Wikipedy fywiki https://fy.wikipedia.org/wiki/Haadside MediaWiki 1.47.0-wmf.24 first-letter Media Wiki Oerlis Meidogger Meidogger oerlis Wikipedy Wikipedy oerlis Ofbyld Ofbyld oerlis MediaWiki MediaWiki oerlis Berjocht Berjocht oerlis Hulp Hulp oerlis Kategory Kategory oerlis Tema Tema oerlis TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk 0 864 1243149 1226129 2026-10-24T16:25:25Z Top8 3341 /* Skiednis */ Skriuwwize 'Nijeferd' noch efkes foar it fuotljocht helle 1243149 wikitext text/x-wiki {{Ynfoboks gemeente | namme = Nijefurd | ôfbyld = [[File:Kleurig Laaxum aan de dijk..JPG|300px]] <br><small>De [[buorskip]] [[Laaksum]], oan 'e [[Iselmar]]dyk.</small> | flagge = [[File:Flagge fan Nijefurd.PNG|border|125px]] | wapen = [[File:Nijefurd wapen.svg|60px]] <br><small>[[Wapen fan Nijefurd]]</small> | lokaasje = [[File:Lokaasje Nijefurd.png|300px]] | lân = [[File:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]] [[Nederlân]] | bestjoerlike ienheid 1 = provinsje | namme bestjoerlike ienheid 1= [[File:Frisian flag.svg|border|20px]] [[Fryslân]] | bestjoerlike ienheid 2 = | namme bestjoerlike ienheid 2= | bestjoerlike ienheid 3 = | namme bestjoerlike ienheid 3= | boargemaster = | haadplak = [[Warkum]] | grutste plak = [[Warkum]] | ynwennertal = 10.957 <small>(2010)</small> | befolkingstichtens = 109,6 / [[km²]] | oerflak = 289,17 km² | wêrfan lân = 96,68 km² | wêrfan wetter = 192,49 km² | tal stêden = 3 | tal doarpen = 6 | ferkearsieren = [[N359]] | oprjochte = [[1984]] | perioade 1 = oant 1851 | namme perioade 1 = [[File:Hindeloopen wapen.svg|10px]] [[Hylpen (gemeente)|Gemeente Hylpen]]<br> [[File:Hemelumer Oldeferd wapen.svg|10px]] [[Gritenij Himmelumer Aldefurd|Grit. Himmelumer Aldefurd]]<br> [[File:Stavoren wapen.svg|10px]] [[Starum (gemeente)|Gemeente Starum]]<br> [[File:Workum wapen.svg|10px]] [[Warkum (gemeente)|Gemeente Warkum]]<br> [[File:Wymbritseradeel wapen 1975.svg|10px]] [[Gritenij Wymbritseradiel|Grit. Wymbritseradiel]] (diel) | perioade 2 = 1851 – 1984 | namme perioade 2 = [[File:Flagge fan Hylpen.png|border|20px]] [[Hylpen (gemeente)|Gem. Hylpen]]<br> [[File:Flagge fan Himmelumer Aldefurd.png|border|20px]] [[Himmelumer Aldefurd|Gem. Himm. Aldefurd]]<br> [[File:Flagge fan Starum.PNG|border|20px]] [[Starum (gemeente)|Gem. Starum]]<br> [[File:Flagge fan Warkum.PNG|border|20px]] [[Warkum (gemeente)|Gem. Warkum]] <br>[[File:Flagge fan Wymbritseradiel (foar 1984).PNG|border|20px]] [[Wymbritseradiel (1851-1984)|Gem. Wymbritseradiel]] (dl) | perioade 3 = | namme perioade 3 = | perioade 4 = | namme perioade 4 = | perioade 5 = | namme perioade 5 = | opheft = [[2011]] | opgien yn = [[File:Flagge fan Súdwest-Fryslân.png|border|20px]] [[Súdwest-Fryslân]] | no part fan = [[File:Flagge fan Súdwest-Fryslân.png|border|20px]] [[Súdwest-Fryslân]] | netnûmer = 0514, 0515 | postkoades = 8584, 8711–8779 | tiidsône = [[UTC]] +1 | simmertiid = UTC +2 | webside = [https://www.nijefurd.nl/ www.nijefurd.nl] }} '''Nijefurd''' (offisjeel [[Frysk]]; [[Nederlânsk]]: ''Nieuweferd'' of ''Nijeferd'') is in eardere [[gemeente (bestjoer)|gemeente]] yn it súdwesten fan [[Fryslân]]. Dizze gemeente hie op [[1 jannewaris]] [[2010]] mei 10.957 ynwenners , en besloech in [[oerflak]] fan 289,17 [[km²]], wêrfan 192,49 km² wetter. ==Skiednis== De gemeente Nijefurd waard yn it ramt fan 'e [[gemeentlike weryndieling]] fan [[1984]] gearstald út it grutste part fan de eardere gemeente [[Himmelumer Aldefurd]], feriene mei de gemeenten [[Warkum (gemeente)|Warkum]], [[Hylpen (gemeente)|Hylpen]] en [[Starum (gemeente)|Starum]] en it [[doarp]] [[Nijhuzum]] dat earder ta de âlde gemeente [[Wymbritseradiel (1851-1984)|Wymbritseradiel]] heard hie. Om't 'Aldefurd' safolle sizze wol as "âld rjochtsgebiet", waard de nije gemeente 'Nijefurd' neamd. D.A. Tamminga wiisde derop dat de korrekte foarm 'Nijeferd' wêze moatte soe.<ref>[https://www.dekrantvantoen.nl/vw/article.do?v2=true&id=LC-19840510-7002 Ljouwerter krante, 10 maaie 1984]</ref> De foarm '-furd' slacht op in ûndjipte yn it wetter dêr't je oerstekke kinne, fgl. Sânfurd en Oxford. De Nammejouwingskommisje fan de Fryske Akademy kaam lykwols mei 'Nijefurd' omdat se by 'Nijeferd' bang wie foar staveringsútspraak.<ref>[https://www.dekrantvantoen.nl/vw/article.do?v2=true&id=LC-19840518-7001 Ljouwerter krante, 18 maaie 1984]</ref> [[File:De Dammenseweg - panoramio.jpg|left|thumb|250px|De Dammensewei by [[Koudum]].]] Op [[1 jannewaris]] [[2011]] gie Nijefurd by in nije gemeentelik weryndieling yn 'e mande mei de gemeenten [[Boalsert (gemeente)|Boalsert]], [[Snits (gemeente)|Snits]], [[Wymbritseradiel (1984-2011)|Wymbritseradiel]], [[Wûnseradiel]] op yn 'e fúzjegemeente [[Súdwest-Fryslân]]. ==Plakken== It [[haadplak]] fan Nijefurd wie [[Warkum]], en de oare plakken yn de gemeente wiene: [[It Heidenskip]], [[Koudum]], [[Hylpen]], [[Himmelum]], [[Molkwar]], [[Nijhuzum]], [[Starum]] en [[Warns]]. Ek de [[buorskip]]pen [[Boppebuorren]], [[Galamadammen]], [[Laaksum]] en [[Skarl (buorskip)|Skarl]] hearden ta Nijefurd. {{clearleft}} == Sjoch ek == * [[Hylpen (gemeente)]] * [[Himmelumer Aldefurd]] * [[Starum (gemeente)]] * [[Warkum (gemeente)]] * [[List fan boargemasters fan Nijefurd]] * [[Fryske doarpen]] * [[Fryske gemeenten]] {{GemeentenFryslân}} [[Kategory:Nijefurd| ]] [[Kategory:Súdwest-Fryslân]] [[Kategory:Eardere gemeente yn Fryslân]] [[Kategory:Bestjoerlike ienheid oprjochte yn 1984]] [[Kategory:Bestjoerlike ienheid opheft yn 2011]] [[Kategory:Gaasterlân]] 2egtz1d5tetwlpli11pnrr6byvj0fwv 1243151 1243149 2026-10-24T16:42:57Z Top8 3341 /* Skiednis */ Oanfolling oer 'Aldeferd' 1243151 wikitext text/x-wiki {{Ynfoboks gemeente | namme = Nijefurd | ôfbyld = [[File:Kleurig Laaxum aan de dijk..JPG|300px]] <br><small>De [[buorskip]] [[Laaksum]], oan 'e [[Iselmar]]dyk.</small> | flagge = [[File:Flagge fan Nijefurd.PNG|border|125px]] | wapen = [[File:Nijefurd wapen.svg|60px]] <br><small>[[Wapen fan Nijefurd]]</small> | lokaasje = [[File:Lokaasje Nijefurd.png|300px]] | lân = [[File:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]] [[Nederlân]] | bestjoerlike ienheid 1 = provinsje | namme bestjoerlike ienheid 1= [[File:Frisian flag.svg|border|20px]] [[Fryslân]] | bestjoerlike ienheid 2 = | namme bestjoerlike ienheid 2= | bestjoerlike ienheid 3 = | namme bestjoerlike ienheid 3= | boargemaster = | haadplak = [[Warkum]] | grutste plak = [[Warkum]] | ynwennertal = 10.957 <small>(2010)</small> | befolkingstichtens = 109,6 / [[km²]] | oerflak = 289,17 km² | wêrfan lân = 96,68 km² | wêrfan wetter = 192,49 km² | tal stêden = 3 | tal doarpen = 6 | ferkearsieren = [[N359]] | oprjochte = [[1984]] | perioade 1 = oant 1851 | namme perioade 1 = [[File:Hindeloopen wapen.svg|10px]] [[Hylpen (gemeente)|Gemeente Hylpen]]<br> [[File:Hemelumer Oldeferd wapen.svg|10px]] [[Gritenij Himmelumer Aldefurd|Grit. Himmelumer Aldefurd]]<br> [[File:Stavoren wapen.svg|10px]] [[Starum (gemeente)|Gemeente Starum]]<br> [[File:Workum wapen.svg|10px]] [[Warkum (gemeente)|Gemeente Warkum]]<br> [[File:Wymbritseradeel wapen 1975.svg|10px]] [[Gritenij Wymbritseradiel|Grit. Wymbritseradiel]] (diel) | perioade 2 = 1851 – 1984 | namme perioade 2 = [[File:Flagge fan Hylpen.png|border|20px]] [[Hylpen (gemeente)|Gem. Hylpen]]<br> [[File:Flagge fan Himmelumer Aldefurd.png|border|20px]] [[Himmelumer Aldefurd|Gem. Himm. Aldefurd]]<br> [[File:Flagge fan Starum.PNG|border|20px]] [[Starum (gemeente)|Gem. Starum]]<br> [[File:Flagge fan Warkum.PNG|border|20px]] [[Warkum (gemeente)|Gem. Warkum]] <br>[[File:Flagge fan Wymbritseradiel (foar 1984).PNG|border|20px]] [[Wymbritseradiel (1851-1984)|Gem. Wymbritseradiel]] (dl) | perioade 3 = | namme perioade 3 = | perioade 4 = | namme perioade 4 = | perioade 5 = | namme perioade 5 = | opheft = [[2011]] | opgien yn = [[File:Flagge fan Súdwest-Fryslân.png|border|20px]] [[Súdwest-Fryslân]] | no part fan = [[File:Flagge fan Súdwest-Fryslân.png|border|20px]] [[Súdwest-Fryslân]] | netnûmer = 0514, 0515 | postkoades = 8584, 8711–8779 | tiidsône = [[UTC]] +1 | simmertiid = UTC +2 | webside = [https://www.nijefurd.nl/ www.nijefurd.nl] }} '''Nijefurd''' (offisjeel [[Frysk]]; [[Nederlânsk]]: ''Nieuweferd'' of ''Nijeferd'') is in eardere [[gemeente (bestjoer)|gemeente]] yn it súdwesten fan [[Fryslân]]. Dizze gemeente hie op [[1 jannewaris]] [[2010]] mei 10.957 ynwenners , en besloech in [[oerflak]] fan 289,17 [[km²]], wêrfan 192,49 km² wetter. ==Skiednis== De gemeente Nijefurd waard yn it ramt fan 'e [[gemeentlike weryndieling]] fan [[1984]] gearstald út it grutste part fan de eardere gemeente [[Himmelumer Aldefurd]], feriene mei de gemeenten [[Warkum (gemeente)|Warkum]], [[Hylpen (gemeente)|Hylpen]] en [[Starum (gemeente)|Starum]] en it [[doarp]] [[Nijhuzum]] dat earder ta de âlde gemeente [[Wymbritseradiel (1851-1984)|Wymbritseradiel]] heard hie. Om't 'Aldeferd'<ref>De stavering 'Aldeferd' yn plak fan 'Aldefurd' is te finen yn it artikel 'Hemelumer Oldeferd' yn de "Encyclopedie van Friesland" út 1958, s. 352. De "Nieuwe Encyclopedie van Friesland" (2015) skriuwt wol 'Aldefurd'.</ref> safolle sizze wol as "âld rjochtsgebiet" (de útgong -ferd slacht op 'frede') waard de nije gemeente 'Nijefurd' neamd. D.A. Tamminga wiisde derop dat de korrekte foarm 'Nijeferd' wêze moatten hie.<ref>[https://www.dekrantvantoen.nl/vw/article.do?v2=true&id=LC-19840510-7002 Ljouwerter krante, 10 maaie 1984]</ref> De foarm '-furd' slacht op in ûndjipte yn it wetter dêr't je oerstekke kinne, fgl. Sânfurd en Oxford. De Nammejouwingskommisje fan de Fryske Akademy kaam lykwols mei 'Nijefurd' omdat se by 'Nijeferd' bang wie foar staveringsútspraak.<ref>[https://www.dekrantvantoen.nl/vw/article.do?v2=true&id=LC-19840518-7001 Ljouwerter krante, 18 maaie 1984]</ref> [[File:De Dammenseweg - panoramio.jpg|left|thumb|250px|De Dammensewei by [[Koudum]].]] Op [[1 jannewaris]] [[2011]] gie Nijefurd by in nije gemeentelik weryndieling yn 'e mande mei de gemeenten [[Boalsert (gemeente)|Boalsert]], [[Snits (gemeente)|Snits]], [[Wymbritseradiel (1984-2011)|Wymbritseradiel]], [[Wûnseradiel]] op yn 'e fúzjegemeente [[Súdwest-Fryslân]]. ==Plakken== It [[haadplak]] fan Nijefurd wie [[Warkum]], en de oare plakken yn de gemeente wiene: [[It Heidenskip]], [[Koudum]], [[Hylpen]], [[Himmelum]], [[Molkwar]], [[Nijhuzum]], [[Starum]] en [[Warns]]. Ek de [[buorskip]]pen [[Boppebuorren]], [[Galamadammen]], [[Laaksum]] en [[Skarl (buorskip)|Skarl]] hearden ta Nijefurd. {{clearleft}} == Sjoch ek == * [[Hylpen (gemeente)]] * [[Himmelumer Aldefurd]] * [[Starum (gemeente)]] * [[Warkum (gemeente)]] * [[List fan boargemasters fan Nijefurd]] * [[Fryske doarpen]] * [[Fryske gemeenten]] {{GemeentenFryslân}} [[Kategory:Nijefurd| ]] [[Kategory:Súdwest-Fryslân]] [[Kategory:Eardere gemeente yn Fryslân]] [[Kategory:Bestjoerlike ienheid oprjochte yn 1984]] [[Kategory:Bestjoerlike ienheid opheft yn 2011]] [[Kategory:Gaasterlân]] qqsjwuyvb38fgl1hhmrn7ueig090gt1 0 1714 1243128 1239485 2026-10-24T13:29:02Z Drewes 2754 /* Berne */ 1243128 wikitext text/x-wiki {{JiersideBoppe}} {{Kalinders}}{{Kalinderjier}} Dit jier makket ûnderdiel út fan it [[desennium]] fan 'e [[1930-er jierren]]. == Foarfallen == ;jannewaris * [[1 jannewaris|1]] - De [[Nikaragûa]]anske [[diktator]] [[Anastasio Somoza García]] lit himsels nei ûnfrije [[ferkiezings]] ynswarre as [[presidint]]. * [[7 jannewaris|7]] - De [[Nederlân]]ske [[kroanprinsesse]] [[Juliana fan 'e Nederlannen|Juliana]] trout mei [[prins]] [[Bernhard von Lippe-Biesterfeld]]. ;maart * [[18 maart|18]] - By de [[Untploffing op de New London School]], yn [[New London (Teksas)|New London]], yn 'e [[Amerikaanske steat]] [[Teksas]], komme 300 minsken om. * [[20 maart|20]] - Yn 'e [[Spaanske Boargeroarloch]] liede de [[faksist]]en fan [[generaal]] [[Francisco Franco]] en it mei him ferbûne [[Itaalje|Italjaanske]] [[Corpo Truppe Volotarie]] (CTV) in swiere nederlaach yn 'e [[Slach by Guadalajara]]. ;april * [[26 april|26]] - It [[nazy-Dútslân|Dútske]] [[Kondorlegioen]], dat oan [[faksistysk]]e kant meifjochtet yn 'e [[Spaanske Boargeroarloch]], fiert it [[Bombardemint fan Guernica]] út op 'e republikeinske stêd [[Guernica]], de âlde [[haadstêd]] fan [[Baskelân (regio)|Baskelân]]. Dêrby falle mear as 200 boargerdeaden. ;maaie * [[3 maaie|3]] - Yn [[Kataloanje]] brekke gefjochten út tusken ûnderskate republikeinske faksjes: it [[sosjalistysk]]e [[regear]] fan 'e regio en de [[kommunist]]en nimme it op tsjin [[anargisme|anargistyske]] [[arbeider]]s en oanhingers fan 'e [[POUM]], in lytse radikaal-sosjalistyske [[politike partij|partij]]. Dit ûnderminet de mienskiplike oarlochsynset tsjin 'e [[faksist]]en yn it ramt fan 'e [[Spaanske Boargeroarloch]], en it liedt ta it ôftreden fan it [[Spanje|Spaanske]] [[regear]] fan [[premier]] [[Francisco Largo Caballero]]. * [[6 maaie|6]] - It [[nazy-Dútslân|Dútske]] [[loftskip]] de ''[[LZ 129 Hindenburg|Hindenburg]]'' ûntploft yn 'e [[loft]] boppe [[Lakehurst (Nij-Jersey)|Lakehurst]], yn 'e [[Feriene Steaten]]. Der komme 36 minsken om. * [[17 maaie|17]] - Yn [[Spanje]] wurdt in nij republikeinsk [[regear]] foarme troch [[premier]] [[Juan Negrín]]. * [[27 maaie|27]] - Yn [[San Francisco]] wurdt de [[Golden Gate-brêge]] iepene. * [[30 maaie|30]] - By it [[Bloedbad fan Memorial Day]] komme yn 'e [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[stêd]] [[Chicago]] tsien [[arbeider]]s fan 'e [[Republican Steel]]-[[fabriken]] om en reitsje mear as tachtich swier[[ferwûne]] as de [[plysje]] it fjoer iepenet op in [[demonstraasje (protest)|demonstraasje]] fan [[fakbûn]]sleden. ;juny * [[13 juny|13]] - Yn it ramt fan 'e [[Grutte Suvering]] wurde yn 'e [[Sovjet-Uny]] acht hege [[ofsier]]en fan it [[Reade Leger]] [[terjochtsteld]], ûnder wa de yn ûngenede fallen [[sjef fan de generale stêf]], [[maarskalk]] [[Michail Tûchatsjevski]]. * [[15 juny|15]] - De [[âlderdomfersekering|âlderdoms]]- en [[wurkleasheidsfersekering]] yn it ramt fan 'e [[Social Security Act]] fan 'e [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[presidint]] [[Franklin D. Roosevelt]] wurde troch it [[Amerikaansk Heechgerjochtshôf]] [[grûnwet]]lik ferklearre. Dêrmei liede Roosevelt syn [[konservatisme|konservative]] politike tsjinstanners in gefoelige nederlaach. ;july * [[1 july|1]] - De [[Spanje|Spaanske]] [[biskop]]pen fan 'e [[Roomsk-Katolike Tsjerke]] sprekke yn it ramt fan 'e [[Spaanske Boargeroarloch]] ûndûbelsinnich harren stipe út foar de [[faksistysk]]e [[opstanneling]]elieder [[generaal]] [[Francisco Franco]]. * [[2 july|2]] - De [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[piloat]]e [[Amelia Earhart]] ferdwynt boppe de [[Stille Oseaan]] as se besiket om 'e wrâld te fleanen. * [[7 july|7]] - [[Japan]]ske [[troepen]] falle [[Sina]] binnen nei in [[ynsidint op de Marco Polobrêge]] by [[Peking]]. Dit is it begjin fan 'e [[Twadde Sineesk-Japanske Oarloch]]. * [[19 july|19]] - Yn [[Hollywood]] giet de [[film]] ''Spanish Earth'' yn [[premiêre]]. It is in [[dokumintêre]] oer de [[Spaanske Boargeroarloch]] fan 'e hân fan 'e [[kommunistysk]]e [[Nederlân]]ske [[regisseur|sineäst]] [[Joris Ivens]], dêr't ferneamde [[Feriene Steaten|Amerikanen]] oan meiwurke hawwe, lykas [[skriuwer]] [[John Dos Passos]], [[regisseur]] [[Orson Welles]] en skriuwer en [[sjoernalist]] [[Ernest Hemingway]]. ;augustus * [[4 augustus|4]] - [[Klaas Kuiken]], [[Dooitzen de Bildt]] en [[Sjouke Helfrich]] winne yn [[Frjentsjer]] de [[PC 1937|86ste]] [[PC]]. Sjouke Helfrich wurdt útroppen ta [[kening (keatsen)|kening]]. * [[14 augustus|14]] - Yn reäksje op 'e [[Japan]]ske [[Twadde Sineesk-Japanske Oarloch|ynfaazje]] ferkearret [[Sina]] Japan formeel de oarloch. * [[20 augustus|20]] - Yn [[nazy-Dútslân]] wurdt troch [[SS]]-lieder [[Heinrich Himmler]] it [[konsintraasjekamp]] [[Buchenwald]] oprjochte. ;septimber * [[1 septimber|1]] - Begjin fan 'e [[Slach om Gijón]] yn it ramt fan 'e [[Spaanske Boargeroarloch]]. * [[10 septimber|10]] - De [[nasjonalist]]en en [[kommunist]]en yn [[Sina]] lizze de ûnderlinge striid yn it ramt fan 'e [[Sineeske Boargeroarloch]] tydlik stil mei it each op it útbrekken fan 'e [[Twadde Sineesk-Japanske Oarloch]]. It [[Sineeske Reade Leger]] fan [[Mao Zedong]] sil ûnder de namme fan it Sineeske 8e Leger dielnimme oan 'e striid tsjin 'e [[Japan]]ners. * [[21 septimber|21]] - By de [[Ingelân|Ingelske]] [[útjouwerij]] [[George Allen & Unwin]] komt it [[berneboek]] ''[[The Hobbit]]'' út, fan [[auteur]] [[J.R.R. Tolkien]]. ;novimber * [[3 novimber|3]] - In [[konferinsje]] yn 'e [[Belgje|Belgyske]] [[haadstêd]] [[Brussel]] om ta in [[frede|freedsume]] oplossing te kommen foar it [[Twadde Sineesk-Japanske Oarloch|konflikt tusken Sina en Japan]] wurdt troch [[Japan]] [[boycot]]ten. * [[10 novimber|10]] - Yn [[Brazylje]] wurdt in nije [[grûnwet]] fan krêft, dy't de [[diktatuer]] fan [[presidint]] [[Getúlio Vargas]] in [[wet]]like grûnslach jout. Tagelyk kundiget Vargas syn [[Estado Novo]]-programma ôf ("Nije Steat"), dat de diktatuer in 'freonlik gesicht' jout. ;desimber * [[14 desimber|14]] - Yn 'e [[Twadde Sineesk-Japanske Oarloch]] nimme [[Japan]]ske [[troepen]] de [[Sina|Sineeske]] [[haadstêd]] [[Nanjing]] yn, en rjochtsje dêr it [[Bloedbad fan Nanjing]] oan ûnder de boargerbefolking, wêrby't teminsten 200.000 minsken [[dea]]sketten, [[ferdrinking|ferdronken]], [[brânsteapel|libben ferbrând]] of [[libben begroeven]] wurde. ;datum ûnbekend * - It 126 km lange [[Moskou-Wolga-kanaal]] komt ree, dat de [[rivier]] de [[Moskwa]] ferbynt mei de rivier de [[Wolga]]. == Berne == ;jannewaris * [[2 jannewaris|2]] - [[Martin Ros]], Nederlânsk útjouwer, publisist en literatuerkritikus († [[2020]]) * [[3 jannewaris|3]] - [[Glen A. Larson]], Amerikaansk tillefyzjeprodusint († [[2014]]) * [[10 jannewaris|10]] - [[Rindert Straatsma]], Frysk bestjoerder en frisiast († [[2006]]) * [[14 jannewaris|14]] - [[Bernlef (skriuwer)|Bernlef]], Nederlânsk skriuwer en dichter († [[2012]]) * [[18 jannewaris|18]] - [[John Hume]], Noardiersk politikus en Nobelpriiswinner († [[2020]]) * [[19 jannewaris|19]] - Prinsesse [[Birgitta fan Sweden (prinsesse)|Birgitta fan Sweden]] († [[2024]]) * [[22 jannewaris|22]] - [[Sytze Faber]], Frysk politikolooch-bestjoerskundige en kollumnist († [[2026]]) * [[22 jannewaris|22]] - [[Arie Ribbens]], Nederlânske sjonger († [[2021]]) ;febrewaris * [[12 febrewaris|12]] - [[Sipke van der Land]], Frysk predikant, skriuwer en presentator († [[2015]]) * [[20 febrewaris|20]] - [[Joop Stokkermans]], pianist en komponist († [[2012]]) * [[21 febrewaris|21]] - [[Harald V fan Noarwegen]], Kening fan Noarwegen († [[2026]]) * [[25 febrewaris|25]] - [[Nazario Pardini]], Italjaansk dichter, sjoernalist en literatuerkritikus ;maart * [[6 maart|6]] - [[Jos van Kemenade]], Nederlânsk politikus, heechlearaar en bestjoerder († [[2020]]) * [[8 maart|8]] - [[Klara Gûseva]], Russysk reedrydster († [[2019]]) ;april * [[15 april|15]] - [[Jerre Hakse]], Frysk keunstner * [[19 april|19]] - [[Andries Miedema]], Frysk dichter * [[28 april|28]] - [[Jaap Sjoerdsma]], Frysk politikus en orkestbestjoerder († [[2010]]) ;maaie * [[10 maaie|10]] - [[Gauke Nijholt]], Frysk reedriderstrener († [[2010]]) * [[13 maaie|13]] - [[Roger Zelazny]], Amerikaansk skriuwer († [[1995]]) * [[15 maaie|15]] - [[Trini Lopez]], Amerikaansk-Meksikaanske sjonger († [[2020]]) ;juny * [[1 juny|1]] - [[Morgan Freeman]], Amerikaansk akteur * [[2 juny|2]] - [[Dirk van der Zee]], Frysk keatser († [[2020]]) * [[15 juny|15]] - [[Waylon Jennings]], Amerikaansk countrysjonger († [[2002]]) * [[30 juny|30]] - [[Guus Hellegers]], Nederlânsk byldzjend keunstner († [[2019]]) ;july * [[3 july|3]] - [[Tom Stoppard]], Tsjechysk-Ingelsk toaniel- en senarioskriuwer * [[4 july|4]] - [[[[Sonja Haraldsen]], Keninginne fan Noarwegen * [[11 july|11]] - [[Dolf de Vries]], Nederlânske akteur en auteur fan reisboeken († [[2020]]) ;augustus * [[7 augustus|7]] - [[John Kuipers]], Nederlânsk akteur, dûnser en koreograaf († [[2013]]) * [[9 augustus|9]] - [[Renato Longo]], Italjaansk hurdfytser († [[2023]]) ;septimber * [[18 septimber|18]] - [[Teake van der Meer]], Frysk kabaretier en komyk († [[2020]]) * [[19 septimber|19]] - [[Henk Hofstede (fakbûnsbestjoerder)|Henk Hofstede]], Nederlânske fakbûnsbestjoerder en politikus († [[2020]]) * [[24 septimber|24]] - [[Antoon van Hooff]], Nederlânsk dieretúndirekteur en presintator († [[2004]]) * 24 - [[A.L. Snijders]], Nederlânsk skriuwer († [[2021]]) ;oktober * [[14 oktober|14]] - [[Liselore Gerritsen]], Nederlânske sjongster en skriuwster († [[2020]]) * [[15 oktober|15]] - [[Linda Lavin]], Amerikaansk aktrise († [[2024]]) * [[21 oktober|21]] - [[Herman Makkink]], Nederlânsk keunstner († [[2013]]) ;novimber * [[12 novimber|12]] - [[Janine van Wely]], Nederlânsk aktrise en kabaretiêre († [[2022]]) * [[14 novimber|14]] - [[Vittorio Adorni]] Italjaansk hurdfytser († [[2022]]) * [[21 novimber|21]] - [[Harmen Abma]], Frysk keunstner († [[2007]]) ;desimber * [[1 desimber|1]] - [[Vaira Vīķe-Freiberga]], presidinte fan [[Letlân]] * [[4 desimber|4]] - [[Henriette Beukers-Lenselink]], Nederlânsk publisiste († [[2024]]) * [[5 desimber|5]] - [[Johannes Boersma (wiskundige)|Johannes Boersma]], Nederlânsk wiskundige († [[2004]]) * [[30 desimber|30]] - [[Hans van Wijnen]], Nederlânsk follyballer († [[1995]]) * [[31 desimber|31]] - [[Barry Hughes]], Welsk fuotballer, fuotbaltrainer en sjonger († [[2019]]) == Ferstoarn == ;maart * [[8 maart|8]] - [[Albert Verwey]], Nederlânsk letterkundige (* [[1865]]) * [[15 maart|15]] - [[H.P. Lovecraft]], Amerikaansk skriuwer (* [[1890]]) * [[21 maart|21]] - [[Sayed Jaffar]], Britsk-Yndysk hockeyer (* [[1911]]) ;april * [[27 april|27]] - [[Theodoor Hendrik van de Velde]], Nederlânsk gynekolooch en publisist (* [[1873]]) ;maaie * [[22 maaie|22]] - [[Emilie Louise Frey]], Switsersk dokter (* [[1869]]) ;juny * [[19 juny|19]] - [[J.M. Barrie]], Skotsk skriuwer (* [[1860]]) * [[28 juny|28]] - [[Eduard Steinemann]], Switsersk turner (* [[1906]]) ;july * [[2 july|2]] - [[Amelia Earhart]], Amerikaansk loftfeartpionier (* [[1897]]) * [[19 july|19]] - [[Egnatius Ydema]], Frysk keunstskilder (* [[1876]]) ;septimber * [[2 septimber|2]] - [[Pierre de Coubertin]], Frânsk sportbestjoerder, stifter fan de moderne [[Olympyske Spullen]] (* [[1863]]) * [[26 septimber|26]] - [[Bessie Smith]], Amerikaansk sjongster (* [[1894]]) ;novimber * [[9 novimber|9]] - [[Ramsay MacDonald]], premier fan it [[Feriene Keninkryk]], (* [[1866]]) ==Literatuer== ;romans * [[J.R.R. Tolkien]], ''[[The Hobbit]]'' <small>(oerset yn it [[Frysk]] as ''De Hobbit'')</small> ==Films== * ''[[Kar út Twa]]'' {{JiersideUnder}} {{Boarnen|boarnefernijing= <references/> ---- {{Commonscat}} }} [[Kategory:1937| ]] [[Kategory:20e iuw]] lgtftom9imd3f320kok2pirugawfoh6 0 6858 1243135 1240474 2026-10-24T14:56:03Z Drewes 2754 [[]] 1243135 wikitext text/x-wiki {{Universele ynfoboks stêd | namme = | ôfbylding = Bakhuzen,_Sint-Odulfustsjerke.jpg | ôfbyldingsbreedte = 260 | ôfbyldingstekst = [[Sint-Odulfustsjerke (Bakhuzen)|Sint-Odulfustsjerke]] | wapen = | ynwennertal = {{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|Bakhuzen}} <small>({{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|TXT=Year}})</small><ref>https://opendata.cbs.nl/statline</ref> | oerflak = | befolkingstichtens = | stêdekloft = | hichte = | lân = | bestjoerlike ienheid 1 = provinsje | namme bestjoerlike ienheid 1= {{FRLf}} | bestjoerlike ienheid 2 = gemeente | namme bestjoerlike ienheid 2= {{DFMf}} | bestjoerlike ienheid 3 = | namme bestjoerlike ienheid 3= | bestjoerlike ienheid 4 = | namme bestjoerlike ienheid 4= | boargemaster = | stedsyndieling = | stifting = | ferkearsieren = {{Piktogram dyk Nederlân N-wei|359}} {{Piktogram dyk Nederlân N-wei|928}} | postkoade = 8574 | tiidsône = [[UTC]] +1 | simmertiid = UTC +2 | koördinaten = {{koördinaten yn tekst|52_52_09_N_5_27_31_E_type:city_region:NL|52° 52' NB 5° 28' EL}} | webside = [https://bakhuizen.nl bakhuizen.nl] | ôfbylding2 = | ôfbyldingstekst2 = | ôfbylding3 = | ôfbyldingstekst3 = | mapname = Fryslân | mapwidth = 260 | lat_deg = 52 | lat_min = 52 | lat_sec = 9 | lat_dir = N | lon_deg = 5 | lon_min = 27 | lon_sec = 31 | lon_dir = E | tekst by posysjekaart = | ôfbylding99 = Map_NL_Gaasterlân_Sleat_Bakhuzen.png | ôfbyldingstekst99 = Himrik fan Bakhuzen yn de eardere gemeente Gaasterlân-Sleat | ôfbyldingsbreedte99 = 260 }} '''Bakhuzen''' is in doarp tusken [[De Moarre]] en it [[Murnser Klif]] yn de gemeente [[De Fryske Marren]]. Oant 1955 foarme Bakhuzen mei [[Murns]] ien doarp. Bakhuzen leit op de râne fan it [[Pleistoseen|pleistosene]] sângebiet (gaasten) op weagjende boaiem tusken 1-10 meter boppe NAP. It Bakhúster heech is bekend om it moaie útsicht oer de greiden en de [[Iselmar]]. Foar de kust leit it natoergebiet de [[Mokkebank]]. Bakhuzen hie op {{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|TXT=Year}} {{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|Bakhuzen}} ynwenners. == Skiednis == De namme Bakhuzen komt yn [[1412]] foar as Backhysen, letter ek ''Baccahuzen''. It komt nei alle gedachten fan de foarnamme ''Bakke''. As gebiet sil de namme grif âlder wêze troch it ''Bakhústerheech'', in hichte fan sawat 7 meter fan [[balstienliem]] dat ûnderdiel is fan it Bakhústerwaad en it [[Murnser Klif]]. Dat gebiet waard mei de oanlis fan de earste bekende seedyk tusken Murns en [[Laaksum]] ynpoldere. Wannear't dat wie is ûnbekend, mar de seediken yn Fryslân binne oanlein nei it jier 800. De lêste spoaren fan dy âld dyk binne yn de jierren 1970 troch [[ruilverkaveling]] hielendal ferdwûn. De earste bewenning wie mooglik op "de Burde", dat ''buert'' en of ''wetterkant'' betsjutte kin, wetterkant dus de ein fan it klif. De hege grûnen wienen om op te wenjen, it lege "simmerlân" mear foar healân yn 'e simmer. En op de grins by it wetter ûntstie in buert. Tsjintwurdich is "de Burde" it bedriuweterrein. Nei de oanlis fan de seedyk wie de wei nei see ôfsluten, de alde "Bakhústerfeart" as wetterwei. Mooglik is de [[syl]] yn de rin fan de tiid geskikt makke foar skippen. Oant ein foarrige iuw wennen yn Bakhuzen in soad skûtsjeskippers. In soad ynwenners wiene letter boer of skipper, de fiskerij ferhûze nei de oanlis fan de diken nei [[Murns]]. Yn it jier 1744 hienen Murns en Bakhuzen tegearre 286 ynwenners en yn 1749 254, besteande út 67 húshâldings, 167 persoanen fan 12 jier en âlder en 87 bern ûnder de 12 jier. Tusken [[1950]] en [[1970]] wurken in soad Bakhústers by de firma Mous (stielkonstruksje). Yn 1975 gie it fabryk ticht. == Mienskip == Bakhuzen wurket in soad gear mei de oanbuorjende doarpen [[Murns]] en [[Riis]]. Sa is der it doarpsbelang [https://www.bakhuizen.nl/index.php/dorpsbelang/nuttige-informatie BMR], de foarletters fan de trije doarpen. Doarpskrante "[https://www.bakhuizen.nl/index.php/dorpsbelang/dorpskrant-op-e-hichte Op 'e Hichte]" wurdt om 'e moanne útbrocht. Bakhuzen hat in doarpshûs: [[De Gearte]]. Foar de jongerein is der soas ’t Swalkershûs. Der is in katolike basisskoalle: 'De Takomst'. Alle jierrren wurdt it [[Mokkebankfestival]] hâlden. === Sint-Odulfustsjerke === [[Ofbyld:Odulfustsjerke, Bakhuzen.jpg|thumb|200px|Sint-Odulfustsjerke]] {{Apart|Sint-Odulfustsjerke (Bakhuzen)}} De hjoeddeiske Odulfustsjerke datearret fan 1914 en ferfong in âlder tsjerkegebou út 1857. Sûnt 1412 tsjerken de Bakhústers yn de tsjerke fan Murns, dy't út it [[Benediktinen|benediktynske]] (Odulfus)-kleaster fan [[Starum]] wei stifte wie. Nei de [[reformaasje]] wie it roomsk-katolike leauwe ferbean en wie de tsjerke oerdroegen oan de protestanten. Yn de jierren 1630-1657 wie op Elfbergen by Aldemirdum in staasje. Ek yn in [[nôtmole]] tusken Bakhuzen en [[Himmelum]] wie in staasje, no noch bekend as de "Mole Pôle". Sûnt 1663 wie der wer in [[skûltsjerke]] en waard Bakhuzen in hast hielendal roomske mienskip. === Ferienings === * [[Fuotbalferiening Bakhuzen]] * [[Euphonia]] - muzyk (anno [[1898]]) * [[Bakhuusterheech Sjongers]] - koar * Biljertklup "Heechhiem" * Sportfederaasje BEO * KBO - roomsk aldereinbûn * Tennisferiening Bakhuzen * Toanielferiening St. Martinus === Bokkedaam === Mei [[karnaval]] wurdt Bakhuzen sûnt 1979 omdoopt yn Bokkedaam troch it oerlangjen fan de doarpskaai oan jeugd-karnavalsprins Petrus. Middeis is der faak kostumearre fuotbal, jûns wurde de festiviteiten fuortset en wurde ek delegaasjes fan de fjouwer oare Fryske karanvalsferienings útnûge. === Befolkingsferrin === {| class="wikitable" style="width:450px" |- ! style="text-align:left;"| Jier || 1954 || 1959 || 1964 || 1969 || 1974 || 2005 || 2021 |- style="text-align:center;" |style="text-align:left;"| '''Ynwenners''' || 833 || 955 || 1.078 || 1.220 || 1.196 || 1.026 || 1.045 |} === Ferskaat === * Op [[8 april]] [[2006]] waard yn Bakhuzen it [[Skearmuseum]] iepene. === Berne yn Bakhuzen === * [[Anne Franszoon Jongstra]] (1808-1871), politikus * [[Josef Mous]] (1882-1963), direkteur fan de Steatsminen yn Limburch * [[Flip Veldmans]] (1949-2018), organist, komponist, dirigint == Ynfrastruktuer == === Bustsjinst === Troch Bakhuzen rinne de folgjende buslinen: * '''Line 44:''' [[Boalsert]] - [[Snits]] fia [[Gaasterlân (krite)|Gaasterlân]] * '''Line 103:''' [[Starum]] - [[Himmelum]] De buslinen troch Bakhuzen wurde fersoarge troch [[Qbuzz]]. === Strjitten === A. Rampionstrjitte, Ageommeleane, Bakwei, De Burde, De Fûke, De Kei, De Mesk, De Simmen, De Steke, Feartswâl, Gaastwei, Havenstrjitte, Hear Jacobstrjitte, Hollewei, It Skod, J Nagelhoutleane, Koaiwei, Master Dollestrjitte, Middenpaad, Pastoar Coendershof, Plantsoen, Rysterdyk, Sint Odulphusstrjitte, Skuniadyk, [[Teeuwes de Boer]]strjitte, Túnkershof, Watteaustrjitte, Wite Burch, Wytlânspaad. == Sjoch ek == * [[Fryske doarpen]]. {{Boarnen|boarnefernijing= * [http://www.bakhuizen.nl/ Oer Bakhuzen en omkriten] {{reflist}} ---- {{Commonscat|Bakhuzen}} }} {{koördinaten|52_52_6_N_5_27_34_E_type:city_zoom:14_region:NL|52° 52' NB, 5° 28' EL}} {{De Fryske Marren}} [[Kategory:Bakhuzen| ]] [[Kategory:Doarp of stêd yn De Fryske Marren]] [[Kategory:Doarp of stêd yn Gaasterlân (gemeente)]] [[Kategory:Doarp of stêd yn Gaasterlân-Sleat]] jb1zajlv8q6h6v2lq41046c37frpwjh 0 8368 1243168 1220037 2026-10-24T20:24:16Z CommonsDelinker 353 "GovertKlaske1943.jpg" is op Commons fuorthelle [[c:User:Abzeronow|Abzeronow]] om't: per [[:c:Commons:Deletion requests/File:GovertKlaske1943.jpg|]]. 1243168 wikitext text/x-wiki '''Marten Sikkema''', [[pseudonym]] fan '''Govert Alettinus Gezelle Meerburg''' ([[Utert (stêd)|Utert]] [[10 desimber]] [[1918]] — [[Feandam]], [[2 maaie]] [[2005]]) wie in [[Frysk]]stalige [[dichter]], [[skriuwer]] en [[oersetter]]. Yn de [[Twadde Wrâldoarloch]] wie er ûnderdûker ûnder de namme Marten Sikkema. ==Libben== Hy wie fan 1947—1952 en fan 1955—1960 redakteur fan it literêre moanneblêd ''[[De Tsjerne (tydskrift)|De Tsjerne]]'' en fan 1958—1960 fan it Frysk kultureel moanneblêd ''[[De Strikel]]''. Fan dy lêste wie hy ek mei-oprjochter. Yn 1952 waard er fan 't bêd reage troch de Binnenlânske Feilichheidstsjinst [[BVD]] yn ferbân mei de rebûlje yn Ljouwert it jier dêrfoar ([[Kneppelfreed]]). Op 13 oktober 1961 krige Sikkema yn [[Boalsert (stêd)|Boalsert]] de [[Gysbert Japicxpriis]] foar poëzij foar in boek, yn it Frysk en it [[Nederlânsk]], oer syn freon de keunstskilder [[Meinte Walta]]. ==Koarte ferhalen== Sikkema publisearre yn ferskillende tydskriften [[Koart ferhaal|koarte ferhalen]], dêr't in oantal fan bondele waard: *''De slach forlern'' (1954) *''De grize oer de grouwe'' (1958). ==Dichtbondels== * ''Stjerrerein'' (1946) * ''Swart en Wyt'' (1946) * ''Skaedbylden'' (1951) * ''Seinen'' (1959). ==Oersettingen== === Poëzij === * Út it [[Sweedsk]]: ''Noarderljocht'' (1953) * Út it [[Noarsk]]: yn it tydskrift ''De Tsjerne'' (1956) * Út it [[Sineesk]]: 'De jaden fluit' (1969) (spesjaal nûmer fan it tydskrift ''De Strikel'') * út it [[Ingelsk]]: '' The Ballad of Reading Gaol'' fan [[Oscar Wilde]] (1953) * út it [[Frânsk]]: û.o. [[François Villon]] (sân balladen), [[Charles d'Orléans]], [[Charles Baudelaire]] en [[Jean Moréas]] * út it [[Dútsk]]: û.o. [[Rainer Maria Rilke]], [[Georg Heym]], [[Jakob van Hoddis]] en in soad fan [[Erich Fried]] * út it [[Oekraynsk]]: [[Lesja Oekrajinka]] en [[Vasyl Symonenko]] * oare oersettingen yn ferskate blêden. === Romans === * Út it Sweedsk: de roman ''Mälarpirater'' fan [[Sigfrid Siwerts]] (''Marpiraten'', 1955). === Toanielstikken === * [[Schiller]]: ''Wilhelm Tell'' * [[Karel Čapek|K. en J. Čapek]]: ''Adam de Skepper'' * [[Arthur Miller]]: ''De dea fan in hannelsreiziger'' * M. [[Pagnol]]: ''De prinsesse fan de boarnen'' * [[Kaj Munk]]: ''It Wurd'' * [[William Somerset Maugham]]: ''Hillige gloede''. ==Berneboeken== [[Grinzersk]]: in [[berneboek]] op rym fan Gré van der Veen mei printen fan Geert Schroeder: ''Fan Slynmarta en Tisdernet'' (1987). {{DEFAULTSORT:Sikkema, Marten}} [[Kategory:Nederlânsk tydskriftredakteur]] [[Kategory:Nederlânsk dichter]] [[Kategory:Nederlânsk koarte-ferhaleskriuwer]] [[Kategory:Nederlânsk publisist]] [[Kategory:Nederlânsk oersetter]] [[Kategory:Frysk tydskriftredakteur]] [[Kategory:Frysk dichter]] [[Kategory:Frysk koarte-ferhaleskriuwer]] [[Kategory:Frysk publisist]] [[Kategory:Wurdboekskriuwer]] [[Kategory:Skriuwer yn it Frysk]] [[Kategory:Frysk oersetter]] [[Kategory:Oersetter nei it Frysk]] [[Kategory:Underdûker yn de Twadde Wrâldkriich]] [[Kategory:Frysk persoan fan Nederlânsk komôf]] [[Kategory:Persoan berne yn 1918]] [[Kategory:Persoan stoarn yn 2005]] 9jdschgvhcwp64gwi5chp8rg587jzlu 0 11999 1243192 1232247 2026-10-25T08:25:52Z ~2026-56916-21 60413 1243192 wikitext text/x-wiki [[Ofbyld:Exterior of the Leaning Tower (Pisa) in April 2024.jpg|alt=Toren van Pisa|thumb|300x300px|Toer fan Pisa]] De (skeve) '''Toer fan Pisa''' is de frijsteande klokketoer by de [[katedraal]] fan [[Pisa (stêd)|Pisa]]. De toer is ien fan de ûnderdielen fan it [[Camp dei Miracoli]]. De boumasters wienen Gugilmo en Buonanno. De bedoeling wie om in fertikale toer te bouwen mar al koart nei it begjin fan de bou yn augustus [[1173]] begûn er oer te hingjen. De toer is 55.86 meter heech en it gewicht is likernôch 14.453 ton. De skeante is no likernôch 10%. De toer hat 297 treden. Op [[27 febrewaris]] [[1964]] frege it [[Itaalje|Italjaanske]] regear om help om te soargjen dat de toer net omfalle soe. Op [[7 jannewaris]] [[1990]] is de toer sletten fanwegen de feiligens. De toer is dêrnei restaurearre om de skeante te ferminderjen. Dat hat tsien jier duorre, mar sûnt [[15 desimber]] [[2001]] is de toer wer iepen foar publyk. De eksperts binne derút dat de toer de earste trije iuwen net ynstoarte sil. "De toer is opnij feilichsteld", sei professor [[Carlo Viggiani]] fan de [[universiteit fan Napels]] yn de Italjaanske media. Professor [[Michele Jamiolkowski]], de [[yngenieur]] dy’t de renovaasje late, hat sein dat de 800-jierrige toer yn septimber [[2003]] foar it earst wer stabyl is. De lêste faze fan de renovaasje hat 28 miljoen euro koste. De eksperts hawwe de fûneminten fan it gebou fersterke en de toer 44 sintimeter oerein lutsen. It oerhingjen is no wat mear as fjouwer meter. De toer hielendal rjochtsette hawwe se net dien, dat soe net goed wêze foar it toerisme. De toer sjocht er itselde út as yn [[1800]]. == Bou == [[Ofbyld:Torre di Pisa, lastra scolpita.JPG|thumb|right|200px|De toer fan tichtby]] De toer is yn trije stappen opboud yn in tiidrek fan 200 jier. De konstruksje fan de earste ferdjipping begûn op [[9 augustus]] [[1173]]. Nei de bou fan de tredde ferdjipping yn [[1178]] hong de toer oer. It wurk oan de toer hat doe likernôch hûndert jier stillein, wylst de ynwenners fan Pisa oan it fjochtsjen wienen mei [[Genua (stêd)|Genua]] en [[Florâns]]. Dat hat de grûn de tiid jûn om te setten. Wie de toer yn ien kear ôfboud dan wie er wis omfallen. Yn [[1272]] waard de bou ferfette troch [[Giovanni de Simone]]. Doe wie al te sjen dat de earder boude ferdjippings skeef wiene. Troch by de folgjende ferdjipping mear [[mortel]] te brûken oan de oare kant, wie de hoop dat de toer wer rjocht wurde soe. De bou waard opnij stillein yn [[1284]]. Yn [[1372]] is de toer ôfmakke, mei de bou fan de lêste ferdjipping. De toer wie doe al frij skeef. Der is doe opnij besletten om dit konstruktyf op te lossen troch de boppeste ferdjipping opnij te bouwen en dan rjocht. [[Galileo Galilei]] hat yn [[1609]] boppe-op de toer demonstrearre hoe at in [[teleskoop (optika)|teleskoop]] wurket. It ferhaal giet dat Galileo ek spullen fan de toer nei ûnder goaide om de fal-eigenskippen bestudearje te kinnen, mar oer it algemien wurdt dit as in mite beskôge. == Eksterne ferwizing == * [http://www.opapisa.it/en/home.html Offisjele webstee]. {{Koördinaten|43_43_22.82_N_10_23_46.73_E_type:landmark_region:IT-PI|43° 43' 23" NB, 10° 23' 47" EL}} [[Kategory:Toer yn Itaalje]] [[Kategory:Pisa]] [[Kategory:Bouwurk út 1372]] 9miu341ch326r2c4aq6wrd5ek1ezc2j 0 12514 1243144 958818 2026-10-24T15:36:47Z Drewes 2754 Update ynwennertal 1243144 wikitext text/x-wiki {{Ynfoboks stêd | Namme = Dachau | Kaart = Schlossdachau1.jpg | Ynwennertal = 47.461 (1358 ynw/km²) <small>(2025)</small> | Ynwennertal stêdekloft = | Lân = [[Dútslân]] | Distrikt = | Provinsje = | Dielsteat = [[Beieren]] | Kanton = | Departemint = | Gebiet = | Krite = Dachau | Oblast = | Woiwodskip = | Oerflak = 34,85 | Tiidsône = | Boargemaster = | Koördinaten = | Koördinaten_tekst = | Webside = [http://www.dachau.de/ www.dachau.de] }} [[File:Dachau Mühlbach 2.jpg|thumb|250px|De Mülbach yn Dachau]] '''Dachau''' is in [[Beieren|Beierske]] [[stêd]] noardlik fan [[München]] yn [[Dútslân]]. Dachau is yn 'e [[8e iuw]] ûntstien, en wie yn 'e [[19e iuw|19e]] en [[20e iuw]] populêr by de keunsters. De Dútske skriuwer [[Ludwig Thoma]] is berne yn Dachau. De stêd is bekend om it [[Dachau (konsintraasjekamp)|konsintraasjekamp fan Dachau]], dat wie it earste [[konsintraasjekamp]] yn [[Nazi-Dútslân]], boud yn [[1933]]. Oant hjoed de dei is it bêst bewarre bleaun en dêrtroch is it in besinningsplak wurden. [[Titus Brandsma]] is der fermoarde. Yn it histoarysk stêdsintrum fan Dachau stiet in 18e-iuwsk kastiel (sjoch foto). == Keppeling om utens == * [http://www.dachau.info/cont/index.php?LANG=EN www.dachau.info] <small>Ingelsk</small> * [[Wikivoyage:Dachau]] <small>Ingelsk</small> {{koördinaten|48_16_0_N_11_25_0_E_type:city_zoom:13_region:DE|48° 16' NB, 11° 25' EL}} [[Kategory:Plak yn Beieren]] [[Kategory:Gemeente yn Beieren]] [[Kategory:Dachau]] es126ps48ykigpojhrj6hf6fh13hple 0 17417 1243141 998905 2026-10-24T15:30:46Z Drewes 2754 /* Berne */ red. 1243141 wikitext text/x-wiki {{JiersideBoppe}} {{Kalinders}}{{Kalinderjier}} == Foarfallen == * [[Vlad Tepes]] begjint in oarloch tsjin de [[Ottomaanske Ryk|Ottomanen]]. * Untstean fan it [[Noard-Hollân]]ske doarp [[Folendam]]. * Iwan III wurdt hearsker oer [[Ruslân]] * De Inka's feroverje [[Ekwador]] (oant 1471) == Berne == * [[15 febrewaris]] - [[Edzard I]], soan fan [[Ulrik Sirksena|Ulrich I]] * [[27 juny]] - [[Loadewyk XII fan Frankryk|Loadewyk XII]], kening fan [[Frankryk]] († 1515). * [[Johanna fan Kastylje]], Prinsesse fan [[Kastylje]] en keninginne fan [[Portegal]] († 1530). * [[Piero di Cosimo]], Italjaanske keunstskilder († [[1521]]) * [[Pietro Pomponazzi]], Italjaanske filosoof († [[1525]]) == Ferstoarn == * [[Bernard II fan La Marche]] == Boukeunst == <gallery> Ofbyld:Driekoningenkerk Noordgouwe.jpg|''Trijekeningentsjerke'', Noordgouwe (1462) </gallery> {{JiersideUnder}} {{Boarnen|boarnefernijing= <references/> ---- {{Commonscat}} }} [[Kategory:1462| ]] [[Kategory:15e iuw]] 3hbm1rngibsngx0uxhynrft9x1g7vjr 0 22481 1243167 1220043 2026-10-24T20:24:10Z CommonsDelinker 353 "UlbevanHouten.jpg" is op Commons fuorthelle [[c:User:Abzeronow|Abzeronow]] om't: per [[:c:Commons:Deletion requests/File:UlbevanHouten.jpg|]]. 1243167 wikitext text/x-wiki '''Ulbe van Houten''' ([[Boksum]], [[23 maart]] [[1904]] - [[Sint-Anne]], [[22 maart]] [[1974]]) wie in [[Fryslân|Frysk]] [[skriuwer]]. ==Libben== As arbeiderssoan en jongste fan fjouwer bern gie er nei de [[kweekskoalle]] om foar ûnderwizer te learen. Yn [[1922]] waard er beneamd as ûnderwizer oan de kristlike De Slotskoalle yn [[Sint Anne]]. Letter waard hy learaar oan de [[MULO]] yn dat plak. Syn frou, Sieuwke Lep, kaam út [[Froubuorren]]. Sadwaande hearden de fiif bern yn de húshâlding Van Houten thús twa talen, mem prate [[Biltsk]] mei har en heit [[Frysk]]. Syn earste Fryske boek skreaun er yn [[1936]]. Syn literêre neilittenskip bestiet út ien [[roman]], in ferhalebondel en twa [[novelle]]s. It neifertellen fan de bibelske ferhalen yn ''De Hillige Histoarje'' yn twa dielen, it âlde en nije testamint, seach de grifformearde Van Houten as syn libbenswurk. Yn [[1955]] krige er dêrfoar yn Boalsert de heechste literêre ûnderskieding fan de provinsje Fryslân, de [[Gysbert Japicxpriis]]. As [[taalkunde|taalkundich]] ûnderstiper wurke er yn it ramt fan 'e [[Nije Fryske Bibeloersetting]] ([[1966]]-[[1978]]) mei oan 'e fertaling fan 'e [[bibel]]boeken ''[[Genesis (bibelboek)|Genesis]]'', ''[[Exodus (bibelboek)|Exodus]]'', ''[[Leviticus]]'', ''[[Numeri]]'', ''[[Deuteronomium]]'', ''[[Jozua (bibelboek)|Jozua]]'', ''[[Rjochters]]'', ''[[Ruth (bibelboek)|Ruth]]'', ''[[1 en 2 Samuël]]'', ''[[1 en 2 Keningen]]'', ''[[Ester (bibelboek)|Ester]]'', ''[[Psalmen]]'', ''[[Spreuken]]'', ''[[Preker (bibelboek)|Preker]]'', ''[[Heechliet]]'' en ''[[Kleilieten]]''. == Wurk == * 1937 – ''De Wraak'' ([[koart ferhaal]]) * 1938 – ''De Sûnde fan Haitze Holwerda'' (roman, 11e printinge yn 2010) ** [[File:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]] [[Nederlân]]ske oersetting: ''De Zonde van Haitze Holwerda'' (fert. G. Mulder, Kok, [[Kampen]], 1950) ** [[File:Flag of Het Bildt.svg|border|20px]] [[Biltsk]]e oersetting: ''De Sonde fan Haitze Holwerda'' (fert. [[Sytse Hotzes Buwalda]], 2021) * 1943 – ''[[De Rook fan it Lân]]'' ([[ferhalebondel]]; 2e, útwreide printinge 1965, 3e printinge 1994) ** ''[[De Beam (koart ferhaal)|De Beam]]'' ** ''Fakânsje'' ** ''Tillefoan'' ** ''Sabbatsreis'' ** ''Ferlerne Soan'' ** ''Maaie'' ** ''Lêste Reis'' ** ''Spul om Douwe'' ** ''De Wraak'' ** ''[[Brief nei Kanada]]'' (sûnt de [[werprintinge]] fan 1965) ** ''[[Ein fan 'e Mars]]'' (sûnt de werprintinge fan 1965) * 1945 – ''[[Ein fan 'e Mars]]'' ([[novelle]]) * 1949 – ''De Hillige Histoarje, Diel I'' (frije neifertelling fan it [[Alde Testamint]]) ** [[File:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]] Nederlânske oersetting: ''De Heilige Geschiedenis, Deel I'' (oersetting: [[Boekhannel Wever|Wever]], [[Frjentsjer]], 1959) * 1953 – ''De Hillige Histoarje, Diel II'' (frije neifertelling fan it [[Nije Testamint]], 3e printinge 1983) {{boarnen|boarnefernijing= *[http://www.tresoar.nl/ Webstee Tresoar] en "Meester Ulbe van Houten : levensverhaal van een onderwijzer : onderwijzer te St. Annaparochie van 1922 tot 1969", skreon yn 1988 troch syn soan Hink van Houten. }} {{DEFAULTSORT:Houten, Ulbe van}} [[Kategory:Frysk ûnderwizer]] [[Kategory:Frysk romanskriuwer]] [[Kategory:Frysk koarte-ferhaleskriuwer]] [[Kategory:Skriuwer yn it Frysk]] [[Kategory:Frysk oersetter]] [[Kategory:Oersetter nei it Frysk]] [[Kategory:Bibeloersetter]] [[Kategory:Nederlânsk soldaat]] [[Kategory:Nederlânsk militêr yn de Twadde Wrâldkriich]] [[Kategory:Persoan berne yn Boksum]] [[Kategory:Persoan stoarn yn Sint-Anne]] [[Kategory:Persoan berne yn 1904]] [[Kategory:Persoan stoarn yn 1974]] i3dmyu8jnxg382ikfpfm2kqhvaxwyr1 1243176 1243167 2026-10-24T20:37:00Z Ieneach fan 'e Esk 13292 fuorthelle foto ferfongen 1243176 wikitext text/x-wiki [[File:Ulbe van Houten.jpg|right|180px|thumb|Ulbe van Houten.]] '''Ulbe van Houten''' ([[Boksum]], [[23 maart]] [[1904]] - [[Sint-Anne]], [[22 maart]] [[1974]]) wie in [[Fryslân|Frysk]] [[skriuwer]]. ==Libben== As arbeiderssoan en jongste fan fjouwer bern gie er nei de [[kweekskoalle]] om foar ûnderwizer te learen. Yn [[1922]] waard er beneamd as ûnderwizer oan de kristlike De Slotskoalle yn [[Sint Anne]]. Letter waard hy learaar oan de [[MULO]] yn dat plak. Syn frou, Sieuwke Lep, kaam út [[Froubuorren]]. Sadwaande hearden de fiif bern yn de húshâlding Van Houten thús twa talen, mem prate [[Biltsk]] mei har en heit [[Frysk]]. Syn earste Fryske boek skreaun er yn [[1936]]. Syn literêre neilittenskip bestiet út ien [[roman]], in ferhalebondel en twa [[novelle]]s. It neifertellen fan de bibelske ferhalen yn ''De Hillige Histoarje'' yn twa dielen, it âlde en nije testamint, seach de grifformearde Van Houten as syn libbenswurk. Yn [[1955]] krige er dêrfoar yn Boalsert de heechste literêre ûnderskieding fan de provinsje Fryslân, de [[Gysbert Japicxpriis]]. As [[taalkunde|taalkundich]] ûnderstiper wurke er yn it ramt fan 'e [[Nije Fryske Bibeloersetting]] ([[1966]]-[[1978]]) mei oan 'e fertaling fan 'e [[bibel]]boeken ''[[Genesis (bibelboek)|Genesis]]'', ''[[Exodus (bibelboek)|Exodus]]'', ''[[Leviticus]]'', ''[[Numeri]]'', ''[[Deuteronomium]]'', ''[[Jozua (bibelboek)|Jozua]]'', ''[[Rjochters]]'', ''[[Ruth (bibelboek)|Ruth]]'', ''[[1 en 2 Samuël]]'', ''[[1 en 2 Keningen]]'', ''[[Ester (bibelboek)|Ester]]'', ''[[Psalmen]]'', ''[[Spreuken]]'', ''[[Preker (bibelboek)|Preker]]'', ''[[Heechliet]]'' en ''[[Kleilieten]]''. == Wurk == * 1937 – ''De Wraak'' ([[koart ferhaal]]) * 1938 – ''De Sûnde fan Haitze Holwerda'' (roman, 11e printinge yn 2010) ** [[File:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]] [[Nederlân]]ske oersetting: ''De Zonde van Haitze Holwerda'' (fert. G. Mulder, Kok, [[Kampen]], 1950) ** [[File:Flag of Het Bildt.svg|border|20px]] [[Biltsk]]e oersetting: ''De Sonde fan Haitze Holwerda'' (fert. [[Sytse Hotzes Buwalda]], 2021) * 1943 – ''[[De Rook fan it Lân]]'' ([[ferhalebondel]]; 2e, útwreide printinge 1965, 3e printinge 1994) ** ''[[De Beam (koart ferhaal)|De Beam]]'' ** ''Fakânsje'' ** ''Tillefoan'' ** ''Sabbatsreis'' ** ''Ferlerne Soan'' ** ''Maaie'' ** ''Lêste Reis'' ** ''Spul om Douwe'' ** ''De Wraak'' ** ''[[Brief nei Kanada]]'' (sûnt de [[werprintinge]] fan 1965) ** ''[[Ein fan 'e Mars]]'' (sûnt de werprintinge fan 1965) * 1945 – ''[[Ein fan 'e Mars]]'' ([[novelle]]) * 1949 – ''De Hillige Histoarje, Diel I'' (frije neifertelling fan it [[Alde Testamint]]) ** [[File:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]] Nederlânske oersetting: ''De Heilige Geschiedenis, Deel I'' (oersetting: [[Boekhannel Wever|Wever]], [[Frjentsjer]], 1959) * 1953 – ''De Hillige Histoarje, Diel II'' (frije neifertelling fan it [[Nije Testamint]], 3e printinge 1983) {{boarnen|boarnefernijing= *[http://www.tresoar.nl/ Webstee Tresoar] en "Meester Ulbe van Houten : levensverhaal van een onderwijzer : onderwijzer te St. Annaparochie van 1922 tot 1969", skreon yn 1988 troch syn soan Hink van Houten. }} {{DEFAULTSORT:Houten, Ulbe van}} [[Kategory:Frysk ûnderwizer]] [[Kategory:Frysk romanskriuwer]] [[Kategory:Frysk koarte-ferhaleskriuwer]] [[Kategory:Skriuwer yn it Frysk]] [[Kategory:Frysk oersetter]] [[Kategory:Oersetter nei it Frysk]] [[Kategory:Bibeloersetter]] [[Kategory:Nederlânsk soldaat]] [[Kategory:Nederlânsk militêr yn de Twadde Wrâldkriich]] [[Kategory:Persoan berne yn Boksum]] [[Kategory:Persoan stoarn yn Sint-Anne]] [[Kategory:Persoan berne yn 1904]] [[Kategory:Persoan stoarn yn 1974]] 6n5do0yspeukhlkoulv4sqays00deub 0 23524 1243136 1213137 2026-10-24T15:13:34Z Drewes 2754 nije foto 1243136 wikitext text/x-wiki [[Ofbyld:Cumbre de Madrid 8 de Febrero - 54314677909 (cropped).jpg|thumb|Wilders yn 2025]] '''Geert Wilders''' ([[Fenlo]], [[6 septimber]] [[1963]]) is in Nederlânsk politikus en lid fan de [[Twadde Keamer]]. Yn it earstoan wie er dat foar de [[VVD]], dêr't er yn 1989 lid fan wurden wie. Op 3 septimber 2004 is er út dy keamerfraksje stapt en hat er de ienmansfraksje ''[[Groep Wilders]]'' oprjochte. Letter waard dy de ''[[Partij voor de Vrijheid]]'' (PVV). Nei de ferkiezings fan novimber 2006 waard Wilders dêrfan [[fraksjefoarsitter]]. Hy stiet bekend as in kritikus fan de [[Islam]]. == Literatuer == * {{aut|René Marres}} ''De verdediging van het vrije woord - de kwestie Wilders en de demonisering van een debat'', útjouwerij Aspekt, Soesterberch (2009) * {{aut|Arthur Blok & Jonathan van Melle}} ''Veel gekker kan het niet worden - het eerste boek over en met Geert Wilders'', útj. Just Publishers, Hilfertsom (2008) * {{aut|Geert Wilders}} ''Kies voor vrijheid - een eerlijk antwoord'', útj. Groep Wilders (2005) * ''De wegbereiders van Wilders'', útj. Stichting Gebladerte, Leien (2005) == Keppelings om utens == * [http://www.trouw.nl/achtergrond/deverdieping/article1258979.ece?all=true ''Op een essay kun je Geert niet betrappen''], portret fan Wilders yn ''Trouw'', 11 desimber 2004, katern deVerdieping, side 17 * [http://www.elsevier.nl/web/10148540/Biografien/Tweede-Kamerleden/Geert-Wilders.htm Biografie], ''Elsevier'', 29 novimber 2007 * [http://www.volkskrant.nl/binnenland/article520647.ece Profiel], ''de Volkskrant'', 28 maart 2008 * [http://www.tweedekamer.nl/kamerleden/alle_kamerleden/wilders_geert/index.jsp Tweede Kamer der Staten-Generaal - biografy] * [http://www.geertwilders.nl/ Persoanlik weblog] (Ingelsktalich) {{DEFAULTSORT:Wilders, Geert}} [[Kategory:Nederlânsk politikus]] [[Kategory:VVD-politikus]] [[Kategory:PVV-politikus]] [[Kategory:Gemeenteriedslid fan De Haach]] [[Kategory:Gemeenteriedslid fan Utert]] [[Kategory:Twadde Keamerlid]] [[Kategory:Nederlânsk partijfoarsitter]] [[Kategory:Nederlânsk publisist]] [[Kategory:Limburchsk persoan]] [[Kategory:Persoan berne yn 1963]] gnrl2m30a28lhwk5sl4oz51qz62ylh0 0 35177 1243137 1151925 2026-10-24T15:17:02Z Drewes 2754 /* Ofbylden */ sekuerder 1243137 wikitext text/x-wiki {{Plak yn Nederlân | himrik = Map - NL - Groningen - Wijk 05 Oosterpoortwijk - Buurt 04 Engelbert.svg | ''Lokaasje Engelbert yn it stedsgebiet fan Grins'' | provinsje = Grinslân | gemeente = Grins | ynwenners = 890 | teljier = 2018 | koördinaten = 53_12_32_N_6_38_47_E_type:city_zoom:15_region:NL | koördinaten_tekst = 53°12'32"N 6°38'47"E | netnûmer = 050 | postkoade = 9723 | webstee =[https://www.meerdorpen.info/historie/middelbert Doarpsbelang Meerdorpen] | }} '''Engelbert''' is in doarp yn de gemeente [[Grins (gemeente)|Grins]] yn de provinsje [[Grinslân]]. It leit eastlik fan de stêd. Oant 1969 hearde it ta de eardere gemeente [[Noarddyk (Grinslân)|Noarddyk]]. Oarspronklik wie Engelbert ien fan de [[karspel]]en fan it [[Goarjocht]]. Engelbert is ien fan de fjouwer [[MEER-doarpen]], de oare doarpen binne [[Euvelgunne]], [[Middelbert]] en [[Roodehaan (Grinslân)|Roodehaan]].<br> It doarp leit yn it gebiet dat ornearre is foar in grutte stêdsútwreiding fan Grins, [[Marstêd]]. Yn dy plannen sil Engelbert wol syn doarpsk karakter hâlde. Om't Engelbert ticht by [[Grins (stêd)|Grins]] leit binne dêr net safolle foarsjennings. Der is wol in [[basisskoalle]]: O.B.S. ''De Driebond'', in [[iisbaan]], in fuotbalferiening: Fuotbalferiening Engelbert, en it natuerbad Engelbert, mei in kemping. Fierders hat it plak twa [[kafee]]s, en in [[multifunksjoneel sintrum]] (MFC), mei ferskate ferienings. De namme Engelbert betsjut ''lytse buorren'' of ''lyts doarp.'' == Tsjerke == {{apart|Tsjerke fan Engelbert}} De [[Tsjerke fan Engelbert]] datearret út de 13e iuw en is sûnt 2000 yn it besit fan de Stifting Alde Grinslânske Tsjerken. De tsjerke is in ryksmonumint. == Ofbylden == <gallery widths="150" heights="120"> Tsjerke fan Engelbert.jpg|Tsjerke fan Engelbert Engelbert - pastorie (herfst).jpg|Pastorije, 1928 Engelbert - stationsgebouw.jpg|Stasjon fan Engelbert oan it eardere spoar fan Grins nei Weiwerd Engelbert - Cafe Engelstede.jpg|[[Kafee]] Engelstede. Boud yn de foarm fan in tenderlokomotyf. Eartiids de kofjekeamer fan stasjon Engelbert. Oarspronklik kafee Scholtens, letter kafee 'Spoorzicht'. Engelbert - OBS.jpg|Iepenbiere [[basisskoalle]] fan Engelbert </gallery> {{boarnen|boarnefernijing= {{reflist}} {{Commonscat|Engelbert}} }} {{msg:GemeenteGrins}} [[Kategory:Plak yn Grins (gemeente)]] 9xtw4w6i59yqi69p41if1yabc1va9h3 1243138 1243137 2026-10-24T15:17:42Z Drewes 2754 /* Tsjerke */ [[]] 1243138 wikitext text/x-wiki {{Plak yn Nederlân | himrik = Map - NL - Groningen - Wijk 05 Oosterpoortwijk - Buurt 04 Engelbert.svg | ''Lokaasje Engelbert yn it stedsgebiet fan Grins'' | provinsje = Grinslân | gemeente = Grins | ynwenners = 890 | teljier = 2018 | koördinaten = 53_12_32_N_6_38_47_E_type:city_zoom:15_region:NL | koördinaten_tekst = 53°12'32"N 6°38'47"E | netnûmer = 050 | postkoade = 9723 | webstee =[https://www.meerdorpen.info/historie/middelbert Doarpsbelang Meerdorpen] | }} '''Engelbert''' is in doarp yn de gemeente [[Grins (gemeente)|Grins]] yn de provinsje [[Grinslân]]. It leit eastlik fan de stêd. Oant 1969 hearde it ta de eardere gemeente [[Noarddyk (Grinslân)|Noarddyk]]. Oarspronklik wie Engelbert ien fan de [[karspel]]en fan it [[Goarjocht]]. Engelbert is ien fan de fjouwer [[MEER-doarpen]], de oare doarpen binne [[Euvelgunne]], [[Middelbert]] en [[Roodehaan (Grinslân)|Roodehaan]].