oannommen dat de populaasje stabyl is en de [[IUCN]] klassifisearret de soarte dêrom as net bedrige (''Least Concern'') op 'e [[Reade list]]. {{Boarnen|boarnefernijing= * [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/whistling-kite-haliastur-sphenurus BirdLife, oproppen 17 juny 2026.] * [https://ebird.org/species/whikit1?siteLanguage=nl eBird, oproppen 17 juny 2026.] * [https://birdsoftheworld.org/bow/species/whikit1/cur/introduction Birds of the World, oproppen 17 juny 2026.] * [https://www.eaglewatch.nl/roofvogels/Accipitres/Accipitidae/Accipitrinae/Fluitwouw/Index.html Eagle Watch, oproppen 17 juny 2026.] {{reflist}} ---- {{Commonscat|Haliastur sphenurus|Kylsturtglee}} }} {{DEFAULTSORT:Kilsturtglee}} [[Kategory:Fûgelsoarte]] [[Kategory:Seeglee]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Austraalje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Yndoneezje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Nij-Kaledoanje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Papoea Nij-Guineä]] prs4wiba7nahffzbt6wzdca2hu6b8yz 0 192538 1235995 1232896 2026-07-22T23:45:44Z Ieneach fan 'e Esk 13292 kt 1235995 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme = koraalmiuw |Ofbyld = [[Ofbyld:Audouin's gull..jpg|250px]] |lûd = |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift = [[wilstereftigen]] (''Charadriiformes'') |Famylje = [[seefûgels]] (''Laridae'') |Skaai = [[swartkopmiuwen]] (''Ichthyaetus'') |Wittenskiplike namme= Ichthyaetus audouinii |Beskriuwer, jier = [[Charles Payraudeau|Payraudeau]], 1826 |IUCN-status = [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-VU.png|250px]] |lânkaart = }} De '''koraalmiuw''' of '''Audouinmiuw''' (''Ichthyaetus audouinii''; synonym: ''Larus audouinii'') is in [[fûgel]] út de [[Famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[seefûgels]] (''Laridae''). Oant foar koart waard de [[Soarte (taksonomy)|soarte]] by it [[Skaai (taksonomy)|skaai]] ''[[Larus]]'' yndield, mar op basis fan ûndersyk oan [[mitogondriaal DNA]] is dúdlik woarn dat de fûgel yn it skaai ''Ichthyaetus'' thúsheart. == Beskriuwing == <div style="display: block; float: left; margin: 0 15px 10px 0; border: 1px solid #a2a9b1; border-radius: 2px; padding: 5px; background-color: #f8f9fa;"> <gallery mode="packed" heights="100px" style="margin: 0; padding: 0;"> Ichthyaetus audouinii im Flug.jpg|Yn 'e flecht fan ûnder. Ichthyaetus audouinii 20091001.jpg|Yn 'e fecht fan boppe. </gallery> </div> In folwoeksen koraalmiuw yn briedkleed is foar it grutste part wyt; de kop, hals, boarst, búk, sturt en de ûnderwjukken binne sniewyt. De boppekant fan 'e wjukken is sulvergriis, mei opfallende swarte wjukpunten dy't sawol fan boppen as fan ûnderen sichtber binne. De poaten binne griisgrien en de snaffel is helderread mei in swarte bân en in giele punt. Juvenilen hawwe in brúngriis, skobbich fearrekleed, in donkere sturtbân en in rôze-eftige snaffel mei in donkere punt. == Fersprieding == Dizze soarte komt foar op in beheind tal plakken yn it [[Middellânske See]]gebiet. Guon fûgels lûke winterdeis nei de [[Atlantyske Oseaan|Atlantyske]] kusten fan [[Marokko]] oant [[Senegal]], oaren binne [[stânfûgel]]s. In grut part fan 'e populaasje briedt op 'e Chafarinas-eilannen by Marokko. Yn Nederlân is dizze soarte in [[dwaalgast]] mei mar in pear wisse waarnimmings. == Ekology == Koraalmiuwen briede op lytse rotsige eilannen mei in soad sinne en net in soad begroeiïng. It nêst, in kuoltsje tusken de stiennen, wurdt beklaaid mei gers, seewier en fearren. Yn april of maaie wurde 3 aaien lein, dy't oliifgrien oant ljochtbrún binne mei donkere plakken. De aaien wurde yn 26 oant 33 dagen útbret en de jongen ferlitte it nêst fuortendaliks. Nei fiif oant seis wiken kinne se fleane. De fûgel yt benammen fisk, dy't yn 'e flecht of troch in dûk yn it wetter fongen wurde. Oars as in soad oare miuwesoarten ite se mar in bytsje ôffal; njonken fisk ite se ek guon oare soarten wetterdieren. == Status en bedrigingen == De grutte fan 'e populaasje wurdt op 33.000 oant 46.000 folwoeksen eksimplaren rûsd. Oant 2018 stie de fûgel as 'net bedrige' (''Least Concern'') op 'e [[Reade list]] fan 'e [[IUCN]], mar troch in sterke ôfname yn 'e lêste jierren is de status yn 2020 feroare yn 'kwetsber'. Om't de fûgel net op jiskebulten nei iten siket, is er foar syn bestean tige ôfhinklik fan in sûne fiskstân. De oerbefisking yn it Middellânske Seegebiet hat de beskikberens fan iten fermindere. {{boarnen|boarnefernijing= *[https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/audouins-gull-larus-audouinii BirdLife, oproppen 19 juny 2026.] *[https://ebird.org/species/audgul1?siteLanguage=nl eBird, oproppen 19 juny 2026.] *[https://birdsoftheworld.org/bow/species/audgul1/cur/introduction Birds of the World, oproppen 19 juny 2026.] {{reflist}} ---- {{Commonscat|Ichthyaetus audouinii}} }} {{DEFAULTSORT:koraalmiuw}} [[Kategory:Fûgelsoarte]] [[Kategory:Swartkopmiuw]] [[Kategory:Bedrige fûgel]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Algerije]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bosnje-Hertsegovina]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kroaasje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Syprus]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Frankryk]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Gambia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Gibraltar]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Grikelân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Itaalje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Lybje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Mauretaanje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Marokko]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Portegal]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Senegal]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Spanje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tuneezje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Turkije]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Westlike Sahara]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Atlantyske Oseaan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Middellânske See]] b4kpwse3vhx4pmnbgignpf7jq99e539 0 192630 1236033 1233054 2026-07-23T00:15:00Z Ieneach fan 'e Esk 13292 /* Status en beskerming */ kt 1236033 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme = lavamiuw |Ofbyld = [[Ofbyld:Lava Gull (Galapagos) (16030843836).jpg|250px]] |lûd = |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift = [[wilstereftigen]] (''Charadriiformes'') |Famylje = [[seefûgels]] (''Laridae'') |Skaai = [[griiswite kobben]] (''Leucophaeus'') |Wittenskiplike namme= Leucophaeus fuliginosus |Beskriuwer, jier= [[John Gould|Gould]], 1841 |IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-VU.png|250px]] ---- |lânkaart =[[Ofbyld:Larus fuliginosus map.svg|center|250px]] }} De '''lavamiuw''' (''Leucophaeus fuliginosus'') is in fûgel út it [[Skaai (taksonomy)|skaai]] [[griiswite kobben]] yn 'e [[Famylje (taksonomy)|famylje]] [[seefûgels]] (''Laridae''). De soarte is [[Endemisme|endemysk]] foar de [[Galapagoseilannen]]. == Taksonomy en systematyk == De soarte waard foar it earst beskreaun troch John Gould yn 1841 op basis fan in eksimplaar dat sammele wie op it eilân Santiago yn 'e Galápagos. De soarte wurdt soms yn it skaai ''Larus'' pleatst. Hy is it neist besibbe oan 'e [[skattermiuw]] en de [[lytse prêrjemiuw]] en is de seldsumste miuw fan 'e wrâld. == Beskriuwing == [[Ofbyld:Lava gull pair.jpg|thumb|left|Pearke lavamiuwen.]] De lavamiuw is in ûnderskiedende miuw, 51 oant 55 sm lang en mei in gewicht fan 380 gram. It fearrekleed fan folwoeksen fûgels bestiet út in roetbrune oant swarte kop, dy't oars as oare soarten yn it skaai net ôfhinklik fan it seizoen feroaret. De wjukken binne donkergriis mei in kontrastearjende wite streek oan 'e foarkant, wêrfan't tocht wurdt dat dy in funksje hat by it pronkjen en as kamoeflaazje. It donkergrize lichem kontrastearret mei in ljochter grize búk. De boppekant fan 'e sturt is wyt en de ûnderkant is griis. De snaffel en poaten binne swart en de binnenkant fan 'e bek is skarlakenread. Hy hat wite wynbrauwen boppe en ûnder it each, mei in reade eachring. Unfolwoeksen miuwen binne oer it generaal donkerbrún. == Fersprieding == De hiele populaasje libbet op de Galapagoseilannen, dêr't er foaral op 'e eilannen Santa Cruz, Isabela, San Cristobal en Genovesa foarkomt. Earder waard de populaasje rûsd op 300–400 pearkes; dizze rûzing waard yn 2015 nei ûnderen ta bysteld nei 300-600 fûgels. Op it stuit (2026) wurdt de lavamiuw as de seldsumste miuw fan 'e wrâld beskôge. == Hâlden en dragen == === Brieden === [[Ofbyld:Lava Gull hatchling, Galápagos.jpg|thumb|left|Pyk.]] Oars as de measte miuwen dy't tichte by inoar briede en somtiden nêsten hawwe dy't inoar reitsje, binne lavamiuwen solitêre brieders; se briede komselden tichter as 100 meter by inoar wei. Se binne tige territoriaal en ferdigenje briedgebieten fan rûchwei 2000 m² (70 m diameter) tsjin soartegenoaten. De fûgel briedt op 'e grûn, faak ûnder de beskerming fan fegetaasje, en beklaait it nêst mei plantemateriaal. Der wurde twa oliifkleurige en goed kamoeflearre aaien lein, dy't 32 dagen bebret wurde. Se briede meastal ticht by rêstich wetter, faak yn 'e omkriten fan lagunes. It brieden liket opportunistysk te wêzen en is net beheind ta ien seizoen. Jonge fûgels fleane nei 55 dagen út en wurde noch ferskate wiken troch de âlders fersoarge. === Iten en foerazjearjen === Se binne [[omnivoar]]en lykas in soad miuwen en sykje meastentiids nei iten of stelle út nêsten en fan fiskers, mar se fange ek sels fisken, lytse kreefteftigen en pas útkommen hagedissen, skyldpodden en oare bisten. Se ite ek fan 'e neiberte fan seehûnen. Op Genovesa meitsje se gebrûk fan it [[Kleptoparasitisme|kleptoparasitêre gedrach]] fan 'e grutte fregatfûgel troch te profitearjen fan it mislearre besykjen fan fregatfûgels om fisken te stellen fan oare briedende seefûgels. Potinsjele rôfdieren fan 'e nêsten binne ûlen, fregatfûgels en oare lavamiuwen, lykas ek de troch minsken yntrodusearre sûchdieren. == Status en beskerming == De lavamiuw wurdt troch de [[IUCN]] op 'e [[Reade List]] kategorisearre as kwetsber (''Vulnerable''), om't er yn lytse oantallen foarkomt en hoewol't de populaasje stabyl is, stiet er bleat oan tal fan bedrigings. Troch de tige lege oantallen en it beheinde ferspriedingsgebiet kin in ekstreem klimaatfenomeen, lykas in krêftige [[El Niño]], in grut part fan 'e populaasje yn ien klap útroegje. Dêrnjonken foarmje ynvasive sûchdieren en in mooglike fersteuring fan it kwetsbere eilân-ekosysteem in konstante bedriging foar it briedsukses fan dizze seldsume miuw. {{boarnen|boarnefernijing= *[https://birdsoftheworld.org/bow/species/lavgul1/cur/introduction BirdLife, oproppen 19 juny 2026.] *[https://ebird.org/species/sabgul eBird, oproppen 19 juny 2026.] *[https://birdsoftheworld.org/bow/species/sabgul/cur/introduction Birds of the World, oproppen 19 juny 2026.] {{reflist}} ---- {{Commonscat|Leucophaeus fuliginosus}} }} {{DEFAULTSORT:Lavamiuw}} [[Kategory:Fûgelsoarte]] [[Kategory:Griiswite kob]] [[Kategory:Bedrige fûgel]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Galapagoseilannen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Grutte Oseaan]] h8f13d4y1r7xaf6e7cq13ck995420io 0 192751 1235897 1233167 2026-07-21T22:49:02Z Ieneach fan 'e Esk 13292 red 1235897 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme = Kanaryske swarte strânljip |Ofbyld = [[Ofbyld:Canarian Oystercatcher.jpg|250px]] |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift = [[wilstereftigen]] (''Charadriiformes'') |Famylje = [[strânljipfûgels]] (''Haematopodidae'') |Skaai = [[strânljippen]] (''Haematopus'') |Wittenskiplike namme = † Haematopus meadewaldoi |Beskriuwer, jier = [[David Armitage Bannerman|Bannerman]], 1913 |IUCN-status = [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-EX.png|250px]]<br>(taksonomyske status yn diskusje) |lânkaart = }} De '''Kanaryske swarte strânljip''' (''Haematopus meadewaldoi'') is in útstoarne [[fûgel]] út de [[Famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[strânljipfûgels]] (''Haematopodidae''), dy't [[endemisme|endemysk]] wie op 'e [[Kanaryske Eilannen]]. == Beskriuwing == De Kanaryske swarte strânljip wie hielendal swart en hie allinnich in pear wite plakjes oan 'e ûnderkant fan 'e wjukken. Hy like in soad op syn nauwe sibbe, de [[Afrikaanske swarte strânljip]] (''Haematopus moquini''), en wie sels yn 'e hân dreech te ûnderskieden. De snaffel wie lykwols langer en de wjukken wiene koarter. De Afrikaanske swarte strânljip komt lykwols net noardlik fan Lobito yn [[Angoala]] foar. == Fersprieding == De fûgel wie endemysk foar de eastlike Kanaryske Eilannen: [[Fuerteventura]], [[Lanzarote]] en de omlizzende eilannen ([[Isla de Lobos]] en de [[Chinijo-arsjipel]]). It wie in [[stânfûgel]] en dy't nea bûten de eastlike Kanaryske Eilannen sjoen waard. De lokale befolking wie goed mei de fûgel bekend en neamde him ''cuervo marino'' ("seekrie") op Fuerteventura, en ''grajo'' of ''corvino'' (lytse raven) op [[La Graciosa]]. De Kanaryske swarte strânljip libbe nei alle gedachten oan 'e rotsige kusten ynstee fan op sânstrannen. == Hâlden end dragen == Hy iet lytse skulpdieren en skaaldieren, foaral komskelpen (''patellidae'') en de moksel ''Perna perna''. Lykas oare strânljippen boude er gjin echt nêst, mar lei er de aaien fuort op 'e grûn. Wittenskippers hawwe lykwols nea aaien of nêsten sjoen. It pearingsritueel wie nei alle gedachten bysûnder, mei twa of trije mantsjes dy't in dûns foar in wyfke útfierden. As it wyfke ien kear in mantsjes útsocht hie, bleaune se nei alle gedachten har hiele libben by inoar. Nei alle gedachten lei de fûgel mar ienris yn 't jier in aai. It briedseizoen begûn nei alle gedachten yn april; yn juny waarden de fûgels wer sjoen yn mear befolke gebieten. De soarte waard nei alle gedachten relatyf âld, oant 20 of sels mear as 30 jier. == Systematyk == Foarhinne waard de Kanaryske swarte strânljip as ûndersoarte fan 'e Afrikaanske swarte strânljip kategorisearre. [[Phil Hockey]] (1982) toande lykwols oan dat it in folslein selsstannige soarte wie. Yn 2019 hat in ynternasjonaal wittenskiplik team (ûnder lieding fan 'e Universiteit fan Aberdeen) lykwols [[DNA]]-ûndersyk dien nei museumeksimplaren. Dat ûndersyk wiist út dat de fûgel genetysk folle nauwer besibbe is oan 'e Jeropeeske [[strânljip]] dan oan 'e Afrikaanske swarte strânljip. Dat soe betsjutte dat de taksonomyske status as selsstannige soarte op 'e nij besjoen wurde moat en dat er mooglik as in útstoarne ûndersoarte (''H. ostralegus meadewaldoi'') klassifisearre wurde moat.<ref>[https://www.birdguides.com/articles/taxonomy/canary-islands-oystercatcher-was-not-a-distinct-species/ BirdGuides: Canary Islands Oystercatcher was not a distinct species, 16 septimber 2019.]</ref> == Utstjerren == De lêste fûgel waard yn 1913 fongen. Lokale fiskers en fjoertoerwachters seine dat de soarte om 1940 hinne net mear sjoen waard. It liket der op dat de soarte earste fan Lanzarote ferdwûn. Yn it begjin fan 'e 20e iuw waard de soarte net mear sjoen bûten de Chinijo-eilannen en Islote de Lobos. As jier fan útstjerren wurdt 1950 oanholden. Wiidweidige sykaksjes tusken 1956 en de jierren 1980 leveren gjin bewiis dat de fûgel noch libbe. Yn 1994 waard de soarte troch de [[IUCN]] as útstoarn klassifisearre. Yn [[Senegal]] binne yn 1970 en 1975 noch trije meldingen dien, mar dy betroffen mooglik oerwinterjende [[melanisme|melanistyske]] foarmen fan 'e gewoane strânljip, om't de Kanaryske swarte strânljip noch nea bûten de Kanaryske eilannen sjoen binne. Twa relatyf oertsjûgjende waarnimmingen op Tenerife yn 1968 en 1981 soene der op wize dat de soarte yn alle gefallen noch op in pear ûnbewenne eilannen oant it begjin fan 'e jierren 1980 oerlibbe hat. Ferskillende faktoaren ha bydroegen oan it ferdwinen fan 'e soarte. Mooglik spile ek de predaasje troch katten en rotten in rol. Net duorsume lânboupraktyk en ûntbosking brochten yn 'e 19e iuw woastynfoarming yn it ferspriedingsgebiet, wat ek it tijgebiet beynfloede. Om de fermindere opbringst fan 'e rispinge te kompinsearjen sochten de minsken nei de aaien fan 'e fûgels en kokkels, de fiedselboarne fan 'e Kanaryske swarte strânljip. Mooglik hat it sammeljen fan 'e soarte foar museä de fûgel, werfan't de delgong doe al yn gong set wie, ien fan 'e genedeklappen west. {{boarnen|boarnefernijing= *[https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/canarian-oystercatcher-haematopus-meadewaldoi BirdLife, oproppen 26 juny 2026] *[https://birdsoftheworld.org/bow/species/canoys1/cur/introduction Birds of the World, oproppen 26 juny 2026] {{reflist}} ---- {{Commonscat|Haematopus meadewaldoi}} }} {{DEFAULTSORT:Kanaryske swarte stranljip}} [[Kategory:Fûgelsoarte]] [[Kategory:Strânljip]] [[Kategory:Utstoarne fûgel]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Kanaryske Eilannen]] [[Kategory:Bist útstoarn yn 1950]] f25apiuqe73orqkfyxsuhhv9sgsa7ti 0 192843 1235861 1235699 2026-07-21T17:11:07Z FreyaSport 40716 16e etappe 1235861 wikitext text/x-wiki {{aktueelsport}} {{Ynfoboks edysje hurdfytswedstriid | namme = {{Flagge FR}} Omgong fan Frankryk 2026 | edysje = 113 | ôfbylding = | ôfbyldingsbreedte = | ûnderskrift = | rûtekaart = Route of the 2026 Tour de France.png | tiidrek = [[4 july|4]] - [[26 july]] 2026 | datum = | startplak = {{Flagge ES}} [[Barcelona]] | finishplak = [[Parys]] | totale ôfstân = 3.333 km | hichtemeters = 54.450 m | gem. faasje = | dielnimmers = 184 | type wedstriid = | etappe = 16 | klass1 = Giele trui | lieder1 = {{Flagge SI}} [[Tadej Pogačar]] | klass2 = Griene trui | lieder2 = {{Flagge DK}} [[Mads Pedersen]] | klass3 = Boltsjestrui | lieder3 = {{Flagge SI}} [[Tadej Pogačar]] | klass4 = Wite trui | lieder4 = {{Flagge MX}} [[Isaac del Toro]] | klass5 = Ploegen | lieder5 = {{GER}} Lidl–Trek | klass6 = Striidberens | lieder6 = | klass7 = | lieder7 = | klass8 = | lieder8 = | aktueel = | foarige = [[Omgong fan Frankryk 2025|2025]] | folgjende = [[Omgong fan Frankryk 2027|2027]] }} De 113e edysje fan de '''[[Omgong fan Frankryk]]''' wurdt holden fan [[4 july|4]] oant en mei [[26 july]] [[2026]]. ==Dielnimmende ploegen== {{Kolommen3 |Kolom1= * {{BEL}} Alpecin–Deceuninck * {{FRA}} Decathlon CMA CGM Team * {{FRA}} Groupama-FDJ * {{GER}} Lidl-Trek * {{ESP}} Movistar * {{GER}} Red Bull-Bora-Hansgrohe * {{AUS}} Jayco AlUla * {{NED}} Visma–Lease a Bike * {{NOR}} Uno-X * {{ESP}} Caja Rural-Seguros RGA * {{SUI}} Pinarello-Q36.5 * {{SUI}} Tudor |Kolom2= * {{BRN}} Bahrain Victorious * {{USA}} EF Education-EasyPost * {{GBR}} Netcompany Ineos * {{BEL}} Lotto-Intermarché * {{SUI}} NSN * {{BEL}} Soudal Quick-Step * {{NED}} Picnic-PostNL * {{UAE}} UAE Team Emirates XRG * {{KAZ}} XDS Astana Team * {{FRA}} Cofidis * {{FRA}} TotalEnergies }} == Startplak == De start wie yn [[Barcelona]], in stêd yn [[Kataloanje]], [[Spanje]], de grutste stêd fan Kataloanje, de twadgrutste stêd fan it Spanje. It is nei [[San Sebastián]] yn [[Omgong fan Frankryk 1992|1992]] en [[Bilbao]] yn [[Omgong fan Frankryk 2023|2023]] de tredde kear dat de Omgong yn Spanje fan start giet. {{clear}} == Etappe-oersjoch<ref>[https://www.letour.fr/fr/parcours-general Parcours 2026] op Letour.fr</ref> == Yn de sechsde etappe kaam giele trui drager [[Torstein Traeen]] hurd te fallen by de ôfdaling fan de Tourmalet. Nei medyske fersoarging gie er dochs wer fierder – en finishte úteinlik sa’n 30 minuten efter [[Tadej Pogačar]], wêrmei’t er syn giele trui ferlear. Uno-X melde letter dat Traeen in "harsenskodding en meardere breuken yn syn ribbekast" oprûn hie en de oare deis net oan de start ferskine soe. De 9e etappe op 12 july waard fanwegen de waarmte ynkoarten mei 30 kilometer yn stee fan 185 km fytsten se no 155 km {| class="wikitable" style="font-size:95%" ! Datum ! Etappe ! Start –<br>Finish ! Ofstân<br>(yn km) ! Type ! Winner ! [[Ofbyld:Jersey yellow.svg|20px|Giele trui]] Klassemintslieder |- | 1 | align="center"| 4 july | {{Flagge ES}} [[Barcelona]] | 19.7 km | {{Piktogram etappe|ploege-tiidrit}} | {{NED}} Visma–Lease a Bike |rowspan="2" bgcolor="#FFFF80" | {{DEN}} [[Jonas Vingegaard]] |- | 2 | align="center"| 5 july | {{Flagge ES}} [[Tarragona]] -<br> {{flagge ES}} [[Barcelona]] | 178 km | {{piktogram etappe|heuvel}} | {{MEX}} [[Isaac del Toro]] |- | 3 | align="center"| 6 july | {{Flagge ES}} [[Granollers]] -<br> {{Flagge FR}} [[Les Angles (Pyrénées-Orientales)|Les Angles]] | 196 km | {{piktogram etappe|berch}} |{{SLO}} [[Tadej Pogačar]] |bgcolor="#FFFF80"|{{SLO}} [[Tadej Pogačar]] |- | 4 | align="center"| 7 july | [[Carcassonne]] -<br> [[Foix]] | 182 km | {{piktogram etappe|heuvel}} |{{DEN}} [[Mads Pedersen]] | rowspan="2" bgcolor="#FFFF80"|{{NOR}} [[Torstein Træen]] |- | 5 | align="center"| 8 july | [[Lannemezan]] -<br> [[Pau, Pyrénées-Atlantiques|Pau]] | 158 km | {{piktogram etappe|flak}} | {{NED}} [[Olav Kooij]] |- | 6 | align="center"| 9 july | [[Pau (Pyrénées-Atlantiques)|Pau]] -<br> [[Gavarnie-Gèdre]] | 186 km | {{piktogram etappe|berch}} |{{SLO}} [[Tadej Pogačar]] | rowspan="5" bgcolor="#FFFF80"|{{SLO}} [[Tadej Pogačar]] |- | 7 | align="center"| 10 july | [[Hagetmau]] -<br> [[Bordeaux]] | 175 km | {{piktogram etappe|flak}} | {{BEL}} [[Tim Merlier]] |- | 8 | align="center"| 11 july | [[Périgueux]] -<br> [[Bergerac (stêd)|Bergerac]] | 182 km | {{piktogram etappe|flak}} | {{BEL}} [[Tim Merlier]] |- | 9 | align="center"| 12 july | [[Malemort]] -<br> [[Ussel (Corrèze)|Ussel]] | 155 km | {{piktogram etappe|heuvel}} | {{NED}} [[Mathieu van der Poel]] |- | align="center" bgcolor="#C0C0C0"|13 july | bgcolor="#C0C0C0" align="center" colspan="7" | '''Rêstdei yn [[Cantal]]''' |- | 10 | align="center"| 14 july | [[Aurillac]] -<br> [[Le Lioran]] | 167 km | {{piktogram etappe|berch}} | {{SLO}} [[Tadej Pogačar]] | rowspan="6" bgcolor="#FFFF80"| {{SLO}} [[Tadej Pogačar]] |- | 11 | align="center"| 15 july | [[Vichy]] -<br> [[Nevers]] | 161 km | {{piktogram etappe|flak}} | {{NOR}} [[Søren Wærenskjold]] |- | 12 | align="center"| 16 july | [[Circuit de Nevers Magny-Cours]] -<br> [[Chalon-sur-Saône]] | 181 km | {{piktogram etappe|flak}} | {{BEL}} [[Tim Merlier]] |- | 13 | align="center"| 17 july | [[Dole (Jura)|Dole]] -<br> [[Belfort]] | 205 km | {{piktogram etappe|heuvel}} | {{SUI}} [[Mauro Schmid]] |- | 14 | align="center"| 18 july | [[Mulhouse]] -<br> [[Le Markstein]] [[Fellering]] | 155 km | {{piktogram etappe|berch}} | {{SLO}} [[Tadej Pogačar]] |- | 15 | align="center"| 19 july | [[Champagnole]] -<br> [[Col de Solaison]] | 184 km | {{piktogram etappe|berch}} | {{BEL}} [[Remco Evenepoel]] |- | align="center" bgcolor="#C0C0C0"| 20 july | bgcolor="#C0C0C0" align="center" colspan="7" | '''Rêstdei yn [[Haute-Savoie]]''' |- | 16 | align="center"| 21 july | [[Évian-les-Bains]] -<br> [[Thonon-les-Bains]] | 26 km | {{piktogram etappe|tiidrit}} | {{BEL}} [[Remco Evenepoel]] |bgcolor="#FFFF80"|{{SLO}} [[Tadej Pogačar]] |- | 17 | align="center"| 22 july | [[Chambéry]] -<br> [[Voiron]] | 175 km | {{piktogram etappe|flak}} | |bgcolor="#FFFF80"| |- | 18 | align="center"| 23 july | [[Voiron]] -<br> [[Orcières-Merlette]] | 185 km | {{piktogram etappe|berch}} | |bgcolor="#FFFF80"| |- | 19|19]] | align="center"| 24 july | [[Gap (Hautes-Alpes)|Gap]] -<br> [[Alpe d'Huez]] | 128 km | {{piktogram etappe|berch}} | |bgcolor="#FFFF80"| |- | 20 | align="center"| 25 july | [[Le Bourg-d'Oisans]] -<br> [[Alpe d'Huez]] | 171 km | {{piktogram etappe|berch}} | |bgcolor="#FFFF80"| |- | 21 | align="center"| 26 july | [[Thoiry (Yvelines)|Thoiry]] <br> [[Parys]] ([[Avenue des Champs-Élysées|Champs Élysées]]) | 130 km | {{piktogram etappe|flak}} | |bgcolor="#FFFF80"| |- ! Datum ! Etappe ! Start – Finish ! Ofstân<br>(yn km) ! Type ! Winner ! [[Ofbyld:Jersey yellow.svg|20px|Giele trui]] Klassemintslieder |} == Klassemintslieders nei eltse etappe == {| class="wikitable" width="95%" style="text-align: center; font-size:85%;" ! width="7%" |Etappe !Winner | bgcolor="#FFFF00" |'''Giele trui'''<br>[[Ofbyld:Jersey_yellow.svg|20x20px|Giele trui]] | bgcolor="#54FF54" |'''Griene trui'''<br>[[Ofbyld:Jersey_green.svg|20x20px|Griene trui]] | bgcolor="#FFABBB" |'''Bolletsjestrui'''<br>[[Ofbyld:Jersey_polkadot.svg|20x20px|Bolletsjestrui]] | bgcolor="#FFFFFF" |'''Jongerein'''<br>[[Ofbyld:Jersey_white.svg|20x20px|Witte trui]] | bgcolor="#90D0EA" |'''Ploegen'''<br>[[Ofbyld:Jersey_yellow_number.svg|20x20px|Ploegeklassemint]] | bgcolor="#BEAF88" |'''Striidberens'''<br>[[Ofbyld:Jersey beige number.svg|20x20px|Bêzje rêchnûmer]] |- ! 1ste | {{NED}}<br>Visma–Lease a Bike | rowspan="2" bgcolor="#FFFF80" |{{DEN}}<br>[[Jonas Vingegaard]] | bgcolor="#90EE90" |{{COL}}<br>[[Egan Bernal]] | bgcolor="#FFABBB" |{{SLO}}<br>[[Tadej Pogačar]] | bgcolor="#FFFFFF" |{{ESP}}<br>[[Juan Ayuso]] | bgcolor="#D5E5EC" |{{GBR}}<br>Netcompany INEOS | ''Net útrikt'' |- !2e | {{MEX}}<br>[[Isaac del Toro]] | bgcolor="#90EE90" |{{MEX}}<br>[[Isaac del Toro]] | bgcolor="#FFABBB" |{{NED}}<br>[[Alex Molenaar]] | rowspan="2" bgcolor="#FFFFFF" |{{MEX}}<br>[[Isaac del Toro]] | rowspan="2" bgcolor="#D5E5EC" |{{UAE}}<br>UAE Team Emirates XRG | {{GER}}<br>[[Felix Engelhardt]] |- !3e | {{SLO}}<br>[[Tadej Pogačar]] | bgcolor="#FFFF80" |{{SLO}}<br>[[Tadej Pogačar]] | bgcolor="#90EE90" |{{SLO}}<br>[[Tadej Pogačar]] | rowspan="3" bgcolor="#FFABBB" |{{FRA}}<br>[[Alex Baudin]] | {{FRA}}<br>[[Alex Baudin]] |- !4e | {{DEN}}<br>[[Mads Pedersen]] | rowspan="2" bgcolor="#FFFF80" |{{NOR}}<br>[[Torstein Træen]] | rowspan="13" bgcolor="#90EE90" |{{DEN}}<br>[[Mads Pedersen]] | rowspan="2" bgcolor="#FFFFFF" |{{CZE}}<br>[[Mathias Vacek]] | rowspan="13" bgcolor="#D5E5EC" |{{GER}}<br>Lidl–Trek | {{ESP}}<br>[[Pablo Castrillo]] |- !5e | {{NED}}<br>[[Olav Kooij]] | {{FRA}}<br>[[Baptiste Veistroffer]] |- !6e | {{SLO}}<br>[[Tadej Pogačar]] | rowspan="11" bgcolor="#FFFF80" |{{SLO}}<br>[[Tadej Pogačar]] | rowspan="11" bgcolor="#FFABBB" |{{SLO}}<br>[[Tadej Pogačar]] | rowspan="4" bgcolor="#FFFFFF" |{{MEX}}<br>[[Isaac del Toro]] | {{SLO}}<br>[[Tadej Pogačar]] |- !7e | {{BEL}}<br>[[Tim Merlier]] | {{FRA}}<br>[[Baptiste Veistroffer]] |- !8ste | {{BEL}}<br>[[Tim Merlier]] | {{BEL}}<br>[[Liam Slock]] |- !9e | {{NED}}<br>[[Mathieu van der Poel]] | {{NED}}<br>[[Mathieu van der Poel]] |- !10e | {{SLO}}<br>[[Tadej Pogačar]] | rowspan="4" bgcolor="#FFFFFF" |{{ESP}}<br>[[Juan Ayuso]] | {{ECU}}<br>[[Richard Carapaz]] |- !11e | {{NOR}}<br>[[Søren Wærenskjold]] | {{DEN}}<br>[[Anthon Charmig]] |- !12e | {{BEL}}<br>[[Tim Merlier]] | {{FRA}}<br>[[Baptiste Veistroffer]] |- !13e | {{SUI}}<br>[[Mauro Schmid]] | {{GBR}}<br>[[Tom Pidcock]] |- !14e | {{SLO}}<br>[[Tadej Pogačar]] | bgcolor="#FFFFFF" |{{FRA}}<br>[[Paul Seixas]] | {{ECU}}<br>[[Richard Carapaz]] |- !15e | {{BEL}}<br>[[Remco Evenepoel]] | rowspan="2" bgcolor="#FFFFFF" | {{MEX}}<br>[[Isaac del Toro]] | {{USA}}<br>[[Quinn Simmons]] |- !16e | {{BEL}}<br>[[Remco Evenepoel]] | ''Net útrikt'' |- !17e | | bgcolor="#FFFF80" | | bgcolor="#90EE90" | | bgcolor="#FFABBB" | | bgcolor="#FFFFFF" | | bgcolor="#D5E5EC" | | |- !18e | | bgcolor="#FFFF80" | | bgcolor="#90EE90" | | bgcolor="#FFABBB" | | bgcolor="#FFFFFF" | | bgcolor="#D5E5EC" | | |- !19e | | bgcolor="#FFFF80" | | bgcolor="#90EE90" | | bgcolor="#FFABBB" | | bgcolor="#FFFFFF" | | bgcolor="#D5E5EC" | | |- !20ste | | bgcolor="#FFFF80" | | bgcolor="#90EE90" | | bgcolor="#FFABBB" | | bgcolor="#FFFFFF" | | bgcolor="#D5E5EC" | | |- !21ste | | bgcolor="#FFFF80" | | bgcolor="#90EE90" | | bgcolor="#FFABBB" | | bgcolor="#FFFFFF" | | bgcolor="#D5E5EC" | | |- ! colspan="2" |Einklassemint | bgcolor="#FFFF00" |''' ''' | bgcolor="#54FF54" |''' ''' | bgcolor="#FFABBB" |''' ''' | bgcolor="#FFFFFF" |''' ''' | bgcolor="#90D0EA" |''' ''' | bgcolor="#BEAF88" |''' ''' |} {{Boarnen|boarnefernijing= {{reflist}} }} {{Navigaasje Omgong fan Frankryk}} [[Kategory:Omgong fan Frankryk|2026]] [[Kategory:Barren yn 2026]] q7l5h43bprp0wgeb7bg67w8jp565u2u 1235957 1235861 2026-07-22T16:38:07Z FreyaSport 40716 17e etappe 1235957 wikitext text/x-wiki {{aktueelsport}} {{Ynfoboks edysje hurdfytswedstriid | namme = {{Flagge FR}} Omgong fan Frankryk 2026 | edysje = 113 | ôfbylding = | ôfbyldingsbreedte = | ûnderskrift = | rûtekaart = Route of the 2026 Tour de France.png | tiidrek = [[4 july|4]] - [[26 july]] 2026 | datum = | startplak = {{Flagge ES}} [[Barcelona]] | finishplak = [[Parys]] | totale ôfstân = 3.333 km | hichtemeters = 54.450 m | gem. faasje = | dielnimmers = 184 | type wedstriid = | etappe = 17 | klass1 = Giele trui | lieder1 = {{Flagge SI}} [[Tadej Pogačar]] | klass2 = Griene trui | lieder2 = {{Flagge DK}} [[Mads Pedersen]] | klass3 = Boltsjestrui | lieder3 = {{Flagge SI}} [[Tadej Pogačar]] | klass4 = Wite trui | lieder4 = {{Flagge MX}} [[Isaac del Toro]] | klass5 = Ploegen | lieder5 = {{GER}} Lidl–Trek | klass6 = Striidberens | lieder6 = | klass7 = | lieder7 = | klass8 = | lieder8 = | aktueel = | foarige = [[Omgong fan Frankryk 2025|2025]] | folgjende = [[Omgong fan Frankryk 2027|2027]] }} De 113e edysje fan de '''[[Omgong fan Frankryk]]''' wurdt holden fan [[4 july|4]] oant en mei [[26 july]] [[2026]]. ==Dielnimmende ploegen== {{Kolommen3 |Kolom1= * {{BEL}} Alpecin–Deceuninck * {{FRA}} Decathlon CMA CGM Team * {{FRA}} Groupama-FDJ * {{GER}} Lidl-Trek * {{ESP}} Movistar * {{GER}} Red Bull-Bora-Hansgrohe * {{AUS}} Jayco AlUla * {{NED}} Visma–Lease a Bike * {{NOR}} Uno-X * {{ESP}} Caja Rural-Seguros RGA * {{SUI}} Pinarello-Q36.5 * {{SUI}} Tudor |Kolom2= * {{BRN}} Bahrain Victorious * {{USA}} EF Education-EasyPost * {{GBR}} Netcompany Ineos * {{BEL}} Lotto-Intermarché * {{SUI}} NSN * {{BEL}} Soudal Quick-Step * {{NED}} Picnic-PostNL * {{UAE}} UAE Team Emirates XRG * {{KAZ}} XDS Astana Team * {{FRA}} Cofidis * {{FRA}} TotalEnergies }} == Startplak == De start wie yn [[Barcelona]], in stêd yn [[Kataloanje]], [[Spanje]], de grutste stêd fan Kataloanje, de twadgrutste stêd fan it Spanje. It is nei [[San Sebastián]] yn [[Omgong fan Frankryk 1992|1992]] en [[Bilbao]] yn [[Omgong fan Frankryk 2023|2023]] de tredde kear dat de Omgong yn Spanje fan start giet. {{clear}} == Etappe-oersjoch<ref>[https://www.letour.fr/fr/parcours-general Parcours 2026] op Letour.fr</ref> == Yn de sechsde etappe kaam giele trui drager [[Torstein Traeen]] hurd te fallen by de ôfdaling fan de Tourmalet. Nei medyske fersoarging gie er dochs wer fierder – en finishte úteinlik sa’n 30 minuten efter [[Tadej Pogačar]], wêrmei’t er syn giele trui ferlear. Uno-X melde letter dat Traeen in "harsenskodding en meardere breuken yn syn ribbekast" oprûn hie en de oare deis net oan de start ferskine soe. De 9e etappe op 12 july waard fanwegen de waarmte ynkoarten mei 30 kilometer yn stee fan 185 km fytsten se no 155 km {| class="wikitable" style="font-size:95%" ! Datum ! Etappe ! Start –<br>Finish ! Ofstân<br>(yn km) ! Type ! Winner ! [[Ofbyld:Jersey yellow.svg|20px|Giele trui]] Klassemintslieder |- | 1 | align="center"| 4 july | {{Flagge ES}} [[Barcelona]] | 19.7 km | {{Piktogram etappe|ploege-tiidrit}} | {{NED}} Visma–Lease a Bike |rowspan="2" bgcolor="#FFFF80" | {{DEN}} [[Jonas Vingegaard]] |- | 2 | align="center"| 5 july | {{Flagge ES}} [[Tarragona]] -<br> {{flagge ES}} [[Barcelona]] | 178 km | {{piktogram etappe|heuvel}} | {{MEX}} [[Isaac del Toro]] |- | 3 | align="center"| 6 july | {{Flagge ES}} [[Granollers]] -<br> {{Flagge FR}} [[Les Angles (Pyrénées-Orientales)|Les Angles]] | 196 km | {{piktogram etappe|berch}} |{{SLO}} [[Tadej Pogačar]] |bgcolor="#FFFF80"|{{SLO}} [[Tadej Pogačar]] |- | 4 | align="center"| 7 july | [[Carcassonne]] -<br> [[Foix]] | 182 km | {{piktogram etappe|heuvel}} |{{DEN}} [[Mads Pedersen]] | rowspan="2" bgcolor="#FFFF80"|{{NOR}} [[Torstein Træen]] |- | 5 | align="center"| 8 july | [[Lannemezan]] -<br> [[Pau, Pyrénées-Atlantiques|Pau]] | 158 km | {{piktogram etappe|flak}} | {{NED}} [[Olav Kooij]] |- | 6 | align="center"| 9 july | [[Pau (Pyrénées-Atlantiques)|Pau]] -<br> [[Gavarnie-Gèdre]] | 186 km | {{piktogram etappe|berch}} |{{SLO}} [[Tadej Pogačar]] | rowspan="5" bgcolor="#FFFF80"|{{SLO}} [[Tadej Pogačar]] |- | 7 | align="center"| 10 july | [[Hagetmau]] -<br> [[Bordeaux]] | 175 km | {{piktogram etappe|flak}} | {{BEL}} [[Tim Merlier]] |- | 8 | align="center"| 11 july | [[Périgueux]] -<br> [[Bergerac (stêd)|Bergerac]] | 182 km | {{piktogram etappe|flak}} | {{BEL}} [[Tim Merlier]] |- | 9 | align="center"| 12 july | [[Malemort]] -<br> [[Ussel (Corrèze)|Ussel]] | 155 km | {{piktogram etappe|heuvel}} | {{NED}} [[Mathieu van der Poel]] |- | align="center" bgcolor="#C0C0C0"|13 july | bgcolor="#C0C0C0" align="center" colspan="7" | '''Rêstdei yn [[Cantal]]''' |- | 10 | align="center"| 14 july | [[Aurillac]] -<br> [[Le Lioran]] | 167 km | {{piktogram etappe|berch}} | {{SLO}} [[Tadej Pogačar]] | rowspan="6" bgcolor="#FFFF80"| {{SLO}} [[Tadej Pogačar]] |- | 11 | align="center"| 15 july | [[Vichy]] -<br> [[Nevers]] | 161 km | {{piktogram etappe|flak}} | {{NOR}} [[Søren Wærenskjold]] |- | 12 | align="center"| 16 july | [[Circuit de Nevers Magny-Cours]] -<br> [[Chalon-sur-Saône]] | 181 km | {{piktogram etappe|flak}} | {{BEL}} [[Tim Merlier]] |- | 13 | align="center"| 17 july | [[Dole (Jura)|Dole]] -<br> [[Belfort]] | 205 km | {{piktogram etappe|heuvel}} | {{SUI}} [[Mauro Schmid]] |- | 14 | align="center"| 18 july | [[Mulhouse]] -<br> [[Le Markstein]] [[Fellering]] | 155 km | {{piktogram etappe|berch}} | {{SLO}} [[Tadej Pogačar]] |- | 15 | align="center"| 19 july | [[Champagnole]] -<br> [[Col de Solaison]] | 184 km | {{piktogram etappe|berch}} | {{BEL}} [[Remco Evenepoel]] |- | align="center" bgcolor="#C0C0C0"| 20 july | bgcolor="#C0C0C0" align="center" colspan="7" | '''Rêstdei yn [[Haute-Savoie]]''' |- | 16 | align="center"| 21 july | [[Évian-les-Bains]] -<br> [[Thonon-les-Bains]] | 26 km | {{piktogram etappe|tiidrit}} | {{BEL}} [[Remco Evenepoel]] | rowspan="2" bgcolor="#FFFF80"|{{SLO}} [[Tadej Pogačar]] |- | 17 | align="center"| 22 july | [[Chambéry]] -<br> [[Voiron]] | 175 km | {{piktogram etappe|flak}} | {{BEL}} [[Jasper Philipsen]] |- | 18 | align="center"| 23 july | [[Voiron]] -<br> [[Orcières-Merlette]] | 185 km | {{piktogram etappe|berch}} | |bgcolor="#FFFF80"| |- | 19|19]] | align="center"| 24 july | [[Gap (Hautes-Alpes)|Gap]] -<br> [[Alpe d'Huez]] | 128 km | {{piktogram etappe|berch}} | |bgcolor="#FFFF80"| |- | 20 | align="center"| 25 july | [[Le Bourg-d'Oisans]] -<br> [[Alpe d'Huez]] | 171 km | {{piktogram etappe|berch}} | |bgcolor="#FFFF80"| |- | 21 | align="center"| 26 july | [[Thoiry (Yvelines)|Thoiry]] <br> [[Parys]] ([[Avenue des Champs-Élysées|Champs Élysées]]) | 130 km | {{piktogram etappe|flak}} | |bgcolor="#FFFF80"| |- ! Datum ! Etappe ! Start – Finish ! Ofstân<br>(yn km) ! Type ! Winner ! [[Ofbyld:Jersey yellow.svg|20px|Giele trui]] Klassemintslieder |} == Klassemintslieders nei eltse etappe == {| class="wikitable" width="95%" style="text-align: center; font-size:85%;" ! width="7%" |Etappe !Winner | bgcolor="#FFFF00" |'''Giele trui'''<br>[[Ofbyld:Jersey_yellow.svg|20x20px|Giele trui]] | bgcolor="#54FF54" |'''Griene trui'''<br>[[Ofbyld:Jersey_green.svg|20x20px|Griene trui]] | bgcolor="#FFABBB" |'''Bolletsjestrui'''<br>[[Ofbyld:Jersey_polkadot.svg|20x20px|Bolletsjestrui]] | bgcolor="#FFFFFF" |'''Jongerein'''<br>[[Ofbyld:Jersey_white.svg|20x20px|Witte trui]] | bgcolor="#90D0EA" |'''Ploegen'''<br>[[Ofbyld:Jersey_yellow_number.svg|20x20px|Ploegeklassemint]] | bgcolor="#BEAF88" |'''Striidberens'''<br>[[Ofbyld:Jersey beige number.svg|20x20px|Bêzje rêchnûmer]] |- ! 