<br> It doarp leit yn it gebiet dat ornearre is foar in grutte stêdsútwreiding fan Grins, [[Marstêd]]. Yn dy plannen sil Engelbert wol syn doarpsk karakter hâlde. Om't Engelbert ticht by [[Grins (stêd)|Grins]] leit binne dêr net safolle foarsjennings. Der is wol in [[basisskoalle]]: O.B.S. ''De Driebond'', in [[iisbaan]], in fuotbalferiening: Fuotbalferiening Engelbert, en it natuerbad Engelbert, mei in kemping. Fierders hat it plak twa [[kafee]]s, en in [[multifunksjoneel sintrum]] (MFC), mei ferskate ferienings. De namme Engelbert betsjut ''lytse buorren'' of ''lyts doarp.'' == Tsjerke == {{apart|Tsjerke fan Engelbert}} De [[Tsjerke fan Engelbert]] datearret út de 13e iuw en is sûnt 2000 yn it besit fan de [[Stifting Alde Grinslânske Tsjerken]]. De tsjerke is in [[ryksmonumint]]. == Ofbylden == <gallery widths="150" heights="120"> Tsjerke fan Engelbert.jpg|Tsjerke fan Engelbert Engelbert - pastorie (herfst).jpg|Pastorije, 1928 Engelbert - stationsgebouw.jpg|Stasjon fan Engelbert oan it eardere spoar fan Grins nei Weiwerd Engelbert - Cafe Engelstede.jpg|[[Kafee]] Engelstede. Boud yn de foarm fan in tenderlokomotyf. Eartiids de kofjekeamer fan stasjon Engelbert. Oarspronklik kafee Scholtens, letter kafee 'Spoorzicht'. Engelbert - OBS.jpg|Iepenbiere [[basisskoalle]] fan Engelbert </gallery> {{boarnen|boarnefernijing= {{reflist}} {{Commonscat|Engelbert}} }} {{msg:GemeenteGrins}} [[Kategory:Plak yn Grins (gemeente)]] hc13c6gga8bbj1k2r1x7nran11hptkq 0 35746 1243139 895537 2026-10-24T15:27:27Z Drewes 2754 [[]] 1243139 wikitext text/x-wiki De '''Aesgamastate''', ek: '''Plantenhove''', '''Linia's hoeve''', '''Talma Hoeve''' stie op it stee dêr’t no de Linia's hoeve stiet, oan de Doniawei nr. 73 yn [[Damwâld]], gemeente [[Dantumadiel]]. De Aesgamastate wurdt foar it earst neamd yn [[1467]]. It hûs dat no Talma Hoeve hjit wurdt brûkt as konferinsjeoard. == Skiednis == De skiednis fan Aesgamastate begjint mei Hessel Aesgama, dy’t yn 1467 in lânruil oangie mei Gaithie Iwesma fan [[Rinsumageast]]. Dêrnei komme wy Jasper Aesgama tsjin, dy’t neffens it Stamboek in soan fan Hessel is. Yn 1511 wurdt in Jasper Aesgama neamd, dy’t yn Dantmawâld 74 pûnsmiet lân oanjoech, dat er sels brûkte. Dit sil om deselde persoan gean. Nei alle gedachten wie Jasper anti-Boergonjesk, want yn 1516 krige Jeppe fan Stania fan de wyls oan de macht kommen Boergonjers tastimming skea dy’t 'Syds Wobbesz en Jasper in Dantummawold' oanrjochte hie op har te ferheljen. <br> Jasper wie troud mei Tiepck Tiepckesdr. Tzallingha (fan [[Hantum]]). Jasper moat foar 1539 ferstoarn wêze, want yn dat jier makke syn skoansoan Tjalling fan Mockema in regeling mei syn widdo oer replik guod dat Jasper neilitten hie. ; 17e iuw Pas yn 1640 is der wer wat bekend oer de state. Eigener is dan âld-hopman Taeke Lieuwesz; yn 1698 is ek dit goed yn hannen fan Tiaerd fan Aylva yn Rinsumageast, dy’t it hûs ferhiert. Ek nei syn dea wurdt it hûs troch syn erfgenamten ferhierd, ûnder oare troch mefrou Juliana Wilhelmina van Schratenbach yn de midden fan de [[18e iuw]]. Fia har erfgenamte kaam it hûs yn hannen fan J.B. de Coninck dy’t it ferkocht oan sekretaris [[Willem Bergsma]]; dizze wie it kenlik allinnich om it de by it [[hoarnleger]] hearrende stim te dwaan. Hy joech it gehiel oan syn soan P.A. Bergsma ûnder betingst dat ''de schenker an sig behoudt de materialen tot de huisinge behoorende, die de schenknemer tot zijn kosten af zal breken''. ; 18e iuw [[Pieter Adrianus Bergsma]] stichte in nij hûs op it âlde [[hoarnleger]] en feroare de namme yn Plantenhove. Pieter Adrianus waard grytman fan [[Dongeradiel]]. Hy die in soad om de kwinende lânbou yn dit diel fan Fryslân wer produktyf te meitsjen. Sa liet er [[tabak]] ferbouwe en in tabaksskuorre sette. Kaam dit net ta bloei, de ferbou fan [[sûkerei]] gie better en lei him gjin wynaaien. Hy liet syn tún útwreidzje oer de dyk nei it suden. Hjir kamen in boskje, fivers, plantsoenen en in berch, mei oare wurden, in lânskiplike tún waard oanlein. Yn it oproerjier 1797 waard Bergsma finzen nomd; mar letter wer frijlitten, wêrnei’t hy it lykwols net wer ta grytman brocht. Dat wie foar syn soan Jacobus Johannes weilein, dy’t oant 1845 dizze funksje ferfolde en op Plantenhove wenne. It goed wurdt dan ferkocht oan Broer P. Plantenga en omskreaun as ''een aanzienlijk en zeer aangenaam gelegen buitengoed met een hechte en welonderhoudenen Heerenhuizinge, voorzien van onderscheidene net behangen kamers, twee ruime woonkelders, twee wijn- en een provisiekelder, een ruime keuken, twee koets- en wagenhuizen'. Fierders 'een grote bloemenkast, broeibakken, een tuinmanshuis, een orangerie, honderd zware opgaande eiken en andere boomen, een vischvijver en Berg''. ;19e iuw De Plantenga’s hawwe der mar sân jier wenne en dienen it hûs oer oan notaris Van Riesen, dy’t de [[oertún]] útrûgje liet. Ek syn opfolger notaris W.H. Hellema bewenne Plantenhove. Dy syn soan H.W. Hellema liet Plantenhove ôfbrekke yn 1906 en ferfange troch in pleats mei de namme Linia's Hoeve. Yn 1929 ferkocht hy it hûs oan de ‘'Chr. vereniging tot verzorging van ouden van dagen’', de Talma-Stichting. Der is gjin ôfbyld fan de Aesgamastate. == Plantenhove == [[Ofbyld:AesgamaState1 Plantenhove.jpg|thumb|right|300px|''Plantenhove'']] Fan Plantenhove is in âlde foto bewarre bleaun. Op dizze foto stiet it hûs, dêr’t yn jiertalankers it jiertal [[1765]] op te sjen is. Dit sil de stichtingsdatum fan it hûs wêze. It bestie út in ûnderkeldere haadfleugel mei wat foarspringend middenrisalyt, dat yn in hege saneamde [[Flaamske gevel]] einige. Dizze hie in klokgevelfoarm en hie twa finsters boppe elkoar, wêrút blykt, dat it hege dak fan de haadfleugel in souderferdjipping en in fliering hie. Op de hoeken stienen grutte skoarstiens mei buorden. De haadferdjipping wie lâns in bordes mei sierlik smeide linings berikber. De finsters hienen yn de lêste faze fan it hûs 6 ruten. Oan de sydkant wienen noch foarspringende tsjinstfleugels, dy’t oan de sydkant blyn wienen, omdat der treillaazjes foar klimplanten tsjinoan sieten. De linkerfleugel hie oan de efterside in skoarstien, dy't oan de rjochterfleugel ûntbrekt. Foar it hûs sjocht men tusken twa beammen in túnbyld dat no noch yn de tún stiet fan de yn 1906 boude Linia's Hoeve. It stelt in hast neakene jonge faun foar, mei allinnich in liuwehûd omgurle; de rjochterhân is omheech stutsen en draacht in krúk, de linker rêst op in wyngerdstamme mei druven. Fan Plantenhove sille fierder noch de [[homeiepeallen]] mei 18e-iuwske bollen komme, wêrfan trije noch geef binne. Yn de tún steane der noch twa op lege fuotstikken. Achterop it eastlik oangrinzjende terrein, dat mooglik ek by Plantenhove heard hat, stiet in rjochthoekich gebou mei ferdjipping ûnder [[sealtek]] tusken topgevels en mei finsters ferdield troch roeden yn lytse ruten. Mooglik wie dit it túnmanshûs mei [[oranjery]], dat yn 1845 neamd wurdt. Dêrfoar leit in sirkelrûne fiver. Op it terrein stiet ek noch in [[teekoepel]] út de 20e iuw. == Bewenners == [[Ofbyld:AesgamaState2 Talmahoeve.jpg|thumb|right|300px|''Talmahoeve'']] * 1467 Hessel Aesgama * ± 1511 - ± 1539 Jasper Aesgama * 1539 Tjalling van Mockema * 1640 Taeke Lieuwesz * 1698 Tiaerd fan Aylva yn Rinsumageast * J.B. de Coninck * Willem Bergsma * ± 1765 Pieter Adrianus Bergsma * - 1845 Jacobus Johannes Bergsma * 1845 - 1852 Broer P. Plantenga * 1852 notaris van Riesen * notaris W.H. Hellema * ± 1906 H.W. Hellema * 1929 'Chr. vereniging tot verzorging van ouden van dagen', de Talma-Stichting {{Boarnen|boarnefernijing= * [http://www.stinseninfriesland.nl/ Stinzen yn Fryslân] * [http://www.statenstinzen.nl/ States en stinzen] }} [[Kategory:Damwâld]] [[Kategory:State]] [[Kategory:Eardere stins of state yn Fryslân]] [[Kategory:Stins of state yn Dantumadiel]] [[Kategory:Bouwurk út de 15e iuw]] [[Kategory:Bouwurk sloopt yn 1906]] kr9soekpsfjcggjl5793e5dbrx97c65 0 101248 1243186 1003039 2026-10-24T22:02:33Z Juppi lantteineen 60340 1243186 wikitext text/x-wiki {{Keunstner | ôfbylding = William Fisk - George Catlin - Google Art Project.jpg | ôfbyldingstekst = George Catlin troch [[William Fisk]], 1849 | ôfbyldingsbreedte = 200px | echte namme = | nasjonaliteit = {{Flagge_US}} [[Feriene Steaten|Amerikaansk]] | berne = 27 july 1798 | berteplak = Under [[Wilkes-Barre (Pennsylvania)|Wilkes-Barre]], | stoarn = 23 desimber 1872 (76 jier) | stjerplak = [[Jersey City]], [[Nij-Jersey]] | etnisiteit = | wurksum as = skilder, skriuwer, reizger | perioade = | streaming = | medium = | bekendste wurk(en) = ''Letters and Notes on the Manners, Customs and Conditions of North American Indians'' | jierren aktyf = | prizen = | webside = }} [[File:George Catlin - Buffalo Bulls Back Fat - Smithsonian.jpg|thumb|Stu-mick-o-súcks ([[Buffalo Bull's Back Fat]]), wurdt beskôge as Catlin's bêste wurk (1832)]] [[File:Clara Bartlett Gregory Catlin, by George Linen (1802-1888).jpg|thumb|Clara Bartlett Gregory Catlin fan [[George Linen]] om 1840]] '''George Catlin''' ([[26 july]] [[1796]] – [[23 desimber]] [[1872]]) wie in [[Feriene Steaten|Amerikaansk]] [[keunstskilder]], skriuwer en reizger dy't him fral talei op it meitsjen fan portretten fan [[yndianen]] yn it [[Wylde Westen]] en [[Midden-Amearika]]. == Biografy == ===Jonkheid=== George Catlin waard berne yn Wilkes-Barre, [[Pennsylvania]] as fyfde fan 14 bern. Al yn syn bernejierren hiene [[yndianen]] in sterke ynfloed op him, meidat syn mem en beppe ûnder de [[Amerikaanske Unôfhinklikenskriich]] yn [[1778]] troch yndianen ûntfierd waarden (''[[Slach fan Wyoming|Wyoming Valley Massacre]]''.). Hy brocht yn syn jonge jierren in protte tiid troch mei fiskjen, [[jeien]] en it sammeljen fan yndiaanske [[Artefakt (argeology)|artefakten]]. Catlin gie fiif jier nei skoalle yn Wilkes-Barre. Dêrnei brocht syn heit him nei [[Litchfield (Konettikut)|Litchfield]], [[Konettikut]] dêr't er oant [[1818]] [[rjochten]] studearre. ===Karriêre=== Catlin wie koarte tiid, oant [[1823]], [[abbekaat]]. Letter eksposearre er twa mânske kolleksjes skilderijen fan Amerikaanske yndianen en publisearre er in rige boeken dy't syn reizen nei yndianestammen fan Noard-, Sintraal- en Súd-Amearika beskreaunen. Catlin syn grutte passy wie it beskriuwen fan in ‘ferdwinend ras’. Catlins skilderijen jouwe in unyk en faak ymposant byld fan it libben fan yndianestammen en it úterlik fan harren opperhaden út in perioade fan de Amerikaanske skiednis, wêryn't de ynfloed fan de Jeropeeske beskaving him noch net of hast net jilde litten hiene yn de [[prêrje]]gebieten fan Noard-Ameerika. Guonts binne fan betinken dat Catlin in oerdreaun byld fan syn ûnderfiningen jout, bygelyks dat er de earste blanke besiker fan bepaalde yndianenstammen wêze soe.<br> De measte skilderijen fan Catlin út 1830 binne no part fan de samling fan it [[Smithsonian American Art Museum]]. Sa'n 700 sketsen hat it [[American Museum of Natural History]] yn [[New York (stêd)|New York]] op 'e noed. Catlin syn reisferslaggen mei in soad yllustraasjes ferskynden yn syn haadwurk: ''Letters and Notes on the Manners, Customs and Conditions of North American Indians'' uit 1841. In kar út syn reisferslaggen is yn it Nederlânsk fertaald. ===Priveelibben=== George Catlin moete Clara Bartlett Gregory yn 1828 yn har wenplak [[Albany (New York)|Albany]]. Nei har' trouwen beselskippe se him op syn reizen nei it westen fan de [[FSA]]. Sy krigen fjouwer bern.<ref>[http://www.scienceviews.com/historical/georgecatlin.html ScienceViews] George Catlin: A Biography. Url visited on 21 March 2012</ref> Clara en syn jongste soan stoaren by in besite oan [[Parys]] yn 1845.<ref>[http://www.christies.com/lotFinder/lot_details.aspx?intObjectID=5546018 Christie's]: ''Lotnotes for the painting of Clara Bartlett Gregory Catlin''. Sjoen 21 maart 2012</ref> == Galery == <gallery widths="180" heights="180"> George_Catlin_-_The_White_Cloud,_Head_Chief_of_the_Iowas_-_Google_Art_Project.jpg|[[Francis White Cloud|Wite Wolk]], opperhaad fan de [[Iowa (folk)|Iowa]] Catlin Chief Four Bears.jpg|Opperhaad Fjouwer Bearen :File:Catlinpaint.jpg|''[[Tipy]]s'' :File:George Catlin - Ball-play of the Choctaw--Ball Up - Google Art Project.jpg|''In Yndiaansk balspul'' om 1846-1850 :File:George Catlin Attacking the Grizzly Bear.jpg|''Oanfal op de [[Grizzlybear]]'' :Image:George Catlin Ah-yaw-ne-tak-oár-ron.jpg|''[[Ah-yaw-ne-tak-oár-ron]]'' :File:Little Bear Hunkpapa Brave George Catlin.jpeg|''Little Bear, Hunkpapa Brave,'' 1832 :File:George Catlin - Wi-jún-jon, Pigeon's Egg Head (The Light) Going To and Returning From Washington - Google Art Project.jpg|''[[Wi-jún-jon]], op paad nei en werom út Washington'' :File:Buffalo Bull Grazing George Catlin 1845.jpeg|''Gêrskjende Buffalobolle'' 1845 </gallery> {{boarnen|boarnefernijing= * Jan Braks (2012). ''George Catlin: Over de Indianen van Noord-Amerika''. Atlas. * Vaughn, William (2000). Encyclopedia of Artists. Oxford University Press, Inc. ISBN 0-19-521572-9. * Brian Dippe, Christopher Mulvey, Joan Carpenter Troccoli, Therese Thau Heyman (2002). ''George Catlin and His Indian Gallery''. Smithsonian American Art Museum and W.W. Norton & Company. ISBN 0-393-05217-6. * Steven Conn (2004). History's Shadow: Native Americans and Historical Consciousness in the Nineteenth Century and University of Chicago Press. ISBN 0-226-11494-5. ---- <references/> }} {{DEFAULTSORT:Catlin, George}} [[Kategory:Amerikaansk abbekaat]] [[Kategory:Amerikaansk keunstskilder]] [[Kategory:Amerikaansk reisferhaleskriuwer]] [[Kategory:Westernkeunstner]] [[Kategory:Persoan yn it Wylde Westen]] [[Kategory:Persoan berne yn 1796]] [[Kategory:Persoan stoarn yn 1872]] 9a8g57fsf4fkpyaolecesz8aqdsv3g4 0 131210 1243187 1022314 2026-10-24T22:14:57Z Vysotsky 12896 +/- ofbyld 1243187 wikitext text/x-wiki {{Persoan algemien | ôfbylding = Duk2026.jpg | ôfbyldingstekst = Duk (2026) | ôfbyldingsbreedte = 180px | echte namme = Wierd Duk | oare namme(n) = | nasjonaliteit = [[File:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]] [[Nederlân]]sk | berne = [[22 desimber]] [[1959]] | berteplak = [[Hooge Zwaluwe]] ([[Noard-Brabân]]) | stoarn = | stjerplak = | etnisiteit = [[File:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]] [[Nederlanners|Nederlânsk]] <br>[[File:Frisian flag.svg|border|20px]] [[Westerlauwerske Friezen|Frysk]] | regionale identiteit = | berop/amt = [[sjoernalist]] | aktyf as = | jierren aktyf = [[1992]] – no | reden bekendheid = | bekendste wurk(en) = | prizen = [[Anne Vondelingpriis]] 1999 | webside = [https://www.facebook.com/WierdDukTelegraaf/ Wierd Duk] op [[Facebook]] }} '''Wierd Duk''' ([[Hooge Zwaluwe]], [[22 desimber]] [[1959]]) is in [[Nederlân]]sk [[sjoernalist]], [[ferslachjouwer]], [[histoarikus]] en [[publisist]]. Hy hat him spesjalisearre yn 'e [[skiednis]] en [[polityk]] fan [[Ruslân]] en [[Dútslân]]. Op 'e [[Nederlân]]ske [[tillefyzje]] en [[radio]] hat er geregeldwei te sjen en te beharkjen west as [[polityk]] [[kommentator]]. ==Libben en karriêre== ===Jonkheid en oplieding=== Duk waard yn [[1959]] [[berne]] yn in [[Nederlânsk-Herfoarme Tsjerke|herfoarme]] [[predikant]]ehúshâlding yn [[Hooge Zwaluwe]], yn 'e [[provinsje]] [[Noard-Brabân]]. Hy is fan [[Westerlauwerske Friezen|Frysk]] [[komôf]], mei't syn [[âlden]] út [[Fryslân]] komme.<ref>{{Aut|Genderen, Charlotte van}}, ''Dromen van een Speelfilm'', yn: de ''[[Ljouwerter Krante]]'', 24 novimber 2018, bylage ''Sneon & Snein'', s. 8-10. Sitaat út dit ynterview mei Fidan Ekiz: "Aan de andere kant wil ik dat Ferran zijn Nederlandse roots beter leert kennen. Het lijkt me mooi als hij wat Fries meekrijgt fan zijn grootouders."</ref> Fanwegen ferskillende [[beropping]]s fan syn [[heit]] moast it [[gesin]] doe't Duk lyts wie in stikmannich kearen [[ferhúzje]]. It grutste part fan syn [[jonkheid]] brocht er troch yn it [[Seelân|Siuwske]] [[Domburch (Seelân)|Domburch]]. Yn [[1977]] die Duk syn [[eineksamen]] foar it [[gymnasium]] oan it [[dr. Aletta Jacobs Kolleezje]] yn [[Hegesân-Sappemar]], yn [[Grinslân]]. Neitiid learde er fierder oan 'e [[Ryksuniversiteit Grins]], dêr't er [[skiednis]] studearre. As [[studint]] sette er útein mei wurk yn 'e [[sjoernalistyk]], û.m. by it [[moanneblêd]] foar [[alternative muzyk]] ''[[Vinyl (tydskrift)|Vinyl]]'' en as [[keunst]]meiwurker by de [[krante]] ''[[Nieuwsblad van het Noorden]]''. Yn 'e mande mei syn [[stúdzje]]genoaten [[Gerlof Leistra]] en [[René Cuperus]] rjochte Duk yn dy snuorje ek it [[literêr]]-[[kultureel]] moanneblêd ''Verbeeldt!'' op. ===Karriêre=== Under syn stúdzje oan 'e [[Ryksuniversiteit Grins]] hie Duk him spesjalisearre yn 'e [[skiednis]] fan [[Ruslân]] en de [[Sovjet-Uny]], en tusken [[1992]] en [[2001]] wurke er as [[ferslachjouwer]] foar dat part fan 'e wrâld, mei as stânplak [[Moskou]]. Yn dy tiid levere er [[artikel (publikaasje)|artikels]] oan foar û.m. de [[krante]] ''[[Het Parool]]'', de [[deiblêd]]en fan 'e [[The Nielsen Company|VNU]] en it [[wykblêd]] ''[[Elsevier (tydskrift)|Elsevier]]''. Yn [[1999]] wûn Duk de [[Anne Vondelingpriis]] foar politike sjoernalistyk mei syn reportaazjes oer de [[Twadde Tsjetsjeenske Oarloch]]. Fan [[2001]] oant [[2006]] wie Duk foar de kranten fan 'e [[Geassocieerde Pers Diensten|GPD]] [[korrespondint]] yn [[Dútslân]], mei as stânplak [[Berlyn]]. Fan [[2006]] oant [[2008]] wurke er as polityk ferslachjouwer foar de GPD yn [[De Haach]], en tusken [[2008]] en [[2013]] wied er algemien ferslachjouwer oer [[Nederlân]]sk [[nijs]] foar de ''Elsevier''. Tusken [[2013]] en [[2016]] rjochte Duk him wer op 'e berjochtjouwing oer Dútslân. As [[freelance]]-ferslachjouwer wurke er yn dy snuorje foar û.m. it ''[[Algemeen Dagblad]]'', ''[[Het Parool]]'', ''[[ThePostOnline]]'', de ''[[Nieuwe Revu]]'', ''[[Vrij Nederland]]'', de [[Flaanderen|Faamske]] krante ''[[De Tijd (Belgje)|De Tijd]]'' en de regionale deiblêden yn Nederlân. Tuskentroch publisearre Duk yn [[2014]] twa beheinde [[biografy]]en fan 'e Russyske [[presidint]] [[Vladimir Pûtin]] (''Poetin: Straatvechter Bedreigt Wereldorde'') en fan 'e Dútske [[bûnskânselier]] [[Angela Merkel]] (''Merkel: Koningin van Europa''), dy't beide útjûn waarden troch [[Prometheus (útjouwerij)|Prometheus]]. Fierders ferskynde yn [[2016]] fan syn hân in boek oer it [[konsintraasjekamp]] [[Auschwitz]] (''De Beul en de Heilige: Een Geschiedenis uit Auschwitz''). Yn [[septimber]] [[2016]] kaam Duk yn fêste tsjinst by it ''Algemeen Dagblad''. Foar dy krante reizge er neitiid as polityk ferslachjouwer troch Nederlân. Teffens skreau er [[sneon]]s in [[kollumn]] oer de politike temperatuer yn it lân, ûnder de [[titel (namme)|titel]] ''Wierd Duk Peilde de Stemming''. Op [[1&nbsp;novimber]] [[2017]] stapte Duk oer fan it ''AD'' nei ''[[De Telegraaf]]''. Njonken syn sjoernalistike wurk naam Duk ek geregeldwei diel oan [[tillefyzjeprogramma|tillefyzje]]- en [[radioprogramma's]] as polityk [[kommentator]] om 'e aktualiteit yn Dútslân en Ruslân út te lizzen. Sa wied er op 'e [[tillefyzje]] te sjen yn ''Pauw'', ''Jinek'' en ''Goedemorgen Nederland'', en op 'e [[radio]] te hearren yn ''LdLEO'', ''De Nieuws B.V.'' en ''Dit Is de Dag''. ===Priveelibben=== Yn 'e [[1980-er jierren|jierren tachtich]] wie Duk [[basgitaar|bassist]] yn in stikmannich [[rockmuzyk|rock]][[band]]s, wêrûnder de [[Fryslân|Fryske]] groep ''[[The Visitor (band)|The Visitor]]''. Dêrmei fersoarge er yn 'e [[Sovjet-Uny]], yn 'e tiid fan 'e ûntjouwende [[glasnost]] en [[perestrojka]] fan [[Michail Gorbatsjov]], [[optreden]]s yn 'e [[underground]] fan [[Leningrad]]. Yn syn Dútske tiid rjochte Duk mei in Dútske partner in [[kafee]] op yn 'e [[Berlyn]]ske [[wyk]] [[Berlin-Kreuzberg|Kreuzberg]], mei as namme ''Kaffee am Meer''. Tsjintwurdich wennet Duk ôfwikseljend yn [[Berlyn]] en [[Rotterdam]]. Yn [[2013]] [[troud]]e er mei syn [[kollega]] [[Fidan Ekiz]], mei wa't er in [[soan]] krige, Ferran. Harren [[houlik]] rûn lykwols yn [[2017]] út op in [[skieding (houlik)|skieding]]. ==Wurk== * 2000 – ''Bloed in een Cola-fles: Verslaggeving over de Oorlog in Tsjetsjenië'' * 2014 – ''Poetin: Straatvechter Bedreigt Wereldorde'' * 2014 – ''Merkel: Koningin van Europa'' * 2016 – ''De Beul en de Heilige: Een Geschiedenis uit Auschwitz'' ==Keppelings om utens== * {{nl}} [https://www.facebook.com/WierdDukTelegraaf/ Wierd Duk op Facebook] * {{nl}} [https://twitter.com/wierdduk Wierd Duk op Twitter] {{boarnen|boarnefernijing= <references/> ---- Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://nl.wikipedia.org/wiki/Wierd_Duk ''Bronnen, noten en/of referenties'', op dizze side]. }} {{DEFAULTSORT:Duk, Wierd}} [[Kategory:Nederlânsk sjoernalist]] [[Kategory:Nederlânsk ferslachjouwer]] [[Kategory:Nederlânsk kommentator]] [[Kategory:Nederlânsk kollumnist]] [[Kategory:Nederlânsk skiedkundige]] [[Kategory:Nederlânsk publisist]] [[Kategory:Nederlânsk muzikant]] [[Kategory:Nederlânsk gitarist]] [[Kategory:Nederlânsk ûndernimmer]] [[Kategory:Nederlânsk persoan fan Frysk komôf]] [[Kategory:Persoan berne yn 1959]] 6lo8r4yozprx4vk05kpkqhoyfw0z6at 0 141801 1243129 1242213 2026-10-24T13:31:28Z Drewes 2754 /* Ferstoarn */ 1243129 wikitext text/x-wiki {{JiersideBoppe}} {{Kalinders}}{{Kalinderjier}} == Foarfallen == ;jannewaris * [[1 jannewaris|1]] - [[Bulgarije]] fiert de [[euro]] yn as nasjonale [[muntienheid]], en wurdt dêrmei it 21e lân yn 'e [[Eurosône]]. * [[1 jannewaris|1]] - Yn de [[Nederlân]]ske haadstêd [[Amsterdam]] rekket de [[Vondeltsjerke]] slim skansearre by in grutte brân. * [[1 jannewaris|1]] - By de saneamde [[Nijjiersbrân fan Crans-Montana]] komme by in brân yn in [[kafee]], yn it [[Switserlân|Switserske]] [[Crans-Montana]], in plak yn it kanton [[Wallis]], 41 minsken om it libben en reitsje nochris 115 oaren [[ferwûne]]. * [[3 jannewaris|3]] - De [[Feriene Steaten]] fiere oanfallen út op ferskate plakken yn it noarden fan [[Fenezuëla]]. Tagelyk wurde de Fenezolaanske [[presidint]] [[Nicolás Maduro]] en syn [[oarehelte|frou]] [[Cilia Flores]] fan har bêd lichten troch Amerikaanske [[kommando's]] en [[ûntfierd]] nei de Feriene Steaten ta, dêr't se yn it [[tichthûs (finzenis)|tichthús]] ferdwine. * [[3 jannewaris|3]] - [[Ekwatoriaal Guinee]] ferpleatst syn [[haadstêd]] fan [[Malabo]] op it eilân [[Bioko]] nei [[Ciudad de la Paz]] op it [[fêstelân]] fan [[Afrika]]. * [[6 jannewaris|6]] - It westen fan [[Japan]] wurdt troffen troch in [[ierdbeving]] fan 6,2 op 'e [[skaal fan Richter]]. It epysk sintrum lei yn it [[Prefektueren fan Japan|prefektuer]] [[Shimane (Prefektuer)|Shimane]], it eilân [[Honshu]]. * [[7 jannewaris|7]] - Yn 'e [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] stêd [[Minneapolis]] wurdt de [[demonstraasje (protest)|demonstrante]] [[Moard op Renée Good|Renée Good]] fermoarde troch aginten fan 'e [[Immigration and Customs Enforcement]] (ICE). * [[8 jannewaris|8]]-[[9 jannewaris|9]] - De [[protesten yn Iran (jannewaris 2026)|massale protesten]] yn [[Iraan]] wurde yn bloed smoard troch de [[plysje]] en de [[feilichheidstsjinst]]en, wêrby't neffens de berjochten tsientûzenen [[demonstraasje (protest)|demonstranten]] deamakke wurde. * [[14 jannewaris|14]] - Yn it [[Tailân|Taiske]] distrikt [[Sikhio (distrikt)|Sikhio]] falt in kraan op in passazjierstrein, wêrby't 30 minsken omkomme en 64 oaren [[ferwûne]] reitsje. * [[14 jannewaris|14]] - Nei [[Grienlânkrisis|oanhâldende drigeminten]] fan 'e [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[presidint]] [[Donald Trump]] om [[Grienlân]] mei [[geweld]] te [[anneksearjen]], begjint [[Denemark]], dêr't Grienlân ta heart, de [[militêre oefening]] [[Operaasje Artic Endurance]]. Sân [[Jeropa|Jeropeeske]] bûnsgenoaten, wêrûnder [[Nederlân]], stjoere troepen. * [[17 jannewaris|17]] - Yn 'e [[Paraguay]]aanske [[haadstêd]] [[Asunción]] ûndertekenje fertsjintwurdigers fan 'e [[Jeropeeske Uny]] en [[Mercosur]], in [[ekonomy]]sk ferbûn besteande út [[Argentynje]], [[Brazylje]], [[Oerûguay]] en Paraguay, in [[Partnerskipsoerienkomst tusken de Jeropeeske Uny en Mercosur|frijhannelsoerienkomst]]. * [[18 jannewaris|18]] - Yn [[Spanje]] fynt benoarden it plak [[Kordoba (Spanje)|Kordoba]], yn de [[Spaanske autonome mienskippen|autonome mienskip]] [[Andalûsje]], [[Treinramp by Kordoba|in treinramp]] plak. Dêrby komm 46 minsken om en reitsje 291 oaren [[ferwûne]]. * [[18 jannewaris|18]] - De [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[presidint]] [[Donald Trump]] bedriget [[Denemark]], [[Noarwegen]], [[Sweden]], [[Finlân]], [[Dútslân]], [[Frankryk]], it [[Feriene Keninkryk]] en [[Nederlân]] mei in ferheging fan 'e [[hannelstaryf|hannelstariven]], om't dy lannen it weage hawwe en stjoer troepen nei [[Grienlân]] ta om diel te nimmen oan 'e [[militêre oefening]] [[Operaasje Arctic Endurance]]. Dêrtroch komt de [[Grienlânkrisis]] ta in hichtepunt. [[Iislân]], [[Sloveenje]], [[Estlân]] en [[Belgje]] beslute yn reäksje op Trump syn drigeminten om ek noch troepen te stjoeren, hoewol't se dat earst net fan doel wiene. * [[20 jannewaris|20]] - Yn 'e [[Twadde Keamer]] spjalte 7 leden fan 'e [[PVV]]-fraksje har ôf en foarmje de [[Groep Markuszower]]. De PVV giet dêrtroch yn it [[parlemint]] fan 26 nei 19 sitten en is net mear de grutste [[politike partij|partij]]. * [[21 jannewaris|21]] - Op it [[World Economic Forum]] yn it [[Switserlân|Switserske]] [[Davos]] wurdt de [[Grienlânkrisis]] (foarearst) besward nei't de [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[presidint]] [[Donald Trump]] syn plan ûntpraat is om [[Grienlân]] mei [[geweld]] te [[anneksearjen]]. * [[22 jannewaris|22]] - De [[Feriene Steaten]] ferlitte (nei in opsistermyn fan 1 jier) formeel de [[Wrâldsûnensorganisaasje]] (WHO). * [[24 jannewaris|24]] - Yn 'e [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] stêd [[Minneapolis]] wurdt de [[demonstraasje (protest)|demonstrant]] [[Moard op Alex Pretti|Alex Pretti]] fermoarde troch aginten fan 'e [[Immigration and Customs Enforcement]] (ICE). * [[27 jannewaris|27]] - De [[Jeropeeske Uny]] en [[Yndia]] slute in [[Yndiaask-Jeropeeske Frijhanneloerienkomst|fiergeande frijhannelsoerienkomst]]. ;febrewaris * [[3 febrewaris|3]] - By [[oanfallen fan Boko Haram yn Kwara (2026)|oanfallen]] fan 'e [[islamisme|islamistyske]] [[terrorisme|terreurgroep]] [[Boko Haram]] yn 'e [[Nigearia|Nigeriaanske]] steat [[Kwara]] falle teminsten 162 deaden. * [[4 febrewaris|4]] - Foar [[Noard-Nederlân]] kundiget it [[KNMI]] yn 'e iere moarn in [[waaralaarm]] ôf fanwegen [[izel]]. * [[6 febrewaris|6]]-[[22 febrewaris|22]] - Yn noardlik [[Itaalje]] wurde de [[Olympyske Winterspullen 2026|Olympyske Winterspullen]] fan [[Milaan]] en [[Cortina d'Ampezzo]] holden. * [[9 febrewaris|9]] - By [[sjitpartij yn Tumbler Ridge|in sjitpartij]] yn it ôfhandige [[Tumbler Ridge (Britsk-Kolumbia)|Tumbler Ridge]], yn 'e [[Kanada|Kanadeeske]] [[Kanadeeske provinsjes|provinsje]] [[Britsk-Kolumbia]], komme teminsten 9 persoanen om (de skutter ynbegrepen) en reitsje nochris 27 oare [[ferwûne]]. * [[20 febrewaris|20]] - It [[Amerikaansk Heechgerjochtshôf]] docht de [[fûnis|útspraak]] dat de [[Amerikaanske presidint]] [[Donald Trump]] ûnder de besteande [[wet]]jouwing net it rjocht hat om [[ynfierheffing]]s op te lizzen yn 'e mjitte wêryn't er dat dien hat. Dêrmei wurde de measte ynfierheffings fan Trump neatich ferklearre. * [[22 febrewaris|22]] - By [[militêre operaasje yn Jalisco (2026)|in operaasje]] yn 'e steat [[Jalisco]] deadet it [[Meksikaanske Leger]] 62 leden fan it [[drugskartel]] [[Cartél Jalisco Nuevo Generación|CJNG]], ûnder wa de kartelbaas [[El Mencho]]. De leden fan it kartel rjochtsje neitiid by in opskuor grutskalige skea en [[fersteuring fan 'e iepenbiere oarder]] oan. * [[23 febrewaris|23]] - Yn [[Nederlân]] wurdt nei in [[kabinetsformaasje|formaasje]] fan 117 [[dagen]] it [[Kabinet-Jetten]] ynstallearre. * [[26 febrewaris|26]] - It sûnt [[2024]] slommerjende konflikt tusken [[Pakistan]] en [[Afganistan]] lôget op ta [[Afgaansk-Pakistaanske Oarloch|in iepen oarloch]], wêrby't de [[Pakistaanske Loftmacht]] de Afgaanske [[haadstêd]] [[Kabûl]] [[bombardemint|bombardearret]]. * [[28 febrewaris|28]] - De [[Iraanoarloch]] brekt út wannear't [[Israel]] en de [[Feriene Steaten]] úteinsette mei grutskalige [[bombardemint]]en fan 'e [[Iraan]]ske [[haadstêd]] [[Teheran]] en oare stêden. [[Kritisy]] wize derop dat it ûnder it [[ynternasjonaal rjocht]] om in yllegale [[oarloch]] giet. De Iraanske opperste lieder, [[grutajatollah]] [[Ali Chamenei]], wurdt troch de Israeeljers doelbewust [[fermoarde]]. Dat liedt ta in grutte eskalaasje fan it konflikt, wêrby't Iraan net inkeld ferjildingsoanfallen útfiert op Israel, mar ek op Amerikaanske [[legerbasis|militêre fasiliteiten]] en [[ambassade|diplomatike fertsjintwurdigings]] yn [[Irak]], [[Jordaanje]], [[Koeweit]], [[Saûdy-Araabje]], [[Bachrein]], [[Katar]], de [[Feriene Arabyske Emiraten]] en [[Omaan]]. ;maart * [[1 maart|1]] - By it [[Bloedbad fan Abiemnom]] wurde yn [[Abiemnom]], yn it noarden fan [[Súd-Sûdaan]], teminsten 169 [[Dinka (folk)|Dinka]] [[fermoarde]] by in oanfal troch leden fan in oare [[etnyske groep]], de [[Nûer (folk)|Nûer]]. * [[2 maart|2]] - De [[Libanon|Libaneeske]] [[milysje]] [[Hezbollah]] ynterveniëarret oan 'e kant fan [[Iraan]] yn 'e [[Iraanoarloch]] troch it noarden fan [[Israel]] te besjitten mei [[raket]]ten. Israel reägearret mei bûtenproporsjoneel swiere [[bombardemint]]en fan net inkeld [[militêr]]e, mar ek [[boarger]]like doelen yn hiel Libanon. * [[6 maart|6]]-[[7 maart|7]] - By [[oerstreamings yn Kenia (2026)|oerstreamings]] yn [[Kenia]] komme teminsten 66 minsken om. * [[6 maart|6]]-[[15 maart|15]] - Yn [[Milaan]] en [[Cortina d'Ampezzo]], yn noardlik [[Itaalje]], wurde de [[Paralympyske Winterspullen 2026|Paralympyske Winterspullen]] holden. It [[evenemint]] is omstriden, mei't it [[Ynternasjonaal Paralympysk Komitee]] [[Ruslân]] en [[Wyt-Ruslân]] wer tastiet om ûnder eigen [[flagge]] diel te nimmen, wylst de [[Russysk-Oekraynske Oarloch]], wêrfoar't de beide lannen fan ynternasjonale sporteveneminten ferballe wiene, noch altyd trochgiet. * [[8 maart|8]] - Yn [[Iraan]] folget [[Mozjtaba Chameneï]], de [[soan]] fan 'e troch [[Israel]] yn it ramt fan 'e oangeande [[Iraanoarloch]] [[fermoarde]] [[ajatollah]] [[Ali Chameneï]], syn [[heit]] op as [[opperste lieder (Iraan)|opperste lieder]]. * [[16 maart|16]] - By [[klinykbombardemint yn Kabûl (2026)|in bombardemint]], útfierd troch [[Pakistan]] yn it ramt fan 'e oangeande [[Afgaansk-Pakistaanske Oarloch]], op in [[ôfkickklinyk]] yn 'e [[Afganistan|Afgaanske]] [[haadstêd]] [[Kabûl]] komme teminsten 400 minsken om. * [[24 maart|24]] - De [[Jeropeeske Uny]] en [[Austraalje (lân)|Austraalje]] slute in [[frijhannel]]sferdrach, [[AEUFTA]]. * [[25 maart|25]] - By in [[rjochtsaak]] yn 'e [[Feriene Steaten]] wurde [[Meta (bedriuw)|Meta]] (de [[memme-ûndernimming]] fan [[Facebook]] en [[Instagram]]) en [[YouTube]] ferantwurdlik holden foar it moedwillich feroarsaakjen fan [[ferslaving]] oan [[sosjale media]], en feroardiele ta it beteljen fan [[$]]6&nbsp;miljoen oan [[boete (jild)|boetes]] en [[skeafergoeding]]. * [[25 maart|25]] - Mei [[Sarah Mullally]] wurdt yn [[Ingelân]] foar it earst in [[frou]] ynstallearre as [[aartsbiskop fan Canterbury]] en aldendeisk haad fan 'e [[Anglikaanske Tsjerke]]. ;april * [[1 april|1]]-[[11 april|11]] - De [[Artemis II]]-misje fan 'e [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[romtefeart]]organisaasje [[NASA]] makket in rûntsje om 'e [[moanne (byplaneet fan 'e Ierde)|moanne]] en keart ûnskansearre werom op 'e [[Ierde (planeet)|Ierde]]. It is de earste bemanne romtefeartmisje bûten in [[baan (astronomy)|baan]] om 'e Ierde sûnt [[Apollo&nbsp;17]] yn [[1972]]. * [[7 april|7]] - Yn 'e oangeande [[Iraanoarloch]] komme de [[Feriene Steaten]] en [[Iraan]] ûnder bemiddeling fan [[Pakistan]] in [[sjitferbod]] fan fjirtjin [[dagen]] oerien. De trêde partij yn 'e [[oarloch]], [[Israel]], leit him dêr ûnder Amerikaanske druk mei tsjinnichheid by del. * [[12 april|12]] - By de [[Hongaarske parlemintsferkiezings (2026)|Hongaarske parlemintsferkiezings]] wurdt de [[politike partij]] [[FIDESZ]] fan 'e langjierrige [[premier]] [[Viktor Orbán]] ferslein troch [[Tisza (partij)|Tisza]] fan [[opposysje (polityk)|opposysjelieder]] [[Péter Magyar]]. Hoewol't it ferskil yn stimmen net iens sa mâle grut is, wint Tisza, troch it [[kiesdistrikt]]estelsel dat Orbán ynfierd hat, de grutte mearderheid fan 'e parlemintssitten. * [[13 april|13]] - Yn 'e [[Iraanoarloch]] begjinne de [[Feriene Steaten]] mei in eigen blokkade fan 'e [[Iraan]]ske blokkade fan 'e [[Strjitte fan Hormûz]]. * [[16 april|16]] - Under druk fan 'e [[Feriene Steaten]] stimt [[Israel]] yn mei in [[sjitferbod]] oan it [[Libanon|Libaneeske]] front fan 'e [[Iraanoarloch]]. * [[19 april|19]] - By de [[Bulgaarske parlemintsferkiezings (2026)|parlemintsferkiezings]] yn [[Bulgarije]] wint [[Progresivna Bălgarija|PB]], de [[politike partij|partij]] fan 'e pro-[[Ruslân|Russyske]] âld-[[presidint]] [[Rumen Radev]] de mearderheid fan 'e sitten. * [[21 april|21]] - It [[sjitferbod]] yn 'e [[Iraanoarloch]] wurdt ferlinge. * [[25 april|25]] - By [[offinsyf yn Noard-Maly (april-maaie 2026)|in offinsyf]] fan it [[Befrijingsfront fan Azawad]] (in [[nasjonalist]]yske groepearring stribjend nei in eigen steat foar de [[Tûareks]]) y.g.m. [[Islamityske Steat|IS]] wurde de stêd [[Tikal]] en in diel fan 'e stêd [[Gao]] ferovere op it [[Maly|Malineeske]] [[kriichsmacht|leger]]. * [[27 april|27]] - [[Kening]] [[Willem-Alexander fan de Nederlannen|Willem-Alexander]], [[keninginne]] [[Máxima Zorreguieta|Máxima]] en oare leden fan 'e [[Hûs Oranje-Nassau|keninklike famylje]] fiere [[Keningsdei]] yn [[Dokkum]]. ;maaie * [[1 maaie|1]] - De [[Feriene Arabyske Emiraten]], dy't ien fan 'e grutste oaljeprodusinten fan 'e wrâld binne, stappe út 'e [[OPEC]], it [[kartel]] fan [[ierdoalje]]produsearjende lannen. * [[4 maaie|4]] - By de [[Fjoerwurkramp yn Liuyang]], yn [[Sina]], komme by in grutte [[ûntploffing]] 37 minsken om en reitsje 51 oaren [[ferwûne]]. * [[16 maaie|16]] - De [[Wrâldsûnensorganisaasje]] (WHO) ropt [[ebola-epidemy yn 'e Demokratyske Republyk Kongo (2026)|de útbraak]] fan it [[ebola]]firus yn it noardeasten fan 'e [[Demokratyske Republyk Kongo]] út ta in [[epidemy]] fan ynternasjonale soarch. * [[20 maaie|20]] - Ald-[[presidint]] [[Raúl Castro]] fan [[Kuba]] wurdt troch de [[Feriene Steaten]] [[ynsteatfanbeskuldigingstelling|oanklage]] foar it delsjitten, yn [[1996]], fan twa [[privee-fleantúch]]jes mei Amerikaanske [[boarger]]s oan board, dy't boppe Kuba [[pamflet]]ten útstruiden wêryn't oproppen waard ta ferset tsjin it Kubaanske regear. Om dit 30 jier nei dato nochris te dwaan wurdt algemien sjoen as in besykjen fan 'e Feriene Steaten om Kuba fierder ûnder druk te setten. * [[22 maaie|22]] - It begjin fan in [[hjitteweach]] yn in grut diel fan [[Jeropa]], wêrby't, foar [[maaie]], [[temperatuer]]en berikt wurde dy't sûnder presedint binne. * [[22 maaie|22]] - By [[myngasûntploffing yn Liushenyu (2026)|in myngasûntploffing]] yn in [[stienkoal]]myn yn it [[Sina|Sineeske]] [[Liushenyu]] komme 82 [[mynwurker]]s om. ;juny * [[1 juny|1]] - In [[ierdbeving op Mindanao (2026)|swiere ierdbeving]] fan 7,8 op 'e [[skaal fan Richter]] treft it eilân [[Mindanao]] yn 'e súdlike [[Filipinen]]. Der komme 82 [[minske]]n om en 1.319 oaren reitsje [[ferwûne]]. * [[11 juny|11]] - De [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[National Oceanic and Atmospheric Administration]] (NOAA) stelt fêst dat it [[klimaat]]ferskynsel [[El Niño]] him wer foardocht. * [[11 juny|1]]-[[19 july]] - Yn 'e [[Feriene Steaten]], [[Meksiko]] en [[Kanada]] wurdt it [[Wrâldkampioenskip Fuotbal 2026]] holden. [[Spanje]] wurdt foar de twadde kear wrâldkampioen. * [[11 juny|11]] - By [[Vogelwaarde]], yn [[Siuwsk-Flaanderen]], fljocht in te hurd ridende [[auto]] út 'e bocht en skept op in njonken de [[wei]] lizzend [[fytspaad]] in [[skoalklasse]] út [[Axel (plak)|Axel]] dy't op [[skoalkamp]] is. Trije [[bern (persoan)|bern]] en de [[direktrise]] fan 'e skoalle komme om, wylst ferskate oare skoalbern [[swierferwûne]] yn it [[sikehûs]] bedarje. * [[15 juny|15]]-[[17 juny|17]] - De [[Feriene Steaten]] en [[Iraan]] ûndertekenje it [[Memorandum fan Islamabad]], in fierder út te wurkjen oerienkomst, dy't it útgongspunt foarmje moat foar [[ûnderhanneling]]s om in ein oan 'e [[Iraanoarloch]] te meitsjen. * [[18 juny|18]]-[[29 juny|29]] - By in [[Jeropeeske hjitteweach (juny 2026)|swiere hjitteweach]] yn [[Noardwest-Jeropa]] rinne de [[temperatuer]]en oerdeis op oant boppe de 40&nbsp;[[°C]]. Yn [[Nederlân]] berikt de [[hjittens]] op freed [[26&nbsp;juny]] in hichtepunt mei in rekôrtemperatuer fan 39,4&nbsp;°C yn it [[Limburch (Nederlân)|Limburchske]] [[Ell (Nederlân)|Ell]]. Yn [[Fryslân]] wurde dyselde deis temperatueren fan 33,6&nbsp;°C metten. * [[21 juny|21]] - By it ûntbleatsjen fan it [[Nasjonaal Monumint Ulu Kora|Nasjonaal Moluksk Monumint Ulu Kora]] op 'e Lloydkade yn [[Rotterdam]] biedt [[premier]] [[Rob Jetten]] út namme fan it [[Nederlân]]sk [[regear]] formeel syn [[ûntskuldiging]]s oan foar de behanneling fan 'e earste [[generaasje]] [[Molukkers yn Nederlân]]. * [[22 juny|22]] - De yn syn eigen lân tige [[populêr|ympopulêre]] [[Feriene Keninkryk|Britske]] [[premier]] [[Keir Starmer]] kundiget syn ôftreden oan. * [[24 juny|24]] - By [[ierdbevings yn Fenezuëla (2026)|twa swiere ierdbevings efterinoar]] fan 7,2, resp. 7,5 op 'e [[skaal fan Richter]] wurdt yn it noardwesten fan [[Fenezuëla]] slimme skea oanrjochte. Op [[1&nbsp;augustus]] stiet it deadetal op mear as 5.500 en binne der krapoan 17.000 [[ferwûne]]n teld, wylst noch 18.000–50.000 [[minske]]n [[fermist]] wurde. ;july * [[3 july|3]]-[[9 july|9]] - Yn [[Iraan]] wurdt de [[steatsbegraffenis]] holden fan 'e [[heechste lieder fan Iraan|alderheechste lieder]] [[Ali Chameneï]], dy't yn [[febrewaris]] omkaam by in [[Israel]]ysk [[bombardemint]] yn it ramt fan 'e [[Iraanoarloch]]. * [[6 july|6]] - Yn it ramt fan it [[Fredesplan foar Gaza]] jout de militante [[Palestina|Palestynske]] [[fersetsbeweging]] [[Hamas]] it boargerlik [[bestjoer]] oer de [[Gazastripe]] op. * [[7 july|7]] - It [[Ynternasjonaal Olympysk Komitee]] heft de útsluting fan it [[Russysk Olympysk Komitee]] op, sadat [[Ruslân|Russen]] tenei wer ûnder harren eigen [[flagge]] oan 'e [[Olympyske Spullen]] meidwaan kinne. * [[8 july|8]] - It [[sjitferbod]], dat ôfsprutsen wie ûnder it [[Memorandum fan Islamabad]], beswykt ûnder skeinings fan beide kanten. De [[Feriene Steaten]] en [[Iraan]] ferfetsje harren [[bombardemint]]en en besjittings oer en wer yn it ramt fan 'e [[Iraanoarloch]]. * [[12 july|12]] - By in [[kafeebrân yn Bangkok (2026)|kafeebrân]] yn 'e [[Tailân|Taiske]] [[haadstêd]] [[Bangkok]] komme 34 lju om en reitsje mear as 70 oaren [[ferwûne]]. * [[20 july|20]] - [[Andy Burnham]] wurdt troch [[kening]] [[Karel III fan it Feriene Keninkryk|Karel III]] oansteld as [[premier]] fan it [[Feriene Keninkryk]] as opfolger fan [[Keir Starmer]]. Hy is de sânde premier yn tsien jier. * [[20 july|20]] - De [[Hûtys|Hûty]]-rebellen yn [[Jemen]] kundigje in blokkade ôf fan 'e [[Strjitte fan Bab-el-Mandeb]] (fan 'e [[Reade See]] nei de [[Golf fan Aden]]) foar [[Saûdy-Araabje|Saûdyske]] [[skip]]pen. * [[20 july|20]] - [[Presidint]] [[Daniel Ortega]] fan [[Nikaragûa]] kundiget oan dat der tenei gjin [[ferkiezing]]s mear plakfine sille yn syn lân. * [[22 july|22]]-[[30 july|30]] - Omreden fan grutte [[Natoerbrannen yn Jeropa (2026)|natoerbrannen]] moatte yn [[Frankryk]], [[Spanje]] en [[Portegal]] 300.000 [[minske]]n út harren wenplakken [[evakuëarre]] wurde. Yn Frankryk, dêr't de natoerbrannen benammen by [[Bordeaux]] woede, wurdt sprutsen fan 'e slimste natoerbrannen yn [[desennia]], wylst yn Spanje, dêr't de [[haadstêd]] [[Madrid]] fan twa kanten ôf bedrige wurdt, sprutsen wurdt fan 'e slimste natoerbrannen ea. * [[25 july|25]] - By [[oanslach op de Berlin Pride (2026)|in oanslach]] op 'e [[Berlin Pride]] riidt in [[Dútslân|Dútser]] fan [[Libanon|Libaneesk]] [[komôf]] mei in [[bestelbuske]] yn op [[feest]]fierende minsken. Dêrby komt ien persoan om, wylst 29 oaren [[ferwûne]] reitsje. De dieder wurdt letter troch de [[plysje]] opspoard yn in [[folkstúntsje]]skompleks yn [[Berlyn]] en by syn [[arrestaasje]] [[dea]]sketten. * [[28 july|28]] - De [[stêd]] [[Kumamoto]] en omkriten, op it súdlike [[Japan]]ske eilân [[Kjûsjû]], wurde troffen troch [[ierdbeving fan Kumamoto (2026)|in ierdbeving]] fan 6,8 op 'e [[skaal fan Richter]]. Dêrby komme teminsten 30 lju om, wylst teminsten 60 oaren [[ferwûne]] reitsje. * [[29 july|29]] - [[Menno van Zwieten]], [[Rick Minnesma]] en [[Tjisse Steenstra]] winne yn [[Frjentsjer]] de [[PC 2026|173ste]] [[PC]]. Tjisse Steenstra wurdt foar de fjirde kear útroppen ta [[kening (keatsen)|kening]]. * [[30 july|30]] - Yn reäksje op 'e driging fan it ôfsluten fan 'e [[skipfeart]] yn 'e [[Reade See]] troch de [[Jemen]]ityske [[Hûty]]-rebellen kundiget [[Saûdy-Araabje]] de oprjochting oan fan in koälysje fan fjirtjin lannen dy't de frije skipfeart troch de [[Strjitte fan Bab-el-Mandeb]] (tusken de Reade See en de [[Golf fan Aden]]) garandearje wolle. * [[30 july|30]] - Mear as 50.000 jonge, [[wurkleazens|wurkleaze]] [[Marokko|Marokkanen]] bestoarmje de [[Spanje|Spaanske]] [[eksklave]] [[Ceuta]], op 'e [[Noard-Afrika|Noardafrikaanske]] [[kust]], om sa tagong te krijen ta de [[Jeropeeske Uny]]. ;augustus * [[5 augustus|5]] - It [[partoer]] fan [[Dronryp]] wint yn [[Wommels]] de [[Freulepartij 2026|124ste]] [[Freulepartij]]. * [[7 augustus|7]] - [[Pakistan]], [[Saûdy-Araabje]] en [[Turkije]] slute it saneamde [[Pakt fan Mekka]], in [[militêr bûnsgenoatskip]] dat staljûn is nei foarbyld fan 'e [[NATO]]. * [[10 augustus|10]] - In [[ierdbeving yn Kolombia (2026)|swiere ierdbeving]] fan 7,4 op 'e [[skaal fan Richter]] treft it westen fan [[Kolombia]]. Dêrby komme 331 [[minske]]n om en reitsje teminsten 4.613 oaren [[ferwûne]]. * [[11 augustus|11]] - Yn [[Syrje]] wurde de yn [[ballingskip]] yn [[Ruslân]] libjende âld-[[presidint]] [[Basjar al-Assad]] en acht oare kopstikken fan 'e [[Syryske Arabyske Republyk (1963-2024)|eardere diktatuer]] foar [[misdieden tsjin 'e minsklikheid]] ta de [[deastraf]] feroardiele. Utsein foar wat [[Atef Nadjyb]] oangiet, in [[neef (famyljelid)|neef]] fan Assad dy't haad fan 'e [[geheime tsjinst]] [[Polityk Feilichheidsdirektoraat|PFD]] wie, giet it om feroardielings [[by ferstek]]. * [[11 augustus|11]] - By [[skipsramp op de Karibamar (2026)|in skipsramp]] op 'e [[Karibamar]] yn [[Simbabwe]] [[sinken|sinkt]] in [[fearboat]] en komme 97 opfarrenden om. * [[12 augustus|12]] - In folsleine [[sinnefertsjustering]] is te sjen yn [[Iislân]] en [[Spanje]]. It is de earste folsleine sinnefertsjustering op it [[fêstelân]] fan [[Jeropa]] sûnt [[1999]]. Yn [[Nederlân]] is in ûnfolsleine sinnefertsjustering waar te nimmen. * [[14 augustus|14]]-[[19 augustus]] - In [[natoerbrân yn de Hege Feanen (2026)|reuseftige natoerbrân]] yn it [[Belgje|Belgyske]] [[natoergebiet]] de [[Hege Feanen]], yn 'e [[Ardinnen]], wurdt mei man en macht ûnder kontrôle brocht troch Belgyske [[brânspuitlju]] mei help út [[Nederlân]], [[Dútslân]], [[Lúksemboarch (gruthartochdom)|Lúksemboarch]] en [[Sweden]]. * [[15 augustus|15]] - It [[Yndoneezje|Yndonezyske]] [[eilân]] [[Floares]] wurdt troffen troch in [[ierdbeving op Floares (2026)|swiere ierdbeving]] fan 7,7 op 'e [[skaal fan Richter]]. Dêrby komme 111 [[minske]]n om en reitsje 1.678 oaren [[ferwûne]]. * [[19 augustus|19]] - [[Annet de Haan]], [[Gerde Lycklama à Nijeholt]] en [[Jennie Terpstra]] winne yn [[Weidum]] de [[Frouljus-PC 2026|50ste]] [[Frouljus-PC]]. Gerde Lycklama à Nijeholt wurdt útroppen ta [[kening (keatsen)|keninginne]]. * [[26 augustus|26]] - Yn noardlik [[Nepal]], oan 'e grins mei [[Tibet]], fynt in [[oersteamings yn Nepal (2026)|hommelse en ûnbidige oerstreaming]] plak wannear't in diel fan in [[gletsjer]] ôfbrekt en yn steile [[rivier]][[delling]]s in [[tsûnamy]]-eftige floedweach feroarsaket. In wike letter binne der 1.225 [[dea]]den en 2.301 [[ferwûne]]n teld, wylst der noch mear as 5.400 minsken [[fermist]] wurde. * [[28 augustus|28]] - [[Kening]] [[Harald V fan Noarwegen]] [[ferstjerren|ferstjert]] yn 'e âldens fan 89 jier en wurdt opfolge troch syn [[soan]], de nije [[kening]] [[Haakon VIII fan Noarwegen|Haakon&nbsp;VIII]]. * [[29 augustus|29]] - Yn [[Iislân]] wurdt in [[referindum]] holden oer de fraach oft it lân de sûnt [[2013]] beferzen [[Yslânsk referindum oer it ferfetsjen fan ûnderhannelings foar lidmaatskip fan de Jeropeeske Uny (2026)|ûnderhannelings foar lidmaatskip]] fan 'e [[Jeropeeske Uny]] ferfetsje moat of net. It nee-kamp wint de stimbusstriid mei 52,8% fan 'e stimmen tsjin 47,2% foar it ja-kamp. * [[29 augustus|29]] - Yn [[Niger]] wurdt [[mislearre steatsgreep yn Niger (2026)|in steatsgreep]] troch in opstannich diel fan 'e [[kriichsmacht]] delslein troch it [[rezjym (regear)|rezjym]] fan [[diktator]] [[Abdourahamane Tiani]] ;septimber * [[1 septimber|1]] - [[Dútslân]] makket bekend dat de [[drone-oanfal op de Lofthaven Leipzig/Halle|mislearre drone-oanfal]] yn 'e [[nacht]] fan [[4 augustus|4]] op [[5&nbsp;augustus]] op in [[Oekraïne|Oekraynsk]] [[frachtfleantúch]] op 'e [[Lofthaven Leipzig/Halle]] it wurk fan [[Ruslân]] wie. Dat lân ûntkent ferantwurdlikheid. * [[9 septimber|9]] - By in [[brân]] op 'e [[fearboat]] [[MV June Aster|MV ''June Aster'']] komme by it eilân [[Palawan]] yn 'e [[Filipinen]] 77 minsken om en wurde 8 oaren in moanne letter noch altyd [[fermist]]. * [[10 septimber|10]] - Yn 'e [[Twadde Jemenityske Boargeroarloch]] fiere de [[Hûty]]-[[rebel]]len [[Septimberoffinsyf fan de Hûtys (2026)|in offinsyf]] út wêrby't se sawol de [[strategy]]sk wichtige [[haven]]stêd [[Mokka (Jemen)|Mokka]] as it eilân [[Perim (eilân)|Perim]] yn 'e [[Reade See]] feroverje. Dêrmei behearskje se de [[Strjitte fan Bab al-Mandeb]], dy't tagong jout fan 'e Reade See nei de [[Golf fan Aden]]. Se kinne no de [[skipfeart]] troch dy [[seestrjitte]] lamlizze. * [[13 septimber|13]] - De [[Yndoneezje|Yndonezyske]] [[fearboat]] [[KM Virgo Transport 8|KM ''Virgo Transport 8'']] [[sinken|sinkt]] yn 'e [[Javasee]]. Dêrby komme 80 minsken om, wylst 55 yn oktober noch altyd [[fermist]] wurde. * [[16 septimber|16]] - De eardere [[presidint]] en [[premier]] fan [[Kosovo]], [[Hashim Thaçi]], wurdt troch it [[Kosovotribunaal]] yn [[De Haach]] feroardiele foar 25 jier [[finzenisstraf]] foar [[oarlochsmisdie]]den dy't it [[Kosovobefrijingsleger]] (UÇK) ûnder syn lieding yn 'e [[Kosovo-Oarloch]] ([[1998]]–[[1999]]) begien hat (wêrûnder de [[moard]] op 96 minsken en de [[marteling]] fan 303 oaren). De feroardieling liedt ta [[lulk]]e reäksjes yn Kosovo. * [[22 septimber|22]] - De [[Feriene Steaten]], [[Denemark]] en [[Grienlân]] ûndertekenje in [[ferdrach]] dat de Amerikaanske [[militêr]]e oanwêzigens op Grienlân útwreidzje moat en in ein meitsje moat oan it praat fan 'e [[Amerikaanske presidint]] [[Donald Trump]] oer [[Grienlânkrisis|anneksaasje fan Grienlân]]. * [[23 septimber|23]] - Yn 'e [[Twadde Etiopyske Boargeroarloch]] lôget de striid wer op wannear't [[rebel]]len fan 'e [[Etiopyske Koälysje fan Folksstriidkrêften foar Oerlibbing]] (EPFCS) op trije fronten it regearingsleger oanfalle. * [[24 septimber|24]]-[[29 septimber|29]] - [[Oerstreamings yn Bangkok (2026)|Oerstreamings]] lizze it libben yn 'e [[Tailân|Taiske]] haadstêd [[Bangkok]] lam. * [[30 septimber|30]] - De lêste [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] troepen wurde weromlutsen út [[Irak]]. Dêrmei komt in ein oan 23 militêre oanwêzigens fan 'e Feriene Steaten yn Irak. == Berne == == Ferstoarn == ;jannewaris * [[6 jannewaris|6]] - [[Jaap Pop]], Nederlânsk boargemaster en fotograaf (* [[1941]]) * [[12 jannewaris|12]] - [[Robert Jensen]], Nederlânsk telefyzjepresintator (* [[1973]]) * [[13 jannewaris|13]] - [[Annemarie Prins]], Nederlânsk aktrise (* [[1932]]) * 13 - [[Claudette Colvin]], Amerikaansk minskerjochte-aktiviste (* [[1939]]) * [[26 jannewaris|26]] - [[Sly Dunbar]], Jamaikaanske drummer en produsint (* [[1952]]) * [[30 jannewaris|30]] - [[Catherine O'Hara]], Kanadeesk-Amerikaansk aktrise (* [[1954]]) ;febrewaris * [[3 febrewaris|3]] - [[Remco Heite]], Frysk boargemaster (* [[1946]]) * [[7 febrewaris|7]] - [[Brad Arnold]], Amerikaansk sjonger (* [[1978]]) * [[11 febrewaris|11]] - [[James Van Der Beek]], Amerikaansk akteur (* [[1977]]) * [[17 febrewaris|17]] - [[Jesse Jackson]], Amerikaansk aktivist en politikus (* [[1941]]) * [[23 febrewaris|23]] - [[Peter Karstkarel]], Frysk publisist, (keunst)histoarikus, neerlandikus, arsjitektuerkenner (* [[1945]]) * [[28 febrewaris|28]] - [[Ali Chameneï]], Iraansk presidint en [[grutajatollah]] (* [[1939]]) ;maart * [[10 maart|10]] - [[IJf Blokker]], Nederlânske akteur, sjonger, komyk, presintator. (* [[1930]]) ;april * [[18 april|18]] - [[Géjanna Buma]], Frysk keatster (* [[1978]]) ;juny * [[19 juny|19]] - [[Eppie Dam]], Frysk dichter, skriuwer en fertaler (* [[1953]]) * [[24 juny|24]] - [[Elske Falkena]], Frysk aktrise (* [[1970]]) ;july * [[4 july|4]] - [[Gerard Daandels]], Nederlânsk boargemaster (* [[1946]]) * [[15 july|15]] - [[Guy Scott]], presidint fan [[Sambia]] (* [[1944]]) * [[31 july|31]] - [[Jerney Kaagman]], Nederlânsk sjongeres (* [[1947]]) ;augustus * [[6 augustus|6]] - [[Peter Faber (akteur)|Peter Faber]], Nederlânsk akteur (* [[1943]]) * [[7 augustus|7]] - [[Lucienne Stassaert]], Belgyske dichteresse (* [[1936]]) * [[9 augustus|9]] - [[Ben Jones (akteur)|Ben Jones]], Amerikaansk akteur en politikus (* [[1941]]) * [[25 augustus|25]] - [[Dolly Parton]], Amerikaansk sjongster (* [[1946]]) * 25 - [[Tim Curry]] - Ingelsk akteur (* [[1946]]) * [[28 augustus|28]] - [[Harald V fan Noarwegen]], Kening fan Noarwegen (* [[1937]]) ;septimber * [[11 septimber|11]] - [[Astrid fan Noarwegen]], Noarsk prinsesse (* [[1932]]) * [[15 septimber|15]] - [[Henk Kroes]], Frysk sportbestjoerder (* [[1938]]) * 15 - [[Ben Saunders (sjonger)|Ben Saunders]], Ingelsk sjonger (* [[1983]]) * [[22 septimber|22]] - [[Sjoerd Kuyper]], Nederlânsk berneboekensrkiuwer (* [[1952]]) * [[25 septimber|25]] - [[Rini Wagtmans]], Nederlânsk hurdfietser (* [[1946]]) * [[30 septimber|30]] - [[Paulien Cornelisse]], Nederlânsk skriuwster (* [[1976]]) ;oktober * [[3 oktober|3]] - [[Jan Roelof Kruithof]], Frysk arsjitekt en maratonrider (* [[1936]]) * [[22 oktober|22]] - [[Sytze Faber]], Frysk politikolooch-bestjoerskundige en kollumnist (* [[1937]]) ;datum ûnbekend * septimber - [[Jan van der Baan]], Frysk politikus ==Films== * ''[[Lulk (film)|Lulk]]'' ==Tillefyzje== * ''[[Kees Flodder (telefyzjesearje)|Kees Flodder]]'' {{JiersideUnder}} {{Boarnen|boarnefernijing= <references/> ---- {{Commonscat}} }} [[Kategory:2026| ]] [[Kategory:21e iuw]] 5effdybz4p4sdha3f42jw5r1xho9ul6 0 142422 1243181 1008943 2026-10-24T20:57:06Z Rosiestep 13193 Ellen Datlow at World Fantasy Convention 2026.jpg 1243181 wikitext text/x-wiki {{Ynfoboks skriuwer | ôfbylding = Ellen Datlow at World Fantasy Convention 2026.jpg | ôfbyldingstekst = | ôfbyldingsbreedte = 200px | oar pseudonym = | echte namme = Ellen Sue Datlow | nasjonaliteit = [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Feriene Steaten|Amerikaansk]] | berne = [[31 desimber]] [[1949]] | berteplak = [[New York (stêd)|New York]] ([[New York (steat)|New York]]) | stoarn = | stjerplak = | etnisiteit = [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Angelsaksyske Amerikanen|Angelsaksysk&nbsp;Amerikaansk]] | regionale identiteit = | taal = [[Ingelsk]] | sjenre = [[ferhalebondel]]s | perioade = | streaming = | tema's = | bekendste wurk(en) = | útjouwer = | prizen = 8× [[Hugo Award]] <br>10× [[World Fantasy Award]] <br>5× [[Bram Stoker Award]]<br> 12× [[Locus Award]] | jierren aktyf = [[1981]] – no | webside = [http://www.datlow.com/ www.datlow.com] }} '''Ellen Datlow''' (folút: '''Ellen Sue Datlow'''; [[New York (stêd)|New York]], [[31 desimber]] [[1949]]) is in [[Feriene Steaten|Amerikaansk]] [[redaktrise]] fan [[ferhalebondel]]s en [[tydskrift]]en op it mêd fan [[science fiction]], [[fantasy (sjenre)|fantasy]] en [[horror]]. Hja hat mei har wurk acht kear de prestizjeuze [[Hugo Award]] wûn (de wichtichste [[priis (ûnderskieding)|priis]] foar science fiction- en fantasyliteratuer), tsien kear de [[World Fantasy Award]], en fiif kear de [[Bram Stoker Award]] (de wichtichste priis foar horrorliteratuer). ==Libben en karriêre== Datlow begûn har [[karriêre]] as [[redaktrise]] yn 'e funksje fan [[fiksje]]redaktrise fan it [[tydskrift]] ''[[Omni (tydskrift)|Omni]]'' en de digitale ferzje ''Omni Online''. Dat wie se fan [[1981]] oant [[1998]]. Yn dyselde snuorje wie se ek redaktrise fan 'e tsien troch ''Omni'' gearstalde [[ferhalebondel]]s. Fierders wie Datlow yn [[1998]] en [[1999]] ek redaktrise fan it [[online]]tydskrift ''Event Horizon: Science Fiction, Fantasy and Horror''. Se wie redaktrise fan it tydskrift ''[[Sci Fiction]]'' oant dat ein [[2005]] opdoekt waard. Ek is se riejaand redaktrise foar it [[online]]-[[tydskrift]] ''[[Tor.com]]''. Fan [[1988]] oant [[2008]] wie Datlow as redaktrise belutsen by it gearstallen fan 'e ''Year's Best Fantasy and Horror''-rige fan ferhalebondels. Oant [[2003]] die se dat wurk mei [[Terri Windling]], en fan [[2003]] oant [[2008]] mei [[Gavin Grant (redakteur)|Gavin Grant]] en [[Kelly Link]]. Fan [[2008]] ôf wie Datlow (allinne) redaktrise fan 'e jierlikse ferhalebondels fan ''The Best Horror of the Year'', dy't útjûn wurde troch [[Night Shade Books]]. Dêrnjonken fierde se de redaksje oer in grut tal op harrensels steande ferhalebondels mei [[science fiction]]-, [[fantasy (sjenre)|fantasy]]- en [[horror]]ferhalen; dat wurk die se faak allinnich, mar ek wol yn gearwurking mei Terri Windling en soms mei oare redakteurs, te witten: ien kear mei [[Nick Mamatas]] en ien kear mei [[Lisa Morton]]. Guon fan 'e ferhalebondels dy't ûnder redaksje fan Datlow ferskynden, binne: ''Little Deaths'' ([[1994]]), ''Silver Birch, Blood Moon'' (mei Terri Windling, [[1999]]), ''The Green Man'' (mei Terri Windling, [[2002]]), ''Salon Fantastique'' (mei Terri Windling, [[2006]]), ''Inferno'' ([[2007]]), ''Nebula Awards Showcase'' ([[2009]]), ''Darkness: Two Decades of Horror'' ([[2010]]), ''[[Naked City: Tales of Urban Fantasy]]'' ([[2011]]), ''Hauntings'' ([[2013]]), ''Lovecraft's Monsters'' ([[2014]]), ''The Monstrous'' ([[2015]]), ''Nightmares'' ([[2016]]), ''Mad Hatters and March Hares'' ([[2017]]) en ''The Devil and the Deep'' ([[2018]]). Datlow wûn yn [[2002]] en [[2005]] de prestizjeuze [[Hugo Award]] (de wichtichste [[priis (ûnderskieding)|priis]] foar fantasy en science fiction) yn 'e [[kategory]] bêste profesjonele redakteur. Ek wûn se de Hugo Award foar bêste redakteur fan [[koarte fiksje]] yn [[2009]], [[2010]], [[2012]], [[2014]], [[2016]] en [[2017]]. Fierders wûn se troch de jierren hinne fiif kear in [[Bram Stoker Award]] (de wichtichste priis foar horror), tsien kear in [[World Fantasy Award]], tolve kear in [[Locus Award]], en trije kear in [[Shirley Jackson Award]] foar bêste ferhalebondel. Yn [[2007]] waard Datlow eare mei de [[Karl Edward Wagner Award]], dy't troch de [[British Fantasy Convention]] útrikt wurdt foar treflike bydragen oan fantasy. Fierders waard har yn [[2010]] de [[oeuvrepriis]] fan 'e [[Bram Stoker Award]]s takend, en yn [[2014]] de oeuvrepriis fan 'e [[World Fantasy Award]]s. ==Wurk== Foar in folsleine (en byholden) [[bibliografy]] fan it wurk fan Ellen Datlow, sjoch [http://www.sf-encyclopedia.com/entry/datlow_ellen dizze side] yn 'e ''Encyclopedia of Science Fiction''. ==Keppelings om utens== *{{en}}[http://www.datlow.com/ Offisjele webside fan Ellen Datlow] *{{en}}[http://www.sf-encyclopedia.com/entry/datlow_ellen Artikel oer Ellen Datlow yn 'e ''Encyclopedia of Science Fiction''] {{boarnen|boarnefernijing= Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Ellen_Datlow ''References'', op dizze side]. ---- {{commonscat|Ellen Datlow}} }} {{DEFAULTSORT:Datlow, Ellen}} [[Kategory:Amerikaansk boekeredakteur]] [[Kategory:Amerikaansk tydskriftredakteur]] [[Kategory:Persoan berne yn 1949]] rwg6dnv4eg7wj1ref0agr3jll8iqsrs 0 153671 1243166 1123170 2026-10-24T20:21:49Z CommonsDelinker 353 "Eddie_Irvine_after_the_1999_Australian_Grand_Prix.jpg" is op Commons fuorthelle [[c:User:Captain-tucker|Captain-tucker]] om't: [[:c:COM:L|Copyright violation]]: Not own work, copyright belongs to Alamy https://www.alamy.com/eddie-irvine-of-britain-holds- 1243166 wikitext text/x-wiki {{stobbe|Koereur}} {{Ynfoboks Koereur Formule 1 | ôfbylding = | ôfbyldingsbreedte = 200 px | ôfbyldingtekst = Eddie Irvine (1999) | echte namme = Edmund Irvine Jr. | bynamme = | nasjonaliteit = {{GBRnasj}} | bertedatum = [[10 novimber]] [[1965]] | berteplak = [[Newtownards]] | stjerdatum = | stjerplak = | etnisiteit = [[Ofbyld:Flag of Northern Ireland (1953–1972).svg|border|20px]] | jieren aktyf = [[1993]]–[[2002]] | autonûmmer = | team = [[Jordan F1|Jordan]] (1993–1995)<br>[[Ferrari F1|Ferrari]] (1996–1999)<br>[[Jaguar F1|Jaguar]] (2000–2002) | tal races = 148 (145 starts) | kampioenskippen = | oerwinningen = 4 | tal poadia = 26 | tal poles = | ekstra = | webside = }} '''Edmund Irvine Jr.''' ([[Newtownards]], [[10 novimber]] [[1965]]) is in [[Noard-Ierlân|Noardiersk]] autokoereur. Montoya makke by de [[Grutte Priis Formule 1 fan Japan 1993|Grutte Priis fan Japan]] yn [[1993]] syn debút foar it team fan [[Jordan F1|Jordan]]. Irvine had seisentweintich kear op it poadium stien by in Grutte Priis. De [[Grutte Priis Formule 1 fan Austraalje 1999|Grutte Priis fan Austraalje 1999]] wie de earste oerwinning fan Irvine yn de Formule 1. De [[Grutte Priis Formule 1 fan Japan 2002|Grutte Priis fan Japan]] yn [[2002]] wie de lêste Formule 1-wedstriid fan Eddie Irvine. By de poadium seremoanje yn [[Austraalje (lân)|Austraalje]] yn [[1996]] waard by fersin de [[Ierlân|Ierske]] flagge omheechlutsen foar Irvine yn plak fan de [[Feriene Keninkryk|Britske]] flagge. === Oerwinningen yn de Formule 1 === {| class="wikitable sortable" |+ !Jier !Lân !Grutte Priis !Team |- |Rowspan=4|1999 | {{AUSf}} |[[Grutte Priis Formule 1 fan Austraalje 1999|Grutte Priis fan Austraalje 1999]] | rowspan=4|{{Flagge IT}} [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] |- | {{AUTf}} |[[Grutte Priis Formule 1 fan Eastenryk 1999|Grutte Priis fan Eastenryk 1999]] |- | {{GERf}} |[[Grutte Priis Formule 1 fan Dútslân 1999|Grutte Priis fan Dútslân 1999]] |- | {{MALf}} |[[Grutte Priis Formule 1 fan Maleizje 1999|Grutte Priis fan Maleizje 1999]] |} {{DEFAULTSORT:Irvine, Eddie}} [[Kategory:Noardiersk autokoereur]] [[Kategory:Formule 1-koereur]] [[Kategory:Persoan berne yn 1965]] cmrkvtpcnftqedvnt4g5bt6qjro8a4a 0 160182 1243184 1130542 2026-10-24T21:10:01Z Ieneach fan 'e Esk 13292 red 1243184 wikitext text/x-wiki {{Universele ynfoboks film | ôfbylding = Star Wars Rogue One Logo.svg | ôfbyldingstekst = | ôfbyldingsbreedte = | ferwizing = '''(''[[:en:File:Rogue One, A Star Wars Story poster.png|Filmposter yn 'e Ingelske Wikipedy]]'')''' | namme = ''Rogue One<br><small>A Star Wars Story</small>'' | regisseur = [[Gareth Edwards (regisseur)|Gareth Edwards]] | produsint = [[Kathleen Kennedy (produsinte)|Kathleen Kennedy]]<br>[[Allison Shearmur]]<br>[[Simon Emanuel]] | útfierend produsint = | senario = [[Chris Weitz]]<br>[[Tony Gilroy]] | basearre op = wurk fan [[George Lucas]] | kamerarezjy = [[Greig Fraser]] | muzyk = [[Michael Giacchino]] | filmstudio = [[Lucasfilm]] | distribúsje = [[Walt Disney Studios Motion Pictures|Walt Disney Studios<br>&nbsp;&nbsp;&nbsp;Motion Pictures]] | haadrollen = [[Felicity Jones]]<br> [[Diego Luna]] | voice-over = | byrollen = [[Ben Mendelsohn]]<br> [[Donnie Yen]]<br> [[Jiang Wen]]<br> [[Alan Tudyk]]<br> [[Riz Ahmed]]<br> [[Mads Mikkelsen]]<br> [[Forest Whitaker]] | lân/lannen = [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Feriene Steaten]] | premiêre = [[10&nbsp;desimber]] [[2016]] | direkt op fideo = | foarm = [[langspylfilm]] | sjenre = [[science fiction-film]] | taal = [[Ingelsk]] | spyltiid = 134 minuten | budget = $220&nbsp;miljoen | opbringst = $1.056,1&nbsp;miljoen | prizen = 3× [[Saturn Award]]<br>3× [[Empire Award]] | filmsearje = ''[[Star Wars (filmsearje)|Star Wars]]'' | foarich diel = ''[[Star Wars: Episode III – Revenge of the Sith|Star Wars: Episode III –<br>&nbsp;&nbsp;&nbsp;Revenge of the Sith]]'' <small>(gron.)</small> | folgjend diel = ''[[Star Wars: Episode IV – A New Hope|Star Wars: Episode IV – A<br>&nbsp;&nbsp;&nbsp;New Hope]]'' <small>(gronologysk)</small> }} '''''Rogue One: A Star Wars Story''''', ek wol koartwei '''''Rogue One''''' neamd, is in [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[science fiction-film]] út [[2016]] mei eleminten fan [[fantasy (sjenre)|fantasy]], [[oarlochsfilm|oarlochsfiksje]] en [[aventoerefiksje]]. It wie de earste op himsels steande [[live-action]]film yn it ramt fan 'e saneamde [[blomlêzing|antologysearje]] fan 'e [[Star Wars|''Star Wars''-mediafranchise]]. Yn 'e ynterne [[gronology]] fan 'e [[Star Wars (filmsearje)|''Star Wars''-filmsearje]] folget it nei ''[[Star Wars: Episode&nbsp;III&nbsp;– Revenge of the Sith]]'' ([[2005]]) en is it in direkte [[prequel]] fan ''[[Star Wars: Episode&nbsp;IV&nbsp;– A&nbsp;New Hope]]'' ([[1977]]). De [[film]] waard [[regissearre]] troch [[Gareth Edwards (regisseur)|Gareth Edwards]], mei yn 'e [[haadrol]]len [[Felicity Jones]] en [[Diego Luna]]. De [[titel (namme)|titel]] betsjut "Skelm Ien: In Stjerrekriichferhaal". De film fertelt it ferhaal fan hoe't it [[Rebelleferbûn (Star Wars)|Rebelleferbûn]] de [[blaudruk]]ken fan 'e [[Deadsstjer]] fan it [[Galaktysk Keizerryk]] bemachtiget, ien [[wike]] foar de ferneatiging fan dat [[massaferneatigingswapen]] yn ''Star Wars: Episode&nbsp;IV&nbsp;– A&nbsp;New Hope''. [[Jyn Erso]], de [[dochter]] fan 'e wichtichste ûntwerper fan 'e Deadsstjer, moat dêrfoar gearwurkje mei [[Cassian Andor]], in [[ferbittering|ferbittere]] [[rebel]] dy't gauris smoarge putsjes opknapt. Jyn tinkt dat se har [[heit]] befrije sille, mei't er finzen holden wurdt troch [[Orson Krennic]], de [[direkteur]] fan it Keizerlik wapenprogramma. Cassian hat lykwols opdracht krigen om har heit te [[moard|likwidearjen]]. ''Rogue One: A Star Wars Story'' krige fan 'e [[filmkritisy]] oer it algemien positive [[resinsje]]s, mar der wie [[krityk]] op it tempo en digitale werskeppings fan 'e [[ferstoarn]]e akteur [[Peter Cushing]] yn 'e rol fan [[grut-moff Tarkin]] en fan in jongere [[Carrie Fisher]] as [[prinsesse Leia]]. Nettsjinsteande dat waard ''Rogue One: A Star Wars Story'' nominearre foar twa [[Oscar]]s, twa [[BAFTA's]] en in [[Hugo Award]], en wûn de film trije [[Saturn Award]]s en trije [[Empire Award]]s. ''Rogue One'' ûntjoech him yn 'e [[bioskopen]] ta in ûnbidich [[kommersje]]el súkses en de op ien nei meast opbringende film fan [[2016]]. In [[spin-off]]-[[prequel]]-[[tillefyzjesearje]] oer it [[personaazje]] Cassian Andor, mei as titel ''[[Andor (tillefyzjesearje)|Andor]]'', kaam yn [[2022]] beskikber fia de [[streaming media|streamingtsjinst]] [[Disney+]]. ==Plot== [[Wittenskipper]] [[Galen Erso]], syn [[oarehelte|frou]] Lyra en harren [[dochter]]ke [[Jyn Erso|Jyn]] libje [[ûnderdûken|ûnderdûkt]] op 'e [[planeet]] [[Lah'mu]], mar harren skûlplak wurdt ûntdutsen. [[Orson Krennic]], de [[direkteur]] fan it [[wapen]]programma fan it [[diktatoriale]] [[Galaktysk Keizerryk]], arrivearret om Galen te twingen werom te kommen en de [[Deadsstjer]] ôf te meitsjen, dêr't er earder oan wurke hat. De Deadsstjer is in [[massaferneatigingswapen]] dat hiele planeten ferdylgje kin, yn 'e foarm fan in bolfoarmich [[romtestasjon]] ter grutte fan in lytse [[moanne (byplaneet)|moanne]]. Yn 'e konfrontaasje mei Krennic wurdt Lyra [[dea]]sketten, wylst Jyn wit te ûntkommen en letter oppikt wurdt troch de [[rebel]] [[Saw Gerrera]], mei wa't Galen konneksjes hat. Fyftjin jier letter [[desersje|desertearret]] de Keizerlike [[piloat|frachtpiloat]] [[Bodhi Rook]] en reizget nei de [[woastyn]]moanne [[Jedha]], dêr't er kontakt siket mei Gerrera. Hy seit dat er stjoerd is troch Galen Erso mei in [[hologram|holografysk]] boadskip fan dyselde. De [[paranoia|paranoïde]] Gerrera leaut dêr neat fan en lit Bodhi [[finzen]] sette en ûnderwerpe oan neat te sêftsedige ûnderfregings. Underwilens heart [[kaptein (rang)|kaptein]] [[Cassian Andor]], in [[ynljochtingetsjinst|ynljochtinge-ofsier]] fan it [[Rebelleferbûn (Star Wars)|Rebelleferbûn]], fan in [[ynformant]] it nijs oer it [[oerrinnen]] fan Bodhi en it boadskip dat er by him hawwe soe. Koarte tiid letter wurdt yn in Keizerlik [[wurkkamp]] op 'e planeet Wobani de jonge [[frou]] Jyn Erso, dy't dêr in [[finzene]] is, befrijd troch rebellen en ûnder twang nei it [[haadkertier]] fan it Rebelleferbûn op 'e moanne [[Yavin-IV]] brocht. Dêr wurdt se troch [[senator]] [[Mon Mothma]], de [[polityk]] liedster fan 'e rebellen, bepraat om harren te helpen by in twafâldige misje. Yn it foarste plak moat der kontakt lein wurde mei Saw Gerrera, in [[ekstremisme|ekstremist]] dy't jierren lyn al brutsen hat mei it Rebelleferbûn. Om't Jyn troch him [[opfieding|grutbrocht]] is, tinkt men mei har in kâns te hawwen dat Gerrera harkje sil nei wat se te sizzen hawwe foar't er it fjoer iepenet. Fierders moat Jyn har heit, Galen Erso, befrijd wurde sadat er de rebellen fan [[ynformaasje]] foarsjen kin oer dy saneamde Deadsstjer. Jyn wurdt der mei Cassian en [[K-2SO]], in [[software|werprogrammearre]] gefjochts[[androïde]] fan 'e Keizerlike Striidkrêften, op útstjoerd om dat allegear te berêden. [[Generaal]] Davits Draven nimt foar harren ôfreis Cassian lykwols apart en seit dat er ferjitte moat wat er oant no ta allegear heard hat. Galen Erso is neat oars as in [[kollaborateur]], en de wiere misje is om him te [[moard|likwidearjen]] foar't er it Keizerlik wapenprogramma noch fierder foarút helpe kin. {{Plotbedjer film}} Jyn, Cassian en K-2SO bejouwe har nei de Jedha, dêr't it Keizerryk dwaande is alle kyberkristallen te [[dieverij|stellen]] út 'e op in [[berch]]top leine [[hillich plak|Hillige Stêd]], dy't ek Jedha hjit. Dy [[kristal]]len wurde brûkt om it [[ploffer (Star Wars)|superlaserkanon]] fan 'e Deadsstjer fan [[enerzjy]] te foarsjen. Gerrera en syn [[partisanen]] fiere yn om 'e Hillige Stêd in [[guerriljastriid]] tsjin 'e Keizerlike [[stoarmtroeper (Star Wars)|stoarmtroepers]]. As Jyn en Cassian harren yn 'e stêd bejouwe, reitsje se dêr ûnbedoeld behelle yn in oanfal fan Gerrera syn mannen op it Keizerlik [[konfoai]] dat de lêste kyberkristallen ferfiert. Dat kostet harren op in hier nei it libben, mar se wurde rêden troch de [[blinens|bline]] [[kriger]] [[Chirrut Îmwe]], ien fan 'e lêste [[Beskermers fan de Whills|Beskermers fan 'e Whills]] (leden fan in [[monastisisme|monastyske]] [[kleasteroarder|oarder]] dy't [[pylger]]s beskermje moat dy't de [[timpel]] mei de kyberkristallen besykje) en dy syn [[freonskip|freon]], de [[hierling]] [[Baze Malbus]]. Om't se de oanfal yn it hûndert jage hawwe soene, wurde se alle fjouwer finzen nommen troch de partisanen, dy't harren meinimme nei harren basis yn in [[grot]] in ein bûten de Hillige Stêd. Dêr wurde Cassian, Chirrut en Baze opsletten yn 'e [[sel (finzenis)|sel]] njonken dy fan 'e piloat Bodhi Rook. Underwilens wurdt Jyn by Gerrera brocht. Se is [[ferbittere]], mei't er har (yn har eigen wurden) "dumpt" hat doe't se sechstjin jier wie troch har op in stuit sûnder [[ôfskie|farwol]] of útlis yn 'e steek te litten. Gerrera leit har lykwols út dat er har doe foar har eigen [[feilichheid]] efterlitten hat, mei't har [[identiteit]] mank syn mannen bekend wurden wie en der stimmen opgiene om har as [[gizeling (misdriuw)|gizelster]] te brûken om har heit ûnder druk te setten. Hy spilet foar har it holografysk boadskip fan har heit ôf, dat Bodhi him brocht hat. Galen rjochtet him dêryn streekrjocht tsjin sawol Gerrera as Jyn, mei't er derfan útgiet dat sy beiden noch byinoar binne. Hy fertelt dat er ynstee fan fierdere utering te jaan oan syn opstannigens, de lêste fyftjin jier war dien hat om sa hearrich mooglik te lykjen, om't er besefte dat de Deadsstjer sûnder syn help ek wol makke wurde soe. Ynstee hat er syn [[posysje (funksje)|posysje]] no brûkt om it Keizerryk te ûndermynjen troch mei opsetsin in swak plak yn 'e Deadsstjer yn te bouwen. Hy jout Jyn opdracht om 'e [[blaudruk]]ken fan 'e Deadsstjer út it Keizerlik [[argyf]]kompeks op 'e planeet [[Scarif]] te heljen en dy troch te spyljen oan it Rebelleferbûn. Galen seit ek dat er syn dochter nea fergetten is en noch eltse dei oan har tinkt. Jyn, dy't folslein [[desyllúzjonearring|desyllúzjonearre]] rekke wie mei it ferset tsjin it Keizerryk, wurdt troch de wurden fan har heit ta de [[trien]]nen ta roerd en fettet nije [[moed]]. Underwilens is [[grut-moff]] [[Wilhuff Tarkin]] troch de keizer stjoerd om tafersjoch te hâlden oer it wurk fan Krennic-en-dy. Der hawwe him geroften berikt oer de desertearre piloat en hy freget him ôf oft der net mear oan 'e hân is. Syn earste die is om te kontrolearjen oft de Deadsstjer it wol echt docht. Krennic stelt foar om 'e hiele moanne Jedha te ferneatigjen, mar Tarkin bedimmet him en seit dat it wol takin mei de Hillige Stêd. De proef is in súkses en de stêd wurdt mei [[berch]] en al yn ien klap ferneatige. De konsintryske [[skokweach|skokweagen]] wreidzje har dêrwei oer de hiele moanne út en sille alle [[libben]] ferdylgje. De partisanen fan Gerrera reitsje alhiel yn ûnstjoer, en yn alle trelit witte Cassian en de oaren harrensels te befrijen. Cassian nimt kontakt op mei K-2SO, dy't by harren [[romteskip]] efterbleaun wie. Hy fynt Jyn werom en nimt har mei, dêrby oanfitere troch Gerrera, dy't sels lykwols wegeret om mei. K-2SO arrivearret mei it romteskip en pikt Cassian, Jyn, Chirrut, Baze en Bodhi op wêrnei't se krekt op 'e tiid fan Jedha ûntkomme. Gerrera en dyselden fan syn mannen dy't net yn eigen romteskippen fuort witte te kommen, fine de dea as de skokweach harren berikt. Tarkin [[lokwinskjen|lokwinsket]] Krennic mei it wolslagjen fan it projekt, en nimt dan de lieding oer de Deadsstjer oer. Krennic is [[razernij|poerrazen]], mar Tarkin wiist derop dat sa'n gefoelich wapen as de Deadsstjer net oan him tabetroud is, de desertearre piloat yn acht nommen en it lek yn 'e organisaasje fan Krennic dêr't dy [[desersje]] op tsjut. Hy wriuwt Krennic fyntsjes yn dat de piloat net allinnich wurke, mar fan 'e Keizerlike ûndersyksfasiliteit op 'e planeet [[Eadu]] kaam, dêr't er kontakt hân hawwe moat mei ien fan Krennic syn wittenskippers. Wisberet om regaad te meitsjen mei de [[ferrieder]], set Krennic ôf nei Eadu. Underwilens fertelt Jyn oan Cassian en de oaren wat har heit yn it holografysk boadskip sei. Net ien hat der lykwols yn 'e gauwichheid fan 'e ûntsnapping om tocht om 'e bylddrager mei it boadskip mei te nimmen, dat it boadskip is ferlern gien yn 'e ferwoastging fan Jedha. Cassian foarseit dat se sûnder de opname de lieders fan it Rebelleferbûn der nea fan oertsjûgje kinne sil om 'e misje nei Scarif yn omtinken te nimmen. Bodhi liedt it rebelleteam nei Eadu ta, dêr't Galen Erso him befynt. Neffens Cassian is it no nammenste wichtiger om Jyn har heit te befrijen, sadat er sels de rebellelieders tasprekke kinne sil. Temûk is er lykwols noch altyd fan doel om Galen te fermoardzjen by de earste gelegenheid dy't him foardocht. Om't se ûnder de [[radar]] op Eadu binnenkomme wolle, [[fleanen|fleane]] se te leech. Se reitsje in útstykjende [[rots]]pjuts en moatte by [[nacht]] en min [[waar]] in [[needlâning]] meitsje, dy't se aldergeloks allegear ûnskansearre oerlibje. Se ferlieze dêrtroch lykwols harren [[kommunikaasje]] mei de rebellebasis op Yavin-IV, mei as gefolch dat generaal Draven derfan útgiet dat se omkommen binne. Hy stjoert dêrop in [[squadron]] [[X-wjukjager]]s om 'e fasiliteit op Eadu te [[bombardearjen]]. Wylst K-2SO de kommunikaasje-apparatuer reparearret, geane Cassian en Bodhi op [[ferkenning]]. Fan in hichte ôf sjogge se hoe't Galen Erso en de oare wittenskippers Krennic opwachtsje en ûnthelje. Krennic lit de oare wittenskippers delmeane troch syn [[liifwacht]]en en stiet op it punt om ek mei Galen ôf te weven. Underwilens figelearret Jyn út wat Cassian fan doel is. Se ferlit de oaren en bejout har, om har heit te warskôgjen, troch in djippe [[kleau]] by in hege [[ljedder]] op nei it [[lâningsplatfoarm]] dêr't it [[romtefear]] fan Krennic delkommen is. Cassian stjoert Bodhi fuort om in nij romteskip te [[dieverij|stellen]] en kriget dêrnei Galen yn it [[fizier (fjoerwapen)|fizier]], mar op it lêste momint beslút er syn befel yn 'e wyn te slaan en de man net om te bringen. Hy keart werom nei de oaren en ûntdekt dat Jyn der op eigen manneboet op úttein is. K-2SO hat de kommunikaasje mei Yavin-IV reparearre en Cassian warskôget generaal Draven om 'e oanfal ôf te brekken om't der noch eigen personiel by it doelwyt oanwêzich is, mar de oanfal is al ynset en Draven kin it squadron net mear tsjinkeare. Jyn berikt har heit mominten foar't it [[bombardemint]] begjint. Hoewol't sy it sels ûnskansearre oerlibbet, rekket har heit libbensgefaarlik [[ferwûne]], wêrnei't er yn har earms [[ferstjerren|ferstjert]]. Cassian skuort in oerstjoere Jyn mei werom nei it Keizerlike frachtfear dat Bodhi stellen hat, wêrnei't se mei de rest fan 'e groep ûntkomme. Krennic wurdt neitiid ûntbean yn 'e [[fêsting]] fan [[Darth Vader]] op 'e planeet [[Mustafar]], dêr't er him foar de rjochterhân fan [[keizer]] [[Palpatine]] oer ferantwurdzje moat foar de oanfal mei de Deadsstjer op Jedha, dêr't er hielendal gjin tastimming foar krigen hie. Krennic skoot de skuld ôf op Tarkin en besiket in [[audiïnsje]] by de keizer los te krijen, mar de [[yrritaasje|yrritearre]] Vader [[ferstikking|knypt him de kiel ticht]] mei [[de Krêft]] en befellet him om der earst mar ris op ta te sjen dat der gjin fierdere lekken ûntsteane. Werom op Yavin-IV slacht Jyn yn in [[gearkomste]] mei de lieding fan it Rebelleferbûn foar om 'e rebellefloat yn te setten foar in wraam op Scarif, om sa de blaudrukken fan 'e Deadsstjer te bemachtigjen. De rebellelieders binne lykwols ferdield, mei't guon, ûnder wa de [[Mon Calamari]]-[[admiraal]] [[Raddus]], har plan stypje, wylst oaren fan miening binne dat de oerwinning troch de foltôging fan 'e Deadsstjer foargoed bûten berik is en dat harren no inkeld noch flecht of [[oerjefte]] rêst. Mon Mothma stelt fêst dat se sûnder unanime stipe fan 'e oare lieders de misje net trochgean litte kin. Foar it fuortbestean fan 'e [[opstân]] hat se lykwols noch ien troefkaart oer, de [[Obi-Wan Kenobi|ûnderdûkte Jedi-master]] dy't befreone is mei in oare rebellelieder, [[Bail Organa]] fan [[Alderaan]]. Dyselde is de lêste [[hoop]] fan it Rebelleferbûn. Organa seit ta [[prinsesse Leia|in boadskipper]] nei de man ta stjoere te sillen dy't er mei syn libben fertrouwe soe. Jyn is [[frustraasje|frustrearre]] troch de ûnwil fan 'e rebellelieders om har te stypjen, mar Chirrut, Baze en Bodhi bliuwe by har en Cassian komt mei in stik as tweintich oare [[frijwilliger]]s oan, allegear yn 'e wol ferve rebellen dy't troch de jierren hinne dingen dien hawwe dêr't se net [[grutskens|grutsk]] op binne. Se hawwe skjin har nocht fan it oanklauwen mei misjes dy't neat opsjitte en wolle noris wat dwaan dat it ferskil makket. De groep kaapt it Keizerlik frachtfear dat op Eadu bútmakke is en set dêrmei ôf tsjin 'e befellen fan 'e lieding fan it Rebelleferbûn yn. As de [[ferkearslieding]] yn betizing freget nei harren oansprekkoade, betinkt Bodhi foar de hân wei ien: ''Rogue One'' ("Skelm Ien"). Se bejouwe har nei Scarif, dêr't it Keizerryk in ûntrochkringber [[enerzjyfjild|enerzjyskyld]] om 'e hiele planeet hinne makke hat, mei mar ien poarte, dy't iepene en sletten wurde kin. Bodhi praat harren nei binnen ta troch te sizzen dat it frachtfear nei it bombardemint fan 'e rebellen op Eadu hjirhinne omlaat is. Underwilens komt Krennic ek op Scarif oan om 'e blaudrukken fan 'e Deadsstjer feilich te stellen. Nei't se op 'e [[tropen|tropyske]] planeet lâne binne, stelle Jyn en Cassian de [[militêr unifoarm|unifoarmen]] fan inkele Keizerlike [[ofsier]]en dy't oan board komme om it fear te ynspektearjen. Yn 'e mande mei K-2SO ynfiltrearje se neitiid mei dy [[momkape]] it argyfkompleks. Chirrut, Baze en de rebellen fiere in koördinearre oanfal op it Keizerlik [[garnizoen]] út by wize fan ôfliedingsmaneuver. Dêrtroch wurde de stoarmtroepers dy't Jyn en Cassian it paad tichtsette, nei bûten ta stjoerd om 'e oanfal ôf te slaan. Underwilens fangt it Rebelleferbûn op Yavin-IV [[kommunikaasje]] tusken Keizerlike troepen op dêr't yn sprutsen wurdt fan in rebelle-oanfal op Scarif. Mon Mothma beslút dat se foar in foldongen feit steld binne, en dat se no wol fjochtsje moatte. Admiraal Raddus is op dat stuit al oan board fan syn [[kruser]] om 'e float te risselwearjen foar in wraam op Scarif. Jyn en Cassian geane it reuseftige Keizerlik Argyf binnen, wylst K-2SO efterbliuwt by de yngong om harren fia it [[kompjûter]]systeem nei de juste data-opslach te lieden. As de rebellefloat ûnder admiraal Raddus by Scarif arrivearret, slute de Keizerlike troepen de poarte yn it planetêre enerzjyskyld. Dat hâldt ek de ferstjoering fan grutte hoemannichten data tsjin, dat Cassian jout fia K-2SO oan Bodhi opdracht om in fysike oansluting op it kommunikaasjesysteem oan te lizzen sadat se de rebellefloat sizze kinne dat de poarte yn it enerzjyskyld tsjin eltse priis iepenbrutsen wurde moat. Sadree't Krennic berjocht kriget dat de argyfklûs kompromittearre is, beseft er wêr't it de rebellen om te dwaan is. Hy stjoert daliks fersterkings nei it argyf ta. K-2SO wit gâns stoarmtroepers te deadzjen, mar lang om let wurde se him oermânsk. Hy [[selsopoffering|offeret himsels op]] en wurdt ferneatige, mar net foar't er de argyfklûs fersegele hat en it kompjûtersysteem dat de klûs bestjoert, fernield hat. Jyn en Cassian helje de ynformaasjedrager mei de blaudrukken út 'e klûs en klimme dan by de rekken mei oare ynformaasjedragers op, fierder omheech yn 'e ûnbidich hege argyftoer. Bodhi liedt mei gefaar foar eigen libben in [[snoer|keabel]] nei it frachtfear ta en bringt sa in fysike oansluting op it kommunikaasjenetwurk ta stân. Chirrut wurdt deade nei't er de haadskeakelder op it lâningsplatfoarm omset, sadat de oansluting iepene wurdt. Bodhi bringt it boadskip oer oan admiraal Raddus, krekt foar't in stoarmtroeper in [[hângranaat|granaat]] yn it frachtfear smyt en it hiele romteskip [[ûntploffing|de loft yn giet]]. Malbus is de iennichste oerlibbene op it lâningsplatfoarm; hy nimt foar de dea fan syn freonen [[wraak]] op gâns fijannen foar't er sels ek deade wurdt. Krennic kringt de argyftoer fia in oare tagong binnen en besjit Cassian en Jyn. Cassian wurdt rekke, komt te fallen en stoart in ein nei ûnderen ta, dêr't er bewegingsleas lizzen bliuwt. Jyn klimt fierder nei boppen en ûntkomt út 'e toer troch in [[fentilaasje]]skacht. Se komt út by de grutte [[skûtelantenne]], boppe-op 'e toer, dêr't se de ynformaasjedrager yn it kompjûtersysteem ynfiert. Om 'e blaudrukken ferstjoere te kinnen, moat se earst de rjochting oanpasse dy't de antenne útwiist. Tsjin 'e tiid dat se dat oprêden hat, berikt Krennic mei de [[lift (hefmeganisme)|lift]] it antenneplatfoarm. Hy hâldt fol dat hy wûn hat en risselwearret om Jyn dea te sjitten, mar hy wurdt sels fan efteren delsketten as in slim ferwûne Cassian it platfoarm berikt. Yn 'e romte set admiraal Raddus in hammerkop[[korvet]] yn dy't in fijannich [[stjerreslachskip]] raamt en fansiden triuwt by in oar stjerreslachskip op. De fertize [[skipswrak]]ken swalkje fan koers en botse op 'e generatorfasiliteit dy't it enerzjyskyld om 'e planeet hinne opwekket. It skyld wurdt dêrtroch deäktivearre. Jyn ferstjoert de blaudrukken fan 'e Deadsstjer, dy't ûntfongen wurde op it [[flaggeskip]] fan admiraal Raddus. Frijwol daliks dêrnei ferskine de Deadsstjer ûnder lieding fan grut-moff Tarkin en in Keizerlike float ûnder Darth Vader boppe Scarif. Tarkin lit it superlaserkanon fan 'e Deadsstjer op 'e nij in skot mei lege yntinsiteit ôfsjitte, dat Scarif yn see rekket, in ein foarby it argyfkompleks. De skokweach is lykwols op 'e nij genôch om alle libben op 'e planeet te ferdylgjen. Op it antenneplatfoarm sjocht de swierferwûne Krennic de skokweach oankommen, en Jyn en Cassian, dy't ûnderwilens de toer ferlitten hawwe, sjogge him oankommen wylst se tegearre op it [[strân]] sitte. Se hâlde inoars hân fêst yn 'e lêste mominten foar't se stjerre. De rebellefloat besiket te ûntkommen nei de [[hyperromte]], mar it flaggeskip fan admiraal Raddus en ferskate oare rebelleskippen wurde opheind troch de float fan Vader, wêrby't de admiraal omkomt. Vader [[interjen|interet]] sels de kruser fan Raddus, dêr't er mei syn [[ljochtsabel]] in [[bloedbad]] oanrjochtet ûnder de [[bemanning]]. De ynformaasjedrager mei de blaudrukken fan 'e Deadsstjer wurdt lykwols fan hân ta hân trochjûn oant er in lytser romteskip berikt, de korvet ''Tantive&nbsp;IV'', dy't him út 'e búk fan 'e kruser losmakket en ûntkomt. Oan board fan it flechtsjende skip bringt [[kaptein (skipfeart)|kaptein]] [[Raymus Antilles]] de blaudrukken by in heechpleatste [[passazjier]]. Hy freget har wat de rebellen op Scarif harren no eins brocht hawwe. [[Prinsesse Leia]] draait har om en seit: "Hoop." ==Rolferdieling== [[File:Felicity Jones (29582838166).jpg|right|thumb|180px|[[Felicity Jones]].]] [[File:Diego Luna Berlinale 2017.jpg|right|thumb|160px|[[Diego Luna]].]] [[File:Ben Mendelsohn by Gage Skidmore.jpg|right|thumb|160px|[[Ben Mendelsohn]].]] ;haadrollen {| height="100px" width="675px" style="background:#F8F8F8; border:1px solid #aaaaaa" | style="background:gold"| '''personaazje''' | style="background:gold"| '''akteur/aktrise'''&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; |- | [[Jyn Erso]] | [[Felicity Jones]] |- | [[kaptein (rang)|kaptein]] [[Cassian Andor]] | [[Diego Luna]] |- |} <br> ;byrollen {| height="100px" width="675px" style="background:#F8F8F8; border:1px solid #aaaaaa" | style="background:gold"| '''personaazje''' | style="background:gold"| '''akteur/aktrise''' |- | [[direkteur]] [[Orson Krennic]] | [[Ben Mendelsohn]] |- | [[Chirrut Îmwe]] | [[Donnie Yen]] |- | [[Baze Malbus]] | [[Jiang Wen]] |- | [[K-2SO]] | [[Alan Tudyk]] <small>(stim)</small> |- | [[Bodhi Rook]] | [[Riz Ahmed]] |- | [[Galen Erso]] | [[Mads Mikkelsen]] |- | [[Saw Gerrera]] | [[Forest Whitaker]] |- | [[grut-moff]] [[Wilhuff Tarkin]] | [[Guy Henry (akteur)|Guy Henry]] <small>(fysyk)</small> en [[Peter Cushing]] † <small>(digitale likenis)</small> |- | [[admiraal Raddus]] | [[Paul Kasey]] <small>(fysyk)</small> en [[Stephen Stanton]] <small>(stim)</small> |- | [[senator]] [[Mon Mothma]] | [[Genevieve O'Reilly]] |- | [[Darth Vader]] | [[Spencer Wilding]] en [[Daniel Naprous]] <small>(fysyk)</small> en [[James Earl Jones]] <small>(stim)</small> |- | [[generaal]] Davits Draven | [[Alistair Petrie]] |- | senator [[Bail Organa]] | [[Jimmy Smits]] |- | senator Tynnra Pamlo | [[Sharon Duncan-Brewster]] |- | [[kaptein (skipfeart)|kaptein]] [[Raymus Antilles]] | [[Tim Beckmann]] |- | de jonge Jyn Erso <small>(8 jier)</small> | [[Beau Gadsdon]] |- | de jonge Jyn Erso <small>(4 jier)</small> | [[Dolly Gadsdon]] |- | Lyra Erso | [[Valene Kane]] |- | Moroff | [[Ian Whyte (akteur)|Ian Whyte]] |- | Dutch Vander (Goud-lieder) | [[Angus MacInnes]] |- | Garven Dreis (Read-lieder) | [[Drewe Henley]] |- | generaal [[Jan Dodonna]] | [[Ian McElhinney]] |- | senator Nower Jebel | [[Jonathan Aris]] |- | senator Vasp Vaspar | [[Fares Fares]] |- | generaal Antoc Merrick | [[Ben Daniels]] |- | [[dr.]] Evazan | [[Michael Smiley]] |- | generaal Hurst Romodi | [[Andy de la Tour]] |- | Weeteef Cyubee | [[Warwick Davis]] |- | [[korporaal]] Tonc | [[Rizzle Kicks|Jordan Stephens]] |- | Bistan | [[Nick Kellington]] |- | Tivik | [[Daniel Mays]] |- | C1-10P | [[Dave Filoni]] <small>(stim)</small> |- | [[prinsesse]] [[Leia Organa]] | [[Ingvild Deila]] <small>(fysyk)</small> en [[Carrie Fisher]] <small>(digitale likenis en stim) (cameo)</small> |- | [[C-3PO]] | [[Anthony Daniels]] <small>([[cameo]])</small> |- | [[R2-D2]] | [[Jimmy Vee]] <small>(cameo)</small> |- | [[Wedge Antilles]] | [[David Ankrum]] <small>(stimcameo)</small> |- | Deadsstjer-technikus #1 | [[Rian Johnson]] <small>(cameo)</small> |- | Deadsstjer-technikus #2 | [[Ram Bergman]] <small>(cameo)</small> |- |} ==Produksje en distribúsje== ===Produksje=== ''Rogue One: A Star Wars Story'' wie de earste film út 'e saneamde [[blomlêzing|antologysearje]] fan op harsels steande ''[[Star Wars (filmsearje)|Star Wars]]''-[[spin-off]]-[[film]]s. It idee foar de film kaam oarspronklik yn [[2003]] fan [[John Knoll]], dy't it tafersjoch op 'e [[fisuele effekten]] hie by de tusken [[1999]] en [[2005]] makke [[Star Wars-prequeltrilogy|''Star Wars''-prequeltrilogy]]. Hy sloech doe foar om fan it ferhaal in [[ôflevering]] te meitsjen yn 'e plande [[tillefyzjesearje]] ''Star Wars: Underworld'', dy't lykwols neitiid yn syn gehiel skrast waard. Tsien jier letter, nei de oername fan [[Lucasfilm]] troch [[The Walt Disney Company]] yn [[2012]], besleat er op 'e nij te besykjen om syn idee oan 'e man te bringen. Disney seach der wol wat yn, en it idee fan Knoll waard as ''Rogue One'' yn produksje nommen. De film waard [[regissearre]] troch [[Gareth Edwards (regisseur)|Gareth Edwards]] nei in [[skript]] dat skreaun wie troch de tige renomearre [[senarioskriuwer]]s [[Chris Weitz]] (bekend fan û.m. [[American Pie (filmsearje)|''American Pie''-rige]]) en [[Tony Gilroy]] (bekend fan û.m. de [[Bourne (filmsearje)|''Bourne''-films]]). Weitz skreau de oarspronklike ferzje fan it senario, wylst Gilroy ferantwurdlik wie foar bykommende [[sêne]]s dy't yn [[juny]] [[2016]] de basis foarmen foar fiif [[wike]]n fan [[reshoot]]s. De wichtichste feroaring dy't Gilroy oanbrocht, wie de ein fan 'e film. Mei't se derfan útgiene dat Disney nea in ein tastean soe wêryn't de haadpersoanen omkamen, hiene Weitz en Edwards keazen foar in [[happy end]], wêrby't teminsten [[Jyn Erso]] en [[Cassian Andor]] oan 'e dea ûntkamen. De studio keas lykwols ûnferwachts foar in mear tragyske ein, en de oarspronklike ein fan it senario waard nea ferfilme. Behalven Weitz en Gilroy droegen ek [[Christopher McQuarrie]], [[Scott Z. Burns]] en [[Michael Arndt]] by oan it senario, hoewol't se dêrfoar gjin fermelding op 'e [[ôftiteling]] krigen. [[File:North east hadhunmathi maldives.JPG|right|thumb|170px|It [[atol (lânfoarm)|atol]] [[Laamu (atol)|Laamu]], yn 'e [[Malediven]], giet yn 'e film troch foar de [[planeet]] [[Scarif]].]] As [[filmprodusint|produsinten]] wiene [[Kathleen Kennedy (produsinte)|Kathleen Kennedy]], [[Allison Shearmur]] en [[Simon Emanuel]] by it projekt belutsen foar de [[filmstudio]] [[Lucasfilm]]. Foar de film wie in [[budget]] beskikber fan [[$]]220&nbsp;miljoen. De [[kamerarezjy]] wie yn 'e hannen fan [[Greig Fraser]], en de [[filmmuzyk]] waard fersoarge troch [[Michael Giacchino]]. ''Rogue One'' wie dêrmei de earste ''Star Wars''-film sûnder in [[soundtrack]] dy't makke wie troch [[John Williams (komponist)|John Williams]], al ynkorporearre Giacchino yn syn wurk wol [[tema (fiksje)|tema's]] fan Williams syn muzyk út eardere films. ===Opnamen=== De [[opnamen (film)|opnamen]] foar ''Rogue One: A Star Wars Story'' setten op [[8&nbsp;augustus]] [[2015]] útein en duorren oant en mei [[11&nbsp;febrewaris]] [[2016]]. De binnendoarsênes waarden foar it meastepart opnommen yn 'e [[Pinewood Studios]] yn it [[Ingelân|Ingelske]] [[Buckinghamshire]], dêr't reuseftige [[filmset]]s boud waarden ta oanfolling fan [[sêne]]s dy't op [[lokaasje]] filme wiene. Sa waarden de sênes op 'e planeten [[Lah'mu]] en [[Eadu]] opnommen op [[Iislân]], yn 'e neite fan 'e [[berch|bergen]] de [[Hjörleifshöfði]] en de [[Hafursey]], by [[Mýrdalssandur]]. Ek waard op Iislân filme yn 'e krite fan [[Krafla]] mei syn [[fulkaankrater]] en by de [[rots]]formaasjes om 'e [[Mývatn]]mar hinne. De sênes op [[Scarif]] waarden filme op 'e [[eilannen]] [[Gan (Laamu)|Gan]] en [[Laamu (atol)|Baresdhoo]] fan it [[atol (lânfoarm)|atol]] [[Laamu (atol)|Laamu]], yn 'e [[Malediven]]. Ek op 'e [[loftmachtbasis]] [[RAF Bovington]], yn Ingelân, waarden inkele sênes opnommen dy't plakfûnen op Scarif, en it [[metrostasjon]] [[Canary Wharf (metrostasjon)|Canary Wharf]] yn [[Londen]] die tsjinst as de binnenkant fan it argyfkompleks op Scarif. De sênes op [[Yavin-IV]] waarden filme op it [[Fleanfjild Cardington]], ek yn Ingelân, wylst de sênes op 'e planeet [[Jedha]] opnommen waarden yn [[Wadi Rûm]], yn [[Jordaanje]]. De [[reshoot]]s yn [[juny]] [[2016]] fûnen yn har gehiel plak yn 'e Pinewood Studios. [[File:JOR-2017-Wadi Rum 02.jpg|left|thumb|250px|[[Wadi Rûm]] yn [[Jordaanje]] tsjinne as filmlokaasje foar de [[sêne]]s op 'e [[planeet]] [[Jedha]].]] ===Postproduksje=== Yn 'e [[postproduksje]]faze, dy't rûn oant en mei [[28&nbsp;novimber]] [[2016]], foege [[Industrial Light & Magic]] (ILM) de [[special effects]] ta. In tige opmerklik ûnderdiel dêrfan wie it plakken fan digitaal oanpaste [[argyf]]bylden fan 'e likenis fan 'e [[Ingelân|Ingelske]] [[akteur]] [[Peter Cushing]] oer it [[minsklik lichem|lichem]] hinne fan akteur [[Guy Henry (akteur)|Guy Henry]]. Cushing, dy't yn [[1994]] [[ferstoarn]] wie, hie yn ''[[Star Wars: Episode&nbsp;IV&nbsp;– A&nbsp;New Hope]]'' ([[1977]]), de earste [[Star Wars (filmsearje)|''Star Wars''-film]], de rol fan [[grut-moff Tarkin]] spile, en de makkers fan ''Rogue One'' woene de rol net [[cast|wercaste]]. Henry die foar de film de [[motion-capture]] en spriek ek de [[dialooch]] fan Tarkin yn, wêrby't er de [[stim]] en wize fan praten fan Cushing neibearde. ILM makke in digitaal model fan it lichem fan Cushing, dat op 'e filmbylden oer Henry hinne plakt waard. De manierkes fan Cushing waarden dêrfoar yngeand bestudearre. De filmmakkers sochten foar dizze wurkwize yn 't foar tastimming fan 'e erven Cushing. Dyselden wiene nau by it proses belutsen en hiene ynspraak dy't neffens de produksje ta "lytse, subtile oanpassings" late. In soartgelikens proses waard brûkt foar de [[cameo]]ferskining fan [[prinsesse Leia]] oan 'e ein fan 'e film. [[Carrie Fisher]], de aktrise dy't de rol fan Leia spile hie yn ''Star Wars: Episode&nbsp;IV&nbsp;– A&nbsp;New Hope'', wie op dat stuit noch yn [[libben]], hoewol't se ein [[desimber]] [[2016]], inkele wiken nei it útkommen fan ''Rogue One'', hommels komme soe te [[ferstjerren]]. Troch fisuele effekten waarden lykwols argyfbylden fan har jongere sels oer it [[gesicht]] fan 'e [[Noarwegen|Noarske]] aktrise [[Ingvild Deila]] hinne plakt. Foar it iennichste [[wurd]] dat Leia yn 'e film uteret, "Hoop," waard in argivearre lûdsopname fan fjirtich jier earder brûkt. Fansels moast ek Fisher tastimming ferliene foar dit proses. [[Filmprodusint]]e [[Kathleen Kennedy (filmprodusinte)|Kathleen Kennedy]] liet har it resultaat sjen (dat letter troch in protte [[filmresinsint]]en swier [[krityk|bekritisearre]] waard), en neffens Kennedy "fûn [Fisher] it geweldich". ===Distribúsje=== De [[filmdistribúsje|distribúsje]] fan ''Rogue One: A Star Wars Story'' waard fersoarge troch [[Walt Disney Studios Motion Pictures]], de distribúsje[[difyzje (ûndernimming)|difyzje]] fan [[The Walt Disney Company]]. De film gie op [[10&nbsp;desimber]] [[2016]] yn [[Hollywood]] yn [[premiêre]], en iepene dêrnei op [[16&nbsp;desimber]] yn 'e [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[bioskopen]]. It byhearrende [[soundtrack]]album ferskynde dyselde deis by [[platemaatskippij]] [[Walt Disney Records]]. ''Rogue One: A Star Wars Story'' kaam op [[24&nbsp;maart]] [[2017]] beskikber as [[ynternet|digitale]] [[download]] en waard op [[4&nbsp;april]] fan dat jier útbrocht op [[dvd]] en [[blu-ray]]. [[File:Rogue One- A Star Wars Story Japan Premiere Red Carpet- Diego Luna, Felicity Jones & Gareth Edwards (35410516140).jpg|right|thumb|250px|[[Akteur]]s [[Diego Luna]] en [[Felicity Jones]] en [[regisseur]] [[Gareth Edwards (regisseur)|Gareth Edwards]] mei lju yn it [[kostúm]] fan [[Darth Vader]] en in [[stoarmtroeper (Star Wars)|stoarmtroeper]] by de [[Japan]]ske nasjonale [[premiêre]] fan ''Rogue One''.]] ==Untfangst== Fan 'e [[filmkritisy]] krige ''Rogue One: A Star Wars Story'' oer it algemien positive [[resinsje]]s. Sa joech Eric Goldman fan ''[[IGN]]'' de film in 9 op in skaal fan 1 oant 10, in skoare dy't er sa útlei: "[It] is in film dy't grôtfol sit mei [[fanservice]], mar as fanservice sa goed fersoarge wurdt, is der net folle om oer te kleien en in soad om fan te hâlden." Yn 'e ''[[Los Angeles Times]]'' wie [[Justin Chang]] it dêrmei iens. Hy heamde ''Rogue One'' "klearebare [[fermaak]] mei in heech tempo". [[Peter Travers]] fan it [[tydskrift]] ''[[Rolling Stone]]'' parte de film 3^{<small>1</small>}/_{<small>2</small>} fan 4 [[stjer (figuer)|stjerren]] ta, en skreau: "Dizze [[spin-off]]/[[prequel]] is yn deselde primitive, útwenne, [[emosjonele]], healwize, pronkske geast makke as dy't ús fereale reitsje liet op 'e [[Star Wars-trilogy|oarspronklike trilogy]]." De [[webside]] [[/Film]] joech ''Rogue One'' in 8 op in skaal fan 1 oant 10 en neamde de film "fermaaklik", al soe it him ûntbrutsen hawwe oan it "emosjonele gewicht fan ''[[Star Wars: Episode VII – The Force Awakens|The Force Awakens]]''" om't "gjin inkeld personaazje yn ''Rogue One'' bot oansprekkend" west hawwe soe. Yn ''[[The Washington Post]]'' omskreau Ann Hornaday ''Rogue One'' as "in oefening yn franchise-útwreiding dêr't nimmen wat op tsjin hawwe kin. It is goed. It kin dermei ta. Foar it momint." ''[[Star Wars]]''-betinker [[George Lucas]], dy't bot [[teloarsteld]] west hie oer ''The Force Awakens'', dat yn [[2015]] útkommen wie, fûn ''Rogue One'' lykwols in moaie en goede film. Doe't er dat hearde, sei [[regisseur]] [[Gareth Edwards (regisseur)|Gareth Edwards]]: "No kin ik gelokkich stjerre." [[A.O. Scott]] fan ''[[The New York Times]]'' wie ien dy't net bot oer de film te sprekken wie. Hy skreau: "Alle ûnderdielen binne der, […] lykas [[Lego]]blokjes yn in doaze. It probleem is dat de filmmakkers net de muoite nommen hawwe om wat ynteressants te betinken om dermei te dwaan. In pear bern fan in jier as njoggen hiene op in byldskermfrije, [[rein (delslach)|reinige]] [[middei (deidiel)|middei]] noch bettere aventoeren optinke kinnen, en nei alle gedachten ek bettere [[dialooch]]." Yn it blêd ''[[The New Yorker]]'' liet [[Richard Brody]] himsels alhiel gean en tjirge er dat de film "harsensdea" en "ûnpersoanlik" wie. Dêr heakke er oan ta: "[It] is net iens sasear in spylfilm as wol in [[promoasje (marketing)|promoasjefilmke]] foar himsels dat oprutsen is ta spylfilmlingte; it is in film dy't noch makke wurde moat." [[Peter Bradshaw]], dy't publisearre yn 'e [[Feriene Keninkryk|Britske]] [[krante]] ''[[The Guardian]]'', skreau: "''Rogue One'' docht nea wier wat skelmeftichs (''rogue''), en it is gjin [[popkultuer]]barren lykas ''The Force Awakens'', yn it sok wêrfan't dizze film útkomt. In grut diel fan 'e [[sjarme]] [fan ''Rogue One''] komt fan it njoere effekt, suver as fan in [[dream]], fan it oan ien wei troch produsearjen fan eleminten dêr't it [[publyk]] bekend mei is, werskodde en oars yninoar set, in tebekrikken nei it [[ferline]] en foarútwizen nei in al fêststeande [[takomst]]. Der binne guon wierlik spektakulêre [[cameo's]] fan dierbere personaazjes, dêr't de aldernijste digitale effekten foar ynset binne&nbsp;– suver grizelich eksakt, sadat it sjen bytiden oanfielt as it weromgean nei de [[1970-er jierren|1970-er]] en [[1980-er jierren]] yn in [[tiidmasine]]." De werskeppings fan [[grut-moff Tarkin]] mei de byltenis fan 'e [[ferstoarne]] [[Peter Cushing]] en fan [[prinsesse Leia]] mei de byltenis fan 'e jongere [[Carrie Fisher]] waarden lykwols net troch eltsenien wurdearre. Yn ''[[The Guardian]]'' hie Catherine Shoard it oer "in digitale [[mislediging]]", wylst yn deselde krante Joseph Walsh yn dit ferbân [[rjocht|juridyske]] en [[etysk]]e kwestjes oankaarte. ([[Lucasfilm]] hie lykwols yn 't foar tastimming krigen fan Fisher en de erven Cushing.) Yn ''[[The Washington Times]]'' wiisde Eric Althoff it hiele idee efter sokke digitale werskeppings ôf: "Wat we spitigernôch krije, is yn prinsipe net in simulaasje [sa't in gewoane akteur in personaazje simulearret], mar in beneikommen fan in simulaasje&nbsp;– in dead personaazje portrettearre troch in libbene akteur dy't net dat personaazje spilet, mar de deade akteur neibeart." Los fan sokke prinsipiële beswieren fûnen ferskate resinsinten ek dat fral de sêne mei Leia net yn 'e film paste. Sa skreau Kelly Lawler yn ''[[USA Today]]'': "[…] wylst Tarkin allinnich mar wat grizelich oandocht, is de cameo fan Leia sa skokkend dat er it publyk op it emosjoneelste momint folslein út [it belibjen fan] 'e film hellet. De ferskining fan Leia wie bedoeld om 'e film [dochs noch] hoopfol einigje te litten […], mar ynstee einiget er no raar en ûntrêstgjend." [[File:Canary Wharf tube stn eastbound look west.JPG|right|thumb|250px|It [[metrostasjon]] [[Canary Wharf (metrostasjon)|Canary Wharf]] yn [[Londen]] waard brûkt foar de binnendoarsênes yn it [[argyf]]kompleks op [[Scarif]].]] Op 'e [[webside]] [[Rotten Tomatoes]], dy't resinsjes sammelet, hat ''Rogue One: A Star Wars Story'' in heech goedkarringspersintaazje fan 84%, basearre op 456 ûnderskate resinsjes. De konsensuskrityk fan 'e webside, gearstald út al dy resinsjes, stelt: "[De film] linet swier op 'e mytology fan ''[[Star Wars]]'', mar is tagelyk baanbrekkend op it mêd fan it [[plot|ferhaal]] en de [[estetyk]], en wiist sa op in ljochtsjende, kaskreakjende [[takomst]] foar de [[mediafranchise|franchise]]." Op [[Metacritic]], de wichtichste [[konkurrint]] fan Rotten Tomatoes, behellet ''Rogue One: A Star Wars Story'' in goedkarringspersintaazje fan 65%, basearre op 51 resinsjes. ==Resultaat== ===Opbringst=== ''Rogue One: A Star Wars Story'' brocht yn 'e [[bioskopen]] yn 'e [[Feriene Steaten]] en [[Kanada]] [[$]]532,2&nbsp;miljoen op, en yn alle oare [[lannen en territoaria]] $523,9&nbsp;miljoen. Wrâldwiid kaam de [[opbringst (jild)|opbringst]] dêrmei út op $1.056,1&nbsp;miljoen. Ofset tsjin it [[budget]] fan $220&nbsp;miljoen betsjut dat in [[winst (ûndernimming)|winst]] fan $836,1&nbsp;miljoen, hoewol't dêr de [[marketing]]kosten noch wol ôf moatte. Oan 'e oare kant ûntfong de produksje foar de [[opnamen (film)|opnamen]] dy't ferrjochte waarden yn it [[Feriene Keninkryk]] fan 'e Britske [[oerheid]] [[subsydzje]] ter wearde fan $45,5&nbsp;miljoen. Mei dit resultaat wie ''Rogue One'' de op ien nei meast opbringende film fan [[2016]] (nei ''[[Captain America: Civil War]]'') en de op 19 nei meast opbringende film aller tiden, mar ek ien fan 'e djoerste films dy't ea makke wiene. De [[webside]] ''[[Deadline Hollywood]]'' berekkene de úteinlike netto winst fan 'e film op $319,6&nbsp;miljoen. ===Prizen=== Yn [[2017]] waard ''Rogue One: A Star Wars Story'' by de [[Oscar]]s nominearre foar [[priis (ûnderskieding)|prizen]] yn 2 [[kategory]]en: bêste [[lûdsmixing]] en bêste [[fisuele effekten]]. De film waard ek nominearre foar 2 [[BAFTA's]], de wichtichste [[Feriene Keninkryk|Britske]] filmprizen, foar bêste [[fisazjy]] en [[hier (begroeiïng)|hierstilearring]] en bêste [[special effects]]. Fierders wiene der nominaasjes foar de [[Hugo Award]] foar bêste dramatyske presintaasje (lange foarm), 2 [[MTV Movie Award]]s en 3 [[Teen Choice Award]]s. By de [[Saturn Award]]s waard ''Rogue One'' nominearre yn 11 kategoryen, wêrûnder bêste [[aktrise]] ([[Felicity Jones]]), bêste [[byrol]] fan in [[akteur]] ([[Diego Luna]]), bêste [[senario]], bêste [[filmmuzyk]], bêste [[filmmontaazje]], bêste [[produksje-ûntwerp]], bêste [[kostúm]]ûntwerp en bêste [[fisazjy]]. De film wûn 3 Saturn Awards, foar bêste [[science fiction-film]], bêste [[regisseur]] ([[Gareth Edwards (regisseur)|Gareth Edwards]]) en bêste special effects. By de Britske [[Empire Award]]s waard ''Rogue One'' nominearre foar 9 prizen, wêrûnder bêste science fiction- of [[fantasyfilm]], bêste manlike nijynkommeling ([[Riz Ahmed]]), bêste produksje-ûntwerp, bêste kostúmûntwerp, bêste fisazjy en hierstilearring en bêste fisuele effekten. De film wûn 3 Empire Awards, foar bêste film, bêste regisseur en bêste aktrise (Felicity Jones). ==Spin-off-tillefyzjesearje== Op [[8 novimber]] [[2018]] waard oankundige dat der in [[live-action]]tillefyzjesearje yn produksje nommen wie, dy't in [[spin-off]] wie fan ''Rogue One: A Star Wars Story''. It gie om in [[prequel]]rige oer de aventoeren fan it [[personaazje]] fan 'e [[rebel]] [[Cassian Andor]] foarôfgeande oan 'e foarfallen yn 'e film. [[Akteur]] [[Diego Luna]] soe dêrfoar weromkeare yn 'e [[titelrol]] fan 'e searje, dy't ''[[Andor (tillefyzjesearje)|Andor]]'' komme soe te hjitten. De searje sil yn it neijier fan [[2022]] beskikber komme fia [[Disney+]], de eigen [[streaming media|streamingtsjinst]] fan [[The Walt Disney Company|Disney]]. ==Keppelings om utens== * {{en}} [https://www.starwars.com/films/rogue-one Offisjele webside fan ''Rogue One: A Star Wars Story'' op ''StarWars.com''] * {{en}} [https://lucasfilm.com/productions/rogue-one/ Offisjele webside fan ''Rogue One: A Star Wars Story'' op ''Lucasfilm.com''] * {{en}} [http://www.imdb.com/title/tt3748528/ Ynformaasje oer ''Rogue One: A Star Wars Story'' yn 'e Internet Movie Database (IMDb)] {{boarnen|boarnefernijing= Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Rogue_One ''References'', op dizze side]. ---- {{commonscat|Rogue One}} }} {{DISPLAYTITLE:''{{PAGENAME}}''}} {{Star Wars}} [[Kategory:Star Wars-film]] [[Kategory:Amerikaanske science fiction-film]] [[Kategory:Amerikaanske aventoerefilm]] [[Kategory:Amerikaanske oarlochsfilm]] [[Kategory:Science fiction-fantasyfilm]] [[Kategory:Science fiction-aventoerefilm]] [[Kategory:Science fiction-oarlochsfilm]] [[Kategory:Romte-aventoerefilm]] [[Kategory:Ingelsktalige film]] [[Kategory:Film fan Lucasfilm]] [[Kategory:Film fan Gareth Edwards]] [[Kategory:Film út 2016]] [[Kategory:Film oer robots]] [[Kategory:Film oer tsjoenderij]] [[Kategory:Film oer romtefeart]] [[Kategory:Film oer in fiktive oarloch]] [[Kategory:Film oer in opstân]] [[Kategory:Film oer bûtenierdske wêzens]] [[Kategory:Film oer in prinsesse]] [[Kategory:Film oer terrorisme]] [[Kategory:Film oer desersje]] [[Kategory:Film oer blinens]] [[Kategory:Film oer in hierling]] [[Kategory:Film oer in romtestasjon]] d0gic6bvrepe39mx5cyzdmwqdt6owg5 0 174214 1243142 1242536 2026-10-24T15:32:33Z RomkeHoekstra 10582 provinsjes binne hjoed-de-dei opdield. 1243142 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte| |Namme = kroando |Ofbyld = [[Ofbyld:Western Crowned Pigeon (Goura cristata) in TMII Birdpark.jpg|250px]] |lûd = |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift = [[do-eftigen]] (''Columbiformes'') |Famylje = [[dofûgels]] of [[dowen]] (''Columbidae'') |Skaai = [[kroandowen]] ''Goura'' |Wittenskiplike namme = Goura cristata |Beskriuwer, jier= [[Peter Simon Pallas|Pallas]], 1764 |IUCN-status = [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-VU.png|250px]] |lânkaart = }} De '''kroando''' (''Goura cristata'') is in [[Dofûgels|dofûgel]], dy't yn it west fan it eilân [[Nij-Guineä]] libbet. == Beskriuwing == De kroando liket op 'e [[waaierdo]] en de [[readboarstkroando]], dy't ta itselde [[Skaai (taksonomy)|skaai]] hearre, mar de kroando hat in blaugriis boarst, wylst de fearren fan 'e oare twa soarten dêr kastanjebrún binne. De waaierfearren op 'e kop fan 'e waaierdo binne boppedat donkerblau, dy't spatelfoarmich einigje yn in wite kleur. [[Ofbyld:Blue Crowned Pigeon1.jpg|thumb|left|Kop fan 'e kroando.]] De kroando wurdt likernôch 80 sm lang en hat in gewicht fan sa'n 2,5 kg. It is in rêstige fûgel, dy't fral op 'e grûn libbet en dêr't er sied, fruchten en beien siket. Alhoewol't de fûgel fleane kin, docht er dat hast nea. De fearren binne meast blau mei donkere wjukken. Opfallend is de waaierfoarmige rige fearren op 'e krún. == Nêst == It lechsel fan 'e kroando bestiet út ien aai, dat yn fjouwer wiken útbret wurdt. De jonge fûgel ferlit it nêst nei in moanne en wurdt dan noch likernôch oardel moanne fuorre en grutbrocht. Kroandowen kinne âld wurde. As se mear as 20 jier âld binne, kinne se mei sukses yn finzenskip lechsels grutbringe. Der binne meldings fan kroandowen dy't mear as 40 jier âld woarn binne. == Fersprieding == De kroando libbet yn it westen fan 'e [[Yndoneezje|Yndonezyske]] provinsjes West-Papoeä en Súdwest-Papoeä yn sompen, boskrike plakken en heuvellânbosk oant op in hichte fan 350 m boppe de seespegel, fral op it skiereilân [[Fûgelkop]] en op guon eilannen westlik fan Nij-Guineä, lykas [[Misool]], [[Waigeo]], [[Salawaty]] en [[Batanta]]. De kroando komt ek op [[Seram]] foar, it ien nei grutste eilân fan 'e [[Molukken]], mar dêr is de fûgel hast mei wissichheid yntrodusearre. Oant yn 'e 20e iuw wie de kroando in algemien foarkommende fûgel. Op it fêstelân fan Nij-Guineä en op 'e eilannen Salawaty en Seram komt de fûgel lokaal noch algemien foar, mar op Batanta en op guon plakken yn West-Papoea is de fûgel útroege. == Status == [[Ofbyld:020 Zoo de Barcelona, goura coronada (Goura cristata).jpg|thumb|260px|Kroando yn 'e dieretún fan [[Barcelona]].]] De grutte fan 'e populaasje wurdt op 2.500 oant 10.000 folwoeksen fûgels rûsd.