1ste | {{NED}}<br>Visma–Lease a Bike | rowspan="2" bgcolor="#FFFF80" |{{DEN}}<br>[[Jonas Vingegaard]] | bgcolor="#90EE90" |{{COL}}<br>[[Egan Bernal]] | bgcolor="#FFABBB" |{{SLO}}<br>[[Tadej Pogačar]] | bgcolor="#FFFFFF" |{{ESP}}<br>[[Juan Ayuso]] | bgcolor="#D5E5EC" |{{GBR}}<br>Netcompany INEOS | ''Net útrikt'' |- !2e | {{MEX}}<br>[[Isaac del Toro]] | bgcolor="#90EE90" |{{MEX}}<br>[[Isaac del Toro]] | bgcolor="#FFABBB" |{{NED}}<br>[[Alex Molenaar]] | rowspan="2" bgcolor="#FFFFFF" |{{MEX}}<br>[[Isaac del Toro]] | rowspan="2" bgcolor="#D5E5EC" |{{UAE}}<br>UAE Team Emirates XRG | {{GER}}<br>[[Felix Engelhardt]] |- !3e | {{SLO}}<br>[[Tadej Pogačar]] | bgcolor="#FFFF80" |{{SLO}}<br>[[Tadej Pogačar]] | bgcolor="#90EE90" |{{SLO}}<br>[[Tadej Pogačar]] | rowspan="3" bgcolor="#FFABBB" |{{FRA}}<br>[[Alex Baudin]] | {{FRA}}<br>[[Alex Baudin]] |- !4e | {{DEN}}<br>[[Mads Pedersen]] | rowspan="2" bgcolor="#FFFF80" |{{NOR}}<br>[[Torstein Træen]] | rowspan="14" bgcolor="#90EE90" |{{DEN}}<br>[[Mads Pedersen]] | rowspan="2" bgcolor="#FFFFFF" |{{CZE}}<br>[[Mathias Vacek]] | rowspan="14" bgcolor="#D5E5EC" |{{GER}}<br>Lidl–Trek | {{ESP}}<br>[[Pablo Castrillo]] |- !5e | {{NED}}<br>[[Olav Kooij]] | {{FRA}}<br>[[Baptiste Veistroffer]] |- !6e | {{SLO}}<br>[[Tadej Pogačar]] | rowspan="12" bgcolor="#FFFF80" |{{SLO}}<br>[[Tadej Pogačar]] | rowspan="12" bgcolor="#FFABBB" |{{SLO}}<br>[[Tadej Pogačar]] | rowspan="4" bgcolor="#FFFFFF" |{{MEX}}<br>[[Isaac del Toro]] | {{SLO}}<br>[[Tadej Pogačar]] |- !7e | {{BEL}}<br>[[Tim Merlier]] | {{FRA}}<br>[[Baptiste Veistroffer]] |- !8ste | {{BEL}}<br>[[Tim Merlier]] | {{BEL}}<br>[[Liam Slock]] |- !9e | {{NED}}<br>[[Mathieu van der Poel]] | {{NED}}<br>[[Mathieu van der Poel]] |- !10e | {{SLO}}<br>[[Tadej Pogačar]] | rowspan="4" bgcolor="#FFFFFF" |{{ESP}}<br>[[Juan Ayuso]] | {{ECU}}<br>[[Richard Carapaz]] |- !11e | {{NOR}}<br>[[Søren Wærenskjold]] | {{DEN}}<br>[[Anthon Charmig]] |- !12e | {{BEL}}<br>[[Tim Merlier]] | {{FRA}}<br>[[Baptiste Veistroffer]] |- !13e | {{SUI}}<br>[[Mauro Schmid]] | {{GBR}}<br>[[Tom Pidcock]] |- !14e | {{SLO}}<br>[[Tadej Pogačar]] | bgcolor="#FFFFFF" |{{FRA}}<br>[[Paul Seixas]] | {{ECU}}<br>[[Richard Carapaz]] |- !15e | {{BEL}}<br>[[Remco Evenepoel]] | rowspan="3" bgcolor="#FFFFFF" | {{MEX}}<br>[[Isaac del Toro]] | {{USA}}<br>[[Quinn Simmons]] |- !16e | {{BEL}}<br>[[Remco Evenepoel]] | ''Net útrikt'' |- !17e | {{BEL}}<br>[[Jasper Philipsen]] | {{DEN}}<br>[[Mads Pedersen]] |- !18e | | bgcolor="#FFFF80" | | bgcolor="#90EE90" | | bgcolor="#FFABBB" | | bgcolor="#FFFFFF" | | bgcolor="#D5E5EC" | | |- !19e | | bgcolor="#FFFF80" | | bgcolor="#90EE90" | | bgcolor="#FFABBB" | | bgcolor="#FFFFFF" | | bgcolor="#D5E5EC" | | |- !20ste | | bgcolor="#FFFF80" | | bgcolor="#90EE90" | | bgcolor="#FFABBB" | | bgcolor="#FFFFFF" | | bgcolor="#D5E5EC" | | |- !21ste | | bgcolor="#FFFF80" | | bgcolor="#90EE90" | | bgcolor="#FFABBB" | | bgcolor="#FFFFFF" | | bgcolor="#D5E5EC" | | |- ! colspan="2" |Einklassemint | bgcolor="#FFFF00" |''' ''' | bgcolor="#54FF54" |''' ''' | bgcolor="#FFABBB" |''' ''' | bgcolor="#FFFFFF" |''' ''' | bgcolor="#90D0EA" |''' ''' | bgcolor="#BEAF88" |''' ''' |} {{Boarnen|boarnefernijing= {{reflist}} }} {{Navigaasje Omgong fan Frankryk}} [[Kategory:Omgong fan Frankryk|2026]] [[Kategory:Barren yn 2026]] lgdbzql8xm3cl1eqw0ie71mmxvunidw 0 192998 1235816 1235466 2026-07-21T00:55:06Z Xqbot 3660 Robot: Dubbele doorverwijzing gecorrigeerd tot [[Sângril]] 1235816 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Sângril]] lapwwsd9uuohi40gguhig5r0mm2otia 0 192999 1235817 1235467 2026-07-21T00:55:11Z Xqbot 3660 Robot: Dubbele doorverwijzing gecorrigeerd tot [[Sângril]] 1235817 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Sângril]] lapwwsd9uuohi40gguhig5r0mm2otia 6 193061 1235710 2026-07-20T15:53:27Z Drewes 2754 1235710 wikitext text/x-wiki == Lisinsje == {{Auteursrjocht Frijkaam}} 3lrm7o1mpuwcyn2c1eedssmyy663esl 1 193062 1235716 2026-07-20T18:57:59Z Ieneach fan 'e Esk 13292 fûgelstobbe 1235716 wikitext text/x-wiki {{Ping|RomkeHoekstra}} Hjir is wer ien foar de grutte bult. Net echt in stobbe, mar wol hiel summier as je de bekendheid en fersprieding fan dit bist yn acht nimme. [[Meidogger:Ieneach fan &#39;e Esk|Ieneach fan &#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &#39;e Esk|oerlis]]) 20 jul 2026, 20.57 (CEST) 624a1qivr3frlwbfm5gsqtj6v8kxmcf 1 193063 1235724 2026-07-20T19:09:01Z Ieneach fan 'e Esk 13292 fûgelstobbe 1235724 wikitext text/x-wiki {{Ping|RomkeHoekstra}} Hjir is wer in stobbe. [[Meidogger:Ieneach fan &#39;e Esk|Ieneach fan &#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &#39;e Esk|oerlis]]) 20 jul 2026, 21.08 (CEST) n8jrhfwyg0htgurr2aa0jyc7tfx3nxd 10 193064 1235793 2026-07-20T20:25:32Z RomkeHoekstra 10582 Side makke mei "{{#switch:{{{1}}} | name = Bern | top = 47.0072 | bottom = 46.9037 | left = 7.331 | right = 7.5519 | image = Bern Switzerland Regional Map.png }}<noinclude> {{Posysjekaart/Ynfo}} [[Kategory:Berjocht:Posysjekaart Switserlân|Bern]]" 1235793 wikitext text/x-wiki {{#switch:{{{1}}} | name = Bern | top = 47.0072 | bottom = 46.9037 | left = 7.331 | right = 7.5519 | image = Bern Switzerland Regional Map.png }}<noinclude> {{Posysjekaart/Ynfo}} [[Kategory:Berjocht:Posysjekaart Switserlân|Bern]] 46noxu5d3zvq51d136eslpjhus7r7zz 0 193065 1235795 2026-07-20T21:15:18Z Ieneach fan 'e Esk 13292 nije side 1235795 wikitext text/x-wiki {{Universele ynfoboks film | ôfbylding = Alita logo.jpg | ôfbyldingstekst = | ôfbyldingsbreedte = | ferwizing = '''(''[[:en:File:Alita_Battle_Angel_(2019_poster).png|Filmposter yn 'e Ingelske Wikipedy]]'')''' | namme = ''Alita: Battle Angel'' | regisseur = [[Robert Rodriguez]] | produsint = [[James Cameron]]<br>[[Jon Landau (filmprodusint)|Jon Landau]] | útfierend produsint = | senario = [[James Cameron]]<br>[[Laeta Kalogridis]] | basearre op = ''[[Gunnm]]'' fan [[Yukito Kishiro]] | kamerarezjy = [[Bill Pope]] | muzyk = [[Junkie XL]] | filmstudio = [[20th Century Fox]]<br>[[Lightstorm Entertainment]]<br>[[Troublemaker Studios]]<br>[[TSG Entertainment]] | distribúsje = [[20th Century Fox]] | haadrollen = [[Rosa Salazar]]<br> [[Keean Johnson]]<br> [[Christoph Waltz]] | voice-over = | byrollen = [[Jackie Earle Haley]]<br> [[Mahershala Ali]]<br> [[Jennifer Connelly]]<br> [[Ed Skrein]] | lân/lannen = [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Feriene Steaten]] | premiêre = [[31&nbsp;jannewaris]] [[2019]] | direkt op fideo = | foarm = [[langspylfilm]] | sjenre = [[science fiction-film|science fiction]]-[[aksjefilm]] | taal = [[Ingelsk]] | spyltiid = 122 minuten | budget = $150–200&nbsp;miljoen | opbringst = $405,0&nbsp;miljoen | prizen = 1 × [[Satellite Award]] | filmsearje = | foarich diel = | folgjend diel = }} '''''Alita: Battle Angel''''' is in [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[dystopyske fiksje|dystopyske]] [[science fiction-film|science fiction]]-[[aksjefilm]] fan it [[subsjenre]] fan 'e [[cyberpunk]]. De [[film]], dy't útkaam yn [[2019]], stie ûnder [[rezjy]] fan [[Robert Rodriguez]] en waard [[filmprodusint|produsearre]] troch [[James Cameron]]. De [[titelrol]] waard troch [[stimaktearjen]] en [[motion-capture]]technyk fertolke troch [[Rosa Salazar]]. Oare [[haadrol]]len waarden spile troch [[Keean Johnson]] en [[Christoph Waltz]]. De [[titel (namme)|titel]] betsjut "Alita: Kriichsingel". De film waard basearre op 'e [[Japan]]ske [[manga]]searje ''[[Gunnm]]'' fan [[Yukito Kishiro]] (dy't ek bekend stiet ûnder de [[ynternasjonale titel]] ''Battle Angel Alita''). It [[plot|ferhaal]] folget Alita, in [[cyborg]] dy't yn in fiere [[takomst]] fan 'e [[Ierde (planeet)|Ierde]] wekker wurdt mei in nij [[lichem (biology)|lichem]] mar sûnder [[ûnthâld (psychology)|ûnthâld]]. Begelaat troch de [[wittenskipper]] [[dr.]] Dyson Ido set se útein mei it ûntdekken fan sawol har takomst as har ferline. ''Alita: Battle Angel'' krige mingde oant positive [[resinsje]]s fan 'e [[filmkritisy]] en wie in grut [[kommersje]]el súkses yn 'e [[bioskopen]]. De nuvere en frij abrupte ein fan 'e film komt trochdat der ferskate [[ferfolch|ferfolgen]] pland wiene. De [[fúzje|oername]] fan [[filmstudio]] [[20th Century Fox]] troch [[konkurrint]] [[Disney]] yn [[2019]] stiek dêr lykwols in stokje foar, mei't de Disney de toan fan ''Alita: Battle Angel'' net by it eigen [[imago]] passen fûn. ==Plot== Yn it jier 2563 is it trijehûndert jier lyn dat de [[Ierde (planeet)|Ierde]] fierhinne ferrinnewearre waard yn in [[oarloch]] dy't bekend stiet as 'de Fal'. Wylst der foartiid tsientallen swevende [[stêd]]en yn 'e [[loft]] hongen, is dêr sûnt de Fal inkeld Zalem noch mar fan oer. Rjocht ûnder Zalem, op it Ierdoerflak, leit de iennichste oare oerbleaune stêd, Iron City, dêr't de rest fan 'e wrâldbefolking gearklofte is. De relaasje tusken de beide stêden is tige iensidich. It [[rykdom|rike]], [[wolfeart|wolfarrende]] en [[technology]]sk avansearre Zalem [[parasitisme|parasitearret]] foar [[iten]] en [[grûnstof]]fen op it [[earmoede|earme]], efterbleaune en efterstelde Iron City. Der bestiet ek sa goed as gjin [[ferkear]] tusken de beide stêden. Ut Iron City wei is it, op ien útsûndering nei, ûnmooglik om yn Zalem te kommen. Ut Zalem wei kin men wol nei Iron City gean, mar dan komt men nea wer werom. Yn Iron City hat de [[wittenskipper]] [[dr.]] Dyson Ido in praktyk dêr't er [[cyborg]]s reparearrret. Foar ûnderdielen strúnt er gauris de [[dwinger (jiskelân)|dwinger]] yn it sintrum fan Iron City ôf, dêr't it [[ôffal]] út Zalem dumpt wurdt. Op in dei ûntdekt er dêre de [[holle]] en it boppeste diel fan 'e romp (mei it [[hert]]) fan in [[cyborg]], dy't in noch yntakt [[minsklik]] [[ferstân]] hat. Ido jout de cyborg in nij [[minsklik lichem|lichem]] en neamt har 'Alita', nei syn [[ferstoarn]]e [[dochter]]. Alita wurdt wekker [[ûnthâldsferlies|sûnder oantinkens]] oan har [[ferline]]. Se nimt yn 'e [[húshâlding]] fan dr. Ido, en yn syn hert, al rillegau it lege plak yn dat syn dochter efterlitten hat. Ien fan 'e earste kearen dat Alita bûtendoar komt, moetet se Hugo, in jongeman dy't derfan dreamt om op te farren nei Zalem. Fia Hugo komt Alita yn 'e kunde mei 'motorbal', in [[sport]] foar cyborg-[[gladiator]]s wêrby't it doel is om op [[motor]]isearre [[rolredens]] mei in [[bal]] oer de [[finish]] te kommen. Om't der gjin regels binne, kinne oare meidoggers ta it uterste gean om 'e bal te bemachtigjen, net selden mei [[dea]]den ta gefolch. Yn it djipste geheim [[dieverij|berôvje]] Hugo en syn [[freonskip|maat]] Tanji cyborgs fan goed rinnende ûnderdielen. Dat dogge se yn opdracht fan Vector, de eigner fan it motorbaltoernoai en de ''[[de facto]]'' hearsker fan it Fabryk, dat de macht yn Iron City útoefenet. De winner fan it motorbaltoernoai is de iennichste út Iron City dy't ea opfarre mei nei Zalem, mar Vector hat Hugo wiismakke dat der foar genôch [[jild]] foar him in útsûndering makke wurde kin. Alita moetet ek al rillegau dr. Chiren, Ido syn fan him ferfrjemde [[oarehelte|frou]] en de [[mem]] fan 'e oarspronklike Alita. It docht bliken dat Ido en de frou guon fan dy seldsume lju binne dy't út Zalem wei delgien binne nei Iron City, om't harren dochter oanberne lichaamlike ôfwikings hie dy't yn Zalem net akseptearre waarden. Sûnt de dea fan Alita is Chiren har iennichste libbensdoel om werom te kearen nei Zalem, en dêrta is se sawol in wurkrelaasje as in [[seks]]uele [[relaasje (ynterpersoanlike bân)|relaasje]] oangien mei Vector, dy't ek har [[ûnthjit]]ten hat om in weromkear nei Zalem mooglik te meitsjen. {{Plotbedjer film}} Wylst se bûtendoar omspaant, sjocht Alita in [[opspoaringsbiljet]] foar in ûnbekende [[moardner]] dy't al seis [[froulju]] ombrocht hat. Letter sjocht se Ido te neare [[nacht]] yn 'e hûs kommen mei in [[wûne]] oan 'e [[earm (anatomy)|earm]]. As se de oare deis heart dat er dy nachts in sânde frou [[fermoarde]] is, begjint se te fermoedzjen dat Ido de dieder is. Dat wannear't er wer by nacht op 'en paad giet, folget se him ûngemurken. Se rinne yn in [[mûklaach]] fan in trio [[cyborg]]-[[searjemoardner]]s dat oanfierd wurdt troch de [[meunster (wêzen)|meunstereftige]] Grewishka. Ido besiket Alita te ferdigenjen, mar rekket ferwûne. Dêrop giet Alita sels it gefjocht mei de searjemoardners oan, wêrby't se [[ynstinkt]]yf gebrûk makket fan 'pânserkeunst', in ferlern giene kriichskeunst foar cyborgs. Alita deadet twa fan 'e trije searjemoardners en ûntnimt Grewishka ien fan syn earms, wêrnei't er de wyk nimt om him troch Chiren in nije earm oanmjitte te litten. Neitiid leit Ido út dat er gjin moardner is, mar in 'jager-kriger', in [[preemjejager]] dy't foar dat wurk [[sertifikaat|sertifisearre]] is troch it Fabryk. Hy siet al in hiel skoft efter it trio searjemoardners oan, dat ferantwurdlik wie foar de dea fan 'e fermoarde froulju. Yn it gefjocht binne Alita foar it earst flarden fan oantinkens tebinnen kommen, oer in [[fjildslach]] op 'e [[Moanne (byplaneet fan de Ierde)|Moanne]] dêr't se sels oan dielnaam. Se kin der gjin tou oan fêstknoopje en hopet har mear heuge te kinnen as se har yn mear gefjochten bejout. Dêrom wol se ek jager-kriger wurde. Ido besiket dat plan lykwols te ûntmoedigjen, en Alita lit it foarearst gewurde. Koarte tiid letter giet se mei Hugo en syn freonen Tanji en Koyomi nei de woastenij bûten Iron City. Hugo-en-dy litte har in [[delstoarten|delstoart]] [[romteskip]] sjen út 'e Fal, dat heal ûnderwetter yn in [[poel]] leit. It is in romteskip fan 'e fijân, de Feriene Republyk Mars, mei oan board [[technology]] wêrfan't nimmen wit hoe't it wurket. Mar wannear't Alita har oan board fan it skip weaget, ûntdekt se dat sy har ynstinktyf rêde kin mei de technology. Se fynt in Martiaansk cyborglichem dat noch yntakt is en nimt dat mei werom nei de praktyk fan dr. Ido. Ido ken it cyborglichem werom as dat fan in '[[berserker]]'. De berserkers wiene yn 'e Fal de [[kommando's]] fan 'e fijân en de deadlikste troepen dy't ea bestien hawwe. It is no dúdlik dat Alita oarspronklik sa'n berserker wie. Se wol dat Ido har yn it cyborglichem ynstallearret, mar hy wegeret dat. [[Frustraasje|Frustrearre]] oer wat sy as de tsjinwurking fan Ido sjocht, set Alita nei it Fabryk ta, dêr't se harsels sertifisearje lit as jager-kriger. Mei Hugo giet se neitiid nei in [[bar]] dêr't jager-krigers gearkomme om harren op te roppen in mienskiplik front te foarmjen tsjin 'e moardner Grewishka. Zapan, in tige [[idelens|idele]] cyborg-jager-kriger, hat de gek mei har en provosearret har oant se him in [[mishanneling|wan bruien]] jout. Dat is it startsein foar algemiene [[slaanderij]] yn 'e bar, dêr't Alita har sûnder muoite yn steande hâldt. It fjochtsjen komt pas in ein oan as dr. Ido arrivearret en mei útset lûd driget dat er ophâlde sil mei fergese reparaasjes foar oar jager-krigers as de slaanderij net fuortendaliks stoppet. Op dat stuit ferskynt Grewishka yn 'e bar, dy't troch Chiren yn opdracht fan Vector ferskate ferbetterings oanmetten krigen hat. Hy daget Alita út ta in gefjocht, mei't er, sa fertelt er, opdracht krigen hat om har te deadzjen fan Nova, de [[technokrasy|technokratyske]] hearsker fan Zalem. Yn it gefjocht, dat rint fan 'e bar oant yn it [[rioel]] ûnder Iron City, wurdt Alita hindere trochdat har swakke cyborglichem net boud is foar de striid. Mei syn ferbettere [[meganika|meganyske]] ûnderdielen slacht Grewishka har har beide [[skonk]]en en in earm ôf. Mar mei har oerbleaune earm wit Alita harsels nei syn [[gesicht]] te lansearjen, dêr't se dy earm yn syn [[rjochtereach]] raamt en by de [[earmtakke]] ôfbrekt. Se wurdt rêden troch de oankomst fan Ido, Hugo en de jager-kriger McTeague, ien fan waans [[hûn]]en Grewishka earder deamakke hie. Mei feriene krêften witte dyselden de ferwûne Grewishka op 'e flecht te driuwen. Troch de ferrinnewearring fan har hjoeddeistige cyborglichem is Ido neitiid twongen om Alita oer te bringen nei it berserkercyborglichem. Underwilens is Alita [[smoarfereale]] rekke op Hugo, sasear dat se him yn in bizarre sêne letterlik har hert besiket te jaan, sadat er dat ferkeapje kin om Vector te beteljen foar syn opfarren nei Zalem. Hugo slacht har oanbod ôf, mar ûnder ynfloed fan Vector, dy't op syn beurt wer in boadskiprindersjonge foar Nova is, stelt Hugo Alita foar om har meidwaan te litten oan in try-out foar in motorbalrace. As se wint, soe it prizejild Hugo in hiel ein op 'en paad helpe. Vector soarget derfoar dat alle oare dielnimmers oan 'e try-out ûnrant mei [[ûnderfining]] op it mêd fan moardzjen binne; it is syn bedoeling dat Alita de race net oerlibje sil. Mar dr. Ido werkent de oare dielnimmers en warskôget Alita inkele mominten foar de start. De try-out rint út op in slachfjild, wêrby't Alita de iene nei de oare tsjinstanner útskeakelet, in diel permanint. Underwilens fangt Chiren in [[petear]] fan Vector op mei ien fan syn trewanten, wêryn't Vector Hugo bespot om't dy wier leaut dat Vector him nei Zalem stjoere sil. Op dat stuit beseft Chiren dat Vector hàr ek mei sa'n selde ûnthjit oan it lyntsje hâldt en dat er net fan doel is dat ûnthjit ea nei te kommen. Troch de ferdjipping fan syn relaasje mei Alita sjocht Hugo syn eigen wjerbyld yn har [[ûnskuld]], en hy mei net lije wat er sjocht. Hy beslút syn [[kriminele]] aktiviteiten oer te jaan, en op 'e [[jûn]] fan 'e try-out siket er Tanji op om him dat te fertellen. Tanji is op dat stuit krekt in cyborg oan it berôvjen. De beide freonen krije [[rûzje|wurden]], mar harren rûzje wurdt ûnderbrutsen troch Zapan, dy't noch altyd [[wrok]]ket tsjin Alita om't se him earder yn 'e bar foar gek set hat. Hy hat besletten [[wraak]] op har te nimmen troch Hugo te deadzjen. Om dêrtroch sels net yn 'e swierrichheden te kommen, deadet Zapan de cyborg dy't it [[slachtoffer]] fan Tanji is en skoot dy moard Hugo op 'e lea. No kin Zapan, dy't ommers in sertifisearre jager-kriger is, Hugo deameitsje om't dat no ienris syn wurk is. Tanji komt Hugo te help, mar Zapan deadet him. In ferwûne Hugo flechtet troch Iron City, op 'e hakken sitten troch Zapan. Hy skillet Alita op en smeekt har om him te rêden. Alita is op dat stuit noch dwaande mei de try-out, mar se ferlit de motorbalbaan en klearret harsels in paad troch de stêd. Dêrby wurdt se efterfolge troch har lêste trije rivalen, dy't no harren bedoeling om har te deadzjen net mear ûnder stuollen of banken stekke. Underweis troch Iron City weeft Alita mei it trio ôf. Mar as se by Hugo oankomt, set Zapan har foar it blok. Hy hat derfoar soarge dat Hugo no as moardner te boek stiet, en dat betsjut dat er deade wurde moat. Dus òf sy kin him deadzje, òf se kin oan 'e kant gean en him (Zapan) Hugo deadzje litte, ien fan beiden. Wylst Alita besiket in útwei te betinken, stekt Zapan Hugo del, dy't [[dea]]dlik ferwûne in [[tsjerkegebou]] yn flechtet. Alita giet him efternei wylst in triomfantlike Zapan de iennichste doar bewekket. Yn 'e tsjerke moetet Alita Chiren wer, dy't har helpt om it libben fan Hugo te rêden troch syn ûntlicheme holle te ferbinen mei it meganyske systeem dat Alita har cyborglichem ûnderstipet. Wannear't Alita letter mei de holle fan Hugo ta de tsjerke út komt, akseptearje de gearklofte [[robot]]s fan it Fabryk dat se har taak as jager-kriger om Hugo te deadzjen folbrocht hat troch him te [[ûnthalzjen]]. Zapan hat har lykwols troch en besiket har tsjin te hâlden, mar Alita makket him syn dierbere [[damaststiel]]ene [[swurd]] ôfhandich en slacht him dêrmei syn [[gesicht]] ôf. Neitiid ferbynt dr. Ido de holle fan Hugo mei in eigen cyborglichem. Hy fertelt Alita dat it ûnthjit fan Vector om Hugo nei Zalem te stjoeren in [[leagen]] wie. As in eardere [[boarger]] fan Zalem wit hy as gjin oar dat de iennichste dy't út Iron City wei ea Zalem berikt de kampioen fan it motorbaltoernoai is. Underwilens makket Chiren oan Vector har beslút bekend om sawol harren seksuele relaasje as harren wurkrelaasje te ferbrekken. Dat is in flater, mei't Vector har net gean lit. Alita, dy't no foar it ferstân hat dat Vector by de try-out besocht hat om har fermoardzje te litten, bestoarmet it Fabryk en makket koarte metten mei de [[robot]]s dy't Vector foar [[befeiliging]] brûkt. Se kringt syn [[kantoar]] binnen en [[bedriging (misdriuw)|bedriget]] him om al syn [[bedroch]] oan it ljocht te bringen. Vector lit har sjen dat Chiren no inkeld noch bestiet yn 'e foarm fan in koffer fol rispe [[orgaan (anatomy)|organen]]. Hy hâldt har foar dat er altyd syn ûnthjitten neikomt om lju nei Zalem te stjoeren, en dat er nea ûnthjitten hat dat immen dêr [[libben]] en wol arrivearje sil. Alita wurdt fan efteren oanfallen troch Grewishka, dy't har ferwûnet. Mar de ferlern giene [[nanotechnology]] yn it berserkercyborglichem reparearret de skea al rillegau wer, en dêrnei deadet Alita Grewishka sûnder folle muoite. Se twingt Nova dy't fia syn marionetten de ferrjochtings yn Iron City goed yn 'e rekken hâldt, om mei de mûle fan Vector te praten. Wannear't er deadsbedrigings uteret tsjin har freonen, stekt se Vector dea. Werom yn 'e praktyk fan dr. Ido ûntdekt Alita dat dêr [[hûssiking]] dien is troch jager-krigers op 'e siik nei Hugo, fan wa't no bekend is dat er noch libbet. Hugo is mei syn nije cyborglichem ta de efterdoar útflechte, wisberet om Zalem te berikken. Dat besiket er te dwaan troch nei boppen te [[klimmen]] oer de reuseftige buis, dêr't guod út Iron City wei troch oanfierd wurdt nei de swevende stêd. Alita wit út flarden fan oantinkens dat de Martiaanske troepen dat yn 'e Fal ek besocht hawwe, mei desastreuze gefolgen. Se set efter Hugo oan, dy't al oant boppe de [[wolk]]ens klommen is, en hellet him yn. Se smeekt him om mei har werom te kommen, en hy jout úteinlik ta. Mar Nova lit in kartele ferdigeningsring oer de buis nei ûnderen ta glydzje. Wannear't Hugo oer it ding hinne besiket te springen, wurde beide skonken en in earm ôfhoud, wylst syn oerbleaune earm skansearre rekket. Hy glidet fan 'e buis ôf, en Alita, dy't de ferdigeningsring ûntwykt hat, wit him krekt op it lêste momint by de earm te pakken. De skansearre earm kin syn gewicht lykwols net drage en skuort stadichoan hielendal ôf. Hugo hat noch de tiid om Alita te betankjen dat se him rêden hat (fan syn kriminele bestean, bedoelt er), ear't de earm hielendal loskomt en hy yn 'e djipte en, nei't men oannimme mei, úteinlik te pletter falt. In healjier letter is Alita de opkommende stjer fan it motorbaltoernoai. Se leit op koers om kampioen te wurden. Wylst se tajûchheid wurdt troch in útsinnige mannichte, lûkt se har damaststielene swurd en wiist dêrmei nei Zalem, by wize fan oankundiging fan har wraak. Yn Zalem hâldt Nova har mei in [[fierrekiker]] yn 'e gaten en gnysket smeulsk. ==Rolferdieling== [[File:Rosa Salazar by Gage Skidmore 2.jpg|right|thumb|140px|[[Rosa Salazar]].]] [[File:Keean Johnson by Gage Skidmore (cropped).jpg|right|thumb|140px|[[Keean Johnson]].]] [[File:Christoph Waltz Viennale 2017 b (cropped).jpg|right|thumb|140px|[[Christoph Waltz]].]] ;haadrollen {| height="100px" width="400px" style="background:#F8F8F8; border:1px solid #aaaaaa" | style="background:gold"| '''personaazje'''&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; | style="background:gold"| '''akteur/aktrise''' |- | Alita / 99 | [[Rosa Salazar]] <small>([[stimakteur|stim]] & [[motion-capture]])</small> |- | Hugo | [[Keean Johnson]] |- | [[dr.]] Dyson Ido | [[Christoph Waltz]] |- |} <br> ;byrollen {| height="100px" width="400px" style="background:#F8F8F8; border:1px solid #aaaaaa" | style="background:gold"| '''personaazje''' | style="background:gold"| '''akteur/aktrise'''&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; |- | Grewishka | [[Jackie Earle Haley]] |- | Vector | [[Mahershala Ali]] |- | dr. Chiren Ido | [[Jennifer Connelly]] |- | Zapan | [[Ed Skrein]] |- | Tanji | [[Jorge Lendeborg jr.]] |- | Koyomi | [[Lana Condor]] |- | [[ferpleechster]] Gerhad | [[Idara Victor]] |- | McTeague | [[Jeff Fahey]] |- | Nyssiana | [[Eiza González]] |- | Romo | [[Derek Mears]] |- | Kinuba | [[Leonard Wu]] |- | Clive Lee | [[Rick Yune]] |- | Amok | [[Casper Van Dien]] |- | Screwhead | [[Elle LaMont]] |- | Gelda | [[Michelle Rodriguez]] |- | Jashugan | [[Jai Courtney]] <small>([[cameo]])</small> |- | Nova | [[Edward Norton]] <small>(cameo)</small> |- |} ==Produksje en distribúsje== ===Produksje=== De [[Japan]]ske [[manga]]searje ''[[Gunnm]]'' (ek bekend ûnder de [[ynternasjonale titel]] ''Battle Angel Alita'') fan [[Yukito Kishiro]] waard oarspronklik ûnder de oandacht brocht fan 'e [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[filmprodusint]] [[James Cameron]] troch [[regisseur]] [[Guillermo del Toro]]. Cameron rekke fuortendaliks yn 'e ban fan it konsept en liet troch [[filmstudio]] [[20th Century Fox]] al yn [[juny]] [[2000]] de [[domeinnamme]] ''BattleAngelAlita.com'' yn syn namme registrearje. Yn [[april]] [[2003]] waard troch Cameron en 20th Century Fox de produksje fan ''Alita: Battle Angel'' formeel oankundige. Mar it projekt rekke op 'e eftergrûn troch Cameron syn wurk oan 'e film ''[[Avatar (film út 2009)|Avatar]]'' ([[2009]]) en de [[ferfolgen]] dêrop. [[File:James Cameron by Gage Skidmore.jpg|left|thumb|180px|[[Filmprodusint]] [[James Cameron]].]] Nei jierren dat de ûntwikkeling fan ''Alita: Battle Angel'' folslein fêstsitten hie, waard yn [[april]] [[2016]] bekendmakke dat [[Robert Rodriguez]] as regisseur foar de film oanlutsen wie. Datselde jiers noch gie de produksje fan start. Rodriguez wurke op basis fan in [[senario]] dat skreaun wie troch Cameron en [[Laeta Kalogridis]]. De film waard [[filmprodusint|produsearre]] troch Cameron en [[Jon Landau (filmprodusint)|Jon Landau]] foar de filmstudio's 20th Century Fox, [[Lightstorm Entertainment]], [[Troublemaker Studios]] en [[TSG Entertainment]]. Foar it projekt wie in [[budget]] beskikber fan [[$]]150–200&nbsp;miljoen. De [[kamerarezjy]] wie yn 'e hannen fan [[Bill Pope]], en de [[filmmuzyk]] waard fersoarge troch de [[Nederlân]]ske [[muzikant]] Tom Holkenborg, better bekend as [[Junkie XL]]. In ûnderdiel an 'e [[soundtrack]] wie it [[liet]] ''[[Swan Song (liet)|Swan Song]]'', dat [[sjongen|songen]] waard troch de [[Albaanje|Abaneesk]]-[[Ingelân|Ingelske]] [[sjongster]] [[Dua Lipa]]. ===Opnamen=== De [[opnamen (film)|opnamen]] foar ''Alita: Battle Angel'' setten op [[17&nbsp;oktober]] [[2016]] útein en duorren oant en mei [[9&nbsp;febrewaris]] [[2017]]. It meastepart fan 'e film waard opnommen yn it [[studiokompleks]] fan 'e [[Troublemaker Studios]] fan [[regisseur]] [[Robert Rodriguez]] yn [[Austin (Teksas)|Austin]]. Yn 'e [[postproduksje]]faze waarden [[special effects]] tafoege dy't makke wiene troch [[Weta Digital]], [[DNEG]] en [[Framestore]]. In grut diel fan 'e special effects hie te krijen mei it [[gesicht]] fan [[haadpersoan]] Alita. Dat waard wol basearre op it antlit fan [[aktrise]] [[Rosa Salazar]], dy't Alita spile, mar it is dochs dúdlik net minsklik, mei bgl. fierstente grutte [[eagen]]. Salazar fertolke de rol fan Alita troch [[motion-capture]]techniken en [[stimakteur|stimaktearjen]]. Yn in [[fraachpetear]] yn [[febrewaris]] [[2019]] ferklapte [[filmprodusint]] [[James Cameron]] dat de lokaasje fan Zalem/Iron City eins [[Panama-Stêd]] wie. Hy lei út dat de swevende stêd Zalem eins hielendal net sweeft, mar oan in [[romtelift]] hinget, wat [[natuerkunde|natuerkundich]] inkeld mooglik wêze soe op of deunby de [[evener]]. Fanwegen de keazen lokaasje wie Iron City ûntwurpen mei [[Latynsk-Amearika|Latynsk-Amerikaanske]] [[arsjitektuer]] en [[Spaansk]]talige [[ferkearsboerd|ferkearsbuorden]] en oare beweiwizering. [[File:Robert_Rodriguez_SDCC_2014.jpg|right|thumb|160px|[[Regisseur]] [[Robert Rodriguez]].]] ===Distribúsje=== De [[filmdistribúsje|distribúsje]] fan ''Alita: Battle Angel'' waard fersoarge troch [[20th Century Fox]]. It wie eins de alderlêste film dy't troch Fox útbrocht waard foar't de studio begjin [[2019]] [[fúzje|oernommen]] waard troch [[konkurrint]] [[Disney]]. ''Alita: Battle Angel'' gie op [[31&nbsp;jannewaris]] [[2019]] yn [[Londen]] yn [[premiêre]], en iepene dêrnei op [[14&nbsp;febrewaris]] yn 'e [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[bioskopen]]. It byhearrende [[soundtrack]]album ferskynde op [[15&nbsp;febrewaris]] [[2019]] by [[platemaatskippij]] [[Milan Records]]. ''Alita: Battle Angel'' kaam op [[9&nbsp;july]] [[2019]] beskikber as [[ynternet|digitale]] [[download]] en waard op [[23&nbsp;july]] fan dat jier útbrocht op [[dvd]] en [[blu-ray]]. ==Untfangst== Fan 'e [[filmkritisy]] krige ''Alita: Battle Angel'' mingde oant positive [[resinsje]]s. Op 'e [[webside]] ''[[IndieWire]]'' parte Michael Nordine de film in 8^{<small>1</small>}/_{<small>2</small>} ta op in skaal fan 1 oant 10. Hy fûn it de bêste film fan [[regisseur]] [[Robert Rodriguez]] sûnt ''[[Sin City (film)|Sin City]]'' ([[2005]]) en omskreau it as "in [[science fiction]]-[[epos]] dat wat seldsums docht yn in tiidrek fan [[remake]]s en [[reboot (fiksje)|reboots]] sûnder ein: it makket syn potinsjeel wier en soarget derfoar dat jin sin oan mear krije." Guy Lodge fan it [[tydskrift]] ''[[Variety (tydskrift)|Variety]]'' wie [[kritysk]]er oer de film, dy't er "tizerich" fûn, ek al hied er lof foar it doel dat Rodriguez neistribbe. Hy skreau: "Dit op in [[manga]] basearre [[cyberpunk]]-[[oarsprongsferhaal]] is in frij knaphandige showcase foar [[special effects]], mar it giet te sink oan in langtrieddige, sieloanfrettende Frankensteinplot dy't [[koartsluting|koartslút]] eltse kear as er yn beweging komt." Monica Castille fan 'e webside ''[[RogerEbert.com]]'' parte oan ''Alita: Battle Angel'' 2^{<small>1</small>}/_{<small>2</small>} fan 4 [[stjer (figuer)|stjerren]] ta. Se wie it mei Lodge iens dat it ferhaal "hobbelich" wie, mar neffens har wie de "fisuele goudmyn" dy't fan 'e film makke wie, genôch om dêroerhinne te kommen. Ek Emily Yoshida fan it blêd ''[[New York (tydskrift)|New York]]'' wie kritysk oer guon aspekten fan 'e film, mar fûn it gehiel dochs ynnimlik en priizge benammen de [[aktearprestaasje]] fan [[haadrolspylster]] [[Rosa Salazar]]. Se skreau: "De iennichste reden dat hjir ek mar in lyts bytsje fan wurket is Salazar en, ik wol it leaver net sizze, dy godferdomd grutte [[eagen]]. Dy foarmje ommers de finsters fan 'e [[siel]], en fan besieling hat dizze logge, strompeljende [[cyborg]] fan in mooglike kaskreaker mear as dat men op it earste gesicht tinke soe." [[File:Roppongi Hills TOHO 2019d.jpg|left|thumb|300px|''Alita: Battle Angel'' draait yn in [[bioskoop]] yn [[Tokio]].]] Op 'e [[webside]] [[Rotten Tomatoes]], dy't resinsjes sammelet, hat ''Alita: Battle Angel'' in boppegemiddeld goedkarringspersintaazje fan 61%, basearre op 331 ûnderskate resinsjes. De konsensuskrityk fan 'e webside, gearstald út al dy resinsjes, stelt: "It ferhaal fan [dizze film] moat bodzje om 'e [[special effects]] by te hâlden, mar [[fan (persoan)|fans]] fan [[futurisme|futuristyske]] [[science fiction]]-[[aksjefilm|aksje]] komme noch skoan oan har gerak." Op [[Metacritic]], de wichtichste [[konkurrint]] fan Rotten Tomatoes, behellet ''Alita: Battle Angel'' in goedkarringspersintaazje fan 53%, basearre op 49 resinsjes. ==Resultaat== ===Opbringst=== ''Alita: Battle Angel'' brocht yn 'e [[bioskopen]] yn 'e [[Feriene Steaten]] en [[Kanada]] [[$]]85,8&nbsp;miljoen op, en yn alle oare [[lannen en territoaria]] $319,1&nbsp;miljoen. Wrâldwiid kaam de [[opbringst (jild)|opbringst]] dêrmei út op $405,0&nbsp;miljoen. Ofset tsjin it [[budget]] fan $150–200&nbsp;miljoen betsjut dat in [[winst (ûndernimming)|winst]] fan $205–255&nbsp;miljoen, hoewol't dêr de [[marketing]]kosten noch wol ôf moatte. ===Prizen=== ''Alita: Battle Angel'' waard yn [[septimber]] [[2019]] by de [[Saturn Award]]s nominearre foar de [[priis (ûnderskieding)|priis]] yn 'e [[kategory]] bêste [[science fiction-film]]. By de [[Satellite Award]]s waard de film yn [[desimber]] [[2019]] nominearre yn trije kategoryen, wêrûnder bêste [[animaasjefilm]] of film mei mingde media en bêste oarspronklike [[liet]] (''[[Swan Song (liet)|Swan Song]]'' fan [[Dua Lipa]] en [[Junkie XL]]). De film wûn de Satellite Award foar bêste [[special effects]]. ''Alita: Battle Angel'' waard ek nominearre foar de [[Annie Award]] foar bêste personaazje-animaasje yn in [[live-action]]produksje. [[File:Junkie-xl.jpg|right|thumb|200px|De [[Nederlân]]ske [[muzikant]] Tom Holkenborg, better bekend as [[Junkie XL]], makke de [[filmmuzyk]] foar ''Alita: Battle Angel''.]] ===Ferfolchfilms=== [[Filmprodusint|Produsint]] [[James Cameron]] en [[regisseur]] [[Robert Rodriguez]] hawwe suggerearre dat it oarspronklik de bedoeling wie om ferskate [[ferfolchfilm]]s op ''Alita: Battle Angel'' te meitsjen. Yn in [[fraachpetear]] mei Hugh Armitage fan ''[[Digtal Spy]]'' op [[6&nbsp;febrewaris]] [[2019]] makken se harren plannen foar in earste ferfolch, ''Alita: Battle Angel&nbsp;2'', buorkundich. De [[casting]] fan 'e bekende [[akteur]] [[Edward Norton]] yn in [[cameo]] sûnder [[dialooch]] yn ''Alita: Battle Angel'' wie bedoeld as in opstapke nei de twadde film. Ek de yn 'e [[ôftiteling]] fan 'e film net fernijde cameo's fan [[Jai Courtney]] as motorbalkampioen Jashugan en fan [[Michelle Rodriguez]] (yn [[flashback (narratology)|flashbacks]]) as Alita har eardere [[mentor]] Gelda wiene bedoeld as priuwkes fan gruttere rollen yn ferfolchfilms. Anno [[2026]] is der lykwols noch altyd gjin ferfolch op ''Alita: Battle Angel'' makke. Yn [[april]] [[2020]] sei akteur [[Christoph Waltz]], dy't yn 'e film de rol fan [[dr.]] Dyson Ido spile, dat de [[fúzje|oername]] fan [[20th Century Fox]] troch [[Disney]], begjin [[2019]], de boel bedoarn hie. Neffens him soe Disney net fierder wolle mei ''Alita: Battle Angel'', om't de film in toan hat dy't net by de bedriuwskultuer fan Disney past. Yn acht nommen dat Disney no wol de [[auteursrjochten]] op ''Alita: Battle Angel'' yn besit hie, liek it Waltz tige ûnwierskynlik dat it der ea fan komme soe mei in ferfolch. Nettsjinsteande dat swarden Cameron en Rodriguez yn [[desimber]] [[2022]] in [[ynternet|digitale]] [[eed|bloedeed]] om ''Alita: Battle Angel&nbsp;2'' te meitsjen. ==Keppelings om utens== * {{en}} [https://www.imdb.com/title/tt0437086/ Ynformaasje oer ''Alita: Battle Angel'' yn 'e Internet Movie Database (IMDb)] {{boarnen|boarnefernijing= Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Alita:_Battle_Angel ''References'', op dizze side]. }} {{DISPLAYTITLE:''{{PAGENAME}}''}} [[Kategory:Amerikaanske science fiction-film]] [[Kategory:Amerikaanske aksjefilm]] [[Kategory:Cyberpunkfilm]] [[Kategory:Dystopyske film]] [[Kategory:Amerikaanske coming-of-agefilm]] [[Kategory:Film mei live-action en animaasje]] [[Kategory:Ingelsktalige film]] [[Kategory:Film fan 20th Century Studios]] [[Kategory:Film fan Troublemaker Studios]] [[Kategory:Film fan Lightstorm Entertainment]] [[Kategory:Film fan TSG Entertainment]] [[Kategory:Film fan Robert Rodriguez]] [[Kategory:Film út 2019]] [[Kategory:Film oer cyborgs]] [[Kategory:Film oer robots]] [[Kategory:Film oer ûnthâldsferlies]] [[Kategory:Film oer in kompetysje]] [[Kategory:Film oer in krimineel]] [[Kategory:Film oer in preemjejager]] [[Kategory:Film oer in wittenskipper]] [[Kategory:Film oer rôltsjeriden]] [[Kategory:Film basearre op in strip]] r0oelmysixzyvf0esnufhkd65meso8k 14 193066 1235797 2026-07-20T21:17:13Z Ieneach fan 'e Esk 13292 nij 1235797 wikitext text/x-wiki [[Kategory:Film nei regisseur|Rodriguez, Robert]] iqzd7p1y2kfugakyw85vqy4x5l8vbso 14 193067 1235798 2026-07-20T21:18:30Z Ieneach fan 'e Esk 13292 nij 1235798 wikitext text/x-wiki [[Kategory:Film oer in sport|Roltsjeriden]] [[Kategory:Rôltsjeriden]] 13vm3z2j1v8kyg1ugjq5temrkeiz9jy 14 193068 1235799 2026-07-20T21:20:32Z Ieneach fan 'e Esk 13292 nij 1235799 wikitext text/x-wiki {{DEFAULTSORT:Roltsjeriden]] [[Kategory:Sport nei soarte]] [[Kategory:Yndividuele sport]] 1f6ekehqz40wwh5qc13bh9ypwnxjaeo 1235800 1235799 2026-07-20T21:20:41Z Ieneach fan 'e Esk 13292 1235800 wikitext text/x-wiki {{DEFAULTSORT:Roltsjeriden}} [[Kategory:Sport nei soarte]] [[Kategory:Yndividuele sport]] psge4nbussjz082dxxh1dvu719cklg2 0 193069 1235802 2026-07-20T21:25:58Z Ieneach fan 'e Esk 13292 betsj 1235802 wikitext text/x-wiki {{foarbetsjuttings}} *[[L.A. Confidential (roman)|''L.A. Confidential'' (roman)]], in neo-noir misdieroamn fan James Ellroy út 1990 *[[L.A. Confidential (film)|''L.A. Confidential'' (film)]], in Amerikaanske neo-noir plysjefilm út 1997 ==Sjoch ek== *''[[L.A. Confidentiel]]'', in biografy fan hurdfytser Lance Armstrong út 2004 {{neibetsjuttings}} 6n5ebnlby33wk91mcn8ff6kkt466dp3 6 193070 1235803 2026-07-20T21:34:30Z Ieneach fan 'e Esk 13292 It logo fan 'e film ''L.A. Confidential''. 1235803 wikitext text/x-wiki == Gearfetting == It logo fan 'e film ''L.A. Confidential''. == Lisinsje == {{Auteursrjocht standert}} sg2kdwy4zqlm232rfzgo9galohlj2m1 1235804 1235803 2026-07-20T21:34:49Z Ieneach fan 'e Esk 13292 /* Gearfetting */ 1235804 wikitext text/x-wiki == Gearfetting == It logo fan 'e film ''L.A. Confidential''. Dit is in logo besteande út simpele letters en/of ienfâldige geometryske foarmen dy't net oer de drompel fan orizjinaliteit komt om oanspraak meitsje te kinnen op auteursrjochtlike beskerming. == Lisinsje == {{Auteursrjocht standert}} kjkoz97vjdrzp66e6o73kkrtkxah36m 0 193071 1235808 2026-07-20T23:44:25Z Ieneach fan 'e Esk 13292 nije side 1235808 wikitext text/x-wiki {{Universele ynfoboks film | ôfbylding = L.A. Confidential film logo.png | ôfbyldingstekst = | ôfbyldingsbreedte = | ferwizing = '''(''[[:en:File:La_confidential.jpg|Filmposter yn 'e Ingelske Wikipedy]]'')''' | namme = ''L.A. Confidential'' | regisseur = [[Curtis Hanson]] | produsint = [[Amon Milchan]]<br>[[Curtis Hanson]]<br>[[Michael Nathanson]] | útfierend produsint = | senario = [[Brian Helgeland]]<br>[[Curtin Hanson]] | basearre op = [[L.A. Confidential (roman)|de roman]] fan [[James Ellroy]] | kamerarezjy = [[Dante Spinotti]] | muzyk = [[Jerry Goldsmith]] | filmstudio = [[Warner Bros.]]<br>[[Regency Enterprises]]<br>[[The Wolper Organization]] | distribúsje = [[Warner Bros.]] | haadrollen = [[Guy Pearce]]<br> [[Russell Crowe]]<br> [[Kevin Spacey]] | voice-over = | byrollen = [[James Cromwell]]<br> [[Kim Basinger]]<br> [[Danny DeVito]]<br> [[David Strathairn]] | lân/lannen = [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Feriene Steaten]] | premiêre = [[14&nbsp;maaie]] [[1997]] | direkt op fideo = | foarm = [[langspylfilm]] | sjenre = [[histoaryske film|histoaryske]] [[plysjefilm|plysje]][[skrillerfilm|skriller]] | taal = [[Ingelsk]] | spyltiid = 138 minuten | budget = $35&nbsp;miljoen | opbringst = $126,2&nbsp;miljoen | prizen = 2 × [[Oscar]]<br>1 × [[Golden Globe]]<br>1 × [[SAG Award]]<br>2 × [[BAFTA]]<br>1 × [[Saturn Award]]<br>1 × [[Satellite Award]] | filmsearje = | foarich diel = | folgjend diel = }} '''''L.A. Confidential''''' is in [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[histoaryske film|histoaryske]] [[plysjefilm]] en [[skrillerfilm|skriller]] út [[1997]] ûnder [[rezjy]] fan [[Curtis Hanson]]. De [[haadrol]]len yn dizze [[neo-noir]]film waarden spile troch [[Guy Pearce]], [[Russell Crowe]] en [[Kevin Spacey]], mei [[James Cromwell]], [[Kim Basinger]] en [[Danny DeVito]] yn 'e wichtichste [[byrol]]len. De [[titel (namme)|titel]] betsjut "Fertroulik yn Los Angeles" en ferwiist nei it [[skandaalblêd]] ''[[Confidential (tydskrift)|Confidential]]'', dat yn 'e [[1950-er jierren]] yn [[Los Angeles]] publisearre waard. Yn 'e film wurdt dat blêd om [[auteursrjocht]]like redens portrettearre ûnder de namme ''Hush-Hush'' ("Sssst"). It [[plot|ferhaal]] spilet begjin [[1950-er jierren]] en folget trije leden fan it [[Los Angeles Police Department]], dy't elts los faninoar op it spoar komme fan grutskalige [[korrupsje]] binnen it [[plysjekorps]]. Harren ûndersiken kruse inoar, en hoewol't se min mei-inoar kinne, wurde se twongen om gear te wurkjen tsjin in eftergrûn fan [[dekadinsje]] en [[seks]] yn 'e [[filmyndustry]] fan [[Hollywood]] en ynstitúsjonalisearre [[rasisme]] en [[homofoby]] by de plysje en yn alle lagen fan 'e [[maatskippij]]. ''L.A. Confidential'' krige fan 'e [[filmkritisy]] rûnom lof taswaaid en wie yn 'e [[bioskopen]] ek [[kommersje]]el súksesfol. De film waard nominearre foar gâns [[priis (ûnderskieding)|prizen]] en wûn twa [[Oscar]]s, in [[Golden Globe]], in [[Screen Actors Guild Award]], twa [[BAFTA's]], in [[Saturn Award]] en in [[Satellite Award]]. Tsjintwurdich wurdt de film beskôge as in wiere klassiker. Yn [[2015]] waard ''L.A. Confidential'' opnommen yn it Amerikaanske [[Nasjonaal Film Register]]. ==Plot== Yn [[1951]] set it pleatslike [[plysjekorps]] fan [[Los Angeles]], it [[Los Angeles Police Department]], útein mei in kampanje om syn [[imago (byld)|imago]] te ferbetterjen nei jierren fan mar kwealk tadutsen [[korrupsje]] en [[plysjegeweld]]. [[Resjersjeur]] Jack Vincennes is in [[plysje]]man fan it âlde stimpel, dy't der gjin kwea yn sjocht om him [[omkeaping|omkeapje]] te litten. Hy is in [[dandy]] dy't him graach yn krease [[klean]] klaait en middenmank de pleatslike [[hegerein]] bejout, en dat kin er fan inkeld syn [[salaris|plysjesalaris]] net betelje. Dêrom hat er ek in [[baan (wurk)|baan]] oannommen as adviseur efter de skermen fan 'e [[populêr]]e [[plysjesearje]] ''Badge of Honor''. Vincennes ûnderhâldt fierders in nauwe [[relaasje (ynterpersoanlike bân)|relaasje]] mei Sid Hudgens, in [[rioelsjoernalistyk|rioelsjoernalist]] dy't it [[skandaalblêd|skandaalbledsje]] ''Hush-Hush'' publisearret. Tegearre organisearje se opsjochjaande [[arrestaasje]]s fan bekende lju foar yllegale dingen ([[drugs]], [[prostitúsje]], [[homoseksualiteit]]). Hudgens makket dêr [[foto's]] fan en publisearret der in [[sensaasje|sensasjoneel]] [[artikel (publikaasje)|artikel]] oer op 'e foarside fan syn blêd, wylst Vincennes dêrtroch bekend rekket en in [[reputaasje]] as trochpakker kriget dy't syn [[karriêre]] by de plysje te'n goede komt. Resjersjeur Bud White libbet heal yn 'e nije en heal yn 'e âlde tiid. Hy is yn prinsipe in [[yntegriteit|ynteger]] man dy't by de plysje gien is om foar [[gerjochtichheid]] te soargjen. Hy wurdt tramtearre troch in [[psychologysk trauma|trauma]] út syn [[jonkheid]], doe't er der tsjûge fan wie hoe't syn [[mem]] [[dea]]slein waard troch syn [[heit]]. White hat dêrom yn 't bysûnder in grouwéligen hekel oan [[húslik geweld]] en [[frouljusmishanneling]]. Oan 'e oare kant hat er der gjin muoite mei om [[boarger]]s te [[yntimidaasje|yntimidearjen]], [[bekentenis]]sen út [[fertochte]]n te slaan of [[bewiismateriaal]] te fabrisearjen. Ek is er fan miening dat plysjeminsken inoar stypje moatte, en soed er nea tsjin in oare plysjeman [[tsjûge (strafrjocht)|tsjûgje]], lykfolwat sa'nent misdien hie. [[Brigadier]] Ed Exley is in nij soarte plysjeman. Hy wegeret pertinint om him omkeapje te litten en wol alles neffens de regels dwaan. Dêrby tinkt er o sa om syn karriêre, mei't er yn it skaad stiet fan syn heit, dy't in legindaryske plysjeman wie. Dyselde waard op it hichtepunt fan syn karriêre fermoarde troch in dieder dy't nea identifisearre is. Om 'e moardner fan syn heit foar himsels wat [[persoanlikheid]] te jaan, hat Exley sels in namme foar him betocht: Rollo Tomasi. Meitiid begjint dy namme foar him eltse [[krimineel]] te fertsjintwurdigjen dy't syn rjochtlike [[straf]] ûntrint. Op [[krystjûn]] [[1951]] moetet White in pear djoere [[prostituee]]s, Lynn Bracken en Susan Lefferts, dy't yn in [[auto]] sitte mei de [[rykdom|rike]] [[sakeman]] Pierce Morehouse Patchett en dy syn [[liifwacht]] anneks [[sjauffeur]] Leland "Buzz" Meeks, in eardere plysjeman. White hâldt harren oan om't Susan in [[brutsen noas]] en twa [[blau each|blauwe eagen]] hat. Hy fermoedet dat se [[mishanneling|mishannele]] is, mar Susan en Lynn sizze dat er mis is, en sûnder mear bewiis moat er it selskip wol gean litte. Letter dy jûns wurde in stikmannich [[Latino's yn Noard-Amearika|Latino's]] oppakt dy't derfan beskuldige wurde dat se in pear ([[jeropide ras|blanke]]) plysjes mishannele hawwe (anno [[1951]] binne alle plysjes blank). White syn [[dronken]] partner Dick Stensland en in [[lulk]]e kliber plysjes dy't syn [[rasist]]yske opfettings diele, ferskaffe har mei [[geweld]] tagong ta it [[selleblok]] yn it [[plysjeburo]] en sette útein mei it ôftúgjen fan 'e arrestanten. Exley besiket harren tsjin te hâlden mar wurdt troch syn [[kollega's]] opsletten yn in lege [[sel (finzenis)|sel]]. White en Vincennes besykje de boel del te bêdzjen, mar wannear't de Latino's begjinne werom te fjochtsjen, ûntstiet der yn it selleblok algemiene [[slaanderij]] wêrby't White en Vincennes allebeide ek belutsen reitsje. In [[fotograaf|parsefotograaf]] dy't krekt op it plysjeburo oanwêzich wie, makket foto's fan 'e opskuor, dy't yn 'e [[krante]] ferskine ûnder de kop "[[Bloedige Kryst (1951)|Bloedige Kryst]]". Dy publike roftberens fan 'e kwestje makket dat der on offisjeel ûndersyk komme moat. White wegeret te tsjûgjen tsjin Stensland, mar syn sjef, [[haadynspekteur]] Dudley Smith, hâldt him de hân boppe de holle. Exley wol wól tsjin syn kollega's tsjûgje en hy jout de [[haadkommissaris]] fan it LAPD en [[ofsier fan justysje]] Ellis Loew goerie oer hoe't se ek Vincennes oan 'e praat krije moatte. Trije âldere plysjes dy't dochs al hast oan har [[pinsjoen]] ta wiene, ûnder wa Stensland, krije de swarte pyt taspile en wurde [[ûntslein]]. Vincennes wurdt foar straf tydlik oerpleatst fan [[Moard]]saken nei [[Sedemisdriuw]]en en foar de rest komt de saak yn 'e dôfpot. Exley kriget [[promoasje (rang)|promoasje]] ta [[ynspekteur (plysje)|ynspekteur]] en komt op syn útdruklike winsk op 'e ôfdieling Moardsaken te wurkjen, dêr't er troch de oare resjersjeurs mei de nekke oansjoen wurdt omreden fan wat sy as syn [[ferrie]] beskôgje. White wurdt neitiid boadskiprindersjonge foar haadynspekteur Smith. No't de machtige [[gangster]] [[Mickey Cohen]] koartby efter de traaljes ferdwûn is, dy't yn 'e [[ûnderwrâld (kriminaliteit)|ûnderwrâld]] fan Los Angeles de lekkens útdielde, wol Smith derfoar soargje dat nimmen syn plak ynnimt. Alle kriminelen út oare dielen fan 'e Feriene Steaten dy't har yn Los Angeles fertoane, wurde dêrom yllegaal [[ûntfierd]] nei ôfhandige lokaasjes. Dêr wurde se troch White en inkele oaren yn opdracht fan Smith hielendal yninoar slein om harren dúdlik te meitsjen dat se hjir net wolkom binne, om dêrnei ta de stêd útjage te wurden. Underwilens wurde eardere trewanten fan Cohen troffen troch in rige [[ûnmeilydsum]]e moarden troch mysterieuze dieders, dy't by ien fan harren [[slachtoffer]]s 11&nbsp;[[kg]] oan [[heroïne]] [[dieverij|bútmeitsje]]. {{Plotbedjer film}} Wannear't der yn 'e rin fan [[1952]] [[nacht]]s yn it [[kafee]] ''The Nite Owl'' in [[oerfal]] plakfynt dy't útrint op in [[sjitpartij]], wurdt de saak ûndersocht troch Exley yn 'e mande mei haadynspekteur Smith. It liket derop dat de oerfallers de saak inkeld besochten te berôvjen, doe't de [[kok]] in [[pistoal]] loek en by in wrakseling [[dea]]sketten waard. Ien fan 'e dieders ferlear dêrby syn [[masker]] en doe waarden de [[servearster]] en de fjouwer oanwêzige [[klant]]ten ek deasketten, nei't men oannimme mei om 'e [[identiteit]] fan 'e dieders geheim te hâlden. Ien fan 'e slachtoffers is âld-plysjeman Stensland. In oarenien is Susan Lefferts, de frou dy't White op krystjûn mei in brutsen noas en blauwe eagen sjoen hie. Op basis fan geroften dat der yn in [[buert]] net fier fan it kafee trije [[negroïde ras|swarten]] sjoen binne dy't mei [[jachtgewear]]en omrûnen, wurdt daliks oannommen dat dyselden de dieders wêze moatte. Der folget in klopjacht, wêrby't Vincennes en Exley troch fernimstich plysjewurk in ein ôfsnije en de identiteit fan 'e haadfertochte Sugar Ray Collins útfine. As se op syn [[adres]] arrivearje, treffe se dêr harren kollega's Breuning en Carlisle. Dyselden hawwe krekt de trije jachtgewearen, dy't by it bloedbad yn ''The Nite Owl'' brûkt binne, ûntdutsen yn 'e [[auto]] fan Collins. Fjouweresom falle se it hûs binnen en pakke Collins en syn [[freonskip|maten]] Ty Jones en Louis Fontaine op. Werom op it plysjeburo docht Exley it [[ferhear]], wêrby't hy en de fertochten earst in skoft byinoar lâns prate. Mar úteinlik komt oan it ljocht dat de trije mannen miene dat se arrestearre binne om't se in Latino-fanke ûntfierd en [[ferkrêfte]] hawwe, dat noch altyd finzen holden wurdt yn it hûs fan in fjirde swarte man. De plysje set dêrhinne, en Smith stjoert White om 'e wente troch de efterdoar binnen te kringen. White treft in jonge Latino-frou [[neaken]] fêstbûn op bêd oan. Hy sjit de bewenner fan it hûs sûnder mear dea en stoppet him in twadde pistoal, dat er sels by him hie, yn 'e hân om it lykje te litten as skeat er út selsferdigening. Dêrnei ûntfermet er him it slachtoffer fan 'e [[groepsferkrêfting]] dat er krekt losmakke hat en tadutsen mei in tekken wannear't de oare plysjes it hûs troch de foardoar binnenkomme. It ferkrêftingsslachtoffer, Inez Soto, jout oan dat Sugar Ray Collins en syn maten har de jûns tefoaren ferkrêfte hawwe, mar om [[midsnacht]] hinne ôfset binne. Dat soe harren mear as genôch tiid jûn hawwe om dêrnei noch ''The Nite Owl'' te oerfallen. Werom op it plysjeburo docht lykwols bliken dat de trije mannen ûnderwilens ûntsnapt binne. Exley, dy't earder yn it ferhear fan Collins-en-dy de namme en it adres fan harren [[drugsdealer]] Roland Navarette loskrigen hie, nimt in kollega mei om by Navarette thús in ynfal te dwaan. Dêre treffe se yndie Collins, Jones en Fontaine oan. De beide [[senuweftigens|senuweftige]] plysjes, dy't yn 'e minderheid binne, ferprutse de operaasje, dy't útrint op in sjitpartij. Dêrby komme sawol Exley syn kollega as alle fertochten en harren dealer om it libben. Exley, dy't de iennichste oerlibbene is, wurdt neitiid troch syn kollega's as in [[held]] ynhelle en kriget in [[ûnderskieding]] foar [[moed]]. It bloedbad yn ''The Nite Owl'' wurdt as oplost beskôge en it ûndersyk dêrnei wurdt beëinige. Underwilens folget White in eigen line fan ûndersyk. Mei't er Susan Lefferts werkend hat fan 'e koarte moeting op krystjûn, giet er op 'e siik nei har selskipslju fan dy dei. Dat liedt him nei Lynn Bracken en Pierce Morehouse Patchett. Dy lêste hat in nije liifwacht/sjauffeur, mei't Meeks, sa seit er, net langer foar him wurket. It docht bliken dat ien fan 'e [[ûndernimming]]s fan Patchett de eksklusive [[callgirl]]service ''Fleur-de-lis'' ([[Frânsk]] foar "[[leelje]]") is, mei prostituees dy't lykje op ferneamde [[aktrise]]s. De brutsen noas en blauwe eagen fan Susan wiene feroarsake, sa leit Patchett him út, troch de [[plastyske sjirurzjy]] dy't se doe krekt oan har [[noas]] hân hie om mear op [[Rita Hayworth]] te lykjen. Lynn liket fan natuere sterk op aktrise [[Veronica Lake]], en hat inkeld har [[brune hier]] [[blond]] hoegen te [[hierferve|fervjen]]. White, dy't him sterk ta Lynn Bracken [[seksuele oantrekking|oanlutsen]] fielt, begjint neitiid in [[romantyk (leafde)|romantyske]] [[relaasje (ynterpersoanlike bân)|relaasje]] mei har, wylst sy ûnderwilens trochgiet mei har wurk as callgirl. Se fertelt White dat se derfan dreamt om úteinlings werom te kearen nei har berteplak [[Bisbee (Arizona)|Bisbee]], yn súdeastlik [[Arizona]], om dêr mei it jild dat se yn Los Angeles fertsjinne hat in [[kleanwinkel|damesbûtyk]] te begjinnen. Yn [[1953]] komt Sid Hudgens by Vincennes mei it nijs dat ofsier fan justysje Loew temûk in homo is. Hudgens wol Loew deryn rinne litte troch him [[ferlieding|ferliede]] te litten troch de [[wurkleazens|wurkleaze]] [[akteur]] Matt Reynolds, in tige [[skientme|kreaze]] jongeman dy't [[biseksueel]] is. Hudgens sil dat dan filmje, en Vincennes sil de beide mannen yn 'e boeiens slaan. Vincennes, dy't it noch net fergetten is hoe't Loew him te pakken hân hat nei de Bloedige Kryst fan [[1951]], liket it skoan ta om 'e karriêre fan 'e ofsier fan justysje te ferrinnewearjen, mar hy hat te dwaan mei Reynolds. Dyselde is sa [[naïviteit|nayf]] dat er it ûnthjit foar sûkerswiet opyt dat Vincennes him neitiid oan in [[rol]] yn 'e plysjesearje ''Badge of Honor'' helpe sil. Dat ûnthjit komt fan Hudgens en Vincennes befêstiget it mei [[tsjinnichheid]]. Mar as Vincennes dy jûns by de [[motel]]keamer komt dêr't Loew en Reynolds inoar treffe soene, fynt er dêr Loew noch Hudgens en treft er ynstee Reynolds oan mei in trochsniene [[kiel]]. Vincennes is oars in [[egoïsme|egoïstyske]] rotsak, mar oer dit akkefytsje wurdt er neitiid tramtearre troch [[skuldgefoelens]]. Hy begjint sadwaande in ûndersyk nei it foar him mysterieuze Fleur-de-lis, wêrfan't er in [[fisitekaartsje]] yn 'e [[bûse]] fan it [[stoflik omskot]] fan Reynolds fûn hat. Underwilens lit it bloedbad yn ''The Nite Owl'' White net los. Der is wat oan 'e saak dat him dwers sit, mar hy kin der de finger net op lizze. Hy begjint in privee-ûndersykje en merkt by it besjen fan 'e foto's fan it [[plak delikt]] [[bloed]]plakken op dy't derop wize dat syn eardere partner Stensland as earste deasketten is, wylst de servearster en de oare trije klanten troch de dieders nei de [[húske]]romte ta brocht binne foar't se fermoarde binne. Dat soe derop wize kinne dat Stensland, as âld-plysjeman, in [[fjoerwapen]] by him droech en him fersette tsjin 'e oerfal (de offisjele lêzing), mar it soe ek kinne dat hy eins it doelwyt fan it hiele bloedbad wie en dat de oare slachtoffers simpelwei op 'e ferkearde tiid op it ferkearde plak wiene. White merkt ek op dat op it taffeltsje dêr't Stensland siet, twa koppen [[kofje]] stiene. Dat betsjutte dat er net allinnich wie, mar dat er yn it kafee immen trof. De iennichste fan 'e oaren dy't dêrfoar yn oanmerking komt, is Susan Lefferts. Mar Stensland wie by White doe't hy Susan op krystjûn [[1951]] foar it earst mette, en doe bearde er dat er har net koe. Weromsjend mei de [[kennis]] fan no begjint White beskate dingen oan it [[hâlden en dragen]] fan syn eardere partner fertocht te finen. Ek Exley pakt noch altyd om mei de ''Nite Owl''-saak. Hy is in karriêreman, mar hy wol ek it goede dwaan, en hy is derfan oertsjûge dat beide dingen mei-inoar te ferienjen binne. Dat Sugar Ray Collins en syn beide maten nea mei in wurd nei ''The Nite Owl'' ferwiisd hawwe, sit Exley dwers. Hy freest dat hy de ferkearden deasketten hat. Jawis, it wiene sûnder mis ferkrêfters en lju dy't net doge woene, mar dêrmei hiene se noch net de [[deastraf]] fertsjinne. As ien fan mar in pear leden fan it LAPD wurdt Exley net ferbline troch rasisme, en [[objektyf]] sjoen wurdt de bân tusken Collins-en-dy en de ''Nite Owl''-saak inkeld foarme troch de jachtgewearen dy't yn Collins syn auto oantroffen binne. En inkeld it tsjûgenis fan it ferkrêftingsslachtoffer, Inez Soto, dy't sein hat dat de mannen omtrint midsnacht by har wei gien binne, makket it sels mar mooglik dat Collins, Jones en Fontaine de dieders fan it bloedbad wiene. Wannear't Exley Inez Soto wer moetet, jout sy lykwols ta dat se dêroer liigd hat: de trije mannen wiene it grutste part fan 'e nacht oer har gear. Mar Inez wie bang dat se nea foar de ferkrêfting bestraft wurde soene as sy tajoech dat se de blanken yn ''The Nite Owl'' net fermoarde hawwe koene, want wat kin de plysje no sa'n Latino-frommes as har skele? Exley begrypt dat syn fermoedens op wierheid berêste, en dat de dieders fan it bloedbad yn ''The Nite Owl'' noch frij omrinne. Dat kin er net ferkropje, temear om't de moardner fan syn heit nea pakt is. Dat, ek hy set útein mei in privee-ûndersyk nei de offisjeel al lang ôfsletten saak. White set nei de mem fan Susan Lefferts ta, dy't earder, by de identifikaasje fan har dochter yn it [[mortuarium]], oanjûn hie dat se de lêste tiid net folle kontakt mei Susan hân hie. De reden dêrfoar wie om't Susan mei in folle âldere man omsloech en om't sy, de mem, dy [[relaasje (ynterpersoanlike bân)|relaasje]] net goedkarde. White lit frou Lefferts in foto fan Stensland sjen, en it minske befêstiget syn fermoeden dat syn âlde partner de frijer fan Susan wie. Frou Lefferts seit dat Stensland in kear mei Susan en in oare keardel by har thús west hat doe't sy der sels net wie. De [[buorfrou]] sei letter dat de beide mannen lûdroftich [[rûzje|spul]] hiene en dat se de [[kelder]] yn giene (wêrfan't de doar oan 'e bûtenkant fan it hûs sit). Ut dy kelder komt no in alderferskuorrendste [[rook|stank]]. Frou Lefferts mient mar dat der in deade [[brune rôt|rôt]] leit, mar as White deryn giet, fynt er it lyk fan in man yn fiergeande steat fan [[ferrotting|ûntbining]]. Oan 'e hân fan syn [[rydbewiis]] identifisearret er de deade as Leland "Buzz" Meeks, de âlde liifwacht en sjauffeur fan Patchett. As frou Lefferts him freget oft der yndie in deade rôt yn 'e kelder leit, antwurdet White: "Ja, in hiele grouwenien," wêrnei't er fuortgiet sûnder him fierder om it lyk te bekroadzjen. Underwilens ûntdekt Exley by it neiplúzjen fan it [[dossier]] oer de ''Nite Owl''-saak dat White him foar west hat. Hy en White kinne poermin sûnt it ûndersyk nei de Bloedige Kryst, dat Exley fertrout White foar gjin sint. Hy freget de help fan Vincennes om White syn gongen nei te gean. Vincennes wol dat wol dwaan op it betingst dat Exley him helpe sil by it oplossen fan 'e moard op Matt Reynolds. Exley set mei syn eigen fragen nei frou Lefferts ta en komt sa te witten dat White dêr ek al west hat en dat er de kelder yngien is. Sa wurdt it lyk fan Meeks foar de twadde kear op ien [[middei (deidiel)|middei]] ûntdutsen. Om't White it rydbewiis meinommen hat, wit Exley net wa't er foar him hat. Hy lit it lyk nei it mortuarium bringe en hjit de [[patolooch-anatoom]] om haast te meitsjen mei de identifikaasje. Wilens folget Vincennes White nei it kafee ''The Frolic Room'' oan [[Hollywood Boulevard]], dêr't er gewaar wurdt hoe't White [[Johnny Stompanato]] ûnderfreget, de eardere liifwacht fan gangster Mickey Cohen. Stompanato fertelt White oer de geroften yn 'e [[ûnderwrâld (kriminaliteit)|ûnderwrâld]], dy't hawwe wolle dat Meeks 11&nbsp;kg heroïne op 'e kop tikke hie en dat er dêrmei ôfset is nei grienere greiden. White hâldt dat foar ûnsin, want wêr soe Meeks oan sa'n lading heroïne kommen wêze? En hoe soed er dêr wer fanôf komme as er it ienris hie? Boppedat wit er dat Meeks Los Angeles nea ferlitten hat. Neitiid giet White nei Lynn Bracken ta, him der ûnbewust fan dat er folge wurdt troch Vincennes, en giet mei har op bêd. Dat is foar Vincennes en Exley in oanwizing dat White oan kop en earen ta behelle is yn 'e callgirlservice fan Patchett, en dat er dus korrupt is. Se besykje fan Stompanato oan 'e weet te kommen wêr't hy en White it oer hân hawwe. Stompanato is op dat stuit yn it selskip fan in frou dy't Exley foar in prostituee hâldt dy't op filmstjer [[Lana Turner]] liket, mar nei't er har yn har gesicht "in [[hoer]]" neamd hat, blykt it ta syn [[ûntsteltenis]] (en Vincennes syn hilariteit) de echte Lana Turner te wêzen.