<ref>[https://www.iucnredlist.org/species/22691865/131926965 IUCN, oproppen 14 april 2024.]</ref> Op 'e [[Reade list]] fan 'e [[IUCN]] hat de soarte de status fan kwetsber. Der wurdt jage op 'e fûgel, amar net safolle as op 'e oare kroandowesoarten op [[Papoea Nij-Guineä]]. Dêrnjonken bestiet der yllegale hannel om't kroandowen as [[sierfûgel]]s tige populêr binne. Kroandowen stelle as sierfûgel lykwols hege easken en ha teminsten in 20 m² grutte ferwaarme romte nedich. Fierder wurdt de fûgel troch biotoopferlies as gefolch fan houtkap en de oanlis fan diken foar de eksploitaasje fan hout en mineralen bedrige. It ûntsluten fan it biotoop fan 'e do makket it gebiet dêrnjonken ek nochris tagonklik foar streupers. De kroando falt ûnder it [[Convention on International Trade in Endangered Species of Wild Fauna and Flora|Ferdrach foar Ynternasjonale Hannel yn Bedrige Soarten fan Wylde Bisten en Planten]]. {{Boarnen|boarnefernijing= Dizze side is alhiel of foar in part in oersetting fan 'e Dútsktalige Wikipedyside; sjoch foar de bewurkingsskiednis: [[:nl:Kroonduif (vBlaubrust-Krontaubeogel)]] (ferzje 14 april 2024) * [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/western-crowned-pigeon-goura-cristata BirdLife] * [https://ebird.org/species/wecpig1/L3170177 eBird] * [https://birdsoftheworld.org/bow/species/wecpig1/cur/introduction Birds of the Wordl] ---- {{reflist}} ---- {{Commonscat|Goura cristata|Kroando}} }} [[Kategory:Fûgelsoarte]] [[Kategory:Kroando]] [[Kategory:Bedrige fûgel]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Yndoneezje]] bb8p4t3m3wxx7y8m0kplb45gerxv1wa 0 186493 1243188 1220402 2026-10-24T22:38:01Z CommonsDelinker 353 "Logo_of_the_Law_and_Justice.svg" is op Commons fuorthelle [[c:User:Masur|Masur]] om't: Copyright violation; see [[:c:Commons:Licensing|]] ([[:c:COM:CSD#F1|F1]]): content was: "=={{int:filedesc}}== {{Information |description={{es|1=Logo of the Law and Jus 1243188 wikitext text/x-wiki It '''rjochtspopulisme''' of '''nasjonaal-populisme''' is in foarm fan [[populisme]] oan 'e rjochterkant fan it politike spektrum. It is in politike [[ideology]] dy't [[Rjochts (polityk)|rjochts-politike]] stânpunten kombinearret mei populistyske retoryk en tema's. De retoryk makket gebrûk fan anty-[[Elitisme|elitêr]] sentimint, ferset tsjin de [[Establishment]] en it "sprekken foar it gewoane folk". Weromkearende tema's fan rjochtspopulisten binne ûnder mear [[neonasjonalisme]], [[sosjaal-konservatisme]], [[ekonomysk nasjoalisme]] en [[fiskaal konservatisme]]. Faak wolle se de nasjonale kultuer, identiteit en ekonomy ferdigenje tsjin ûnderstelde oanfallen om utens. == Beskriuwing == Rjochtspopulisme wurdt yn ferbân brocht mei [[Autoritarisme (politikology)|autoritarisme]], wylst guon [[Ekstreem-rjochts|ekstreemrjochts]]e populisten ferlikings meitsje mei [[Faksisme|faksisten]]. Rjochtspopulisme yn 'e [[westerske wrâld]] wurdt bytiden assosiearre mei ideologyen lykas anty-miljeubewustwêzen, [[Antyglobalisme|anty-globalisearring]], [[nativisme (polityk)|nativisme]] en [[proteksjonisme]]. Yn [[Jeropa]] wurdt it begryp gauris brûkt om groepen, politisy en politike partijen te beskriuwen dy't algemien bekend stean om har ferset tsjin [[ymmigraasje]], en dan benammen út 'e [[moslim]]wrâld, en har [[euroskeptisisme]]. Guon rjochtse populisten binne foarstanner fan 'e útwreiding fan 'e [[fersoargingssteat]], mar allinnich foar dyjingen dy't hja dêrfoar geskikt achtsje; dat konsept wurdt wol "wolwêzenssjovinisme" neamd. Sûnt de [[Grutte Resesje]] binne Jeropeeske rjochtspopulistyske ideeën yn populariteit waaksen gien, foar in grut part as gefolch fan waaksende opposysje tsjin ymmigraasje út it [[Midden-Easten]] en [[Afrika]], waaksend euroskeptisisme, en ûntefredenens oer it ekonomysk belied fan de [[Jeropeeske Uny]]. Sûnt de [[1990-er jierren]] hawwe rjochtse populistyske partijen foet oan 'e grûn krigen yn 'e wetjouwende macht fan ferskate demokrasyen. Sûnt de [[2010-er jierren]] is rjochtspopulisme de dominante politike krêft bleaun yn 'e [[Republikeinske Partij (Feriene Steaten)|Republikeinske Partij]] yn 'e [[Feriene Steaten]]. Howol't ekstreemrjochtse bewegings yn 'e Feriene Steaten, dêr't se ornaris as "radikaal rjochts" oantsjut wurde, ornaris karakterisearre wurde as ôfsûnderlike ienheden, beskôgje guon skriuwers har as ûnderdiel fan in breder, rjochtspopulistysk fenomeen. De Amerikaanske sakeman en mediapersoanlikheid [[Donald Trump]] wûn de [[Amerikaanske presidintsferkiezings (2016)|presidintsferkiezings fan 2016]] en [[Amerikaanske presidintsferkiezings (2024)|2024]] nei in kampanje fierd te hawwen op grûnwurk fan rjochtspopulistyske tema's. == Definysje == Rjochtspopulisme is in ideology dy't benammen neo-nasjonalisme, sosjaal-konservatisme en ekonomysk-nasjonalisme foarstiet. In miene kearn fan rjochtspopulistyske polityk is dat bepalend is dêr't in bedrige mienskip yn konstruearre wurdt. Rjochtspopulisme stiet yn in soad opsichten tichteby it [[konservatisme]] en [[ekstreem-rjochts]], dat nei [[1945]] fannijs ûntstie út in tradysje fan [[Nasjonaal-sosjalistysk|nasjonaalsosjalistyske]] en [[Faksisme|faksistyske]] bewegings wei. Boppedat komt it fenomeen yn guon lannen al sûnt de [[1980-er jierren]] foar, wylst it yn oare lannen pas oan 'e ein fan de 1990-er jierren opkaam of mar in bystje oanwêzich is. Yn ferliking yn Jeropa binne der grutte ferskillen tusken de partijen, persoanen en organisaasjes dy't as rjochtspopulistysk beskôge wurde. Dat wurdt feroarsake troch de nasjonale oriïntaasje yn de repektyflike Jeropeeske lannen, har ferskillende skiednis en de respektyflike foarmen fan it polityk systeem en it partijlânskip. Rjochtspopulisme wurdt ek net allinnich fertsjintwurdige troch "jonge protestpartijen", ek de fêstige demokratyske partijen en ekstreem-rjochts hawwe ferskate stânpunten en hâldings fan rjochtspopulisme oernommen. Dochs binne der oerienkomsten dy't rjochtspoupisten ûnderskiede fan oare politike bewegings en dy't yn ferskate foarmen by al har fertsjintwurdigers werom te finen binne. == Skiednis == In ier foarbyld fan in klassyk rjochtspopulistyske beweging is it [[poujadisme]] yn [[Frankryk]] yn 'e [[1950-er jierren]]. As reaksje op dy maatskiplike, ekonomyske en politike draaiïng yn 'e [[1960-er jierren|1960-er]] en [[1970-er jierren]] ûntstie yn Jeropa in nije foarm fan rjochtspopulistsyke bewegings. Oan 'e ein fan 'e 1960-er jierren wiene de Westjeropeeske demokrasyen tige [[sosjaal-demokratysk]] oriïntearre. It "ekonomysk wûnder" nei de ein fan 'e [[Twadde Wrâldkriich]] hie foar in folsleine wurkgelegenheid en in wis wolwêzen foar de legere klassen soarge; de sosjale stelsels wiene ôfstimd op in beheind ferlet oan oerheidsfoarsjennings. Om't der yn in soad sektors net genôch arbeidskrêften te finen wien, sleaten regearings oerienkomsten mei Súd- en Súdeastjeropeeske lannen dy't de ynstream fan arbeidsmigranten regelen. Op ekonomysk mêd oerhearske it [[Neokeynesiaanke ekonomy|neokeynesianisme]], dat foarstanner wie fan yngreven oerheidsregulearjen fan de merken. Oan 'e ein fan de 1960-er jierren en it begjin fan de 1970-er jierren wie der in maatskiplike en ekonomyske draaiïng. Yn [[Protestjier 1968|1968 wiene der in soad protesten]] tsjin autoritêre struktueren fan de neikriichske maatskippij, dochs bleau fêsthâlden oan it doel fan "oerfloedsmaatskippij" ([[Ingelsk]]: ''affluent society''). Yn [[1973]] stoarte it mondiale monetêre stelselyninoar itjinge late ta de [[oaljekrisis]] fan [[1973]] ta wurkleazens en falliseminten yn in soad yndustriële sektors. It besykejn fan 'e polityk en bied [[Antysyklysk ekonomysk belied|antysyklysk]] tsjinwicht, mislearre. As gefolch dêrfan besochten nije loftse en griene partijen dy't ferbûn wiene mei studintebewegings, har ôf te beakenjen fan 'e tradisjonele polityk en koene se har yn in soad lannen mei sukses yn it partijestelsel fêstigje. Troch harren sukses hawwe se de politike koers tige yn har eigen rjochting beynfloede: progressive en postmaterialistyske wearden waarden mear wurdearre, wylst de maatskiplike haadstream him hieltyd mear ôfkearde fan de autoritêre struktueren fan it foarkriichske en fuortendaliks neikriichske tiidrek. Tagelyk kearden de regearings fan West-Jeropa har fan it neokeynesianisme ôf en rjochten har op [[neoliberalisme]]. Dat gie tagelyk mei it ôfbouwen fan struktueren fan 'e [[fersoargingssteat]], it privatisearjen fan kaaisektors en in yngreven ôfwizing fan ynmingingsbelied. Wurkleazen en leech oplaten moasten in ferlies oan sosjale sekerheid aksepteaje. Dêr kaam noch in fersterke "europeanisearring" fan 'e nasjonale steaten by: polityk foech waard oerdroegen oan 'e [[Jeropeeske Mienskip]], letter de [[Jeropeeske Uny]], dy't him fierder útwreide en in gruttere ynfloed útoefene op 'e struktueren en wetten fan de lidsteaten. Dêrop ûntstiene earst yn [[Denemark]] en [[Noarwegen]] nije rjochtse partijen, dy't besochten de minsken dy't troch de feroarings troffen waarden foar har te winnen. Yn [[Belgje]] ûtstie it [[Flaamsk Blok]], yn Frankryk naam it [[Front National]] rjochtspopulistyske stânpunten oer. Al dy partijen koene kiezers fan rjochts en út it politike midden foar har winne. Ynearsten waarden se sjoen as in koartduorjend fenomeen, dochs se koene har yn hieltyd mear lannen fêstigje: yn [[Eastenryk]] begûn de FPÖ in rjochtspopulistyske koers yn te slaan. Begjin 1990-er jierren folge de troch Christoph Blocher late ''Züricher Flügel'' (wjuk fan Zürich) fan de SVP yn [[Switserlân]]. Doe't [[Steve Bannon]] de eardere adviseur fan [[Donald Trump]], op 6 maart 2018 yn [[Zürich]] wie, priisge er Switserlân as "it beaken fan de konservative draaiïng" en Christop Blocher as "Trump foar Trump". Mei it útinoar fallen fan it [[Eastblok]] ûntstiene ek yn [[East-Jeropa]] ferskate populistyske partijen oan 'e rjochterkant fan it polityk spektrum, dy't lykwols net lang duorren, mar nea folslein ferdwûnen. Mei de [[List Pim Fortuyn]] berikte it rjochtspopulisme ek [[Nederlân]] dat oant doe as ferljochte, kosmopolysk en nijmoadrich en dus as "resistint" beskôge waard. Wylst yn it begjin benammen euroskeptisisme en algemiene frjemdlingehaat sintraal stiene by de rjochtspopulistyske partijen, ûntdutsen benammen Westjeropeeske rjochtspopulisten nei de [[Terreuroanslaggen fan 11 septimber 2001|oanslaggen fan 11 septimber 2001]] it anty-islamisme, dat de Jeropeeske moslims ta in fijânbyld seach. Dy foarm fan útsluting befoardere in miene identiteit fan tige ferskillende minsken dy't troch transformaasjeprosessen har bân mei har oarspronklik miljeu ferlern hiene. Itselde gou foar East-Jeropa, dêr't gâns de befolking troffen waard torch it yninoar stoarten fan de sosjalistyske systemen. == Guon rjochtspopulistyske figueren == {| class="wikitable" |- ! Figuer !! Lân !! Posysje !! Partij || Logo |- |[[Ofbyld:Jair_Bolsonaro_2019_Portrait_(3x4_cropped).jpg|80px|border]]<br>[[Jair Bolsonaro]] || {{BRAf}} || presidint (2019-2023) || PL || [[Ofbyld:Partido Liberal (Brazil) logo.svg|50px]] |- |[[Ofbyld:Recep_Tayyip_Erdogan_in_Ukraine.jpg|80px|border]]<br>[[Recep Tayyip Erdoğan]] || {{TURf}} || presidint (2014-no) || AKP || [[Ofbyld:Justice_and_Development_Party_(Turkey)_logo.svg|60px]] |- |[[Ofbyld:Nigel_Farage_(45718080574)_(cropped).jpg|80px|border]]<br>[[Nigel Farage]] || {{GBRf}} || partijlieder (2024-no)<br>parlemintslid (2024-no) || [[Reform UK]] || [[Ofbyld:Logo_of_the_Reform_UK.svg|50px]] |- |[[Ofbyld:02_Jarosław_Kaczyński_(cropped).jpg|80px|border]]<br>[[Jarosław Kaczyński]] || {{POLf}} || premier (2006-2007) || PiS || |- |[[Ofbyld:Giorgia_Meloni_Official_2023_crop.jpg|80px|border]]<br>[[Giorgia Meloni]] || {{ITAf}} || premier (2022-no) || FdI || [[Ofbyld:Brothers_of_Italy.svg|50px]] |- |[[Ofbyld:Javier_Milei_en_el_Salón_Blanco_(3x4_cropped).jpg|80px|border]]<br>[[Javier Milei]] || {{ARGf}} || presidint (2023-no) || LLA || [[Ofbyld:La_Libertad_Avanza_full_logo.svg|80px]] |- |[[Ofbyld:Shri_Narendra_Modi,_Prime_Minister_of_India_(3x4_cropped).jpg|80px|border]]<br>[[Narendra Modi]] || {{INDf}} || premier (2014-no) || BJP || [[Ofbyld:Bharatiya_Janata_Party_(icon).svg|50px]] |- |[[Ofbyld:Benjamin_Netanyahu,_February_2023.jpg|80px|border]]<br>[[Benjamin Netanyahu]] || {{ISRf}} || premier (1996-1999)<br>(2009-2021)<br>(2022-no) || [[Likûd]] || [[Ofbyld:Likud_Logo.svg|60px]] |- |[[Ofbyld:Cumbre_de_Madrid_8_de_Febrero_-_54314677169_(cropped).jpg|80px|border]]<br>[[Viktor Orbán]] || {{HUNf}} || premier (2010-no) || Fidesz || [[Ofbyld:Fidesz 2015.svg|50px]] |- |[[Ofbyld:Marine_Le_Pen_2025_(cropped).jpg|80px|border]]<br>[[Marine le Pen]] || {{FRAf}} || partijlieder (2011-no) || RN || [[Ofbyld:Logo_Rassemblement_National.svg|100px]] |- |[[Ofbyld:Donald_Trump_official_portrait,_2025_(cropped_headshot).jpg|80px|border]]<br>[[Donald Trump]] || {{USAf}} || presidint (2017-2021)<br> (2025-no) || [[Republikeinske Partij (Feriene Steaten)|Republikeinske Party]] || [[Ofbyld:GOP_logo_(positive).svg|60px]] |- |[[Ofbyld:President_Costa_meets_Prime_Minister_of_Belgium_(cropped_+_rotated).jpg|80px|border]]<br>[[Bart de Wever]] || {{BELf}} || premier (2025-no) || NVA || [[Ofbyld:Logo_of_the_New_Flemish_Alliance.svg|80px]] |- |[[Ofbyld:Alice_Weidel_at_CPAC_Hungary.jpg|80px|border]]<br>[[Alice Weidel]] || {{GERf}} || partijlieder (2022-no) || [[Alternative für Deutschland|AfD]] || [[Ofbyld:AfD_Logo_2021.svg|50px]] |- |[[Ofbyld:Geert_WILDERS_European_Parliament_EP-022080_(cropped).jpg|80px|border]]<br>[[Geert Wilders]] || {{NEDf}} || fraksjefoarsitter (2006-no) || [[Partij foar de Frijheid|PVV]] || [[Ofbyld:Party_for_Freedom_logo.svg|80px]] |} {{Boarnen|boarnefernijing= Foar boarnen en oare literatuer, sjoch op [[:en:Right wing populism]] en [[:de:Rechtspopulismus]] }} [[Kategory:Politike streaming]] 0lynkgp42xg6qbsig7ztwhjksyd30fn 0 189119 1243178 1233733 2026-10-24T20:43:06Z Ieneach fan 'e Esk 13292 red 1243178 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme=brune bear |Ofbyld= [[File:Ursus arctos, Kuterevo (HR) -- 2022 -- 0379.jpg|250px]] |lûd=[[File:Yellowstone_sound_library_-_Grizzly_Bear_Eating_-_002.mp3|250px]] |Ryk= [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'') |Skift= [[rôfdieren]] (''Carnivora'') |Famylje= [[bearen]] (''Ursidae'') |Skaai= [[echte bearen]] (''Ursus'') |Wittenskiplike namme= Ursus arctos |Beskriuwer, jier= [[Linnaeus]], 1758 |IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] ---- |lânkaart=[[File:Fersprieding fan de brune bear (Ursus arctos).png|center|250px]]<small>{{Color box|#7B5135}} Hjoeddeistige fersprieding<br>{{Color box|#B77E59}} Histoaryske fersprieding <br> {{Color box|#D2AE97}} Prehistoaryske fersprieding </small> }} De '''brune bear''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Ursus arctos'') is in [[sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[rôfdieren]] (''Carnivora''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[bearen]] (''Ursidae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[echte bearen]] (''Ursus''). Dit bist is wrâlds op ien nei grutste [[lânrôfdier]] (nei de [[iisbear]]), dat ta de moderne [[megafauna]] rekkene wurdt. De brune bear hat in [[Holarktysk gebiet|Holarktysk]]e [[ferspriedingsgebiet|fersprieding]] en komt dêrmei foar yn [[Jeraazje]] en [[Noard-Amearika]]. It is ornaris in [[deidier]] mei in [[opportunist]]ysk, [[omnivoar]] dieet en in [[solitêr]]e libbenswize. It bewennet benammen [[wâld]]gebieten en oerlibbet de [[iten]]skrapte fan it [[winter]]seizoen troch in [[wintersliep]] te hâlden. Dizze [[soarte]] fertoant in oansjenlike mjitte fan [[seksuele dimorfy]], mei't [[mantsje]]s folle grutter binne as [[wyfke]]s. De brune bear spilet al fan âlds in wichtige rol yn 'e [[minsklik]]e [[mytology]], [[folkloare]], [[literatuer]], [[media]] en [[keunst]]. It is in bist dat frij maklik te trainen is, en it kaam dêrom oant it resinte ferline faak foar yn [[sirkus]]sen. Der wurde yn 'e tradisjonele [[taksonomy]] achttjin (libbene en [[útstjerren (biology)|útstoarne]]) [[ûndersoarte]]n ûnderskaat, wêrfan't de [[grizzlybear]] (''U.&nbsp;a. horribilis'') út [[Noard-Amearika]] fierwei de bekendste is. De [[IUCN]] klassifisearret de brune bear as net bedrige. ==Taksonomy== De brune bear waard yn [[1758]] foar it earst [[wittenskip]]lik beskreaun troch de [[Sweden|Sweedske]] [[biolooch]] en [[taksonoom]] [[Carolus Linnaeus]] yn 'e baanbrekkende tsiende [[edysje]] fan syn ''[[magnum opus]]'', de ''[[Systema Naturæ]]''. De [[wittenskiplike namme]] dy't hy oan it bist joech, ''Ursus arctos'', bestiet út 'e skaainamme ''Ursus'', dat [[Latyn]] is foar "bear", en de soartenamme ''arctos'', dat [[Gryksk]] is, fan ἄρκτος (''arktos''), dat ek "bear" betsjut. [[File:Description_iconographique_compar%C3%A9e_du_squelette_et_du_syst%C3%A8me_dentaire_des_mammif%C3%A8res_r%C3%A9cents_et_fossiles_(Ursus_arctos_californicus).jpg|left|thumb|250px|It [[skelet]] fan in brune bear.]] De brune bear is ûnderbrocht yn it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[echte bearen]] (''Ursus''), yn 'e mande mei trije oare libbene [[soarte]]n, wêrmei't in nauwe sibskip bestiet. Dêrby giet it om 'e [[Amerikaanske swarte bear]] (''Ursus americanus''), de [[Aziatyske swarte bear]] (''Ursus thibetanus''), en de [[iisbear]] (''Ursus maritimus''). Fierders hearre ta itselde skaai ek noch in tsienmannich [[fossile]] soarten, wêrfan't de [[hoalebear]] (''Ursus spelaeus'') fierwei de measte bekendheid genietet. De neiste libbene sibbe fan 'e brune bear is de iisbear, mar it soe skoan kinne dat de [[útstjerren (biology)|útstoarne]] hoalebear eins noch nauwer oan 'e brune bear besibbe wie. De oare libbene soarten bearen, te witten: de [[brilbear]] (''Tremarctos ornatus''), de [[huningbear]] (''Helarctos malayanus''), de [[lippebear]] (''Melursus ursinus'') en de [[reuzepanda]] (''Ailuropoda melanoleuca'') binne minder nau oan 'e brune bear besibbe. ==Evolúsje== It tinken is dat de brune bear himsels troch [[evolúsje]] ûntjûn hat út 'e [[Etruskyske bear]] (''Ursus etruscus''), in [[fossile]] soarte út [[Jeraazje]], dy't libbe hawwe soe oant it [[Plioseen|Ier-Plioseen]], likernôch 5&nbsp;miljoen&nbsp;[[jier]] lyn. In [[genetysk]] ûndersyk út [[2001]] wiisde derop dat de brune bear him omtrint 1,2–1,4&nbsp;miljoen&nbsp;jier lyn ôfspjalten hat fan 'e hoalebear. De âldste fossilen fan brune bearen yn [[Aazje]] geane 300.000–500.000&nbsp;jier tebek, en it is frijwol wis dat de soarte dêr ûntstien is. De brune bear fersprate him likernôch 250.000&nbsp;jier lyn nei [[Jeropa]] en koarte tiid letter ek nei de [[Magreb]]regio fan [[Noard-Afrika]], nei alle gedachten fia de [[lânbrêge]] dy't doedestiden yn [[iistiden]] yn 'e [[Strjitte fan Gibraltar]] bestie. Op deselde wize berikte dit bist ek wat no de [[Britske Eilannen]] binne. Der binne oanwizings dat de ferskining fan 'e brune bear yn Jeropa bydroegen hat oan it útstjerren fan 'e hoalebear. [[File:Catalogue_of_the_mammals_of_Western_Europe_(Europe_exclusive_of_Russia)_in_the_collection_of_the_British_museum_(fig._50,_51_%26_52).png|right|thumb|180px|[[Anatomy]]ske tekenings fan 'e [[plasse]] fan in brune bear.]] De brune bear wreide syn [[ferspriedingsgebiet|fersprieding]] omtrint 177.000&nbsp;jier lyn, yn 'e [[Foarlêste Glasiaal|foarlêste iistiid]], fia de [[Beringlânbrêge]] út nei [[Noard-Amearika]]. Genetysk ûndersyk hat útwiisd dat ûnderskate populaasjes brune bearen út noardeastlik Aazje dy oerstek makken yn ferskate [[Pleistoseen|Pleistosene]] [[iistiden]] efterinoar. Yn 't earstoan fêstigen se har inkeld yn [[Alaska]]. De [[iiskape]] dy't doedestiden it noarden fan Noard-Amearika bediek, rikte oan 'e kust fan [[Súdwest-Alaska]] ta en blokkearre lange tiid in fierdere opmars. Pas doe't der in iisfrije korridor ûntstie yn it binnenlân fan 'e [[Yukon]] en [[Britsk-Kolumbia]], krong de brune bear omtrint 92.000–83.000&nbsp;jier lyn fierder troch nei it suden. It meastepart fan 'e Noardamerikaanske brune bearen stammet sadwaande ôf fan dy earste populaasje. Nei't de brune bear lykwols om 33.000&nbsp;jier lyn hinne yn Alaska en noardwestlik [[Kanada]] regionaal útstoarn wie, waard dat gebiet nei it [[lêste glasiale maksimum]] (25.000&nbsp;jier lyn) werbefolke troch twa ferskillende, mar nau besibbe populaasjes út Aazje wei. ==Natuerlike hybridisearring== De brune bearen fan 'e [[Aleksanderarsjipel]] fan [[Súdeast-Alaska]], dy't tradisjoneel yndield wurde yn 'e [[Sitkabear]] (''U.&nbsp;a. sitkensis'') op it [[Admiraliteitseilân]], [[Baranof (eilân)|Baranof]] en [[Chichagof (eilân)|Chichagof]], de [[Dalleilânske brune bear]] (''U.&nbsp;a. dalli'') op [[Dall (eilân)|Dall]] en pleatslike [[populaasje (biology)|populaasjes]] fan 'e [[grizzlybear]] (''U.&nbsp;a. horribilis'') op 'e oare eilannen, binne ûngewoan trochdat se [[DNA]] fan 'e [[iisbear]] (''Ursus maritimus'') yn har hawwe. Dat is, nei't men oannimme mei, ôfkomstich fan in populaasje iisbearen dy't oan 'e ein fan 'e [[lêste iistiid]] op 'e eilannen isolearre rekke en him dêr neitiid mei de pleatslike brune bearen fermong troch natuerlike [[krusing (biology)|hybridisearring]]. De populaasjes brune bearen op 'e Aleksanderarsjipel steane lykwols, troch de aktiviteiten fan omswalkjende [[mantsje]]s, al [[milennia]] lang yn kontakt mei populaasjes op it fêstelân dy't gjin iisbear-DNA hawwe, en dêrtroch bestiet har eigen [[ôfstamming]] no foar mear as 90% út brune bearen. [[File:To_replace_picture_in_%27Ursid_hybrid%27.jpg|left|thumb|250px|In mooglike [[krusing (biology)|krusing]] fan in brune bear en in [[Amerikaanske swarte bear]] yn 'e [[Yukon]].]] Ek tsjintwurdich komme, hiel selden, noch natuerlike krusings fan brune bearen en iisbearen foar, dy't [[grizzly-iisbear]]en neamd wurde. Yn [[2006]] waard soks wittenskiplik dokumintearre doe't in apart útsjende bear, dy't troch in [[jacht (aktiviteit)|jager]] yn noardlik [[Kanada]] sketten wie, DNA fan sawol de brune bear as de iisbear bliek te hawwen. Sûnt is datselde by noch sân oare eksimplaren fêststeld. Allegearre stamje dy bisten ôf fan ien inkele iisbearinne. Foàr [[2006]] wie sa'n krusing inkeld bekend fan bisten dy't yn finzenskip yn [[dieretunen]] holden waarden. It hat bliken dien dat ek krusings fan 'e brune bear mei de [[Amerikaanske swarte bear]] (''Ursus americanus'') foarkomme, hoewol't dy noch seldsumer lykje te wêzen as krusings mei iisbearen. ==Fersprieding== De brune bear is in [[soarte]] mei in [[Holarktysk gebiet|Holarktyske]] [[ferspriedingsgebiet|fersprieding]], wat betsjut dat dit bist lânseigen is yn grutte dielen fan [[Jeraazje]] en [[Noard-Amearika]]. [[File:Eurasian_brown_bear_(Ursus_arctos_arctos)_female_1.jpg|right|thumb|250px|In wyfke fan 'e [[Jeraziatyske brune bear]] (''Ursus arctos arctos''), de [[nominaat]].]] ===Jeraazje=== It grutste oaniensletten diel fan it ferspriedingsgebiet fan 'e brune bear rint fan sintraal en noardlik [[Skandinaavje]] fia [[Finlân]], [[Estlân]], it [[Kolaskiereilân]] en [[Autonome Republyk Kareelje|Kareelje]] troch noardlik [[Wyt-Ruslân]] en de noardlike en sintrale dielen fan [[Jeropeesk-Ruslân]] oer de [[Oeral]] en hielendal troch [[Sibearje]] oant en mei it [[Tsjûkotkaskiereilân]] en it [[Kamtsjatkaskiereilân]] oan 'e [[kust]] fan 'e [[Beringsee]]. Yn it noarden falt inkeld it uterste noarden fan Jeropeesk-Ruslân en Sibearje derbûten, wylst it gebiet yn it suden de noardlike helte fan [[Kazachstan]] omfiemet, noardlik [[Mongoalje]], de [[Transbaikal]], it [[Amoer (rivier)|Amoerlân]], it [[Kustterritoarium]], it noardeasten fan it [[Koreaansk Skiereilân]], en it noarden en easten fan [[Mantsjoerije]] yn it noardeasten fan [[Sina]]. Om 'e [[See fan Ochotsk]] hinne komme brune bearen ek foar op 'e [[Koerilen]], [[Sachalin]] en it [[Japan]]ske eilân [[Hokkaido]]. In súdlike útrinner fan itselde oaniensletten ferspriedingsgebiet rint fan it [[Altaiberchtme]] yn súdlik Sibearje en noardeastlik Kazachstan nei it suden ta yn it easten fan Kazachstan en it oangrinzgjende [[Sinkiang-Oeigoerje]] en súdwestlik Mongoalje. Fia it [[Tjensjanberchtme]] yn [[Kirgyzje]], it [[Pamirberchtme]] yn [[Tadzjikistan]] en de [[Hindoe Kûsj]] yn noardlikeastlik [[Afganistan]] slút it oan op 'e fersprieding yn 'e [[Himalaya]] en op it [[Tibetaansk Plato]], dy't hielendal oant sintraal Sina trochrint. [[File:Brown_bear_(Ursus_arctos_arctos)_smiling.jpg|left|thumb|250px|In [[Jeraziatyske brune bear]] (''Ursus arctos arctos'').]] Yn it [[Midden-Easten]] is de fersprieding diskontinu en fragmintarysk, mei isolearre [[populaasje (biology)|populaasjes]] yn 'e [[Kopet Dag]] op 'e [[grins (line)|grins]] fan [[Iraan]] mei [[Turkmenistan]], by de súdkust fan 'e [[Kaspyske See]] lâns troch noardlik Iraan, yn it [[Sagrosberchtme]] fan súdwestlik Iraan, en yn 'e [[berchtme|bergen]] fan [[Koerdistan]] yn noardwestlik Iraan, noardeastlik [[Irak]] en súdeastlik [[Turkije]]. Yn 'e [[Kaukaazje|Kaukazyske regio]] binne der populaasjes yn sawol de [[Grutte Kaukasus]] oan 'e súdgrins fan Ruslân as de [[Lytse Kaukasus]] yn [[Georgje]], [[Armeenje]] en [[Azerbeidzjan]]. [[Lyts-Aazje]] telt ferskate isolearre populaasjes. Yn [[Jeropa]] is de sitewaasje noch sterker fragmintearre, mei lytse isolearre populaasjes yn dielen fan [[Letlân]], [[Litouwen]], súdlik [[Wyt-Ruslân]] en de noardlike [[Oekraïne]]. Gruttere populaasjes komme foar yn it [[Pindusberchtme]] fan noardwestlik [[Grikelân]] en it oangrinzgjende berchlân fan eastlik [[Albaanje]] en westlik en súdlik [[Masedoanje]]; it [[Rhodopeberchtme]] fan noardeastlik Grikelân en súdwestlik [[Bulgarije]]; it [[Balkanberchtme]] (of de Stara Planina) fan sintraal Bulgarije; de [[Dinaryske Alpen]] fan [[Montenegro]] fia [[Bosnje-Hertsegovina]] en [[Kroaasje]] oant [[Sloveenje]]; de [[Karpaten]] fan sintraal [[Roemeenje]] fia de westlike Oekraïne oant it súdeasten fan [[Poalen]]; de [[Hege Tatra]] op 'e grins fan Poalen mei [[Slowakije]]; en de eastlike [[Alpen]] yn noardeastlik [[Itaalje]], noardlik Sloveenje en súdlik [[Eastenryk]]. Op it [[Apenynsk Skiereilân]] yn súdlik Itaalje bestiet in lytse populaasje yn 'e [[regio's fan Itaalje|regio's]] [[Abruzzen]], [[Latium]] en [[Molise]]. De westlikste populaasjes brune bearen libje yn 'e [[Pyreneeën]] op 'e grins fan [[Frankryk]] en [[Spanje]] en yn 'e [[Picos de Europa]] en it [[Kantabrysk Berchtme]] fan noardlik en noardwestlik Spanje. [[File:Atlasbear.jpg|right|thumb|250px|In [[Romeinen|Romeinsk]] [[mozayk]] fan in [[Atlasbear]] (''Ursus arctos crowtheri'') út [[Noard-Afrika]].]] Yn 'e [[prehistoarje]] besloech it areaal fan 'e brune bear yn Jeropa it hiele [[kontinint]], de eilannen [[Grut-Brittanje (eilân)|Grut-Brittanje]], [[Ierlân (eilân)|Ierlân]] en [[Sisylje]] ynbegrepen. Yn Aazje rûn de súdgrins fan it ferspriedingsgebiet yn dy dagen fan 'e kust fan 'e [[Middellânske See]] yn wat no súdlik [[Israel]] is fia de [[Fruchtbere Healmoanne]] nei de kust fan 'e [[Perzyske Golf]] yn [[Iraan]], en dêrwei nei de westlike [[Himalaya]]. Fan 'e eastlike Himalaya ôf rûn de súdgrins yn eastlik [[Sina]] nei de kust fan 'e [[Eastsineeske See]]. Ek it Japanske haadeilân [[Honsjû]] hearde doedestiden ta it areaal fan 'e brune bear. ===Afrika=== Brune bearen kamen oarspronklik ek foar yn 'e [[Magreb]]regio fan [[Noard-Afrika]], dêr't se lânseigen wiene yn it [[Atlasberchtme]] fan noardlik en eastlik [[Marokko]] en noardlik [[Algerije]]. De fersprieding rûn dêr oant yn [[Tuneezje]] en [[Tripolitaanje]] ta. De brune bear wie de iennichste bearesoarte dy't yn [[Afrika]] foarkaam. De Afrikaanske [[ûndersoarte]], de [[Atlasbear]] (''Ursus arctos crowtheri''), waard lykwols yn [[1870]] útrûge troch [[oerbejaging]]. [[File:GrizzlyBearJeanBeaufort.jpg|left|thumb|250px|In [[grizzlybear]] (''Ursus arctos horribilis'') út [[Noard-Amearika]].]] ===Noard-Amearika=== Yn [[Noard-Amearika]] beslacht it hjoeddeistige [[ferspriedingsgebiet]] fan 'e brune bear it hiele [[fêstelân]] fan 'e [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[Amerikaanske steaten|steat]] [[Alaska]], mei dêropta de eastlikste eilannen fan 'e [[Aleoeten]], de [[Kodiakarsjipel]] en de [[Aleksanderarsjipel]]. Fierders komt er yn [[Kanada]] noch foar yn 'e [[Yukon]] en de [[Noardwestlike Territoaria]], yn it westen en suden fan it fêstelân fan [[Nûnavût]], yn hiel [[Britsk-Kolumbia]] útsein de [[Keninginne Sjarlotte-eilannen]], [[Vancouvereilân]] en it súdlike fêstelân, yn 'e [[Rocky Mountains]] fan [[Alberta]], en yn it uterste noarden fan [[Saskatchewan]] en [[Manitoba]]. Yn 'e [[legere 48 steaten]] fan 'e Feriene Steaten komt de brune bear inkeld foar yn it noardwesten fan [[Montana]] en yn it [[Nasjonaal Park Yellowstone]] yn noardwestlik [[Wyoming]]. Yn 'e [[histoarysk]]e perioade (fan likernôch [[1500]] ôf) wie de fersprieding fan 'e brune bear yn Noard-Amearika folle grutter. Doe kaam dizze soarte foar yn frijwol de hiele westlike helte fan it kontinint, fan 'e kust fan 'e [[Beaufortsee]] yn it noarden oant en mei de noardlike helte fan it [[Heechlân fan Meksiko]] en de [[Westlike Sierra Madre]] yn [[Meksiko]]. Inkeld op it [[Kalifornysk Skiereilân]] ûntbriek er. De eastgrins fan 'e fersprieding rûn doe mei in bolle bocht oer de [[Grutte Flakten (Noard-Amearika)|Grutte Flakten]] fan [[Laredo (Teksas)|Laredo]] yn súdlik [[Teksas]] fia [[Kansas City (Missoery)|Kansas City]] yn westlik [[Missoery (steat)|Missoery]] nei de [[Athabascamar]] yn noardwestlik [[Saskatchewan]], en dêrwei yn eastlike rjochting nei de kust fan 'e [[Hudsonbaai]]. Folle fierder nei it easten ta bestie oant healwei de [[tweintichste iuw]] in isolearre populaasje op it [[Ungavaskiereilân]] fan noardlik [[Kebek (provinsje)|Kebek]] en noardlik [[Labrador (regio)|Labrador]]. Dy populaasje en [[fossilen]] fan brune bearen dy't oantroffen binne by opgravings yn [[Ontario]], [[Ohio]] en [[Kentucky]] wize derop dat it ferspriedingsgebiet fan 'e brune bear yn 'e [[prehistoarje]] noch helte grutte wie en yn elts gefal ek de krite fan 'e [[Grutte Marren]] en it noardeasten fan Noard-Amearika omjûn hawwe moat. [[File:European_Brown_Bear.jpg|right|thumb|220px|In brune bear. Tink om 'e 'bochel' tusken de [[skouderblêd]]en.]] ==Uterlike skaaimerken== De brune bear is fan alle libbene soarten [[bearen]] it meast fariabel wat lichemsgrutte en gewicht oanbelanget. De kop-romplingte bedraacht 140–280&nbsp;[[sm]], mei in sturtlingte fan 6–22&nbsp;sm en in gewicht fan 80–600&nbsp;[[kg]]. It trochsneed gewicht foar [[mantsje]]s leit op 217&nbsp;kg, wylst [[wyfke|bearinnen]] trochinoar 152&nbsp;kg weagje. De [[skouder|skofthichte]] fan in brune bear is 70–153&nbsp;sm. Grutte en gewicht ferskille troch [[seksuele dimorfy]], mei't [[folwoeksen]] mantsjes wol twaris sa grut wêze kinne as folwoeksen wyfkes. Mar ek de [[populaasje (biology)|populaasje]] dêr't it eksimplaar ta heart, spilet mei, om't yndividuën út populaasjes dy't oan 'e [[kust]] libje ornaris grutter en swierder binne as eksimplaren út ynlânske populaasjes. Fierders binne guon [[ûndersoarte]]n grutter as oaren. Ta ein beslút is ek de [[jiertiid]] fan belang, mei't bearen oan 'e ein fan har [[wintersliep]] útmergele binne en dêrom folle lichter as letter yn it jier. It lytste fan allegearre binne wyfkes út ynlânske populaasjes by 't [[maityd]]. Dy komme wat lichemsgrutte en gewicht oangiet rûchwei oerien mei de lytste libbene bearesoarte, de [[huningbear]] (''Helarctos malayanus''). Wyfkes fan ynlânske populaasjes weagje yn trochsneed lykwols 135&nbsp;kg, wylst it gewicht fan mantsjes út dy populaasjes ornaris omtrint 180&nbsp;kg bedraacht. It grutste fan allegearre binne mantsjes út populaasjes oan 'e kust [[hjerst]]mis. Dy komme kwa grutte en gewicht oerien mei de grutste libbene bearesoarte, de [[iisbear]] (''Ursus maritimus''). De grutste ûndersoarte fan 'e brune bear is de [[Kodiakbear]] (''Ursus arctos middendorffi'') fan 'e [[Kodiakarsjipel]] yn [[Alaska]], dy't in foarbyld fan [[eilânreuzegroei]] is. Grutte mantsjes fan dy ûndersoarte kinne in kop-romplingte fan mear as 3&nbsp;[[meter|m]] hawwe en in gewicht fan boppe de 1.000&nbsp;kg. As er op 'e [[efterpoat]]en stean giet, is in grutte Kodiakbear langer as 3&nbsp;m. [[File:Brown_Bear_Paws.jpg|left|thumb|250px|De [[foarpoat]]en fan in brune bear.]] De brune bear hat in brede, rûnige [[kop]] mei in, yn ferhâlding, frij koarte [[snút]]. De [[noas]] is [[swart]] en de [[rooksin]] is tige skerp. De [[kaken]] binne sterk, mei grutte [[hoektosk]]en en [[snijtosk]]en. De [[eagen]] sitte oan 'e foarkant fan 'e kop, sadat de bear in [[binokulêr gesichtsfermogen]] hat dat him [[djiptepersepsje]] jout. De [[ear (anatomy)|earen]] binne koart en rûn en swierbehierre. De brune bear is de iennichste libbene bearesoarte dy't in soartemint bochel tusken de [[skouder]]s hat, dy't alhiel bestiet út [[spier]]en. De [[poat]]en fan 'e brune bear binne oergrut yn ferhâlding ta syn [[lichem (biology)|lichem]]. De [[efterpoat]] mjit 21–36&nbsp;sm en de [[foarpoat]] 12,6–21,6&nbsp;sm. Sawol oan 'e foarpoaten as oan 'e efterpoaten sitte 5&nbsp;[[tean]]nen, dy't allegearre tarist binne mei reuseftige [[klau]]wen. Dy kinne in lingte berikke fan 7–10 &nbsp;sm, wêrmei't se langer binne as de [[finger]] fan in folwoeksen [[minske]]. Om't se net ynlûkber binne, slite se oanhâldend ôf en binne se net botte skerp. Nettsjinsteande dat kinne se dochs grutte skea oanrjochtsje troch de [[krêft]] wêrmei't in brune bear om him hinne feecht. Troch har grutte gewicht kinne brune bearen net yn [[beam]]men [[klimme]], sa't bgl. de [[Amerikaanske swarte bear]] (''Ursus americanus'') wol kin. De [[pels]] fan brune bearen is oer it algemien [[brún]] (dêrfandinne de namme), mar de krekte [[tint]] kin útinoar rinne fan [[dûnkerbrún]] tsjin it [[swart]]e oan, oant sa [[ljochtbrún]] dat it hast [[bêzje]] of [[krêm (kleur)|krêm]] is. Ek fariëarret de [[kleur]] nei lichemsdiel, mei't de [[kop]] oer it algemien wat ljochter kleure is as de romp, wylst de [[poat]]en just dûnkerder kleure binne. [[Grizzlybear]]en wurde sa neamd om har pels op 'e [[rêch]] by de basis fan 'e [[hier (begroeiïng)|hierren]] dûnkerbrún oant swart is, mar oan 'e útein krêmkleurich oant wyt, sadat der in puntbûnt patroan ûntstiet dat yn it [[Ingelsk]] ''grizzled'' neamd wurdt. Yn [[Súd-Aazje]] binne brune bearen faak [[readbrún]] mei hier dat oan 'e úteinen [[griis]] is. Yn [[Sina]] binne se twakleurich: brún op 'e kop, rêch, [[side (anatomy)|siden]], [[bealch]] en [[poat]]en, en gielbrún oant krêm op 'e [[hals]], yn 'e [[nekke]], op it [[boarstkas|boarst]] en op 'e [[skouder]]s. De winterpels fan in brune bear is tige ticht en lang, yn 't bysûnder yn 'e noardlike ûndersoarten, en kin op 'e skoften wol 11–12&nbsp;sm wurde. De simmerpels is folle koarter en iepener. [[File:Brown_bear_seaguls.jpg|right|thumb|250px|In brune bear oan it [[salmen|salmfiskjen]].]] ==Biotoop== Brune bearen bewenje in grut ferskaat oan [[biotopen]], grutter as lykfol hokker oare libbene [[bearen|bearesoarte]] ek. Sa komme se foar yn [[wâld]]en, wêrûnder sawol [[leafwâld]]en, [[mingde wâlden]] as [[nullewâld]]en, mar ek yn healiepen [[savanne]]gebieten, op [[flakte]]n en [[steppe]]s, yn [[woastinen]] en [[healwoastinen]] en yn [[berchtme]]n. Yn 'e [[Himalaya]] libje brune bearen oant in hichte fan 5.000&nbsp;[[meter|m]] boppe [[seenivo]]. ==Hâlden en dragen== ===Aktiviteit=== Brune bearen binne oer it algemien [[deidier]]en, mei hichtepunten yn 'e aktiviteit yn 'e [[krepuskulêr]]e perioaden ([[moarnsdage]] en [[jûnsskimer]]) en yn 'e [[moarn (deidiel)|moarn]]. Mar op plakken dêr't se oerdeis yn kontakt komme kinne mei [[minske]]n, passe se har [[hâlden en dragen]] gauris oan om [[nachtdier|nachts aktyf]] te wêzen. Fan 'e [[maityd]] oant de [[hjerst]] binne brune bearen hast folslein besteld mei [[iten]] yn tarieding foar de kommende [[winter]]. Yn dy perioade krije se der oant wol 180&nbsp;[[kg]] [[fetweefsel|fet]] by, dat ûnderhûdsk opslein wurdt. Wannear't it [[kâld]]er wurdt en de [[dagen]] koartsje, wurde brune bearen [[slûgens|slûch en têd]], en sykje se in gaadlik plak op om in [[wintersliep]] te hâlden. Dat kin in [[grot]] wêze, mar ek in grutte [[rots]]spjalt, in holte tusken [[beamwoartel]]s of in grutte [[holle beam]]. By harren wintersliep giet it net om in echte, djippe [[torpor]] dêr't bisten mar amperoan út wekker te krijen binne. Brune bearen sliepe net djip en wurde geregeldwei eefkes wekker, mar jouwe har wer del. Wannear't se by 't maityd wer foar't ljocht komme, binne se útmergele en is har heechste prioriteit om iten yn te slaan. [[File:Ursus_arctos_-_Norway.jpg|left|thumb|180px|In brune bear steand op 'e [[efterpoat]]en.]] ===Fuortbeweging=== De brune bear liket in loch, stadich bist, mar dat is [[gesichtsbedroch]] feroarsake troch syn grutte en waggeljende manear fan [[fuortbeweging|fuortbewegen]]. As se folút [[drave]] kinne brune bearen in [[faasje|maksimumfaasje]] fan 56–64&nbsp;[[km]]/[[oere|h]] berikke. Dêrmei kinne se in [[hynder]] (maksimumfaasje: 71&nbsp;km/h) suver belykje en helje se in minske sûnder swierrichheden by. Hoewol't de brune bear oer it algemien op fjouwer poaten [[rinnen|rint]], kin er him, lykas alle [[bearen]], op 'e efterpoaten oprjochtsje en ferskate stappen op twa poaten dwaan. De motivaasje dêrfoar is ornaris [[nijsgjirrigens]] of [[wachens]] (om fierder [[sjen]] te kinnen), nei wat nuvers, in [[proai]] of in mooglike bedriging. ===Kommunikaasje=== Brune bearen [[dierlike kommunikaasje|kommunisearje]] sawol mei [[lichemshâlding]]s en [[gesichtsútdrukking]]s as mei [[stim|fokalisearrings]]. By de brune bear hinget de [[bek]] faak wat iepen as er him kalm en ûntspand fielt. As er [[boartsjen|boartsje]] wol, docht er de bek hielendal iepen en lit er de [[tosk]]en sjen, mar hâldt er de [[ear (anatomy)|earen]] rjochtop. By [[agresje]] lit er ek de tosken sjen, mar lizze de earen plat op 'e kop. Bearen meitsje in ''hfff''-lûd as se yn [[spanning (gemoedstatstân)|spanning]] sitte en in ''wûfff''-lûd as se [[skrik]]ke of [[eangst|bang]] binne. [[Grânzgjen]] en [[brullen]] wurdt inkeld dien as utering fan agresje. It grânzgjen fan bearen is hurd en [[kiel]]ich en fariëarret fan in ienfâldich ''grrr'' oant in djip rommeljend grânzgjen dat op 2&nbsp;[[km]] ôfstân te hearren is. Welpen hâlde kontakt mei harren mem troch ''wô! wô!'' te roppen. [[File:Yellowstone_sound_library_-_Grizzly_Bear_Eating_-_003.mp3|right|thumb|250px|De [[stim|fokalisearrings]] fan in brune bear.]] ===Yntelliginsje=== De [[harsens]] fan 'e brune bear binne guon fan 'e grutsten fan alle [[rôfdier]]en, rekkene nei ferhâlding ta it [[lichem (biology)|lichem]]. Dat fertaalt him yn in grutte [[yntelliginsje]]. Sa brûke brune bearen soms [[ark]] om har doel te berikken. Ek binne der gefallen bekend wêrby't brune bearen minsklike jagers te fluch ôf wiene troch yn 'e [[snie]] in falsk spoar oan te lizzen om dêrnei yn har eigen [[bistespoar|spoaren]] efterút werom te rinnen. ===Omgong mei soartgenoaten === Brune bearen libje [[solitêr]], útsein wat bearinnen mei jongen oangiet. Wol kin it wêze dat in groep brune bearen gearkloftet by in itensboarne, lykas in [[rivier]] fol [[salmen]] of in [[dwinger (jiskelân)|dwinger]] dêr't ytber minsklik [[ôffal]] dumpt is. Yn sokke gefallen wurde der [[dominânsjehierargy]]en foarme op basis fan [[leeftyd]] en lichemsgrutte. Fral mantsjes kinne tige [[agressyf]] wêze, en wyfkes en teffens healwoeksen en jongere mantsjes rinne yn 'e regel mei in bocht om harren hinne. Wyfkes binne oer it algemien folle minder agressyf, útsein as se welpen hawwe om te ferdigenjen; dan kinne se noch agressiver út 'e hoeke komme as mantsjes, sawol tsjin oare bearen as tsjin oarsoartige bedrigings, lykas minsklike [[kuierder]]s. Jonge mantsjes binne it minst agressyf nei oare bearen ta en kinne sels min of te mear freonlike ynteraksjes hawwe mei soartgenoaten fan itselde [[geslacht (sekse)|geslacht]]. {|style="float: left; margin: 10px; border: 1px #CCCCCC solid; background:#F9F9F9" |- |align="middle" | [[File:B%C3%A4renspurP1050395.jpg|180x250px|Foarpoat]] |align="middle" | [[File:Grizzly_rear_paw_print.jpg|180x250px|Efterpoat]] |- |colspan="2" align="middle" | <small>[[Bistespoar|Printen]] fan 'e foarpoat (l.) en efterpoat (rj.) fan in brune bear.</small> |} [[Dominânsjehierargy|Dominânsje]] mank brune bearen wurdt ornaris fêststeld troch driichgedrach. De dominante bear stiet rjocht foar syn rivaal oer, lûkt syn [[lippen]] op, lit syn [[tosk]]en sjen en rekt syn [[hals]] út, wylst de ûnderdienige bear in kwartslach makket en syn sydkant sjen lit, wylst er de kop nei de grûn sakje lit. Soms giet er ek [[sitten]] of [[lizzen]]. As twa mantsjes, dy't oan inoar weage binne kwa leeftyd en grutte, net fan wiken witte wolle, folget der in gefjocht, wêrby't se mei de foarpoaten nei inoars [[boarstkas|boarst]] of [[skouder]]s huffe en inoar yn 'e [[kop]] of de [[nekke]] besykje te [[biten]]. Sokke konfrontaasjes duorje yn 'e regel mar koart ear't ien fan 'e partijen de ôftocht blaast. By gefjochten giet it hast altyd om twa mantsjes dy't it tsjinoar opnimme. Wyfkes geane inoar ornaris út 'e wei. Gefjochten tusken mantsjes en wyfkes komme allinnich foar as in mantsje in wyfke mei jongen yn it nau driuwt. Hoewol't it mantsje yn it foardiel is troch syn grutte en en gewicht, kin in bearinne mei jongen sa fûleindich út 'e hoeke komme dat mantsjes der gauris foar tebekwike. ===Territoaria=== Brune bearen fêstigje [[territoarium (biology)|territoaria]] dy't yn 'e regel ûnbidige grut wêze kinne. Mar se binne net botte territoriaal, yn 'e sin dat se oare bearen fan har gerjochtichheid hâlde wolle. Beareterritoaria oerlaapje inoar sadwaande yn hege mjitte, en folwoeksen brune bearen doarmje frij om troch deselde krite sûnder dat soks ta [[agressive]] konfrontaasjes liedt. Utsûnderings binne sitewaasjes wêrby't ferskate bearen om deselde [[iten]]sboarne fjochtsje, en wannear't mantsjes slaande deilis reitsje oer it rjocht om mei in [[rûzigens (tyldrift)|rûzich]] wyfke te [[pearjen]]. Nettsjinsteande it feit dat se gjin territoaria hawwe dy't se tsjin soartgenoaten ferdigenje, lykje mantsjes wol in 'persoanlike romte' yn har direkte om-en-by te hawwen, wêryn't oare bearen net wolkom binne. De territoaria fan mantsjes binne altyd folle grutter as dy fan wyfkes. It omdoarmjen fan mantsjes jout harren tagong ta mear wyfkes en mear itensboarnen, mar it honkfêstere [[hâlden en dragen]] fan wyfkes soarget derfoar dat sy in folle lytsere kâns hawwe om mantsjes tsjin te kommen dy't net de [[heit]] fan harren welpen binne en dêrom de welpkes tenei komme wolle. Oan 'e kust fan [[Alaska]], dêr't fretten by 't folop is, beslane de territoaria fan wyfkes maksimaal 24&nbsp;[[km²]] en dy fan mantsjes maksimaal 89&nbsp;km². Yn [[Britsk-Kolumbia]] lizze dy sifers op 115&nbsp;km², resp. 318&nbsp;km², yn it [[Nasjonaal Park Yellowstone]] yn [[Wyoming]] op 281&nbsp;km², resp. 874&nbsp;km², en yn 'e [[Kanada|Kanadeeske]] [[Arktis]], dêr't it iten krap is, op 2.434&nbsp;km², resp. 8.174&nbsp;km². Yn [[Jeropa]] mjit it grutste territoarium fan in mantsje, yn 'e [[Roemeenje|Roemeenske]] [[Karpaten]], 3.143&nbsp;km². [[File:%C3%84ht%C3%A4rin_karhut_24.jpg|right|thumb|250px|Brune bearen oan it [[pearjen]].]] ===Fuortplanting=== De [[peartiid]] falt foar de brune bear fan mids [[maaie]] oant begjin [[july]], hoewol't dat opskoot nei wat letter yn it jier wat noardliker de oanbelangjende bear libbet. Froulike brune bearen wurde ienris yn 'e 2,4–5,7&nbsp;[[jier]] [[rûzigens (tyldrift)|rûzich]] en advertearje dat feit troch [[rookflagge]]n fan [[urine]] efter te litten. Mantsjes komme dêr op ôf, wêrby't [[dominânsjehierargy|domintante]] mantsjes healwoeksen en minder dominante rivalen ferdriuwe. De [[pearing]] kin by de brune bear wol 20&nbsp;[[minuten]] duorje. In mantsje en in wyfke bliuwe in pear [[dagen]] oant soms in pear [[wike]]n byinoar, en [[pearje]] yn dat skoft ferskate kearen. Mantsjes besykje yn 'e peartiid mei safolle mooglik wyfkes te pearjen, en ek wyfkes binne promisku en pearje, wylst se rûzich binne, mei trije of fjouwer oant yn útsûnderlike gefallen wol acht ûnderskate mantsjes. Bûten de peartiid om toane brune bearen alhiel gjin seksuele belangstelling foarinoar. Dat betsjut dat wannear't de perioade fan rûzigens fan in wyfke oer is, mantsjes gjin belangstelling mear foar har hawwe en har eigen wegen wer geane. Mantsjes hawwe sadwaande fierders neat út te stean mei it [[fuortplanting]]sproses. Troch it proses fan [[ferlingde draachtiid]] dobberet in [[befruchting|befruchte]] [[aaisel]] wol in healjier frij yn it [[limoer]] om. Under de [[wintersliep]] fan 'e bearinne nêstelet de aaisel him yn 'e [[limoerwand]]. Fan dat stuit ôf duorret de eigentlike [[draachtiid]] 56&nbsp;dagen. Wannear't de bearinne net genôch oankommen is om 'e wintersliep troch te kommen en ek noch [[drachtich]] te wêzen, fynt der gjin nêsteling yn 'e limoerwand plak, mar wurdt de befruchte aaisel ynstee wer opnommen yn har lichem. [[File:Grizzly_Bear-_Sow_and_cubs_(5728173840).jpg|left|thumb|250px|In brune bearinne mei welpen.]] Brune bearinnen smite oer it algemien 1–3&nbsp;welpen, ôfhinklik fan faktoaren as de beskikberens fan iten en de [[geografy]]ske lokaasje. Yn tige útsûnderlike gefallen kin it tal welpkes oprinne ta maksimaal 6. Wat âlder en grutter de bearinne, wat mear welpen se smyt. De welpen komme te wrâld wylst harren mem har wintersliep hâldt en binne by de [[berte]] [[blinens|blyn]], keal en toskleas, mei in gewicht fan 350–510&nbsp;[[gram (gewicht)|g]]. Wylst de mem trochsliept, fine de welpen har [[spien]]nen en begjinne by har te drinken. Nei't de bearinne út 'e wintersliep wekker wurden is, nimt se har welpen mei op sleeptou. Tsjin dy tiid kinne se [[sjen]] en [[rinne]] en binne har [[pels]] en [[molkegebit]] yngroeid. Soms komt it foar dat bearinnen ferdwaalde of [[wees|ferweesde]] welpen fan oare bearinnen [[adopsje|oannimme]] of sels welpen fan oare bearinnen [[ûntfiere]]. Tsjin 'e ein fan 'e [[maityd]] of it begjin fan 'e [[simmer]] wurde de welpen [[ôfwûn]]. Se weagje dan 7–9&nbsp;[[kg]] en hawwe har fier genôch ûntjûn om ûnder tafersjoch fan 'e mem sels foerazjearje te kinnen. De welpen bliuwe foar beskerming noch lange tiid folslein fan 'e mem ôfhinklik, dat der ûntstiet in nauwe bân. By de brune bear komt [[ynfantiside]] foar, it deadzjen fan jongen fan 'e eigen soarte. Yn 'e regel wurdt dat dien troch mantsjes dy't besykje de mem fan 'e jongen wer [[tyldrift]]ich te krijen, wat inkeld barre kin as se gjin jongen mear hat om te fersoargjen. Bearinnen mei jongen binne sadwaande tige hoeden yn 'e neite fan mantsjes. Mei't welpen noch net sa swier binne dat se net mear [[klimme]] kinne, sykje se by it neieroankommen fan in mantsje faak in feilich hinnekommen yn in beam. De bearinne lit har welpen nea yn 'e steek en giet sa nedich it gefjocht oan mei in mantsje dat wol twaris sa grut wêze kin as sysels. Mei't der gjin fûleindiger wêzen is as in bearinne dy't har welpen ferdigenet, blaze mantsjes yn sa'n sitewaasje poer út selsbehâld gauris de ôftocht. Mar it komt ek foar dat de bearinne troch in agressyf mantsje deade wurdt. [[File:Kuusamo,_Finland_-_Bears3.jpg|right|thumb|250px|In healwoeksen brune bear yn [[Finlân]].]] De welpen [[learen|leare]] fan 'e mem (ynstee dat it in oanberne [[ynstinkt]] is) ferskate oerlibbingstechniken, lykas hokfoar fretten de heechste [[fiedingswearde]] hat, wêr't sok fretten fûn wurde kin, hoe't [[fisk]]en fongen wurde moatte en hoe't se harsels ferdigenje moatte. Dat learproses fynt plak trochdat de welpen harren mem folgje en neibeare. Yn [[Noard-Amearika]] bliuwe welpen 1^{<small>1</small>}/_{<small>2</small>}–4^{<small>1</small>}/_{<small>2</small>}&nbsp;[[jier]] by de mem, mei in gemiddelde fan 2^{<small>1</small>}/_{<small>2</small>}&nbsp;jier. Yn [[Jeraazje]] wie de langste perioade dat welpen by de mem bleaune 2^{<small>1</small>}/_{<small>3</small>}&nbsp;jier. Op [[Hokkaido]] wiene de measte welpen al mei 2&nbsp;jier selsstannich en yn [[Sweden]] giene se ornaris mei 1&nbsp;jier al har eigen wegen. Wyfkes binne yn 'e regel mei 4–8&nbsp;[[jier]] [[geslachtsryp]] en mantsjes mei 5–9&nbsp;jier. Bearinnen binne op har [[fruchtberens|fruchtberst]] oant se 20&nbsp;jier binne, mar party nimme yn it wyld oan 'e fuortplanting diel oant se 28&nbsp;jier binne. De trochsneed [[libbensferwachting]] foar eksimplaren fan beide [[geslacht (sekse)|geslachten]] yn [[populaasje (biology)|populaasjes]] mei minimale [[bejaging]] bedraacht likernôch 25&nbsp;jier. De âldste dokumintearre brune bear yn it wyld is krapoan 37&nbsp;jier wurden. Yn finzenskip is de âldste brune bearinne 40&nbsp;jier wurden, wylst de âldste mantsjes 47&nbsp;jier wurden binne. [[File:A_grizzly_bear_digs_for_food_along_the_park_road_near_the_Sable_Pass_closure_sign_on_Sept._1,_2019._(6f96b20b-a076-46dc-be8f-c867d144305f).JPG|left|thumb|250px|In brune bear besiket in [[echte grûniikhoarntsjes|grûniikhoarntsje]] út te graven.]] ==Fretten== De brune bear is in [[omnivoar]] en in [[opportunist]], dy't in grutter ferskaat oan fretten op it menu stean hat as lykfol hokker oare [[bearen|bearesoarte]]. Nettsjinsteande har ûnfertsjinne [[reputaasje]] binne de measte brune bearen net grutte [[karnivoar]]en, mei't 90% fan harren fretten út [[plant]]aardich materiaal bestiet. Sa frette se [[gers]], [[siggen]], [[moas]], [[knop (plant)|knoppen]], [[blom]]men, [[plantewoartel]]s, [[knol (plant)|knollen]], [[blombol|bollen]], [[bei]]en, [[nút (frucht)|nuten]] lykas [[ikel]]s en [[dinne-apel]]s. De ûndergrûnske dielen fan planten grave bearen op mei har ûnbidige foarpoaten, dy't [[skeppe]]n allyk binne. Ek [[lânbougewaaks]]en meie bearen graach, lykas [[stynske weet]], [[koarn]], [[weet]], [[gierst]] en [[meloen]]. Dêrnjonken beplúzje se ek [[poddestuollen]]. Wat [[dier]]lik materiaal oangiet, meitsje [[wringeleazen]] it grutste part fan it dieet út. Brune bearen frette nammentlik in protte [[ynsekten]] en harren [[larve]]n. Fral [[bijen|bijenêsten]] beskôgje se as in lekkernij fanwegen de [[hunich]] dy't dêryn opslein sit. Yn it [[Nasjonaal Park Yellowstone]] fretten brune bearen by 't [[simmer]] in ûnbidige hoemannichte [[motflinters]]. Ien bear kin dêr bytiden op ien dei mear as 40.000&nbsp;[[legerierdrûp]]en (''Euxoa auxiliaris'') behimmelje en dêrmei de helte fan syn [[enerzy]] út dat lytse wrimelt helje. Foar [[populaasje (biology)|populaasjes]] dy't oan 'e kust libje, steane ek [[krabben]] en [[skulpdieren]] lykas [[moksels]] en [[oesters]] op it menu. Bearen piele de [[skulp]]en sûnder swierrichheden iepen mei harren lange [[klau]]wen. Yn [[Alaska]] grave brune bearen oan 'e kust geregeldwei nei moksels en oare skulpdieren dy't ûnder it [[sân]] ferskûle lizze. [[File:A053,_Katmai_National_Park,_Brooks_Falls,_Alaska,_USA,_bear_and_salmon,_2002.jpg|right|thumb|250px|In brune bear hat in [[salmen|salm]] fongen yn it [[Nasjonaal Park Katmai]] yn [[Alaska]].]] Brune bearen frette ek graach [[fûgelaai]]en en [[fûgelpiken]], mar allinnich fan op 'e grûn [[brieden (fûgels)|briedende]] soarten, mei't [[nêst (fûgels)|nêsten]] yn beammen foar harren ûnberikber binne. It menu wurdt oanfolle mei folwoeksen [[fûgels]] en mei lytse [[sûchdieren]], lykas [[marmotten]] (''Marmota''&nbsp;spp.), [[echte grûniikhoarntsjes|grûniikhoarntsjes]] (''Spermophilus''&nbsp;spp.), [[goffers]] (''Geomyidae''&nbsp;spp.), [[mûseftigen|mûzen en rotten]] (''Muridae''&nbsp;spp.), [[echte lemmings|lemmings]] (''Lemmus''&nbsp;spp.) en [[fjildmûzen]] (''Microtus''&nbsp;spp.). Yn it [[Nasjonaal Park Denali]] yn Alaska, bygelyks, wachtsje brune bearen yn 't bysûnder geregeldwei by de útgongen fan 'e [[hoale]]n fan it [[poalgrûniikhoarntsje]] (''Urocitellus parryi'') om sa'n 750&nbsp;[[gram (gewicht)|g]] weagjend [[kjifdier]] te gripen as er him bûtendoar bejout. Oan 'e kust fan [[Kamtsjatkaskiereilân|Kamtsjatka]] en Alaska frette brune bearen ek in hiel soad [[salmen|salm]], dy't simmerdeis út 'e [[see]] wei de [[rivier]]en [[swimmen|opswimt]] om yn 'e bopperin te [[ridzjen]]. It [[fleis]] en it [[kût (fiske-aaikes)|kût]] fan 'e salm binne ekstreem ryk oan [[fiedingsstof]]fen, wat de grutte lichemsomfang fan 'e brune bearen yn 'e neamde kontreien ferklearret. Brune bearen kloftsje gauris gear om [[wetterfal]]len hinne, dêr't de salmen út it wetter wei omheech [[springe]] moatte om fierder te kinnen. De bearen gripe se dan út 'e loft wei, slane se mei in grutte poat fansiden, de [[wâl]] op, of heine se fuortendaliks yn 'e [[bek]]. Ek wâdzje se wol yn ûndjip wetter om en besykje dan mei de foarpoaten swimmende salmen te fangen. Yn it heechseizoen, wannear't it al 'en duvel salmen is, frette de bearen inkeld de meast streksume dielen fan 'e [[fisken]] op: de kop mei de [[harsens]] en it kût. De rest litte se lizze as traktaasje foar [[ies (kadaver)|iesiters]] lykas de [[wolf]] (''Canis lupus''), de [[prêrjewolf]] (''Canis latrans''), de [[foks]] (''Vulpes vulpes''), de [[Amerikaanske see-earn]] (''Haliaeetus leucocephalus''), de [[stellersee-earn]] (''Haliaeetus pelagicus'') (yn Kamtsjatka), de [[raven]] (''Corvus corax'') en [[miuwen]] (''Larus''&nbsp;spp.). [[File:Moose mom with calves and a bear, Denali National Park.png|left|thumb|250px|In brune bear (rjochtsboppe) beslúpt in [[eland]]ko mei in pear kealtsjes yn it [[Nasjonaal Park Denali]] yn [[Alaska]].]] Sels yn Alaska binne de measte brune bearen, ôfsjoen fan it jierlikse salmfiskjen, net bot aktive [[rôfdier]]en. Hoewol't se opportunistysk genôch binne om der in goai nei te dwaan as in mooglike [[proai]] ticht genôch by komt, brekt harren gebrek oan oefening har faak op. Se begjinne de [[jacht (aktiviteit)|jacht]] healhertich en knoffelich en yn 'e mearderheid fan 'e gefallen wit de proai te ûntkommen. Der binne wol bearen dy't gauris op gruttere proaidieren jeie, benammen yn 'e populaasjes dy't mear yn it binnenlân libje. Sokken hawwe dat nei alle gedachten as welp al fan har mem leard. As bearen wolle, kinne se sadwaande wol deeglik effisjint jacht meitsje op grutte [[evenhoevigen]] lykas de [[wapity]] (''Cervus canadensis''), it [[reahart]] (''Cervus elaphus''), de [[eland]] (''Alces alces''), it [[rindier]] (''Rangifer tarandus''), de [[muskusokse]] (''Ovibos moschatus''), it [[everswyn]] (''Sus scrofa'') en, hiel selden, de [[Amerikaanske bizon]] (''Bison bison''). Wannear't bearen it op sokke bisten foarsjoen hawwe, rjochtsje se har ornaris op jongen of sike of ferwûne eksimplaren. ==Natuerlike fijannen en konkurrinten== De brune bear is in [[rôfdier|toprôfdier]] dat frijwol gjin [[rôfdier|natuerlike fijannen]] hat, útsein de [[Sibearyske tiger]] (''Panthera tigris altaica'') yn eastlik [[Mantsjoerije]] en it [[Kustterritoarium]] fan it [[Russyske Fiere Easten]]. Nei it belúnjen fan 'e regionale [[populaasje (biology)|populaasjes]] fan [[evenhoevigen]], mids [[tweintichste iuw]], begûnen Sibearyske tigers by wize fan ferfangende [[proai]] de bearen yn har [[ferspriedingsgebiet]] te bejeien, sawol de brune bear as de [[Aziatyske swarte bear]] (''Ursus thibetanus''). Mar om't dat lêste bist ûntsnappe koe troch yn in beam te klimmen, waarden fral brune bearen oanfallen. Sokke bearen binne ornaris welpen en healwoeksen eksimplaren of lytse wyfkes, faak as se koart nei de ein fan 'e [[wintersliep]] noch traach en slûch binne. [[File:Zolt%C3%A1n,_a_Farkasember_1.jpg|right|thumb|250px|In brune bear en in [[ridel]] [[wolven]] [[deilis]] om in [[kadaver]].]] Foar de rest dominearje brune bearen alle oare rôfdieren yn harren ferspriedingsgebiet, wêrûnder de [[wolf]] (''Canis lupus''), de [[Amerikaanske swarte bear]] (''Ursus americanus''), de [[Aziatyske swarte bear]] (''Ursus thibetanus''), de [[poema]] (''Puma concolor''), it [[Amoerloaihoars]] (''Panthera pardus orientalis''), de [[Jeraziaytske lynks]] (''Lynx lynx''), de [[Kanadeeske lynks]] (''Lynx canadensis''), de [[prêrjewolf]] (''Canis latrans''), de [[goudjakhals]] (''Canis aureus'') en de [[foks]] (''Vulpes vulpes''). Yn Noard-Amearika eigenje brune bearen har troch [[kleptoparasitisme]] geregeldwei proaien ta fan oare rôfdieren, lykas de wolf of de poema. Oarspronklik kamen de brune bear en de [[iisbear]] (''Ursus maritimus'') inoar net tsjin, mar sûnt it begjin fan 'e [[ienentweintichste iuw]] kringe brune bearen troch [[klimaatferoaring]] almar mear op yn noardlike rjochting nei it ferspriedingsgebiet fan 'e iisbear. Hoewol't de iisbear grutter is, winne brune bearen it oer it algemien yn it gefal fan in [[geweld]]diedige konfrontaasje tusken beide bisten. ==Status== De brune bear hat de [[IUCN-status]] fan "net bedrige". Hoewol't it [[ferspriedingsgebiet]] as gehiel de lêste iuwen gâns ynkrompen is en beskate [[populaasje (biology)|populaasjes]] [[útstjerren (biology)|útstoarn]] binne, is it oerbleaune areaal noch ûnbidige grut en leit de wrâldpopulaasje stabyl op likernôch 200.000&nbsp;eksimplaren. Dêrfan libje 130.000 yn 'e [[Russyske Federaasje]], 30.000 yn [[Alaska]], 25.000 yn [[Kanada]], 5.400 yn [[Turkije]], 2.000–3.000 yn [[Japan]], 2.500 yn 'e [[legere 48 steaten]] fan 'e [[Feriene Steaten]] en 1.000 yn [[Sina]]. Yn [[Jeropa]] (Ruslân net meirekkene) libben yn [[2010]] 14.000 brune bearen, wêrfan 5.000–6.000 yn [[Roemeenje]], 2.800 yn [[Sweden]], 2.100 yn [[Finlân]], 900–1.200 yn [[Bulgarije]], 600–800 yn [[Slowakije]], 700 yn [[Estlân]], 500–700 yn [[Sloveenje]], 450–500 yn [[Grikelân]], 170 yn [[Noarwegen]] en 60 yn [[Itaalje]]. De westlikste Jeropeeske populaasjes binne tige lyts, mei 20-25 brune bearen yn 'e [[Pyreneeën]] en 210 bearen yn it [[Kantabrysk Berchtme]] fan noardlik [[Spanje]]. [[File:Orso_bruno_marsicano.jpg|left|thumb|250px|In tige seldsume [[Apenynske brune bear]].]] Dat der wrâldwiid noch safolle brune bearen binne, wol net sizze dat it ek goed giet mei alle [[ûndersoarte]]n. De [[Atlasbear]] (''Ursus arctos crowtheri'') fan [[Noard-Afrika]] waard yn [[1870]] troch de minske útrûge, de [[Kalifornyske brune bear]] (''U.