* Exley giet dan nei Patchett ta om dy oer de saak te befreegjen, mar de rike sakeman wit himsels beskerme troch syn heechpleatste freonen en jout gjin krimp. Dêrop giet Exley by Lynn Bracken oan, dy't tsjin dy tiid [[tillefoan]]ysk opdracht krigen hat fan Patchett om Exley te ferlieden. Exley befreget Lynn oer har relaasje mei White. Sy fertelt him iepenhertich dat er alhiel mis is. Har relaasje mei White hat neat mei har berop út te stean, mar berêst ynstee op wiere [[leafde]]. Exley lit him al te maklik ferliede en hat [[seksuele omgong]] mei Lynn, wylst Hudgens dêr troch it finster hinne foto's fan makket.<br> <small><nowiki>*</nowiki>) [[Johnny Stompanato]] (1925–1958) wie in echte [[gangster]] yn it Los Angeles fan 'e [[1940-er jierren|1940-er]] en [[1950-er jierren]]. Yn [[1957]] (dus net yn 1953, sa't de film wol) krige er in relaasje mei filmstjer [[Lana Turner]] (1921–1995), dy't útrûn op [[húslik geweld]]. Hy waard úteinlik deasketten troch Turner har doe 15-jierrige dochter [[Cheryl Crane]], doe't er op in kear har mem wer tenei komme woe.</small> Underwilens kriget Vincennes foar it ferstân dat Fleur-de-lis de callgirlservice fan Patchett is. Hy begjint te fermoedzjen dat de ''Nite Owl''-saak en de moard op Matt Reynolds mei-inoar te krijen hawwe. Nei't de patolooch-anatoom it lyk út 'e kelder fan frou Lefferts identifisearre hat as Meeks, dûkt Vincennes yn 'e argiven. Hy ûntdekt dat Meeks en Stensland oarspronklik plysjepartners wiene, en dat se yn 'e earste helte fan 'e [[1940-er jierren]] in saak yn 'e dôfpot stoppe hawwe wêrby't Patchett en Sid Hudgens fan ''Hush-Hush'' foaroansteande sakelju sjantearren mei foto's fan harren [[oerhoer|bûtenhoulikse affêres]]. Dat, jûns let set Vincennes noch nei haadynspekteur Smith ta om by him neifraach te dwaan oer it duo. Smith freget Vincennes wat Exley derfan tocht doe't er him fertelde wat er ûntdutsen hie, en Vincennes makket de flater om ta te jaan dat er it der noch net mei Exley oer hân hat. Dêrop lûkt Smith in pistoal en sjit Vincennes del. Wylst Vincennes yn it stjerren leit, freget Smith him smeulsk oft er ek noch yndrukwekkende [[lêste wurden]] hat. Vincennes seit: "Rollo Tomasi," [[glimkjen|glimket]] en stjert. Dêrmei pleatst er de korrupte Smith foar in [[dilemma]]: wa is dy Rollo Tomasi en wat hat dy mei de saak te krijen? En hoe kin er dêr efter komme sûnder priis te jaan dat er tefolle wit fan 'e dea fan Vincennes? Nei't er it lyk fan Vincennes yn in [[park]] dumpt hat, beart Smith de oare deis, nei't it lyk fûn is, dat er [[poerrazen]] is oer de moard op in dekorearre plysjeman as Vincennes, Hy fiteret syn ûnderhearrigen oan om der alles oan te dwaan en spoar de dieder op. Oan Exley freget er tusken noas en lippen troch oft dy wolris fan in Rollo Tomasi heard hat. Exley hat dy troch himsels optochte namme yn syn hiele libben mar oan ien persoan fertelt, en dat is Vincennes. Smith kin de namme dus inkeld fan Vincennes hawwe, wat betsjut dat Smith Vincennes noch sprutsen hawwe moat foar syn dea. Om't Smith dêr neat oer sein hat, wol er dat blykber geheim hâlde, en dêr soed er gjin reden foar hawwe as er net sels yn 'e moard fan Vincennes behelle wêze soe. Sa warskôget Vincennes by wize fan sprekken út it grêf wei Exley noch foar Smith. Foar de haadynspekteur oer beart Exley dat er nea fan Rollo Tomasi heard hat. Smith belûkt White by in yllegaal ferhear fan Sid Hudgens oer Pierce Morehouse Patchett. Hy lit White wat antwurden út Hudgens slaan, oant Hudgens fertelt dat er mei eigen eagen sjoen hat hoe't Exley seksuele omgong hie mei Lynn Bracken. White wegeret dat te leauwen oant Hudgens de foto's produsearret dy't er derfan nommen hat. Alhiel [[breinroer]] set White hookstrooks ôf. Hy wurdt neisjoen troch in gnyskjende Smith, dy't it hiele ferhear yn sêne set blykt te hawwen. It is syn bedoeling om Exley troch White fermoardzje te litten en Hudgens is syn gewillige meistanner. Mar wat Hudgens net foar it ferstân hie, is dat Smith losse eintsjes oan it ôfbinen is, en Hudgens sels is dêr ien fan. Smith [[ferstikking|smoart]] de boeide Hudgens troch him de [[mûle]] en de [[noas]] ticht te knipen oant er it bestjert. White hastiget him earst nei Lynn Bracken ta, om't er suver nòch net leauwe kin wat de foto's him toand hawwe. Mar Lynn befêstiget dat se yn opdracht fan Patchett mei Exley sliept hat. White ferliest syn [[selsbehearsking]] en jout har twa klappen yn it gesicht, oant er beseft dat er no krekt as syn heit is en ferfold fan [[haat|selshaat]] by har wei flechtet. Hy bejout him nei it plysjeburo, dêr't Exley ûnderwilens yn 'e argyfstikken útsocht hat dat Stensland en Meeks oarspronklik partners wiene en dat se jierrenlang ûnder nau tafersjoch fan Smith wurken. As White arrivearret, begjint er Exley in wan bruien te jaan dat pas ophâldt as Exley in pistoal lûkt en driget him del te sjitten. Dan pas kringe de wurden fan Exley by White troch, dat se allebeide [[manipulaasje|manipulearre]] wurde troch haadynspekteur Smith. De beide mannen beslute ta in gearwurking dy't yn 't earstoan neat te noflik is, mar geandewei hieltyd glêder ferrint. Se lizze de útkomsten fan beide ûndersiken njonkeninoar en alles wiist nei Smith. Se riddenearje út dat Stensland en Meeks de mysterieuze moardners wiene dy't yn opdracht fan Smith de trewanten fan Mickey Cohen oant it útmoardzjen west hawwe. By ien fan 'e moarden makke se de 11&nbsp;kg heroïne bút, dêr't se neitiid spul oer krigen. Stensland lokke Meeks mei nei de kelder ûnder it hûs fan frou Lefferts en makke him dêr dea, sadat hy alle heroïne krige. Neitiid organisearre Smith it bloedbad yn ''The Nite Owl'' om Stensland út te skeakeljen en de heroïne te bemachtigjen, wylst er in trijetal swarte kriminelen de skuld foar de moardnerij op 'e lea skode troch Breuning en Carlisle de jachtgewearen dy't brûkt wiene by it bloedbad yn 'e auto fan Sugar Ray Collins lizze te litten. Exley en White geane nei ofsier fan justysje Loew, dy't earst mient dat er harren ôfpoeierje kin om't er himsels ûnoantaastber waant. Mar de beide mannen binne no troch alles hinne en ree om harren karriêres wei te smiten as se dêrmei Smith ûnder fuotten helje kinne. Nei't White Loew in skoftke ûnderstboppest út it finster fan syn [[kantoar]] op 'e fyfde [[ferdjipping]] hongen hat, wol er wol omlyk. Hy leit út dat Smith en Patchett it misdie-ympearium fan Mickey Cohen oan it oernimmen binne. De foto's dy't Hudgens fan Loew mei Matt Reynolds makke hat, wurde troch Smith brûkt om Loew syn meiwurking ôf te twingen. White en Exley geane by Patchett del, mar treffe him dea oan. It liket in [[selsmoard]] te wêzen, mar se fine al rillegau oanwizings dat it giet om in 'selsmoard' dy't yn sêne set is. Se beseffe dat Lynn ek yn gefaar is en litte har dêrom arrestearje troch de [[sheriff]] fan [[West Hollywood (Kalifornje)|West Hollywood]], dy't oan it haad fan in eigen plysjekorps stiet dat gjin direkte bannen mei it LAPD hat. Op fersyk fan Exley wurdt Lynn ûnder in [[skûlnamme]] ynskreaun as arrestante, sadat se praktysk ûnfynber wurdt foar Smith. White doar Lynn net wer ûnder eagen te kommen nei't er har slein hat, dat hy stjoert Exley om har te freegjen oft se ek wat wit dat harren by it ûndersyk nei Smith helpe kin, mar dat is net sa. Underwilens giet White nei de [[redaksje]] fan ''Hush-Hush'', dêr't tsjin dy tiid it stoflik omskot fan Hudgens oantroffen is. De sjoernalist liket omkommen te wêzen by in brute moard, nei't oannommen wurdt troch immen dy't er mei in publikaasje yn syn skandaalblêd tsjin him yn it harnas jage hat. White wit wol better, mar wurdt fuortroppen as er fan 'e [[plysjesintrale]] in berjocht foar him komt: Exley hat frege oft White him by it ôfhandige, fertutearze Victory Motel moetsje kin. As White dêr arrivearret, stiet Exley him al op te wachtsjen. It docht bliken dat Exley itselde fersyk trochdien is, mar dan ôfkomstich fan White. De beide mannen beseffe dat se yn in [[mûklaach]] lokke binne en ferskânzje har yn ien fan 'e motelkeamers. De keamer wurdt besingele en dêrnei bestoarme troch in hiel espel korrupte plysjes en âld-plysjes. Der folget in lange sjitpartij, wêrby't White en Exley al Smith syn mannen deadzje. Mar dêrby rekket Exley ferwûne, wylst White delsketten wurdt as er in kûgel foar Exley opfangt. Uteinlings komt Smith sels opdaagjen. Hy en Exley hâlde inoar ûnder skot en der ûntstiet in ympasse. Mei de neieroankommende [[sirene (lûd)|sirenes]] fan 'e echte plysje al hearber biedt Smith oan om harren kollega's te mislieden oer de wiere gong fan saken en Exley in nije promoasje te besoargjen. Exley syn swijen hâldt er foar ynstimming. Hy freget Exley wa't dy Rollo Tomasi no eins is, en Exley antwurdet dat Smith dat sels is: de krimineel dy't oan syn rjochtlike straf ûntkomt. Smith rint by him wei, de [[koplampe]]n fan 'e [[plysje-auto's]] yn 'e mjitte, mar Exley [[eksekúsje|eksekutearret]] him troch him yn 'e rêch te sjitten om foar iens en foar altyd mei Rollo Tomasi ôf te weven. Neitiid wurdt Exley yn 't ferhear nommen yn oanwêzigens fan 'e haadkommissaris fan it LAPD en ofsier fan justysje Loew. Hy wynt der gjin doekjes om mar fertelt harren persiis wat der bard is. Loew en de haadkommissaris beseffe dat it in ramp foar it LAPD wêze soe as dit allegearre bekend wurde soe. Se beslute dat de boel yn 'e dôfpot moat en gau ek. Der wurdt in plausibele ferklearring betocht foar de sjitpartij by it Victory Motel, en Exley en de "by de útoefening fan syn funksje" omkommen Smith wurde as helden op it skyld hyst. Exley kin dy [[postume]] [[ear (achting)|ear]] foar Smith neat skele; hy wit dat de haadynspekteur syn rjochtlike straf krigen hat. Sels kriget er op 'e nij in ûnderskieding. Nei't dy [[medalje]] him op it [[stedhûs]] fan Los Angeles útrikt is, sjocht Exley efteroan yn 'e [[seal (romte)|seal]] Lynn Bracken stean. Hy giet nei har ta en beselskippet har nei bûten, dêr't in ferwûne, mar opbetterjende White yn 'e auto op Lynn wachtet. Exley nimt [[ôfskie]] fan Lynn en fan White, dy't no syn [[freonskip|freon]] wurden is, foar't it pear ôfset nei [[Arizona]]. ==Rolferdieling== [[File:Crew members of the movie "Genius" at the Berlinale party (25036107966) (cropped).jpg|right|thumb|150px|[[Guy Pearce]] yn [[2016]].]] [[File:Russell Crowe 1999.jpg|right|thumb|140px|[[Russell Crowe]] yn [[1999]].]] [[File:Kevin Spacey (48171134437).jpg|right|thumb|140px|[[Kevin Spacey]] yn [[1997]].]] [[File:Kim Basinger (1990).jpg|right|thumb|180px|[[Kim Basinger]].]] ;haadrollen {| height="100px" width="450px" style="background:#F8F8F8; border:1px solid #aaaaaa" | style="background:gold"| '''personaazje''' | style="background:gold"| '''akteur/aktrise'''&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; |- | [[ynspekteur (plysje)|ynspekteur]]-[[resjersjeur]] Ed Exley | [[Guy Pearce]] |- | [[resjersjeur]] Bud White | [[Russell Crowe]] |- | [[brigadier]]-resjersjeur Jack Vincennes | [[Kevin Spacey]] |- |} <br> ;byrollen {| height="100px" width="450px" style="background:#F8F8F8; border:1px solid #aaaaaa" | style="background:gold"| '''personaazje''' | style="background:gold"| '''akteur/aktrise''' |- | [[haadynspekteur]] Dudley Smith | [[James Cromwell]] |- | Lynn Bracken | [[Kim Basinger]] |- | Sid Hudgens | [[Danny DeVito]] |- | Pierce Morehouse Patchett | [[David Strathairn]] |- | [[ofsier fan justysje]] Ellis Loew | [[Ron Rifkin]] |- | brigadier-resjersjeur Dick Stensland | [[Graham Beckel]] |- | Susan Lefferts | [[Amber Smith]] |- | [[haadkommissaris]] fan it [[Los Angeles Police Department|LAPD]] | [[John Mahon (akteur)|John Mahon]] |- | Leland "Buzz" Meeks | [[Darrell Sandeen]] |- | Matt Reynolds | [[Simon Baker]] |- | frou Lefferts | [[Gwenda Deacon]] |- | Sugar Ray Collins | [[Jeremiah Birkett]] |- | Ty Jones | [[Karr Washington]] |- | Louis Fontaine | [[Salim Grant]] |- | Inez Soto | [[Marisol Padilla Sánchez]] |- | brigadier-resjersjeur Michael Breuning | [[Tomas Arana]] |- | brigadier-resjersjeur William Carlisle | [[Michael McCleery]] |- | [[Johnny Stompanato]] | [[Paolo Seganti]] |- | Brett Chase | [[Matt McCoy (akteur)|Matt McCoy]] |- | Roland Navarette | [[Steven Lambert (akteur)|Steven Lambert]] |- | [[Mickey Cohen]] | [[Paul Guilfoyle]] |- | Tammy Jordan | [[Shawnee Free Jones]] |- | [[gemeenteriedslid]] | [[Jim Metzler]] |- | [[patolooch-anatoom]] | [[Michael Chieffo]] |- | [[bokser]] op [[weranda]] | [[Robert Barry Fleming]] |- | [[Lana Turner]] | [[Branda Bakke]] |- |} ===Foarskiednis=== ''L.A. Confidential'' is basearre op 'e [[misdieroman]] mei [[L.A. Confidential (roman)|deselde namme]] fan [[skriuwer]] [[James Ellroy]] út [[1990]]. Dat is eins it trêde boek fan syn ''[[L.A. Quartet]]''-rige. [[Regisseur]] [[Curtis Hanson]] wie in [[fan (persoan)|fan]] fan it wurk fan Ellroy, mar pas doe't er ''L.A. Confidential'' lies, fielde er oanstriid om ien fan Ellroy's boeken te ferfilmjen. Hy fertelde letter yn in [[fraachpetear]] dat er him net sasear oanlutsen fielde ta de [[plot]], mar ynstee ta de yntrigearjende [[personaazje]]s. Boppedat bea it ferfilmjen fan 'e roman him in kâns om, sa't er it sels sei: "in film spylje te litten op in stuit dat de hiele dream fan [[Los Angeles]], fan dat skynber goudene tiidrek fan 'e [[1920-er jierren|1920-er]] en [[1930-er jierren]], troch [[bulldozer]]s mei de grûn lyk makke waard." [[File:Curtis Hanson.JPG|left|thumb|180px|[[Regisseur]] [[Curtis Hanson]].]] [[Senarioskriuwer]] [[Brian Helgeland]] wie ek in fan fan Ellroy. Hy stie begjin [[1990-er jierren]] by [[filmstudio]] [[Warner Bros.]] ûnder [[kontrakt]] om oan in [[Wytsing]]film te wurkjen en letter oan in hjoeddeistich [[Arthurleginde|Kening Arthur-ferhaal]]; beide projekten rûnen úteinlik op 'e non. Doe't er der lucht fan krige dat Warner Bros. de [[filmrjochten]] op ''L.A. Confidential'' oankocht hie, [[lobbyen|lobbyde]] er om it senario foar de ferfilming skriuwe te meien, mar de studio woe in bekende senarist hawwe, dat hy koe gjin moeting mei de [[filmprodusint|produsinten]] besette. Doe hearde er dat Hanson de film regissearje soe en naam er streekrjocht kontakt op mei him. De beide mannen metten wylst Hanson behelle wie yn 'e [[opnamen (film)|opnamen]] foar de [[skrillerfilm|skriller]] ''[[The River Wild]]'' ([[1994]]). Se ûntdieken dat se net inkeld allebeide fans fan 'e boeken fan Ellroy wiene, mar dat se ek deselde ideeën hiene oer hoe't it ferhaal fan ''L.A. Confidential'' omset wurde moast yn in ferfilmber skript. Neffens Helgeland moast dat barre troch "eltse sêne út it boek te skrassen dy't net ien fan 'e trije wichtichste plysjes as haadpersoan hie, en dan út 'e oerbliuwende sênes wei de ûntstiene gatten yn 'e plot te tichtsjen." Hanson fûn dat de roman yn syn oarspronklike foarm te yngewikkeld wie om werom te bringen ta in film fan in pear oeren. Hy sei dat er "woe dat de sjoggers útdage wurde soene, mar tagelyk woe ik net dat se deryn omkomme soene." Tegearre wurken Hanson en Helgeland twa jier oan it senario. Hanson sloech yn dy snuorje ferskate banen ôf, wylst Helgeland fergees sân ferzjes fan it skript skreau. Hanson en Helgeland wisten ek de seine fan James Ellroy sels foar harren senario te krijen. Dyselde hie earder Hanson syn films ''[[The Bedroom Window (film út 1987)|The Bedroom Window]]'' ([[1987]]) en ''[[Bad Influence (film út 1990)|Bad Influence]]'' ([[1990]]) sjoen, en fûn him "in feardich en ynteressant ferhaleferteller". Mar hy leaude net dat ''L.A. Confidential'' ferfilme wurde koe oant er sels mei Hanson prate. Letter seid er: "[Hanson en Helgeland] beholden de basale yntegriteit fan it boek en fan it [[tema (fiksje)|haadtema]]. [Se] namen in [[fiksje]]wurk dat acht [[plot|ferhaallinen]] hie, brochten dy werom nei trije, en hanthavenen de dramatyske krêft fan trije mannen dy't yn it reine komme mei har lot." [[File:FormosaCafe04.jpg|right|thumb|250px|It [[Formosa Café]] yn [[West Hollywood (Kalifornje)|West Hollywood]] wie ien fan 'e filmlokaasjes foar ''L.A. Confidential''.]] ==Produksje en distribúsje== ===Produksje=== ''L.A. Confidential'' waard [[regissearre]] troch Curtis Hanson nei in [[senario]] fan himsels en Brian Helgeland. As [[filmprodusint|produsinten]] wiene Hanson, [[Amon Milchan]] en [[Michael Nathanson]] by it projekt belutsen foar de [[filmstudio's]] Warner Bros., [[Regency Enterprises]] en[[The Wolper Organization]]. Foar de film wie in [[budget]] beskikber fan [[$]]35&nbsp;miljoen. De [[kamerarezjy]] wie yn 'e hannen fan [[Dante Spinotti]], en de [[filmmuzyk]] waard fersoarge troch [[Jerry Goldsmith]]. ===Casting=== Mids [[1990-er jierren]] wiene de [[Austraalje (lân)|Australyske]] [[akteur]]s [[Russell Crowe]] en [[Guy Pearce]] yn [[Noard-Amearika]] noch frijwol ûnbekend. Mar regisseur Curtis Hanson beskôge harren as perfekt foar de rollen fan Bud White, resp. Ed Exley. De produsinten stipen de beslissing fan Hanson, mar guon fan harren, ûnder wa Amon Milchan, sieten wol yn noed oer it gebrek oan renommearre akteurs yn 'e haadrollen. De stipe fan 'e produsinten joech Hanson it selsfertrouwen dêr't er ferlet fan hie om foar de trêde [[haadrol]], fan Jack Vincennes, akteur [[Kevin Spacey]] te freegjen, en foar de [[byrol]]len fan Lynn Bracken en Sid Hudgens de filmstjerren [[Kim Basinger]], resp. [[Danny DeVito]]. ===Opnamen=== De [[opnamen (film)|opnamen]] foar ''L.A. Confidential'' setten op [[6&nbsp;maaie]] [[1996]] útein en duorren oant en mei [[22&nbsp;augustus]] fan dat jier. [[Regisseur]] [[Curtis Hanson]] woe net dat de film in oefening yn [[nostalgy]] waard, dat hy joech [[kameraregisseur]] [[Dante Spinotti]] opdracht om te filmjen as betrof it in gewoane hjoeddeistige film. Ek brûkte er in natuerliker [[beljochting]] as yn 'e klassike [[film noir]]. Curtis hiet Spinotti en [[produksje-ûntwerp]]ster [[Jeannine Oppewall]] om in protte oandacht te besteegjen oan details út 'e iere [[1950-er jierren]], mar dy dêrnei "allegearre op 'e eftergrûn te hâlden". [[File:Crossroads of the World.jpg|left|thumb|250px|De [[Crossroads of the World]] yn [[Los Angeles]] wie ien fan 'e filmlokaasjes foar ''L.A. Confidential''.]] Foar de opnamen waarden ferskate bekende histoaryske plakken út it [[Los Angeles]] en omkriten fan 'e iere 1950-er jierren brûkt. Sa giet it [[Formosa Cafe]] yn [[West Hollywood (Kalifornje)|West Hollywood]] yn 'e film troch foar ''The Nite Owl'', wylst de [[Crossroads of the World]], in [[winkelsintrum]] yn 'e [[iepen loft]], brûkt waard as de lokaasje fan in [[bioskoop]] dêr't oan it begjin fan 'e film de [[premiêre]] fan ''[[When Worlds Collide (film út 1951)|When Worlds Collide]]'' ([[1951]]) plakfynt. De ''Frolic Room'' oan [[Hollywood Boulevard]] komt yn 'e film ûnder syn eigen namme foar as it plak dêr't White, en letter Exley en Vincennes, [[gangster]] [[Johnny Stompanato]] (en syn minneresse [[Lana Turner]]) moetsje. De wente fan [[sakeman]] Pierce Morehouse Patchett yn 'e film is eins it [[Lovell House]], in ferneamde [[filla]] yn 'e [[International Style]], ûntwurpen troch [[arsjitekt]] [[Richard Neutra]]. It hûs fan Lynn Bracken stiet oan 501&nbsp;Wilcox Avenue yn 'e [[rykdom|begoedige]] [[buert]] [[Hancock Park (Los Angeles)|Hancock Park]], mei útsicht oer de Wilshire Country Club. It hûs moast foar $75.000 [[renovaasje|renovearre]] wurde om der it oansjen fan 'e [[Spanish Colonial Revival-arsjitektuer]] oan te jaan dat yn it senario beskreaun wie. Foar de sênes wêryn't de plysje in klopjacht hâldt op 'e [[negroïde ras|swarte]] fertochten fan it bloedbad yn ''The Nite Owl'' waarden histoaryske buerten yn it stedsdiel [[Sintraal Los Angeles]] as [[setting]] brûkt, wêrûnder [[Angelino Heights]], [[Lincoln Heights (Los Angeles)|Lincoln Heights]] en [[Koreatown (Los Angeles)|Koreatown]]. It Victory Motel, dêr't de [[klimaks (narratology)|klimaktyske]] [[sjitpartij]] oan 'e ein fan 'e film plakfynt, wie ien fan 'e mar in pear spesjaal foar de opnamen boude [[filmset]]s. Dy waard oanlein op in sljocht stik fan it [[Oaljefjild fan Inglewood]] yn [[Culver City (Kalifornje)|Culver City]]. [[File:Lovell Health House 5.jpg|right|thumb|250px|It [[Lovell House]] gie yn ''L.A. Confidential'' troch foar de [[filla]] fan Pierce Morehouse Patchett.]] ===Distribúsje=== De [[filmdistribúsje|distribúsje]] fan ''L.A. Confidential'' waard fersoarge troch [[Warner Bros.]] De studiobazen dêre woene de film net ynstjoere foar it [[Ynternasjonaal Filmfestival fan Cannes]], om't dêr [[foaroardiel]]en hearskje soene tsjin produksjes fan grutte studio's. Mar [[regisseur]] [[Curtis Hanson]] woe dat de earste fertoaning fan syn film op in ferneamd ynternasjonaal [[filmfestival]] wêze soe. Dat hy en de oare produsinten fan 'e film giene efter de rêch fan 'e studio om en stjoerden sels in print fan ''L.A. Confidential'' nei de seleksjekommisje foar it Ynternasjonaal Filmfestival fan Cannes. Dy fûn it in geweldige film en sa gie ''L.A. Confidential'' op [[14&nbsp;maaie]] [[1997]] dochs yn [[Cannes]] yn premiêre. De film gie iepene dêrnei op [[19&nbsp;septimber]] yn 'e [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[bioskopen]]. It byhearrende [[soundtrack]]album ferskynde op [[25&nbsp;novimber]] [[1997]] by [[platemaatskippij]] [[Varèse Sarabande]]. ''L.A. Confidential'' waard op [[14&nbsp;april]] [[1998]] útbrocht as [[VHS]]-[[keapfideo]] en op [[dvd]], en kaam op [[23&nbsp;septimber]] [[2008]] út op [[blu-ray]]. ==Untfangst== Fan 'e [[filmkritisy]] krige ''L.A. Confidential'' oer it algemien tige positive [[resinsje]]s. Sa joech [[Roger Ebert]] fan 'e ''[[Chicago Sun-Times]]'' de film 4 fan 4 [[stjer (figuer)|stjerren]]. Hy omskreau ''L.A. Confidential'' as "ferliedlik en moai, [[synysk]] en ferwrongen, en ien fan 'e bêste films fan it jier." Yn ''[[The New York Times]]'' priizge [[Janet Maslin]] it [[aktearjen]] fan [[Kevin Spacey]], [[Russell Crowe]] en [[Guy Pearce]]. Dy lêste beide omskreau hja as "iepenbierings". Desson Howe fan ''[[The Washington Post]]'' hie ek in protte lof foar de [[cast]]. Njonken de trije [[haadrolspiler]]s neamde hy ek [[Kim Basinger]]. [[File:501_N_Wilcox,_Los_Angeles_2.jpg|left|thumb|250px|It [[hûs]] op 501 North Wilcox Avenue yn [[Los Angeles]] dat yn ''L.A. Confidential'' brûkt waard as de [[wente]] fan Lynn Bracken.]] Yn syn resinsje yn 'e [[Kanada|Kanadeeske]] [[krante]] ''[[The Globe and Mail]]'' skreau Liam Lacey: "De grutte stjer [fan 'e film] is [[Los Angeles]] sels." Hy ferliek "de atmosfear en it detaillearre [[produksje-ûntwerp]]" fan ''L.A. Confidential'' mei de ôfskildering fan it Los Angeles út 'e [[1930-er jierren]] troch [[Roman Polański]] yn ''[[Chinatown (film út 1974)|Chinatown]]'' ([[1974]]). Ek [[Richard Schickel]] fan it [[tydskrift]] ''[[Time (tydskrift)|Time]]'' hie loovjende wurden foar ''L.A. Confidential'': "It is in film fan [[skaden]] en [[twiljocht]]en, it bêste benei kommen fan 'e âlde [[swart-wyt]] [[film noir]] dat lykfolwa oant no ta slagge is op [[kleurefilm]]. Mar it is net samar in oefening yn styl. Hoe't de film der útsjocht, suggerearret hoe djip oft de [[tradysje]] fan [[korrupsje]] by de [[plysje]] trochgiet." Yn 'e ''[[Los Angeles Times]]'' skreau [[Kenneth Turan]]: "It iennichste elemint oan ''L.A. Confidential'' dat mooglik [[publyk]] ôfstjitte kin, is dat de film stipet op ûntrêstgjende útbarstings fan [[geweld]], sawol bloedige [[sjitpartij]]en as yntinse [[minsklik lichem|fysike]] [[mishanneling]]s, dy't de film in suver taastbere sfear fan driging jouwe. Mar dat aspekt wurdt yn it skaad steld troch de folsleine behearsking troch de film fan syn ûnderwerp." Richard Williams skreau yn syn resinsje yn 'e [[Feriene Keninkryk|Britske]] krante ''[[The Guardian]]'': "''L.A. Confidential'' docht frijwol alles goed. De [[beljochting]], de [[arsjitektuer]], de [[sprektaal]], de [[filmmuzyk]] […], in hearlike [[grap]] oer [[Lana Turner]]. In gefoel, foaral, fan skansearre minsken dy't [yn Los Angeles] oankomme om nije libbens te begjinnen en dy't ferlaat wurde troch de [[rook]] fan nachtbloeiende [[jasmyn]], it rûkersguod fan korrupsje." Op 'e [[webside]] [[Rotten Tomatoes]], dy't resinsjes sammelet, hat ''L.A. Confidential'' in hast net te ferbetterjen goedkarringspersintaazje fan 99%, basearre op 163 ûnderskate resinsjes. De konsensuskrityk fan 'e webside, gearstald út al dy resinsjes, stelt: "In strak tempo, in briljant oan boppen ta foltroppe [[skript]] en [[Oscar]]-wurdich [[aktearjen]] produsearje mei-inoar in fernimstige, [[fermaak]]like en [[spanning (narratology)|spannende]] film." Op [[Metacritic]], de wichtichste [[konkurrint]] fan Rotten Tomatoes, behellet ''L.A. Confidential'' in goedkarringspersintaazje fan 90%, basearre op 28 resinsjes. [[File:Angelino Heights, aerial view of neighborhood.jpg|right|thumb|250px|Yn 'e [[histoarysk]]e [[buert]] [[Angelino Heights]] waarden dielen fan 'e klopjacht op 'e fertochten fan it ''Nite Owl''-[[bloedbad]] filme.]] Yn [[2015]] waard ''L.A. Confidential'' troch de [[Library of Congress]] útornearre om foar preservearring foar de ivichheid opnommen te wurden yn it Amerikaanske [[Nasjonaal Film Register]], omreden fan [[kulturele]], [[histoarysk]]e en/of [[estetysk]]e wearde. ==Resultaat== ===Opbringst=== ''L.A. Confidential'' brocht yn 'e [[bioskopen]] yn 'e [[Feriene Steaten]] en [[Kanada]] [[$]]64,6&nbsp;miljoen op, en yn alle oare [[lannen en territoaria]] $61,6&nbsp;miljoen. Wrâldwiid kaam de [[opbringst (jild)|opbringst]] dêrmei út op $126,2&nbsp;miljoen. Ofset tsjin it [[budget]] fan $35&nbsp;miljoen betsjut dat in [[winst (ûndernimming)|winst]] fan $91,2&nbsp;miljoen, hoewol't dêr de [[marketing]]kosten noch wol ôf moatte. ===Prizen=== Yn [[1998]] waard ''L.A. Confidential'' by de [[Oscar]]s nominearre foar [[priis (ûnderskieding)|prizen]] yn 9 [[kategory]]en, wêrûnder [[Oscar foar Bêste Film|bêste film]], bêste [[regisseur]], bêste [[kamerarezjy]], bêste orizjinele [[filmmuzyk]], bêste [[filmmontaazje]], bêste [[artdirection]] en bêste [[lûd]]. De film wûn 2 Oscars, foar bêste [[byrol]] fan in [[aktrise]] ([[Kim Basinger]]) en foar bêste adaptearre [[senario]] ([[Brian Helgeland]] en [[Curtis Hanson]]). By de [[Golden Globes]] waard ''L.A. Confidential'' nominearre yn 5 kategoryen, wêrûnder [[Golden Globe foar Bêste Film – Drama|bêste film (drama)]], bêste regisseur, bêste senario en bêste orizjinele filmmuzyk. De film wûn de Golden Globe foar bêste byrol fan in aktrise (Kim Basinger). By de [[Screen Actors Guild Award]]s waard de film nominearre foar 2 prizen, wêrûnder bêste [[cast]]. Kim Basinger wûn de SAG Award foar bêste froulike byrol. [[File:Pumpjacks Inglewood Oil Field seen from Baldwin Hills Scenic Overlook.jpg|left|thumb|250px|It [[Oaljefjild fan Inglewood]] yn [[Culver City (Kalifornje)|Culver City]], de lokaasje fan 'e [[filmset]] foar it Victory Motel, dêr't yn 'e film de [[klimaks (narratology)|klimaktyske]] [[sjitpartij]] plakfynt.]] By de [[BAFTA's]], de wichtichste [[Feriene Keninkryk|Britske]] filmprizen, waard ''L.A. Confidential'' nominearre yn 12 kategoryen, wêrûnder bêste film, bêste rezjy, bêste akteur ([[Kevin Spacey]]), bêste byrol fan in aktrise (Kim Basinger), bêste adaptearre senario, bêste kamerarezjy, bêste orizjinele filmmuzyk, bêste [[produksje-ûntwerp]], bêste [[kostúm]]ûntwerp en bêste [[fisazjy]]. De film wûn de BAFTA's foar bêste filmmontaazje ([[Peter Honess]]) en bêste lûd. ''L.A. Confidential'' waard yn [[1998]] nominearre (en wûn) ien [[Saturn Award]], yn 'e kategory bêste [[aksjefilm|aksje]]-/[[aventoerefilm|aventoere]]-/[[skrillerfilm]]. (Yn [[2009]] waard de film nominearre foar de Saturn Award foar bêste [[dvd]]-release.) By de [[Satellite Award]]s waard ''L.A. Confidential'' nominearre foar prizen yn 8 kategoryen, wêrûnder bêste film (drama), bêste regisseur, bêste akteur ([[Russell Crowe]]), bêste kamerarezjy, bêste orizjinele filmmuzyk, bêste filmmontaazje en bêste artdirection. De film wûn de Satellite Award foar bêste adaptearre senario. Fierders waard ''L.A. Confidential'' op it [[Ynternasjonaal Filmfestival fan Cannes]] nominearre foar de [[Gouden Palm]] en wûn it de Metro Media Award op it [[Ynternasjonaal Filmfestival fan Toronto]]. De film wûn ek de [[Writers Guild of America Award]] foar bêste adaptearre senario, de [[Edgar Award]] foar bêste film, de [[Empire Award]] foar bêste akteur (Kevin Spacey) en de [[Priis fan de Japanske Akademy|Priis fan 'e Japanske Akademy]] foar bêste film yn in bûtenlânske [[taal]]. Teffens waard ''L.A. Confidential'' nominearre foar en wûn it de [[Critics' Choice Award]]s foar bêste film en bêste adaptearre senario. ==Mooglike ferfolchfilm== Yn [[oktober]] [[2020]] befêstige [[senarioskriuwer]] [[Brian Helgeland]] dat der in [[ferfolch]] op ''L.A. Confidential'' yn ûntwikkeling wie. De film soe yn [[1974]] spylje, en [[Russell Crowe]] en [[Guy Pearce]] soene weromkeare yn 'e rollen fan Bud White en Ed Exley. In trêde haadrol, fan 'e jonge [[negroïde ras|swarte]] plysjeman James Muncie, wie tatocht oan [[Chadwick Boseman]], foar't dyselde yn [[augustus]] fan dat jier kaam te [[ferstjerren]] oan [[termkanker]]. Yn [[2023]] waard bekend dat de foarstelde ferfolchfilm gjin belangstelling wekje kinnen hie by [[streamingtsjinst]] anneks [[filmstudio]] [[Netflix]]. ==Keppelings om utens== * {{en}} [https://www.imdb.com/title/tt0119488/ Ynformaasje oer ''L.A. Confidential'' yn 'e Internet Movie Database (IMDb)] {{boarnen|boarnefernijing= Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/L.A._Confidential_(film) ''References'', op dizze side]. }} {{DISPLAYTITLE:''L.A. Confidential'' (film)}} {{DEFAULTSORT:LA Confidential (film)}} [[Kategory:Amerikaanske histoaryske film]] [[Kategory:Amerikaanske plysjefilm]] [[Kategory:Amerikaanske misdiefilm]] [[Kategory:Amerikaanske skrillerfilm]] [[Kategory:Neo-noir]] [[Kategory:Histoaryske plysjefilm]] [[Kategory:Histoaryske skrillerfilm]] [[Kategory:Histoaryske misdiefilm]] [[Kategory:Ingelsktalige film]] [[Kategory:Film fan Warner Bros.]] [[Kategory:Film fan The Wolper Organization]] [[Kategory:Film fan Regency Enterprises]] [[Kategory:Film fan Curtis Hanson]] [[Kategory:Film út 1997]] [[Kategory:Film oer in plysjeman]] [[Kategory:Film oer in Amerikaanske plysjetsjinst]] [[Kategory:Film oer moard]] [[Kategory:Film oer ferkrêfting]] [[Kategory:Film oer korrupsje]] [[Kategory:Film oer sjantaazje]] [[Kategory:Film oer in prostituee]] [[Kategory:Film oer in sjoernalist of ferslachjouwer]] [[Kategory:Film oer plysjegeweld]] [[Kategory:Film oer rasisme]] [[Kategory:Film oer homofoby]] [[Kategory:Film oer de telefyzje-yndustry]] [[Kategory:Film oer de organisearre misdie]] [[Kategory:Film basearre op in literêr wurk]] j6f63jxakj1m6uxnlwf9mluvticie61 1235812 1235808 2026-07-20T23:53:13Z Ieneach fan 'e Esk 13292 /* Foarskiednis */ korr 1235812 wikitext text/x-wiki {{Universele ynfoboks film | ôfbylding = L.A. Confidential film logo.png | ôfbyldingstekst = | ôfbyldingsbreedte = | ferwizing = '''(''[[:en:File:La_confidential.jpg|Filmposter yn 'e Ingelske Wikipedy]]'')''' | namme = ''L.A. Confidential'' | regisseur = [[Curtis Hanson]] | produsint = [[Amon Milchan]]<br>[[Curtis Hanson]]<br>[[Michael Nathanson]] | útfierend produsint = | senario = [[Brian Helgeland]]<br>[[Curtin Hanson]] | basearre op = [[L.A. Confidential (roman)|de roman]] fan [[James Ellroy]] | kamerarezjy = [[Dante Spinotti]] | muzyk = [[Jerry Goldsmith]] | filmstudio = [[Warner Bros.]]<br>[[Regency Enterprises]]<br>[[The Wolper Organization]] | distribúsje = [[Warner Bros.]] | haadrollen = [[Guy Pearce]]<br> [[Russell Crowe]]<br> [[Kevin Spacey]] | voice-over = | byrollen = [[James Cromwell]]<br> [[Kim Basinger]]<br> [[Danny DeVito]]<br> [[David Strathairn]] | lân/lannen = [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Feriene Steaten]] | premiêre = [[14&nbsp;maaie]] [[1997]] | direkt op fideo = | foarm = [[langspylfilm]] | sjenre = [[histoaryske film|histoaryske]] [[plysjefilm|plysje]][[skrillerfilm|skriller]] | taal = [[Ingelsk]] | spyltiid = 138 minuten | budget = $35&nbsp;miljoen | opbringst = $126,2&nbsp;miljoen | prizen = 2 × [[Oscar]]<br>1 × [[Golden Globe]]<br>1 × [[SAG Award]]<br>2 × [[BAFTA]]<br>1 × [[Saturn Award]]<br>1 × [[Satellite Award]] | filmsearje = | foarich diel = | folgjend diel = }} '''''L.A. Confidential''''' is in [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[histoaryske film|histoaryske]] [[plysjefilm]] en [[skrillerfilm|skriller]] út [[1997]] ûnder [[rezjy]] fan [[Curtis Hanson]]. De [[haadrol]]len yn dizze [[neo-noir]]film waarden spile troch [[Guy Pearce]], [[Russell Crowe]] en [[Kevin Spacey]], mei [[James Cromwell]], [[Kim Basinger]] en [[Danny DeVito]] yn 'e wichtichste [[byrol]]len. De [[titel (namme)|titel]] betsjut "Fertroulik yn Los Angeles" en ferwiist nei it [[skandaalblêd]] ''[[Confidential (tydskrift)|Confidential]]'', dat yn 'e [[1950-er jierren]] yn [[Los Angeles]] publisearre waard. Yn 'e film wurdt dat blêd om [[auteursrjocht]]like redens portrettearre ûnder de namme ''Hush-Hush'' ("Sssst"). It [[plot|ferhaal]] spilet begjin [[1950-er jierren]] en folget trije leden fan it [[Los Angeles Police Department]], dy't elts los faninoar op it spoar komme fan grutskalige [[korrupsje]] binnen it [[plysjekorps]]. Harren ûndersiken kruse inoar, en hoewol't se min mei-inoar kinne, wurde se twongen om gear te wurkjen tsjin in eftergrûn fan [[dekadinsje]] en [[seks]] yn 'e [[filmyndustry]] fan [[Hollywood]] en ynstitúsjonalisearre [[rasisme]] en [[homofoby]] by de plysje en yn alle lagen fan 'e [[maatskippij]]. ''L.A. Confidential'' krige fan 'e [[filmkritisy]] rûnom lof taswaaid en wie yn 'e [[bioskopen]] ek [[kommersje]]el súksesfol. De film waard nominearre foar gâns [[priis (ûnderskieding)|prizen]] en wûn twa [[Oscar]]s, in [[Golden Globe]], in [[Screen Actors Guild Award]], twa [[BAFTA's]], in [[Saturn Award]] en in [[Satellite Award]]. Tsjintwurdich wurdt de film beskôge as in wiere klassiker. Yn [[2015]] waard ''L.A. Confidential'' opnommen yn it Amerikaanske [[Nasjonaal Film Register]]. ==Plot== Yn [[1951]] set it pleatslike [[plysjekorps]] fan [[Los Angeles]], it [[Los Angeles Police Department]], útein mei in kampanje om syn [[imago (byld)|imago]] te ferbetterjen nei jierren fan mar kwealk tadutsen [[korrupsje]] en [[plysjegeweld]]. [[Resjersjeur]] Jack Vincennes is in [[plysje]]man fan it âlde stimpel, dy't der gjin kwea yn sjocht om him [[omkeaping|omkeapje]] te litten. Hy is in [[dandy]] dy't him graach yn krease [[klean]] klaait en middenmank de pleatslike [[hegerein]] bejout, en dat kin er fan inkeld syn [[salaris|plysjesalaris]] net betelje. Dêrom hat er ek in [[baan (wurk)|baan]] oannommen as adviseur efter de skermen fan 'e [[populêr]]e [[plysjesearje]] ''Badge of Honor''. Vincennes ûnderhâldt fierders in nauwe [[relaasje (ynterpersoanlike bân)|relaasje]] mei Sid Hudgens, in [[rioelsjoernalistyk|rioelsjoernalist]] dy't it [[skandaalblêd|skandaalbledsje]] ''Hush-Hush'' publisearret. Tegearre organisearje se opsjochjaande [[arrestaasje]]s fan bekende lju foar yllegale dingen ([[drugs]], [[prostitúsje]], [[homoseksualiteit]]). Hudgens makket dêr [[foto's]] fan en publisearret der in [[sensaasje|sensasjoneel]] [[artikel (publikaasje)|artikel]] oer op 'e foarside fan syn blêd, wylst Vincennes dêrtroch bekend rekket en in [[reputaasje]] as trochpakker kriget dy't syn [[karriêre]] by de plysje te'n goede komt. Resjersjeur Bud White libbet heal yn 'e nije en heal yn 'e âlde tiid. Hy is yn prinsipe in [[yntegriteit|ynteger]] man dy't by de plysje gien is om foar [[gerjochtichheid]] te soargjen. Hy wurdt tramtearre troch in [[psychologysk trauma|trauma]] út syn [[jonkheid]], doe't er der tsjûge fan wie hoe't syn [[mem]] [[dea]]slein waard troch syn [[heit]]. White hat dêrom yn 't bysûnder in grouwéligen hekel oan [[húslik geweld]] en [[frouljusmishanneling]]. Oan 'e oare kant hat er der gjin muoite mei om [[boarger]]s te [[yntimidaasje|yntimidearjen]], [[bekentenis]]sen út [[fertochte]]n te slaan of [[bewiismateriaal]] te fabrisearjen. Ek is er fan miening dat plysjeminsken inoar stypje moatte, en soed er nea tsjin in oare plysjeman [[tsjûge (strafrjocht)|tsjûgje]], lykfolwat sa'nent misdien hie. [[Brigadier]] Ed Exley is in nij soarte plysjeman. Hy wegeret pertinint om him omkeapje te litten en wol alles neffens de regels dwaan. Dêrby tinkt er o sa om syn karriêre, mei't er yn it skaad stiet fan syn heit, dy't in legindaryske plysjeman wie. Dyselde waard op it hichtepunt fan syn karriêre fermoarde troch in dieder dy't nea identifisearre is. Om 'e moardner fan syn heit foar himsels wat [[persoanlikheid]] te jaan, hat Exley sels in namme foar him betocht: Rollo Tomasi. Meitiid begjint dy namme foar him eltse [[krimineel]] te fertsjintwurdigjen dy't syn rjochtlike [[straf]] ûntrint. Op [[krystjûn]] [[1951]] moetet White in pear djoere [[prostituee]]s, Lynn Bracken en Susan Lefferts, dy't yn in [[auto]] sitte mei de [[rykdom|rike]] [[sakeman]] Pierce Morehouse Patchett en dy syn [[liifwacht]] anneks [[sjauffeur]] Leland "Buzz" Meeks, in eardere plysjeman. White hâldt harren oan om't Susan in [[brutsen noas]] en twa [[blau each|blauwe eagen]] hat. Hy fermoedet dat se [[mishanneling|mishannele]] is, mar Susan en Lynn sizze dat er mis is, en sûnder mear bewiis moat er it selskip wol gean litte. Letter dy jûns wurde in stikmannich [[Latino's yn Noard-Amearika|Latino's]] oppakt dy't derfan beskuldige wurde dat se in pear ([[jeropide ras|blanke]]) plysjes mishannele hawwe (anno [[1951]] binne alle plysjes blank). White syn [[dronken]] partner Dick Stensland en in [[lulk]]e kliber plysjes dy't syn [[rasist]]yske opfettings diele, ferskaffe har mei [[geweld]] tagong ta it [[selleblok]] yn it [[plysjeburo]] en sette útein mei it ôftúgjen fan 'e arrestanten. Exley besiket harren tsjin te hâlden mar wurdt troch syn [[kollega's]] opsletten yn in lege [[sel (finzenis)|sel]]. White en Vincennes besykje de boel del te bêdzjen, mar wannear't de Latino's begjinne werom te fjochtsjen, ûntstiet der yn it selleblok algemiene [[slaanderij]] wêrby't White en Vincennes allebeide ek belutsen reitsje. In [[fotograaf|parsefotograaf]] dy't krekt op it plysjeburo oanwêzich wie, makket foto's fan 'e opskuor, dy't yn 'e [[krante]] ferskine ûnder de kop "[[Bloedige Kryst (1951)|Bloedige Kryst]]". Dy publike roftberens fan 'e kwestje makket dat der on offisjeel ûndersyk komme moat. White wegeret te tsjûgjen tsjin Stensland, mar syn sjef, [[haadynspekteur]] Dudley Smith, hâldt him de hân boppe de holle. Exley wol wól tsjin syn kollega's tsjûgje en hy jout de [[haadkommissaris]] fan it LAPD en [[ofsier fan justysje]] Ellis Loew goerie oer hoe't se ek Vincennes oan 'e praat krije moatte. Trije âldere plysjes dy't dochs al hast oan har [[pinsjoen]] ta wiene, ûnder wa Stensland, krije de swarte pyt taspile en wurde [[ûntslein]]. Vincennes wurdt foar straf tydlik oerpleatst fan [[Moard]]saken nei [[Sedemisdriuw]]en en foar de rest komt de saak yn 'e dôfpot. Exley kriget [[promoasje (rang)|promoasje]] ta [[ynspekteur (plysje)|ynspekteur]] en komt op syn útdruklike winsk op 'e ôfdieling Moardsaken te wurkjen, dêr't er troch de oare resjersjeurs mei de nekke oansjoen wurdt omreden fan wat sy as syn [[ferrie]] beskôgje. White wurdt neitiid boadskiprindersjonge foar haadynspekteur Smith. No't de machtige [[gangster]] [[Mickey Cohen]] koartby efter de traaljes ferdwûn is, dy't yn 'e [[ûnderwrâld (kriminaliteit)|ûnderwrâld]] fan Los Angeles de lekkens útdielde, wol Smith derfoar soargje dat nimmen syn plak ynnimt. Alle kriminelen út oare dielen fan 'e Feriene Steaten dy't har yn Los Angeles fertoane, wurde dêrom yllegaal [[ûntfierd]] nei ôfhandige lokaasjes. Dêr wurde se troch White en inkele oaren yn opdracht fan Smith hielendal yninoar slein om harren dúdlik te meitsjen dat se hjir net wolkom binne, om dêrnei ta de stêd útjage te wurden. Underwilens wurde eardere trewanten fan Cohen troffen troch in rige [[ûnmeilydsum]]e moarden troch mysterieuze dieders, dy't by ien fan harren [[slachtoffer]]s 11&nbsp;[[kg]] oan [[heroïne]] [[dieverij|bútmeitsje]]. {{Plotbedjer film}} Wannear't der yn 'e rin fan [[1952]] [[nacht]]s yn it [[kafee]] ''The Nite Owl'' in [[oerfal]] plakfynt dy't útrint op in [[sjitpartij]], wurdt de saak ûndersocht troch Exley yn 'e mande mei haadynspekteur Smith. It liket derop dat de oerfallers de saak inkeld besochten te berôvjen, doe't de [[kok]] in [[pistoal]] loek en by in wrakseling [[dea]]sketten waard. Ien fan 'e dieders ferlear dêrby syn [[masker]] en doe waarden de [[servearster]] en de fjouwer oanwêzige [[klant]]ten ek deasketten, nei't men oannimme mei om 'e [[identiteit]] fan 'e dieders geheim te hâlden. Ien fan 'e slachtoffers is âld-plysjeman Stensland. In oarenien is Susan Lefferts, de frou dy't White op krystjûn mei in brutsen noas en blauwe eagen sjoen hie. Op basis fan geroften dat der yn in [[buert]] net fier fan it kafee trije [[negroïde ras|swarten]] sjoen binne dy't mei [[jachtgewear]]en omrûnen, wurdt daliks oannommen dat dyselden de dieders wêze moatte. Der folget in klopjacht, wêrby't Vincennes en Exley troch fernimstich plysjewurk in ein ôfsnije en de identiteit fan 'e haadfertochte Sugar Ray Collins útfine. As se op syn [[adres]] arrivearje, treffe se dêr harren kollega's Breuning en Carlisle. Dyselden hawwe krekt de trije jachtgewearen, dy't by it bloedbad yn ''The Nite Owl'' brûkt binne, ûntdutsen yn 'e [[auto]] fan Collins. Fjouweresom falle se it hûs binnen en pakke Collins en syn [[freonskip|maten]] Ty Jones en Louis Fontaine op. Werom op it plysjeburo docht Exley it [[ferhear]], wêrby't hy en de fertochten earst in skoft byinoar lâns prate. Mar úteinlik komt oan it ljocht dat de trije mannen miene dat se arrestearre binne om't se in Latino-fanke ûntfierd en [[ferkrêfte]] hawwe, dat noch altyd finzen holden wurdt yn it hûs fan in fjirde swarte man. De plysje set dêrhinne, en Smith stjoert White om 'e wente troch de efterdoar binnen te kringen. White treft in jonge Latino-frou [[neaken]] fêstbûn op bêd oan. Hy sjit de bewenner fan it hûs sûnder mear dea en stoppet him in twadde pistoal, dat er sels by him hie, yn 'e hân om it lykje te litten as skeat er út selsferdigening. Dêrnei ûntfermet er him it slachtoffer fan 'e [[groepsferkrêfting]] dat er krekt losmakke hat en tadutsen mei in tekken wannear't de oare plysjes it hûs troch de foardoar binnenkomme. It ferkrêftingsslachtoffer, Inez Soto, jout oan dat Sugar Ray Collins en syn maten har de jûns tefoaren ferkrêfte hawwe, mar om [[midsnacht]] hinne ôfset binne. Dat soe harren mear as genôch tiid jûn hawwe om dêrnei noch ''The Nite Owl'' te oerfallen. Werom op it plysjeburo docht lykwols bliken dat de trije mannen ûnderwilens ûntsnapt binne. Exley, dy't earder yn it ferhear fan Collins-en-dy de namme en it adres fan harren [[drugsdealer]] Roland Navarette loskrigen hie, nimt in kollega mei om by Navarette thús in ynfal te dwaan. Dêre treffe se yndie Collins, Jones en Fontaine oan. De beide [[senuweftigens|senuweftige]] plysjes, dy't yn 'e minderheid binne, ferprutse de operaasje, dy't útrint op in sjitpartij. Dêrby komme sawol Exley syn kollega as alle fertochten en harren dealer om it libben. Exley, dy't de iennichste oerlibbene is, wurdt neitiid troch syn kollega's as in [[held]] ynhelle en kriget in [[ûnderskieding]] foar [[moed]]. It bloedbad yn ''The Nite Owl'' wurdt as oplost beskôge en it ûndersyk dêrnei wurdt beëinige. Underwilens folget White in eigen line fan ûndersyk. Mei't er Susan Lefferts werkend hat fan 'e koarte moeting op krystjûn, giet er op 'e siik nei har selskipslju fan dy dei. Dat liedt him nei Lynn Bracken en Pierce Morehouse Patchett. Dy lêste hat in nije liifwacht/sjauffeur, mei't Meeks, sa seit er, net langer foar him wurket. It docht bliken dat ien fan 'e [[ûndernimming]]s fan Patchett de eksklusive [[callgirl]]service ''Fleur-de-lis'' ([[Frânsk]] foar "[[leelje]]") is, mei prostituees dy't lykje op ferneamde [[aktrise]]s. De brutsen noas en blauwe eagen fan Susan wiene feroarsake, sa leit Patchett him út, troch de [[plastyske sjirurzjy]] dy't se doe krekt oan har [[noas]] hân hie om mear op [[Rita Hayworth]] te lykjen. Lynn liket fan natuere sterk op aktrise [[Veronica Lake]], en hat inkeld har [[brune hier]] [[blond]] hoegen te [[hierferve|fervjen]]. White, dy't him sterk ta Lynn Bracken [[seksuele oantrekking|oanlutsen]] fielt, begjint neitiid in [[romantyk (leafde)|romantyske]] [[relaasje (ynterpersoanlike bân)|relaasje]] mei har, wylst sy ûnderwilens trochgiet mei har wurk as callgirl. Se fertelt White dat se derfan dreamt om úteinlings werom te kearen nei har berteplak [[Bisbee (Arizona)|Bisbee]], yn súdeastlik [[Arizona]], om dêr mei it jild dat se yn Los Angeles fertsjinne hat in [[kleanwinkel|damesbûtyk]] te begjinnen. Yn [[1953]] komt Sid Hudgens by Vincennes mei it nijs dat ofsier fan justysje Loew temûk in homo is. Hudgens wol Loew deryn rinne litte troch him [[ferlieding|ferliede]] te litten troch de [[wurkleazens|wurkleaze]] [[akteur]] Matt Reynolds, in tige [[skientme|kreaze]] jongeman dy't [[biseksueel]] is. Hudgens sil dat dan filmje, en Vincennes sil de beide mannen yn 'e boeiens slaan. Vincennes, dy't it noch net fergetten is hoe't Loew him te pakken hân hat nei de Bloedige Kryst fan [[1951]], liket it skoan ta om 'e karriêre fan 'e ofsier fan justysje te ferrinnewearjen, mar hy hat te dwaan mei Reynolds. Dyselde is sa [[naïviteit|nayf]] dat er it ûnthjit foar sûkerswiet opyt dat Vincennes him neitiid oan in [[rol]] yn 'e plysjesearje ''Badge of Honor'' helpe sil. Dat ûnthjit komt fan Hudgens en Vincennes befêstiget it mei [[tsjinnichheid]]. Mar as Vincennes dy jûns by de [[motel]]keamer komt dêr't Loew en Reynolds inoar treffe soene, fynt er dêr Loew noch Hudgens en treft er ynstee Reynolds oan mei in trochsniene [[kiel]]. Vincennes is oars in [[egoïsme|egoïstyske]] rotsak, mar oer dit akkefytsje wurdt er neitiid tramtearre troch [[skuldgefoelens]]. Hy begjint sadwaande in ûndersyk nei it foar him mysterieuze Fleur-de-lis, wêrfan't er in [[fisitekaartsje]] yn 'e [[bûse]] fan it [[stoflik omskot]] fan Reynolds fûn hat. Underwilens lit it bloedbad yn ''The Nite Owl'' White net los. Der is wat oan 'e saak dat him dwers sit, mar hy kin der de finger net op lizze. Hy begjint in privee-ûndersykje en merkt by it besjen fan 'e foto's fan it [[plak delikt]] [[bloed]]plakken op dy't derop wize dat syn eardere partner Stensland as earste deasketten is, wylst de servearster en de oare trije klanten troch de dieders nei de [[húske]]romte ta brocht binne foar't se fermoarde binne. Dat soe derop wize kinne dat Stensland, as âld-plysjeman, in [[fjoerwapen]] by him droech en him fersette tsjin 'e oerfal (de offisjele lêzing), mar it soe ek kinne dat hy eins it doelwyt fan it hiele bloedbad wie en dat de oare slachtoffers simpelwei op 'e ferkearde tiid op it ferkearde plak wiene. White merkt ek op dat op it taffeltsje dêr't Stensland siet, twa koppen [[kofje]] stiene. Dat betsjutte dat er net allinnich wie, mar dat er yn it kafee immen trof. De iennichste fan 'e oaren dy't dêrfoar yn oanmerking komt, is Susan Lefferts. Mar Stensland wie by White doe't hy Susan op krystjûn [[1951]] foar it earst mette, en doe bearde er dat er har net koe. Weromsjend mei de [[kennis]] fan no begjint White beskate dingen oan it [[hâlden en dragen]] fan syn eardere partner fertocht te finen. Ek Exley pakt noch altyd om mei de ''Nite Owl''-saak. Hy is in karriêreman, mar hy wol ek it goede dwaan, en hy is derfan oertsjûge dat beide dingen mei-inoar te ferienjen binne. Dat Sugar Ray Collins en syn beide maten nea mei in wurd nei ''The Nite Owl'' ferwiisd hawwe, sit Exley dwers. Hy freest dat hy de ferkearden deasketten hat. Jawis, it wiene sûnder mis ferkrêfters en lju dy't net doge woene, mar dêrmei hiene se noch net de [[deastraf]] fertsjinne. As ien fan mar in pear leden fan it LAPD wurdt Exley net ferbline troch rasisme, en [[objektyf]] sjoen wurdt de bân tusken Collins-en-dy en de ''Nite Owl''-saak inkeld foarme troch de jachtgewearen dy't yn Collins syn auto oantroffen binne. En inkeld it tsjûgenis fan it ferkrêftingsslachtoffer, Inez Soto, dy't sein hat dat de mannen omtrint midsnacht by har wei gien binne, makket it sels mar mooglik dat Collins, Jones en Fontaine de dieders fan it bloedbad wiene. Wannear't Exley Inez Soto wer moetet, jout sy lykwols ta dat se dêroer liigd hat: de trije mannen wiene it grutste part fan 'e nacht oer har gear. Mar Inez wie bang dat se nea foar de ferkrêfting bestraft wurde soene as sy tajoech dat se de blanken yn ''The Nite Owl'' net fermoarde hawwe koene, want wat kin de plysje no sa'n Latino-frommes as har skele? Exley begrypt dat syn fermoedens op wierheid berêste, en dat de dieders fan it bloedbad yn ''The Nite Owl'' noch frij omrinne. Dat kin er net ferkropje, temear om't de moardner fan syn heit nea pakt is. Dat, ek hy set útein mei in privee-ûndersyk nei de offisjeel al lang ôfsletten saak. White set nei de mem fan Susan Lefferts ta, dy't earder, by de identifikaasje fan har dochter yn it [[mortuarium]], oanjûn hie dat se de lêste tiid net folle kontakt mei Susan hân hie. De reden dêrfoar wie om't Susan mei in folle âldere man omsloech en om't sy, de mem, dy [[relaasje (ynterpersoanlike bân)|relaasje]] net goedkarde. White lit frou Lefferts in foto fan Stensland sjen, en it minske befêstiget syn fermoeden dat syn âlde partner de frijer fan Susan wie. Frou Lefferts seit dat Stensland in kear mei Susan en in oare keardel by har thús west hat doe't sy der sels net wie. De [[buorfrou]] sei letter dat de beide mannen lûdroftich [[rûzje|spul]] hiene en dat se de [[kelder]] yn giene (wêrfan't de doar oan 'e bûtenkant fan it hûs sit). Ut dy kelder komt no in alderferskuorrendste [[rook|stank]]. Frou Lefferts mient mar dat der in deade [[brune rôt|rôt]] leit, mar as White deryn giet, fynt er it lyk fan in man yn fiergeande steat fan [[ferrotting|ûntbining]]. Oan 'e hân fan syn [[rydbewiis]] identifisearret er de deade as Leland "Buzz" Meeks, de âlde liifwacht en sjauffeur fan Patchett. As frou Lefferts him freget oft der yndie in deade rôt yn 'e kelder leit, antwurdet White: "Ja, in hiele grouwenien," wêrnei't er fuortgiet sûnder him fierder om it lyk te bekroadzjen. Underwilens ûntdekt Exley by it neiplúzjen fan it [[dossier]] oer de ''Nite Owl''-saak dat White him foar west hat. Hy en White kinne poermin sûnt it ûndersyk nei de Bloedige Kryst, dat Exley fertrout White foar gjin sint. Hy freget de help fan Vincennes om White syn gongen nei te gean. Vincennes wol dat wol dwaan op it betingst dat Exley him helpe sil by it oplossen fan 'e moard op Matt Reynolds. Exley set mei syn eigen fragen nei frou Lefferts ta en komt sa te witten dat White dêr ek al west hat en dat er de kelder yngien is. Sa wurdt it lyk fan Meeks foar de twadde kear op ien [[middei (deidiel)|middei]] ûntdutsen. Om't White it rydbewiis meinommen hat, wit Exley net wa't er foar him hat. Hy lit it lyk nei it mortuarium bringe en hjit de [[patolooch-anatoom]] om haast te meitsjen mei de identifikaasje. Wilens folget Vincennes White nei it kafee ''The Frolic Room'' oan [[Hollywood Boulevard]], dêr't er gewaar wurdt hoe't White [[Johnny Stompanato]] ûnderfreget, de eardere liifwacht fan gangster Mickey Cohen. Stompanato fertelt White oer de geroften yn 'e [[ûnderwrâld (kriminaliteit)|ûnderwrâld]], dy't hawwe wolle dat Meeks 11&nbsp;kg heroïne op 'e kop tikke hie en dat er dêrmei ôfset is nei grienere greiden. White hâldt dat foar ûnsin, want wêr soe Meeks oan sa'n lading heroïne kommen wêze? En hoe soed er dêr wer fanôf komme as er it ienris hie? Boppedat wit er dat Meeks Los Angeles nea ferlitten hat. Neitiid giet White nei Lynn Bracken ta, him der ûnbewust fan dat er folge wurdt troch Vincennes, en giet mei har op bêd. Dat is foar Vincennes en Exley in oanwizing dat White oan kop en earen ta behelle is yn 'e callgirlservice fan Patchett, en dat er dus korrupt is. Se besykje fan Stompanato oan 'e weet te kommen wêr't hy en White it oer hân hawwe. Stompanato is op dat stuit yn it selskip fan in frou dy't Exley foar in prostituee hâldt dy't op filmstjer [[Lana Turner]] liket, mar nei't er har yn har gesicht "in [[hoer]]" neamd hat, blykt it ta syn [[ûntsteltenis]] (en Vincennes syn hilariteit) de echte Lana Turner te wêzen.* Exley giet dan nei Patchett ta om dy oer de saak te befreegjen, mar de rike sakeman wit himsels beskerme troch syn heechpleatste freonen en jout gjin krimp. Dêrop giet Exley by Lynn Bracken oan, dy't tsjin dy tiid [[tillefoan]]ysk opdracht krigen hat fan Patchett om Exley te ferlieden. Exley befreget Lynn oer har relaasje mei White. Sy fertelt him iepenhertich dat er alhiel mis is. Har relaasje mei White hat neat mei har berop út te stean, mar berêst ynstee op wiere [[leafde]]. Exley lit him al te maklik ferliede en hat [[seksuele omgong]] mei Lynn, wylst Hudgens dêr troch it finster hinne foto's fan makket.<br> <small><nowiki>*</nowiki>) [[Johnny Stompanato]] (1925–1958) wie in echte [[gangster]] yn it Los Angeles fan 'e [[1940-er jierren|1940-er]] en [[1950-er jierren]]. Yn [[1957]] (dus net yn 1953, sa't de film wol) krige er in relaasje mei filmstjer [[Lana Turner]] (1921–1995), dy't útrûn op [[húslik geweld]]. Hy waard úteinlik deasketten troch Turner har doe 15-jierrige dochter [[Cheryl Crane]], doe't er op in kear har mem wer tenei komme woe.</small> Underwilens kriget Vincennes foar it ferstân dat Fleur-de-lis de callgirlservice fan Patchett is. Hy begjint te fermoedzjen dat de ''Nite Owl''-saak en de moard op Matt Reynolds mei-inoar te krijen hawwe. Nei't de patolooch-anatoom it lyk út 'e kelder fan frou Lefferts identifisearre hat as Meeks, dûkt Vincennes yn 'e argiven. Hy ûntdekt dat Meeks en Stensland oarspronklik plysjepartners wiene, en dat se yn 'e earste helte fan 'e [[1940-er jierren]] in saak yn 'e dôfpot stoppe hawwe wêrby't Patchett en Sid Hudgens fan ''Hush-Hush'' foaroansteande sakelju sjantearren mei foto's fan harren [[oerhoer|bûtenhoulikse affêres]]. Dat, jûns let set Vincennes noch nei haadynspekteur Smith ta om by him neifraach te dwaan oer it duo. Smith freget Vincennes wat Exley derfan tocht doe't er him fertelde wat er ûntdutsen hie, en Vincennes makket de flater om ta te jaan dat er it der noch net mei Exley oer hân hat. Dêrop lûkt Smith in pistoal en sjit Vincennes del. Wylst Vincennes yn it stjerren leit, freget Smith him smeulsk oft er ek noch yndrukwekkende [[lêste wurden]] hat. Vincennes seit: "Rollo Tomasi," [[glimkjen|glimket]] en stjert. Dêrmei pleatst er de korrupte Smith foar in [[dilemma]]: wa is dy Rollo Tomasi en wat hat dy mei de saak te krijen? En hoe kin er dêr efter komme sûnder priis te jaan dat er tefolle wit fan 'e dea fan Vincennes? Nei't er it lyk fan Vincennes yn in [[park]] dumpt hat, beart Smith de oare deis, nei't it lyk fûn is, dat er [[poerrazen]] is oer de moard op in dekorearre plysjeman as Vincennes, Hy fiteret syn ûnderhearrigen oan om der alles oan te dwaan en spoar de dieder op. Oan Exley freget er tusken noas en lippen troch oft dy wolris fan in Rollo Tomasi heard hat. Exley hat dy troch himsels optochte namme yn syn hiele libben mar oan ien persoan fertelt, en dat is Vincennes. Smith kin de namme dus inkeld fan Vincennes hawwe, wat betsjut dat Smith Vincennes noch sprutsen hawwe moat foar syn dea. Om't Smith dêr neat oer sein hat, wol er dat blykber geheim hâlde, en dêr soed er gjin reden foar hawwe as er net sels yn 'e moard fan Vincennes behelle wêze soe. Sa warskôget Vincennes by wize fan sprekken út it grêf wei Exley noch foar Smith. Foar de haadynspekteur oer beart Exley dat er nea fan Rollo Tomasi heard hat. Smith belûkt White by in yllegaal ferhear fan Sid Hudgens oer Pierce Morehouse Patchett. Hy lit White wat antwurden út Hudgens slaan, oant Hudgens fertelt dat er mei eigen eagen sjoen hat hoe't Exley seksuele omgong hie mei Lynn Bracken. White wegeret dat te leauwen oant Hudgens de foto's produsearret dy't er derfan nommen hat. Alhiel [[breinroer]] set White hookstrooks ôf. Hy wurdt neisjoen troch in gnyskjende Smith, dy't it hiele ferhear yn sêne set blykt te hawwen. It is syn bedoeling om Exley troch White fermoardzje te litten en Hudgens is syn gewillige meistanner. Mar wat Hudgens net foar it ferstân hie, is dat Smith losse eintsjes oan it ôfbinen is, en Hudgens sels is dêr ien fan. Smith [[ferstikking|smoart]] de boeide Hudgens troch him de [[mûle]] en de [[noas]] ticht te knipen oant er it bestjert. White hastiget him earst nei Lynn Bracken ta, om't er suver nòch net leauwe kin wat de foto's him toand hawwe. Mar Lynn befêstiget dat se yn opdracht fan Patchett mei Exley sliept hat. White ferliest syn [[selsbehearsking]] en jout har twa klappen yn it gesicht, oant er beseft dat er no krekt as syn heit is en ferfold fan [[haat|selshaat]] by har wei flechtet. Hy bejout him nei it plysjeburo, dêr't Exley ûnderwilens yn 'e argyfstikken útsocht hat dat Stensland en Meeks oarspronklik partners wiene en dat se jierrenlang ûnder nau tafersjoch fan Smith wurken. As White arrivearret, begjint er Exley in wan bruien te jaan dat pas ophâldt as Exley in pistoal lûkt en driget him del te sjitten. Dan pas kringe de wurden fan Exley by White troch, dat se allebeide [[manipulaasje|manipulearre]] wurde troch haadynspekteur Smith. De beide mannen beslute ta in gearwurking dy't yn 't earstoan neat te noflik is, mar geandewei hieltyd glêder ferrint. Se lizze de útkomsten fan beide ûndersiken njonkeninoar en alles wiist nei Smith. Se riddenearje út dat Stensland en Meeks de mysterieuze moardners wiene dy't yn opdracht fan Smith de trewanten fan Mickey Cohen oant it útmoardzjen west hawwe. By ien fan 'e moarden makke se de 11&nbsp;kg heroïne bút, dêr't se neitiid spul oer krigen. Stensland lokke Meeks mei nei de kelder ûnder it hûs fan frou Lefferts en makke him dêr dea, sadat hy alle heroïne krige. Neitiid organisearre Smith it bloedbad yn ''The Nite Owl'' om Stensland út te skeakeljen en de heroïne te bemachtigjen, wylst er in trijetal swarte kriminelen de skuld foar de moardnerij op 'e lea skode troch Breuning en Carlisle de jachtgewearen dy't brûkt wiene by it bloedbad yn 'e auto fan Sugar Ray Collins lizze te litten. Exley en White geane nei ofsier fan justysje Loew, dy't earst mient dat er harren ôfpoeierje kin om't er himsels ûnoantaastber waant. Mar de beide mannen binne no troch alles hinne en ree om harren karriêres wei te smiten as se dêrmei Smith ûnder fuotten helje kinne. Nei't White Loew in skoftke ûnderstboppest út it finster fan syn [[kantoar]] op 'e fyfde [[ferdjipping]] hongen hat, wol er wol omlyk. Hy leit út dat Smith en Patchett it misdie-ympearium fan Mickey Cohen oan it oernimmen binne. De foto's dy't Hudgens fan Loew mei Matt Reynolds makke hat, wurde troch Smith brûkt om Loew syn meiwurking ôf te twingen. White en Exley geane by Patchett del, mar treffe him dea oan. It liket in [[selsmoard]] te wêzen, mar se fine al rillegau oanwizings dat it giet om in 'selsmoard' dy't yn sêne set is. Se beseffe dat Lynn ek yn gefaar is en litte har dêrom arrestearje troch de [[sheriff]] fan [[West Hollywood (Kalifornje)|West Hollywood]], dy't oan it haad fan in eigen plysjekorps stiet dat gjin direkte bannen mei it LAPD hat. Op fersyk fan Exley wurdt Lynn ûnder in [[skûlnamme]] ynskreaun as arrestante, sadat se praktysk ûnfynber wurdt foar Smith. White doar Lynn net wer ûnder eagen te kommen nei't er har slein hat, dat hy stjoert Exley om har te freegjen oft se ek wat wit dat harren by it ûndersyk nei Smith helpe kin, mar dat is net sa. Underwilens giet White nei de [[redaksje]] fan ''Hush-Hush'', dêr't tsjin dy tiid it stoflik omskot fan Hudgens oantroffen is. De sjoernalist liket omkommen te wêzen by in brute moard, nei't oannommen wurdt troch immen dy't er mei in publikaasje yn syn skandaalblêd tsjin him yn it harnas jage hat. White wit wol better, mar wurdt fuortroppen as er fan 'e [[plysjesintrale]] in berjocht foar him komt: Exley hat frege oft White him by it ôfhandige, fertutearze Victory Motel moetsje kin. As White dêr arrivearret, stiet Exley him al op te wachtsjen. It docht bliken dat Exley itselde fersyk trochdien is, mar dan ôfkomstich fan White. De beide mannen beseffe dat se yn in [[mûklaach]] lokke binne en ferskânzje har yn ien fan 'e motelkeamers. De keamer wurdt besingele en dêrnei bestoarme troch in hiel espel korrupte plysjes en âld-plysjes. Der folget in lange sjitpartij, wêrby't White en Exley al Smith syn mannen deadzje. Mar dêrby rekket Exley ferwûne, wylst White delsketten wurdt as er in kûgel foar Exley opfangt. Uteinlings komt Smith sels opdaagjen. Hy en Exley hâlde inoar ûnder skot en der ûntstiet in ympasse. Mei de neieroankommende [[sirene (lûd)|sirenes]] fan 'e echte plysje al hearber biedt Smith oan om harren kollega's te mislieden oer de wiere gong fan saken en Exley in nije promoasje te besoargjen. Exley syn swijen hâldt er foar ynstimming. Hy freget Exley wa't dy Rollo Tomasi no eins is, en Exley antwurdet dat Smith dat sels is: de krimineel dy't oan syn rjochtlike straf ûntkomt. Smith rint by him wei, de [[koplampe]]n fan 'e [[plysje-auto's]] yn 'e mjitte, mar Exley [[eksekúsje|eksekutearret]] him troch him yn 'e rêch te sjitten om foar iens en foar altyd mei Rollo Tomasi ôf te weven. Neitiid wurdt Exley yn 't ferhear nommen yn oanwêzigens fan 'e haadkommissaris fan it LAPD en ofsier fan justysje Loew. Hy wynt der gjin doekjes om mar fertelt harren persiis wat der bard is. Loew en de haadkommissaris beseffe dat it in ramp foar it LAPD wêze soe as dit allegearre bekend wurde soe. Se beslute dat de boel yn 'e dôfpot moat en gau ek. Der wurdt in plausibele ferklearring betocht foar de sjitpartij by it Victory Motel, en Exley en de "by de útoefening fan syn funksje" omkommen Smith wurde as helden op it skyld hyst. Exley kin dy [[postume]] [[ear (achting)|ear]] foar Smith neat skele; hy wit dat de haadynspekteur syn rjochtlike straf krigen hat. Sels kriget er op 'e nij in ûnderskieding. Nei't dy [[medalje]] him op it [[stedhûs]] fan Los Angeles útrikt is, sjocht Exley efteroan yn 'e [[seal (romte)|seal]] Lynn Bracken stean. Hy giet nei har ta en beselskippet har nei bûten, dêr't in ferwûne, mar opbetterjende White yn 'e auto op Lynn wachtet. Exley nimt [[ôfskie]] fan Lynn en fan White, dy't no syn [[freonskip|freon]] wurden is, foar't it pear ôfset nei [[Arizona]]. ==Rolferdieling== [[File:Crew members of the movie "Genius" at the Berlinale party (25036107966) (cropped).jpg|right|thumb|150px|[[Guy Pearce]] yn [[2016]].]] [[File:Russell Crowe 1999.jpg|right|thumb|140px|[[Russell Crowe]] yn [[1999]].]] [[File:Kevin Spacey (48171134437).jpg|right|thumb|140px|[[Kevin Spacey]] yn [[1997]].]] [[File:Kim Basinger (1990).jpg|right|thumb|180px|[[Kim Basinger]].]] ;haadrollen {| height="100px" width="450px" style="background:#F8F8F8; border:1px solid #aaaaaa" | style="background:gold"| '''personaazje''' | style="background:gold"| '''akteur/aktrise'''&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; |- | [[ynspekteur (plysje)|ynspekteur]]-[[resjersjeur]] Ed Exley | [[Guy Pearce]] |- | [[resjersjeur]] Bud White | [[Russell Crowe]] |- | [[brigadier]]-resjersjeur Jack Vincennes | [[Kevin Spacey]] |- |} <br> ;byrollen {| height="100px" width="450px" style="background:#F8F8F8; border:1px solid #aaaaaa" | style="background:gold"| '''personaazje''' | style="background:gold"| '''akteur/aktrise''' |- | [[haadynspekteur]] Dudley Smith | [[James Cromwell]] |- | Lynn Bracken | [[Kim Basinger]] |- | Sid Hudgens | [[Danny DeVito]] |- | Pierce Morehouse Patchett | [[David Strathairn]] |- | [[ofsier fan justysje]] Ellis Loew | [[Ron Rifkin]] |- | brigadier-resjersjeur Dick Stensland | [[Graham Beckel]] |- | Susan Lefferts | [[Amber Smith]] |- | [[haadkommissaris]] fan it [[Los Angeles Police Department|LAPD]] | [[John Mahon (akteur)|John Mahon]] |- | Leland "Buzz" Meeks | [[Darrell Sandeen]] |- | Matt Reynolds | [[Simon Baker]] |- | frou Lefferts | [[Gwenda Deacon]] |- | Sugar Ray Collins | [[Jeremiah Birkett]] |- | Ty Jones | [[Karr Washington]] |- | Louis Fontaine | [[Salim Grant]] |- | Inez Soto | [[Marisol Padilla Sánchez]] |- | brigadier-resjersjeur Michael Breuning | [[Tomas Arana]] |- | brigadier-resjersjeur William Carlisle | [[Michael McCleery]] |- | [[Johnny Stompanato]] | [[Paolo Seganti]] |- | Brett Chase | [[Matt McCoy (akteur)|Matt McCoy]] |- | Roland Navarette | [[Steven Lambert (akteur)|Steven Lambert]] |- | [[Mickey Cohen]] | [[Paul Guilfoyle]] |- | Tammy Jordan | [[Shawnee Free Jones]] |- | [[gemeenteriedslid]] | [[Jim Metzler]] |- | [[patolooch-anatoom]] | [[Michael Chieffo]] |- | [[bokser]] op [[weranda]] | [[Robert Barry Fleming]] |- | [[Lana Turner]] | [[Branda Bakke]] |- |} ==Foarskiednis== ''L.A. Confidential'' is basearre op 'e [[misdieroman]] mei [[L.A. Confidential (roman)|deselde namme]] fan [[skriuwer]] [[James Ellroy]] út [[1990]]. Dat is eins it trêde boek fan syn ''[[L.A. Quartet]]''-rige. [[Regisseur]] [[Curtis Hanson]] wie in [[fan (persoan)|fan]] fan it wurk fan Ellroy, mar pas doe't er ''L.A. Confidential'' lies, fielde er oanstriid om ien fan Ellroy's boeken te ferfilmjen. Hy fertelde letter yn in [[fraachpetear]] dat er him net sasear oanlutsen fielde ta de [[plot]], mar ynstee ta de yntrigearjende [[personaazje]]s. Boppedat bea it ferfilmjen fan 'e roman him in kâns om, sa't er it sels sei: "in film spylje te litten op in stuit dat de hiele dream fan [[Los Angeles]], fan dat skynber goudene tiidrek fan 'e [[1920-er jierren|1920-er]] en [[1930-er jierren]], troch [[bulldozer]]s mei de grûn lyk makke waard." [[File:Curtis Hanson.JPG|left|thumb|180px|[[Regisseur]] [[Curtis Hanson]].]] [[Senarioskriuwer]] [[Brian Helgeland]] wie ek in fan fan Ellroy. Hy stie begjin [[1990-er jierren]] by [[filmstudio]] [[Warner Bros.]] ûnder [[kontrakt]] om oan in [[Wytsing]]film te wurkjen en letter oan in hjoeddeistich [[Arthurleginde|Kening Arthur-ferhaal]]; beide projekten rûnen úteinlik op 'e non. Doe't er der lucht fan krige dat Warner Bros. de [[filmrjochten]] op ''L.A. Confidential'' oankocht hie, [[lobbyen|lobbyde]] er om it senario foar de ferfilming skriuwe te meien, mar de studio woe in bekende senarist hawwe, dat hy koe gjin moeting mei de [[filmprodusint|produsinten]] besette. Doe hearde er dat Hanson de film regissearje soe en naam er streekrjocht kontakt op mei him. De beide mannen metten wylst Hanson behelle wie yn 'e [[opnamen (film)|opnamen]] foar de [[skrillerfilm|skriller]] ''[[The River Wild]]'' ([[1994]]). Se ûntdieken dat se net inkeld allebeide fans fan 'e boeken fan Ellroy wiene, mar dat se ek deselde ideeën hiene oer hoe't it ferhaal fan ''L.A. Confidential'' omset wurde moast yn in ferfilmber skript. Neffens Helgeland moast dat barre troch "eltse sêne út it boek te skrassen dy't net ien fan 'e trije wichtichste plysjes as haadpersoan hie, en dan út 'e oerbliuwende sênes wei de ûntstiene gatten yn 'e plot te tichtsjen." Hanson fûn dat de roman yn syn oarspronklike foarm te yngewikkeld wie om werom te bringen ta in film fan in pear oeren. Hy sei dat er "woe dat de sjoggers útdage wurde soene, mar tagelyk woe ik net dat se deryn omkomme soene." Tegearre wurken Hanson en Helgeland twa jier oan it senario. Hanson sloech yn dy snuorje ferskate banen ôf, wylst Helgeland fergees sân ferzjes fan it skript skreau. Hanson en Helgeland wisten ek de seine fan James Ellroy sels foar harren senario te krijen. Dyselde hie earder Hanson syn films ''[[The Bedroom Window (film út 1987)|The Bedroom Window]]'' ([[1987]]) en ''[[Bad Influence (film út 1990)|Bad Influence]]'' ([[1990]]) sjoen, en fûn him "in feardich en ynteressant ferhaleferteller". Mar hy leaude net dat ''L.A. Confidential'' ferfilme wurde koe oant er sels mei Hanson prate. Letter seid er: "[Hanson en Helgeland] beholden de basale yntegriteit fan it boek en fan it [[tema (fiksje)|haadtema]]. [Se] namen in [[fiksje]]wurk dat acht [[plot|ferhaallinen]] hie, brochten dy werom nei trije, en hanthavenen de dramatyske krêft fan trije mannen dy't yn it reine komme mei har lot." [[File:FormosaCafe04.jpg|right|thumb|250px|It [[Formosa Café]] yn [[West Hollywood (Kalifornje)|West Hollywood]] wie ien fan 'e filmlokaasjes foar ''L.A. Confidential''.]] ==Produksje en distribúsje== ===Produksje=== ''L.A. Confidential'' waard [[regissearre]] troch Curtis Hanson nei in [[senario]] fan himsels en Brian Helgeland. As [[filmprodusint|produsinten]] wiene Hanson, [[Amon Milchan]] en [[Michael Nathanson]] by it projekt belutsen foar de [[filmstudio's]] Warner Bros., [[Regency Enterprises]] en[[The Wolper Organization]]. Foar de film wie in [[budget]] beskikber fan [[$]]35&nbsp;miljoen. De [[kamerarezjy]] wie yn 'e hannen fan [[Dante Spinotti]], en de [[filmmuzyk]] waard fersoarge troch [[Jerry Goldsmith]]. ===Casting=== Mids [[1990-er jierren]] wiene de [[Austraalje (lân)|Australyske]] [[akteur]]s [[Russell Crowe]] en [[Guy Pearce]] yn [[Noard-Amearika]] noch frijwol ûnbekend. Mar regisseur Curtis Hanson beskôge harren as perfekt foar de rollen fan Bud White, resp. Ed Exley. De produsinten stipen de beslissing fan Hanson, mar guon fan harren, ûnder wa Amon Milchan, sieten wol yn noed oer it gebrek oan renommearre akteurs yn 'e haadrollen. De stipe fan 'e produsinten joech Hanson it selsfertrouwen dêr't er ferlet fan hie om foar de trêde [[haadrol]], fan Jack Vincennes, akteur [[Kevin Spacey]] te freegjen, en foar de [[byrol]]len fan Lynn Bracken en Sid Hudgens de filmstjerren [[Kim Basinger]], resp. [[Danny DeVito]]. ===Opnamen=== De [[opnamen (film)|opnamen]] foar ''L.A. Confidential'' setten op [[6&nbsp;maaie]] [[1996]] útein en duorren oant en mei [[22&nbsp;augustus]] fan dat jier. [[Regisseur]] [[Curtis Hanson]] woe net dat de film in oefening yn [[nostalgy]] waard, dat hy joech [[kameraregisseur]] [[Dante Spinotti]] opdracht om te filmjen as betrof it in gewoane hjoeddeistige film. Ek brûkte er in natuerliker [[beljochting]] as yn 'e klassike [[film noir]]. Curtis hiet Spinotti en [[produksje-ûntwerp]]ster [[Jeannine Oppewall]] om in protte oandacht te besteegjen oan details út 'e iere [[1950-er jierren]], mar dy dêrnei "allegearre op 'e eftergrûn te hâlden". [[File:Crossroads of the World.jpg|left|thumb|250px|De [[Crossroads of the World]] yn [[Los Angeles]] wie ien fan 'e filmlokaasjes foar ''L.A. Confidential''.]] Foar de opnamen waarden ferskate bekende histoaryske plakken út it [[Los Angeles]] en omkriten fan 'e iere 1950-er jierren brûkt. Sa giet it [[Formosa Cafe]] yn [[West Hollywood (Kalifornje)|West Hollywood]] yn 'e film troch foar ''The Nite Owl'', wylst de [[Crossroads of the World]], in [[winkelsintrum]] yn 'e [[iepen loft]], brûkt waard as de lokaasje fan in [[bioskoop]] dêr't oan it begjin fan 'e film de [[premiêre]] fan ''[[When Worlds Collide (film út 1951)|When Worlds Collide]]'' ([[1951]]) plakfynt. De ''Frolic Room'' oan [[Hollywood Boulevard]] komt yn 'e film ûnder syn eigen namme foar as it plak dêr't White, en letter Exley en Vincennes, [[gangster]] [[Johnny Stompanato]] (en syn minneresse [[Lana Turner]]) moetsje. De wente fan [[sakeman]] Pierce Morehouse Patchett yn 'e film is eins it [[Lovell House]], in ferneamde [[filla]] yn 'e [[International Style]], ûntwurpen troch [[arsjitekt]] [[Richard Neutra]]. It hûs fan Lynn Bracken stiet oan 501&nbsp;Wilcox Avenue yn 'e [[rykdom|begoedige]] [[buert]] [[Hancock Park (Los Angeles)|Hancock Park]], mei útsicht oer de Wilshire Country Club. It hûs moast foar $75.000 [[renovaasje|renovearre]] wurde om der it oansjen fan 'e [[Spanish Colonial Revival-arsjitektuer]] oan te jaan dat yn it senario beskreaun wie. Foar de sênes wêryn't de plysje in klopjacht hâldt op 'e [[negroïde ras|swarte]] fertochten fan it bloedbad yn ''The Nite Owl'' waarden histoaryske buerten yn it stedsdiel [[Sintraal Los Angeles]] as [[setting]] brûkt, wêrûnder [[Angelino Heights]], [[Lincoln Heights (Los Angeles)|Lincoln Heights]] en [[Koreatown (Los Angeles)|Koreatown]]. It Victory Motel, dêr't de [[klimaks (narratology)|klimaktyske]] [[sjitpartij]] oan 'e ein fan 'e film plakfynt, wie ien fan 'e mar in pear spesjaal foar de opnamen boude [[filmset]]s. Dy waard oanlein op in sljocht stik fan it [[Oaljefjild fan Inglewood]] yn [[Culver City (Kalifornje)|Culver City]]. [[File:Lovell Health House 5.jpg|right|thumb|250px|It [[Lovell House]] gie yn ''L.A. Confidential'' troch foar de [[filla]] fan Pierce Morehouse Patchett.]] ===Distribúsje=== De [[filmdistribúsje|distribúsje]] fan ''L.A. Confidential'' waard fersoarge troch [[Warner Bros.]] De studiobazen dêre woene de film net ynstjoere foar it [[Ynternasjonaal Filmfestival fan Cannes]], om't dêr [[foaroardiel]]en hearskje soene tsjin produksjes fan grutte studio's. Mar [[regisseur]] [[Curtis Hanson]] woe dat de earste fertoaning fan syn film op in ferneamd ynternasjonaal [[filmfestival]] wêze soe. Dat hy en de oare produsinten fan 'e film giene efter de rêch fan 'e studio om en stjoerden sels in print fan ''L.A. Confidential'' nei de seleksjekommisje foar it Ynternasjonaal Filmfestival fan Cannes. Dy fûn it in geweldige film en sa gie ''L.A. Confidential'' op [[14&nbsp;maaie]] [[1997]] dochs yn [[Cannes]] yn premiêre. De film gie iepene dêrnei op [[19&nbsp;septimber]] yn 'e [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[bioskopen]]. It byhearrende [[soundtrack]]album ferskynde op [[25&nbsp;novimber]] [[1997]] by [[platemaatskippij]] [[Varèse Sarabande]]. ''L.A. Confidential'' waard op [[14&nbsp;april]] [[1998]] útbrocht as [[VHS]]-[[keapfideo]] en op [[dvd]], en kaam op [[23&nbsp;septimber]] [[2008]] út op [[blu-ray]]. ==Untfangst== Fan 'e [[filmkritisy]] krige ''L.A. Confidential'' oer it algemien tige positive [[resinsje]]s. Sa joech [[Roger Ebert]] fan 'e ''[[Chicago Sun-Times]]'' de film 4 fan 4 [[stjer (figuer)|stjerren]]. Hy omskreau ''L.A. Confidential'' as "ferliedlik en moai, [[synysk]] en ferwrongen, en ien fan 'e bêste films fan it jier." Yn ''[[The New York Times]]'' priizge [[Janet Maslin]] it [[aktearjen]] fan [[Kevin Spacey]], [[Russell Crowe]] en [[Guy Pearce]]. Dy lêste beide omskreau hja as "iepenbierings". Desson Howe fan ''[[The Washington Post]]'' hie ek in protte lof foar de [[cast]]. Njonken de trije [[haadrolspiler]]s neamde hy ek [[Kim Basinger]]. [[File:501_N_Wilcox,_Los_Angeles_2.jpg|left|thumb|250px|It [[hûs]] op 501 North Wilcox Avenue yn [[Los Angeles]] dat yn ''L.A. Confidential'' brûkt waard as de [[wente]] fan Lynn Bracken.]] Yn syn resinsje yn 'e [[Kanada|Kanadeeske]] [[krante]] ''[[The Globe and Mail]]'' skreau Liam Lacey: "De grutte stjer [fan 'e film] is [[Los Angeles]] sels." Hy ferliek "de atmosfear en it detaillearre [[produksje-ûntwerp]]" fan ''L.A. Confidential'' mei de ôfskildering fan it Los Angeles út 'e [[1930-er jierren]] troch [[Roman Polański]] yn ''[[Chinatown (film út 1974)|Chinatown]]'' ([[1974]]). Ek [[Richard Schickel]] fan it [[tydskrift]] ''[[Time (tydskrift)|Time]]'' hie loovjende wurden foar ''L.A. Confidential'': "It is in film fan [[skaden]] en [[twiljocht]]en, it bêste benei kommen fan 'e âlde [[swart-wyt]] [[film noir]] dat lykfolwa oant no ta slagge is op [[kleurefilm]]. Mar it is net samar in oefening yn styl. Hoe't de film der útsjocht, suggerearret hoe djip oft de [[tradysje]] fan [[korrupsje]] by de [[plysje]] trochgiet." Yn 'e ''[[Los Angeles Times]]'' skreau [[Kenneth Turan]]: "It iennichste elemint oan ''L.A. Confidential'' dat mooglik [[publyk]] ôfstjitte kin, is dat de film stipet op ûntrêstgjende útbarstings fan [[geweld]], sawol bloedige [[sjitpartij]]en as yntinse [[minsklik lichem|fysike]] [[mishanneling]]s, dy't de film in suver taastbere sfear fan driging jouwe. Mar dat aspekt wurdt yn it skaad steld troch de folsleine behearsking troch de film fan syn ûnderwerp." Richard Williams skreau yn syn resinsje yn 'e [[Feriene Keninkryk|Britske]] krante ''[[The Guardian]]'': "''L.A. Confidential'' docht frijwol alles goed. De [[beljochting]], de [[arsjitektuer]], de [[sprektaal]], de [[filmmuzyk]] […], in hearlike [[grap]] oer [[Lana Turner]]. In gefoel, foaral, fan skansearre minsken dy't [yn Los Angeles] oankomme om nije libbens te begjinnen en dy't ferlaat wurde troch de [[rook]] fan nachtbloeiende [[jasmyn]], it rûkersguod fan korrupsje." Op 'e [[webside]] [[Rotten Tomatoes]], dy't resinsjes sammelet, hat ''L.A. Confidential'' in hast net te ferbetterjen goedkarringspersintaazje fan 99%, basearre op 163 ûnderskate resinsjes. De konsensuskrityk fan 'e webside, gearstald út al dy resinsjes, stelt: "In strak tempo, in briljant oan boppen ta foltroppe [[skript]] en [[Oscar]]-wurdich [[aktearjen]] produsearje mei-inoar in fernimstige, [[fermaak]]like en [[spanning (narratology)|spannende]] film." Op [[Metacritic]], de wichtichste [[konkurrint]] fan Rotten Tomatoes, behellet ''L.A. Confidential'' in goedkarringspersintaazje fan 90%, basearre op 28 resinsjes. [[File:Angelino Heights, aerial view of neighborhood.jpg|right|thumb|250px|Yn 'e [[histoarysk]]e [[buert]] [[Angelino Heights]] waarden dielen fan 'e klopjacht op 'e fertochten fan it ''Nite Owl''-[[bloedbad]] filme.]] Yn [[2015]] waard ''L.A. Confidential'' troch de [[Library of Congress]] útornearre om foar preservearring foar de ivichheid opnommen te wurden yn it Amerikaanske [[Nasjonaal Film Register]], omreden fan [[kulturele]], [[histoarysk]]e en/of [[estetysk]]e wearde. ==Resultaat== ===Opbringst=== ''L.A. Confidential'' brocht yn 'e [[bioskopen]] yn 'e [[Feriene Steaten]] en [[Kanada]] [[$]]64,6&nbsp;miljoen op, en yn alle oare [[lannen en territoaria]] $61,6&nbsp;miljoen. Wrâldwiid kaam de [[opbringst (jild)|opbringst]] dêrmei út op $126,2&nbsp;miljoen. Ofset tsjin it [[budget]] fan $35&nbsp;miljoen betsjut dat in [[winst (ûndernimming)|winst]] fan $91,2&nbsp;miljoen, hoewol't dêr de [[marketing]]kosten noch wol ôf moatte. ===Prizen=== Yn [[1998]] waard ''L.A. Confidential'' by de [[Oscar]]s nominearre foar [[priis (ûnderskieding)|prizen]] yn 9 [[kategory]]en, wêrûnder [[Oscar foar Bêste Film|bêste film]], bêste [[regisseur]], bêste [[kamerarezjy]], bêste orizjinele [[filmmuzyk]], bêste [[filmmontaazje]], bêste [[artdirection]] en bêste [[lûd]]. De film wûn 2 Oscars, foar bêste [[byrol]] fan in [[aktrise]] ([[Kim Basinger]]) en foar bêste adaptearre [[senario]] ([[Brian Helgeland]] en [[Curtis Hanson]]). By de [[Golden Globes]] waard ''L.A. Confidential'' nominearre yn 5 kategoryen, wêrûnder [[Golden Globe foar Bêste Film – Drama|bêste film (drama)]], bêste regisseur, bêste senario en bêste orizjinele filmmuzyk. De film wûn de Golden Globe foar bêste byrol fan in aktrise (Kim Basinger). By de [[Screen Actors Guild Award]]s waard de film nominearre foar 2 prizen, wêrûnder bêste [[cast]]. Kim Basinger wûn de SAG Award foar bêste froulike byrol. [[File:Pumpjacks Inglewood Oil Field seen from Baldwin Hills Scenic Overlook.jpg|left|thumb|250px|It [[Oaljefjild fan Inglewood]] yn [[Culver City (Kalifornje)|Culver City]], de lokaasje fan 'e [[filmset]] foar it Victory Motel, dêr't yn 'e film de [[klimaks (narratology)|klimaktyske]] [[sjitpartij]] plakfynt.]] By de [[BAFTA's]], de wichtichste [[Feriene Keninkryk|Britske]] filmprizen, waard ''L.A. Confidential'' nominearre yn 12 kategoryen, wêrûnder bêste film, bêste rezjy, bêste akteur ([[Kevin Spacey]]), bêste byrol fan in aktrise (Kim Basinger), bêste adaptearre senario, bêste kamerarezjy, bêste orizjinele filmmuzyk, bêste [[produksje-ûntwerp]], bêste [[kostúm]]ûntwerp en bêste [[fisazjy]]. De film wûn de BAFTA's foar bêste filmmontaazje ([[Peter Honess]]) en bêste lûd. ''L.A. Confidential'' waard yn [[1998]] nominearre (en wûn) ien [[Saturn Award]], yn 'e kategory bêste [[aksjefilm|aksje]]-/[[aventoerefilm|aventoere]]-/[[skrillerfilm]]. (Yn [[2009]] waard de film nominearre foar de Saturn Award foar bêste [[dvd]]-release.) By de [[Satellite Award]]s waard ''L.A. Confidential'' nominearre foar prizen yn 8 kategoryen, wêrûnder bêste film (drama), bêste regisseur, bêste akteur ([[Russell Crowe]]), bêste kamerarezjy, bêste orizjinele filmmuzyk, bêste filmmontaazje en bêste artdirection. De film wûn de Satellite Award foar bêste adaptearre senario. Fierders waard ''L.A. Confidential'' op it [[Ynternasjonaal Filmfestival fan Cannes]] nominearre foar de [[Gouden Palm]] en wûn it de Metro Media Award op it [[Ynternasjonaal Filmfestival fan Toronto]]. De film wûn ek de [[Writers Guild of America Award]] foar bêste adaptearre senario, de [[Edgar Award]] foar bêste film, de [[Empire Award]] foar bêste akteur (Kevin Spacey) en de [[Priis fan de Japanske Akademy|Priis fan 'e Japanske Akademy]] foar bêste film yn in bûtenlânske [[taal]]. Teffens waard ''L.A. Confidential'' nominearre foar en wûn it de [[Critics' Choice Award]]s foar bêste film en bêste adaptearre senario. ==Mooglike ferfolchfilm== Yn [[oktober]] [[2020]] befêstige [[senarioskriuwer]] [[Brian Helgeland]] dat der in [[ferfolch]] op ''L.A. Confidential'' yn ûntwikkeling wie. De film soe yn [[1974]] spylje, en [[Russell Crowe]] en [[Guy Pearce]] soene weromkeare yn 'e rollen fan Bud White en Ed Exley. In trêde haadrol, fan 'e jonge [[negroïde ras|swarte]] plysjeman James Muncie, wie tatocht oan [[Chadwick Boseman]], foar't dyselde yn [[augustus]] fan dat jier kaam te [[ferstjerren]] oan [[termkanker]]. Yn [[2023]] waard bekend dat de foarstelde ferfolchfilm gjin belangstelling wekje kinnen hie by [[streamingtsjinst]] anneks [[filmstudio]] [[Netflix]]. ==Keppelings om utens== * {{en}} [https://www.imdb.com/title/tt0119488/ Ynformaasje oer ''L.A. Confidential'' yn 'e Internet Movie Database (IMDb)] {{boarnen|boarnefernijing= Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/L.A._Confidential_(film) ''References'', op dizze side]. }} {{DISPLAYTITLE:''L.A. Confidential'' (film)}} {{DEFAULTSORT:LA Confidential (film)}} [[Kategory:Amerikaanske histoaryske film]] [[Kategory:Amerikaanske plysjefilm]] [[Kategory:Amerikaanske misdiefilm]] [[Kategory:Amerikaanske skrillerfilm]] [[Kategory:Neo-noir]] [[Kategory:Histoaryske plysjefilm]] [[Kategory:Histoaryske skrillerfilm]] [[Kategory:Histoaryske misdiefilm]] [[Kategory:Ingelsktalige film]] [[Kategory:Film fan Warner Bros.]] [[Kategory:Film fan The Wolper Organization]] [[Kategory:Film fan Regency Enterprises]] [[Kategory:Film fan Curtis Hanson]] [[Kategory:Film út 1997]] [[Kategory:Film oer in plysjeman]] [[Kategory:Film oer in Amerikaanske plysjetsjinst]] [[Kategory:Film oer moard]] [[Kategory:Film oer ferkrêfting]] [[Kategory:Film oer korrupsje]] [[Kategory:Film oer sjantaazje]] [[Kategory:Film oer in prostituee]] [[Kategory:Film oer in sjoernalist of ferslachjouwer]] [[Kategory:Film oer plysjegeweld]] [[Kategory:Film oer rasisme]] [[Kategory:Film oer homofoby]] [[Kategory:Film oer de telefyzje-yndustry]] [[Kategory:Film oer de organisearre misdie]] [[Kategory:Film basearre op in literêr wurk]] 9q63tgeoyv56obg4rf4h9ow4pemc1zw 1235813 1235812 2026-07-20T23:54:08Z Ieneach fan 'e Esk 13292 korr 1235813 wikitext text/x-wiki {{Universele ynfoboks film | ôfbylding = L.A. Confidential film logo.png | ôfbyldingstekst = | ôfbyldingsbreedte = | ferwizing = '''(''[[:en:File:La_confidential.jpg|Filmposter yn 'e Ingelske Wikipedy]]'')''' | namme = ''L.A. Confidential'' | regisseur = [[Curtis Hanson]] | produsint = [[Amon Milchan]]<br>[[Curtis Hanson]]<br>[[Michael Nathanson]] | útfierend produsint = | senario = [[Brian Helgeland]]<br>[[Curtin Hanson]] | basearre op = [[L.A. Confidential (roman)|de roman]] fan [[James Ellroy]] | kamerarezjy = [[Dante Spinotti]] | muzyk = [[Jerry Goldsmith]] | filmstudio = [[Warner Bros.]]<br>[[Regency Enterprises]]<br>[[The Wolper Organization]] | distribúsje = [[Warner Bros.]] | haadrollen = [[Guy Pearce]]<br> [[Russell Crowe]]<br> [[Kevin Spacey]] | voice-over = | byrollen = [[James Cromwell]]<br> [[Kim Basinger]]<br> [[Danny DeVito]]<br> [[David Strathairn]] | lân/lannen = [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Feriene Steaten]] | premiêre = [[14&nbsp;maaie]] [[1997]] | direkt op fideo = | foarm = [[langspylfilm]] | sjenre = [[histoaryske film|histoaryske]] [[plysjefilm|plysje]][[skrillerfilm|skriller]] | taal = [[Ingelsk]] | spyltiid = 138 minuten | budget = $35&nbsp;miljoen | opbringst = $126,2&nbsp;miljoen | prizen = 2 × [[Oscar]]<br>1 × [[Golden Globe]]<br>1 × [[SAG Award]]<br>2 × [[BAFTA]]<br>1 × [[Saturn Award]]<br>1 × [[Satellite Award]] | filmsearje = | foarich diel = | folgjend diel = }} '''''L.A. Confidential''''' is in [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[histoaryske film|histoaryske]] [[plysjefilm]] en [[skrillerfilm|skriller]] út [[1997]] ûnder [[rezjy]] fan [[Curtis Hanson]]. De [[haadrol]]len yn dizze [[neo-noir]]film waarden spile troch [[Guy Pearce]], [[Russell Crowe]] en [[Kevin Spacey]], mei [[James Cromwell]], [[Kim Basinger]] en [[Danny DeVito]] yn 'e wichtichste [[byrol]]len. De [[titel (namme)|titel]] betsjut "Fertroulik yn Los Angeles" en ferwiist nei it [[skandaalblêd]] ''[[Confidential (tydskrift)|Confidential]]'', dat yn 'e [[1950-er jierren]] yn [[Los Angeles]] publisearre waard. Yn 'e film wurdt dat blêd om [[auteursrjocht]]like redens portrettearre ûnder de namme ''Hush-Hush'' ("Sssst"). It [[plot|ferhaal]] spilet begjin [[1950-er jierren]] en folget trije leden fan it [[Los Angeles Police Department]], dy't elts los faninoar op it spoar komme fan grutskalige [[korrupsje]] binnen it [[plysjekorps]]. Harren ûndersiken kruse inoar, en hoewol't se min mei-inoar kinne, wurde se twongen om gear te wurkjen tsjin in eftergrûn fan [[dekadinsje]] en [[seks]] yn 'e [[filmyndustry]] fan [[Hollywood]] en ynstitúsjonalisearre [[rasisme]] en [[homofoby]] by de plysje en yn alle lagen fan 'e [[maatskippij]]. ''L.A. Confidential'' krige fan 'e [[filmkritisy]] rûnom lof taswaaid en wie yn 'e [[bioskopen]] ek [[kommersje]]el súksesfol. De film waard nominearre foar gâns [[priis (ûnderskieding)|prizen]] en wûn twa [[Oscar]]s, in [[Golden Globe]], in [[Screen Actors Guild Award]], twa [[BAFTA's]], in [[Saturn Award]] en in [[Satellite Award]]. Tsjintwurdich wurdt de film beskôge as in wiere klassiker. Yn [[2015]] waard ''L.A. Confidential'' opnommen yn it Amerikaanske [[Nasjonaal Film Register]]. ==Plot== Yn [[1951]] set it pleatslike [[plysjekorps]] fan [[Los Angeles]], it [[Los Angeles Police Department]], útein mei in kampanje om syn [[imago (byld)|imago]] te ferbetterjen nei jierren fan mar kwealk tadutsen [[korrupsje]] en [[plysjegeweld]]. [[Resjersjeur]] Jack Vincennes is in [[plysje]]man fan it âlde stimpel, dy't der gjin kwea yn sjocht om him [[omkeaping|omkeapje]] te litten. Hy is in [[dandy]] dy't him graach yn krease [[klean]] klaait en middenmank de pleatslike [[hegerein]] bejout, en dat kin er fan inkeld syn [[salaris|plysjesalaris]] net betelje. Dêrom hat er ek in [[baan (wurk)|baan]] oannommen as adviseur efter de skermen fan 'e [[populêr]]e [[plysjesearje]] ''Badge of Honor''. Vincennes ûnderhâldt fierders in nauwe [[relaasje (ynterpersoanlike bân)|relaasje]] mei Sid Hudgens, in [[rioelsjoernalistyk|rioelsjoernalist]] dy't it [[skandaalblêd|skandaalbledsje]] ''Hush-Hush'' publisearret. Tegearre organisearje se opsjochjaande [[arrestaasje]]s fan bekende lju foar yllegale dingen ([[drugs]], [[prostitúsje]], [[homoseksualiteit]]). Hudgens makket dêr [[foto's]] fan en publisearret der in [[sensaasje|sensasjoneel]] [[artikel (publikaasje)|artikel]] oer op 'e foarside fan syn blêd, wylst Vincennes dêrtroch bekend rekket en in [[reputaasje]] as trochpakker kriget dy't syn [[karriêre]] by de plysje te'n goede komt. Resjersjeur Bud White libbet heal yn 'e nije en heal yn 'e âlde tiid. Hy is yn prinsipe in [[yntegriteit|ynteger]] man dy't by de plysje gien is om foar [[gerjochtichheid]] te soargjen. Hy wurdt tramtearre troch in [[psychologysk trauma|trauma]] út syn [[jonkheid]], doe't er der tsjûge fan wie hoe't syn [[mem]] [[dea]]slein waard troch syn [[heit]]. White hat dêrom yn 't bysûnder in grouwéligen hekel oan [[húslik geweld]] en [[frouljusmishanneling]]. Oan 'e oare kant hat er der gjin muoite mei om [[boarger]]s te [[yntimidaasje|yntimidearjen]], [[bekentenis]]sen út [[fertochte]]n te slaan of [[bewiismateriaal]] te fabrisearjen. Ek is er fan miening dat plysjeminsken inoar stypje moatte, en soed er nea tsjin in oare plysjeman [[tsjûge (strafrjocht)|tsjûgje]], lykfolwat sa'nent misdien hie. [[Brigadier]] Ed Exley is in nij soarte plysjeman. Hy wegeret pertinint om him omkeapje te litten en wol alles neffens de regels dwaan. Dêrby tinkt er o sa om syn karriêre, mei't er yn it skaad stiet fan syn heit, dy't in legindaryske plysjeman wie. Dyselde waard op it hichtepunt fan syn karriêre fermoarde troch in dieder dy't nea identifisearre is. Om 'e moardner fan syn heit foar himsels wat [[persoanlikheid]] te jaan, hat Exley sels in namme foar him betocht: Rollo Tomasi. Meitiid begjint dy namme foar him eltse [[krimineel]] te fertsjintwurdigjen dy't syn rjochtlike [[straf]] ûntrint. Op [[krystjûn]] [[1951]] moetet White in pear djoere [[prostituee]]s, Lynn Bracken en Susan Lefferts, dy't yn in [[auto]] sitte mei de [[rykdom|rike]] [[sakeman]] Pierce Morehouse Patchett en dy syn [[liifwacht]] anneks [[sjauffeur]] Leland "Buzz" Meeks, in eardere plysjeman. White hâldt harren oan om't Susan in [[brutsen noas]] en twa [[blau each|blauwe eagen]] hat. Hy fermoedet dat se [[mishanneling|mishannele]] is, mar Susan en Lynn sizze dat er mis is, en sûnder mear bewiis moat er it selskip wol gean litte. Letter dy jûns wurde in stikmannich [[Latino's yn Noard-Amearika|Latino's]] oppakt dy't derfan beskuldige wurde dat se in pear ([[jeropide ras|blanke]]) plysjes mishannele hawwe (anno [[1951]] binne alle plysjes blank). White syn [[dronken]] partner Dick Stensland en in [[lulk]]e kliber plysjes dy't syn [[rasist]]yske opfettings diele, ferskaffe har mei [[geweld]] tagong ta it [[selleblok]] yn it [[plysjeburo]] en sette útein mei it ôftúgjen fan 'e arrestanten. Exley besiket harren tsjin te hâlden mar wurdt troch syn [[kollega's]] opsletten yn in lege [[sel (finzenis)|sel]]. White en Vincennes besykje de boel del te bêdzjen, mar wannear't de Latino's begjinne werom te fjochtsjen, ûntstiet der yn it selleblok algemiene [[slaanderij]] wêrby't White en Vincennes allebeide ek belutsen reitsje. In [[fotograaf|parsefotograaf]] dy't krekt op it plysjeburo oanwêzich wie, makket foto's fan 'e opskuor, dy't yn 'e [[krante]] ferskine ûnder de kop "[[Bloedige Kryst (1951)|Bloedige Kryst]]". Dy publike roftberens fan 'e kwestje makket dat der on offisjeel ûndersyk komme moat. White wegeret te tsjûgjen tsjin Stensland, mar syn sjef, [[haadynspekteur]] Dudley Smith, hâldt him de hân boppe de holle. Exley wol wól tsjin syn kollega's tsjûgje en hy jout de [[haadkommissaris]] fan it LAPD en [[ofsier fan justysje]] Ellis Loew goerie oer hoe't se ek Vincennes oan 'e praat krije moatte. Trije âldere plysjes dy't dochs al hast oan har [[pinsjoen]] ta wiene, ûnder wa Stensland, krije de swarte pyt taspile en wurde [[ûntslein]]. Vincennes wurdt foar straf tydlik oerpleatst fan [[Moard]]saken nei [[Sedemisdriuw]]en en foar de rest komt de saak yn 'e dôfpot. Exley kriget [[promoasje (rang)|promoasje]] ta [[ynspekteur (plysje)|ynspekteur]] en komt op syn útdruklike winsk op 'e ôfdieling Moardsaken te wurkjen, dêr't er troch de oare resjersjeurs mei de nekke oansjoen wurdt omreden fan wat sy as syn [[ferrie]] beskôgje. White wurdt neitiid boadskiprindersjonge foar haadynspekteur Smith. No't de machtige [[gangster]] [[Mickey Cohen]] koartby efter de traaljes ferdwûn is, dy't yn 'e [[ûnderwrâld (kriminaliteit)|ûnderwrâld]] fan Los Angeles de lekkens útdielde, wol Smith derfoar soargje dat nimmen syn plak ynnimt. Alle kriminelen út oare dielen fan 'e Feriene Steaten dy't har yn Los Angeles fertoane, wurde dêrom yllegaal [[ûntfierd]] nei ôfhandige lokaasjes. Dêr wurde se troch White en inkele oaren yn opdracht fan Smith hielendal yninoar slein om harren dúdlik te meitsjen dat se hjir net wolkom binne, om dêrnei ta de stêd útjage te wurden. Underwilens wurde eardere trewanten fan Cohen troffen troch in rige [[ûnmeilydsum]]e moarden troch mysterieuze dieders, dy't by ien fan harren [[slachtoffer]]s 11&nbsp;[[kg]] oan [[heroïne]] [[dieverij|bútmeitsje]]. {{Plotbedjer film}} Wannear't der yn 'e rin fan [[1952]] [[nacht]]s yn it [[kafee]] ''The Nite Owl'' in [[oerfal]] plakfynt dy't útrint op in [[sjitpartij]], wurdt de saak ûndersocht troch Exley yn 'e mande mei haadynspekteur Smith. It liket derop dat de oerfallers de saak inkeld besochten te berôvjen, doe't de [[kok]] in [[pistoal]] loek en by in wrakseling [[dea]]sketten waard. Ien fan 'e dieders ferlear dêrby syn [[masker]] en doe waarden de [[servearster]] en de fjouwer oanwêzige [[klant]]ten ek deasketten, nei't men oannimme mei om 'e [[identiteit]] fan 'e dieders geheim te hâlden. Ien fan 'e slachtoffers is âld-plysjeman Stensland. In oarenien is Susan Lefferts, de frou dy't White op krystjûn mei in brutsen noas en blauwe eagen sjoen hie. Op basis fan geroften dat der yn in [[buert]] net fier fan it kafee trije [[negroïde ras|swarten]] sjoen binne dy't mei [[jachtgewear]]en omrûnen, wurdt daliks oannommen dat dyselden de dieders wêze moatte. Der folget in klopjacht, wêrby't Vincennes en Exley troch fernimstich plysjewurk in ein ôfsnije en de identiteit fan 'e haadfertochte Sugar Ray Collins útfine. As se op syn [[adres]] arrivearje, treffe se dêr harren kollega's Breuning en Carlisle. Dyselden hawwe krekt de trije jachtgewearen, dy't by it bloedbad yn ''The Nite Owl'' brûkt binne, ûntdutsen yn 'e [[auto]] fan Collins. Fjouweresom falle se it hûs binnen en pakke Collins en syn [[freonskip|maten]] Ty Jones en Louis Fontaine op. Werom op it plysjeburo docht Exley it [[ferhear]], wêrby't hy en de fertochten earst in skoft byinoar lâns prate. Mar úteinlik komt oan it ljocht dat de trije mannen miene dat se arrestearre binne om't se in Latino-fanke ûntfierd en [[ferkrêfte]] hawwe, dat noch altyd finzen holden wurdt yn it hûs fan in fjirde swarte man. De plysje