&nbsp;a. californicus'') yn [[1924]], de [[Ungavabear|isolearre populaasje grizzlybearen]] op it [[Ungavaskiereilân]] om [[1950]] hinne en de [[Meksikaanske brune bear]] (''U.&nbsp;a. nelsoni'') yn [[1962]]. De [[Syryske brune bear]] (''U.&nbsp;a. syriacus'') is tige seldsum en komt noch mar foar yn likernôch de helte fan syn oarspronklike ferspriedingsgebiet. De [[Himalayabear (brune bear)|Himalayabear]] (''U.&nbsp;a. isabellinus'') is [[krityk bedrige]] en beset noch mar 2% fan syn eardere areaal, mei't er it slachtoffer wurden is fan ûnbehearske [[oerbejaging]]. Fan 'e [[Apenynske brune bear]] út [[Itaalje]], dy't no sjoen wurdt as in isolearre populaasje fan 'e [[Jeraziatyske brune bear]] (''U.&nbsp;a. arctos''), libje noch mar likernôch 50 eksimplaren. Fan 'e [[Gobybear]] (''U.&nbsp;a. gobiensis'') út 'e [[Gobywoastyn]], wêrfan't ûndersoartlike status omstriden is, binne nei skatting noch ma 35 eksimplaren oer. De lytste populaasjes hawwe te lijen ûnder [[habitatferlies]] en [[habitatfragmintearring]], wylst foar gruttere populaasjes faak oerbejaging in probleem is. Oars as in protte lytsere bisten kinne brune bearen har min oanpasse oan it libben yn [[kultuerlânskip]]pen, dat it yn gebrûk nimmen fan [[wyldernis]] foar [[lânbou]] hat in negatyf effekt op harren. En [[spoarline]]n troch wyldernisgebieten soargje foar in protte bearen dy't troch foarbyrazende [[trein]]en skept wurde. [[Streuperij]] is benammen yn [[Sina]] en [[Súd-Aazje]] in grut probleem, dêr't bearen sketten wurde foar har [[galblaas]], mei't har [[galle]] neffens de [[tradysje|tradisjonele]] [[Sineeske genêskunde]] in [[genêzing|genêskrêftige]] wurking hawwe soe (wat net sa is). Yn [[Jeropa]], [[Nepal]] en de [[legere 48 steaten]] fan 'e [[Feriene Steaten]] wurde brune bearen ek wol ôfsketten om't se [[konflikten tusken minsken en wylde bisten|yn konflikt komme]] mei [[feehâlder]]s. Yn [[Sintraal-Aazje]] wurde brune bearen bedrige troch [[klimaatferoaring]]. ==Undersoarten== De [[taksonomy]] fan 'e brune bear en de yndieling fan dizze soarte yn [[ûndersoarte]]n is wol omskreaun as "tige útdaagjend en betiizjend". It komt mar selden foar dat twa ûnderskate autoriteiten deselde ûndersoarten opneame. Yn 'e rin fan goed twa en in heale [[iuw]], sûnt [[Linnaeus]] yn [[1758]] de brune bear foar it earst [[wittenskip]]lik beskreau, binne der wol 90&nbsp;ferskillende ûndersoarten foarsteld. Neffens de 'tradisjonele' yndieling, dy't oant de ein fan 'e [[2000-er jierren]] frij rûnom akseptearre waard, soene der yn elts gefal 15&nbsp;libbene of resint [[útstjerren (biology)|útstoarne]] [[ûndersoarte]]n fan 'e brune bear (''Ursus arctos'') wêze. Yn [[Jeraazje]] gie it dêrby om: *de [[Eastsibearyske brune bear]] (''U. a. collaris'' <small>[[Georges-Frédéric Cuvier|Cuvier]], 1824</small>) <small>([[Sibearje]] fan 'e [[Jenisej]] oant it [[Tsjûkotkaskiereilân]], noardlik [[Mongoalje]], noardlik [[Sinkiang-Oeigoerje]] en noardeastlik [[Kazachstan]])</small> *de [[Himalayabear (brune bear)|Himalayabear]] (''U. a. isabellinus'' <small>[[Thomas Horsfield|Horsfield]], 1826</small>) <small>(de [[Himalaya]] fan noardlik [[Pakistan]] fia [[Kasjmier]], noardwestlik [[Yndia]], noardlik [[Nepal]], [[Sikkim]] en noardlik [[Bûtan]] oant yn noardeastlik Yndia)</small> *de [[Jeraziatyske brune bear]] (''U. a. arctos'' <small>[[Linnaeus]], 1758</small>) <small>(de [[nominaat]]; [[Jeropa]], noardwestlik [[Kazachstan]] en westlik [[Sibearje]] oan 'e [[rivier]] de [[Jenisej]] en de [[oblast|provinsje]] [[Novosibirsk (oblast)|Novosibirsk]] ta)</small> *de [[Kamtsjatkaanske brune bear]] (''U. a. beringianus'' <small>[[Alexander Theodor von Middendorff|Middendorff]], 1851</small>) <small>(it [[Kamtsjatkaskiereilân]], de kust fan 'e [[See fan Ochotsk]] oant de [[Sjantareilannen]], en [[Paramûsjir]] yn 'e [[Koerilen]])</small> *de [[Oessoerybear (brune bear)|Oessoerybear]] of swarte grizzlybear (''U. a. lasiotus'' <small>[[John Edward Gray|Gray]], 1867</small>) <small>(it [[Kustterritoarium]] fan it [[Russyske Fiere Easten]], [[Sachalin]], de súdlike [[Koerilen]], [[Hokkaido]], noardlik en eastlik [[Mantsjoerije]] en it [[Koreaansk Skiereilân]], no útstoarn yn [[Súd-Koreä]])</small> *de [[Syryske brune bear]] (''U. a. syriacus'' <small>[[Wilhelm Hemprich|Hemprich]] & [[Christian Ehrenberg|Ehrenberg]], 1828</small>) <small>(de [[Fruchtbere Healmoanne fan it Midden-Easten]], hoewol no nei alle gedachten útstoarn yn [[Israel]], [[Palestina]], [[Libanon]] en [[Syrje]], fierders: [[Lyts-Aazje]], [[Transkaukaazje]], [[Iraan]], súdlik en eastlik [[Turkmenistan]], westlik en noardeastlik [[Afganistan]], noardlik [[Pakistan]], eastlik [[Oezbekistan]], hiel [[Tadzjikistan]] en [[Kirgyzje]], súdeastlik [[Kazachstan]] en it westen fan [[Sinkiang-Oeigoerje]])</small> *de [[Tibetaanske blauwe bear]] of hynstebear (''U. a. pruinosus'' <small>[[Edward Blyth|Blyth]], 1854</small>) <small>(it [[Tibetaansk Plato]])</small> [[File:Fersprieding fan de brune bear (Ursus arctos) (ûndersoarten).png|right|thumb|350px|[[Geografy]]ske [[ferspriedingsgebiet|fersprieding]] fan 'e [[ûndersoarte]]n fan 'e brune bear (''Ursus arctos'').<br> {{Color box|#00A1E8}} Alaskaanske brune bear (''U. a. gyas'')<br> {{Color box|#FF8000}} Eastsibearyske brune bear (''U. a. collaris'')<br> {{Color box|#573926}} grizzlybear (''U. a. horribilis'')<br> {{Color box|#FF6F6F}} Himalayabear (''U. a. isabellinus'')<br> {{Color box|#177D36}} Jeraziatyske brune bear (''U. a. arctos'')<br> {{Color box|#CA86E3}} Kamtsjatkaanske brune bear (''U. a. beringianus'')<br> {{Color box|#ED1C24}} Kodiakbear (''U. a. middendorffi'')<br> {{Color box|#86AC13}} Oessoerybear (''U. a. lasiotus'')<br> {{Color box|#3C498A}} Syryske brune bear (''U. a. syriacus'')<br> {{Color box|#FF0080}} Sitkabear (''U. a. sitkensis'')<br> {{Color box|#FFC90E}} Stikinebear (''U. a. stikeenensis'')<br> {{Color box|#6B6B6B}} Tibetaanske blauwe bear (''U. a. pruinosus'')<br> ]] Yn [[Afrika]] gie it om: *de [[Atlasbear]] (''U. a. crowtheri'' <small>[[Heinrich Rudolf Schinz|Schinz]], 1844</small> †) <small>(it [[Atlasberchtme]] fan [[Marokko]] fia [[Algerije]] en [[Tuneezje]] oant yn [[Tripolitaanje]]; [[útstjerren (biology)|útstoarn]] yn [[1870]])</small> En yn [[Noard-Amearika]] gie it om: *de [[Alaskaanske brune bear]] (''U. a. gyas'' <small>[[C. Hart Merriam|Merriam]], 1902</small>) <small>(it [[Alaskaskiereilân]] yn súdwestlik [[Alaska]], de [[Aleoeten]] oant en mei [[Unimak (eilân)|Unimak]], en it [[Kenaiskiereilân]] yn súdlik Alaska)</small> *de [[grizzlybear]] (''U. a. horribilis'' <small>[[Linnaeus]], 1758</small>) <small>([[Alaska]] útsein it [[Alaskaskiereilân]], de [[Aleoeten]], [[Súdlik Sintraal-Alaska]] en inkelen fan 'e eilannen fan 'e [[Aleksanderarsjipel]], en fierder noardwestlik [[Kanada]] en de [[Rocky Mountains]] yn westlik [[Montana]] en noardwestlik [[Wyoming]])</small> *de [[Kalifornyske brune bear]] of Kalifornyske goudbear (''U. a. californicus'' <small>[[C. Hart Merriam|Merriam]], 1896</small> †) <small>(de [[Sierra Nevada (Feriene Steaten)|Sierra Nevada]] en it [[Pasifysk Kustberchtme]] yn [[Kalifornje]]; útstoarn yn [[1924]])</small> *de [[Kodiakbear]] (''U. a. middendorffi'' <small>[[C. Hart Merriam|Merriam]], 1896</small>) <small>(de [[Kodiakarsjipel]] yn súdlik [[Alaska]])</small> *de [[Meksikaanske brune bear]] of sulverbear (''U. a. nelsoni'' <small>[[C. Hart Merriam|Merriam]], 1914</small> †) <small>(noardlik [[Meksiko]], it [[Amerikaanske Súdwesten]] en [[Teksas]]; útstoarn yn [[1962]])</small> *de [[Sitkabear]] (''U. a. sitkensis'' <small>[[C. Hart Merriam]], 1896</small>) <small>(it [[Admiraliteitseilân]], [[Baranof (eilân)|Baranof]] en [[Chichagof (eilân)|Chichagof]] yn 'e [[Aleksanderarsjipel]] fan [[Súdeast-Alaska]])</small> *de [[Stikinebear]] (''U. a. stikeenensis'' <small>[[C. Hart Merriam|Merriam]], 1914</small>) <small>(de krite tusken de rivieren de [[Stikine (rivier)|Stikine]] en de [[Skeena (rivier)|Skeena]] yn noardwestlik [[Britsk-Kolumbia]])</small> Dêropta is der ien [[fossile]] ûndersoarte, hoewol't in diel fan 'e saakkundigen twifels hat oer de jildigens dêrfan as ûndersoarte: *de [[steppebear]] (''U. a. priscus'' <small>[[Johann Karl Goldfuß|Goldfuß]], 1810</small> †) <small>([[Slowakije]]; útstoarn yn ±[[8000&nbsp;f.Kr.]])</small> Twa oare, libbene ûndersoarten waarden foarsteld mar net algemien akseptearre: *de [[Dalleilânske brune bear]] (''U. a. dalli'' <small>[[C. Hart Merriam|Merriam]], 1896</small> †?) <small>(it eilân [[Dall (eilân)|Dall]] yn 'e [[Aleksanderarsjipel]] fan [[Súdeast-Alaska]]; mooglik útstoarn; min beskreaun, mooglik inkeld in [[populaasje (biology)|populaasje]] fan 'e [[grizzlybear]])</small> *de [[Gobybear]] (''U. a. gobiensis'' <small>[[Vladimir Jevgenijevitsj Sokolov|Sokolov]] & [[Nikolaj Ljûtsjanovitsj Orlov|Orlov]], 1992</small>) <small>(de [[Gobywoastyn]] yn noardlik [[Sina]] en súdlik [[Mongoalje]]; tige seldsum, gjin [[wittenskiplike konsensus|konsensus]] oer de status fan ûndersoarte)</small> En fierders binne der noch trije ûndersoarten dy't oant de ein fan 'e [[tweintichste iuw]] noch ridlik algemien erkend waarden, mar dy erkenning yn 'e rin fan 'e [[2000-er jierren]] ferlearen: *de [[Apenynske brune bear]] (''U. a. marsicanus'' <small>[[Giuseppe Altobello|Altobello]], 1921</small>) <small>(de sintrale [[Apeninen]] yn [[Itaalje]], spesifyk it [[Nasjonaal Park Abruzzen, Latium en Molise]]; no ûnderbrocht by de [[Jeraziatyske brune bear]])</small> *de [[Kantabryske brune bear]] of Pyreneeske brune bear (''U. a. pyrenaicus'' <small>[[Ángel Cabrera|Cabrera]], 1914</small>) <small>(it [[Ibearysk Skiereilân]], yn 't bysûnder de [[Pyreneeën]] en it [[Kantabrysk Berchtme]], sporadysk ek yn noardlik [[Portegal]]; no ûnderbrocht by de [[Jeraziatyske brune bear]])</small> *de [[Súdalaskaanske brune bear]] (''U. a. alascensis'' <small>[[C. Hart Merriam|Merriam]], 1896</small>) <small>(it [[Kenaiskiereilân]] en [[Súdlik Sintraal-Alaska]]; no ûnderbrocht by de [[Alaskaanske brune bear]])</small> [[File:Wolfbear.jpg|left|thumb|250px|In brune bear wurdt folge troch in ienlike [[wolf]], dy't it mooglik foarsjoen hat op 'e restanten fan it miel fan 'e bear.]] De [[Ungavabear]] fan it [[Ungavaskiereilân]] (noardlik [[Kebek (provinsje)|Kebek]] en noardlik [[Labrador (regio)|Labrador]]), dy't omtrint [[1950]] útstoar, wie altyd al in isolearre [[populaasje (biology)|populaasje]] fan 'e [[grizzlybear]]. De nijste ynsichten, dy't sûnt it begjin fan 'e [[2010-er jierren]] stadich oan akseptaasje winne, lykje derop te wizen dat de measte ûndersoarten fan 'e brune bear eins mar [[geografy]]sk en/of [[morfology]]sk ferskillende populaasjes binne. [[DNA|DNA-analyzes]] fan 'e brune bearen yn [[Noard-Amearika]] suggerearje dat dy hast allegearre ûnderdiel útmeitsje fan ien inkeld ûnderling ferbûn populaasjestelsel, de resinte troch [[minsklik]] tadwaan ûntstiene [[habitatfragmintearring|populaasjefragmintearring]] bûten beskôging litten. De iennichste útsûndering dêrop is de [[Kodiakbear]] (''U.&nbsp;a. middendorffi''), dy't nei alle gedachten al sûnt de ein fan 'e [[lêste iistiid]] (11.700&nbsp;jier lyn) isolearre west hat op 'e [[Kodiakarsjipel]]. Mar de [[Alaskaanske brune bear]] (''U.&nbsp;a. gyas''), de [[grizzlybear]] (''U.&nbsp;a. horribilis''), de [[Sitkabear]] (''U.&nbsp;a. sitkensis'') en de [[Stikinebear]] (''U.&nbsp;a. stikeenensis'') lykje gjin [[genetysk]] ûnderskiedbere of gearhingjende kloften te wêzen en soene faaks better omskreaun wurde kinne as [[ekotype]]s. Itselde gou nei alle gedachten foar de no útstoarne [[Kalifornyske brune bear]] (''U.&nbsp;a. californicus'') en de [[Meksikaanske brune bear]] (''U.&nbsp;a. nelsoni''). Foar wat de populaasje fan 'e brune bear yn [[Jeraazje]] oangiet, wurdt no ek twifele oer de jildigens fan 'e 'tradisjonele' ûndersoarten. Guon [[mammalogen]] stelle in yndieling yn trije, fjouwer of fiif ûndersoarten foar: ien of twa ûndersoarten yn Noard-Amearika, ntl. de [[Noardamerikaanske brune bear]] (''U.&nbsp;a. horribilis'') en eventueel de [[Kodiakbear]] (''U.&nbsp;a. middendorffi''); ien inkele ûndersoarte yn Jeraazje, te witten: de [[Jeraziatyske brune bear]] (''U.&nbsp;a. arctos''), mei eventueel de [[prehistoarysk]]e [[steppebear]] (''U.&nbsp;a. priscus'') út it [[Pleistoseen]] en ier [[Holoseen]] as twadde ûndersoarte; en dêropta yn [[Noard-Afrika]] de resint útstoarne [[Atlasbear]] (''U.&nbsp;a. crowtheri''). Oer dizze nije yndieling bestiet lykwols noch gjin [[wittenskiplike konsensus]]. ==Brune bearen en minsken== ===Oanfallen op minsken=== Brune bearen mije ornaris plakken mei in protte [[minsklik]]e aktiviteit, hoewol't guon yn bygelyks [[Roemeenje]] ûnder dekking fan it [[nacht]]lik [[tsjuster]] de [[stêd]] yn tsjogge om [[jiskefet]]ten en [[ôffalcontainer]]s nei te gean op iten. Wannear't se minsken sjogge, as dat no op sa'n nachtlik tripke nei stêd is of oerdeis yn 'e [[wyldernis]], is de normale reäksje fan brune bearen om út te naaien. It bliuwe lykwols wylde bisten, en brune bearen steane derom bekend dat se humeurich wêze kinne, wat har ritich en dreech foarsisber makket. As men in brune bear oer it mad komt, bestiet sadwaande de mooglikheid dat er út syn [[skrik]]reäksje wei oanfalt. Itselde kin barre as in brune bear him bedrige fielt, of, wat noch faker foarkomt, as in bearinne mei welpen de oanwêzigens fan in minske opfettet as in bedriging foar har jongen. Bearinnen mei welpen binne yn [[Noard-Amearika]] ferantwurdlik foar 70% fan alle oanfallen fan brune bearen op minsken. [[File:Sankebetsu_BrownBear01.png|right|thumb|250px|In [[stânbyld]] op [[Hokkaido]], yn [[Japan]], dat de skriklike [[Brune Bear fan Sankebetsu]] foarstelle moat, dy't yn [[1915]] sân minsken deade.]] Troch de ûnbidige [[lichem (biology)|fysike]] [[krêft]] fan in brune bear kin in oanfal fan sa'n bist liede ta slimme [[ferwûning]]s en sels ta de [[dea]]. [[Geweld]]diedige konfontaasjes mei brune bearen duorje oer it algemien mar frij koart, of it moat wêze dat de minske besiket en fjochtsje werom. Brune bearen deadzje minsken frijwol nea om't se minsken as [[proai]] sjogge, en in deamakke minske wurdt efterlitten sadree't dúdlik is dat er gjin bedriging mear foarmet. Wiere [[minskesliner#Bearen|minskeslinende]] brune bearen binne tige seldsum, en as soks foarkomt, giet it frijwol altyd om sike of krebintige eksimplaren dy't yn har dwaan dreaun wurde troch [[honger]]. In ûndersyk fan G. Bombieri ''et al.'', út [[2019]], telde yn 'e perioade fan [[2000]] oant en mei [[2015]] wrâldwiid in totaal fan 664 oanfallen fan brune bearen op minsken. Dêrby rekken 568 minsken ferwûne, wylst 95 oaren omkamen. Yn 'e [[Russyske Federaasje]], dat fierwei it grutste part fan it [[ferspriedingsgebiet]] fan 'e brune bear omfettet en teffens fierwei de grutste [[populaasje (biology)|populaasje]] fan 'e bisten hat, wurde jiers yn trochsneed 10 minsken deade troch brune bearen. Dat is mear as yn 'e rest fan 'e wrâld mei-inoar. De brune bear mei de measte oanfallen op minsken út 'e (dokumintearre) skiednis wie de saneamde [[Brune Bear fan Sankebetsu]], dy't yn [[1915]] op it [[Japan]]ske eilân [[Hokkaido]] by ferskate oanfallen sân minsken deade en trije oaren ferwûne foar't er deasketten waard by in grutskalige klopjacht. Wat men dwaan moat by in beare-oanfal is yn elts gefal net besykje út te naaien. Dat wekket it [[jachtynstinkt]] fan 'e bear op, dy't dan frijwol wis de efterfolging ynsette sil. Mei't brune bearen folle hurder [[drave]] kinne as minsken wurket soks averjochts. Ek weromfjochtsjen wurdt sterk ôfret. It bêste dat men dwaan kin, is stadich, stapke foar stapke, tebekwike. As de bear de oanfal dochs trochset, moat men jin op 'e grûn falle litte en in [[foetushâlding]] oannimme, dêrby besykjend om mei de [[earm]]s de [[holle]] te beskermjen, en dan troch de oanfal hinne sa stil mooglik lizzen bliuwe oant de bear syn ynteresse yn jin ferliest en him ôfjout. In effektyf ferdigeningsmiddel dat eltsenien dy't him yn it ferspriedingsgebiet fan bearen yn 'e wyldernis bejout by him hawwe moat, is in [[spuitbus]] mei [[bearespray]]. Dat is in soarte fan [[pepperspray]] foar bearen. In ûndersyk út [[2008]] wiisde út dat yn [[Noard-Amearika]] bearespray yn 92% fan 'e gefallen in agressive brune bear op oare gedachten brocht, wylst dat foar it [[sjitten]] mei in [[gewear]] mar yn 67% fan 'e gefallen sa wie. [[File:Big_game_shooting_in_Alaska_(1904)_(14563941268).jpg|left|thumb|250px|[[Jacht (aktiviteit)|Jagers]] dy't yn [[1904]] yn [[Alaska]] in brune bear sketten hawwe, posearje mei it kadaver.]] ===Bearejacht=== Minsken [[jacht (aktiviteit)|jeie]] al mear as 10.000 jier op 'e brune bear. Bearejacht is bedreaun troch sawol de lânseigen [[befolking]] as troch [[Westerske wrâld|Westerske]] en oare oerhearskers yn [[Jeropa]], [[Aazje]], [[Noard-Afrika]] en [[Noard-Amearika]]. Lânseigen befolkings, lykas de [[Samen]] fan [[Skandinaavje]], de [[Berbers]] fan Noard-Afrika, de [[Dolganen]] en [[Jakoeten]] fan [[Sibearje]], de [[Korjaken]] en [[Itelmenen]] fan [[Kamtsjatka]], de [[Ainû (folk)|Ainû]] fan [[Hokkaido]] en de [[Eskimo's]] en [[Yndianen]] fan Noard-Amearika, bejeie of bejagen brune bearen benammen om sels oerlibje te kinnen, bygelyks foar it [[fleis]] of de [[pels]]. Oerhearskers lykas de [[Noaren (folk)|Noaren]] en [[Sweden (folk)|Sweden]] yn Skandinaavje, de [[Arabieren]] yn Noard-Afrika, de [[Russen]] yn Sibearje en de [[Amerikanen]] en [[Kanadezen]] yn Noard-Amearika bejeie of bejagen brune bearen by wize fan [[hobby|tiidferdriuw]] of as foarm fan populaasjebehearsking. Yn [[East-Jeropa|East]]- en [[Súd-Jeropa]] waarden brune bearen lange tiid beskôge as gefaarlik [[ûngedierte]], dat it boppedat ek noch foarsjoen hie op [[fee]]. Dêrom waarden lju dy't in bear deaden, dêrfoar fan 'e [[santjinde iuw|santjinde]] en [[achttjinde iuw]] ôf beleanne. Dat preemjestelsel brocht de brune bear yn kontinintaal Jeropa oan 'e râne fan it [[útstjerren (biology)|útstjerren]] ta, ear't dizze soarte yn 'e iere [[tweintichste iuw]] einlings en te'n lêsten wetlike beskerming krige. Yn [[2018]] waard lykwols by in ûndersyk nei de tebekgong fan 'e brune bear yn Skandinaavje fêststeld dat bejaging dêrfan ien fan 'e wichtichste oarsaken wie. Yn Noard-Amearika fûn de ierste dokumintearre bearejacht troch Jeropeeske kolonisten plak yn [[1691]]. De [[kolonisaasje]] fan 'e westlike [[Feriene Steaten]] troch de [[jeropide ras|blanken]] yn 'e rin fan 'e [[njoggentjinde iuw]] soarge foar in navenante ynkrimping fan it [[ferspriedingsgebiet]] fan 'e brune bear nei it noardwesten ta. Ek yn Noard-Amearika waard in preemjestelsel ynfierd, mei't [[konflikten tusken minsken en wylde bisten|konflikten mei boeren]] oanboazen neigeraden dat dy har djipper yn it bearegebiet nei wenjen setten. Pas yn 'e [[1920-er jierren]] krige de brune bear in beskate mjitte fan beskerming fan 'e Amerikaanske [[oerheid]], mar tsjin dy tiid wied er yn 'e [[legere 48 steaten]] al frijwol hielendal útrûge, útsein in lytse isolearre populaasje yn it [[Nasjonaal Park Yellowstone]] yn noardwestlik [[Wyoming]]. Under de beskerming troch de wet binne brune bearen har yn 'e twadde helte fan 'e tweintichste iuw út [[Kanada]] wei wer begûn te fersprieden yn 'e [[Rocky Mountains]] fan westlik [[Montana]]. Tsjintwurdich kinne brune bearen noch altyd legaal bejage wurde yn beskate [[Amerikaanske steaten]], wêrûnder [[Alaska]]. Mar dêrfoar moat men in [[fergunning]] hawwe. En op it deasjitten fan bearinnen en welpen stiet in [[finzenisstraf]]. [[File:Berenleider_-_Animal_trainer_with_performing_bear_(3280639349).jpg|right|thumb|250px|In [[Roma (folk)|Roma]]-bearetrainer mei syn bear yn [[Limburch (Nederlân)|Limburch]], om [[1930]] hinne.]] Bearefleis wurdt, of waard foarhinne, [[iten]] troch û.o. de [[Kry (folk)|Kry]] (''Cree'') dy't yn noardlik [[Ontario]] om 'e [[Jamesbaai]] hinne wenje. Yn [[Roemeenje]] en beskate dielen fan [[Aazje]] (benammen [[Sina]]) waarden bearepoaten beskôge as in [[delikatesse]]. Jiers wurdt der wrâldwiid yn totaal sa'n 17&nbsp;[[ton (massa)|ton]] oan bearefleis foar konsumpsje [[hannel|ferhannele]]. ===Bearen yn finzenskip=== Brune bearen wurde al sûnt teminsten [[1500&nbsp;f.Kr.]] troch minsken yn finzenskip holden. Yn 'e [[Romeinske Tiid]] waarden brune bearen brûkt foar de publike [[eksekúsje]] fan [[kriminelen]] yn [[amfiteäter]]s, en ek om dêr te fjochtsjen tsjin oare bisten of tsjin [[gladiator]]s. Fan 'e [[Midsiuwen]] ôf kamen saneamde '[[dûnsjende bear]]en' yn 'e moade. Dat wiene brune bearen dy't as welp út it wyld weifongen wiene, yn 'e regel nei't de bearinne by in [[jacht (aktiviteit)|jacht]] ombrocht wie. Se waarden grutbrocht troch lju dy't harren trainden om op kommando keunstkes te dwaan, lykas op 'e efterpoaten stean te gean en te '[[dûns]]jen' op 'e [[muzyk]] fan in [[fioele|fidel]]. Brune bearen wiene foar sa'n training by útstek gaadlik omreden fan har grutte [[yntelliginsje]]. Faak waarden se foar dat doel ûntdien fan 'e [[tosk]]en en [[klau]]wen, om se foar de trainer minder gefaarlik te meitsjen. Fan likernôch de twadde helte fan 'e [[achttjinde iuw]] waarden brune bearen ek ynset foar [[foarstelling (optreden)|optredens]] yn [[sirkus]]sen. Neffens in analyze út [[2009]] wie de brune bear it op ien nei meast foar it sirkus ekploitearre bist nei de [[tiger]] (''Panthera tigris''). [[File:180_bear_at_Canton_Zoo.jpg|left|thumb|250px|In brune bear yn 'e [[dieretún]] fan [[Kanton (Sina)|Kanton]].]] Tsjintwurdich is it gebrûk fan brune bearen yn sirkussen hast hielendal útband, wylst 'dûnsjende bearen' inkeld noch foarkomme yn [[ûntwikkelingslannen]] lykas [[Afganistan]] en [[Sina]] en sels dêr seldsum wurden binne. Der libben anno [[2017]] wrâldwiid mear as 700 brune bearen yn [[dieretunen]], mar de tiid dat se dêr yn lytse [[koai (ynslútplak)|koaien]] holden waarden en út ellinde [[stereotype hâlden en dragen]] begûnen te fertoanen is lokkigernôch hast hielendal foarby. Hjoed oan 'e dei wurde brune bearen, lykas alle dieretúnbisten, yn romme ferbliuwen holden, dy't ynrjochte binne om op har natuerlike [[habitat]] te lykjen, wylst de [[oppasser (dieretún)|oppassers]] war dogge om har libben te [[ferriking (bisten)|ferrykjen]] mei aktiviteiten en ôfwikseljende foertechniken. Brune bearen dy't yn privee-eigendom binne, wurde faak noch wol it [[slachtoffer]] fan [[bistemishanneling]] en/of en [[malnutrysje]] liedend ta [[obesitas]]. Yn 'e [[Jeropeeske Uny]] is it hâlden fan eksoatyske [[húsdier]]en lykas de brune bear by wet ferbean, mar yn beskate oare dielen fan 'e wrâld, lykas in protte steaten fan 'e Feriene Steaten, is der útsein praktyske beswieren neat dat minsken yn it paad stiet om in brune bear as húsdier te nimmen. [[File:The_Three_Bears_-_Project_Gutenberg_etext_19993.jpg|right|thumb|180px|In [[yllustraasje]] fan it [[mearke]] ''[[Goudlokje en de Trije Bearen]]'' út 'e bondel ''Childhood's Favorites and Fairy Stories''.]] ===Yn 'e minsklike kultuer=== Brune bearen hawwe sûnt minskewitten in wichtige rol spile yn 'e ûnderskate [[minsklik]]e [[kultuer]]en. Der binne yn [[Jeropa]], noardlik [[Aazje]] en [[Noard-Amearika]] mear as hûndert [[grotskildering]]s út it [[Paleolitikum]] bekend wêryn't brune bearen ôfbylde binne. Fierders besteane der oanwizings foar in [[prehistoarysk]]e [[beareferearing]] (in foarm fan [[soölatry]]), hoewol't dat troch [[argeologen]] tsjinsprutsen wurdt. Kultueren dêr't beareferearing mooglik foarkaam, wiene dy fan 'e [[Sineeske Aldheid|âlde Sinezen]] en fan 'e [[Ainû (folk)|Ainû]], de lânseigen bewenners fan [[Hokkaido]], de [[Koerilen]] en súdlik [[Sachalin]]. Yn 'e [[Grykske mytology]] waarden bearen beskôge as wêzens fan deselde rang as minsken, benammen omreden fan har fermogen om op 'e efterpoaten te stean en te rinnen.De [[Romeinen]] makken lytse [[houtfykjen|fike]] [[hout]]ene [[byld (keunst)|byldsjes]] fan bearen dy't brûkt waarden by de [[begraffenis]] fan [[ferstoarn]]e [[poppe]]n. By in protte [[Yndianen|Yndiaanske]] [[folk]]en yn [[Noard-Amearika]] waard de brune bear as in [[hillich bist]] beskôge. Dat woe ornaris net sizze dat der gjin [[jacht (aktiviteit)|jacht]] op makke wurde mocht, mar wol dat de bear en syn [[stoflik omskot]] mei [[respekt]] behannele waard. [[Kriger]]s dy't in [[halskeatling]] mei de [[tosk]]en en/of [[klau]]wen fan in brune bear droegen, stiene heech yn oansjen. Neffens in [[myte]] fan 'e [[Haida (folk)|Haida]] soe de minskheid ûntstien wêze út it [[houlik]] fan 'e earste [[frou]] mei in brune bear. [[File:A_house_of_cards,_Puck_cover.jpg|left|thumb|180px|In [[spotprint]] út [[1904]] fan 'e [[Russyske Bear]], in [[symboal]] foar [[Ruslân]], dy't in [[kaartehûs]] boud hat dat yn gefaar brocht wurdt troch it gewicht fan 'e [[fredesdo]].]] Yn 'e [[Westerske wrâld]] wurde brune bearen yn [[fabel]]s en oare [[literatuer]] faak ôfskildere as [[slûgens|slûch]], [[loaiens|loai]], dom en goederleausk. In foarbyld dêrfan is Bruin de Bear yn 'e [[Midsiuwen|Midsiuwske]] fabel ''[[Rein de Foks]]''. Dy foarstelling is lykwols yn tsjinspraak mei it eigentlike [[hâlden en dragen]] fan it bist. Ek wurde brune bearen, benammen yn [[berneboek]]en en [[berneprogramma|tillefyzjeprogramma's foar bern]], wol foarsteld as skattige bisten om te knuffeljen, wat fansels likemin strykt mei de wurklikheid. Foarbylden út it [[Nederlânsk]] [[taal]]gebiet binne de [[romansearje|boekerige]] ''[[Bruintje Beer]]'' en programma's as ''[[Bolke de Beer]]'' en ''[[De Bereboot]]''. Ynternasjonaal binne yn dit ferbân nei alle gedachten de boeken en films oer ''[[Winnie the Pooh]]'' it bekendst. Yn 'e [[Feriene Steaten]] is it berneboek ''[[Brown Bear, Brown Bear, What Do You See?]]'' in klassiker dat troch [[âldelju]] gauris foarlêzen wurdt oan jonge [[bern (persoan)|bern]] om harren besef fan [[kleur]]en by te bringen en hokker kleur ferbân hâldt mei hokker bist. Ek it ultime [[knuffelbist]], de [[teddybear]], is eins in brune bear. Brune bearen komme ek foar yn [[mearke]]s. ''[[De Brune Bear fan Noarwegen]]'' is in [[Skotlân|Skotsk]] mearke oer in [[famke]] dat mei in [[prins]] [[trouwen|trout]] dy't op [[magy]]ske wize [[stalferwikseling|yn in brune bear feroare]] is; hja wit him nei gâns aventoeren troch har [[leafde]] werom te feroarjen yn in jongeman. Ek yn it mearke ''[[Sniewytsje en Roazerea]]'', út it [[Dútsk]]e taalgebiet, is de [[skientme|knappe]] prins feroare yn in brune bear. Yn ''[[Goudlokje en de Trije Bearen]]'', in mearke út [[Ingelân]], rekket in famke ferdwaald yn it [[wâld]] en fynt dêr ûnderdak by trije brune bearen. De [[Russyske Bear]] is in (fral yn it ferline) faak brûkte [[nasjonale personifikaasje]] fan [[Ruslân]] (en de [[Sovjet-Uny]]), ferlykber mei [[Uncle Sam]] as nasjonale personifikaasje fan 'e Feriene Steaten of [[Marianne (nasjonale personifikaasje)|Marianne]] foar [[Frankryk]]. De brune bear is ek it [[nasjonale bist]] fan [[Finlân]]. De [[grizzlybear]] is it [[steatsbisten fan Amerikaanske steaten|steatsbist]] fan 'e Amerikaanske steat [[Montana]], wylst de [[útstjerren (biology)|útstoarne]] [[Kalifornyske bear]] it steatsbist fan [[Kalifornje]] is. Brune bearen komme foar yn 'e [[wapen (heraldyk)|wapens]] en [[flagge]]n fan gâns plakken, wêrûnder [[Berlyn]], [[Madrid]] en [[Bern (stêd)|Bern]]. Yn 'e Feriene Steaten is [[Smokey Bear]] de ferneamde [[maskotte]] fan 'e [[U.S. Forest Service]], dy't al sûnt de [[1940-er jierren]] brûkt wurdt om 'e minsken bewust te meitsjen fan hoe't har eigen hâlden en dragen [[boskbrannen]] feroarsaakje kin. {{boarnen|boarnefernijing= Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Brown_bear ''References'', op dizze side]. ---- {{commonscat|Ursus arctos}} }} [[Kategory:Sûchdieresoarte]] [[Kategory:Echte bear]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Abgaazje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Albaanje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Andorra]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Armeenje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Azerbeidzjan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bosnje-Hertsegovina]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bulgarije]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Dútslân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Eastenryk]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Estlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Finlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Frankryk]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Georgje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Grikelân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Hongarije]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Itaalje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Jeropeesk Ruslân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kazachstan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kosovo]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kroaasje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Letlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Lychtenstein]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Litouwen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Moldaavje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Montenegro]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Noard-Masedoanje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Noarwegen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Oekraïne]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Poalen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Portegal]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Roemeenje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Servje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sibearje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sloveenje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Slowakije]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Spanje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Osseesje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sweden]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Switserlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tsjechje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Turkije]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Wyt-Ruslân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Alaska]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Feriene Steaten]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kanada]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Meksiko]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Afganistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bûtan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Yndia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Irak]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Iran]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Israel]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Japan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kirgyzje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Libanon]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Mongoalje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Nepal]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Noard-Koreä]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Oezbekistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Pakistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Palestina]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sina]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Koreä]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Syrje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tadzjikistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Turkmenistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Algerije]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Lybje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Marokko]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tuneezje]] qf6341nvp7490wzdgoheebgrcmfnnu2 10 193126 1243155 1238825 2026-10-24T19:58:02Z Kneppelfreed 2013 red 1243155 wikitext text/x-wiki <includeonly><!-- Foarkomt wytrigel --><nowiki />{{Koördinaten2|{{{1}}}_{{{2}}}_{{{3}}}_{{{4}}}_{{{5}}}_{{{6}}}_{{{7}}}_{{{8}}}_{{#If:{{{9|}}}|{{{9}}}|}}|{{#switch:{{#if:{{{9|}}}|{{#if:{{#invoke:CoorCheck|extract|{{{9|}}}|type}}|{{#switch:{{#invoke:CoorCheck|extract|{{{9|}}}|type}}|camera|edu|pass|building|landmark|railwaystation|airport=dms| #default =dm}}|{{#if:{{#invoke:CoorCheck|extract|{{{9|}}}|scale}}|{{#ifexpr: {{#invoke:CoorCheck|extract|{{{9|}}}|scale}} > 40000 | dm | dms }}|dm}}}}|dm}}|dms={{{1}}}° {{{2}}}&prime; {{#Expr:{{{3|0.0}}} round 0}}&Prime; {{#switch:{{{4}}}|N=NB|SB|S=SB|NB}}, {{{5}}}° {{{6}}}&prime; {{#Expr:{{{7|0.0}}} round 0}}&Prime; {{#switch:{{{8}}}|E=EL|WL|W=WL|EL}}|dm={{{1}}}° {{#expr:({{{2|0}}} + ( {{{3|0.0}}} / 60 )) round 0}}&prime; {{#switch:{{{4}}}|N=NB|SB|S=SB|NB}}, {{{5}}}° {{#expr:({{{6|0}}} + ( {{{7|0.0}}} / 60 )) round 0}}&prime; {{#switch:{{{8}}}|E=EL|WL|W=WL|EL}}}}|name={{#if:{{{name|}}}|{{{name}}}|text_coordinates}}}}{{#if:{{{4|}}}|{{#Switch:{{{4|}}}|N|S=|#default=[[Kategory:Siden mei ferkearde koördinaten]]}} }}{{#if:{{{8|}}}|{{#Switch:{{{8|}}}|E|W=|#default=[[Kategory:Siden mei ferkearde koördinaten]]}} }}{{#if:{{{10|}}}{{{11|}}}{{{12|}}}{{{type|}}}{{{scale|}}}{{{region|}}}{{{display|}}}{{{dim|}}}{{{source|}}}|[[Kategory:Siden mei ferkearde koördinaten]]}}{{#if:{{{9|}}}|{{#ifeq:{{#invoke:CoorCheck|check|{{{9}}}}}|Error|[[Kategory:Siden mei ferkearde koördinaten]]}}{{#if:{{#invoke:CoorCheck|extract|{{{9|}}}|type}}|{{#Switch:{{#invoke:CoorCheck|extract|{{{9}}}_region:XX|type}}|country|satellite|state|adm1st|adm2nd|adm3rd|city|mountain|isle|river|waterbody|event|forest|glacier|airport|camera|edu|pass|landmark|railwaystation|building= | #default =[[Kategory:Siden mei ferkearde koördinaten]]}}}}}}{{#iferror: {{#expr:{{{1|}}}}} | [[Kategory:Siden mei ferkearde koördinaten|X]] | }}{{#iferror: {{#expr:{{{2|}}}}} | [[Kategory:Siden mei ferkearde koördinaten|X]] | }}{{#iferror: {{#expr:{{{3|}}}}} | [[Kategory:Siden mei ferkearde koördinaten|X]] | }}{{#iferror: {{#expr:{{{5|}}}}} | [[Kategory:Siden mei ferkearde koördinaten|X]] | }}{{#iferror: {{#expr:{{{6|}}}}} | [[Kategory:Siden mei ferkearde koördinaten|X]] | }}{{#iferror: {{#expr:{{{7|}}}}} | [[Kategory:Siden mei ferkearde koördinaten|X]] | }}{{#ifexpr: {{#expr: trunc {{{1|}}} }} = {{{1|}}} | | [[Kategory:Siden mei ferkearde koördinaten]]}}{{#ifexpr: {{#expr: trunc {{{2|}}} }} = {{{2|}}} | | [[Kategory:Siden mei ferkearde koördinaten]]}}{{#ifexpr: {{#expr: trunc {{{5|}}} }} = {{{5|}}} | | [[Kategory:Siden mei ferkearde koördinaten]]}}{{#ifexpr: {{#expr: trunc {{{6|}}} }} = {{{6|}}} | | [[Kategory:Siden mei ferkearde koördinaten]]}}{{#coordinates:primary|{{{1}}}|{{{2}}}|{{{3}}}|{{{4}}}|{{{5}}}|{{{6}}}|{{{7}}}|{{{8}}} }}</includeonly><noinclude> == Tool == Tool om de koördinaten fan in beskate lokaasje te kedizen: [https://locator.toolforge.org/coordinates.php?template=coor_title_dms&wiki=nl.wikipedia.org&page= coordinates tool] # Selektearje it type # Kediis de koördinaten en zoom yn za't it ûnderwerp goed yn byld is # Nim it koördinateberjocht oer en set it ûnder oan op 'e side, boppe de kategoryen === Alternative tool === * [https://tools.freeside.sk/geolocator/?q=&ct={{Coor%20title%20dms&#124;{latdegabs}&#124;{latminint:2}&#124;{latsecdec:2}&#124;{latNS}&#124;{londegabs}&#124;{lonminint:2}&#124;{lonsecdec:2}&#124;{lonEW}&#124;{ghparams}}} Alternative tool] == Doel == Dit berjocht is ornearre om koördinaten oan siden ta te foegjen yn de titelromte rjochts boppe oan op 'e side. * De koördinaten keppelje oan in tool om utens dêr't de ferskate koördinatesiden yn keppele wurde dy't de opjûne koördinaten op in kaart sjen litte. It berjocht rekkenet de opjûne koördinaten om nei it formaat dat de tool brûkt. * Njonken de koördinaten wurdt in keppeling sjen litten dy't in kaart fan [[OpenStreetMap]] mei dêr de opjûne koördinaten uitflapt yn. * De krektens fan de jûne koördinaten (it wol of net sjen litten fan sekonden) rjochts boppe oan yn 'e siden wurdt basearre op it opjûne type, as it ûnferwachts ûntbreke soe, wurdt der sjoen nei de scale. It is de bedoeling dat yn siden safolle mooglik it type ynfolle wurdt, dêr't de defaultwearde dy't dêrby heart yn korrizjearre wurde kin troch it dêrnjonken opjaan fan in scale. * It berjocht kontrolearret op in tal punten as it berjocht wol goed ynfolle is en ferminderje flaters. == Gebrûk == Brûk it leafst in tool om koördinaten te setten. In oare manear is en nim de koördinaten fan in oare Wikipedy of Wikidata oer. Tink der om! Der binne '''twa manearen''' om koördinaten wer te jaan, oan iene kant yn graden, minuten en sekonden (60-tallich stelsel) (<code>51° 26′ 30″ NB, 4° 55′ 55″ EL</code>) en oan oare kant yn desimale graden (<code>51.441667, 4.931944</code>). Dit berjocht brûkt de metoade mei graden, minuten en sekonden. Omrekkenje kin fluch en ienfâldich mei [http://tools.freeside.sk/geolocator/?q=&ct={{Coor%20title%20dms%7C{latdegabs}%7C{latminint:2}%7C{latsecdec:2}%7C{latNS}%7C{londegabs}%7C{lonminint:2}%7C{lonsecdec:2}%7C{lonEW}%7C{ghparams}}} dizze tool] troch loftsboppe yn it fek de koördinaten yn te foljen. Omrekkenjen fan desimale graden naar graden, minuten en sekonden: * it earste getal is de [[breedtegraad]], it twadde getal de [[lingtegraad]]. Almeast sille desimale punten brûkt wurde, dêr't yn it Frysk komma's ornaris brûkt wurde. Positive getallen steane foar it [[Eastlik healrûn|eastlik]] respektyflik [[noardlik healrûn]], wylst negative foar it [[Westlik healrûn|westlik]] respektyflik [[súdlik healrûn]] stean. In foarbyld: * de koördinaten binne oanjûn as (51.44167, 4.931944). Ferfang earst de punten troch komma's. * de breedtegraad is 51,441667. It getal foar de komma binne de graden: 51. * lûk de graden fan de jûne breedtegraad ôf: 0,441667. * fermannichfâldigje dat mei 60: 60 × 0,441667 = 26,50002. It gânse part dêrfan binne de minuten: 26. * fermannichfâldigje it part benefter de komma mei 60: 60 × 0,50002 = 30,0012. Dat binne de sekonden. * doch deselde berekkening foar de lingtegraad (4,931944): ** 4 graden ** 0,931944 × 60 = 55,91664 → 55 minuten ** 0,91664 × 60 = 54,9984 → 55 sekonden * gearfetsjend: (51.441667, 4.931944) komt oerien mei 51° 26′ 30″ noarderbreedte, 4° 55′ 55″ easterlingte. As de koördinaten bysûnder krekt binne, kin dêrfoar keazen wurde sifers dy't by it berekkenjen fan de sekonden 'benefter de komma' oerbliuwe, mei te nimmen. Ferfang yn dat gefal de komma wer troch in punt: 12,34 sekonden wurdt yn berjocht ynfolle as 12.34. === Parameters === It berjocht hat 9 parameters (allegear troch in <nowiki>|</nowiki> skaat) dêr't de earste 8 ferplichte fan binne. * De earste trije parameters binne ornearre foar de graden, minuten en sekonden fan de breedtegraad. * De fjirde parameter is foar it healrûn fan de breedtegraad (<code>N</code> foar noarderbreedte of <code>S</code> foar suderbreedte). * De fyfde oant sande parameters binne foar de graden, minuten en sekonden fan de lingtegraad. * De achtste parameter is foar it healrûn fan de lingtegraad (<code>E</code> foar easterlingte of <code>W</code> foar westerlingte). * De njoggende parameter is om it type, de scale en eventueel de region op te jaan. It standertformaat is <code>type:landmark_scale:25000_region:NL</code>. Tink der om op dat nei type, scale en region een dûbelde punt folget mei de spesifikaasje derefter en type, scale en region ûnderinoar skaat wurde troch in leech streekje (ûnderstreekje). ** <code>type:</code> hjir efter moat it type opjûn wurde, sa't de sekonden by beskate ûnderwerpen sjoen litten wurdt en by oare ûnderwerpen net (sjoch it skema hjir ûnder). Typen binne fêst ynsteld yn de software fan de tool. ** <code>scale:</code> hjir efter kin eventueel de skaal dêr't op in kaart ynzoomd wurde moat opjûn wurde. It opjûne type soarget automatysk foar in beskate skaal, dy't oerskreaun wurdt as der in skaal opjûn wurdt. ** <code>region:</code> hjir efter wurdt de twaletterige [[ISO 3166-1]]-lânkoade fan de lokaasje ynfolle yn haadletters. Dy soene allinnich ynfolle wurde meie as de koördinaten yn in beskaat lân binne, en net yn it midden fan in see of op in lânsgrins. === Type === It gebrûk fan type hat de foarkar boppe it gebrûk fan scale. Type passet automatysk in standertskaal ta. Mocht soks net de winske skaal wêze, kin scale as oanfolling op type oanjûn wurde. {{{!}} class="wikitable" ! type: !! Ratio !! scale: !! Sekonden sjen litte {{!}}- ! country, satellite {{!}} 1 : 10.000.000 {{!}}{{!}} 10000000 {{!}}{{!}} nee {{!}}- ! state {{!}} 1 : 3.000.000 {{!}}{{!}} 3000000 {{!}}{{!}} nee {{!}}- ! adm1st {{!}} 1 : 1.000.000 {{!}}{{!}} 1000000 {{!}}{{!}} nee {{!}}- ! adm2nd (default) {{!}} 1 : 300.000 {{!}}{{!}} 300000 {{!}}{{!}} nee {{!}}- ! adm3rd, city, mountain, isle, river, waterbody {{!}} 1 : 100.000 {{!}}{{!}} 100000 {{!}}{{!}} nee {{!}}- ! event, forest, glacier {{!}} 1 : 50.000 {{!}}{{!}} 50000 {{!}}{{!}} nee {{!}}- ! airport {{!}} 1 : 30.000 {{!}}{{!}} 30000 {{!}}{{!}} ja {{!}}- ! camera, edu, pass, landmark, railwaystation {{!}} 1 : 10.000 {{!}}{{!}} 10000 {{!}}{{!}} ja {{!}}- ! building * {{!}} 1 : 3.000 {{!}}{{!}} 3000 {{!}}{{!}} ja {{!