set dêrhinne, en Smith stjoert White om 'e wente troch de efterdoar binnen te kringen. White treft in jonge Latino-frou [[neaken]] fêstbûn op bêd oan. Hy sjit de bewenner fan it hûs sûnder mear dea en stoppet him in twadde pistoal, dat er sels by him hie, yn 'e hân om it lykje te litten as skeat er út selsferdigening. Dêrnei ûntfermet er him it slachtoffer fan 'e [[groepsferkrêfting]] dat er krekt losmakke hat en tadutsen mei in tekken wannear't de oare plysjes it hûs troch de foardoar binnenkomme. It ferkrêftingsslachtoffer, Inez Soto, jout oan dat Sugar Ray Collins en syn maten har de jûns tefoaren ferkrêfte hawwe, mar om [[midsnacht]] hinne ôfset binne. Dat soe harren mear as genôch tiid jûn hawwe om dêrnei noch ''The Nite Owl'' te oerfallen. Werom op it plysjeburo docht lykwols bliken dat de trije mannen ûnderwilens ûntsnapt binne. Exley, dy't earder yn it ferhear fan Collins-en-dy de namme en it adres fan harren [[drugsdealer]] Roland Navarette loskrigen hie, nimt in kollega mei om by Navarette thús in ynfal te dwaan. Dêre treffe se yndie Collins, Jones en Fontaine oan. De beide [[senuweftigens|senuweftige]] plysjes, dy't yn 'e minderheid binne, ferprutse de operaasje, dy't útrint op in sjitpartij. Dêrby komme sawol Exley syn kollega as alle fertochten en harren dealer om it libben. Exley, dy't de iennichste oerlibbene is, wurdt neitiid troch syn kollega's as in [[held]] ynhelle en kriget in [[ûnderskieding]] foar [[moed]]. It bloedbad yn ''The Nite Owl'' wurdt as oplost beskôge en it ûndersyk dêrnei wurdt beëinige. Underwilens folget White in eigen line fan ûndersyk. Mei't er Susan Lefferts werkend hat fan 'e koarte moeting op krystjûn, giet er op 'e siik nei har selskipslju fan dy dei. Dat liedt him nei Lynn Bracken en Pierce Morehouse Patchett. Dy lêste hat in nije liifwacht/sjauffeur, mei't Meeks, sa seit er, net langer foar him wurket. It docht bliken dat ien fan 'e [[ûndernimming]]s fan Patchett de eksklusive [[callgirl]]service ''Fleur-de-lis'' ([[Frânsk]] foar "[[leelje]]") is, mei prostituees dy't lykje op ferneamde [[aktrise]]s. De brutsen noas en blauwe eagen fan Susan wiene feroarsake, sa leit Patchett him út, troch de [[plastyske sjirurzjy]] dy't se doe krekt oan har [[noas]] hân hie om mear op [[Rita Hayworth]] te lykjen. Lynn liket fan natuere sterk op aktrise [[Veronica Lake]], en hat inkeld har [[brune hier]] [[blond]] hoegen te [[hierferve|fervjen]]. White, dy't him sterk ta Lynn Bracken [[seksuele oantrekking|oanlutsen]] fielt, begjint neitiid in [[romantyk (leafde)|romantyske]] [[relaasje (ynterpersoanlike bân)|relaasje]] mei har, wylst sy ûnderwilens trochgiet mei har wurk as callgirl. Se fertelt White dat se derfan dreamt om úteinlings werom te kearen nei har berteplak [[Bisbee (Arizona)|Bisbee]], yn súdeastlik [[Arizona]], om dêr mei it jild dat se yn Los Angeles fertsjinne hat in [[kleanwinkel|damesbûtyk]] te begjinnen. Yn [[1953]] komt Sid Hudgens by Vincennes mei it nijs dat ofsier fan justysje Loew temûk in homo is. Hudgens wol Loew deryn rinne litte troch him [[ferlieding|ferliede]] te litten troch de [[wurkleazens|wurkleaze]] [[akteur]] Matt Reynolds, in tige [[skientme|kreaze]] jongeman dy't [[biseksueel]] is. Hudgens sil dat dan filmje, en Vincennes sil de beide mannen yn 'e boeiens slaan. Vincennes, dy't it noch net fergetten is hoe't Loew him te pakken hân hat nei de Bloedige Kryst fan [[1951]], liket it skoan ta om 'e karriêre fan 'e ofsier fan justysje te ferrinnewearjen, mar hy hat te dwaan mei Reynolds. Dyselde is sa [[naïviteit|nayf]] dat er it ûnthjit foar sûkerswiet opyt dat Vincennes him neitiid oan in [[rol]] yn 'e plysjesearje ''Badge of Honor'' helpe sil. Dat ûnthjit komt fan Hudgens en Vincennes befêstiget it mei [[tsjinnichheid]]. Mar as Vincennes dy jûns by de [[motel]]keamer komt dêr't Loew en Reynolds inoar treffe soene, fynt er dêr Loew noch Hudgens en treft er ynstee Reynolds oan mei in trochsniene [[kiel]]. Vincennes is oars in [[egoïsme|egoïstyske]] rotsak, mar oer dit akkefytsje wurdt er neitiid tramtearre troch [[skuldgefoelens]]. Hy begjint sadwaande in ûndersyk nei it foar him mysterieuze Fleur-de-lis, wêrfan't er in [[fisitekaartsje]] yn 'e [[bûse]] fan it [[stoflik omskot]] fan Reynolds fûn hat. Underwilens lit it bloedbad yn ''The Nite Owl'' White net los. Der is wat oan 'e saak dat him dwers sit, mar hy kin der de finger net op lizze. Hy begjint in privee-ûndersykje en merkt by it besjen fan 'e foto's fan it [[plak delikt]] [[bloed]]plakken op dy't derop wize dat syn eardere partner Stensland as earste deasketten is, wylst de servearster en de oare trije klanten troch de dieders nei de [[húske]]romte ta brocht binne foar't se fermoarde binne. Dat soe derop wize kinne dat Stensland, as âld-plysjeman, in [[fjoerwapen]] by him droech en him fersette tsjin 'e oerfal (de offisjele lêzing), mar it soe ek kinne dat hy eins it doelwyt fan it hiele bloedbad wie en dat de oare slachtoffers simpelwei op 'e ferkearde tiid op it ferkearde plak wiene. White merkt ek op dat op it taffeltsje dêr't Stensland siet, twa koppen [[kofje]] stiene. Dat betsjutte dat er net allinnich wie, mar dat er yn it kafee immen trof. De iennichste fan 'e oaren dy't dêrfoar yn oanmerking komt, is Susan Lefferts. Mar Stensland wie by White doe't hy Susan op krystjûn [[1951]] foar it earst mette, en doe bearde er dat er har net koe. Weromsjend mei de [[kennis]] fan no begjint White beskate dingen oan it [[hâlden en dragen]] fan syn eardere partner fertocht te finen. Ek Exley pakt noch altyd om mei de ''Nite Owl''-saak. Hy is in karriêreman, mar hy wol ek it goede dwaan, en hy is derfan oertsjûge dat beide dingen mei-inoar te ferienjen binne. Dat Sugar Ray Collins en syn beide maten nea mei in wurd nei ''The Nite Owl'' ferwiisd hawwe, sit Exley dwers. Hy freest dat hy de ferkearden deasketten hat. Jawis, it wiene sûnder mis ferkrêfters en lju dy't net doge woene, mar dêrmei hiene se noch net de [[deastraf]] fertsjinne. As ien fan mar in pear leden fan it LAPD wurdt Exley net ferbline troch rasisme, en [[objektyf]] sjoen wurdt de bân tusken Collins-en-dy en de ''Nite Owl''-saak inkeld foarme troch de jachtgewearen dy't yn Collins syn auto oantroffen binne. En inkeld it tsjûgenis fan it ferkrêftingsslachtoffer, Inez Soto, dy't sein hat dat de mannen omtrint midsnacht by har wei gien binne, makket it sels mar mooglik dat Collins, Jones en Fontaine de dieders fan it bloedbad wiene. Wannear't Exley Inez Soto wer moetet, jout sy lykwols ta dat se dêroer liigd hat: de trije mannen wiene it grutste part fan 'e nacht oer har gear. Mar Inez wie bang dat se nea foar de ferkrêfting bestraft wurde soene as sy tajoech dat se de blanken yn ''The Nite Owl'' net fermoarde hawwe koene, want wat kin de plysje no sa'n Latino-frommes as har skele? Exley begrypt dat syn fermoedens op wierheid berêste, en dat de dieders fan it bloedbad yn ''The Nite Owl'' noch frij omrinne. Dat kin er net ferkropje, temear om't de moardner fan syn heit nea pakt is. Dat, ek hy set útein mei in privee-ûndersyk nei de offisjeel al lang ôfsletten saak. White set nei de mem fan Susan Lefferts ta, dy't earder, by de identifikaasje fan har dochter yn it [[mortuarium]], oanjûn hie dat se de lêste tiid net folle kontakt mei Susan hân hie. De reden dêrfoar wie om't Susan mei in folle âldere man omsloech en om't sy, de mem, dy [[relaasje (ynterpersoanlike bân)|relaasje]] net goedkarde. White lit frou Lefferts in foto fan Stensland sjen, en it minske befêstiget syn fermoeden dat syn âlde partner de frijer fan Susan wie. Frou Lefferts seit dat Stensland in kear mei Susan en in oare keardel by har thús west hat doe't sy der sels net wie. De [[buorfrou]] sei letter dat de beide mannen lûdroftich [[rûzje|spul]] hiene en dat se de [[kelder]] yn giene (wêrfan't de doar oan 'e bûtenkant fan it hûs sit). Ut dy kelder komt no in alderferskuorrendste [[rook|stank]]. Frou Lefferts mient mar dat der in deade [[brune rôt|rôt]] leit, mar as White deryn giet, fynt er it lyk fan in man yn fiergeande steat fan [[ferrotting|ûntbining]]. Oan 'e hân fan syn [[rydbewiis]] identifisearret er de deade as Leland "Buzz" Meeks, de âlde liifwacht en sjauffeur fan Patchett. As frou Lefferts him freget oft der yndie in deade rôt yn 'e kelder leit, antwurdet White: "Ja, in hiele grouwenien," wêrnei't er fuortgiet sûnder him fierder om it lyk te bekroadzjen. Underwilens ûntdekt Exley by it neiplúzjen fan it [[dossier]] oer de ''Nite Owl''-saak dat White him foar west hat. Hy en White kinne poermin sûnt it ûndersyk nei de Bloedige Kryst, dat Exley fertrout White foar gjin sint. Hy freget de help fan Vincennes om White syn gongen nei te gean. Vincennes wol dat wol dwaan op it betingst dat Exley him helpe sil by it oplossen fan 'e moard op Matt Reynolds. Exley set mei syn eigen fragen nei frou Lefferts ta en komt sa te witten dat White dêr ek al west hat en dat er de kelder yngien is. Sa wurdt it lyk fan Meeks foar de twadde kear op ien [[middei (deidiel)|middei]] ûntdutsen. Om't White it rydbewiis meinommen hat, wit Exley net wa't er foar him hat. Hy lit it lyk nei it mortuarium bringe en hjit de [[patolooch-anatoom]] om haast te meitsjen mei de identifikaasje. Wilens folget Vincennes White nei it kafee ''The Frolic Room'' oan [[Hollywood Boulevard]], dêr't er gewaar wurdt hoe't White [[Johnny Stompanato]] ûnderfreget, de eardere liifwacht fan gangster Mickey Cohen. Stompanato fertelt White oer de geroften yn 'e [[ûnderwrâld (kriminaliteit)|ûnderwrâld]], dy't hawwe wolle dat Meeks 11&nbsp;kg heroïne op 'e kop tikke hie en dat er dêrmei ôfset is nei grienere greiden. White hâldt dat foar ûnsin, want wêr soe Meeks oan sa'n lading heroïne kommen wêze? En hoe soed er dêr wer fanôf komme as er it ienris hie? Boppedat wit er dat Meeks Los Angeles nea ferlitten hat. Neitiid giet White nei Lynn Bracken ta, him der ûnbewust fan dat er folge wurdt troch Vincennes, en giet mei har op bêd. Dat is foar Vincennes en Exley in oanwizing dat White oan kop en earen ta behelle is yn 'e callgirlservice fan Patchett, en dat er dus korrupt is. Se besykje fan Stompanato oan 'e weet te kommen wêr't hy en White it oer hân hawwe. Stompanato is op dat stuit yn it selskip fan in frou dy't Exley foar in prostituee hâldt dy't op filmstjer [[Lana Turner]] liket, mar nei't er har yn har gesicht "in [[hoer]]" neamd hat, blykt it ta syn [[ûntsteltenis]] (en Vincennes syn hilariteit) de echte Lana Turner te wêzen.* Exley giet dan nei Patchett ta om dy oer de saak te befreegjen, mar de rike sakeman wit himsels beskerme troch syn heechpleatste freonen en jout gjin krimp. Dêrop giet Exley by Lynn Bracken oan, dy't tsjin dy tiid [[tillefoan]]ysk opdracht krigen hat fan Patchett om Exley te ferlieden. Exley befreget Lynn oer har relaasje mei White. Sy fertelt him iepenhertich dat er alhiel mis is. Har relaasje mei White hat neat mei har berop út te stean, mar berêst ynstee op wiere [[leafde]]. Exley lit him al te maklik ferliede en hat [[seksuele omgong]] mei Lynn, wylst Hudgens dêr troch it finster hinne foto's fan makket.<br> <small><nowiki>*</nowiki>) [[Johnny Stompanato]] (1925–1958) wie in echte [[gangster]] yn it Los Angeles fan 'e [[1940-er jierren|1940-er]] en [[1950-er jierren]]. Yn [[1957]] (dus net yn 1953, sa't de film wol) krige er in relaasje mei filmstjer [[Lana Turner]] (1921–1995), dy't útrûn op [[húslik geweld]]. Hy waard úteinlik deasketten troch Turner har doe 15-jierrige dochter [[Cheryl Crane]], doe't er op in kear har mem wer tenei komme woe.</small> Underwilens kriget Vincennes foar it ferstân dat Fleur-de-lis de callgirlservice fan Patchett is. Hy begjint te fermoedzjen dat de ''Nite Owl''-saak en de moard op Matt Reynolds mei-inoar te krijen hawwe. Nei't de patolooch-anatoom it lyk út 'e kelder fan frou Lefferts identifisearre hat as Meeks, dûkt Vincennes yn 'e argiven. Hy ûntdekt dat Meeks en Stensland oarspronklik plysjepartners wiene, en dat se yn 'e earste helte fan 'e [[1940-er jierren]] in saak yn 'e dôfpot stoppe hawwe wêrby't Patchett en Sid Hudgens fan ''Hush-Hush'' foaroansteande sakelju sjantearren mei foto's fan harren [[oerhoer|bûtenhoulikse affêres]]. Dat, jûns let set Vincennes noch nei haadynspekteur Smith ta om by him neifraach te dwaan oer it duo. Smith freget Vincennes wat Exley derfan tocht doe't er him fertelde wat er ûntdutsen hie, en Vincennes makket de flater om ta te jaan dat er it der noch net mei Exley oer hân hat. Dêrop lûkt Smith in pistoal en sjit Vincennes del. Wylst Vincennes yn it stjerren leit, freget Smith him smeulsk oft er ek noch yndrukwekkende [[lêste wurden]] hat. Vincennes seit: "Rollo Tomasi," [[glimkjen|glimket]] en stjert. Dêrmei pleatst er de korrupte Smith foar in [[dilemma]]: wa is dy Rollo Tomasi en wat hat dy mei de saak te krijen? En hoe kin er dêr efter komme sûnder priis te jaan dat er tefolle wit fan 'e dea fan Vincennes? Nei't er it lyk fan Vincennes yn in [[park]] dumpt hat, beart Smith de oare deis, nei't it lyk fûn is, dat er [[poerrazen]] is oer de moard op in dekorearre plysjeman as Vincennes, Hy fiteret syn ûnderhearrigen oan om der alles oan te dwaan en spoar de dieder op. Oan Exley freget er tusken noas en lippen troch oft dy wolris fan in Rollo Tomasi heard hat. Exley hat dy troch himsels optochte namme yn syn hiele libben mar oan ien persoan fertelt, en dat is Vincennes. Smith kin de namme dus inkeld fan Vincennes hawwe, wat betsjut dat Smith Vincennes noch sprutsen hawwe moat foar syn dea. Om't Smith dêr neat oer sein hat, wol er dat blykber geheim hâlde, en dêr soed er gjin reden foar hawwe as er net sels yn 'e moard fan Vincennes behelle wêze soe. Sa warskôget Vincennes by wize fan sprekken út it grêf wei Exley noch foar Smith. Foar de haadynspekteur oer beart Exley dat er nea fan Rollo Tomasi heard hat. Smith belûkt White by in yllegaal ferhear fan Sid Hudgens oer Pierce Morehouse Patchett. Hy lit White wat antwurden út Hudgens slaan, oant Hudgens fertelt dat er mei eigen eagen sjoen hat hoe't Exley seksuele omgong hie mei Lynn Bracken. White wegeret dat te leauwen oant Hudgens de foto's produsearret dy't er derfan nommen hat. Alhiel [[breinroer]] set White hookstrooks ôf. Hy wurdt neisjoen troch in gnyskjende Smith, dy't it hiele ferhear yn sêne set blykt te hawwen. It is syn bedoeling om Exley troch White fermoardzje te litten en Hudgens is syn gewillige meistanner. Mar wat Hudgens net foar it ferstân hie, is dat Smith losse eintsjes oan it ôfbinen is, en Hudgens sels is dêr ien fan. Smith [[ferstikking|smoart]] de boeide Hudgens troch him de [[mûle]] en de [[noas]] ticht te knipen oant er it bestjert. White hastiget him earst nei Lynn Bracken ta, om't er suver nòch net leauwe kin wat de foto's him toand hawwe. Mar Lynn befêstiget dat se yn opdracht fan Patchett mei Exley sliept hat. White ferliest syn [[selsbehearsking]] en jout har twa klappen yn it gesicht, oant er beseft dat er no krekt as syn heit is en ferfold fan [[haat|selshaat]] by har wei flechtet. Hy bejout him nei it plysjeburo, dêr't Exley ûnderwilens yn 'e argyfstikken útsocht hat dat Stensland en Meeks oarspronklik partners wiene en dat se jierrenlang ûnder nau tafersjoch fan Smith wurken. As White arrivearret, begjint er Exley in wan bruien te jaan dat pas ophâldt as Exley in pistoal lûkt en driget him del te sjitten. Dan pas kringe de wurden fan Exley by White troch, dat se allebeide [[manipulaasje|manipulearre]] wurde troch haadynspekteur Smith. De beide mannen beslute ta in gearwurking dy't yn 't earstoan neat te noflik is, mar geandewei hieltyd glêder ferrint. Se lizze de útkomsten fan beide ûndersiken njonkeninoar en alles wiist nei Smith. Se riddenearje út dat Stensland en Meeks de mysterieuze moardners wiene dy't yn opdracht fan Smith de trewanten fan Mickey Cohen oant it útmoardzjen west hawwe. By ien fan 'e moarden makke se de 11&nbsp;kg heroïne bút, dêr't se neitiid spul oer krigen. Stensland lokke Meeks mei nei de kelder ûnder it hûs fan frou Lefferts en makke him dêr dea, sadat hy alle heroïne krige. Neitiid organisearre Smith it bloedbad yn ''The Nite Owl'' om Stensland út te skeakeljen en de heroïne te bemachtigjen, wylst er in trijetal swarte kriminelen de skuld foar de moardnerij op 'e lea skode troch Breuning en Carlisle de jachtgewearen dy't brûkt wiene by it bloedbad yn 'e auto fan Sugar Ray Collins lizze te litten. Exley en White geane nei ofsier fan justysje Loew, dy't earst mient dat er harren ôfpoeierje kin om't er himsels ûnoantaastber waant. Mar de beide mannen binne no troch alles hinne en ree om harren karriêres wei te smiten as se dêrmei Smith ûnder fuotten helje kinne. Nei't White Loew in skoftke ûnderstboppest út it finster fan syn [[kantoar]] op 'e fyfde [[ferdjipping]] hongen hat, wol er wol omlyk. Hy leit út dat Smith en Patchett it misdie-ympearium fan Mickey Cohen oan it oernimmen binne. De foto's dy't Hudgens fan Loew mei Matt Reynolds makke hat, wurde troch Smith brûkt om Loew syn meiwurking ôf te twingen. White en Exley geane by Patchett del, mar treffe him dea oan. It liket in [[selsmoard]] te wêzen, mar se fine al rillegau oanwizings dat it giet om in 'selsmoard' dy't yn sêne set is. Se beseffe dat Lynn ek yn gefaar is en litte har dêrom arrestearje troch de [[sheriff]] fan [[West Hollywood (Kalifornje)|West Hollywood]], dy't oan it haad fan in eigen plysjekorps stiet dat gjin direkte bannen mei it LAPD hat. Op fersyk fan Exley wurdt Lynn ûnder in [[skûlnamme]] ynskreaun as arrestante, sadat se praktysk ûnfynber wurdt foar Smith. White doar Lynn net wer ûnder eagen te kommen nei't er har slein hat, dat hy stjoert Exley om har te freegjen oft se ek wat wit dat harren by it ûndersyk nei Smith helpe kin, mar dat is net sa. Underwilens giet White nei de [[redaksje]] fan ''Hush-Hush'', dêr't tsjin dy tiid it stoflik omskot fan Hudgens oantroffen is. De sjoernalist liket omkommen te wêzen by in brute moard, nei't oannommen wurdt troch immen dy't er mei in publikaasje yn syn skandaalblêd tsjin him yn it harnas jage hat. White wit wol better, mar wurdt fuortroppen as er fan 'e [[plysjesintrale]] in berjocht foar him komt: Exley hat frege oft White him by it ôfhandige, fertutearze Victory Motel moetsje kin. As White dêr arrivearret, stiet Exley him al op te wachtsjen. It docht bliken dat Exley itselde fersyk trochdien is, mar dan ôfkomstich fan White. De beide mannen beseffe dat se yn in [[mûklaach]] lokke binne en ferskânzje har yn ien fan 'e motelkeamers. De keamer wurdt besingele en dêrnei bestoarme troch in hiel espel korrupte plysjes en âld-plysjes. Der folget in lange sjitpartij, wêrby't White en Exley al Smith syn mannen deadzje. Mar dêrby rekket Exley ferwûne, wylst White delsketten wurdt as er in kûgel foar Exley opfangt. Uteinlings komt Smith sels opdaagjen. Hy en Exley hâlde inoar ûnder skot en der ûntstiet in ympasse. Mei de neieroankommende [[sirene (lûd)|sirenes]] fan 'e echte plysje al hearber biedt Smith oan om harren kollega's te mislieden oer de wiere gong fan saken en Exley in nije promoasje te besoargjen. Exley syn swijen hâldt er foar ynstimming. Hy freget Exley wa't dy Rollo Tomasi no eins is, en Exley antwurdet dat Smith dat sels is: de krimineel dy't oan syn rjochtlike straf ûntkomt. Smith rint by him wei, de [[koplampe]]n fan 'e [[plysje-auto's]] yn 'e mjitte, mar Exley [[eksekúsje|eksekutearret]] him troch him yn 'e rêch te sjitten om foar iens en foar altyd mei Rollo Tomasi ôf te weven. Neitiid wurdt Exley yn 't ferhear nommen yn oanwêzigens fan 'e haadkommissaris fan it LAPD en ofsier fan justysje Loew. Hy wynt der gjin doekjes om mar fertelt harren persiis wat der bard is. Loew en de haadkommissaris beseffe dat it in ramp foar it LAPD wêze soe as dit allegearre bekend wurde soe. Se beslute dat de boel yn 'e dôfpot moat en gau ek. Der wurdt in plausibele ferklearring betocht foar de sjitpartij by it Victory Motel, en Exley en de "by de útoefening fan syn funksje" omkommen Smith wurde as helden op it skyld hyst. Exley kin dy [[postume]] [[ear (achting)|ear]] foar Smith neat skele; hy wit dat de haadynspekteur syn rjochtlike straf krigen hat. Sels kriget er op 'e nij in ûnderskieding. Nei't dy [[medalje]] him op it [[stedhûs]] fan Los Angeles útrikt is, sjocht Exley efteroan yn 'e [[seal (romte)|seal]] Lynn Bracken stean. Hy giet nei har ta en beselskippet har nei bûten, dêr't in ferwûne, mar opbetterjende White yn 'e auto op Lynn wachtet. Exley nimt [[ôfskie]] fan Lynn en fan White, dy't no syn [[freonskip|freon]] wurden is, foar't it pear ôfset nei [[Arizona]]. ==Rolferdieling== [[File:Crew members of the movie "Genius" at the Berlinale party (25036107966) (cropped).jpg|right|thumb|150px|[[Guy Pearce]] yn [[2016]].]] [[File:Russell Crowe 1999.jpg|right|thumb|140px|[[Russell Crowe]] yn [[1999]].]] [[File:Kevin Spacey (48171134437).jpg|right|thumb|140px|[[Kevin Spacey]] yn [[1997]].]] [[File:Kim Basinger (1990).jpg|right|thumb|180px|[[Kim Basinger]].]] ;haadrollen {| height="100px" width="450px" style="background:#F8F8F8; border:1px solid #aaaaaa" | style="background:gold"| '''personaazje''' | style="background:gold"| '''akteur/aktrise'''&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; |- | [[ynspekteur (plysje)|ynspekteur]]-[[resjersjeur]] Ed Exley | [[Guy Pearce]] |- | [[resjersjeur]] Bud White | [[Russell Crowe]] |- | [[brigadier]]-resjersjeur Jack Vincennes | [[Kevin Spacey]] |- |} <br> ;byrollen {| height="100px" width="450px" style="background:#F8F8F8; border:1px solid #aaaaaa" | style="background:gold"| '''personaazje''' | style="background:gold"| '''akteur/aktrise''' |- | [[haadynspekteur]] Dudley Smith | [[James Cromwell]] |- | Lynn Bracken | [[Kim Basinger]] |- | Sid Hudgens | [[Danny DeVito]] |- | Pierce Morehouse Patchett | [[David Strathairn]] |- | [[ofsier fan justysje]] Ellis Loew | [[Ron Rifkin]] |- | brigadier-resjersjeur Dick Stensland | [[Graham Beckel]] |- | Susan Lefferts | [[Amber Smith]] |- | [[haadkommissaris]] fan it [[Los Angeles Police Department|LAPD]] | [[John Mahon (akteur)|John Mahon]] |- | Leland "Buzz" Meeks | [[Darrell Sandeen]] |- | Matt Reynolds | [[Simon Baker]] |- | frou Lefferts | [[Gwenda Deacon]] |- | Sugar Ray Collins | [[Jeremiah Birkett]] |- | Ty Jones | [[Karr Washington]] |- | Louis Fontaine | [[Salim Grant]] |- | Inez Soto | [[Marisol Padilla Sánchez]] |- | brigadier-resjersjeur Michael Breuning | [[Tomas Arana]] |- | brigadier-resjersjeur William Carlisle | [[Michael McCleery]] |- | [[Johnny Stompanato]] | [[Paolo Seganti]] |- | Brett Chase | [[Matt McCoy (akteur)|Matt McCoy]] |- | Roland Navarette | [[Steven Lambert (akteur)|Steven Lambert]] |- | [[Mickey Cohen]] | [[Paul Guilfoyle]] |- | Tammy Jordan | [[Shawnee Free Jones]] |- | [[gemeenteriedslid]] | [[Jim Metzler]] |- | [[patolooch-anatoom]] | [[Michael Chieffo]] |- | [[bokser]] op [[weranda]] | [[Robert Barry Fleming]] |- | [[Lana Turner]] | [[Branda Bakke]] |- |} ==Produksje en distribúsje== ===Foarskiednis=== ''L.A. Confidential'' is basearre op 'e [[misdieroman]] mei [[L.A. Confidential (roman)|deselde namme]] fan [[skriuwer]] [[James Ellroy]] út [[1990]]. Dat is eins it trêde boek fan syn ''[[L.A. Quartet]]''-rige. [[Regisseur]] [[Curtis Hanson]] wie in [[fan (persoan)|fan]] fan it wurk fan Ellroy, mar pas doe't er ''L.A. Confidential'' lies, fielde er oanstriid om ien fan Ellroy's boeken te ferfilmjen. Hy fertelde letter yn in [[fraachpetear]] dat er him net sasear oanlutsen fielde ta de [[plot]], mar ynstee ta de yntrigearjende [[personaazje]]s. Boppedat bea it ferfilmjen fan 'e roman him in kâns om, sa't er it sels sei: "in film spylje te litten op in stuit dat de hiele dream fan [[Los Angeles]], fan dat skynber goudene tiidrek fan 'e [[1920-er jierren|1920-er]] en [[1930-er jierren]], troch [[bulldozer]]s mei de grûn lyk makke waard." [[File:Curtis Hanson.JPG|left|thumb|180px|[[Regisseur]] [[Curtis Hanson]].]] [[Senarioskriuwer]] [[Brian Helgeland]] wie ek in fan fan Ellroy. Hy stie begjin [[1990-er jierren]] by [[filmstudio]] [[Warner Bros.]] ûnder [[kontrakt]] om oan in [[Wytsing]]film te wurkjen en letter oan in hjoeddeistich [[Arthurleginde|Kening Arthur-ferhaal]]; beide projekten rûnen úteinlik op 'e non. Doe't er der lucht fan krige dat Warner Bros. de [[filmrjochten]] op ''L.A. Confidential'' oankocht hie, [[lobbyen|lobbyde]] er om it senario foar de ferfilming skriuwe te meien, mar de studio woe in bekende senarist hawwe, dat hy koe gjin moeting mei de [[filmprodusint|produsinten]] besette. Doe hearde er dat Hanson de film regissearje soe en naam er streekrjocht kontakt op mei him. De beide mannen metten wylst Hanson behelle wie yn 'e [[opnamen (film)|opnamen]] foar de [[skrillerfilm|skriller]] ''[[The River Wild]]'' ([[1994]]). Se ûntdieken dat se net inkeld allebeide fans fan 'e boeken fan Ellroy wiene, mar dat se ek deselde ideeën hiene oer hoe't it ferhaal fan ''L.A. Confidential'' omset wurde moast yn in ferfilmber skript. Neffens Helgeland moast dat barre troch "eltse sêne út it boek te skrassen dy't net ien fan 'e trije wichtichste plysjes as haadpersoan hie, en dan út 'e oerbliuwende sênes wei de ûntstiene gatten yn 'e plot te tichtsjen." Hanson fûn dat de roman yn syn oarspronklike foarm te yngewikkeld wie om werom te bringen ta in film fan in pear oeren. Hy sei dat er "woe dat de sjoggers útdage wurde soene, mar tagelyk woe ik net dat se deryn omkomme soene." Tegearre wurken Hanson en Helgeland twa jier oan it senario. Hanson sloech yn dy snuorje ferskate banen ôf, wylst Helgeland fergees sân ferzjes fan it skript skreau. Hanson en Helgeland wisten ek de seine fan James Ellroy sels foar harren senario te krijen. Dyselde hie earder Hanson syn films ''[[The Bedroom Window (film út 1987)|The Bedroom Window]]'' ([[1987]]) en ''[[Bad Influence (film út 1990)|Bad Influence]]'' ([[1990]]) sjoen, en fûn him "in feardich en ynteressant ferhaleferteller". Mar hy leaude net dat ''L.A. Confidential'' ferfilme wurde koe oant er sels mei Hanson prate. Letter seid er: "[Hanson en Helgeland] beholden de basale yntegriteit fan it boek en fan it [[tema (fiksje)|haadtema]]. [Se] namen in [[fiksje]]wurk dat acht [[plot|ferhaallinen]] hie, brochten dy werom nei trije, en hanthavenen de dramatyske krêft fan trije mannen dy't yn it reine komme mei har lot." [[File:FormosaCafe04.jpg|right|thumb|250px|It [[Formosa Café]] yn [[West Hollywood (Kalifornje)|West Hollywood]] wie ien fan 'e filmlokaasjes foar ''L.A. Confidential''.]] ===Produksje=== ''L.A. Confidential'' waard [[regissearre]] troch Curtis Hanson nei in [[senario]] fan himsels en Brian Helgeland. As [[filmprodusint|produsinten]] wiene Hanson, [[Amon Milchan]] en [[Michael Nathanson]] by it projekt belutsen foar de [[filmstudio's]] Warner Bros., [[Regency Enterprises]] en[[The Wolper Organization]]. Foar de film wie in [[budget]] beskikber fan [[$]]35&nbsp;miljoen. De [[kamerarezjy]] wie yn 'e hannen fan [[Dante Spinotti]], en de [[filmmuzyk]] waard fersoarge troch [[Jerry Goldsmith]]. ===Casting=== Mids [[1990-er jierren]] wiene de [[Austraalje (lân)|Australyske]] [[akteur]]s [[Russell Crowe]] en [[Guy Pearce]] yn [[Noard-Amearika]] noch frijwol ûnbekend. Mar regisseur Curtis Hanson beskôge harren as perfekt foar de rollen fan Bud White, resp. Ed Exley. De produsinten stipen de beslissing fan Hanson, mar guon fan harren, ûnder wa Amon Milchan, sieten wol yn noed oer it gebrek oan renommearre akteurs yn 'e haadrollen. De stipe fan 'e produsinten joech Hanson it selsfertrouwen dêr't er ferlet fan hie om foar de trêde [[haadrol]], fan Jack Vincennes, akteur [[Kevin Spacey]] te freegjen, en foar de [[byrol]]len fan Lynn Bracken en Sid Hudgens de filmstjerren [[Kim Basinger]], resp. [[Danny DeVito]]. ===Opnamen=== De [[opnamen (film)|opnamen]] foar ''L.A. Confidential'' setten op [[6&nbsp;maaie]] [[1996]] útein en duorren oant en mei [[22&nbsp;augustus]] fan dat jier. [[Regisseur]] [[Curtis Hanson]] woe net dat de film in oefening yn [[nostalgy]] waard, dat hy joech [[kameraregisseur]] [[Dante Spinotti]] opdracht om te filmjen as betrof it in gewoane hjoeddeistige film. Ek brûkte er in natuerliker [[beljochting]] as yn 'e klassike [[film noir]]. Curtis hiet Spinotti en [[produksje-ûntwerp]]ster [[Jeannine Oppewall]] om in protte oandacht te besteegjen oan details út 'e iere [[1950-er jierren]], mar dy dêrnei "allegearre op 'e eftergrûn te hâlden". [[File:Crossroads of the World.jpg|left|thumb|250px|De [[Crossroads of the World]] yn [[Los Angeles]] wie ien fan 'e filmlokaasjes foar ''L.A. Confidential''.]] Foar de opnamen waarden ferskate bekende histoaryske plakken út it [[Los Angeles]] en omkriten fan 'e iere 1950-er jierren brûkt. Sa giet it [[Formosa Cafe]] yn [[West Hollywood (Kalifornje)|West Hollywood]] yn 'e film troch foar ''The Nite Owl'', wylst de [[Crossroads of the World]], in [[winkelsintrum]] yn 'e [[iepen loft]], brûkt waard as de lokaasje fan in [[bioskoop]] dêr't oan it begjin fan 'e film de [[premiêre]] fan ''[[When Worlds Collide (film út 1951)|When Worlds Collide]]'' ([[1951]]) plakfynt. De ''Frolic Room'' oan [[Hollywood Boulevard]] komt yn 'e film ûnder syn eigen namme foar as it plak dêr't White, en letter Exley en Vincennes, [[gangster]] [[Johnny Stompanato]] (en syn minneresse [[Lana Turner]]) moetsje. De wente fan [[sakeman]] Pierce Morehouse Patchett yn 'e film is eins it [[Lovell House]], in ferneamde [[filla]] yn 'e [[International Style]], ûntwurpen troch [[arsjitekt]] [[Richard Neutra]]. It hûs fan Lynn Bracken stiet oan 501&nbsp;Wilcox Avenue yn 'e [[rykdom|begoedige]] [[buert]] [[Hancock Park (Los Angeles)|Hancock Park]], mei útsicht oer de Wilshire Country Club. It hûs moast foar $75.000 [[renovaasje|renovearre]] wurde om der it oansjen fan 'e [[Spanish Colonial Revival-arsjitektuer]] oan te jaan dat yn it senario beskreaun wie. Foar de sênes wêryn't de plysje in klopjacht hâldt op 'e [[negroïde ras|swarte]] fertochten fan it bloedbad yn ''The Nite Owl'' waarden histoaryske buerten yn it stedsdiel [[Sintraal Los Angeles]] as [[setting]] brûkt, wêrûnder [[Angelino Heights]], [[Lincoln Heights (Los Angeles)|Lincoln Heights]] en [[Koreatown (Los Angeles)|Koreatown]]. It Victory Motel, dêr't de [[klimaks (narratology)|klimaktyske]] [[sjitpartij]] oan 'e ein fan 'e film plakfynt, wie ien fan 'e mar in pear spesjaal foar de opnamen boude [[filmset]]s. Dy waard oanlein op in sljocht stik fan it [[Oaljefjild fan Inglewood]] yn [[Culver City (Kalifornje)|Culver City]]. [[File:Lovell Health House 5.jpg|right|thumb|250px|It [[Lovell House]] gie yn ''L.A. Confidential'' troch foar de [[filla]] fan Pierce Morehouse Patchett.]] ===Distribúsje=== De [[filmdistribúsje|distribúsje]] fan ''L.A. Confidential'' waard fersoarge troch [[Warner Bros.]] De studiobazen dêre woene de film net ynstjoere foar it [[Ynternasjonaal Filmfestival fan Cannes]], om't dêr [[foaroardiel]]en hearskje soene tsjin produksjes fan grutte studio's. Mar [[regisseur]] [[Curtis Hanson]] woe dat de earste fertoaning fan syn film op in ferneamd ynternasjonaal [[filmfestival]] wêze soe. Dat hy en de oare produsinten fan 'e film giene efter de rêch fan 'e studio om en stjoerden sels in print fan ''L.A. Confidential'' nei de seleksjekommisje foar it Ynternasjonaal Filmfestival fan Cannes. Dy fûn it in geweldige film en sa gie ''L.A. Confidential'' op [[14&nbsp;maaie]] [[1997]] dochs yn [[Cannes]] yn premiêre. De film gie iepene dêrnei op [[19&nbsp;septimber]] yn 'e [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[bioskopen]]. It byhearrende [[soundtrack]]album ferskynde op [[25&nbsp;novimber]] [[1997]] by [[platemaatskippij]] [[Varèse Sarabande]]. ''L.A. Confidential'' waard op [[14&nbsp;april]] [[1998]] útbrocht as [[VHS]]-[[keapfideo]] en op [[dvd]], en kaam op [[23&nbsp;septimber]] [[2008]] út op [[blu-ray]]. ==Untfangst== Fan 'e [[filmkritisy]] krige ''L.A. Confidential'' oer it algemien tige positive [[resinsje]]s. Sa joech [[Roger Ebert]] fan 'e ''[[Chicago Sun-Times]]'' de film 4 fan 4 [[stjer (figuer)|stjerren]]. Hy omskreau ''L.A. Confidential'' as "ferliedlik en moai, [[synysk]] en ferwrongen, en ien fan 'e bêste films fan it jier." Yn ''[[The New York Times]]'' priizge [[Janet Maslin]] it [[aktearjen]] fan [[Kevin Spacey]], [[Russell Crowe]] en [[Guy Pearce]]. Dy lêste beide omskreau hja as "iepenbierings". Desson Howe fan ''[[The Washington Post]]'' hie ek in protte lof foar de [[cast]]. Njonken de trije [[haadrolspiler]]s neamde hy ek [[Kim Basinger]]. [[File:501_N_Wilcox,_Los_Angeles_2.jpg|left|thumb|250px|It [[hûs]] op 501 North Wilcox Avenue yn [[Los Angeles]] dat yn ''L.A. Confidential'' brûkt waard as de [[wente]] fan Lynn Bracken.]] Yn syn resinsje yn 'e [[Kanada|Kanadeeske]] [[krante]] ''[[The Globe and Mail]]'' skreau Liam Lacey: "De grutte stjer [fan 'e film] is [[Los Angeles]] sels." Hy ferliek "de atmosfear en it detaillearre [[produksje-ûntwerp]]" fan ''L.A. Confidential'' mei de ôfskildering fan it Los Angeles út 'e [[1930-er jierren]] troch [[Roman Polański]] yn ''[[Chinatown (film út 1974)|Chinatown]]'' ([[1974]]). Ek [[Richard Schickel]] fan it [[tydskrift]] ''[[Time (tydskrift)|Time]]'' hie loovjende wurden foar ''L.A. Confidential'': "It is in film fan [[skaden]] en [[twiljocht]]en, it bêste benei kommen fan 'e âlde [[swart-wyt]] [[film noir]] dat lykfolwa oant no ta slagge is op [[kleurefilm]]. Mar it is net samar in oefening yn styl. Hoe't de film der útsjocht, suggerearret hoe djip oft de [[tradysje]] fan [[korrupsje]] by de [[plysje]] trochgiet." Yn 'e ''[[Los Angeles Times]]'' skreau [[Kenneth Turan]]: "It iennichste elemint oan ''L.A. Confidential'' dat mooglik [[publyk]] ôfstjitte kin, is dat de film stipet op ûntrêstgjende útbarstings fan [[geweld]], sawol bloedige [[sjitpartij]]en as yntinse [[minsklik lichem|fysike]] [[mishanneling]]s, dy't de film in suver taastbere sfear fan driging jouwe. Mar dat aspekt wurdt yn it skaad steld troch de folsleine behearsking troch de film fan syn ûnderwerp." Richard Williams skreau yn syn resinsje yn 'e [[Feriene Keninkryk|Britske]] krante ''[[The Guardian]]'': "''L.A. Confidential'' docht frijwol alles goed. De [[beljochting]], de [[arsjitektuer]], de [[sprektaal]], de [[filmmuzyk]] […], in hearlike [[grap]] oer [[Lana Turner]]. In gefoel, foaral, fan skansearre minsken dy't [yn Los Angeles] oankomme om nije libbens te begjinnen en dy't ferlaat wurde troch de [[rook]] fan nachtbloeiende [[jasmyn]], it rûkersguod fan korrupsje." Op 'e [[webside]] [[Rotten Tomatoes]], dy't resinsjes sammelet, hat ''L.A. Confidential'' in hast net te ferbetterjen goedkarringspersintaazje fan 99%, basearre op 163 ûnderskate resinsjes. De konsensuskrityk fan 'e webside, gearstald út al dy resinsjes, stelt: "In strak tempo, in briljant oan boppen ta foltroppe [[skript]] en [[Oscar]]-wurdich [[aktearjen]] produsearje mei-inoar in fernimstige, [[fermaak]]like en [[spanning (narratology)|spannende]] film." Op [[Metacritic]], de wichtichste [[konkurrint]] fan Rotten Tomatoes, behellet ''L.A. Confidential'' in goedkarringspersintaazje fan 90%, basearre op 28 resinsjes. [[File:Angelino Heights, aerial view of neighborhood.jpg|right|thumb|250px|Yn 'e [[histoarysk]]e [[buert]] [[Angelino Heights]] waarden dielen fan 'e klopjacht op 'e fertochten fan it ''Nite Owl''-[[bloedbad]] filme.]] Yn [[2015]] waard ''L.A. Confidential'' troch de [[Library of Congress]] útornearre om foar preservearring foar de ivichheid opnommen te wurden yn it Amerikaanske [[Nasjonaal Film Register]], omreden fan [[kulturele]], [[histoarysk]]e en/of [[estetysk]]e wearde. ==Resultaat== ===Opbringst=== ''L.A. Confidential'' brocht yn 'e [[bioskopen]] yn 'e [[Feriene Steaten]] en [[Kanada]] [[$]]64,6&nbsp;miljoen op, en yn alle oare [[lannen en territoaria]] $61,6&nbsp;miljoen. Wrâldwiid kaam de [[opbringst (jild)|opbringst]] dêrmei út op $126,2&nbsp;miljoen. Ofset tsjin it [[budget]] fan $35&nbsp;miljoen betsjut dat in [[winst (ûndernimming)|winst]] fan $91,2&nbsp;miljoen, hoewol't dêr de [[marketing]]kosten noch wol ôf moatte. ===Prizen=== Yn [[1998]] waard ''L.A. Confidential'' by de [[Oscar]]s nominearre foar [[priis (ûnderskieding)|prizen]] yn 9 [[kategory]]en, wêrûnder [[Oscar foar Bêste Film|bêste film]], bêste [[regisseur]], bêste [[kamerarezjy]], bêste orizjinele [[filmmuzyk]], bêste [[filmmontaazje]], bêste [[artdirection]] en bêste [[lûd]]. De film wûn 2 Oscars, foar bêste [[byrol]] fan in [[aktrise]] ([[Kim Basinger]]) en foar bêste adaptearre [[senario]] ([[Brian Helgeland]] en [[Curtis Hanson]]). By de [[Golden Globes]] waard ''L.A. Confidential'' nominearre yn 5 kategoryen, wêrûnder [[Golden Globe foar Bêste Film – Drama|bêste film (drama)]], bêste regisseur, bêste senario en bêste orizjinele filmmuzyk. De film wûn de Golden Globe foar bêste byrol fan in aktrise (Kim Basinger). By de [[Screen Actors Guild Award]]s waard de film nominearre foar 2 prizen, wêrûnder bêste [[cast]]. Kim Basinger wûn de SAG Award foar bêste froulike byrol. [[File:Pumpjacks Inglewood Oil Field seen from Baldwin Hills Scenic Overlook.jpg|left|thumb|250px|It [[Oaljefjild fan Inglewood]] yn [[Culver City (Kalifornje)|Culver City]], de lokaasje fan 'e [[filmset]] foar it Victory Motel, dêr't yn 'e film de [[klimaks (narratology)|klimaktyske]] [[sjitpartij]] plakfynt.]] By de [[BAFTA's]], de wichtichste [[Feriene Keninkryk|Britske]] filmprizen, waard ''L.A. Confidential'' nominearre yn 12 kategoryen, wêrûnder bêste film, bêste rezjy, bêste akteur ([[Kevin Spacey]]), bêste byrol fan in aktrise (Kim Basinger), bêste adaptearre senario, bêste kamerarezjy, bêste orizjinele filmmuzyk, bêste [[produksje-ûntwerp]], bêste [[kostúm]]ûntwerp en bêste [[fisazjy]]. De film wûn de BAFTA's foar bêste filmmontaazje ([[Peter Honess]]) en bêste lûd. ''L.A. Confidential'' waard yn [[1998]] nominearre (en wûn) ien [[Saturn Award]], yn 'e kategory bêste [[aksjefilm|aksje]]-/[[aventoerefilm|aventoere]]-/[[skrillerfilm]]. (Yn [[2009]] waard de film nominearre foar de Saturn Award foar bêste [[dvd]]-release.) By de [[Satellite Award]]s waard ''L.A. Confidential'' nominearre foar prizen yn 8 kategoryen, wêrûnder bêste film (drama), bêste regisseur, bêste akteur ([[Russell Crowe]]), bêste kamerarezjy, bêste orizjinele filmmuzyk, bêste filmmontaazje en bêste artdirection. De film wûn de Satellite Award foar bêste adaptearre senario. Fierders waard ''L.A. Confidential'' op it [[Ynternasjonaal Filmfestival fan Cannes]] nominearre foar de [[Gouden Palm]] en wûn it de Metro Media Award op it [[Ynternasjonaal Filmfestival fan Toronto]]. De film wûn ek de [[Writers Guild of America Award]] foar bêste adaptearre senario, de [[Edgar Award]] foar bêste film, de [[Empire Award]] foar bêste akteur (Kevin Spacey) en de [[Priis fan de Japanske Akademy|Priis fan 'e Japanske Akademy]] foar bêste film yn in bûtenlânske [[taal]]. Teffens waard ''L.A. Confidential'' nominearre foar en wûn it de [[Critics' Choice Award]]s foar bêste film en bêste adaptearre senario. ==Mooglike ferfolchfilm== Yn [[oktober]] [[2020]] befêstige [[senarioskriuwer]] [[Brian Helgeland]] dat der in [[ferfolch]] op ''L.A. Confidential'' yn ûntwikkeling wie. De film soe yn [[1974]] spylje, en [[Russell Crowe]] en [[Guy Pearce]] soene weromkeare yn 'e rollen fan Bud White en Ed Exley. In trêde haadrol, fan 'e jonge [[negroïde ras|swarte]] plysjeman James Muncie, wie tatocht oan [[Chadwick Boseman]], foar't dyselde yn [[augustus]] fan dat jier kaam te [[ferstjerren]] oan [[termkanker]]. Yn [[2023]] waard bekend dat de foarstelde ferfolchfilm gjin belangstelling wekje kinnen hie by [[streamingtsjinst]] anneks [[filmstudio]] [[Netflix]]. ==Keppelings om utens== * {{en}} [https://www.imdb.com/title/tt0119488/ Ynformaasje oer ''L.A. Confidential'' yn 'e Internet Movie Database (IMDb)] {{boarnen|boarnefernijing= Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/L.A._Confidential_(film) ''References'', op dizze side]. }} {{DISPLAYTITLE:''L.A. Confidential'' (film)}} {{DEFAULTSORT:LA Confidential (film)}} [[Kategory:Amerikaanske histoaryske film]] [[Kategory:Amerikaanske plysjefilm]] [[Kategory:Amerikaanske misdiefilm]] [[Kategory:Amerikaanske skrillerfilm]] [[Kategory:Neo-noir]] [[Kategory:Histoaryske plysjefilm]] [[Kategory:Histoaryske skrillerfilm]] [[Kategory:Histoaryske misdiefilm]] [[Kategory:Ingelsktalige film]] [[Kategory:Film fan Warner Bros.]] [[Kategory:Film fan The Wolper Organization]] [[Kategory:Film fan Regency Enterprises]] [[Kategory:Film fan Curtis Hanson]] [[Kategory:Film út 1997]] [[Kategory:Film oer in plysjeman]] [[Kategory:Film oer in Amerikaanske plysjetsjinst]] [[Kategory:Film oer moard]] [[Kategory:Film oer ferkrêfting]] [[Kategory:Film oer korrupsje]] [[Kategory:Film oer sjantaazje]] [[Kategory:Film oer in prostituee]] [[Kategory:Film oer in sjoernalist of ferslachjouwer]] [[Kategory:Film oer plysjegeweld]] [[Kategory:Film oer rasisme]] [[Kategory:Film oer homofoby]] [[Kategory:Film oer de telefyzje-yndustry]] [[Kategory:Film oer de organisearre misdie]] [[Kategory:Film basearre op in literêr wurk]] 498qnqi9muujb1zbn5m7niezhfrxkbv 14 193072 1235810 2026-07-20T23:45:56Z Ieneach fan 'e Esk 13292 nij 1235810 wikitext text/x-wiki [[Kategory:Film nei regisseur|Hanson, Curtis]] crj8sv0hu73q6a5xi600akeq3gsx2wj 1 193073 1235811 2026-07-20T23:51:25Z Ieneach fan 'e Esk 13292 oplaadfersyk 1235811 wikitext text/x-wiki {{Ping|RomkeHoekstra}} Romke, soene jo asjebleaft jo plaatsje fan Deboara op 'e Wikipedy oplade wolle, want op Commons is it om my ûnbegryplike redens fuorthelle. [[Meidogger:Ieneach fan &#39;e Esk|Ieneach fan &#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &#39;e Esk|oerlis]]) 21 jul 2026, 01.51 (CEST) ej8guid7q3gqq3gixint8nrcgbwhdv1 6 193074 1235821 2026-07-21T05:28:55Z RomkeHoekstra 10582 Mei help fan AI oanmakke 1235821 wikitext text/x-wiki == Gearfetting == Mei help fan AI oanmakke == Lisinsje == {{Auteursrjocht Frij}} 9za5xkq2qkyg4l4df4zm9iw846dbrzy 6 193075 1235823 2026-07-21T05:37:13Z RomkeHoekstra 10582 1235823 wikitext text/x-wiki == Lisinsje == {{Auteursrjocht Frij}} 8ouwdb7s76mvyt7d2kojyipek29z4hl 6 193076 1235833 2026-07-21T09:52:38Z RomkeHoekstra 10582 Ofbyld fan it ynformaasjeboer by it Skillige Pypke fan 'e âlde brêge. Mei help fan AI de smoarge plakken op it ôfbyld ferwidere en restaurearre. 1235833 wikitext text/x-wiki == Gearfetting == Ofbyld fan it ynformaasjeboer by it Skillige Pypke fan 'e âlde brêge. Mei help fan AI de smoarge plakken op it ôfbyld ferwidere en restaurearre. == Lisinsje == {{Auteursrjocht Frij}} 2r0f9u1xwgzfhrpwcm9k94vul2aqktw 6 193077 1235834 2026-07-21T09:58:30Z RomkeHoekstra 10582 1235834 wikitext text/x-wiki == Lisinsje == {{Auteursrjocht Frij}} 8ouwdb7s76mvyt7d2kojyipek29z4hl 0 193078 1235836 2026-07-21T11:36:57Z FreyaSport 40716 Omgong fan Frankryk foar froulju 2026 1235836 wikitext text/x-wiki {{Takomstsport}}{{Ynfoboks edysje hurdfytswedstriid | namme = {{Flagge FR}} Omgong fan Frankryk 2026<br>''Tour de France Femmes 2026'' | edysje = 5 | ôfbylding = | ôfbyldingsbreedte = | ûnderskrift = | rûtekaart = | tiidrek = [[1 augustus]] - [[9 augustus]] [[2026]] | datum = | startplak = {{Flagge CH}} [[Lausanne]] | finishplak = [[Nice]] | totale ôfstân = 1.175 km | hichtemeters = | gem. faasje = | dielnimmers = | type wedstriid = | etappe = | klass1 = Giele trui | lieder1 = | klass2 = Griene trui | lieder2 = | klass3 = Boltsjestrui | lieder3 = | klass4 = Wite trui | lieder4 = | klass5 = Ploegen | lieder5 = | klass6 = Striidberens | lieder6 = | klass7 = | lieder7 = | klass8 = | lieder8 = | aktueel = | foarige = [[Omgong fan Frankryk foar froulju 2025|2025]] | folgjende = [[Omgong fan Frankryk foar froulju 2027|2027]] }}De 5e edysje fan de '''[[Omgong fan Frankryk foar froulju]]''' wurdt hâlden fan [[1 augustus|1]] oant en mei [[9 augustus]] [[2026]]. ==Dielnimmende ploegen== {{Kolommen3 |Kolom1= * {{BEL}} AG Insurance-Soudal * {{GER}} Canyon//SRAM * {{USA}} EF Education–Oatly * {{FRA}} FDJ United–Suez * {{BEL}} Fenix–Premier Tech * {{USA}} Human Powered Health * {{GER}} Lidl–Trek * {{FRA}} Cofidis * {{ESP}} Laboral Kutxa–Fundación * {{BEL}} Lotto–Intermarché * {{FRA}} Ma Petite Entreprise |Kolom2= * {{AUS}} Liv AlUla Jayco * {{ESP}} Movistar * {{NED}} Picnic PostNL * {{NED}} SD Worx–Protime * {{UAE}} UAE Team ADQ * {{NOR}} Uno-X * {{NED}} Visma–Lease a Bike * {{FRA}} Mayenne Monbana My Pie * {{FRA}} St. Michel–Preference * {{NED}} VolkerWessels }} == Startplak en einstreek== De start is yn it [[Switserlân|Switserske]] [[Lausanne]], de haadstêd fan it Switserske [[Kanton fan Switserlân|kanton]] [[Vaud]], leit yn it Frânsktalige part fan Switserlân, oan 'e [[Mar fan Genève]]. It is op trije nei de grutste stêd fan Switserlân. De stêd leit op 495 m hichte, yn in wynstreek. Lausanne leit 55 kilometer noardeastlik fan [[Genève]]. De einstreek fan de fyfde edysje leit yn [[Nice]] in stêd yn it súdeasten fan Frankryk oan 'e [[Middellânske See]]. == Etappe-oersjoch == {| class="wikitable" style="font-size:95%" ! Datum ! Etappe ! Start –<br>Finish ! Ofstân<br>(yn km) ! Type ! Winner ! [[Ofbyld:Jersey yellow.svg|20px|Giele trui]] Klassemintslieder |- | 1 augustus | 1 | {{Flagge CH}} [[Lausanne]] -<br> {{Flagge CH}} [[Lausanne]] | 137 km | {{piktogram etappe|flak}} | | bgcolor="#FFFF80"| |- | 2 augustus | 2 | {{Flagge CH}} [[Aigle]] -<br> {{Flagge CH}} [[Genève]] | 149 km | {{piktogram etappe|flak}} | | bgcolor="#FFFF80"| |- | 3 augustus | 3 | {{Flagge CH}} [[Genève]] -<br> {{Flagge FR}} [[Poligny (Jura)|Poligny]] | 157 km | {{piktogram etappe|heuvel}} | | bgcolor="#FFFF80"| |- | 4 augustus | 4 | [[Gevrey-Chambertin]] -<br> [[Dijon]] | 21 km | {{piktogram etappe|tiidrit}} | | bgcolor="#FFFF80"| |- | 5 augustus | 5 | [[Mâcon]] -<br> [[Belleville-en-Beaujolais]] | 140 km | {{piktogram etappe|heuvel}} | | bgcolor="#FFFF80"| |- | 6 augustus | 6 | [[Montbrison, Loire|Montbrison]] -<br> [[Tournon-sur-Rhône]] | 153 km | {{piktogram etappe|heuvel}} | | bgcolor="#FFFF80"| |- | 7 augustus | 7 | [[La Voulte-sur-Rhône]] -<br> [[Mont Ventoux]] | 144 km | {{piktogram etappe|berch}} | | bgcolor="#FFFF80"| |- | 8 augustus | 8 | [[Sisteron]] -<br> [[Nice]] | 175 km | {{piktogram etappe|flak}} | | bgcolor="#FFFF80"| |- | 9 augustus | 9 | [[Nice]] -<br> [[Nice]] | 99 km | {{piktogram etappe|berch}} | | bgcolor="#FFFF80"| |- ! Datum ! Etappe ! Start – Finish ! Ofstân<br>(yn km) ! Type ! Winner ! [[Ofbyld:Jersey yellow.svg|20px|Giele trui]] Klassemintslieder |} == Klassemintslieders nei eltse etappe == {| class="wikitable" width="95%" style="text-align: center; font-size:85%;" ! width="7%" |Etappe !Winner | bgcolor="#FFFF00" |'''Giele trui'''<br>[[Ofbyld:Jersey_yellow.svg|20x20px|Giele trui]] | bgcolor="#54FF54" |'''Griene trui'''<br>[[Ofbyld:Jersey_green.svg|20x20px|Griene trui]] | bgcolor="#FFABBB" |'''Bolletsjestrui'''<br>[[Ofbyld:Jersey_polkadot.svg|20x20px|Bolletsjestrui]] | bgcolor="#FFFFFF" |'''Jongerein'''<br>[[Ofbyld:Jersey_white.svg|20x20px|Witte trui]] | bgcolor="#90D0EA" |'''Ploegen'''<br>[[Ofbyld:Jersey_yellow_number.svg|20x20px|Ploegeklassemint]] | bgcolor="#8fea79" |'''Striidberens'''<br>[[Ofbyld:Jersey green number.svg|20x20px|Grien rêchnûmmer]] |- ! 1 | | bgcolor="#FFFF80" | | bgcolor="#90ee90" | | bgcolor="#FFABBB" | | bgcolor="#FFFFFF" | | bgcolor="#D5E5EC" | | bgcolor="#98fb98" | |- ! 2 | | bgcolor="#FFFF80" | | bgcolor="#90ee90" | | bgcolor="#FFABBB" | | bgcolor="#FFFFFF" | | bgcolor="#D5E5EC" | | bgcolor="#98fb98" | |- ! 3 | | bgcolor="#FFFF80" | | bgcolor="#90ee90" | | bgcolor="#FFABBB" | | bgcolor="#FFFFFF" | | bgcolor="#D5E5EC" | | bgcolor="#98fb98" | |- ! 4 | | bgcolor="#FFFF80" | | bgcolor="#90ee90" | | bgcolor="#FFABBB" | | bgcolor="#FFFFFF" | | bgcolor="#D5E5EC" | | bgcolor="#98fb98" | |- ! 5 | | bgcolor="#FFFF80" | | bgcolor="#90ee90" | | bgcolor="#FFABBB" | | bgcolor="#FFFFFF" | | bgcolor="#D5E5EC" | | bgcolor="#98fb98" | |- ! 6 | | bgcolor="#FFFF80" | | bgcolor="#90ee90" | | bgcolor="#FFABBB" | | bgcolor="#FFFFFF" | | bgcolor="#D5E5EC" | | bgcolor="#98fb98" | |- ! 7 | | bgcolor="#FFFF80" | | bgcolor="#90ee90" | | bgcolor="#FFABBB" | | bgcolor="#FFFFFF" | | bgcolor="#D5E5EC" | | bgcolor="#98fb98" | |- ! 8 | | bgcolor="#FFFF80" | | bgcolor="#90ee90" | | bgcolor="#FFABBB" | | bgcolor="#FFFFFF" | | bgcolor="#D5E5EC" | | bgcolor="#98fb98" | |- ! 9 | | bgcolor="#FFFF80" | | bgcolor="#90ee90" | | bgcolor="#FFABBB" | | bgcolor="#FFFFFF" | | bgcolor="#D5E5EC" | | bgcolor="#98fb98" | |- ! colspan="2" |Einklassemint | bgcolor="#FFFF00" | ''' ''' | bgcolor="#54FF54" | ''' ''' | bgcolor="#FFABBB" | ''' ''' | bgcolor="#FFFFFF" | ''' ''' | bgcolor="#90D0EA" | ''' ''' | bgcolor="#8fea79" | ''' ''' |} {{Boarnen|boarnefernijing= {{reflist}} }} {{Navigaasje Omgong fan Frankryk foar froulju}} [[Kategory:Omgong fan Frankryk foar froulju|2026]] [[Kategory:Barren yn 2026]] sjhkl2eebyobs70x19ddl0sqb9d3paf 1235838 1235836 2026-07-21T11:39:19Z FreyaSport 40716 oars 1235838 wikitext text/x-wiki {{Takomstsport}}{{Ynfoboks edysje hurdfytswedstriid | namme = {{Flagge FR}} Omgong fan Frankryk 2026<br>''Tour de France Femmes 2026'' | edysje = 5 | ôfbylding = | ôfbyldingsbreedte = | ûnderskrift = | rûtekaart = | tiidrek = [[1 augustus|1]] - [[9 augustus]] [[2026]] | datum = | startplak = {{Flagge CH}} [[Lausanne]] | finishplak = [[Nice]] | totale ôfstân = 1.175 km | hichtemeters = | gem. faasje = | dielnimmers = | type wedstriid = | etappe = | klass1 = Giele trui | lieder1 = | klass2 = Griene trui | lieder2 = | klass3 = Boltsjestrui | lieder3 = | klass4 = Wite trui | lieder4 = | klass5 = Ploegen | lieder5 = | klass6 = Striidberens | lieder6 = | klass7 = | lieder7 = | klass8 = | lieder8 = | aktueel = | foarige = [[Omgong fan Frankryk foar froulju 2025|2025]] | folgjende = [[Omgong fan Frankryk foar froulju 2027|2027]] }}De 5e edysje fan de '''[[Omgong fan Frankryk foar froulju]]''' wurdt hâlden fan [[1 augustus|1]] oant en mei [[9 augustus]] [[2026]]. ==Dielnimmende ploegen== {{Kolommen3 |Kolom1= * {{BEL}} AG Insurance-Soudal * {{GER}} Canyon//SRAM * {{USA}} EF Education–Oatly * {{FRA}} FDJ United–Suez * {{BEL}} Fenix–Premier Tech * {{USA}} Human Powered Health * {{GER}} Lidl–Trek * {{FRA}} Cofidis * {{ESP}} Laboral Kutxa–Fundación * {{BEL}} Lotto–Intermarché * {{FRA}} Ma Petite Entreprise |Kolom2= * {{AUS}} Liv AlUla Jayco * {{ESP}} Movistar * {{NED}} Picnic PostNL * {{NED}} SD Worx–Protime * {{UAE}} UAE Team ADQ * {{NOR}} Uno-X * {{NED}} Visma–Lease a Bike * {{FRA}} Mayenne Monbana My Pie * {{FRA}} St. Michel–Preference * {{NED}} VolkerWessels }} == Startplak en einstreek== De start is yn it [[Switserlân|Switserske]] [[Lausanne]], de haadstêd fan it Switserske [[Kanton fan Switserlân|kanton]] [[Vaud]], leit yn it Frânsktalige part fan Switserlân, oan 'e [[Mar fan Genève]]. It is op trije nei de grutste stêd fan Switserlân. De stêd leit op 495 m hichte, yn in wynstreek. Lausanne leit 55 kilometer noardeastlik fan [[Genève]]. De einstreek fan de fyfde edysje leit yn [[Nice]] in stêd yn it súdeasten fan Frankryk oan 'e [[Middellânske See]]. == Etappe-oersjoch == {| class="wikitable" style="font-size:95%" ! Datum ! Etappe ! Start –<br>Finish ! Ofstân<br>(yn km) ! Type ! Winner ! [[Ofbyld:Jersey yellow.svg|20px|Giele trui]] Klassemintslieder |- | 1 augustus | 1 | {{Flagge CH}} [[Lausanne]] -<br> {{Flagge CH}} [[Lausanne]] | 137 km | {{piktogram etappe|flak}} | | bgcolor="#FFFF80"| |- | 2 augustus | 2 | {{Flagge CH}} [[Aigle]] -<br> {{Flagge CH}} [[Genève]] | 149 km | {{piktogram etappe|flak}} | | bgcolor="#FFFF80"| |- | 3 augustus | 3 | {{Flagge CH}} [[Genève]] -<br> {{Flagge FR}} [[Poligny (Jura)|Poligny]] | 157 km | {{piktogram etappe|heuvel}} | | bgcolor="#FFFF80"| |- | 4 augustus | 4 | [[Gevrey-Chambertin]] -<br> [[Dijon]] | 21 km | {{piktogram etappe|tiidrit}} | | bgcolor="#FFFF80"| |- | 5 augustus | 5 | [[Mâcon]] -<br> [[Belleville-en-Beaujolais]] | 140 km | {{piktogram etappe|heuvel}} | | bgcolor="#FFFF80"| |- | 6 augustus | 6 | [[Montbrison, Loire|Montbrison]] -<br> [[Tournon-sur-Rhône]] | 153 km | {{piktogram etappe|heuvel}} | | bgcolor="#FFFF80"| |- | 7 augustus | 7 | [[La Voulte-sur-Rhône]] -<br> [[Mont Ventoux]] | 144 km | {{piktogram etappe|berch}} | | bgcolor="#FFFF80"| |- | 8 augustus | 8 | [[Sisteron]] -<br> [[Nice]] | 175 km | {{piktogram etappe|flak}} | | bgcolor="#FFFF80"| |- | 9 augustus | 9 | [[Nice]] -<br> [[Nice]] | 99 km | {{piktogram etappe|berch}} | | bgcolor="#FFFF80"| |- ! Datum ! Etappe ! Start – Finish ! Ofstân<br>(yn km) ! Type ! Winner ! [[Ofbyld:Jersey yellow.svg|20px|Giele trui]] Klassemintslieder |} == Klassemintslieders nei eltse etappe == {| class="wikitable" width="95%" style="text-align: center; font-size:85%;" ! width="7%" |Etappe !Winner | bgcolor="#FFFF00" |'''Giele trui'''<br>[[Ofbyld:Jersey_yellow.svg|20x20px|Giele trui]] | bgcolor="#54FF54" |'''Griene trui'''<br>[[Ofbyld:Jersey_green.svg|20x20px|Griene trui]] | bgcolor="#FFABBB" |'''Bolletsjestrui'''<br>[[Ofbyld:Jersey_polkadot.svg|20x20px|Bolletsjestrui]] | bgcolor="#FFFFFF" |'''Jongerein'''<br>[[Ofbyld:Jersey_white.svg|20x20px|Witte trui]] | bgcolor="#90D0EA" |'''Ploegen'''<br>[[Ofbyld:Jersey_yellow_number.svg|20x20px|Ploegeklassemint]] | bgcolor="#8fea79" |'''Striidberens'''<br>[[Ofbyld:Jersey green number.svg|20x20px|Grien rêchnûmmer]] |- ! 1 | | bgcolor="#FFFF80" | | bgcolor="#90ee90" | | bgcolor="#FFABBB" | | bgcolor="#FFFFFF" | | bgcolor="#D5E5EC" | | bgcolor="#98fb98" | |- ! 2 | | bgcolor="#FFFF80" | | bgcolor="#90ee90" | | bgcolor="#FFABBB" | | bgcolor="#FFFFFF" | | bgcolor="#D5E5EC" | | bgcolor="#98fb98" | |- ! 3 | | bgcolor="#FFFF80" | | bgcolor="#90ee90" | | bgcolor="#FFABBB" | | bgcolor="#FFFFFF" | | bgcolor="#D5E5EC" | | bgcolor="#98fb98" | |- ! 4 | | bgcolor="#FFFF80" | | bgcolor="#90ee90" | | bgcolor="#FFABBB" | | bgcolor="#FFFFFF" | | bgcolor="#D5E5EC" | | bgcolor="#98fb98" | |- ! 5 | | bgcolor="#FFFF80" | | bgcolor="#90ee90" | | bgcolor="#FFABBB" | | bgcolor="#FFFFFF" | | bgcolor="#D5E5EC" | | bgcolor="#98fb98" | |- ! 6 | | bgcolor="#FFFF80" | | bgcolor="#90ee90" | | bgcolor="#FFABBB" | | bgcolor="#FFFFFF" | | bgcolor="#D5E5EC" | | bgcolor="#98fb98" | |- ! 7 | | bgcolor="#FFFF80" | | bgcolor="#90ee90" | | bgcolor="#FFABBB" | | bgcolor="#FFFFFF" | | bgcolor="#D5E5EC" | | bgcolor="#98fb98" | |- ! 8 | | bgcolor="#FFFF80" | | bgcolor="#90ee90" | | bgcolor="#FFABBB" | | bgcolor="#FFFFFF" | | bgcolor="#D5E5EC" | | bgcolor="#98fb98" | |- ! 9 | | bgcolor="#FFFF80" | | bgcolor="#90ee90" | | bgcolor="#FFABBB" | | bgcolor="#FFFFFF" | | bgcolor="#D5E5EC" | | bgcolor="#98fb98" | |- ! colspan="2" |Einklassemint | bgcolor="#FFFF00" | ''' ''' | bgcolor="#54FF54" | ''' ''' | bgcolor="#FFABBB" | ''' ''' | bgcolor="#FFFFFF" | ''' ''' | bgcolor="#90D0EA" | ''' ''' | bgcolor="#8fea79" | ''' ''' |} {{Boarnen|boarnefernijing= {{reflist}} }} {{Navigaasje Omgong fan Frankryk foar froulju}} [[Kategory:Omgong fan Frankryk foar froulju|2026]] [[Kategory:Barren yn 2026]] 06ollv4mtgenyfl9749awh1y3ui26om 0 193079 1235938 2026-07-21T23:20:32Z Ieneach fan 'e Esk 13292 Ferwiist troch nei [[Antarktyske stirns]] 1235938 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Antarktyske stirns]] rf4x0e1x4wvm2d55uvkgp4oyh4akd0a 0 193080 1235943 2026-07-22T04:45:06Z RomkeHoekstra 10582 RomkeHoekstra hat de side [[Skilige Piip]] omneamd ta [[Skilige Pypke]]: Dit is de offisjele namme. 1235943 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Skilige Pypke]] 478d7fho82qozth9e1exytprbafztrw 6 193081 1235944 2026-07-22T05:47:51Z RomkeHoekstra 10582 Goddeloaze Singel rjochting it Skilige Pypke 1235944 wikitext text/x-wiki == Gearfetting == Goddeloaze Singel rjochting it Skilige Pypke == Lisinsje == {{Auteursrjocht Frij}} byf9acab5xhpm06b4j6qn0o5gzdtfrt 0 193082 1235947 2026-07-22T06:33:11Z RomkeHoekstra 10582 Side makke mei "{{Tfs}} * [[Houtwiel (Feanwâlden)]], in wetter benoarden [[Feanwâlden]] tusken Smoarpôt en de [[Goddeleaze Singel]]. * [[Houtwiel (Ljouwert)]], in marke benoarden de [[Grutte Wielen]] tusken [[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]] en [[Gytsjerk]]. * [[De Houtwiel (natoergebiet)|De Houtwiel]], in sompegebiet boppe [[Feanwâlden]] en [[De Westereen]] yn 'e [[Noardlike Fryske Wâlden]]. * [[De Houtwiel (tsjasker)]], in tsjasker yn it natoergebiet De Houtwiel (natoergebiet)|De..." 1235947 wikitext text/x-wiki {{Tfs}} * [[Houtwiel (Feanwâlden)]], in wetter benoarden [[Feanwâlden]] tusken Smoarpôt en de [[Goddeleaze Singel]]. * [[Houtwiel (Ljouwert)]], in marke benoarden de [[Grutte Wielen]] tusken [[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]] en [[Gytsjerk]]. * [[De Houtwiel (natoergebiet)|De Houtwiel]], in sompegebiet boppe [[Feanwâlden]] en [[De Westereen]] yn 'e [[Noardlike Fryske Wâlden]]. * [[De Houtwiel (tsjasker)]], in tsjasker yn it natoergebiet [[De Houtwiel (natoergebiet)|De Houtwiel]]. eygtpnfsffta9tvnczbljppadds71hf 2 193083 1235968 2026-07-22T18:09:49Z Okeyokayn 58986 Side makke mei "==Hallo!== {{Babel|fy-5|nl}} ===foarstelle=== [[hallo| hallo!]] myn namme is N. J. ek wol bekend as OkeyOkayN! tank foar it kommen nei myn side! === ik hâld fan=== * ik hâld fan [[burrito]]'s * ik hâld fan [[Taco]]'s! * ik hâld fan [[Broccoli]] ===ik doch dit=== *ik bewurkje siden om keppelings ta te foegjen en besykje se better te meitsjen! it is lykwols sa dreech om wiki-siden te meitsjen. ===de ynformaasjetabel=== {| class="wikitable" |+ De ynformaasjetabel |- ! Bewu..." 1235968 wikitext text/x-wiki ==Hallo!== {{Babel|fy-5|nl}} ===foarstelle=== [[hallo| hallo!]] myn namme is N. J. ek wol bekend as OkeyOkayN! tank foar it kommen nei myn side! === ik hâld fan=== * ik hâld fan [[burrito]]'s * ik hâld fan [[Taco]]'s! * ik hâld fan [[Broccoli]] ===ik doch dit=== *ik bewurkje siden om keppelings ta te foegjen en besykje se better te meitsjen! it is lykwols sa dreech om wiki-siden te meitsjen. ===de ynformaasjetabel=== {| class="wikitable" |+ De ynformaasjetabel |- ! Bewurkje!! Mysels!! It is wier |- | Dizze side is 0 kear [[vandalisme| vandalisearre]] || Myn bynamme is OkeyOkayN || Jo kinne dizze brûker fine op [[Ierde]] |- | Leech || Ik hâld fan [[burrito]]'s en [[Taco]]'s || Dizze brûker sykhellet [[loft]] |- | Leech || Ik hâld fan [[Scratch (programmeartaal)|Scratch]] || Dizze brûker is in [[minske]] |- | Leech || Leech || Dizze brûker libbet |} ===Ik=== {| class="wikitable" |+ Ik |- ! Persoanlikheid !! Is deryn stapt |- | Sprekt [[Nederlân|Nederlânsk - Nederlân]] as in memmetaal|| [[Nederlân]] |- | [[Man]] || [[Dútslân]] |- | Hat [[ADHD]] en [[autisme]] || [[Belgje]] |- | Leaut yn [[God]] || [[Noardsee]] |} ==link== ===Ferrassinglinks=== * [[meme stock| Ferrassingslink 1]] * [[poep-emoji| Ferrassingslink 2]] * [[lûd laitsjen| Ferrassingslink 3]] * [[min| Ferrassingslink 4]] * [[goo| Ferrassingslink 5]] * [[goofy| Ferrassingslink 6]] * [[goofy ahh| Ferrassingslink 7]] * [[typografy| Ferrassingslink 8]] * [[drifterbui| Ferrassingslink 9]] * [[home Depot| Ferrassingslink 10]] ===Links dy't ik leuk fyn=== * [[Scratch (programmeartaal)|Scratch]] * [[Tsiis|Tsiis]] * [[Minecraft|Minecraft]] ==Leuk== ===Mysterieuze plak=== * Klik net op de mysterieuze link! Rekje sône net oan: [[Rickrolling| Mysterieuze keppeling ]] ===Plak dêr't jo en elkenien oars frij bewurkje meie=== *- *- * *- *- *- ===OkeyOkayN's Bunker=== *Wolkom by myn bunker dêr't ik alles yn myn holle set dat ik net wit wêr't ik it sette moat! [[Side| Letterlik "Side"]] ==Leuke feiten== ===Banaan=== ====Radioaktive bananen==== * Wisten jo dat bananen radioaktyf binne, meitsje jo gjin soargen! se binne net min foar jo! ====Bes==== * Wisten jo dat bananen ek as in bes beskôge wurde? ===Haai=== ====Alde haaien==== *Wisten jo dat haaien âlder binne as beammen? ====Boneless Haaien==== *Wisten jo dat haaien gjin inkele bonke yn har lichem hawwe? Harren skeletten binne makke fan kraakbeen! ===Snoep=== ====Sûkerwatte makke troch in dokter==== *Wisten jo dat sûkerwatte útfûn is troch in dokter? It smakket noch altyd hearlik! ====Earste snoep út Egypte==== *Wisten jo dat snoep earst útfûn is troch âlde Egyptenaren, it barde yn 2000 f.Kr. ==Myn oare akkounts== ===[[Youtube.com| Youtube]]=== kamyper ===[[scratch.mit.edu| Scratch]]=== -mulpan2 ==Bewurkjen fan mylpeallen== * '''100 [[bewurkje| Bewurkings]]''' Klear! 21 july * 200 bewurkingen * 300 bewurkingen * 400 bewurkingen * 500 bewurkingen * 600 bewurkingen * 700 bewurkingen * 800 bewurkingen * 900 bewurkingen * 1000 bewurkingen ==favoryt== ===[[Lân]]=== [[Kanada]] ===[[Iten]]=== [[burrito]] 09hd1qj5i2qkblj7vn3boppwsjmdwzg 1 193084 1235973 2026-07-22T23:13:41Z Ieneach fan 'e Esk 13292 kile/kyl 1235973 wikitext text/x-wiki ==Kile- / Kyl- == {{Ping|RomkeHoekstra}} Romke, hawwe jo der beswier tsjin om dizze fûgel om te neamen ta "kylsturtpappegaaido"? Want it binne fierders allegearre "kylsturt"-fûgels, dus út it eachpunt fan unifoarmiteit rint dizze der wat út... [[Meidogger:Ieneach fan &#39;e Esk|Ieneach fan &#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &#39;e Esk|oerlis]]) 23 jul 2026, 01.13 (CEST) jix3of3jrz04a7sbhljnjsqa7t1h3w3 1236038 1235973 2026-07-23T05:27:18Z RomkeHoekstra 10582 RomkeHoekstra hat de side [[Oerlis:Kilesturtpappegaaido]] omneamd ta [[Oerlis:Kylsturtpappegaaido]]: Unifoarmiteit 1235973 wikitext text/x-wiki ==Kile- / Kyl- == {{Ping|RomkeHoekstra}} Romke, hawwe jo der beswier tsjin om dizze fûgel om te neamen ta "kylsturtpappegaaido"? Want it binne fierders allegearre "kylsturt"-fûgels, dus út it eachpunt fan unifoarmiteit rint dizze der wat út... [[Meidogger:Ieneach fan &#39;e Esk|Ieneach fan &#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &#39;e Esk|oerlis]]) 23 jul 2026, 01.13 (CEST) jix3of3jrz04a7sbhljnjsqa7t1h3w3 1236040 1236038 2026-07-23T05:28:44Z RomkeHoekstra 10582 1236040 wikitext text/x-wiki ==Kile- / Kyl- == {{Ping|RomkeHoekstra}} Romke, hawwe jo der beswier tsjin om dizze fûgel om te neamen ta "kylsturtpappegaaido"? Want it binne fierders allegearre "kylsturt"-fûgels, dus út it eachpunt fan unifoarmiteit rint dizze der wat út... [[Meidogger:Ieneach fan &#39;e Esk|Ieneach fan &#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &#39;e Esk|oerlis]]) 23 jul 2026, 01.13 (CEST) :{{Ping|Ieneach fan &#39;e Esk}}, Nee hear. Ik ha him omneamd.--[[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]] ([[Meidogger oerlis:RomkeHoekstra|oerlis]]) 23 jul 2026, 07.28 (CEST) 0ahfbebhkavl438z0mkegb4dd00suwy 0 193085 1236005 2026-07-22T23:53:15Z Ieneach fan 'e Esk 13292 Ferwiist troch nei [[CITES]] 1236005 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[CITES]] k5u32hq81g4t1w4kn4xdf3qz0m25l12 1 193086 1236039 2026-07-23T05:27:18Z RomkeHoekstra 10582 RomkeHoekstra hat de side [[Oerlis:Kilesturtpappegaaido]] omneamd ta [[Oerlis:Kylsturtpappegaaido]]: Unifoarmiteit 1236039 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Oerlis:Kylsturtpappegaaido]] fu0rmbgbb548thrducrtpqypmrr8uwk