}}} <nowiki>*</nowiki> Gjin offisjele parameter, wurdt lykwols wol ûnderstipe. Dizze parameters binne dêrfoar ornearre om te brûken foar: * <code>adm1st</code>: foar bestjoerlike gebieten op it earste nivo * <code>adm2nd</code>: foar bestjoerlike gebieten op it twadde nivo * <code>adm3rd</code>: foar bestjoerlike gebieten op it tredde nivo (dêr kin ek <code>city</code> foar brûkt wurde) * <code>airport</code>: foar lofthavens, fleanfjilden en fleanbasissen * <code>city</code>: foar gemeenten, stêden, doarpen, buorskippen, útbuorrens, foarstêden, wiken, buerten en oare delsettings * <code>country</code>: foar lannen en foar grutte ôfhinklike gebieten en autonome regio's * <code>edu</code>: foar skoallen, hegeskoallen en universiteiten * <code>event</code>: foar ynsidintele of weromkearende eveneminten op in spesifike lokaasje, ynklusyf fjildslaggen, ierdbevingen, festivals en skipswrakken * <code>forest</code>: foar bosk en natoergebieten * <code>glacier</code>: foar gletsjers en iiskapen * <code>isle</code>: foar eilannen en skiereilannen * <code>landmark</code>: foar bouwurken, grotten, begraafplakken, geologyske brekken, minen, toeristyske attraksjes, monuminten en oare dingen it besjen wurdich (dêr kin ek <code>building</code> foar brûkt wurde) * <code>mountain</code>: foar bergen, heuvels, kliffen, berchkeatlings, riffen en ûnderseeske bergen * <code>pass</code>: foar berchpassen * <code>railwaystation</code>: foar stasjons, halten en ûnderhâldsplakken fan spoarwegen en treinen, ynklusyf metro, tram, premetro, ensfth (dêr kin ek <code>building</code> foar brûkt wurde) * <code>river</code>: foar rivieren, kanalen, beken, ynklusyf alle tuskenlizzende farianten (alternatyf: <code>waterbody</code>) en dellings * <code>waterbody</code>: foar baaien, fjorden, marren, opslachmarren, fivers, poelen, lagunen, riviermûnings en wetterfallen As it opjûne type in default skaal brûkt dy't ôfwykt fan 'e winske skaal, kin njonken type gebrûk makke wurde fan <code>scale:</code> om de defaultwearde te oerskriuwen. == Foarbylden == <pre>{{Coor title dms|51|26|30.12|N|4|55|55.08|E|type:landmark}}</pre>{{Coor title dms|51|26|30.12|N|4|55|55.08|E|type:landmark}} jout de keppeling rjochtsboppe op dizze side. <pre>{{Coor title dms|51|26|30|N|4|55|0|E|type:landmark}}</pre> <pre>{{Coor title dms|51|26|30.12|N|4|55|55.08|E|type:landmark}}</pre> As it bypassende type in oare skaal jout as de winske skaal: <pre>{{Coor title dms|51|26|30.12|N|4|55|55.08|E|type:landmark_scale:25000}}</pre> As der ek in regio opjûn is: <pre>{{Coor title dms|51|26|0|N|4|55|0|E|type:landmark_region:NL}}</pre> <pre>{{Coor title dms|51|26|30.12|N|4|55|55.08|E|type:landmark_scale:25000_region:NL}}</pre> == Brûkt berjochten == * [[Berjocht:MapsServer]] * [[Module:CoorCheck]] == TemplateData == <templatedata> { "description": "Dit berjocht is ornearre om koördinaten oan siden ta te foegjen yn 'e titelromte rjochtsboppe oan yn 'e side. It berjocht kin ûnder oan de side boppe de kategoryen pleatst wurde.", "params": { "1": { "label": "Breedtegraad: tal graden", "description": "Breedtegraad: tal graden", "type": "number", "required": true }, "2": { "label": "Breedtegraad: tal minuten", "description": "Breedtegraad: tal minuten", "type": "number", "required": true }, "3": { "label": "Breedtegraad: tal sekonden", "description": "Breedtegraad: tal sekonden", "type": "number", "required": true }, "4": { "label": "Healrûn: N (Noardlik) of S (Súdlik)", "description": "Healrûn: N (Noardlik) of S (Súdlik)", "type": "string", "required": true, "suggestedvalues": [ "N", "S" ] }, "5": { "label": "Lingtegraad: tal graden", "description": "Lingtegraad: tal graden", "type": "number", "required": true }, "6": { "label": "Lingtegraad: tal minuten", "description": "Lingtegraad: tal minuten", "type": "number", "required": true }, "7": { "label": "Lingtegraad: tal sekonden", "description": "Lingtegraad: tal sekonden", "type": "number", "required": true }, "8": { "label": "Healrûn: E (Eastlik) of W (Westlik)", "description": "Healrûn: E (Eastlik) of W (Westlik)", "type": "string", "required": true, "suggestedvalues": [ "E", "W" ] }, "9": { "label": "Type, skaal, regio", "description": "Folje hjir type, scale en/of regio in", "example": "type:landmark_scale:1563_region:DE", "type": "line", "required": true } } } </templatedata> }} [[Kategory:Berjocht mei koördinaten| Coor title dms]] </noinclude> 7ge7mlq0is81n08mn27h8pvc9xr9heh 0 194283 1243182 1241373 2026-10-24T21:03:30Z Ieneach fan 'e Esk 13292 ynlieding útwreide y.f.m. side fan 'e wike 1243182 wikitext text/x-wiki {{Ynfoboks steat fan Brazylje | namme = Mato Grosso | ôfbylding = Mato Grosso in Brazil.svg | ôfbyldingsbreedte = | ôfbyldingstekst = Lokaasje fan Mato Grosso yn Brazylje. | flagge = Bandeira de Mato Grosso.svg | wapen = Brasão de Mato Grosso.svg | regio = [[Sintraal-West (Brazylje)|Sintraal-West]] | haadplak = [[Cuiabá]] | grutste stêd = Cuiabá | gemeenten = 142 | gûverneur = Mauro Mendes | ynwenners = 3.950.330<br><small>(rûzing 2026)</small><ref>[https://www.ibge.gov.br/cidades-e-estados/mt.html IBGE]</ref> | oerflak = 903.357,9 km² | befolkingstichtens = | hichte = 80 m - 1.118 m | HDI = 0,736 <small>(2021)</small> | UF = MT | steat sûnt = 1889 | ISO-koade = BR-MT | tiidsône = [[UTC]]−4 | koördinaten = | webside = [https://portal.mt.gov.br/ www.mt.gov.br] | mapname = | lat_deg = 12 | lat_min = 58 | lat_dir = S | lon_deg = 55 | lon_min = 50 | lon_dir = W | tekst by posysjekaart = | ôfbylding99 = MatoGrosso Municip Cuiaba.svg | ôfbyldingstekst99 = Gemeente-yndieling Mato Grosso<br>reade kleur: lokaasje Cuiabá | ôfbyldingsbreedte99 = }} '''Mato Grosso''' ([[Portegeesk]] foar "tichte bosk") is ien fan 'e 26 dielsteaten fan [[Brazylje]]. De steat mei de standertôfkoarting MT leit yn 'e regio [[Sintraal-West (Brazylje)|Sintraal-West]]. Mato Grosso grinzget yn it súdwesten oan [[Bolivia]] en is fierders omjûn troch de Brazyljaanske dielsteaten [[Rondônia]], [[Amazonas (Brazylje)|Amazonas]], [[Pará]], [[Tocantins]], [[Goiás]] en [[Mato Grosso do Sul]], dat yn [[1977]] fan Mato Grosso ôfspjalten waard. Mato Grosso bestiet [[bestjoer]]lik út fiif regio's, ferdield yn 142 [[gemeente (bestjoer)|gemeenten]]. De dielsteat hat in [[oerflak]] fan 903.358&nbsp;[[km²]], oftewol 10,6% fan Brazylje, en is dêrmei hast 22 kear sa grut as [[Nederlân]] (41.543&nbsp;km², ynklusyf binnenwetter). Yn [[2025]] wennen der yn Mato Grosso krapoan 3,9&nbsp;miljoen minsken, oftewol 1,8% fan 'e Brazyljaanske [[befolking]]. De [[ekonomy]] is fierhinne [[agrarysk]]. It [[lânskip]] fan 'e steat bestiet út ûnbidige [[flakte]]n ôfwiksele mei troch steile [[klif]]fen omjûne [[heechflakte]]n (''chapada's''). Der komme trije soarten [[ekosystemen]] foar: de [[tropysk]]e [[savanne]] fan 'e [[Cerrado]], de [[sompe]]n fan 'e [[Pantanal]] en it [[tropysk reinwâld]] fan it [[Amazônegebiet]]. == Skiednis == [[Ofbyld:Bororo004.jpg|thumb|left|In Bororo-yndiaan út Mato Grosso]] Oarspronklik waard it gebiet bewenne troch ferskate lânseigen folken, wêrûnder de Bororo-yndianen. Yn 'e 18e iuw makken Portegeeske ûntdekkingsreizgers, goudsikers en slavekeaplju it binnenlân tagonklik, wat late ta in soad konflikten mei de lânseigen befolking en in sterke tebekgong fan harren oantallen feroarsake troch sykten en geweld. De bestjoerlike skiednis fan Mato Grosso giet werom nei 1748, doe't it gebiet as it kapteinskip Mato Grosso (kombinearre mei it kapiteinskip Goiás) ôfskieden waard fan it kapteinskip São Paulo. Mei de oprjochting fan it [[Keizerryk Brazylje]] waard it fan 1821 oant 1889 de provinsje Mato Grosso. Doe't yn 1889 de republyk útroppen waard, waard it de steat (''estado'') Mato Grosso. Noch yn 1880 patrouillearren soldaten yn 'e gebieten oan 'e râne fan Cuiabá – de haadstêd en grutste stêd fan Mato Grosso – om kolonisten te beskermjen tsjin oerfallen troch de Bororo. It súdwestlike diel fan 'e steat waard neffens it Ferdrach fan Petrópolis út 1903 troch Brazylje oan Bolivia ôfstien yn ruil foar it doetiidske Boliviaanske grûngebiet Acre. Op 1 jannewaris 1979 waard it suden fan 'e steat ôfsplitst om de nije steat [[Mato Grosso do Sul]] te foarmjen. == Geografy == Mato Grosso (letterlik oerset: "Ticht beamkeguod") grinzget yn it súdwesten oan [[Bolivia]] en (mei de klok mei, begjinnend fan it westen ôf) oan 'e Brazyljaanske steaten [[Rondônia]], [[Amazonas (steat)|Amazonas]], [[Pará]], [[Tocantins]], [[Goiás]] en [[Mato Grosso do Sul]]. De haadstêd is [[Cuiabá]] mei in rûsd ynwennertal fan 623.614 op 1 july 2021. [[Ofbyld:Pantanal, Mato Grosso, Brasil.jpg|thumb|left|Pantanal]] Mato Grosso hat op in oerflak fan sa'n 903.207 km² (2021) mei neffens rûzing mar likernôch 3,57 miljoen ynwenners (1 july 2021). De steat is dêrom mei in befolkingsdichtens fan mar 3,4 ynwenners de fjouwerkante kilometer (2010) ien fan 'e meast tinbefolke regio's fan Brazylje. It heechste punt yn 'e steat foarmet mei 1.118 m de Serra do Rondeador. De wichtichste rivieren binne de [[Paraguay (rivier)|Rio Paraguai]], [[Juruena (rivier)|Rio Juruena]], [[Teles Pires]], [[Xingu (rivier)|Rio Xingu]], [[Araguaia (rivier)|Rio Araguaia]], Rio Piqueri, [[Cuiabá (rivier)|Rio Cuiabá]] en Rio São Lourenço das Mortes. Yn it súdwesten fan Mato Grosso leit de biologyske rike [[Pantanal]], ien fan 'e grutste ekosystemen fan sompen en gerslân fan 'e wrâld . == Befolking == === Etnyske gearstalling === [[Ofbyld:Parque Indígena do Xingu.jpg|thumb|left|Doarp fan 'e Xingu-yndianen yn it Park Xingu]] Neffens de folkstelling fan 2022 bestiet de befolking fan Mato Grosso út de folgjende etnyske groepen: * mingde komôf (''Pardo''): 57,1% * blank (''Branco''): 30,3% * swart (''Preto''): 10,2% * lânseigen/Yndiaansk (''Indígena''): 2,1% * Aziatysk (''Amarelo''): 0,3% Yn ferliking mei de folkstelling fan 2010 is it oantal minsken dat harsels as blank opjout wat ôfnommen (2010: 35%), wylst it part dat harsels as ''preto'' identifisearret tanommen is (2010: 7,6%). Ek it persintaazje lânseigen minsken is tanommen, mar dat wurdt ferklearre troch de bettere tagong fan tellers yn ôfhandich gebieten. De steat hat ek meardere beskerme gebieten foar de lânseigen folken, lykas it Park Xingu (PIX) fan 'e Xingu-yndianen oan 'e bopperin fan 'e Rio Xingu. {| class="wikitable" style="width: auto; text-align: center;" |+ Befolkingsûntwikkeling fan Mato Grosso (1872–2022) ! Jier | '''1872''' || '''1890''' || '''1900''' || '''1920''' || '''1940''' || '''1950''' |- ! Ynwennertal | 60.417 || 92.827 || 118.025 || 246.612 || 432.870 || 522.044 |- ! Groei | — || +53,6% || +27,1% || +109,0% || +75,5% || +20,6% |- ! Jier | '''1960''' || '''1970''' || '''1980''' || '''1991''' || '''2010''' || '''2022''' |- ! Ynwennertal | 889.800 || 1.597.090 || 1.141.282 || 2.022.524 || 3.035.122 || 3.658.813 |- ! Groei | +70,4% || +79,5% || -28,5% || +77,2% || +50,1% || +20,5% |} === Grutste stêden === [[Ofbyld:Cuiabá center.jpg|thumb|260px|Haadstêd Cuiabá]] {| class="wikitable" ! Stêd ! Ynwenners |- | [[Ofbyld:Bandeira de Cuiabá.svg|20px|border]] [[Cuiabá]] | align="right" | 650.912 |- | [[Ofbyld:Várzea Grande Flag.jpg|20px|border]] [[Várzea Grande (Mato Grosso)|Várzea Grande]] | align="right" | 299.985 |- | [[Ofbyld:Bandeira de Rondonopolis.png|20px|border]] [[Rondonópolis]] | align="right" | 244.897 |- | [[Ofbyld:Bandeira sinop mt.gif|20px|border]] [[Sinop (Mato Grosso)|Sinop]] | align="right" | 196.067 |- | [[Ofbyld:Bandeira-caceres.jpg|20px|border]] [[Cáceres (Mato Grosso)|Cáceres]] | align="right" | 89.681 |- | align="center" colspan="2" | <small>Boarne: {{pt}} ''Instituto Brasileiro de Geografia e Estatística'' (IBGE) - [https://censo2022.ibge.gov.br/ Censo Demográfico 2022]</small> |} === Religy === It oandiel katoliken yn Mato Grosso is de lêste desennia ôfnommen, mar bliuwt noch jimmeroan de grutste religieuze streaming yn 'e steat. Tagelyk is it oanpart fan 'e protestantske tsjerken (benammen evangelyske bewegings) en fan minsken sûnder religy tanommen. [[Ofbyld:Catedral Metropolitana de Cuiabá Mato Grosso 2024-9354.jpg|thumb|260px|Metropolitane Katedraal fan Cuiabá]] {| class="wikitable sortable" style="text-align:right;" |+ Religieuze gearstalling fan Mato Grosso (2010–2022) |- ! style="text-align:left;" | Religieuze streaming !! Persintaazje (2010) !! Persintaazje (2022) |- | style="text-align:left;" | [[Roomsk-Katolike Tsjerke|roomsk-katolyk]] || 63,4% || 59,85% |- | style="text-align:left;" | [[Protestantisme|protestantsk]] || 24,5% || 24,85% |- | style="text-align:left;" | sûnder religy || 7,0% || 12,16% |- | style="text-align:left;" | [[spiritisme]] || 1,3% || 1,13% |- | style="text-align:left;" | Afro-Brazyljaanske religys (''Umbanda'' / ''Candomblé'') || 0,1% || 0,32% |- | style="text-align:left;" | oare religys / net opjûn || 3,7% || 1,69% |- | style="text-align:center;" colspan="3" | Boarne: {{pt}} <small>''Instituto Brasileiro de Geografia e Estatística'' (IBGE) – [https://censo2022.ibge.gov.br/ Censo Demográfico 2010 / 2022]</small> |} == Natuer en toerisme == Mato Grosso omfiemet in grut ferskaat oan ekosystemen, fariearjend fan it [[Amazônereinwâld]] yn it noarden oant de [[Cerrado]]-savannes en de sompen fan 'e [[Pantanal]] yn it suden. De natuerlike rykdom makket fan Mato Grosso in wichtige bestimming foar ekotoerisme en natuerrekreaasje. [[Ofbyld:Cachoeira Véu de Noiva - Chapada dos Guimarães.jpg|thumb|left|Wetterfal yn it Nasjonaal Park Chapada dos Guimarães]] In wichtich ûnderdiel fan it lânskip wurdt foarme troch de rivieren en geologyske formaasjes. Yn it noarden, om plakken lykas [[Alta Floresta]] hinne, binne de rivieren it hiele jier troch populêr foar sportfiskjen. Yn it [[Nasjonaal Park Chapada dos Guimarães]] lizze opfallende sânstienrotsformaasjes en grotten, wêrûnder de Aroe Jari-grot, dy't mei in lingte fan hast 1.550 meter ien fan 'e grutste sânstiengrotten fan Brazylje is. Yn 'e grotten binne meardere prehistoaryske rotstekeningen fûn. [[Ofbyld:Pantanal Gate (31676283802).jpg|thumb|260px|Transpantaneira-wei]] De noardlike Pantanal leit om 'e [[Paraguai-rivier]] hinne, dêr't rivieren lykas de [[Cuiabá-rivier|Cuiabá]] yn útmûnje. Yn 'e reintiid (oktober oant april) oerstreame grutte stikken lân, wat in grut netwurk fan marren en rivieren foarmet. De bekende Transpantaneira-wei is in ûnferhurde dyk fan 149 km mei mear as 120 houten brêgen dy't Poconé mei Porto Jofre ferbynt. It is in populêre rûte om wylde bisten te observearjen, lykas kaaimannen, kapibara's en hûnderten fûgelsoarten. De steat Mato Grosso telt 3 nasjonale parken: {| class="wikitable" style="width: auto;" |+ Nasjonale parken yn Mato Grosso ! Park !! Oerflak (ha) !! Bysûnderheden |- | [[Nasjonaal Park Pantanal Matogrossense]] || 135.000<ref>[https://www.gov.br/icmbio/pt-br/assuntos/biodiversidade/unidade-de-conservacao/unidades-de-biomas/pantanal/lista-de-ucs/parna-do-pantanal-matogrossense ICMBio, oproppen 24.09.2026]</ref> || Leit yn it súdwesten yn 'e Pantanal; beskermet foaral sompen, rivierdelta's en in rike fûgel- en bistewrâld. |- | [[Nasjonaal Park Chapada dos Guimarães]] || 33.000<ref>[https://www.gov.br/icmbio/pt-br/assuntos/biodiversidade/unidade-de-conservacao/unidades-de-biomas/cerrado/lista-de-ucs/parna-da-chapada-dos-guimaraes ICMBio, oproppen 24.09.2026]</ref> || Bekend om de reade sânstienrotsen, kleauwen, wetterfallen en it typyske Cerrado-ekosysteem. |- | [[Nasjonaal Park Juruena]] || 1.960.000<ref>[https://www.gov.br/icmbio/pt-br/assuntos/biodiversidade/unidade-de-conservacao/unidades-de-biomas/amazonia/lista-de-ucs/parna-do-juruena ICMBio, oproppen 24.09.2026]</ref> || In tige grut park oan 'e grins mei de steat Amazonas mei as doel it behâld fan it Amazônereinwâld en syn biodiversiteit. |} [[Ofbyld:PEIXES AQUÁRIO ENCANTADO NOBRES.jpg|thumb|260px|Fisken yn it Steatspark Gruta da Lagoa Azul]] Njonken de federale parken beskermet de steat de natuer mei ferskate steatsparken (''Parques Estaduais'') * It Steatspark Águas Quentes wie it earste beskerme gebiet yn Mato Grosso en stiet bekend om syn termyske waarmwetterboarnen. * It Steatspark Gruta da Lagoa Azul yn 'e meente Nobres bestiet út in kalkstiengrot mei in ûndergrûnsk blau wetterbekken dat troch de Saloba-rivier fan wetter foarsjoen wurdt. It bestiet fierder út leafbosken dêr't ûnder oare brulapen, tapirs, jaguars en ara's libje. * Oare wichtige steatsparken binne it ''Parque Estadual da Serra de Santa Bárbara'' en it ''Parque Estadual Encontro das Águas''. == Ekonomy en ynfrastruktuer == [[Ofbyld:Tocando a Boiada.jpg|thumb|left|Feedriuwer yn Mato Grosso]] De ekonomy fan Mato Grosso stiet foaral bekend om syn grutskalige agraryske sektor, dy't de wichtichste motor fan 'e steat foarmet. De steat is yn Brazylje de grutste produsint fan lânbouprodukten lykas soja, katoen, sinneblommen en maïs. Dêrnjonken hat Mato Grosso it grutste feebestân fan it lân mei tsientallen miljoenen kij en spilet de steat in grutte rol yn 'e bargefokkerij. De yndustry is foar in grut part keppele oan 'e lânbou en rjochtet him benammen op it ferwurkjen fan fiedingsmiddels, de bou, iepenbiere nutsfoarsjennings en de produksje fan biobrânstoffen. De mynbou rjochtet him op 'e winning fan goud en tin en Mato Grosso is in wichtige produsint fan diamanten (benammen om de stêd Juína hinne). De wichtichste lofthaven is Aeroporto Internacional Marechal Rondon yn Várzea Grande by Cuiabá. Om't in soad gemeenten en boeremienskippen yn it binnenlân en it Amazônegebiet min oer de wei te berikken binne, spilet de regionale loftfeart mei lytsere fleanfjilden en ûnferhurde of lytse priveelanningsbanen in krúsjale rol foar it ferfieren fan minsken, medyske soarch en guod. {{boarnen|boarnefernijing= * Dit artikel is foar in part in oersetting fan 'e Dútsktalige side Mato Grosso, sjoch foar boarnen [[:de:Mato Grosso]]. <references/> ---- {{Commonscat|Mato Grosso}} }} {{Dielsteat fan Brazylje}} [[Kategory:Steat fan Brazylje]] [[Kategory:Bestjoerlike ienheid oprjochte yn 1889]] ezu9uwe4xhe96aa37qh0tizqxn5ly9i 0 194780 1243156 1243076 2026-10-24T20:02:37Z Ieneach fan 'e Esk 13292 red 1243156 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme = rustbrune beamekster |Ofbyld = [[Ofbyld:Dendrocitta vagabunda -Kerala, India-8a.jpg|250px]] |lûd = [[Ofbyld:Rofous treepie sound.wav|250px]] |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift = [[moskeftigen]] (''Passeriformes'') |Famylje = [[kriefûgels]] (''Corvidae'') |Skaai = [[beameksters]] ''Dendrocitta'' |Wittenskiplike namme= Dendrocitta vagabunda |Beskriuwer, jier= ([[John Latham|Latham]], 1790) |IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] ---- |lânkaart = [[Ofbyld:Dendrocitta vagabunda subspecies distribution.png|250px]] }} De '''rustbrune beamekster''' of '''roastbrune beamekster''' (''Dendrocitta vagabunda'') is in wiidfersprate Aziatyske [[fûgel]] út 'e [[Famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[kriefûgels]] (''Corvidae'') yn it [[Skift (taksonomy)|skift]] fan 'e [[moskeftigen]] (''Passeriformes'').<ref>[https://www.worldbirdnames.org/bow/crows/ IOC World Bird List]</ref> It ferspriedingsgebiet leit fan it noardeasten fan [[Pakistan]] oer [[Yndia]] oant yn [[Yndosina]]. == Ferskining == De rustbrune beamekster is in opfallende, grutte (46–50 sm) fûgel mei in relatyf koarte snaffel en in lange taps tarinnende sturt, al wurde de middelste sturtpinnen nei de ein ta wat breder. De fûgel hat in donkerbrune kop oergeand yn in brune rêch en in oranjebrune ûnderkant en stút, ljochtgrize dielen op 'e wjukken en in grize sturt mei in wite bân foar it swarte ein. It lûd is in fluitsjend en galmjend "ko-ki-la". Fierders wurde der ek hease, metaaleftige en miauwende lûden makke. == Fersprieding en taksonomy == De rustbrune beamekster is ûnderferdield yn njoggen [[ûndersoarte|ûndersoarten]] mei de folgjende fersprieding:<ref>[https://www.worldbirdnames.org/bow/crows/ IOC World Bird List]</ref> * ''Dendrocitta vagabunda bristoli'' – noardeastlik [[Pakistan]] en noardwestlik [[Yndia]] oant yn it westen fan [[Nepal]] * ''Dendrocitta vagabunda behni'' – westlik Yndia ([[Rajasthan]], it westen fan [[Madhya Pradesh]] en [[Gûdjarat]], nei it suden ta oant Karnataka) * ''Dendrocitta vagabunda vagabunda'' – de legere [[Himalaya]] en noardeastlik Yndia (nei it suden ta oant [[Hyderabad]]) * ''Dendrocitta vagabunda parvula'' – súdwestlik Yndia (fan Súd-Kanara oant Kaap Comorin) * ''Dendrocitta vagabunda pallida'' – súdeastlik Yndia * ''Dendrocitta vagabunda sclateri'' – westlik [[Birma]] (fan 'e bopperin fan 'e Chindwin oant de Chin Hills en it Arakan Yoma-berchtme) * ''Dendrocitta vagabunda kinneari'' – súdlik Birma en noardwestlik [[Tailân]] * ''Dendrocitta vagabunda saturatior'' – Tenasserim en súdlik Tailân * ''Dendrocitta vagabunda sakeratensis'' – eastlik Tailân en Yndosina == Status en bedrigings == De soarte hat in grut ferspriedingsgebiet en in grutte populaasje, mar de oantallen nimme nei ferwachting wat ôf – al is dy tebekgong net sa sterk dat de soarte as bedrige beskôge wurde moat. De [[IUCN|Ynternasjonale Uny foar Natuerbehâld]] (IUCN) klassifisearret de soarte dêrom op 'e [[Reade List]] as '[[net bedrige]]' (''Least Concern'', LC).<ref>[https://www.iucnredlist.org/ IUCN Red List]</ref> {{Boarnen|boarnefernijing= * [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/rufous-treepie-dendrocitta-vagabunda BirdLife, oproppen 23 oktober 2026] * [https://ebird.org/species/ruftre2?siteLanguage=nl&continue eBird, oproppen 23 oktober 2026] * [https://birdsoftheworld.org/bow/species/ruftre2/cur/introduction Birds of the World, oproppen 23 oktober 2026] ---- {{reflist}} ---- {{Commonscat|Dendrocitta vagabunda|Rustbrune beamekster}} }} {{DEFAULTSORT:Rustbrune beamekster}} [[Kategory:Fûgelsoarte]] [[Kategory:Beamekster]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bangladesj]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Birma]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bûtan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Fjetnam]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Yndia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kambodja]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Laos]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Nepal]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Pakistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tailân]] ftrp3jj73737ulcirfmequx43s6voux 0 194785 1243143 1243082 2026-10-24T15:33:26Z RomkeHoekstra 10582 [[]] 1243143 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme = swarte loary |Ofbyld = [[Ofbyld:Black lory (Chalcopsitta atra), Gembira Loka Zoo, Yogyakarta 2015-03-15 02.jpg|250px]] |lûd = |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift = [[pappegaai-eftigen]] (''Psittaciformes'') |Famylje = [[pappegaaien fan de Alde Wrâld]] (''Psittaculidae'') |Skaai = [[brûnsloarys]] (''Chalcopsitta'') |Wittenskiplike namme= Chalcopsitta atra |Beskriuwer, jier= ([[Giovanni Antonio Scopoli|Scopoli]], 1786) |IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] |lânkaart = }} De '''swarte loary''' (''Chalcopsitta atra'') is in [[fûgel]] út 'e [[Famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[pappegaaien fan de Alde Wrâld]] (''Psittaculidae'') yn it [[Skift (taksonomy)|skift]] fan 'e [[pappegaai-eftigen]] (''Psittaciformes'').<ref>[https://www.worldbirdnames.org/bow/parrots/ IOC World Bird List]</ref> == Ferskining == [[Ofbyld:Chalcopsitta atra -perching on branch-8a.jpg|thumb|left|Swarte loary]] De swarte loary is in frij grutte loary fan 32 sm mei in middellange, ôfrûne sturt. It fearrekleed is foar it grutste part swart mei in wynkleurich-poarperen gloed. De sturt is oan 'e ûnderkant giel en oan 'e basis read. De neakene eachring en de neakene streek by de snaffel lâns binne swart, lykas ek de snaffel en de poaten. Poppen binne wat lytser as mantsjes en hawwe in wat koartere sturt De lûden dy't de fûgel makket, besteane út lûde, piipjende "kwyt kwyt!"-ropkes en oare lûden dy't tinken dogge oan in ferruske knier. == Fersprieding en taksonomy == De swarte loary is ûnderferdield yn trije [[ûndersoarte|ûndersoarten]] mei de folgjende fersprieding:<ref>[https://www.worldbirdnames.org/bow/parrots/ IOC World Bird List]</ref> * ''Chalcopsitta atra bernsteini'' – komt foar op [[Misool]] (by [[West-Irian]]) * ''Chalcopsitta atra atra'' – komt foar yn West-Irian (it westlike part fan it skiereilân [[Fûgelkop]]) en op 'e eilannen [[Batanta]] en [[Salawaty]] * ''Chalcopsitta atra insignis'' – komt foar yn West-Irian (it eastlike part fan Fûgelkop en it skiereilân Onin) en op Rumberpon == Status en bedrigings == De soarte hat in grut ferspriedingsgebiet en de populaasje wurdt as stabyl beskôge. Dêrom klassifisearret de [[IUCN|Ynternasjonale Uny foar Natuerbehâld]] (IUCN) de soarte op 'e [[Reade List]] as '[[net bedrige]]' (''Least Concern'', LC).<ref>[https://www.iucnredlist.org/ IUCN Red List]</ref> == Namme == De skaainamme betsjut brûnzen pappegaai; de soartenamme ''atra'' betsjut swart. {{Boarnen|boarnefernijing= * [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/black-lory-chalcopsitta-atra BirdLife, oproppen 23 oktober 2026] * [https://ebird.org/species/blalor1?continue eBird, oproppen 23 oktober 2026] * [https://birdsoftheworld.org/bow/species/blalor1/cur/introduction Birds of the World, oproppen 23 oktober 2026] ---- {{reflist}} ---- {{Commonscat|Chalcopsitta atra|Swarte loary}} }} {{DEFAULTSORT:Swarte loary}} [[Kategory:Fûgelsoarte]] [[Kategory:Brûnsloary]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Yndoneezje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Papoea Nij-Guineä]] n9rem83odvyla7t84ilghht19axugd1 14 194786 1243158 1243080 2026-10-24T20:04:11Z Ieneach fan 'e Esk 13292 korr 1243158 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Chalcopsitta|''Chalcopsitta''}} [[Kategory:Fûgelskaai]] [[Kategory:Pappegaai fan de Alde Wrâld]] q9eugspikzj0h5o3q2dqtm6ucfai2ws 1243159 1243158 2026-10-24T20:04:31Z Ieneach fan 'e Esk 13292 defsort 1243159 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Chalcopsitta|''Chalcopsitta''}} {{DEFAULTSORT:Brunsloary}} [[Kategory:Fûgelskaai]] [[Kategory:Pappegaai fan de Alde Wrâld]] 39c7zf5zx9si0b23wce1ficr0qqbuwa 0 194793 1243130 1243099 2026-10-24T14:34:10Z Drewes 2754 1243130 wikitext text/x-wiki [[Ofbyld:Album representantů všech oborů veřejného života československého - 1927 – Artuš Scheiner.jpeg|thumb|upright|Artuš Scheiner (1927)]] '''Artuš Scheiner''' ([[Benešov]], [[28 oktober]] [[1863]] – [[Praach]], [[20 desimber]] [[1938]]) wie in Tsjechyske [[keunstskilder]], dekoratyf keunstner en [[yllustrator]]. Hy wie benammen bekend om syn sekuere gûasjetekeningen, meastal yn de [[Sezession|Sezessioanyske]] styl. Hy makke in soad skilderijen, yllustraasjes, advertinsjes, ansichtkaarten en ûntwerpen. Scheiner wie fan berop oarspronklik belestingamtner yn [[Praach]]. Hy krige benammen bekendheid troch syn talrike yllustraasjes foar [[mearkes]], [[leginden]] en [[romans]]. Hy yllustrearre ûnder oare mearkes fan Václav Říha, Božena Němcová, Karel Jaromír Erben en [[Hans Christian Andersen]]. Hy wie in broer fan de Sokol-funksjonaris Josef Scheiner. == Galery == <gallery widths="180" heights="180"> File:Artuš Scheiner - All's Well That Ends Well.jpg|Artuš Scheiner - ''[[All's Well That Ends Well]]'' Ofbyld:Artus Scheiner Umzug der Trolle.jpg|Artuš Scheiner, ''Umzug der [[Trol|Trolle]]'' Ofbyld:Kulihrasek in the Depths of the Sea 1932.jpg|''Artuš Scheiner for Kulihrášek v hlubinách mořských / Kulihrášek yn de djipten fan de see'' (1932) </gallery> {{Commonscat}} {{Boarnen|boarnefernijing= * Sjoch: [[:de:Artuš Scheiner]] }} {{DEFAULTSORT:Scheiner, Artus}} [[Kategory:Tsjechysk keunstskilder]] [[Kategory:Tsjechysk yllustrator]] [[Kategory:Tsjechysk tekener]] [[Kategory:Persoan berne yn 1863]] [[Kategory:Persoan stoarn yn 1938]] o8943zcfqo1e1rcdex880dacd0ihgfg 1243160 1243130 2026-10-24T20:12:21Z Ieneach fan 'e Esk 13292 /* Galery */ kt 1243160 wikitext text/x-wiki [[Ofbyld:Album representantů všech oborů veřejného života československého - 1927 – Artuš Scheiner.jpeg|thumb|upright|Artuš Scheiner (1927)]] '''Artuš Scheiner''' ([[Benešov]], [[28 oktober]] [[1863]] – [[Praach]], [[20 desimber]] [[1938]]) wie in Tsjechyske [[keunstskilder]], dekoratyf keunstner en [[yllustrator]]. Hy wie benammen bekend om syn sekuere gûasjetekeningen, meastal yn de [[Sezession|Sezessioanyske]] styl. Hy makke in soad skilderijen, yllustraasjes, advertinsjes, ansichtkaarten en ûntwerpen. Scheiner wie fan berop oarspronklik belestingamtner yn [[Praach]]. Hy krige benammen bekendheid troch syn talrike yllustraasjes foar [[mearkes]], [[leginden]] en [[romans]]. Hy yllustrearre ûnder oare mearkes fan Václav Říha, Božena Němcová, Karel Jaromír Erben en [[Hans Christian Andersen]]. Hy wie in broer fan de Sokol-funksjonaris Josef Scheiner. == Galery == <gallery widths="180" heights="180"> File:Artuš Scheiner - All's Well That Ends Well.jpg|Artuš Scheiner - ''[[All's Well That Ends Well]]'' Ofbyld:Artus Scheiner Umzug der Trolle.jpg|Artuš Scheiner, ''Umzug der [[Trol|Trolle]]'' Ofbyld:Kulihrasek in the Depths of the Sea 1932.jpg|''Artuš Scheiner for Kulihrášek v hlubinách mořských / Kulihrášek yn de djipten fan de see'' (1932) </gallery> {{Commonscat}} {{Boarnen|boarnefernijing= * Sjoch: [[:de:Artuš Scheiner]] }} {{DEFAULTSORT:Scheiner, Artus}} [[Kategory:Tsjechysk keunstskilder]] [[Kategory:Tsjechysk yllustrator]] [[Kategory:Tsjechysk tekener]] [[Kategory:Boheemsk persoan]] [[Kategory:Persoan berne yn 1863]] [[Kategory:Persoan stoarn yn 1938]] e60g5eah2kp6zaut1y011fk3v8sipch 0 194794 1243150 1243107 2026-10-24T16:42:50Z RomkeHoekstra 10582 1243150 wikitext text/x-wiki {{Ynfoboks regio fan Perû | namme = Apurímac | ôfbylding = Peru - Apurímac Department (locator map).svg | ôfbyldingstekst = | flagge = Bandera region Apurimac.png | wapen = Escudo Apurímac.png | haadplak = [[Abancay]] | grutste stêd = [[Andahuaylas (stêd)|Andahuaylas]] | provinsjes = 7 | distrikten = 85 | gûverneur = | ynwenners = 467.380 <small>(2025)</small><ref>[https://www.minsa.gob.pe/reunis/data/poblacion_estimada.asp ''Estadística Poblacional'']</ref> | oerflak = 20.896 | befolkingstichtens = 22,37 ynw./km² | hichte = 2.378 – 5.450 m | HDI = 0,551 | UBIGEO = 03 | stifting = 28.04.1873 | regio sûnt = [[2002]] | ISO-koade = PE-APU | tiidsône = [[UTC]]-5 | koördinaten = | webside = [https://www.gob.pe/regionapurimac www.gob.pe] | tekst by posysjekaart= | ôfbylding99 = Uspaccocha entrada.JPG | ôfbyldingstekst99 = De berchmar Uspaccocha yn it Natuerreservaat Ampay }} De regio '''Apurímac''' is ien fan 'e 25 [[regio's fan Perû|regio's]] fan [[Perû]]. De namme is ôflaat fan 'e rivier de [[Apurímac (rivier)|Apurímac]], dy't mei syn djippe kleau, de djipste op it Súd-Amearikaanske kontinint, in grins foarmet mei de regio [[Cusco (regio)|Cusco]], oant er gearrint mei de rivier de Pampas. De namme "Apurímac" komt út it [[Ketsjûa]] (Quechua), wêrby't ''apu'' stiet foar "grut" of "godheid" en ''rimac'' foar "sprekker" ("de grutte sprekker") – in term dy't ek de grûnslach is fan 'e namme fan 'e haadstêd [[Lima]]. == Geografy == [[Ofbyld:Andahuaylas Province, Peru - panoramio - okerlen (1).jpg|thumb|left|Bergen yn Apurímac]] Yn Apurímac lizze de boarnen fan in soad rivieren en de grutte hichteferkillen soargje foar grutte klimaatferskillen yn it gebiet. De rivier de Apurímac ûntspringt yn 'e provinsje Caylloma, yn 'e regio [[Arequipa (regio)|Arequipa]], en foarmet de fierste boarne fan 'e [[Amazône (rivier)|Amazône]]. It heechste punt is de berch [[Ampay]] mei in hichte fan 5,235 m. == Skiednis == [[Ofbyld:Sondor Archaeological site - overview.jpg|thumb|left|Sóndor, in troch de Chanka's boude archeologyske lokaasje]] Der is net in soad bekend oer de oarsprong fan 'e regio. Kronykskriuwers merke lykwols op dat de earste kolonisten bestiene út stammen út ferskate gebieten, dy't harren oarsprong fûnen by de [[Ketsjûa]]- en [[Aymara]]-folken. De Chanka's, dy't oarspronklik ôfkomstich wiene út Choclococha en Huancavelica, fêstigen har yn 'e regio [[Andahuaylas (provinsje)|Andahuaylas]]. Dizze stammen stiene yn 'e skiednis bekend as opstannige en drystmoedige krigers fan it âlde Perû. Neffens kroniken makken de Chanka's har jierrenlang op foar de oermastering fan 'e keizerlike stêd [[Cusco (stêd)|Cusco]]. It wie mei tank oan 'e strategyske kundigens fan 'e [[Inka]]-hearsker [[Pachacuti|Pachacutec]] dat it [[Inka-Ryk]] stânhold. Doe't Spaanske feroverers de earste politike struktuer fan 'e koloany organisearre, foel hast it hiele hjoeddeiske grûngebiet ûnder it gesach fan 'e autoriteiten fan Huamanga; der binne lykwols gjin gegevens bewarre bleaun oer de stifting fan stêden of doarpen yn dy tiid. Oan it begjin fan 'e republikeinske perioade foel Abancay ûnder Cusco. Earst op 28 april 1873 waard mei in wet de regio Apurímac oprjochte, wêrby't Abancay oanwiisd waard as haadstêd. == Befolking == De mearderheid fan 'e befolking fan Apurímac identifisearret him as [[Ketsjûa]] (85,7%) of [[mestys]] (9,9%). Lytsere groepen foarmje oare etnyske groepen (2,8%), blanken (1,0%), Aymara (0,3%) en Afro-Perûvianen (0,3%). De urbanisaasjegraad fan 'e regio leit op likernôch 45%. {| class="wikitable" style="width: auto; text-align: center;" |+ Befolkingsûntwikkeling fan Apurímac (1981–2025) ! Jier | '''1981''' || '''1993''' || '''2007''' || '''2025''' |- ! Ynwennertal | 342.964 || 396.098 || 491.349 || 467.380 |- ! Groei | — || +15,5% || +24,0% || −4,9% |} {| class="wikitable sortable" style="text-align: right;" |+ Religy yn Apurímac (2017) |- style="background-color: #efefef; text-align: center;" ! style="text-align: left;" | Religy ! % ! Oantal |- | style="text-align: left;" | [[Katolisisme]] | 77,9% | 256.430 |- | style="text-align: left;" | [[Protestantisme]] | 17,7% | 58.404 |- | style="text-align: left;" | Oare godstsjinsten | 2,4% | 7.798 |- | style="text-align: left;" | Gjin godstsjinst | 2,0% | 6.525 |} == Bestjoer == De regio Apurímac is ferdield yn 7 provinsjes: <div style="display: flex; flex-wrap: wrap; align-items: flex-start; gap: 20px; margin-bottom: 1em;"> <div style="flex: 1 1 400px; min-width: 300px; overflow-x: auto;"> {| class="wikitable sortable" style="width: 100%; text-align: right;" |- style="background-color: #efefef; text-align: center;" ! [[UBIGEO]] !! Provinsje !! Oerflak<br><small>(km²)</small> !! Ynwenners<br><small>(2017)</small><ref>[https://www.inei.gob.pe/ INEI - Perú: Perfil Sociodemográfico 2017.]</ref> !! Haadplak !! Distrikten |- | style="text-align: center;" | 0301 | style="text-align: left;" | [[Abancay (provinsje)|Abancay]] | 3.447 | 110.520 | style="text-align: left;" | [[Abancay]] | style="text-align: center;" | 9 |- | style="text-align: center;" | 0302 | style="text-align: left;" | [[Andahuaylas (provinsje)|Andahuaylas]] | 3.987 | 142.477 | style="text-align: left;" | [[Andahuaylas (stêd)|Andahuaylas]] | style="text-align: center;" | 19 |- | style="text-align: center;" | 0303 | style="text-align: left;" | [[Antabamba (provinsje)|Antabamba]] | 3.219 | 11.310 | style="text-align: left;" | [[Antabamba (stêd)|Antabamba]] | style="text-align: center;" | 7 |- | style="text-align: center;" | 0304 | style="text-align: left;" | [[Aymaraes (provinsje)|Aymaraes]] | 4.213 | 24.307 | style="text-align: left;" | [[Chalhuanca]] | style="text-align: center;" | 17 |- | style="text-align: center;" | 0305 | style="text-align: left;" | [[Cotabambas (provinsje)|Cotabambas]] | 2.612 | 50.656 | style="text-align: left;" | [[Tambobamba]] | style="text-align: center;" | 6 |- | style="text-align: center;" | 0306 | style="text-align: left;" | [[Chincheros (provinsje)|Chincheros]] | 1.242 | 45.247 | style="text-align: left;" | [[Chincheros (stêd)|Chincheros]] | style="text-align: center;" | 8 |- | style="text-align: center;" | 0307 | style="text-align: left;" | [[Grau (provinsje)|Grau]] | 2.175 | 21.242 | style="text-align: left;" | [[Chuquibambilla]] | style="text-align: center;" | 14 |} </div> <div style="flex: 0 0 200px; max-width: 100%;"> [[Ofbyld:División Politica de Apurimac.jpg|300px|thumb|Provinsjes fan Apurímac.]] </div> </div> == It besjen wurdich == [[Ofbyld:Zona arqueológica Saywite wlm 03.jpg|thumb|left|Monolyt fan Sayhuite]] [[Abancay (stêd)|Abancay]] is de haadstêd en it wichtichste ekonomyske en politike sintrum fan 'e regio. Yn 'e selde regio leit [[Andahuaylas (stêd)|Andahuaylas]], in frij kâlde stêd op 2.980 meter hichte boppe de seespegel, dat it agrarysk sintrum fan Apurímac is. De wichtichste tsjerke dêre is de katedraal fan San Pedro, boud yn koloniale styl. Op it sintrale plein, de ''Plaza de Armas'', falt in fontein op dy't út ien stik stien bestiet. Net fier fan Abancay ôf, op 'e rûte nei [[Cusco (stêd)|Cusco]], leit de ferneamde [[monolyt fan Sayhuite]]. In oar opmerklik plak foar toeristen is [[Talavera (Andahuaylas)|Talavera de la Reyna]], op likernôch 4 kilometer fan Andahuaylas. It sintrale plein fan dat plak is bysûnder en hat in yndrukwekkende toer mei in klok. Yn 'e buert binne termyske baden fan Hualalache. [[Chalhuanca]], de haadstêd fan 'e provinsje Aymaraes, leit op 2.800 meter hichte en hat tsjerken út 'e koloniale tiid, ferrike mei houtfykwurk en blêdgoud. Yn 'e provinsje [[Antabamba (provinsje)|Antabamba]] binne yn it ferline [[trepanaasje]]s (skedelboarings) fûn dy't mei in fernuverjende krektens útfierd binne; dêrnjonken binne der ek klaaiskulptueren, wapens, hûsrie en jachtreau fûn. De [[Pacocha (mar)|Paqucha-mar]] leit op in hichte fan 3.000 meter op 'e rûte tusken Andahuaylas en Abancay en wurdt beskôge as ien fan 'e grutste en moaiste marren fan Perû. {{boarnen|boarnefernijing= <references/> ---- {{Commonscat|Apurímac Department|Apurímac (regio) }} }} {{Regio's fan Perû}} [[Kategory:Apurímac (regio)| ]] [[Kategory:Bestjoerlike ienheid oprjochte yn 1873]] 6u85mc1ej97pg4id7syf42h045ro8ah 0 194798 1243133 1243106 2026-10-24T14:48:05Z Drewes 2754 kat oars 1243133 wikitext text/x-wiki {{Ynfoboks plak (2026) | namme = Abancay | ôfbylding = Plaza de Armas Abancay, Apurimac.jpg | ôfbyldingstekst = De Plaza de Armas yn Abancay. | flagge = AbancayBandera.png | wapen = Escudo de Abancay.png | lân = [[Ofbyld:Flag of Peru.svg|20px]] [[Perû]] | bestjoerlike ienheid 1 = Regio | namme bestjoerlike ienheid 1 = [[Ofbyld:Bandera Región Apurimac.svg|20px]] [[Apurímac (regio)|Apurímac]] | bestjoerlike ienheid 2 = Provinsje | namme bestjoerlike ienheid 2 = [[Abancay (provinsje)|Abancay]] | ynwennertal = 63.106 <small>(2017)</small><ref>Volkstelling 2017</ref> | oerflak = | befolkingstichtens = | stifting = 1574 | hichte = 2377 m | postkoade = 03001 | netnûmer = 83 | webside = [https://muniabancay.gob.pe/web// Offisjele hiemside] | mapname = Perû-reliëf | mapwidth = | lat_deg = 13 | lat_min = 38 | lat_sec = 02 | lat_dir = S | lon_deg = 72 | lon_min = 52 | lon_sec = 41 | lon_dir = W | ôfbylding99 = | ôfbyldingstekst99 = }} '''Abancay''' is de haadstêd fan 'e provinsje [[Abancay (provinsje)|Abancay]] en de regio [[Apurímac (regio)|Apurímac]] yn it suden fan Sintraal-[[Perû]]. Neffens de folkstelling fan 2017 hie de stêd 63.106 ynwenners. Sûnt 1958 is Abancay boppedat de sit fan in roomsk-katolyk bisdom. De stêd leit op in hichte fan 2.377 meter boppe de seespegel yn it [[Andes|Andesberchtme]], oan 'e eastlike ouwer fan 'e Río Marino, in sydrivier yn it streamgebiet fan 'e [[Río Apurímac]]. De stêd leit oan 'e súdlike foet fan 'e mei snie bedutsen berchtop [[Ampay]], sawat healwei de wei fan Nazca nei [[Cusco (stêd)|Cusco]]. == Skiednis == Abancay bestie al yn 'e foarkoloniale tiid; de namme is ôflaat fan in lokale blom dy't liket op in wite leelje en yn it [[Ketsjûa]] amankay neamd wurdt. By harren oankomst yn Súd-Amearika namen de Spanjerts dy namme oer en neamden it plak ''Abancay, Villa de los Reyes'' ("Abancay, Stêd fan 'e Keningen"). Yn it koloniale tiidrek fungearre Abancay as in wichtich hannelsknooppunt. Yn 1874 krige it plak de status fan stêd. == Ekonomy == Yn Abancay wurdt sûkerreid ferboud en ferwurke. De stêd, dy't ek tsjinnet as in lyts mynbousintrum, produsearret alkohoalyske dranken. Yn 'e omjouwing lizze sulver- en koperminen. == It besjen wurdich == De stêd hat noch in pear histoaryske gebouwen út 'e koloniale tiid. Dêrnjonken tsjinnet Abancay as útfalsbasis foar ekskurzjes nei tichteby lizzende natuergebieten: benoarden de stêd leit it nasjonaal natuerreservaat Ampay (''Santuario Nacional de Ampay''), en noch fierder nei it noarden leit it regionale park Choquequirao, dêr't [[Inka-Ryk|Inka]]-ruïnes te finen binne. {{boarnen|boarnefernijing= * Dit artikelis in oersetting fan 'e Dútske side, sjoch foar referinsje op [[:de:Abancay]] <references/> ---- {{Commonscat|Abancay}} }} [[Kategory:Apurímac (regio)]] [[Kategory:Plak yn Perû]] [[Kategory:Plak stifte yn 1574]] 35txahhbpg7pltxfn4jc1i16rpt2ict 0 194802 1243162 1243117 2026-10-24T20:17:58Z Ieneach fan 'e Esk 13292 /* Ferskining */ [[]] nei polymorfy 1243162 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme = wytrêchloary |Ofbyld = [[Ofbyld:Dusky lory (Pseudeos fuscata), Gembira Loka Zoo, Yogyakarta, 2015-03-15 03.jpg|250px]] |lûd = |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift = [[pappegaai-eftigen]] (''Psittaciformes'') |Famylje = [[pappegaaien fan de Alde Wrâld]] (''Psittaculidae'') |Skaai = [[brûnsloarys]] (''Chalcopsitta'') |Wittenskiplike namme= Chalcopsitta fuscata |Beskriuwer, jier= ([[Edward Blyth|Blyth]], 1858) |IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] |lânkaart = }} De '''wytrêchloary''' (''Chalcopsitta fuscata'', ek ''Pseudeos fuscata'') is in [[fûgel]] út 'e [[Famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[pappegaaien fan de Alde Wrâld]] (''Psittaculidae'') yn it [[Skift (taksonomy)|skift]] fan 'e [[pappegaai-eftigen]] (''Psittaciformes'').<ref>[https://www.worldbirdnames.org/bow/parrots/ IOC World Bird List]</ref> == Ferskining == De foar it grutste part oliifgriene fûgel is trochstrings 26 sm lang en weaget 117 oant 192 gram. De krún is giel en de fearren fan 'e nekke en it boarst hawwe in giele oant oranje seamen. De hals en it boarst hawwe in giele oant oranjereade bân, wylst de búk en de dijen giel oant oranjeread binne. De ûnderwjukdekfearren binne oliifgiel. De ûnderkant fan 'e wjukken hat fierder noch twa oranjegiele streken. Lykas de namme al seit hat de fûgel in wyt oant bleekgiel plak op 'e rêch en stút. De sturt is oliifgiel mei wat oranje en de ûndersturtdekfearren binne poarperblau. It duorret lang foardat de fûgel hielendal op kleur is. De wytrêchloary hat twa dúdlike kleurfarianten ([[polymorfy (biology)|morfen]]): in giele en in oranje/reade fariant. Dit ferskil wurdt genetysk stjoerd troch de oanmaak fan spesifike psittacofulvines (de unike pigminten fan pappegaaie-eftigen) yn 'e tiid dat de fearren yn 'e hûd foarme wurde. De ferskillende morfen komme sawol yn it wyld as yn 'e avikultuer foar. <div style="display: block; margin: 10px 0; border: 1px solid #a2a9b1; border-radius: 2px; padding: 10px; background-color: #f8f9fa; width: fit-content;"> <div style="text-align: center; font-weight: bold; margin-bottom: 8px;">Ofbylden</div> <gallery mode="packed" heights="300px" perrow="3" style="margin: 0; padding: 0;"> Pseudeos fuscata-20051118.jpg|oranje fariant Dusky Lory (Pseudeos fuscata) -on branch at Buffalo Zoo.jpg|giele fariant Pseudeos fuscata IMG 1859.JPG|boppekant </gallery> </div> == Fersprieding en taksonomy == De wytrêchloary komt foar op it hiele haadeilân fan [[Nij-Guineä]] en op 'e eilannen [[Salawaty]] en [[Japen]], oant op 2.400 m boppe seenivo. De soarte is [[monotypysk takson|monotypysk]], wat betsjut dat der gjin ûnderferdieling yn [[ûndersoarte|ûndersoarten]] is.<ref>[https://www.worldbirdnames.org/bow/parrots/ IOC World Bird List]</ref> Yn guon eardere [[taksonomy]]ske yndielings wurdt de soarte ek wol yn it ôfsûnderlike skaai ''Pseudeos'' yndield. De fûgel bewennet de rânen fan it reinwâld, sekundêr bosk, agrarysk gebiet (lykas kofjeplantaazjes) en parken yn 'e bûtenwiken fan stêden. == Hâlden en dragen == Bûten de briedtiid komt de fûgel foar yn lûdroftige groepen. It is de iennige loarysoarte dy't sokke grutte kloften foarmet. == Status en bedrigings == De wytrêchloary hat in grut ferspriedingsgebiet en is net seldsum. Der is gjin oanlieding om oan te nimmen dat de soarte yn oantallen efterútgiet. Om dy redenen stiet de fûgel op 'e [[Reade List]] fan 'e [[IUCN]] klassifisearre as '[[net bedrige]]' (''Least Concern'', LC).<ref>[https://www.iucnredlist.org/ IUCN Red List]</ref> De ynternasjonale hannel yn dizze soarte is wol beheind neffens it [[CITES]]-ferdrach. {{Boarnen|boarnefernijing= * [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/dusky-lory-pseudeos-fuscata BirdLife, oproppen 24 oktober 2026] * [https://ebird.org/species/duslor1 eBird, oproppen 24 oktober 2026] * [https://birdsoftheworld.org/bow/species/duslor1/cur/introduction Birds of the World, oproppen 24 oktober 2026] ---- {{reflist}} ---- {{Commonscat|Chalcopsitta fuscata|Wytrêchloary}} }} {{DEFAULTSORT:Witrechloary}} [[Kategory:Fûgelsoarte]] [[Kategory:Brûnsloary]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Yndoneezje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Papoea Nij-Guineä]] 98v6sjlat2vdm19riloabpcm9w9jl1f 0 194805 1243134 1243122 2026-10-24T14:50:03Z Drewes 2754 neffens frysker 1243134 wikitext text/x-wiki {{Ynfoboks eilân | namme = Misool | ôfbylding = Misool Island, ID, Sentinel-2.jpg | ôfbyldingsbreedte = | ôfbyldingstekst = | Flagge = | Lokaasje = [[Grutte Oseaan]] | Eilannegroep = [[Raja Ampat-eilannen]] | Lân = [[Ofbyld:Flag of Indonesia.svg|border|20px]] [[Yndoneezje]] | Bestjoerlike ienheid 1 = provinsje | Namme bestjoerlike ienheid 1= [[Súdwest-Papoea]] | Koördinaten = | Haadstêd = | Belangrike plakken = | Ynwennertal = | Maks. lingte = 84,5 km | Maks. breedte = 44,0 km | Oerflak = 2.116 km² | Heechste punt = 517 m | Gebrûk = | ôfbylding2 = | ôfbyldingstekst2 = | ôfbylding3 = | ôfbyldingstekst3 = | webside = | mapname = Yndoneezje-reliëf | mapwidth = | lat_deg = 1 | lat_min = 52 | lat_sec = 0.01 | lat_dir = S | lon_deg = 130 | lon_min = 10 | lon_sec = 0.01 | lon_dir = E | tekst by posysjekaart = }} '''Misool''' is in [[eilân]] yn [[Yndoneezje]]. It heart by de [[Raja Ampat-eilannen]] yn 'e provinsje [[Súdwest-Papoeä]], yn it eastlike part fan it lân, noardwestlik fan [[Nij-Guineä]]. It eilân hat in oerflak fan 2.116 km². It haaddoarp (''kampung'') is Waigama, dat yn it noardlike part fan it eilân leit. == Geografy == Misool leit noardwestlik fan Nij-Guineä en hat in licht heuvelich lânskip. It heechste punt fan it eilân leit 517 meter boppe seenivo. It eilân is fan noard nei súd maksimaal 44,0 kilometer en fan west nei east maksimaal 84,5 kilometer. {{boarnen|boarnefernijing= {{reflist}} ---- {{Commonscat|Misool}} }} [[Kategory:Eilân yn Yndoneezje]] [[Kategory:Eilân yn de Grutte Oseaan]] terze5948q1xtwl0tnfqpj5flvkg00x 0 194806 1243132 1243127 2026-10-24T14:42:22Z Drewes 2754 [[]] 1243132 wikitext text/x-wiki {{Ynfoboks eilân | namme = Raja Ampat-eilannen | ôfbylding = Karta ID RajaAmpat Isl.PNG | ôfbyldingsbreedte = | ôfbyldingstekst = | Flagge = | Lokaasje = [[Grutte Oseaan]] | Eilannegroep = | Lân = [[Ofbyld:Flag of Indonesia.svg|border|20px]] [[Yndoneezje]] | Bestjoerlike ienheid 1 = provinsje | Namme bestjoerlike ienheid 1= [[Súdwest-Papoea]] | Bestjoerlike ienheid 2 = regintskip | Namme bestjoerlike ienheid 2= [[Raja Ampat (regintskip)|Raja Ampat]] | Bestjoerlike ienheid 3 = | Namme bestjoerlike ienheid 3= | Koördinaten = | Haadstêd = [[Waisai]] | Belangrike plakken = Waisai, Kabare, Sailolof, Fafanlap | Ynwennertal = | Maks. lingte = | Maks. breedte = | Oerflak = | Heechste punt = likernôch 1.200 m | Gebrûk = | ôfbylding2 = | ôfbyldingstekst2 = | ôfbylding3 = | ôfbyldingstekst3 = | webside = | mapname = Yndoneezje-reliëf | mapwidth = | lat_deg = 0 | lat_min = 14 | lat_sec = 0 | lat_dir = S | lon_deg = 130 | lon_min = 31 | lon_sec = 0 | lon_dir = E | tekst by posysjekaart = }} De '''Raja Ampat-eilannen''' (ek wol de '''Fjouwerfoarste-eilannen''' neamd) binne in [[eilannegroep]] yn 'e Yndonezyske provinsje [[Súdwest-Papoea]]. It grutste part fan 'e eilannegroep heart ta it regintskip Raja Ampat. De eilannen lizze westlik fan it skiereilân [[Fûgelkop]] fan [[Nij-Guineä]]. De eilannegroep bestiet út fjouwer gruttere eilannen, [[Waigeo]], [[Batanta]], [[Salawaty]] en [[Misool]], en in grut tal lytsere eilannen, wêrûnder [[Kofiau]] en [[Gag (eilân)|Gag]]. De befolking fan 'e eilannegroep is nau besibbe oan dy fan it eilân [[Biak]], dat hast 350 kilometer eastliker yn 'e [[Teluk Irian|Geelvinkbaai]] leit. De bewenners sprekke ferskate talen, dy't ûnder oaren besibbe binne oan it [[Biaksk]]. De eilannen binne tinbefolke. It heuveleftige binnenlân fan 'e eilannen is maksimaal sa'n 1.200 meter heech en is ticht begroeid mei [[tropysk reinwâld]]. Dielen fan Waigeo en Batanta en it noarden fan Salawaty binne beskerme natoerreservaten. De eilannen wurde troch [[koraalrif]]fen omfieme. == Skiednis == De Raja Ampat-eilannen waarden yn it ferline kolonisearre troch in seefarrend folk fan [[Papoeä's]], dat ôfkomstich wie fan it eilân Biak. Dy kolonisaasje fûn mooglik yn 'e 16e iuw plak. Neffens in foar in part mytyske oerlevering kaam de Biakske held Gura Besi by in reis nei it westen telâne oan it hof fan 'e earste sultan fan [[Tidore]], Jamaluddin, dy't fan 1495 oant 1512 regearre. De sultan wie op dat stuit yn in striid ferwikkele mei in oarlochsfloat fan it foarstedom [[Jailolo]] op [[Halmahera]]. Gura Besi holp de sultan om de float te ferslaan en krige as tank ien fan syn dochters, prinsesse Boki Tabai, ta frou. Boppedat waard Gura Besi beneamd ta kening fan 'e eilannegroep westlik fan it skiereilân Fûgelkop, al bleau er skatting oan 'e sultan skuldich. Gura Besi sette him mei prinsesse Boki Tabai op Waigeo nei wenjen, dêr't se fjouwer soannen krigen. Nei it ferstjerren fan Gura Besi krigen de soannen spul mei inoar. Se giene útinoar, fêstigen har elts op ien fan 'e fjouwer grutte eilannen en rôpen harsels dêr ta kening út. Oan dy oerlevering hat de eilannegroep de namme Fjouwerfoarste-eilannen te tankjen. It wurd ''raja'' betsjut yn it Yndonezysk 'kening' of 'foarst', wylst ''ampat'' de lokale Maleiske foarm fan ''empat'' is, it Yndonezyske wurd foar it getal fjouwer. De foar in part op histoaryske feiten basearre myte waard letter troch de Yndonezyske presidint [[Soekarno]] brûkt om de nauwe bannen tusken Papoeä en Yndoneezje te ûnderstreekjen. Yn 'e tiid tusken 1948 en 1962 brûkte Soekarno it ferhaal om de Yndonezyske oanspraken op [[Nederlânsk Nij-Guineä]] krêft by te setten. De nauwe relaasje tusken de foarsten fan 'e Raja Ampat-eilannen en de [[Molukken]] waard yn 'e 16e iuw ek troch de [[Portegal|Portegezen]] opmurken. Yn dy tiid bestiene der nauwe bannen mei it sultanaat [[Batjan]] (Bacan), súdwestlik fan Halmahera. Troch hannelskontakten kaam ek de [[islam]] nei de Raja Ampat-eilannen. In part fan 'e befolking, benammen op Misool, gie yn dy tiid oer op 'e islam. [[Ofbyld:Papoea mannen op het strand te Oerbinasopon op Waigeo, KITLV 150985.tiff|thumb|left|Papoeä-manlju op it strân fan Oerbinasopon op Waigeo]] Neffens in oerlevering hat it wurd ''Papoeä'' syn oarsprong op 'e Raja Ampat-eilannen. De bewenners ûndernamen, nei it foarbyld fan 'e Biakkers, geregeld rôftochten nei oare eilannen. Dêrby waarden ek fiskersdoarpen oan 'e kust fan 'e Molukken oerfallen. De bewenners fan 'e Raja Ampat-eilannen stiene dêrtroch op 'e Molukken net goed bekend en waarden dêr ''papwas'' neamd. Oarspronklik soe dy namme allinnich foar de bewenners fan 'e Raja Ampat-eilannen brûkt wêze, mar letter soe de namme feroare wêze yn ''Papoeä'' en as oantsjutting foar alle bewenners fan Nij-Guineä yn gebrûk rekke wêze. Tusken 1948 en 1962 makken de Raja Ampat-eilannen diel út fan Nederlânsk Nij-Guineä. De eilannegroep foarme in apart bestjoersgebiet, dat ûnder de ôfdieling Westlik Nij-Guineä foel. It gebiet waard bestjoerd fan it lytse eilân [[Doom (eilân)|Doom]] ôf, foar de kust fan 'e havenstêd [[Sorong]], op 'e westpunt fan it skiereilân Fûgelkop. == Geografy == [[Ofbyld:Raja Ampat by sfw2503.jpg|thumb|260px|Eilannen fan 'e Raja Ampat-eilannen]] De Raja Ampat-eilannen lizze westlik fan Nij-Guineä en besteane út fjouwer grutte en in grut tal lytsere eilannen. It binnenlân is foar it grutste part heuveleftich en ticht begroeid mei tropysk reinwâld. Troch de tichte begroeiïng binne grutte dielen fan it binnenlân dreech tagonklik. === Waigeo === [[Ofbyld:Traditional Boat At Sawinggrai Village (69211409).jpeg|thumb|left|Tradisjonele boat, Sawinggrai Village]] [[Waigeo]] bestiet út twa heuveleftige dielen, dy't troch in grutte binnenbaai faninoar skieden wurde.. De wichtichste delsetting is [[Waisai]], de haadstêd fan it regintskip Raja Ampat, oan 'e súdkust. Oan 'e noardkust leit it plak Kabare. De brede seestrjitte tusken Waigeo en it súdliker lizzende Batanta wurdt de [[Strjitte fan Dampier]] (Selat Dampier) neamd. Waigeo stiet bekend om syn tichte en hast ûntagonklike begroeiïng. Yn it ferline binne Nederlânske militêren yn 'e reinwâlden fan it eilân ferdwaald rekke. === Batanta === [[Batanta]] leit súdlik fan Waigeo en wurdt troch de Strjitte fan Dampier fan dat eilân skieden. It eilân hat in heuveleftich lânskip en is foar in grut part mei tropysk reinwâld begroeid. Dielen fan Batanta binne oanwiisd as beskerme natuergebiet fanwegen de grutte rykdom oan plante- en bistesoarten. === Salawaty === [[Salawaty]] hat oan 'e noardkust in heuveleftige rêch, dy't parallel rint oan 'e heuvelrêch fan it noardliker lizzende Batanta. It suden fan Salawaty is flak en wie eartiids bedutsen troch leechlânreinwâld. Grutte dielen fan dat wâld binne lykwols kapt en yn lânbougrûn feroare. Fan 'e Raja Ampat-eilannen leit Salawaty it tichtst by it fêstelân fan it skiereilân Fûgelkop. It wichtichste plak is Sailolof. === Misool === [[Misool]] is it súdlikste fan 'e fjouwer grutte Raja Ampat-eilannen. It eilân hat fan 'e hiele eilannegroep de nauwste histoaryske en kulturele bannen mei de Molukken. Misool leit likernôch 130 kilometer noardlik fan it Molukske eilân [[Seram]]. Ien fan 'e wichtichste delsettings is Fafanlap. == Befolking == [[Ofbyld:Pasar sayuran, Raja Ampat.jpg|thumb|left|Merk yn Selpele, Waigeo]] De Raja Ampat-eilannen binne tinbefolke. De befolking wennet benammen yn lytse doarpen oan 'e kust en libbet foar in grut part fan 'e [[fiskerij]]. It binnenlân fan 'e eilannen is hast net bewenne, om't it troch de tichte tropyske reinwâlden dreech tagonklik is. De bewenners binne etnysk en kultureel nau besibbe oan 'e befolking fan Biak. Op 'e eilannen wurde ferskate talen sprutsen, dy't ûnder oaren besibbe binne oan it Biaksk. Troch de histoaryske hannelskontakten mei de Molukken hawwe ek Maleiske en Molukske ynfloeden harren spoaren op 'e eilannen neilitten. De befolking bestiet út sawol kristenen as moslims. Benammen op Misool hat de islam troch de iuwenlange kontakten mei de Molukken in wichtige rol spile. == Mynbou == Op 'e Raja Ampat-eilannen komme ôfsettings fan [[nikkel]] foar. Yn it ferline waarden nikkelminen oanlein op ûnder oaren Waigeo en Gag. Ek op it tichtby lizzende eilân Gebe waard nikkel wûn. De mynbou hat yn 'e regio ta diskusjes laat oer de gefolgen foar it miljeu, benammen fanwegen de kwetsbere reinwâlden en koraalriffen. == Flora en fauna == De Raja Ampat-eilannen binne foar in grut part bedutsen mei tropysk reinwâld. Dielen fan Waigeo, Batanta en Salawaty steane bekend om harren grutte natuerlike rykdom en binne dêrom oanwiisd as natoerreservaten. Benammen Waigeo en Batanta binne ferneamd om harren [[endemysk]]e fûgel- en ynsektesoarten. Op 'e eilannen komme ferskate seldsume fûgels foar, lykas de [[swarte loary]] (''Chalcopsitta atra''), dy't op Batanta, Salawaty en Misool libbet. Op Waigeo en Batanta komme ek twa bysûndere [[paradysfûgels]] foar: de [[Wilsonparadysfûgel]] (''Diphyllodes respublica'') en de reade paradysfûgel (''Paradisaea rubra''). [[Ofbyld:Annales des sciences naturelles (1881) (Aepypodius bruijnii).jpg|thumb|left|De Waigeoboskhin]] In oare bysûndere fûgel is de [[Waigeoboskhin]] (''Aepypodius bruijnii''), in soarte út 'e [[Famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[grutpoathinnen]], dy't op Waigeo foarkomt. De soarte wie foar in hiel skoft allinnich bekend fan fûgelhûden dy't yn 'e 19e iuw troch de keapman en natuerûndersiker Bruijn sammele waarden. Yn 2002 waard de fûgel op 'e nij ûntdutsen en libben waarnommen yn it tichte reinwâld fan Waigeo. Ek de [[Julianamonarch]] (''Symposiachrus julianae'') is in bysûndere fûgelsoarte. Dy [[sjongfûgel]], dy't ta de famylje fan 'e [[monarchen (fûgels)|monarchen]] heart, waard pas yn 1959 troch de Amerikaanske [[ornitolooch]] [[Sidney Dillon Ripley]] ûntdutsen en beskreaun. De soarte komt allinnich op Waigeo foar. Op it eilân [[Kofiau]] libbet de [[Kofiauflaggesturtiisfûgel]] (''Tanysiptera ellioti''), in [[Endemisme|endemyske]] [[iisfûgel]]soarte dy't nearne oars op 'e wrâld foarkomt. [[Ofbyld:Kalig reef ecosystem in Misool.jpg|thumb|260px|Underwetterwrâld fan Misool]] De see om 'e eilannen hinne is ek tige ryk oan libben. De útstrekte koraalriffen foarmje it leefgebiet fan in grut ferskaat oan fisken, koraaldieren en oare seedieren. == Berikberens == De Raja Ampat-eilannen binne fan 'e havenstêd [[Sorong]] op Nij-Guineä ôf mei de boat te berikken. De haadstêd Waisai op Waigeo is ek mei it fleantúch fan Sorong ôf te berikken. In boattocht fan Sorong nei Batanta duorret likernôch ien oant trije oeren. De reis nei Waigeo duorret, ôfhinklik fan it type boat en de bestimming, tusken oardel en fiif oeren. In flecht fan Sorong nei Waisai duorret likernôch in kertier. {{boarnen|boarnefernijing= * Dit artikel is in oersetting fan 'e Nederlânske wikipedyside, sjocht foar referinsjes: [[:nl:Raja Ampat Regency]] {{reflist}} ---- {{Commonscat|Raja Ampat Regency|Raja Ampat-eilannen}} }} [[Kategory:Eilân yn Yndoneezje]] [[Kategory:Eilân yn de Grutte Oseaan]] [[Kategory:Regintskip fan Yndoneezje]] kpz56jzyetss5nw2z57uyoo3q5pp83k 14 194807 1243131 2026-10-24T14:37:08Z Drewes 2754 Side makke mei "[[Kategory:Tsjechysk keunstner|Tekener]] [[Kategory:Tsjechysk tekener| ]] [[Kategory:Tekener]]" 1243131 wikitext text/x-wiki [[Kategory:Tsjechysk keunstner|Tekener]] [[Kategory:Tsjechysk tekener| ]] [[Kategory:Tekener]] ikmtrp9bhk6mxje9dn01baglbblbs8v 1243163 1243131 2026-10-24T20:20:14Z Ieneach fan 'e Esk 13292 korr 1243163 wikitext text/x-wiki [[Kategory:Tsjechysk keunstner|Tekener]] [[Kategory:Tsjechysk tekener| ]] [[Kategory:Yllustrator]] 376wnxoctfmae6rubr5kaovanbss8yw 0 194808 1243140 2026-10-24T15:28:41Z RomkeHoekstra 10582 Side makke mei "{{Ynfoboks skiereilân | namme = Fûgelkop | ôfbylding = BirdsHeadPeninsula Topo.jpg | ôfbyldingsbreedte = | ôfbyldingstekst = | flagge = | lokaasje = [[Nij-Guineä]] | lân = [[Ofbyld:Flag of Indonesia.svg|border|20px]] [[Yndoneezje]] | bestjoerlike ienheid 1 = provinsjes | namme bestjoerlike ienheid 1= [[West-Papoeä]] en Súdwest-Papoeä..." 1243140 wikitext text/x-wiki {{Ynfoboks skiereilân | namme = Fûgelkop | ôfbylding = BirdsHeadPeninsula Topo.jpg | ôfbyldingsbreedte = | ôfbyldingstekst = | flagge = | lokaasje = [[Nij-Guineä]] | lân = [[Ofbyld:Flag of Indonesia.svg|border|20px]] [[Yndoneezje]] | bestjoerlike ienheid 1 = provinsjes | namme bestjoerlike ienheid 1= [[West-Papoeä]] en [[Súdwest-Papoeä]] | bestjoerlike ienheid 2 = | namme bestjoerlike ienheid 2= | bestjoerlike ienheid 3 = | namme bestjoerlike ienheid 3= | omhinne lizzend wetter = [[Geelvinkbaai]], [[Golf fan Berau]] | koördinaten = | haadstêd = | belangrike plakken = [[Manokwari]], [[Sorong]] | ynwennertal = | maks. lingte = | maks. breedte = | oerflak = | heechste punt = [[Gunung Arfak]] (2.926 m) | gebrûk = | ôfbylding2 = | ôfbyldingstekst2 = | ôfbylding3 = | ôfbyldingstekst3 = | webside = | mapname = Yndoneezje-reliëf | mapwidth = | lat_deg = 1 | lat_min = 32 | lat_sec = 0 | lat_dir = S | lon_deg = 132 | lon_min = 45 | lon_sec = 0 | lon_dir = E | tekst by posysjekaart = }} '''Fûgelkop''' (Yndonezysk: ''Kepala Burung'', ek wol '''Doberai''' neamd) is in [[skiereilân]] yn it westen fan [[Nij-Guineä]]. It leit yn [[Yndoneezje]] en is ferdield oer de provinsjes [[West-Papoeä]] en [[Súdwest-Papoeä]]. It skiereilân hat syn namme te tankjen oan 'e likenis fan syn foarm mei de kop fan in fûgel. De namme ''Vogelkop'' ûntstie yn 'e tiid dat it gebiet noch diel útmakke fan [[Nederlânsk-Ynje]], mar rekke ek yn oersette foarm ynternasjonaal yn gebrûk. == Geografy == Fûgelkop is troch in smelle berchrêch fan likernôch 30 kilometer breed mei de rest fan Nij-Guineä ferbûn. Eastlik fan it skiereilân leit de grutte [[Geelvinkbaai]], ek wol de ''Cenderawasihbaai'' neamd. Oan 'e súdkant foarmet de [[Golf fan Berau]] (''Teluk Berau'') de skieding tusken Fûgelkop en it skiereilân [[Bomberai (skiereilân)|Bomberai]]. === Lânskip === [[Ofbyld:Arfak Mountains.jpg|thumb|left|Arfakberchtme]] It noardlike part fan Fûgelkop bestiet út dreech tagonklik heechberchtme, mei ûnder oaren it [[Tamrauberchtme]] en it [[Arfakberchtme]]. De heechste dielen lizze yn it Arfakberchtme en berikke in hichte fan mear as 2.500 meter. De heechste berch, de [[Gunung Arfak]], is 2.926 meter heech. It súdlike part fan Fûgelkop bestiet foar it grutste part út flak leechlân. Fan natuere wie it skiereilân hast hielendal begroeid mei tropysk reinwâld. Hjoed-de-dei binne benammen eastlik fan Sorong grutte dielen fan it wâld kapt. It Arfakberchtme en it by [[Manokwari]] lizzende Natuerpark fan 'e Tafelberg (''Taman Wisata Alam Gunung Meja'') binne beskerme natuergebieten. Yn it gebiet komme in grut tal [[Endemisme|endemyske]] plante- en bistesoarten foar. Fierder nei it súdeasten leit it skiereilân [[Wandammen]], mei in bercheftich lânskip en toppen fan 2.200 meter. Wandammen is in beskerme natuerreservaat, dat beheard wurdt troch it [[Wrâld Natuer Fûns]]. == Bestjoerlike yndieling == Fûgelkop makke oant 2003 diel út fan 'e Yndonezyske provinsje [[Papoeä (provinsje)|Papoeä]]. Yn dat jier waard it gebiet in aparte provinsje, dy't ynearsten ''West-Irian Jaya'' (''Irian Jaya Barat'') hiet. Yn 2007 waard de namme feroare yn [[West-Papoeä]] (''Papua Barat''). Yn 2022 waard it westlike part fan West-Papoeä ôfsplitst en dat de nije provinsje [[Súdwest-Papoeä]] (''Papua Barat Daya'') waard. Sûnt dy tiid is Fûgelkop bestjoerlik ferdield oer de beide provinsjes. De haadstêd fan West-Papoeä is [[Manokwari]], yn it noardeasten fan it skiereilân. De haadstêd fan Súdwest-Papoeä is [[Sorong]], oan 'e westkant fan Fûgelkop. == Plakken == De wichtichste stêden op Fûgelkop binne Manokwari en [[Sorong]]. Manokwari leit oan 'e noardeastkust fan it skiereilân en is in wichtich bestjoerlik sintrum. Sorong leit oan 'e westpunt en is in wichtige haven- en oaljestêd. Beide stêden hawwe mear as 100.000 ynwenners. Oare, lytsere plakken op Fûgelkop binne [[Ransiki]], [[Oransbari]], [[Sausapor]], [[Bintuni]], [[Teminabuan]], [[Inanwatan]] en [[Ayamaru]]. Bintuni stie yn 'e koloniale tiid bekend ûnder de namme ''Steenkool''. == Floara en fauna == Fûgelkop heart ta de gebieten fan Nij-Guineä mei in grut ferskaat oan plante- en bistesoarten. De tropyske reinwâlden en berchwâlden foarmje it leefgebiet fan in grut tal seldsume en endemyske soarten. Benammen it Arfakberchtme stiet bekend om syn rike fûgelwrâld. Yn 'e reinwâlden komme ferskate soarten [[paradysfûgels]] en oare fûgels foar, dy't allinnich op Nij-Guineä of yn dit part fan it eilân libje. De beskerme natuergebieten, lykas it Arfakberchtme en it Natuerpark fan 'e Tafelberg, spylje in wichtige rol by it behâld fan 'e oarspronklike natuer fan it skiereilân. {{boarnen|boarnefernijing= * Dit artikel is foar in part in oersetting fan 'e Nederlânske wikipedyside, sjocht foar referinsjes: [[:nl:Vogelkop]] {{reflist}} ---- {{Commonscat|Bird's Head Peninsula|Fûgelkop}} }} [[Kategory:Skiereilân]] [[Kategory:Geografy fan Yndoneezje]] t8a4mdwrwx4f7alaakk5fay2e4zz6gb 1243164 1243140 2026-10-24T20:21:13Z Ieneach fan 'e Esk 13292 /* Floara en fauna */ kt, defsort 1243164 wikitext text/x-wiki {{Ynfoboks skiereilân | namme = Fûgelkop | ôfbylding = BirdsHeadPeninsula Topo.jpg | ôfbyldingsbreedte = | ôfbyldingstekst = | flagge = | lokaasje = [[Nij-Guineä]] | lân = [[Ofbyld:Flag of Indonesia.svg|border|20px]] [[Yndoneezje]] | bestjoerlike ienheid 1 = provinsjes | namme bestjoerlike ienheid 1= [[West-Papoeä]] en [[Súdwest-Papoeä]] | bestjoerlike ienheid 2 = | namme bestjoerlike ienheid 2= | bestjoerlike ienheid 3 = | namme bestjoerlike ienheid 3= | omhinne lizzend wetter = [[Geelvinkbaai]], [[Golf fan Berau]] | koördinaten = | haadstêd = | belangrike plakken = [[Manokwari]], [[Sorong]] | ynwennertal = | maks. lingte = | maks. breedte = | oerflak = | heechste punt = [[Gunung Arfak]] (2.926 m) | gebrûk = | ôfbylding2 = | ôfbyldingstekst2 = | ôfbylding3 = | ôfbyldingstekst3 = | webside = | mapname = Yndoneezje-reliëf | mapwidth = | lat_deg = 1 | lat_min = 32 | lat_sec = 0 | lat_dir = S | lon_deg = 132 | lon_min = 45 | lon_sec = 0 | lon_dir = E | tekst by posysjekaart = }} '''Fûgelkop''' (Yndonezysk: ''Kepala Burung'', ek wol '''Doberai''' neamd) is in [[skiereilân]] yn it westen fan [[Nij-Guineä]]. It leit yn [[Yndoneezje]] en is ferdield oer de provinsjes [[West-Papoeä]] en [[Súdwest-Papoeä]]. It skiereilân hat syn namme te tankjen oan 'e likenis fan syn foarm mei de kop fan in fûgel. De namme ''Vogelkop'' ûntstie yn 'e tiid dat it gebiet noch diel útmakke fan [[Nederlânsk-Ynje]], mar rekke ek yn oersette foarm ynternasjonaal yn gebrûk. == Geografy == Fûgelkop is troch in smelle berchrêch fan likernôch 30 kilometer breed mei de rest fan Nij-Guineä ferbûn. Eastlik fan it skiereilân leit de grutte [[Geelvinkbaai]], ek wol de ''Cenderawasihbaai'' neamd. Oan 'e súdkant foarmet de [[Golf fan Berau]] (''Teluk Berau'') de skieding tusken Fûgelkop en it skiereilân [[Bomberai (skiereilân)|Bomberai]]. === Lânskip === [[Ofbyld:Arfak Mountains.jpg|thumb|left|Arfakberchtme]] It noardlike part fan Fûgelkop bestiet út dreech tagonklik heechberchtme, mei ûnder oaren it [[Tamrauberchtme]] en it [[Arfakberchtme]]. De heechste dielen lizze yn it Arfakberchtme en berikke in hichte fan mear as 2.500 meter. De heechste berch, de [[Gunung Arfak]], is 2.926 meter heech. It súdlike part fan Fûgelkop bestiet foar it grutste part út flak leechlân. Fan natuere wie it skiereilân hast hielendal begroeid mei tropysk reinwâld. Hjoed-de-dei binne benammen eastlik fan Sorong grutte dielen fan it wâld kapt. It Arfakberchtme en it by [[Manokwari]] lizzende Natuerpark fan 'e Tafelberg (''Taman Wisata Alam Gunung Meja'') binne beskerme natuergebieten. Yn it gebiet komme in grut tal [[Endemisme|endemyske]] plante- en bistesoarten foar. Fierder nei it súdeasten leit it skiereilân [[Wandammen]], mei in bercheftich lânskip en toppen fan 2.200 meter. Wandammen is in beskerme natuerreservaat, dat beheard wurdt troch it [[Wrâld Natuer Fûns]]. == Bestjoerlike yndieling == Fûgelkop makke oant 2003 diel út fan 'e Yndonezyske provinsje [[Papoeä (provinsje)|Papoeä]]. Yn dat jier waard it gebiet in aparte provinsje, dy't ynearsten ''West-Irian Jaya'' (''Irian Jaya Barat'') hiet. Yn 2007 waard de namme feroare yn [[West-Papoeä]] (''Papua Barat''). Yn 2022 waard it westlike part fan West-Papoeä ôfsplitst en dat de nije provinsje [[Súdwest-Papoeä]] (''Papua Barat Daya'') waard. Sûnt dy tiid is Fûgelkop bestjoerlik ferdield oer de beide provinsjes. De haadstêd fan West-Papoeä is [[Manokwari]], yn it noardeasten fan it skiereilân. De haadstêd fan Súdwest-Papoeä is [[Sorong]], oan 'e westkant fan Fûgelkop. == Plakken == De wichtichste stêden op Fûgelkop binne Manokwari en [[Sorong]]. Manokwari leit oan 'e noardeastkust fan it skiereilân en is in wichtich bestjoerlik sintrum. Sorong leit oan 'e westpunt en is in wichtige haven- en oaljestêd. Beide stêden hawwe mear as 100.000 ynwenners. Oare, lytsere plakken op Fûgelkop binne [[Ransiki]], [[Oransbari]], [[Sausapor]], [[Bintuni]], [[Teminabuan]], [[Inanwatan]] en [[Ayamaru]]. Bintuni stie yn 'e koloniale tiid bekend ûnder de namme ''Steenkool''. == Floara en fauna == Fûgelkop heart ta de gebieten fan Nij-Guineä mei in grut ferskaat oan plante- en bistesoarten. De tropyske reinwâlden en berchwâlden foarmje it leefgebiet fan in grut tal seldsume en endemyske soarten. Benammen it Arfakberchtme stiet bekend om syn rike fûgelwrâld. Yn 'e reinwâlden komme ferskate soarten [[paradysfûgels]] en oare fûgels foar, dy't allinnich op Nij-Guineä of yn dit part fan it eilân libje. De beskerme natuergebieten, lykas it Arfakberchtme en it Natuerpark fan 'e Tafelberg, spylje in wichtige rol by it behâld fan 'e oarspronklike natuer fan it skiereilân. {{boarnen|boarnefernijing= * Dit artikel is foar in part in oersetting fan 'e Nederlânske wikipedyside, sjocht foar referinsjes: [[:nl:Vogelkop]] {{reflist}} ---- {{Commonscat|Bird's Head Peninsula|Fûgelkop}} }} {{DEFAULTSORT:Fugelkop}} [[Kategory:Skiereilân yn Yndoneezje]] fwfoucu5iih158bs3zswrle380b2l15 1243169 1243164 2026-10-24T20:24:39Z Ieneach fan 'e Esk 13292 Papoeä --> Papoea. Ik begryp wêrom't jo hjir in trema tafoegje en yn prinsipe hawwe jo neffens my gelyk, mar de Fryske Akademy skriuwt fan Papoea Nij-Guineä, sûnder trema, dus dan hjir ek mar net, tink. 1243169 wikitext text/x-wiki {{Ynfoboks skiereilân | namme = Fûgelkop | ôfbylding = BirdsHeadPeninsula Topo.jpg | ôfbyldingsbreedte = | ôfbyldingstekst = | flagge = | lokaasje = [[Nij-Guineä]] | lân = [[Ofbyld:Flag of Indonesia.svg|border|20px]] [[Yndoneezje]] | bestjoerlike ienheid 1 = provinsjes | namme bestjoerlike ienheid 1= [[West-Papoeä]] en [[Súdwest-Papoeä]] | bestjoerlike ienheid 2 = | namme bestjoerlike ienheid 2= | bestjoerlike ienheid 3 = | namme bestjoerlike ienheid 3= | omhinne lizzend wetter = [[Geelvinkbaai]], [[Golf fan Berau]] | koördinaten = | haadstêd = | belangrike plakken = [[Manokwari]], [[Sorong]] | ynwennertal = | maks. lingte = | maks. breedte = | oerflak = | heechste punt = [[Gunung Arfak]] (2.926 m) | gebrûk = | ôfbylding2 = | ôfbyldingstekst2 = | ôfbylding3 = | ôfbyldingstekst3 = | webside = | mapname = Yndoneezje-reliëf | mapwidth = | lat_deg = 1 | lat_min = 32 | lat_sec = 0 | lat_dir = S | lon_deg = 132 | lon_min = 45 | lon_sec = 0 | lon_dir = E | tekst by posysjekaart = }} '''Fûgelkop''' (Yndonezysk: ''Kepala Burung'', ek wol '''Doberai''' neamd) is in [[skiereilân]] yn it westen fan [[Nij-Guineä]]. It leit yn [[Yndoneezje]] en is ferdield oer de provinsjes [[West-Papoea]] en [[Súdwest-Papoea]]. It skiereilân hat syn namme te tankjen oan 'e likenis fan syn foarm mei de kop fan in fûgel. De namme ''Vogelkop'' ûntstie yn 'e tiid dat it gebiet noch diel útmakke fan [[Nederlânsk-Ynje]], mar rekke ek yn oersette foarm ynternasjonaal yn gebrûk. == Geografy == Fûgelkop is troch in smelle berchrêch fan likernôch 30 kilometer breed mei de rest fan Nij-Guineä ferbûn. Eastlik fan it skiereilân leit de grutte [[Geelvinkbaai]], ek wol de ''Cenderawasihbaai'' neamd. Oan 'e súdkant foarmet de [[Golf fan Berau]] (''Teluk Berau'') de skieding tusken Fûgelkop en it skiereilân [[Bomberai (skiereilân)|Bomberai]]. === Lânskip === [[Ofbyld:Arfak Mountains.jpg|thumb|left|Arfakberchtme]] It noardlike part fan Fûgelkop bestiet út dreech tagonklik heechberchtme, mei ûnder oaren it [[Tamrauberchtme]] en it [[Arfakberchtme]]. De heechste dielen lizze yn it Arfakberchtme en berikke in hichte fan mear as 2.500 meter. De heechste berch, de [[Gunung Arfak]], is 2.926 meter heech. It súdlike part fan Fûgelkop bestiet foar it grutste part út flak leechlân. Fan natuere wie it skiereilân hast hielendal begroeid mei tropysk reinwâld. Hjoed-de-dei binne benammen eastlik fan Sorong grutte dielen fan it wâld kapt. It Arfakberchtme en it by [[Manokwari]] lizzende Natuerpark fan 'e Tafelberg (''Taman Wisata Alam Gunung Meja'') binne beskerme natuergebieten. Yn it gebiet komme in grut tal [[Endemisme|endemyske]] plante- en bistesoarten foar. Fierder nei it súdeasten leit it skiereilân [[Wandammen]], mei in bercheftich lânskip en toppen fan 2.200 meter. Wandammen is in beskerme natuerreservaat, dat beheard wurdt troch it [[Wrâld Natuer Fûns]]. == Bestjoerlike yndieling == Fûgelkop makke oant 2003 diel út fan 'e Yndonezyske provinsje [[Papoea (provinsje)|Papoea]]. Yn dat jier waard it gebiet in aparte provinsje, dy't ynearsten ''West-Irian Jaya'' (''Irian Jaya Barat'') hiet. Yn 2007 waard de namme feroare yn [[West-Papoea]] (''Papua Barat''). Yn 2022 waard it westlike part fan West-Papoea ôfsplitst en dat de nije provinsje [[Súdwest-Papoea]] (''Papua Barat Daya'') waard. Sûnt dy tiid is Fûgelkop bestjoerlik ferdield oer de beide provinsjes. De haadstêd fan West-Papoea is [[Manokwari]], yn it noardeasten fan it skiereilân. De haadstêd fan Súdwest-Papoea is [[Sorong]], oan 'e westkant fan Fûgelkop. == Plakken == De wichtichste stêden op Fûgelkop binne Manokwari en [[Sorong]]. Manokwari leit oan 'e noardeastkust fan it skiereilân en is in wichtich bestjoerlik sintrum. Sorong leit oan 'e westpunt en is in wichtige haven- en oaljestêd. Beide stêden hawwe mear as 100.000 ynwenners. Oare, lytsere plakken op Fûgelkop binne [[Ransiki]], [[Oransbari]], [[Sausapor]], [[Bintuni]], [[Teminabuan]], [[Inanwatan]] en [[Ayamaru]]. Bintuni stie yn 'e koloniale tiid bekend ûnder de namme ''Steenkool''. == Floara en fauna == Fûgelkop heart ta de gebieten fan Nij-Guineä mei in grut ferskaat oan plante- en bistesoarten. De tropyske reinwâlden en berchwâlden foarmje it leefgebiet fan in grut tal seldsume en endemyske soarten. Benammen it Arfakberchtme stiet bekend om syn rike fûgelwrâld. Yn 'e reinwâlden komme ferskate soarten [[paradysfûgels]] en oare fûgels foar, dy't allinnich op Nij-Guineä of yn dit part fan it eilân libje. De beskerme natuergebieten, lykas it Arfakberchtme en it Natuerpark fan 'e Tafelberg, spylje in wichtige rol by it behâld fan 'e oarspronklike natuer fan it skiereilân. {{boarnen|boarnefernijing= * Dit artikel is foar in part in oersetting fan 'e Nederlânske wikipedyside, sjocht foar referinsjes: [[:nl:Vogelkop]] {{reflist}} ---- {{Commonscat|Bird's Head Peninsula|Fûgelkop}} }} {{DEFAULTSORT:Fugelkop}} [[Kategory:Skiereilân yn Yndoneezje]] 8xiw91fxc2bqgj0k1kpwmkcyzx30rhd 1243170 1243169 2026-10-24T20:24:54Z Ieneach fan 'e Esk 13292 1243170 wikitext text/x-wiki {{Ynfoboks skiereilân | namme = Fûgelkop | ôfbylding = BirdsHeadPeninsula Topo.jpg | ôfbyldingsbreedte = | ôfbyldingstekst = | flagge = | lokaasje = [[Nij-Guineä]] | lân = [[Ofbyld:Flag of Indonesia.svg|border|20px]] [[Yndoneezje]] | bestjoerlike ienheid 1 = provinsjes | namme bestjoerlike ienheid 1= [[West-Papoea]] en [[Súdwest-Papoea]] | bestjoerlike ienheid 2 = | namme bestjoerlike ienheid 2= | bestjoerlike ienheid 3 = | namme bestjoerlike ienheid 3= | omhinne lizzend wetter = [[Geelvinkbaai]], [[Golf fan Berau]] | koördinaten = | haadstêd = | belangrike plakken = [[Manokwari]], [[Sorong]] | ynwennertal = | maks. lingte = | maks. breedte = | oerflak = | heechste punt = [[Gunung Arfak]] (2.926 m) | gebrûk = | ôfbylding2 = | ôfbyldingstekst2 = | ôfbylding3 = | ôfbyldingstekst3 = | webside = | mapname = Yndoneezje-reliëf | mapwidth = | lat_deg = 1 | lat_min = 32 | lat_sec = 0 | lat_dir = S | lon_deg = 132 | lon_min = 45 | lon_sec = 0 | lon_dir = E | tekst by posysjekaart = }} '''Fûgelkop''' (Yndonezysk: ''Kepala Burung'', ek wol '''Doberai''' neamd) is in [[skiereilân]] yn it westen fan [[Nij-Guineä]]. It leit yn [[Yndoneezje]] en is ferdield oer de provinsjes [[West-Papoea]] en [[Súdwest-Papoea]]. It skiereilân hat syn namme te tankjen oan 'e likenis fan syn foarm mei de kop fan in fûgel. De namme ''Vogelkop'' ûntstie yn 'e tiid dat it gebiet noch diel útmakke fan [[Nederlânsk-Ynje]], mar rekke ek yn oersette foarm ynternasjonaal yn gebrûk. == Geografy == Fûgelkop is troch in smelle berchrêch fan likernôch 30 kilometer breed mei de rest fan Nij-Guineä ferbûn. Eastlik fan it skiereilân leit de grutte [[Geelvinkbaai]], ek wol de ''Cenderawasihbaai'' neamd. Oan 'e súdkant foarmet de [[Golf fan Berau]] (''Teluk Berau'') de skieding tusken Fûgelkop en it skiereilân [[Bomberai (skiereilân)|Bomberai]]. === Lânskip === [[Ofbyld:Arfak Mountains.jpg|thumb|left|Arfakberchtme]] It noardlike part fan Fûgelkop bestiet út dreech tagonklik heechberchtme, mei ûnder oaren it [[Tamrauberchtme]] en it [[Arfakberchtme]]. De heechste dielen lizze yn it Arfakberchtme en berikke in hichte fan mear as 2.500 meter. De heechste berch, de [[Gunung Arfak]], is 2.926 meter heech. It súdlike part fan Fûgelkop bestiet foar it grutste part út flak leechlân. Fan natuere wie it skiereilân hast hielendal begroeid mei tropysk reinwâld. Hjoed-de-dei binne benammen eastlik fan Sorong grutte dielen fan it wâld kapt. It Arfakberchtme en it by [[Manokwari]] lizzende Natuerpark fan 'e Tafelberg (''Taman Wisata Alam Gunung Meja'') binne beskerme natuergebieten. Yn it gebiet komme in grut tal [[Endemisme|endemyske]] plante- en bistesoarten foar. Fierder nei it súdeasten leit it skiereilân [[Wandammen]], mei in bercheftich lânskip en toppen fan 2.200 meter. Wandammen is in beskerme natuerreservaat, dat beheard wurdt troch it [[Wrâld Natuer Fûns]]. == Bestjoerlike yndieling == Fûgelkop makke oant 2003 diel út fan 'e Yndonezyske provinsje [[Papoea (provinsje)|Papoea]]. Yn dat jier waard it gebiet in aparte provinsje, dy't ynearsten ''West-Irian Jaya'' (''Irian Jaya Barat'') hiet. Yn 2007 waard de namme feroare yn [[West-Papoea]] (''Papua Barat''). Yn 2022 waard it westlike part fan West-Papoea ôfsplitst en dat de nije provinsje [[Súdwest-Papoea]] (''Papua Barat Daya'') waard. Sûnt dy tiid is Fûgelkop bestjoerlik ferdield oer de beide provinsjes. De haadstêd fan West-Papoea is [[Manokwari]], yn it noardeasten fan it skiereilân. De haadstêd fan Súdwest-Papoea is [[Sorong]], oan 'e westkant fan Fûgelkop. == Plakken == De wichtichste stêden op Fûgelkop binne Manokwari en [[Sorong]]. Manokwari leit oan 'e noardeastkust fan it skiereilân en is in wichtich bestjoerlik sintrum. Sorong leit oan 'e westpunt en is in wichtige haven- en oaljestêd. Beide stêden hawwe mear as 100.000 ynwenners. Oare, lytsere plakken op Fûgelkop binne [[Ransiki]], [[Oransbari]], [[Sausapor]], [[Bintuni]], [[Teminabuan]], [[Inanwatan]] en [[Ayamaru]]. Bintuni stie yn 'e koloniale tiid bekend ûnder de namme ''Steenkool''. == Floara en fauna == Fûgelkop heart ta de gebieten fan Nij-Guineä mei in grut ferskaat oan plante- en bistesoarten. De tropyske reinwâlden en berchwâlden foarmje it leefgebiet fan in grut tal seldsume en endemyske soarten. Benammen it Arfakberchtme stiet bekend om syn rike fûgelwrâld. Yn 'e reinwâlden komme ferskate soarten [[paradysfûgels]] en oare fûgels foar, dy't allinnich op Nij-Guineä of yn dit part fan it eilân libje. De beskerme natuergebieten, lykas it Arfakberchtme en it Natuerpark fan 'e Tafelberg, spylje in wichtige rol by it behâld fan 'e oarspronklike natuer fan it skiereilân. {{boarnen|boarnefernijing= * Dit artikel is foar in part in oersetting fan 'e Nederlânske wikipedyside, sjocht foar referinsjes: [[:nl:Vogelkop]] {{reflist}} ---- {{Commonscat|Bird's Head Peninsula|Fûgelkop}} }} {{DEFAULTSORT:Fugelkop}} [[Kategory:Skiereilân yn Yndoneezje]] 0ltwqg044u87gb3wadv5m0psusp12a8 1 194810 1243146 2026-10-24T15:58:04Z RomkeHoekstra 10582 /* wiskje */ nije seksje 1243146 wikitext text/x-wiki == wiskje == {{Ping|Ieneach fan 'e Es}} Ik ha wer ris twa kear oan it wurk west mei itselde ûnderwerp. De iene as Salawati skreaun en dizze hjoed as Salawaty. Wolle jo dizze wiskje. Yn't foar tank. [[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]] ([[Meidogger oerlis:RomkeHoekstra|oerlis]]) 24 okt 2026, 17.58 (CEST) g2xalr59vdlujsdtri7rk8hgelujxxk 1243148 1243146 2026-10-24T16:08:03Z Drewes 2754 - tikfl. 1243148 wikitext text/x-wiki == wiskje == {{Ping|Ieneach fan 'e Esk}} Ik ha wer ris twa kear oan it wurk west mei itselde ûnderwerp. De iene as Salawati skreaun en dizze hjoed as Salawaty. Wolle jo dizze wiskje. Yn't foar tank. [[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]] ([[Meidogger oerlis:RomkeHoekstra|oerlis]]) 24 okt 2026, 17.58 (CEST) rh9by8zqwm63583ev4xc4v4ojrihav8 0 194811 1243152 2026-10-24T19:06:12Z RomkeHoekstra 10582 Side makke mei "{{Ynfoboks regio fan Perû | namme = Loreto | ôfbylding = Peru - Loreto Department (locator map).svg | ôfbyldingstekst = Location of the region in Peru | flagge = Bandera Región Loreto.svg | wapen = Escudo departamento de loreto.svg | haadplak = [[Iquitos]] | grutste stêd = [[Iquitos]] | provinsjes = 8 | distrikten = 54 | gûverneur = | ynwenners =..." 1243152 wikitext text/x-wiki {{Ynfoboks regio fan Perû | namme = Loreto | ôfbylding = Peru - Loreto Department (locator map).svg | ôfbyldingstekst = Location of the region in Peru | flagge = Bandera Región Loreto.svg | wapen = Escudo departamento de loreto.svg | haadplak = [[Iquitos]] | grutste stêd = [[Iquitos]] | provinsjes = 8 | distrikten = 54 | gûverneur = | ynwenners = 1.068.100 <small>(2026)</small> | oerflak = 368.851 km² | befolkingstichtens = 2,4 ynw./km² | hichte = | HDI = 0,721 <small>(2022)</small> | UBIGEO = 16 | stifting = 7 febrewaris 1866 | regio sûnt = 2002 | ISO-koade = LOR | tiidsône = [[UTC]]-5 | koördinaten = | webside = [http://www.regionloreto.gob.pe regionloreto.gob.pe] | tekst by posysjekaart= | ôfbylding99 = Reflejos en Río Ucayali.jpg | ôfbyldingstekst99 = Río Ucayali }} '''Loreto''' is de meast noardlike [[regio's fan Perû|regio]] fan [[Perû]]. It beslacht mear as in tredde fan it lân fan Perû en is dêrmei de grutste regio fan it lân, mar ek ien fan 'e meast tinbefolke gebieten troch de tichte Amazônewâlden. De haadstêd is [[Iquitos]], de grutste stêd fan 'e wrâld dy't net oer diken oer lân te berikken is en allinnich mei in boat of fleantúch. == Geografy == [[Ofbyld:Amazonas, Iquitos - Leticia, Kolumbien (11472506936).jpg|thumb|left|De Amazône by Iquitos]] Loreto leit yn it noardeasten fan Perû en grinzet oan [[Kolombia]] en [[Ekwador]] yn it noarden, [[Brazylje]] yn it easten, en de Perûviaanske regio's [[Ucayali (regio)|Ucayali]] en [[Huánuco (regio)|Huánuco]] yn it suden, en [[San Martín (regio)|San Martín]] en [[Amazonas (regio fan Perû)|Amazonas]] yn it westen. It gebiet leit folslein yn 'e [[Amazône (wâld)|Amazône]]. De wichtichste rivieren binne de [[Amazône (rivier)|Amazône]], de [[Marañón]], de [[Ucayali (rivier)|Ucayali]], de [[Putumayo]], de [[Yavarí]], de [[Napo]], de [[Pastaza]] en de [[Huallaga]]. == Skiednis == De earste ynwenners fan it gebiet wiene ferskate lânseigen stammen dy't yn 'e reinwâlden libben. Yn 'e koloniale tiid waard de regio ferkend troch Spaanske ekspedysjes en [[Jezuïten]]. In wichtige histoaryske ûntwikkeling wie de rubberproduksje oan 'e ein fan 'e 19e iuw en it begjin fan 'e 20e iuw, dy't grutte wolfeart brocht nei Iquitos en oare plakken yn 'e regio. === De Putumayo-genoside === Yn 'e tiid fan 'e opgong fan 'e rubberproduksje (1879–1930) fûn yn it grinsgebiet fan 'e [[Putumayo (rivier)|Putumayo-rivier]] – tusken de hjoeddeiske lannen Perû en [[Kolombia]] – de saneamde [[genoside fan Putumayo]] plak. De hege fraach nei rubber late ta in ekstreme foarm fan twangarbeid en slavernij, wêrby't de lânseigen befolking troch rubberbaronnen ûnderdrukt waard. [[Ofbyld:Enslaved natives with a load of rubber weighing 75 kilos, they have journeyed 100 kilometers with no food given.jpg|thumb|left|Lânseigen slaven dy't 75 kg rubber transportearje en sûnder iten 100 km ôflein hiene]] De wichtichste dieder wie de ''Peruvian Amazon Company'', dy't bestjoerd waard troch de Perûviaanske rubberbaron Julio César Arana. Lânseigen stammen lykas de Witoto, Bora, Andoque en Ocaina waarden it slachtoffer fan systematyske marteling, úthongering, moard en ferplichte deportaasjes. Histoaryske rûzings fan it deadetal rinne fan 32.000 oant mear as 40.000, en yn guon rûzings sels oant mear as 100.000 lânseigen minsken, wat delkaam op de ferneatiging fan sa'n 90% fan 'e lokale stammen yn dat gebiet. === De bombardeminten op 'e Matsés === Yn 'e jierren 1960 kamen de [[Matsés]] (in lânseigen folk yn it [[Javari]]-streamgebiet) yn opstân tsjin 'e ynkringing fan houthakkers en kolonisten op harren grûngebiet. It Perûviaanske regear ûnder president [[Fernando Belaúnde]] sette doe militêren yn en bombardearre Matsés-doarpen mei [[napalm]], wat late ta hûnderten deaden en grutskalige ferneatiging fan har mienskippen. == Befolking == Neffens de Perûviaanske folkstelling fan [[2017]] telde Loreto 883.510 ynwenners. In grut part fan 'e befolking wennet yn 'e haadstêd Iquitos. Yn 'e regio libje ek ferskate lânseigen folken fan it Amazônebekken, lykas de Urarina, Yagua, Shipibo-Conibo, Matsés en Ticuna. In part fan 'e lânseigen stammen ûnderhâldt oan de dei fan hjoed gjin kontakt mei de bûtenwrâld. Hja libje yn isolaasje en hawwe gjin ymmuniteit opboud tsjin frjemde syktes. Troch de taname fan yllegale houtkap, drugshannel en oaljekonsesjes kringe bûtensteanders jimmeroan djipper harren gebiet yn. De oerdracht fan in firus kin foldwaande wêze om in hiele stamme út te roegjen. == Bestjoer == De regio Loreto is ferdield yn 8 provinsjes, dy't tegearre bestiet út 54 distrikten (sûnt : <div style="display: flex; flex-wrap: wrap; align-items: flex-start; gap: 20px; margin-bottom: 1em;"> <div style="flex: 1 1 400px; min-width: 300px; overflow-x: auto;"> {| class="wikitable sortable" style="width: 100%; text-align: right;" |+ Meast befolke distrikten fan Loreto (INEI, 2017) |- style="background-color: #efefef; text-align: center;" ! [[UBIGEO]] !! Distrikt !! Ynwenners<br><small>(2017)</small> !! Haadplak !! Provinsje |- | style="text-align: center;" | 160101 | style="text-align: left;" | [[Iquitos (distrikt)|Iquitos]] | 144.463 | style="text-align: left;" | [[Iquitos]] | style="text-align: left;" | [[Maynas (provinsje)|Maynas]] |- | style="text-align: center;" | 160113 | style="text-align: left;" | [[San Juan Bautista (distrikt fan Maynas)|San Juan Bautista]] | 127.005 | style="text-align: left;" | [[San Juan Bautista (Maynas)|San Juan Bautista]] | style="text-align: left;" | [[Maynas (provinsje)|Maynas]] |- | style="text-align: center;" | 160201 | style="text-align: left;" | [[Yurimaguas (distrikt)|Yurimaguas]] | 83.554 | style="text-align: left;" | [[Yurimaguas]] | style="text-align: left;" | [[Alto Amazonas (provinsje)|Alto Amazonas]] |- | style="text-align: center;" | 160108 | style="text-align: left;" | [[Punchana (distrikt)|Punchana]] | 75.210 | style="text-align: left;" | [[Punchana]] | style="text-align: left;" | [[Maynas (provinsje)|Maynas]] |- | style="text-align: center;" | 160112 | style="text-align: left;" | [[Belén (distrikt fan Maynas)|Belén]] | 64.468 | style="text-align: left;" | [[Belén (Maynas)|Belén]] | style="text-align: left;" | [[Maynas (provinsje)|Maynas]] |- | style="text-align: center;" | 160301 | style="text-align: left;" | [[Nauta (distrikt)|Nauta]] | 29.963 | style="text-align: left;" | [[Nauta]] | style="text-align: left;" | [[Loreto (provinsje fan Perû)|Loreto]] |- | style="text-align: center;" | 160501 | style="text-align: left;" | [[Requena (distrikt)|Requena]] | 25.313 | style="text-align: left;" | [[Requena (stêd)|Requena]] | style="text-align: left;" | [[Requena (provinsje)|Requena]] |- | style="text-align: center;" | 160601 | style="text-align: left;" | [[Contamana (distrikt)|Contamana]] | 23.883 | style="text-align: left;" | [[Contamana]] | style="text-align: left;" | [[Ucayali (provinsje)|Ucayali]] |- | style="text-align: center;" | 160107 | style="text-align: left;" | [[Napo (distrikt)|Napo]] | 15.003 | style="text-align: left;" | [[Santa Clotilde]] | style="text-align: left;" | [[Maynas (provinsje)|Maynas]] |- | style="text-align: center;" | 160103 | style="text-align: left;" | [[Fernando Lores (distrikt)|Fernando Lores]] | 13.875 | style="text-align: left;" | [[Tamshiacu]] | style="text-align: left;" | [[Maynas (provinsje)|Maynas]] |} </div> <div style="flex: 0 0 300px; max-width: 100%;"> [[Ofbyld:Departamento de Loreto.png|300px|thumb|none|Provinsjes fan Loreto.]] </div> </div> == Ekonomy == De ekonomy fan Loreto is foar in grut part bassearre op 'e natuerlike helpboarnen fan it gebiet. De oaljewinning, de houtyndustry, lânbou, fiskerij en toerisme soargje foar de measte wurkgelegenheid. == It besjen wurdich == [[Ofbyld:Iquitos desde el aire.jpg|thumb|left|Loftfoto fan Iquitos]] * De haadstêd [[Iquitos]] besit noch in soad histoaryske bouwurken út de rubbertiid. It bekendste bouwurk is it ''Casa de Fierro'' (it Izeren Hûs), ûntwurpen troch [[Gustave Eiffel]], dat yn dy tiid as in boupakket út Jeropa waard ymportearre. Yn 'e reintiid wurdt de wyk Belén in wyk dêr't alles op peallen en flotten driuwt. * It [[Nasjonaal Reservaat Pacaya-Samiria]] is ien fan 'e grutste beskerme natuergebieten fan Perû. * De rivier de [[Amazône (rivier)|Amazône]] en de omlizzende reinwâlden. {{boarnen|boarnefernijing= * In grut part fan 'e gegevens binne oernommen fan 'e Spaanske wikipedyside, sjoch foar referinsjes by [[:es:Departamento de Loreto]] <references/> ---- {{Commonscat|Loreto Region}} }} {{Regio's fan Perû}} [[Kategory:Loreto (regio)| ]] [[Kategory:Regio fan Perû|Loreto]] d41p32eisn1ajop8nxjkeer0nwhqijx 1243154 1243152 2026-10-24T19:12:55Z RomkeHoekstra 10582 1243154 wikitext text/x-wiki {{Ynfoboks regio fan Perû | namme = Loreto | ôfbylding = Peru - Loreto Department (locator map).svg | ôfbyldingstekst = Location of the region in Peru | flagge = Bandera Región Loreto.svg | wapen = Escudo departamento de loreto.svg | haadplak = [[Iquitos]] | grutste stêd = [[Iquitos]] | provinsjes = 8 | distrikten = 54 <small>(sûnt 2025)</small> | gûverneur = | ynwenners = 1.068.100 <small>(2026)</small> | oerflak = 368.851 km² | befolkingstichtens = 2,4 ynw./km² | hichte = | HDI = 0,721 <small>(2022)</small> | UBIGEO = 16 | stifting = 7 febrewaris 1866 | regio sûnt = 2002 | ISO-koade = LOR | tiidsône = [[UTC]]-5 | koördinaten = | webside = [http://www.regionloreto.gob.pe regionloreto.gob.pe] | tekst by posysjekaart= | ôfbylding99 = Reflejos en Río Ucayali.jpg | ôfbyldingstekst99 = Río Ucayali }} '''Loreto''' is de meast noardlike [[regio's fan Perû|regio]] fan [[Perû]]. It beslacht mear as in tredde fan it lân fan Perû en is dêrmei de grutste regio fan it lân, mar ek ien fan 'e meast tinbefolke gebieten troch de tichte Amazônewâlden. De haadstêd is [[Iquitos]], de grutste stêd fan 'e wrâld dy't net oer diken oer lân te berikken is en allinnich mei in boat of fleantúch. == Geografy == [[Ofbyld:Amazonas, Iquitos - Leticia, Kolumbien (11472506936).jpg|thumb|left|De Amazône by Iquitos]] Loreto leit yn it noardeasten fan Perû en grinzet oan [[Kolombia]] en [[Ekwador]] yn it noarden, [[Brazylje]] yn it easten, en de Perûviaanske regio's [[Ucayali (regio)|Ucayali]] en [[Huánuco (regio)|Huánuco]] yn it suden, en [[San Martín (regio)|San Martín]] en [[Amazonas (regio fan Perû)|Amazonas]] yn it westen. It gebiet leit folslein yn 'e [[Amazône (wâld)|Amazône]]. De wichtichste rivieren binne de [[Amazône (rivier)|Amazône]], de [[Marañón]], de [[Ucayali (rivier)|Ucayali]], de [[Putumayo]], de [[Yavarí]], de [[Napo]], de [[Pastaza]] en de [[Huallaga]]. == Skiednis == De earste ynwenners fan it gebiet wiene ferskate lânseigen stammen dy't yn 'e reinwâlden libben. Yn 'e koloniale tiid waard de regio ferkend troch Spaanske ekspedysjes en [[Jezuïten]]. In wichtige histoaryske ûntwikkeling wie de rubberproduksje oan 'e ein fan 'e 19e iuw en it begjin fan 'e 20e iuw, dy't grutte wolfeart brocht nei Iquitos en oare plakken yn 'e regio. === De Putumayo-genoside === Yn 'e tiid fan 'e opgong fan 'e rubberproduksje (1879–1930) fûn yn it grinsgebiet fan 'e [[Putumayo (rivier)|Putumayo-rivier]] – tusken de hjoeddeiske lannen Perû en [[Kolombia]] – de saneamde [[genoside fan Putumayo]] plak. De hege fraach nei rubber late ta in ekstreme foarm fan twangarbeid en slavernij, wêrby't de lânseigen befolking troch rubberbaronnen ûnderdrukt waard. [[Ofbyld:Enslaved natives with a load of rubber weighing 75 kilos, they have journeyed 100 kilometers with no food given.jpg|thumb|left|Lânseigen slaven dy't 75 kg rubber transportearje en sûnder iten 100 km ôflein hiene]] De wichtichste dieder wie de ''Peruvian Amazon Company'', dy't bestjoerd waard troch de Perûviaanske rubberbaron Julio César Arana. Lânseigen stammen lykas de Witoto, Bora, Andoque en Ocaina waarden it slachtoffer fan systematyske marteling, úthongering, moard en ferplichte deportaasjes. Histoaryske rûzings fan it deadetal rinne fan 32.000 oant mear as 40.000, en yn guon rûzings sels oant mear as 100.000 lânseigen minsken, wat delkaam op de ferneatiging fan sa'n 90% fan 'e lokale stammen yn dat gebiet. === De bombardeminten op 'e Matsés === Yn 'e jierren 1960 kamen de [[Matsés]] (in lânseigen folk yn it [[Javari]]-streamgebiet) yn opstân tsjin 'e ynkringing fan houthakkers en kolonisten op harren grûngebiet. It Perûviaanske regear ûnder president [[Fernando Belaúnde]] sette doe militêren yn en bombardearre Matsés-doarpen mei [[napalm]], wat late ta hûnderten deaden en grutskalige ferneatiging fan har mienskippen. == Befolking == Neffens de Perûviaanske folkstelling fan [[2017]] telde Loreto 883.510 ynwenners. In grut part fan 'e befolking wennet yn 'e haadstêd Iquitos. Yn 'e regio libje ek ferskate lânseigen folken fan it Amazônebekken, lykas de Urarina, Yagua, Shipibo-Conibo, Matsés en Ticuna. In part fan 'e lânseigen stammen ûnderhâldt oan de dei fan hjoed gjin kontakt mei de bûtenwrâld. Hja libje yn isolaasje en hawwe gjin ymmuniteit opboud tsjin frjemde syktes. Troch de taname fan yllegale houtkap, drugshannel en oaljekonsesjes kringe bûtensteanders jimmeroan djipper harren gebiet yn. De oerdracht fan in firus kin foldwaande wêze om in hiele stamme út te roegjen. == Bestjoer == De regio Loreto is ferdield yn 8 provinsjes, dy't tegearre bestiet út 54 distrikten (sûnt : <div style="display: flex; flex-wrap: wrap; align-items: flex-start; gap: 20px; margin-bottom: 1em;"> <div style="flex: 1 1 400px; min-width: 300px; overflow-x: auto;"> {| class="wikitable sortable" style="width: 100%; text-align: right;" |+ Meast befolke distrikten fan Loreto (INEI, 2017) |- style="background-color: #efefef; text-align: center;" ! [[UBIGEO]] !! Distrikt !! Ynwenners<br><small>(2017)</small> !! Haadplak !! Provinsje |- | style="text-align: center;" | 160101 | style="text-align: left;" | [[Iquitos (distrikt)|Iquitos]] | 144.463 | style="text-align: left;" | [[Iquitos]] | style="text-align: left;" | [[Maynas (provinsje)|Maynas]] |- | style="text-align: center;" | 160113 | style="text-align: left;" | [[San Juan Bautista (distrikt fan Maynas)|San Juan Bautista]] | 127.005 | style="text-align: left;" | [[San Juan Bautista (Maynas)|San Juan Bautista]] | style="text-align: left;" | [[Maynas (provinsje)|Maynas]] |- | style="text-align: center;" | 160201 | style="text-align: left;" | [[Yurimaguas (distrikt)|Yurimaguas]] | 83.554 | style="text-align: left;" | [[Yurimaguas]] | style="text-align: left;" | [[Alto Amazonas (provinsje)|Alto Amazonas]] |- | style="text-align: center;" | 160108 | style="text-align: left;" | [[Punchana (distrikt)|Punchana]] | 75.210 | style="text-align: left;" | [[Punchana]] | style="text-align: left;" | [[Maynas (provinsje)|Maynas]] |- | style="text-align: center;" | 160112 | style="text-align: left;" | [[Belén (distrikt fan Maynas)|Belén]] | 64.468 | style="text-align: left;" | [[Belén (Maynas)|Belén]] | style="text-align: left;" | [[Maynas (provinsje)|Maynas]] |- | style="text-align: center;" | 160301 | style="text-align: left;" | [[Nauta (distrikt)|Nauta]] | 29.963 | style="text-align: left;" | [[Nauta]] | style="text-align: left;" | [[Loreto (provinsje fan Perû)|Loreto]] |- | style="text-align: center;" | 160501 | style="text-align: left;" | [[Requena (distrikt)|Requena]] | 25.313 | style="text-align: left;" | [[Requena (stêd)|Requena]] | style="text-align: left;" | [[Requena (provinsje)|Requena]] |- | style="text-align: center;" | 160601 | style="text-align: left;" | [[Contamana (distrikt)|Contamana]] | 23.883 | style="text-align: left;" | [[Contamana]] | style="text-align: left;" | [[Ucayali (provinsje)|Ucayali]] |- | style="text-align: center;" | 160107 | style="text-align: left;" | [[Napo (distrikt)|Napo]] | 15.003 | style="text-align: left;" | [[Santa Clotilde]] | style="text-align: left;" | [[Maynas (provinsje)|Maynas]] |- | style="text-align: center;" | 160103 | style="text-align: left;" | [[Fernando Lores (distrikt)|Fernando Lores]] | 13.875 | style="text-align: left;" | [[Tamshiacu]] | style="text-align: left;" | [[Maynas (provinsje)|Maynas]] |} </div> <div style="flex: 0 0 300px; max-width: 100%;"> [[Ofbyld:Departamento de Loreto.png|300px|thumb|none|Provinsjes fan Loreto.]] </div> </div> == Ekonomy == De ekonomy fan Loreto is foar in grut part bassearre op 'e natuerlike helpboarnen fan it gebiet. De oaljewinning, de houtyndustry, lânbou, fiskerij en toerisme soargje foar de measte wurkgelegenheid. == It besjen wurdich == [[Ofbyld:Iquitos desde el aire.jpg|thumb|left|Loftfoto fan Iquitos]] * De haadstêd [[Iquitos]] besit noch in soad histoaryske bouwurken út de rubbertiid. It bekendste bouwurk is it ''Casa de Fierro'' (it Izeren Hûs), ûntwurpen troch [[Gustave Eiffel]], dat yn dy tiid as in boupakket út Jeropa waard ymportearre. Yn 'e reintiid wurdt de wyk Belén in wyk dêr't alles op peallen en flotten driuwt. * It [[Nasjonaal Reservaat Pacaya-Samiria]] is ien fan 'e grutste beskerme natuergebieten fan Perû. * De rivier de [[Amazône (rivier)|Amazône]] en de omlizzende reinwâlden. {{boarnen|boarnefernijing= * In grut part fan 'e gegevens binne oernommen fan 'e Spaanske wikipedyside, sjoch foar referinsjes by [[:es:Departamento de Loreto]] <references/> ---- {{Commonscat|Loreto Department|Loreto (regio)}} }} {{Regio's fan Perû}} [[Kategory:Loreto (regio)| ]] [[Kategory:Regio fan Perû|Loreto]] dqjdlo6ubiunuy5omnkl7jys74tkl9c 1243173 1243154 2026-10-24T20:28:11Z Ieneach fan 'e Esk 13292 /* It besjen wurdich */ kt 1243173 wikitext text/x-wiki {{Ynfoboks regio fan Perû | namme = Loreto | ôfbylding = Peru - Loreto Department (locator map).svg | ôfbyldingstekst = Location of the region in Peru | flagge = Bandera Región Loreto.svg | wapen = Escudo departamento de loreto.svg | haadplak = [[Iquitos]] | grutste stêd = [[Iquitos]] | provinsjes = 8 | distrikten = 54 <small>(sûnt 2025)</small> | gûverneur = | ynwenners = 1.068.100 <small>(2026)</small> | oerflak = 368.851 km² | befolkingstichtens = 2,4 ynw./km² | hichte = | HDI = 0,721 <small>(2022)</small> | UBIGEO = 16 | stifting = 7 febrewaris 1866 | regio sûnt = 2002 | ISO-koade = LOR | tiidsône = [[UTC]]-5 | koördinaten = | webside = [http://www.regionloreto.gob.pe regionloreto.gob.pe] | tekst by posysjekaart= | ôfbylding99 = Reflejos en Río Ucayali.jpg | ôfbyldingstekst99 = Río Ucayali }} '''Loreto''' is de meast noardlike [[regio's fan Perû|regio]] fan [[Perû]]. It beslacht mear as in tredde fan it lân fan Perû en is dêrmei de grutste regio fan it lân, mar ek ien fan 'e meast tinbefolke gebieten troch de tichte Amazônewâlden. De haadstêd is [[Iquitos]], de grutste stêd fan 'e wrâld dy't net oer diken oer lân te berikken is en allinnich mei in boat of fleantúch. == Geografy == [[Ofbyld:Amazonas, Iquitos - Leticia, Kolumbien (11472506936).jpg|thumb|left|De Amazône by Iquitos]] Loreto leit yn it noardeasten fan Perû en grinzet oan [[Kolombia]] en [[Ekwador]] yn it noarden, [[Brazylje]] yn it easten, en de Perûviaanske regio's [[Ucayali (regio)|Ucayali]] en [[Huánuco (regio)|Huánuco]] yn it suden, en [[San Martín (regio)|San Martín]] en [[Amazonas (regio fan Perû)|Amazonas]] yn it westen. It gebiet leit folslein yn 'e [[Amazône (wâld)|Amazône]]. De wichtichste rivieren binne de [[Amazône (rivier)|Amazône]], de [[Marañón]], de [[Ucayali (rivier)|Ucayali]], de [[Putumayo]], de [[Yavarí]], de [[Napo]], de [[Pastaza]] en de [[Huallaga]]. == Skiednis == De earste ynwenners fan it gebiet wiene ferskate lânseigen stammen dy't yn 'e reinwâlden libben. Yn 'e koloniale tiid waard de regio ferkend troch Spaanske ekspedysjes en [[Jezuïten]]. In wichtige histoaryske ûntwikkeling wie de rubberproduksje oan 'e ein fan 'e 19e iuw en it begjin fan 'e 20e iuw, dy't grutte wolfeart brocht nei Iquitos en oare plakken yn 'e regio. === De Putumayo-genoside === Yn 'e tiid fan 'e opgong fan 'e rubberproduksje (1879–1930) fûn yn it grinsgebiet fan 'e [[Putumayo (rivier)|Putumayo-rivier]] – tusken de hjoeddeiske lannen Perû en [[Kolombia]] – de saneamde [[genoside fan Putumayo]] plak. De hege fraach nei rubber late ta in ekstreme foarm fan twangarbeid en slavernij, wêrby't de lânseigen befolking troch rubberbaronnen ûnderdrukt waard. [[Ofbyld:Enslaved natives with a load of rubber weighing 75 kilos, they have journeyed 100 kilometers with no food given.jpg|thumb|left|Lânseigen slaven dy't 75 kg rubber transportearje en sûnder iten 100 km ôflein hiene]] De wichtichste dieder wie de ''Peruvian Amazon Company'', dy't bestjoerd waard troch de Perûviaanske rubberbaron Julio César Arana. Lânseigen stammen lykas de Witoto, Bora, Andoque en Ocaina waarden it slachtoffer fan systematyske marteling, úthongering, moard en ferplichte deportaasjes. Histoaryske rûzings fan it deadetal rinne fan 32.000 oant mear as 40.000, en yn guon rûzings sels oant mear as 100.000 lânseigen minsken, wat delkaam op de ferneatiging fan sa'n 90% fan 'e lokale stammen yn dat gebiet. === De bombardeminten op 'e Matsés === Yn 'e jierren 1960 kamen de [[Matsés]] (in lânseigen folk yn it [[Javari]]-streamgebiet) yn opstân tsjin 'e ynkringing fan houthakkers en kolonisten op harren grûngebiet. It Perûviaanske regear ûnder president [[Fernando Belaúnde]] sette doe militêren yn en bombardearre Matsés-doarpen mei [[napalm]], wat late ta hûnderten deaden en grutskalige ferneatiging fan har mienskippen. == Befolking == Neffens de Perûviaanske folkstelling fan [[2017]] telde Loreto 883.510 ynwenners. In grut part fan 'e befolking wennet yn 'e haadstêd Iquitos. Yn 'e regio libje ek ferskate lânseigen folken fan it Amazônebekken, lykas de Urarina, Yagua, Shipibo-Conibo, Matsés en Ticuna. In part fan 'e lânseigen stammen ûnderhâldt oan de dei fan hjoed gjin kontakt mei de bûtenwrâld. Hja libje yn isolaasje en hawwe gjin ymmuniteit opboud tsjin frjemde syktes. Troch de taname fan yllegale houtkap, drugshannel en oaljekonsesjes kringe bûtensteanders jimmeroan djipper harren gebiet yn. De oerdracht fan in firus kin foldwaande wêze om in hiele stamme út te roegjen. == Bestjoer == De regio Loreto is ferdield yn 8 provinsjes, dy't tegearre bestiet út 54 distrikten (sûnt : <div style="display: flex; flex-wrap: wrap; align-items: flex-start; gap: 20px; margin-bottom: 1em;"> <div style="flex: 1 1 400px; min-width: 300px; overflow-x: auto;"> {| class="wikitable sortable" style="width: 100%; text-align: right;" |+ Meast befolke distrikten fan Loreto (INEI, 2017) |- style="background-color: #efefef; text-align: center;" ! [[UBIGEO]] !! Distrikt !! Ynwenners<br><small>(2017)</small> !! Haadplak !! Provinsje |- | style="text-align: center;" | 160101 | style="text-align: left;" | [[Iquitos (distrikt)|Iquitos]] | 144.463 | style="text-align: left;" | [[Iquitos]] | style="text-align: left;" | [[Maynas (provinsje)|Maynas]] |- | style="text-align: center;" | 160113 | style="text-align: left;" | [[San Juan Bautista (distrikt fan Maynas)|San Juan Bautista]] | 127.005 | style="text-align: left;" | [[San Juan Bautista (Maynas)|San Juan Bautista]] | style="text-align: left;" | [[Maynas (provinsje)|Maynas]] |- | style="text-align: center;" | 160201 | style="text-align: left;" | [[Yurimaguas (distrikt)|Yurimaguas]] | 83.554 | style="text-align: left;" | [[Yurimaguas]] | style="text-align: left;" | [[Alto Amazonas (provinsje)|Alto Amazonas]] |- | style="text-align: center;" | 160108 | style="text-align: left;" | [[Punchana (distrikt)|Punchana]] | 75.210 | style="text-align: left;" | [[Punchana]] | style="text-align: left;" | [[Maynas (provinsje)|Maynas]] |- | style="text-align: center;" | 160112 | style="text-align: left;" | [[Belén (distrikt fan Maynas)|Belén]] | 64.468 | style="text-align: left;" | [[Belén (Maynas)|Belén]] | style="text-align: left;" | [[Maynas (provinsje)|Maynas]] |- | style="text-align: center;" | 160301 | style="text-align: left;" | [[Nauta (distrikt)|Nauta]] | 29.963 | style="text-align: left;" | [[Nauta]] | style="text-align: left;" | [[Loreto (provinsje fan Perû)|Loreto]] |- | style="text-align: center;" | 160501 | style="text-align: left;" | [[Requena (distrikt)|Requena]] | 25.313 | style="text-align: left;" | [[Requena (stêd)|Requena]] | style="text-align: left;" | [[Requena (provinsje)|Requena]] |- | style="text-align: center;" | 160601 | style="text-align: left;" | [[Contamana (distrikt)|Contamana]] | 23.883 | style="text-align: left;" | [[Contamana]] | style="text-align: left;" | [[Ucayali (provinsje)|Ucayali]] |- | style="text-align: center;" | 160107 | style="text-align: left;" | [[Napo (distrikt)|Napo]] | 15.003 | style="text-align: left;" | [[Santa Clotilde]] | style="text-align: left;" | [[Maynas (provinsje)|Maynas]] |- | style="text-align: center;" | 160103 | style="text-align: left;" | [[Fernando Lores (distrikt)|Fernando Lores]] | 13.875 | style="text-align: left;" | [[Tamshiacu]] | style="text-align: left;" | [[Maynas (provinsje)|Maynas]] |} </div> <div style="flex: 0 0 300px; max-width: 100%;"> [[Ofbyld:Departamento de Loreto.png|300px|thumb|none|Provinsjes fan Loreto.]] </div> </div> == Ekonomy == De ekonomy fan Loreto is foar in grut part bassearre op 'e natuerlike helpboarnen fan it gebiet. De oaljewinning, de houtyndustry, lânbou, fiskerij en toerisme soargje foar de measte wurkgelegenheid. == It besjen wurdich == [[Ofbyld:Iquitos desde el aire.jpg|thumb|left|Loftfoto fan Iquitos]] * De haadstêd [[Iquitos]] besit noch in soad histoaryske bouwurken út de rubbertiid. It bekendste bouwurk is it ''Casa de Fierro'' (it Izeren Hûs), ûntwurpen troch [[Gustave Eiffel]], dat yn dy tiid as in boupakket út Jeropa waard ymportearre. Yn 'e reintiid wurdt de wyk Belén in wyk dêr't alles op peallen en flotten driuwt. * It [[Nasjonaal Reservaat Pacaya-Samiria]] is ien fan 'e grutste beskerme natuergebieten fan Perû. * De rivier de [[Amazône (rivier)|Amazône]] en de omlizzende reinwâlden. {{boarnen|boarnefernijing= * In grut part fan 'e gegevens binne oernommen fan 'e Spaanske wikipedyside, sjoch foar referinsjes by [[:es:Departamento de Loreto]] <references/> ---- {{Commonscat|Loreto Department|Loreto (regio)}} }} {{Regio's fan Perû}} [[Kategory:Loreto (regio)| ]] [[Kategory:Regio fan Perû|Loreto]] [[Kategory:Bestjoerlike ienheid oprjochte yn 1866]] kfzbn9si40j3cht1vv8kdtqjl44fk2j 14 194812 1243153 2026-10-24T19:10:19Z RomkeHoekstra 10582 Side makke mei "{{Commonscat|Loreto Department}} [[Kategory:Regio fan Perû]] [[Kategory:Bestjoerlike ienheid oprjochte yn 1866]]" 1243153 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Loreto Department}} [[Kategory:Regio fan Perû]] [[Kategory:Bestjoerlike ienheid oprjochte yn 1866]] 18agtxtm34cctv47vbv8x8rprhmkm2u 0 194813 1243157 2026-10-24T20:03:14Z Ieneach fan 'e Esk 13292 Ferwiist troch nei [[Rustbrune beamekster]] 1243157 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Rustbrune beamekster]] hoqgl4ay8ljspeii57s4zmtmzsuouf9 10 194814 1243161 2026-10-24T20:15:04Z Kneppelfreed 2013 fierder besykje mei dy koördinaterommel 1243161 wikitext text/x-wiki <includeonly><span {{#if:{{{name|}}}{{{ref|}}}|id="{{anchorencode:{{#if:{{{ref|}}}|{{{ref}}}|{{{name}}}}}}}"}}>[{{MapsServer}}&params={{{1}}}&pagename={{PAGENAMEE}}{{#if: {{{name|}}} | &title={{urlencode:{{{name}}} }} }} {{{2}}}]</span><!--{{#invoke:AddNearby|coordinates|{{{1|}}}_name:{{PAGENAME}}_secondary:1}}--></includeonly><noinclude> == Doel == Dit berjocht is in helpberjocht foar oare koördinateberjochten dy't in titelwerjefte hawwe. * '''Brûk dit berjocht <u>net</u> streekrjocht op siden!''' == Demonstraasje == Lit de keppeling om utens nei in side mei opsjes foar in kaart mei yn it sintrum it punt mei de jûne koördinaten sjen. <pre>{{Coor|52_33_57_N_5_18_24_E|kaart}}</pre> jout: {{Coor|52_33_57_N_5_18_24_E|kaart}} <pre>{{Coor|52_33_57_N_5_18_24_E|52° 33′ 57″ N, 5° 18′ 24″ E}}</pre> jout: {{Coor|52_33_57_N_5_18_24_E|52° 33′ 57″ N, 5° 18′ 24″ E}} [[Kategory:Berjocht mei koördinaten|Coor]] </noinclude> tntb3nf9aor3cvctq9oiny78pif917f 14 194815 1243165 2026-10-24T20:21:47Z Ieneach fan 'e Esk 13292 nij 1243165 wikitext text/x-wiki [[Kategory:Skiereilân yn Aazje nei lân|Indoneezje]] [[Kategory:Geografy fan Yndoneezje]] ah6b78rjhw1bgpl4xuko2hoyktm6nw1 0 194816 1243171 2026-10-24T20:25:22Z Ieneach fan 'e Esk 13292 Ferwiist troch nei [[Fûgelkop]] 1243171 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Fûgelkop]] 21319ulm8xp51ve3rft1vuianxrnc0g 0 194817 1243172 2026-10-24T20:27:16Z Ieneach fan 'e Esk 13292 ik wiis dit even troch 1243172 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Salawati]] by07luxm8kva04dc0tdxzydf1745ve0 6 194818 1243174 2026-10-24T20:34:14Z Ieneach fan 'e Esk 13292 In foto fan skriuwer Ulbe van Houten (1904-1974). Oernommen fan 'e webside fan Tresoar. 1243174 wikitext text/x-wiki == Gearfetting == In foto fan skriuwer Ulbe van Houten (1904-1974). Oernommen fan 'e webside fan Tresoar. == Lisinsje == {{Auteursrjocht standert}} s7zwfqyir7qg30tv457i1fpm1ucwmsh 1243175 1243174 2026-10-24T20:36:19Z Ieneach fan 'e Esk 13292 red 1243175 wikitext text/x-wiki == Gearfetting == In foto fan skriuwer Ulbe van Houten (1904-1974). Oernommen fan 'e webside fan Tresoar. == Lisinsje == {{Unfrij ôfbyld |Omskriuwing = In foto fan skriuwer Ulbe van Houten (1904-1974). |Boarne = [[Tresoar]]: https://www.tresoar.nl/literatuur/biografieen/64133b667611185f13bcea3f |Bysnien = Nee |Makker = ûnbekend |Eigner = Tresoar |Doel = Ta yllustraasje fan it artikel en ta identifikaasje fan 'e persoan yn kwestje. |Artikel(s) = [[Ulbe van Houten]] |Ferfangberens = Net, want it giet om in persoan dy't ferstoarn is. |Lege resolúsje = Ja. |Oare ynformaasje = }} 9i1sg63awctdselvjvjxc24nrnltfaq 0 194819 1243177 2026-10-24T20:38:07Z Ieneach fan 'e Esk 13292 Ferwiist troch nei [[Fûgelkop]] 1243177 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Fûgelkop]] 21319ulm8xp51ve3rft1vuianxrnc0g 10 194820 1243179 2026-10-24T20:43:32Z Ieneach fan 'e Esk 13292 wike 23 1243179 wikitext text/x-wiki [[File:Ursus arctos, Kuterevo (HR) -- 2022 -- 0379.jpg|right|250px]] De '''brune bear''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Ursus arctos'') is in [[sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[rôfdieren]] (''Carnivora''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[bearen]] (''Ursidae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[echte bearen]] (''Ursus''). Dit bist is wrâlds op ien nei grutste [[lânrôfdier]] (nei de [[iisbear]]), dat ta de moderne [[megafauna]] rekkene wurdt. De brune bear hat in [[Holarktysk gebiet|Holarktysk]]e [[ferspriedingsgebiet|fersprieding]] en komt dêrmei foar yn [[Jeraazje]] en [[Noard-Amearika]]. It is ornaris in [[deidier]] mei in [[opportunist]]ysk, [[omnivoar]] dieet en in [[solitêr]]e libbenswize. It bewennet benammen [[wâld]]gebieten en oerlibbet de [[iten]]skrapte fan it [[winter]]seizoen troch in [[wintersliep]] te hâlden. Dizze [[soarte]] fertoant in oansjenlike mjitte fan [[seksuele dimorfy]], mei't [[mantsje]]s folle grutter binne as [[wyfke]]s. De brune bear spilet al fan âlds in wichtige rol yn 'e [[minsklik]]e [[mytology]], [[folkloare]], [[literatuer]], [[media]] en [[keunst]]. It is in bist dat frij maklik te trainen is, en it kaam dêrom oant it resinte ferline faak foar yn sirkussen. Der wurde yn 'e tradisjonele [[taksonomy]] achttjin (libbene en [[útstjerren (biology)|útstoarne]]) [[ûndersoarte]]n ûnderskaat, wêrfan't de grizzlybear (''U.&nbsp;a. horribilis'') út [[Noard-Amearika]] fierwei de bekendste is. De [[IUCN]] klassifisearret de brune bear as net bedrige. :''[[Brune bear|Lês fierder]]'' h79vz6muw5u9a3i7ytiudnk6o460do4 10 194821 1243180 2026-10-24T20:45:19Z Ieneach fan 'e Esk 13292 wike 24 1243180 wikitext text/x-wiki [[File:Joanne_Dru_1960.JPG|right|180px]] '''Joanne Dru''' (wiere [[namme]]: '''Joan Letitia LaCock'''; Logan ([[West-Firginia]]), [[31 jannewaris]] [[1922]] – [[Los Angeles]], [[10 septimber]] [[1996]]) wie in [[Feriene Steaten|Amerikaansk]] [[aktrise]] dy't it hichtepunt fan har [[karriêre]] yn 'e twadde helte fan 'e [[1940-er jierren]] en yn 'e [[1950-er jierren]] belibbe. Se spile benammen yn [[film]]s en [[tillefyzjesearje]]s. Dru krige bekendheid mei rollen yn films as ''Red River'', ''[[She Wore a Yellow Ribbon]]'', ''All the King's Men'' en ''[[Wagon Master (film)|Wagon Master]]''. :''[[Joanne Dru|Lês fierder]]'' ek6mlew2enu275o0vugyhbyy6ju2o2i 10 194822 1243183 2026-10-24T21:04:21Z Ieneach fan 'e Esk 13292 wike 25 1243183 wikitext text/x-wiki [[File:Mato Grosso in Brazil.svg|right|220px]] '''Mato Grosso''' ([[Portegeesk]] foar "tichte bosk") is ien fan 'e 26 dielsteaten fan [[Brazylje]]. De steat mei de standertôfkoarting MT leit yn 'e regio Sintraal-West. Mato Grosso grinzget yn it súdwesten oan [[Bolivia]] en is fierders omjûn troch de Brazyljaanske dielsteaten [[Rondônia]], [[Amazonas (Brazylje)|Amazonas]], [[Pará]], [[Tocantins]], [[Goiás]] en [[Mato Grosso do Sul]], dat yn [[1977]] fan Mato Grosso ôfspjalten waard. Mato Grosso bestiet [[bestjoer]]lik út fiif regio's, ferdield yn 142 [[gemeente (bestjoer)|gemeenten]]. De dielsteat hat in [[oerflak]] fan 903.358&nbsp;[[km²]], oftewol 10,6% fan Brazylje, en is dêrmei hast 22 kear sa grut as [[Nederlân]] (41.543&nbsp;km², ynklusyf binnenwetter). Yn [[2025]] wennen der yn Mato Grosso krapoan 3,9&nbsp;miljoen minsken, oftewol 1,8% fan 'e Brazyljaanske [[befolking]]. De [[ekonomy]] is fierhinne [[agrarysk]]. It [[lânskip]] fan 'e steat bestiet út ûnbidige [[flakte]]n ôfwiksele mei troch steile [[klif]]fen omjûne [[heechflakte]]n (''chapada's''). Der komme trije soarten [[ekosystemen]] foar: de [[tropysk]]e [[savanne]] fan 'e Cerrado, de [[sompe]]n fan 'e [[Pantanal]] en it [[tropysk reinwâld]] fan it [[Amazônegebiet]]. :''[[Mato Grosso|Lês fierder]]'' 67hkldzyl6q4p1y7xt23g2u9rbbna09 10 194823 1243185 2026-10-24T21:10:09Z Ieneach fan 'e Esk 13292 wike 26 1243185 wikitext text/x-wiki [[File:Star Wars Rogue One Logo.svg|300px|right]] '''''Rogue One: A Star Wars Story''''', ek wol koartwei '''''Rogue One''''' neamd, is in [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[science fiction-film]] út [[2016]] mei eleminten fan [[fantasy (sjenre)|fantasy]], [[oarlochsfilm|oarlochsfiksje]] en [[aventoerefiksje]]. It wie de earste op himsels steande [[live-action]]film yn it ramt fan 'e saneamde [[blomlêzing|antologysearje]] fan 'e [[Star Wars|''Star Wars''-mediafranchise]]. Yn 'e ynterne [[gronology]] fan 'e [[Star Wars (filmsearje)|''Star Wars''-filmsearje]] folget it nei ''[[Star Wars: Episode&nbsp;III&nbsp;– Revenge of the Sith]]'' ([[2005]]) en is it in direkte [[prequel]] fan ''[[Star Wars: Episode&nbsp;IV&nbsp;– A&nbsp;New Hope]]'' ([[1977]]). De [[film]] waard [[regissearre]] troch Gareth Edwards, mei yn 'e [[haadrol]]len Felicity Jones en Diego Luna. De [[titel (namme)|titel]] betsjut "Skelm Ien: In Stjerrekriichferhaal". De film fertelt it ferhaal fan hoe't it [[Rebelleferbûn (Star Wars)|Rebelleferbûn]] de [[blaudruk]]ken fan 'e [[Deadsstjer]] fan it [[Galaktysk Keizerryk]] bemachtiget, ien [[wike]] foar de ferneatiging fan dat [[massaferneatigingswapen]] yn ''Star Wars: Episode&nbsp;IV&nbsp;– A&nbsp;New Hope''. [[Jyn Erso]], de [[dochter]] fan 'e wichtichste ûntwerper fan 'e Deadsstjer, moat dêrfoar gearwurkje mei [[Cassian Andor]], in ferbittere [[rebel]] dy't gauris smoarge putsjes opknapt. Jyn tinkt dat se har [[heit]] befrije sille, mei't er finzen holden wurdt troch [[Orson Krennic]], de [[direkteur]] fan it Keizerlik wapenprogramma. Cassian hat lykwols opdracht krigen om har heit te [[moard|likwidearjen]]. ''Rogue One: A Star Wars Story'' krige fan 'e [[filmkritisy]] oer it algemien positive [[resinsje]]s, mar der wie [[krityk]] op it tempo en digitale werskeppings fan 'e [[ferstoarn]]e akteur [[Peter Cushing]] yn 'e rol fan [[grut-moff Tarkin]] en fan in jongere [[Carrie Fisher]] as [[prinsesse Leia]]. Nettsjinsteande dat waard ''Rogue One: A Star Wars Story'' nominearre foar twa [[Oscar]]s, twa [[BAFTA's]] en in [[Hugo Award]], en wûn de film trije [[Saturn Award]]s en trije [[Empire Award]]s. ''Rogue One'' ûntjoech him yn 'e [[bioskopen]] ta in ûnbidich [[kommersje]]el súkses en de op ien nei meast opbringende film fan [[2016]]. In [[spin-off]]-[[prequel]]-[[tillefyzjesearje]] oer it [[personaazje]] Cassian Andor, mei as titel ''[[Andor (tillefyzjesearje)|Andor]]'', kaam yn [[2022]] beskikber fia de [[streaming media|streamingtsjinst]] [[Disney+]]. :''[[Rogue One: A Star Wars Story|Lês fierder]]'' qzycnln81viu7mw4ratvzygfld66m8o 0 194824 1243189 2026-10-25T07:06:05Z RomkeHoekstra 10582 Sjoch oerlis. 1243189 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme = Chathammiggesnapper |Ofbyld = [[Ofbyld:Nz Black Robin (108600329).jpeg|250px]] |lûd = |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift = [[moskeftigen]] (''Passeriformes'') |Famylje = [[Australyske miggesnappers]] (''Petroicidae'') |Skaai = [[Australyske readboarsten]] (''Petroica'') |Wittenskiplike namme= Petroica traversi |Beskriuwer, jier= [[Walter Buller|Buller]], 1872 |IUCN-status= |lânkaart = [[Ofbyld:Petroica traversi - map.svg|250px]] }} De '''Chathammiggesnapper''' (Moriori: ''karure'', Maoary: ''kakaruia''; ''Petroica traversi''), is in bedrige fûgelsoarte dy't lânseigen is op 'e [[Chathameilannen]], likernôch 800 km eastlik fan [[Nij-Seelân]]. De soarte is nau besibbe oan ''[[Petroica australis]]''. De fûgel waard yn 1872 foar it earst wittenskiplik beskreaun troch [[Walter Buller]]. De wittenskiplike soartnamme ferwiist nei de Nij-Seelânske botanikus [[Henry Travers]] (1844–1928). Oars as syn sibben op it fêstelân kin it swartrobyntsje mar beheind fleane. Om't de soarte him ûntwikkele hat yn in omjouwing sûnder rôfdieren lykas rôfsûchdieren, wie de fûgel tige kwetsber foar yntrodusearre bisten, lykas katten en rotten. Foar 1871 wie de soarte al ferdwûn fan it haadeilân fan 'e Chathameilannen. Dêrnei kaam er allinnich noch foar op [[Little Mangere]] en [[Rangatira]]. == Untdekking en taksonomy == De earste wittenskiplike fermelding fan it swartrobyntsje datearret út 1871, doe't [[William Travers]] by it Wellington Philosophical Society de befiningen fan syn soan Henry Travers presintearre. Dy hie de Chathameilannen besocht om de fauna dêr te ûndersykjen. Hoewol't de oantekeningen fan Henry Travers oer syn besite it jier dêrop publisearre waarden, wurdt de publikaasje fan Walter Buller, dy't in moanne letter ferskynde, beskôge as de offisjele wittenskiplike beskriuwing fan 'e soarte. Yn 1905 waard oannommen dat de soarte hielendal útstoarn wie. Yn in publikaasje út dat jier waard skreaun dat de saneamde "swarte mies" of "swarte readboarst", Miro traversi, it slachtoffer wurden wie fan 'e minske en de bisten dy't him folgen. == Ferskining == De Chathammiggesnapper is in lytse fûgel fan 10 oant 15 sm lang, likernôch sa grut as in [[húsmosk]]. It fearrekleed is hast hielendal swart. De snaffel is swart en de poaten binne brúnswart mei giele soaltsjes. Wyfkes binne trochstrings wat lytser as mantsjes. De sang fan it mantsje bestiet út in ienfâldige rige fan fiif oant sân toanen. De rop bestiet út ien hege toan. De eagen binne donkerbrún. De fûgels [[ferfearje]] tusken desimber en maart. == Biotoop == De Chathammiggesnapper libbet yn oerbliuwsels fan leechlizzende bosken mei in soad strûken. De fûgel yt allinnich ynsekten en oare lytse [[Wringeleazen|wringeleaze dieren]] en siket syn iten op 'e grûn of tusken de legere tûken. Hy makket syn nêst it leafst yn holle beammen en beamstobben. Om beskûl te finen tsjin 'e hurde wyn en de rûge see om 'e eilannen hinne, hâldt er him benammen op tusken de legere tûken fan it bosk of op plakken mei in tsjokke laach fallen blêd. De fûgel hat in foarkar foar houtige begroeiïng ûnder de beamkrunen, lykas dy fan 'e ''Olearia traversiorum''. == Ekology en gedrach == De Chathammiggesnapper is in [[Territoarium|territoriale]] fûgel. Mantsjes hâlde tafersjoch op harren territoarium en ferdigenje it tsjin oare fûgels. Ek fan wyfkes is bekend dat se oare wyfkes út harren territoarium ferdriuwe. De fûgels meitsje koarte flechten fan 'e iene tûke nei de oare, mar lizze gjin grutte ôfstannen fleanend ôf. === Iten === Chathammiggesnappers sykje tusken de ôffallen blêden op 'e grûn nei larven, kakkerlakken, ynsekten en wjirms. Se sykje sawol oerdeis as nachts nei iten en hawwe in goed nachtsicht. === Briedgedrach === Chathammiggesnappers begjinne ornaris te brieden as se twa jier âld wurde. It wyfke bout it nêst en wurdt troch it mantsje fuorre wylst hja de aaien leit en útbriedt. De aaien wurde tusken begjin oktober en ein desimber lein. As it earste lechsel mislearret, kin in twadde lechsel folgje. In lechsel bestiet út ien oant trije aaien, mar twa is it meast wenst. De aaien binne krêmkleurich mei pearse plakjes. Nei it lizzen briedt it wyfke de aaien yn likernôch 18 dagen út. Dêrnei helpe beide âlden mei it fuorjen fan 'e jongen. De jongen bliuwe likernôch 23 dagen yn it nêst. Ek nei it útfleanen wurde se noch troch de âlden fuorre, oant hja likernôch 65 dagen âld binne. Dy âlderlike soarch duorret langer as gewoanlik by in fûgel fan dizze grutte. Nei it ferlitten fan it nêst bringe de jongen faak de earste dagen op 'e grûn troch om it brûken fan harren wjukken te learen. Yn dy tiid binne se benammen tige kwetsber foar rôfdieren. == Libbensferwachting == Oerlibbingssifers út 'e perioade 1980–1991 wize op in trochsneed libbensferwachting fan fjouwer jier. It wyfke Old Blue, it iennichste wyfke dat yn 1980 noch briede koe, waard mear as fjirtjin jier âld. Guon Chathammiggesnappers kinne tusken de seis en trettjin jier âld wurde. == Beskerming en fersprieding == Yn 2026 wurdt de populaasje fan de Chathammiggesnapper op likernôch 390 fûgels rûsd. Yn 1980 wiene der lykwols noch mar fiif eksimplaren oer op Little Mangere. De soarte waard fan it útstjerren rêden troch [[Don Merton]] en syn team fan 'e Nij-Seelânske Wildlife Service, mei help fan it wyfke Old Blue, it lêste oerbleaune fruchtbere wyfke. De oerbleaune fûgels waarden oerbrocht nei Mangere. It team wist it tal jongen fan Old Blue, en letter ek fan oare wyfkes, te fergrutsjen troch alle jierren it earste broed fuort te heljen. De aaien waarden yn nêsten fan 'e Chatham-ûndersoarte fan 'e [[Maoarymiggesnapper]] (''Petroica macrocephala'') lein. De pleechâlden brochten it earste broed grut, wylst de Chathammiggesnappers dy't harren aaien kwytrekke wiene, op 'e nij aaien leine en sels in twadde lechsel grutbrochten. In soad wyfkes leine harren aaien op 'e râne fan it nêst, dêr't de aaien sûnder help net oerlibje koene. Natuerbeskermers skoden de aaien werom yn it nêst, sadat se dochs útbret waarden en de jongen útkomme koene. It genetysk bepaalde, neidielige gedrach fersprate him dêrtroch yn 'e populaasje, oant mear as 50% fan 'e wyfkes de aaien op 'e nêstrâne lei. De natuerbeskermers holden op 'e tiid op mei it weromskowen fan 'e aaien om foar te kommen dat it gedrach him ûnder alle fûgels ferspriede soe. Oars soe de soarte folle langer ôfhinklik wurde kinne fan minsklike help. Nei it stopjen fan dy yngreep kaam it lizzen fan aaien op 'e nêstrâne minder faak foar. Yn 2011 die noch 9% fan 'e wyfkes dat. Alle noch libjende Chathammiggesnappers stamje ôf fan Old Blue. Dêrtroch is it genetyske ferskaat yn 'e populaasje tige lyts. Mooglik hat de soarte ien fan 'e meast ekstreme foarbylden fan in genetyske populaasjeflessehals trochmakke. Dochs liket dat net ta grutte swierrichheden laat te hawwen. Dêrom wurdt wol tocht dat de soarte yn syn evolúsjonêre ferline faker sokke sterke populaasjeôfnimmingen trochmakke hat. Dêrby soene skealike genfarianten dy't negative gefolgen fan yntylt feroarsaakje kinne, foar in grut part ferdwûn wêze kinne. == Bedrigingen en beskermingsmaatregels == It rôvjen fan nêsten troch yntrodusearre [[protter]]s is de meast foarkommende oarsaak fan it mislearre fan broedsjes. Hast 21% fan 'e nêsten mislearret troch protters. Dat bart faker by nêsten yn beamholten as by iepen nêsten. De soarte wurdt noch altiten as kwetsber beskôge, mar de populaasje is wer groeid ta likernôch 300 oant 390 yndividuen op Mangere en Rangatira. Der wurdt oanhâldend wurke oan it werstellen fan it oarspronklike biotoop en it útroegjen fan yntrodusearre rôfdieren. It doel is om de Chathammiggesnapper en oare bedrige, [[Endemisme|endemyske]] soarten fan 'e Chathameilannen oer mear populaasjes te fersprieden. Sa wurdt it risiko lytser dat in natuerramp of in oar barren de hiele soarte útroegje kin. Yn 2026 waard de Chathammiggesnapper yn Nij-Seelân keazen ta "Fûgel fan it Jier" (Bird of the Year). {{Boarnen|boarnefernijing= * [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/black-robin-petroica-traversi BirdLife, oproppen 25 oktober 2026] * [https://ebird.org/species/charob1?siteLanguage=nl&continue eBird, oproppen 25 oktober 2026] * [https://birdsoftheworld.org/bow/species/charob1/cur/introduction Birds of the World, oproppen 25 oktober 2026] ---- {{reflist}} ---- {{Commonscat|Petroica traversi|Chathammiggesnapper}} }} [[Kategory:Fûgelsoarte]] [[Kategory:Bedrige fûgel]] [[Kategory:Australyske readboarst]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Nij-Seelân]] smvnfutzjpay0tw6ngbwc4mgk82bw3t 1243191 1243189 2026-10-25T07:18:35Z RomkeHoekstra 10582 1243191 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme = Chathammiggesnapper |Ofbyld = [[Ofbyld:Nz Black Robin (108600329).jpeg|250px]] |lûd = |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift = [[moskeftigen]] (''Passeriformes'') |Famylje = [[Australyske miggesnappers]] (''Petroicidae'') |Skaai = [[Australazyske readboarsten]] (''Petroica'') |Wittenskiplike namme= Petroica traversi |Beskriuwer, jier= [[Walter Buller|Buller]], 1872 |IUCN-status= |lânkaart = [[Ofbyld:Petroica traversi - map.svg|250px]] }} De '''Chathammiggesnapper''' (Moriori: ''karure'', Maoary: ''kakaruia''; ''Petroica traversi''), is in bedrige fûgelsoarte dy't lânseigen is op 'e [[Chathameilannen]], likernôch 800 km eastlik fan [[Nij-Seelân]]. De soarte is nau besibbe oan ''[[Petroica australis]]''. De fûgel waard yn 1872 foar it earst wittenskiplik beskreaun troch [[Walter Buller]]. De wittenskiplike soartnamme ferwiist nei de Nij-Seelânske botanikus [[Henry Travers]] (1844–1928). Oars as syn sibben op it fêstelân kin it swartrobyntsje mar beheind fleane. Om't de soarte him ûntwikkele hat yn in omjouwing sûnder rôfdieren lykas rôfsûchdieren, wie de fûgel tige kwetsber foar yntrodusearre bisten, lykas katten en rotten. Foar 1871 wie de soarte al ferdwûn fan it haadeilân fan 'e Chathameilannen. Dêrnei kaam er allinnich noch foar op [[Little Mangere]] en [[Rangatira]]. == Untdekking en taksonomy == De earste wittenskiplike fermelding fan it swartrobyntsje datearret út 1871, doe't [[William Travers]] by it Wellington Philosophical Society de befiningen fan syn soan Henry Travers presintearre. Dy hie de Chathameilannen besocht om de fauna dêr te ûndersykjen. Hoewol't de oantekeningen fan Henry Travers oer syn besite it jier dêrop publisearre waarden, wurdt de publikaasje fan Walter Buller, dy't in moanne letter ferskynde, beskôge as de offisjele wittenskiplike beskriuwing fan 'e soarte. Yn 1905 waard oannommen dat de soarte hielendal útstoarn wie. Yn in publikaasje út dat jier waard skreaun dat de saneamde "swarte mies" of "swarte readboarst", Miro traversi, it slachtoffer wurden wie fan 'e minske en de bisten dy't him folgen. == Ferskining == De Chathammiggesnapper is in lytse fûgel fan 10 oant 15 sm lang, likernôch sa grut as in [[húsmosk]]. It fearrekleed is hast hielendal swart. De snaffel is swart en de poaten binne brúnswart mei giele soaltsjes. Wyfkes binne trochstrings wat lytser as mantsjes. De sang fan it mantsje bestiet út in ienfâldige rige fan fiif oant sân toanen. De rop bestiet út ien hege toan. De eagen binne donkerbrún. De fûgels [[ferfearje]] tusken desimber en maart. == Biotoop == De Chathammiggesnapper libbet yn oerbliuwsels fan leechlizzende bosken mei in soad strûken. De fûgel yt allinnich ynsekten en oare lytse [[Wringeleazen|wringeleaze dieren]] en siket syn iten op 'e grûn of tusken de legere tûken. Hy makket syn nêst it leafst yn holle beammen en beamstobben. Om beskûl te finen tsjin 'e hurde wyn en de rûge see om 'e eilannen hinne, hâldt er him benammen op tusken de legere tûken fan it bosk of op plakken mei in tsjokke laach fallen blêd. De fûgel hat in foarkar foar houtige begroeiïng ûnder de beamkrunen, lykas dy fan 'e ''Olearia traversiorum''. == Ekology en gedrach == De Chathammiggesnapper is in [[Territoarium|territoriale]] fûgel. Mantsjes hâlde tafersjoch op harren territoarium en ferdigenje it tsjin oare fûgels. Ek fan wyfkes is bekend dat se oare wyfkes út harren territoarium ferdriuwe. De fûgels meitsje koarte flechten fan 'e iene tûke nei de oare, mar lizze gjin grutte ôfstannen fleanend ôf. === Iten === Chathammiggesnappers sykje tusken de ôffallen blêden op 'e grûn nei larven, kakkerlakken, ynsekten en wjirms. Se sykje sawol oerdeis as nachts nei iten en hawwe in goed nachtsicht. === Briedgedrach === Chathammiggesnappers begjinne ornaris te brieden as se twa jier âld wurde. It wyfke bout it nêst en wurdt troch it mantsje fuorre wylst hja de aaien leit en útbriedt. De aaien wurde tusken begjin oktober en ein desimber lein. As it earste lechsel mislearret, kin in twadde lechsel folgje. In lechsel bestiet út ien oant trije aaien, mar twa is it meast wenst. De aaien binne krêmkleurich mei pearse plakjes. Nei it lizzen briedt it wyfke de aaien yn likernôch 18 dagen út. Dêrnei helpe beide âlden mei it fuorjen fan 'e jongen. De jongen bliuwe likernôch 23 dagen yn it nêst. Ek nei it útfleanen wurde se noch troch de âlden fuorre, oant hja likernôch 65 dagen âld binne. Dy âlderlike soarch duorret langer as gewoanlik by in fûgel fan dizze grutte. Nei it ferlitten fan it nêst bringe de jongen faak de earste dagen op 'e grûn troch om it brûken fan harren wjukken te learen. Yn dy tiid binne se benammen tige kwetsber foar rôfdieren. == Libbensferwachting == Oerlibbingssifers út 'e perioade 1980–1991 wize op in trochsneed libbensferwachting fan fjouwer jier. It wyfke Old Blue, it iennichste wyfke dat yn 1980 noch briede koe, waard mear as fjirtjin jier âld. Guon Chathammiggesnappers kinne tusken de seis en trettjin jier âld wurde. == Beskerming en fersprieding == Yn 2026 wurdt de populaasje fan de Chathammiggesnapper op likernôch 390 fûgels rûsd. Yn 1980 wiene der lykwols noch mar fiif eksimplaren oer op Little Mangere. De soarte waard fan it útstjerren rêden troch [[Don Merton]] en syn team fan 'e Nij-Seelânske Wildlife Service, mei help fan it wyfke Old Blue, it lêste oerbleaune fruchtbere wyfke. De oerbleaune fûgels waarden oerbrocht nei Mangere. It team wist it tal jongen fan Old Blue, en letter ek fan oare wyfkes, te fergrutsjen troch alle jierren it earste broed fuort te heljen. De aaien waarden yn nêsten fan 'e Chatham-ûndersoarte fan 'e [[Maoarymiggesnapper]] (''Petroica macrocephala'') lein. De pleechâlden brochten it earste broed grut, wylst de Chathammiggesnappers dy't harren aaien kwytrekke wiene, op 'e nij aaien leine en sels in twadde lechsel grutbrochten. In soad wyfkes leine harren aaien op 'e râne fan it nêst, dêr't de aaien sûnder help net oerlibje koene. Natuerbeskermers skoden de aaien werom yn it nêst, sadat se dochs útbret waarden en de jongen útkomme koene. It genetysk bepaalde, neidielige gedrach fersprate him dêrtroch yn 'e populaasje, oant mear as 50% fan 'e wyfkes de aaien op 'e nêstrâne lei. De natuerbeskermers holden op 'e tiid op mei it weromskowen fan 'e aaien om foar te kommen dat it gedrach him ûnder alle fûgels ferspriede soe. Oars soe de soarte folle langer ôfhinklik wurde kinne fan minsklike help. Nei it stopjen fan dy yngreep kaam it lizzen fan aaien op 'e nêstrâne minder faak foar. Yn 2011 die noch 9% fan 'e wyfkes dat. Alle noch libjende Chathammiggesnappers stamje ôf fan Old Blue. Dêrtroch is it genetyske ferskaat yn 'e populaasje tige lyts. Mooglik hat de soarte ien fan 'e meast ekstreme foarbylden fan in genetyske populaasjeflessehals trochmakke. Dochs liket dat net ta grutte swierrichheden laat te hawwen. Dêrom wurdt wol tocht dat de soarte yn syn evolúsjonêre ferline faker sokke sterke populaasjeôfnimmingen trochmakke hat. Dêrby soene skealike genfarianten dy't negative gefolgen fan yntylt feroarsaakje kinne, foar in grut part ferdwûn wêze kinne. == Bedrigingen en beskermingsmaatregels == It rôvjen fan nêsten troch yntrodusearre [[protter]]s is de meast foarkommende oarsaak fan it mislearre fan broedsjes. Hast 21% fan 'e nêsten mislearret troch protters. Dat bart faker by nêsten yn beamholten as by iepen nêsten. De soarte wurdt noch altiten as kwetsber beskôge, mar de populaasje is wer groeid ta likernôch 300 oant 390 yndividuen op Mangere en Rangatira. Der wurdt oanhâldend wurke oan it werstellen fan it oarspronklike biotoop en it útroegjen fan yntrodusearre rôfdieren. It doel is om de Chathammiggesnapper en oare bedrige, [[Endemisme|endemyske]] soarten fan 'e Chathameilannen oer mear populaasjes te fersprieden. Sa wurdt it risiko lytser dat in natuerramp of in oar barren de hiele soarte útroegje kin. Yn 2026 waard de Chathammiggesnapper yn Nij-Seelân keazen ta "Fûgel fan it Jier" (Bird of the Year). {{Boarnen|boarnefernijing= * [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/black-robin-petroica-traversi BirdLife, oproppen 25 oktober 2026] * [https://ebird.org/species/charob1?siteLanguage=nl&continue eBird, oproppen 25 oktober 2026] * [https://birdsoftheworld.org/bow/species/charob1/cur/introduction Birds of the World, oproppen 25 oktober 2026] ---- {{reflist}} ---- {{Commonscat|Petroica traversi|Chathammiggesnapper}} }} [[Kategory:Fûgelsoarte]] [[Kategory:Bedrige fûgel]] [[Kategory:Australyske readboarst]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Nij-Seelân]] qs8ygr9us9sgrqgb9g00zyrk4tyk7nc 1243198 1243191 2026-10-25T10:57:22Z RomkeHoekstra 10582 1243198 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme = Chathammiggesnapper |Ofbyld = [[Ofbyld:Nz Black Robin (108600329).jpeg|250px]] |lûd = |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift = [[moskeftigen]] (''Passeriformes'') |Famylje = [[Australyske miggesnappers]] (''Petroicidae'') |Skaai = [[Australazyske readboarsten]] (''Petroica'') |Wittenskiplike namme= Petroica traversi |Beskriuwer, jier= [[Walter Buller|Buller]], 1872 |IUCN-status= |lânkaart = [[Ofbyld:Petroica traversi - map.svg|250px]] }} De '''Chathammiggesnapper''' (Moriori: ''karure'', Maoary: ''kakaruia''; ''Petroica traversi''), is in bedrige fûgelsoarte dy't lânseigen is op 'e [[Chathameilannen]], likernôch 800 km eastlik fan [[Nij-Seelân]]. De soarte is nau besibbe oan ''[[Petroica australis]]''. De fûgel waard yn 1872 foar it earst wittenskiplik beskreaun troch [[Walter Buller]]. De wittenskiplike soartnamme ferwiist nei de Nij-Seelânske botanikus [[Henry Travers]] (1844–1928). Oars as syn sibben op it fêstelân kin it swartrobyntsje mar beheind fleane. Om't de soarte him ûntwikkele hat yn in omjouwing sûnder rôfdieren lykas rôfsûchdieren, wie de fûgel tige kwetsber foar yntrodusearre bisten, lykas katten en rotten. Foar 1871 wie de soarte al ferdwûn fan it haadeilân fan 'e Chathameilannen. Dêrnei kaam er allinnich noch foar op [[Little Mangere]] en [[Rangatira]]. == Untdekking en taksonomy == De earste wittenskiplike fermelding fan it swartrobyntsje datearret út 1871, doe't [[William Travers]] by it Wellington Philosophical Society de befiningen fan syn soan Henry Travers presintearre. Dy hie de Chathameilannen besocht om de fauna dêr te ûndersykjen. Hoewol't de oantekeningen fan Henry Travers oer syn besite it jier dêrop publisearre waarden, wurdt de publikaasje fan Walter Buller, dy't in moanne letter ferskynde, beskôge as de offisjele wittenskiplike beskriuwing fan 'e soarte. Yn 1905 waard oannommen dat de soarte hielendal útstoarn wie. Yn in publikaasje út dat jier waard skreaun dat de saneamde "swarte mies" of "swarte readboarst", Miro traversi, it slachtoffer wurden wie fan 'e minske en de bisten dy't him folgen. == Ferskining == De Chathammiggesnapper is in lytse fûgel fan 10 oant 15 sm lang, likernôch sa grut as in [[húsmosk]]. It fearrekleed is hast hielendal swart. De snaffel is swart en de poaten binne brúnswart mei giele soaltsjes. Wyfkes binne trochstrings wat lytser as mantsjes. De sang fan it mantsje bestiet út in ienfâldige rige fan fiif oant sân toanen. De rop bestiet út ien hege toan. De eagen binne donkerbrún. De fûgels [[ferfearje]] tusken desimber en maart. == Biotoop == De Chathammiggesnapper libbet yn oerbliuwsels fan leechlizzende bosken mei in soad strûken. De fûgel yt allinnich ynsekten en oare lytse [[Wringeleazen|wringeleaze dieren]] en siket syn iten op 'e grûn of tusken de legere tûken. Hy makket syn nêst it leafst yn holle beammen en beamstobben. Om beskûl te finen tsjin 'e hurde wyn en de rûge see om 'e eilannen hinne, hâldt er him benammen op tusken de legere tûken fan it bosk of op plakken mei in tsjokke laach fallen blêd. De fûgel hat in foarkar foar houtige begroeiïng ûnder de beamkrunen, lykas dy fan 'e ''Olearia traversiorum''. == Ekology en gedrach == De Chathammiggesnapper is in [[Territoarium|territoriale]] fûgel. Mantsjes hâlde tafersjoch op harren territoarium en ferdigenje it tsjin oare fûgels. Ek fan wyfkes is bekend dat se oare wyfkes út harren territoarium ferdriuwe. De fûgels meitsje koarte flechten fan 'e iene tûke nei de oare, mar lizze gjin grutte ôfstannen fleanend ôf. === Iten === Chathammiggesnappers sykje tusken de ôffallen blêden op 'e grûn nei larven, kakkerlakken, ynsekten en wjirms. Se sykje sawol oerdeis as nachts nei iten en hawwe in goed nachtsicht. === Briedgedrach === Chathammiggesnappers begjinne ornaris te brieden as se twa jier âld wurde. It wyfke bout it nêst en wurdt troch it mantsje fuorre wylst hja de aaien leit en útbriedt. De aaien wurde tusken begjin oktober en ein desimber lein. As it earste lechsel mislearret, kin in twadde lechsel folgje. In lechsel bestiet út ien oant trije aaien, mar twa is it meast wenst. De aaien binne krêmkleurich mei pearse plakjes. Nei it lizzen briedt it wyfke de aaien yn likernôch 18 dagen út. Dêrnei helpe beide âlden mei it fuorjen fan 'e jongen. De jongen bliuwe likernôch 23 dagen yn it nêst. Ek nei it útfleanen wurde se noch troch de âlden fuorre, oant hja likernôch 65 dagen âld binne. Dy âlderlike soarch duorret langer as gewoanlik by in fûgel fan dizze grutte. Nei it ferlitten fan it nêst bringe de jongen faak de earste dagen op 'e grûn troch om it brûken fan harren wjukken te learen. Yn dy tiid binne se benammen tige kwetsber foar rôfdieren. == Libbensferwachting == Oerlibbingssifers út 'e perioade 1980–1991 wize op in trochsneed libbensferwachting fan fjouwer jier. It wyfke Old Blue, it iennichste wyfke dat yn 1980 noch briede koe, waard mear as fjirtjin jier âld. Guon Chathammiggesnappers kinne tusken de seis en trettjin jier âld wurde. == Beskerming en fersprieding == Yn 2026 wurdt de populaasje fan de Chathammiggesnapper op likernôch 390 fûgels rûsd. Yn 1980 wiene der lykwols noch mar fiif eksimplaren oer op Little Mangere. De soarte waard fan it útstjerren rêden troch [[Don Merton]] en syn team fan 'e Nij-Seelânske Wildlife Service, mei help fan it wyfke Old Blue, it lêste oerbleaune fruchtbere wyfke. De oerbleaune fûgels waarden oerbrocht nei Mangere. It team wist it tal jongen fan Old Blue, en letter ek fan oare wyfkes, te fergrutsjen troch alle jierren it earste broed fuort te heljen. De aaien waarden yn nêsten fan 'e Chatham-ûndersoarte fan 'e [[Maoarymiggesnapper]] (''Petroica macrocephala'') lein. De pleechâlden brochten it earste broed grut, wylst de Chathammiggesnappers dy't harren aaien kwytrekke wiene, op 'e nij aaien leine en sels in twadde lechsel grutbrochten. In soad wyfkes leine harren aaien op 'e râne fan it nêst, dêr't de aaien sûnder help net oerlibje koene. Natuerbeskermers skoden de aaien werom yn it nêst, sadat se dochs útbret waarden en de jongen útkomme koene. It genetysk bepaalde, neidielige gedrach fersprate him dêrtroch yn 'e populaasje, oant mear as 50% fan 'e wyfkes de aaien op 'e nêstrâne lei. De natuerbeskermers holden op 'e tiid op mei it weromskowen fan 'e aaien om foar te kommen dat it gedrach him ûnder alle fûgels ferspriede soe. Oars soe de soarte folle langer ôfhinklik wurde kinne fan minsklike help. Nei it stopjen fan dy yngreep kaam it lizzen fan aaien op 'e nêstrâne minder faak foar. Yn 2011 die noch 9% fan 'e wyfkes dat. Alle noch libjende Chathammiggesnappers stamje ôf fan Old Blue. Dêrtroch is it genetyske ferskaat yn 'e populaasje tige lyts. Mooglik hat de soarte ien fan 'e meast ekstreme foarbylden fan in genetyske populaasjeflessehals trochmakke. Dochs liket dat net ta grutte swierrichheden laat te hawwen. Dêrom wurdt wol tocht dat de soarte yn syn evolúsjonêre ferline faker sokke sterke populaasjeôfnimmingen trochmakke hat. Dêrby soene skealike genfarianten dy't negative gefolgen fan yntylt feroarsaakje kinne, foar in grut part ferdwûn wêze kinne. == Bedrigingen en beskermingsmaatregels == It rôvjen fan nêsten troch yntrodusearre [[protter]]s is de meast foarkommende oarsaak fan it mislearre fan broedsjes. Hast 21% fan 'e nêsten mislearret troch protters. Dat bart faker by nêsten yn beamholten as by iepen nêsten. De soarte wurdt noch altiten as kwetsber beskôge, mar de populaasje is wer groeid ta likernôch 300 oant 390 yndividuen op Mangere en Rangatira. Der wurdt oanhâldend wurke oan it werstellen fan it oarspronklike biotoop en it útroegjen fan yntrodusearre rôfdieren. It doel is om de Chathammiggesnapper en oare bedrige, [[Endemisme|endemyske]] soarten fan 'e Chathameilannen oer mear populaasjes te fersprieden. Sa wurdt it risiko lytser dat in natuerramp of in oar barren de hiele soarte útroegje kin. Yn 2026 waard de Chathammiggesnapper yn Nij-Seelân keazen ta "Fûgel fan it Jier" (Bird of the Year). {{Boarnen|boarnefernijing= * [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/black-robin-petroica-traversi BirdLife, oproppen 25 oktober 2026] * [https://ebird.org/species/charob1?siteLanguage=nl&continue eBird, oproppen 25 oktober 2026] * [https://birdsoftheworld.org/bow/species/charob1/cur/introduction Birds of the World, oproppen 25 oktober 2026] ---- {{reflist}} ---- {{Commonscat|Petroica traversi|Chathammiggesnapper}} }} [[Kategory:Fûgelsoarte]] [[Kategory:Bedrige fûgel]] [[Kategory:Australazyske readboarst]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Nij-Seelân]] m543vigt9mia52xenvw3aekamzoin9x 1 194825 1243190 2026-10-25T07:18:12Z RomkeHoekstra 10582 /* namme fan it fûgeltsje */ nije seksje 1243190 wikitext text/x-wiki == namme fan it fûgeltsje == {{Ping|Ruurd Jorritsma|Ieneach fan 'e Esk}} Ik sit noch wat mei de namme fan it fûgeltsje. Swarte miggesnapper is net sa gaadlik, want mei de noardlike swarte miggesnapper (Melaenornis edolioides) en de súdlike swarte miggesnapper (Melaenornis pammelaina) hawwe wy al twa soarten mei dy nammebou. Ik woe him ynearsten dan mar swartrobyntsje neame (black robin), in koarte, karakteristike namme (en better as de Nederlânske oersetting zwarte roodborst, wat net op wikipedy mar wol op oare plakken brûkt wurdt), mar mei it risiko op betizing mei it skaai Linaria (robyntsjes). Lang om let ha ik mar keazen foar Chathammiggesnapper. Ik fyn dy namme minder moai, mar neffens my kin dy der op troch. Foar it skaai folgje ik de Ingelske namme, Australazyske readboarsten. Graach ek eefkes jimme ljocht oer de nammen, dan kin ik fierder mei it skaai. [[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]] ([[Meidogger oerlis:RomkeHoekstra|oerlis]]) 25 okt 2026, 08.18 (CET) tukage1bzzfaddhxyn3v76ry60zueno 0 194826 1243193 2026-10-25T09:46:21Z RomkeHoekstra 10582 Side makke mei "{{Bistesoarte |Namme = Berchloary |Ofbyld = [[Ofbyld:Oreopsittacus arfaki (pair) -captive-8a.jpg|250px]]<br><small>lofts in mantsje, rjochts in pop</small> |lûd = |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift = [[pappegaai-eftigen]] (''Psittaciformes'') |Famylje = [[pappegaaien fan de Alde Wrâld]] (''Psittaculidae'') |Skaai = [[berchloarys]] (''Oreopsittacus'') |Wittensk..." 1243193 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme = Berchloary |Ofbyld = [[Ofbyld:Oreopsittacus arfaki (pair) -captive-8a.jpg|250px]]<br><small>lofts in mantsje, rjochts in pop</small> |lûd = |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift = [[pappegaai-eftigen]] (''Psittaciformes'') |Famylje = [[pappegaaien fan de Alde Wrâld]] (''Psittaculidae'') |Skaai = [[berchloarys]] (''Oreopsittacus'') |Wittenskiplike namme= Oreopsittacus arfaki |Beskriuwer, jier= ([[Coenraad Jacob Temminck|Temminck]], 1835) |IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] |lânkaart = }} De '''berchloary''' (''Oreopsittacus arfaki'') is in [[fûgel]] út 'e [[Famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e berchloarys (Oreopsittacidae) yn it [[Skift (taksonomy)|skift]] fan 'e [[pappegaai-eftigen]] (''Psittaciformes'').<ref>[https://www.worldbirdnames.org/bow/parrots/ IOC World Bird List]</ref> == Skaaimerken == [[Ofbyld:TrichoglossusArfakiKeulemans.jpg|thumb|left|Berchloary]] De berchloary is in lytse fûgel mei in lange sturt. Hy is slank en grien, mei in swarte snaffel, in pears plak mei in wite streek ûnder it each en in reade sturtpunt. It mantsje hat in reade krún. Fûgels yn it westlike part fan it ferspriedingsgebiet hawwe in readeftich plak oer it ûnderboarst. Yn 'e flecht is read te sjen oan 'e foarkant fan 'e wjuk, in giele bân yn 'e midden en read ûnder de sturt. De rop bestiet út in helder en fluch getsjirp. == Fersprieding en taksonomy == De berchloary wurdt as ienige soarte yn it skaai ''Oreopsittacus'' pleatst.<ref>[https://www.worldbirdnames.org/bow/parrots/ IOC World Bird List]</ref> De soarte is ûnderferdield yn trije [[ûndersoarte]]n: * ''Oreopsittacus arfaki arfaki'' – komt foar yn 'e bergen fan it skiereilân [[Fûgelkop]] (westlik [[Nij-Guineä]]) * ''Oreopsittacus arfaki major'' – komt foar yn it Sudirmanberchtme (westlik Nij-Guineä) * ''Oreopsittacus arfaki grandis'' – komt foar yn 'e sintrale heechlannen fan [[Papoea Nij-Guineä]] == Hâlden en dragen == De berchloary komt foar yn heechlizzende [[dizewâld]]en. Hy wurdt sjoen yn lytse, lûdroftige groepen. == Status en bedrigings == De soarte hat in grut ferspriedingsgebiet, mar der wurdt oannommen dat it oantal eksimplaren efterútgiet, mar noch net sa slim dat de soarte as bedrige beskôge wurde moat.<ref>[https://www.iucnredlist.org/ IUCN Red List]</ref> De Ynternasjonale Unie foar Natuerbehoud ([[IUCN]]) klassifisearret de soarte as net bedrige (''Least Concern'', LC).<ref>[https://www.iucnredlist.org/ IUCN Red List]</ref> == Namme == De wittenskiplik namme ''Oreopsittacus arfaki'' betsjut letterlik "berchpappegaai fan it Arfakbechtme". {{Boarnen|boarnefernijing= * Papegaaien en Parkieten, Handboek en naslagwerk deel II, Adri van Kooten, ISBN 978-90-5821-636-6 * [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/plum-faced-lorikeet-oreopsittacus-arfaki BirdLife, oproppen 25 oktober 2026] * [https://ebird.org/species/yeslor1?continue eBird, oproppen 25 oktober 2026] * [https://birdsoftheworld.org/bow/species/plflor1/cur/introduction Birds of the World, oproppen 25 oktober 2026] ---- {{reflist}} ---- {{Commonscat|Oreopsittacus arfaki|Berchloary}} }} {{DEFAULTSORT:Berchloary}} [[Kategory:Fûgelsoarte]] [[Kategory:Berchloary]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Yndoneezje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Papoea Nij-Guineä]] brp70on5sfudf7ob60hcyh4qx2lfvhb 0 194827 1243194 2026-10-25T09:46:46Z RomkeHoekstra 10582 Ferwiist troch nei [[Berchloary]] 1243194 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Berchloary]] m0ezr39e648py0owdbmfopfyb5gba61 0 194828 1243195 2026-10-25T09:55:17Z RomkeHoekstra 10582 Side makke mei "{{Universele ynfoboks bisteryk | namme = berchloarys | ôfbylding = Oreopsittacus arfaki (pair) -captive-8a-4c.jpg | ôfbyldingsbreedte = | ôfbyldingstekst = Berchloary | takson1 = [[ryk (taksonomy)|ryk]]: | namme1 = [[dieren]] (''Animalia'') | takson2 = [[stamme (taksonomy)|stamme]]: | namme2 = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') | takson3 = [[klasse (taksonomy)|klasse]]..." 1243195 wikitext text/x-wiki {{Universele ynfoboks bisteryk | namme = berchloarys | ôfbylding = Oreopsittacus arfaki (pair) -captive-8a-4c.jpg | ôfbyldingsbreedte = | ôfbyldingstekst = Berchloary | takson1 = [[ryk (taksonomy)|ryk]]: | namme1 = [[dieren]] (''Animalia'') | takson2 = [[stamme (taksonomy)|stamme]]: | namme2 = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') | takson3 = [[klasse (taksonomy)|klasse]]: | namme3 = [[fûgels]] (''Aves'') | takson4 = [[skift (taksonomy)|skift]]: | namme4 = [[pappegaai-eftigen]] (''Psittaciformes'') | takson6 = [[famylje (taksonomy)|famylje]]: | namme6 = [[pappegaaien fan de Alde Wrâld]] (''Psittaculidae'') | takson7 = [[skaai (taksonomy)|skaai]]: | namme7 = '''berchloarys''' (''Oreopsittacus'') | beskriuwer, jier = [[Salvadori]], 1877 }} It [[Skaai (taksonomy)|skaai]] '''berchloarys''' (''Oreopsittacus'') heart ta de [[Famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[pappegaaien fan de Alde Wrâld]] (''Psittacidae''). It is in [[monotypysk takson|monotypysk]] skaai dat allinnich út de [[berchloary]] (''Oreopsittacus arfaki'') bestiet.<ref>[https://www.worldbirdnames.org/bow/parrots/ IOC World Bird List]</ref> Berchloarys binne slanke, lytse loarys mei in lange sturt, in swarte snaffel en in opfallend fearrekleed mei in pears plak en in wite streek ûnder it each. Mantsjes hawwe in in reade krún. De fûgels binne lânseigen yn 'e heechlizzende [[dize]]wâlden en bergen fan [[Nij-Guineä]], dêr't se meast yn lytse, lûdroftige groepen oantroffen wurde. == Soarten fan it skaai berchloarys (''Oreopsittacus'') == {| class="wikitable" |- ! Ofbyld !! Wittenskiplike namme !! Fryske namme !! Fersprieding !! IUCN-status |- | [[Ofbyld:A monograph of the lories, or brush-tongued parrots (Plate LX) (8006808999).jpg|120px]] || ''Oreopsittacus arfaki'' || [[Berchloary]] || Bergen fan [[Nij-Guineä]] en [[Papoea Nij-Guineä]] || [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]]<ref>[https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/plum-faced-lorikeet-oreopsittacus-arfaki ''Oreopsittacus arfaki'' op ''BirdLife'']</ref> |- |} {{Boarnen|boarnefernijing= {{reflist}} ---- {{Commonscat|Oreopsittacus|Berchloarys}} }} {{DEFAULTSORT:Berchloarys}} [[Kategory:Berchloary| ]] [[Kategory:Fûgelskaai]] [[Kategory:Pappegaai fan de Alde Wrâld]] tedw4edrxe4v1abhyar2atft9ryt2os 14 194829 1243196 2026-10-25T09:56:52Z RomkeHoekstra 10582 Side makke mei "{{Commonscat|Oreopsittacus arfaki|''Oreopsittacus''}} [[Kategory:Fûgelskaai]] [[Kategory:Pappegaai fan de Alde Wrâld]]" 1243196 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Oreopsittacus arfaki|''Oreopsittacus''}} [[Kategory:Fûgelskaai]] [[Kategory:Pappegaai fan de Alde Wrâld]] 25vsqgak3ha3fnli1vrmrohw11x7nov 0 194830 1243197 2026-10-25T10:25:40Z Kening Aldgilles 167 Side makke mei "[[Ofbyld:José María Narváez.jpg|thumb|Portret fan José María Narváez]] '''José María Narváez''' ([[Cádiz]], [[1768]] – [[Guadalajara (Meksiko)|Guadalajara]], [[1840]]) wie in [[Spanje|Spaansk]] [[ûntdekkingsreizger]], [[seeman]] en [[kartograaf]]. Hy spile in wichtige rol by de ferkenning en it yn kaart bringen fan de Pasifyske kust fan [[Noard-Amearika]], benammen it gebiet dat tsjintwurdich ta de Kanadeeske provinsje [[Britsk-Kolumbia]] en de Amerikaanske ste..." 1243197 wikitext text/x-wiki [[Ofbyld:José María Narváez.jpg|thumb|Portret fan José María Narváez]] '''José María Narváez''' ([[Cádiz]], [[1768]] – [[Guadalajara (Meksiko)|Guadalajara]], [[1840]]) wie in [[Spanje|Spaansk]] [[ûntdekkingsreizger]], [[seeman]] en [[kartograaf]]. Hy spile in wichtige rol by de ferkenning en it yn kaart bringen fan de Pasifyske kust fan [[Noard-Amearika]], benammen it gebiet dat tsjintwurdich ta de Kanadeeske provinsje [[Britsk-Kolumbia]] en de Amerikaanske steat [[Washington (steat)|Washington]] heart. Narváez is benammen bekend fan syn ekspedysje yn 1791, doe't er de [[Strjitte fan Georgia]] ferkende. Hy wie ien fan de earste Jeropeeske ûntdekkingsreizgers dy't dat wettergebiet systematysk ûndersochten en yn kaart brochten. Syn wurk levere in wichtige bydrage oan de Spaanske geografyske kennis fan de noardwestkust fan Noard-Amearika. == Biografy == === Iere libben en oplieding === José María Narváez waard yn 1768 berne yn Cádiz, in wichtige Spaanske havenstêd oan de Atlantyske Oseaan. Yn dy tiid wie Spanje in grutte maritime macht mei koloniale belangen yn Amearika en de [[Stille Oseaan]]. Narváez kaam al op jonge leeftyd yn tsjinst fan de Spaanske marine. Dêr krige er ûnderfining mei navigaasje, seefeart en kartografy. Dy feardichheden soene letter fan grut belang wêze foar syn wurk as ûntdekkingsreizger. === Tsjinst yn Nij-Spanje === Yn de jierren 1780 rekke Narváez belutsen by de maritime aktiviteiten fan [[Nij-Spanje]], it Spaanske ûnderkeningryk dat grutte parten fan it hjoeddeiske Meksiko en it westen fan Noard-Amearika omfieme. De Spaanske autoriteiten woene mear kennis krije fan de noardlike Pasifyske kust. Dêrby spilen sawol ekonomyske as politike belangen in rol. Spanje besocht syn oanspraken op de regio te fersterkjen, ûnder mear om de groeiende oanwêzigens fan Britske en Russyske ûntdekkingsreizgers en hannelers tsjin te gean. Narváez naam diel oan ferskate reizen en ûntwikkele him ta in betûft navigator en kaartmakker. == Untdekkingsreizen == === Ferkenning fan de noardwestkust === Oan de ein fan de achttjinde iuw organisearre Spanje ferskate ekspedysjes nei de kust fan it hjoeddeiske Britsk-Kolumbia en Alaska. In wichtich útgongspunt foar dy reizen wie de Spaanske marinebasis [[San Blas (Nayarit)|San Blas]], oan de westkust fan Meksiko. Narváez wie belutsen by de Spaanske ferkenning fan de regio en die ûnderfining op mei it navigearjen yn de smelle seestrjitten, baaien en eilannegroepen fan de noardwestkust. Yn 1789 naam er diel oan de ekspedysje fan [[Esteban José Martínez]] nei [[Nootka Sound]], oan de westkust fan [[Vancouvereilân]]. Dy ekspedysje makke diel út fan de Spaanske besykjen om syn posysje yn it gebiet te fersterkjen. De Spaanske aktiviteiten by Nootka Sound laten ta diplomatike spanningen mei Grut-Brittanje, dy't bekend waarden as de [[Nootka-krisis]]. === De ekspedysje fan 1791 === Yn 1791 naam Narváez diel oan in Spaanske ekspedysje ûnder lieding fan [[Francisco de Eliza]]. It doel wie om de wetterwegen om Vancouvereilân hinne fierder te ûndersykjen en mooglike trochfearten nei it binnenlân te finen. Narváez krige it befel oer de lytse skûner ''Santa Saturnina'', dy't ek bekend stie as ''La Orcasita''. Mei dat skip ferkende er ferskate wettergebieten dy't oant dan ta noch net troch Jeropeanen systematysk yn kaart brocht wiene. Hy fear troch de omkriten fan de [[San Juan-eilannen]] en berikte de Strjitte fan Georgia, it grutte wettergebiet tusken Vancouvereilân en it fêstelân fan Britsk-Kolumbia. De ekspedysje levere wichtige geografyske ynformaasje op oer de kustline, de eilannen en de wetterwegen fan it gebiet. === De Strjitte fan Georgia === De ferkenning fan de Strjitte fan Georgia wurdt beskôge as ien fan de wichtichste prestaasjes fan Narváez. Yn de simmer fan 1791 fear er mei syn bemanning troch it súdlike part fan de strjitte en ûndersocht er de omlizzende kustgebieten. Dêrby waarden ûnder oare de omkriten fan it hjoeddeiske [[Vancouver]] en de mûning fan de [[Fraser (rivier)|Fraser]] ferkend. Narváez en syn bemanning wiene dêrmei ûnder de earste Jeropeanen dy't de súdlike Strjitte fan Georgia sekuer yn kaart brochten. De regio wie lykwols al tûzenen jierren bewenne troch ferskate lânseigen folken, dy't in wiidweidige kennis fan de pleatslike wetterwegen en kustgebieten hiene. De kaarten en waarnimmingen fan Narváez waarden letter brûkt troch oare Spaanske ekspedysjes en droegen by oan it fierdere geografyske ûndersyk fan de Pasifyske noardwestkust. === Lettere maritime aktiviteiten === Nei syn ferkenningsreizen bleau Narváez aktyf yn de Spaanske maritime tsjinst. Hy wie belutsen by navigaasje, kartografy en oare marineaktiviteiten yn de Pasifyske regio. Yn de jierren dêrnei naam de Spaanske ynfloed oan de noardwestkust stadichoan ôf. De Spaanske autoriteiten kamen ta ôfspraken mei Grut-Brittanje oer de tagong ta en de aktiviteiten yn it gebiet. De kaarten en geografyske gegevens dy't ûnder de Spaanske ekspedysjes gearstald wiene, bleaune lykwols fan belang foar lettere ûntdekkingsreizgers. == Lêste jierren == === Libben yn Meksiko === Yn syn lettere libben wenne Narváez yn Meksiko. Yn dy perioade ûndergie it gebiet grutte politike feroarings. Yn 1821 waard Meksiko ûnôfhinklik fan Spanje, wêrmei't in ein kaam oan it Spaanske koloniale bewâld oer it grutste part fan Nij-Spanje. Narváez bleau yn Meksiko wenjen en stoar yn 1840 yn Guadalajara, yn de hjoeddeiske Meksikaanske steat [[Jalisco]]. == Betsjutting en neilittenskip == === Bydrage oan de kartografy === Narváez levere in wichtige bydrage oan de ûntwikkeling fan de Jeropeeske kartografyske kennis fan de Pasifyske noardwestkust. Syn ferkenning fan de Strjitte fan Georgia yn 1791 joech de Spaanske autoriteiten in better byld fan de geografy fan it gebiet. De sammele gegevens holpen by it meitsjen fan sekuerdere kaarten fan de kustline en de omlizzende eilannen. De ekspedysje fan Narváez fûn plak koart foar de grutte Britske ferkenningsreizen ûnder lieding fan [[George Vancouver]], dy't yn 1792 en 1793 in grut part fan deselde regio ûndersocht. === Histoaryske betsjutting === Narváez wurdt beskôge as in wichtige figuer yn de skiednis fan de Spaanske ferkenning fan Noard-Amearika. Syn reizen meitsje diel út fan in bredere perioade wêryn't Europeeske maritime machten besocht hawwe om de geografy fan de Stille Oseaan en de noardwestkust fan Amearika better te begripen. De ekspedysjes fan Narváez wiene dêrby net allinnich wittenskiplik fan aard, mar hiene ek in politike en koloniale eftergrûn. Hoewol't Narváez minder bekend wurden is as guon fan syn Britske tiidgenoaten, hawwe syn waarnimmingen en kaarten in wichtich plak yn de skiednis fan de ferkenning fan Britsk-Kolumbia. == Sjoch ek == * [[Francisco de Eliza]] * [[Esteban José Martínez]] * [[George Vancouver]] * [[Strjitte fan Georgia]] * [[Nootka-krisis]] * [[Skiednis fan Britsk-Kolumbia]] == Boarnen == * Tovell, Freeman M. (2008). ''At the Far Reaches of Empire: The Life of Juan Francisco de la Bodega y Quadra''. University of British Columbia Press. * Kendrick, John (1990). ''The Voyage of Sutil and Mexicana, 1792: The Last Spanish Exploration of the Northwest Coast of America''. Arthur H. Clark Company. * Hayes, Derek (1999). ''Historical Atlas of the Pacific Northwest: Maps of Exploration and Discovery''. Sasquatch Books. * McDowell, Jim (1998). ''José Narváez: The Forgotten Explorer''. Arthur H. Clark Company. {{DEFAULTSORT:Narvaez, Jose Maria}} [[Kategory:Spaansk ûntdekkingsreizger]] [[Kategory:Kartograaf]] [[Kategory:Persoan berne yn 1768]] [[Kategory:Persoan stoarn yn 1840]] mi89kobfww1r57dpitep0g1qe856zhz 0 194831 1243199 2026-10-25T11:38:05Z RomkeHoekstra 10582 Side makke mei "{{Bistesoarte |Namme = swartkrúnloary |Ofbyld = [[Ofbyld:Singapore - Jurong Bird Park-34and (4461117355).jpg|250px]] |lûd = |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift = [[pappegaai-eftigen]] (''Psittaciformes'') |Famylje = [[pappegaaien fan de Alde Wrâld]] (''Psittaculidae'') |Skaai = [[echte loarys]] (''Lorius'') |Wittenskiplike namme= Lorius lory |Beskriuwer, jier= ([..." 1243199 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme = swartkrúnloary |Ofbyld = [[Ofbyld:Singapore - Jurong Bird Park-34and (4461117355).jpg|250px]] |lûd = |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift = [[pappegaai-eftigen]] (''Psittaciformes'') |Famylje = [[pappegaaien fan de Alde Wrâld]] (''Psittaculidae'') |Skaai = [[echte loarys]] (''Lorius'') |Wittenskiplike namme= Lorius lory |Beskriuwer, jier= ([[Carolus Linnaeus|Linnaeus]], 1758) |IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] |lânkaart = }} De '''swartkrúnloary''' (''Lorius lory'') is in [[fûgel]] út 'e [[Famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[pappegaaien fan de Alde Wrâld]] (''Psittaculidae'') yn it [[Skift (taksonomy)|skift]] fan 'e [[pappegaai-eftigen]] (''Psittaciformes''). De soarte komt foar op [[Nij-Guineä]] en de omlizzende eilannen.<ref>[https://www.worldbirdnames.org/bow/parrots/ IOC World Bird List]</ref> == Ferskining == De swartkrúnloary is in reade pappegaai mei in swarte krún. De sydkanten fan 'e kop, it boppeste part fan it boarst en de stút binne read. Fierder is de ûnderkant (boarstbân, búk, anaalstreek en dijen) donker pearsblau. De wjukken hawwe griene fearren, de ûnderwjukdekfearren binne read mei giele streken. De sturt is grien. De fûgel hat in oranjereade snaffel, grize poaten en in donkergrize eachring. == Fersprieding en taksonomy == De swartkrúnloary komt foar op [[Nij-Guineä]] en de omlizzende eilannen. De soarte wurdt ûnderferdield yn sân [[ûndersoarte|ûndersoarten]] mei de folgjende fersprieding:<ref>[https://www.worldbirdnames.org/bow/parrots/ IOC World Bird List]</ref> * ''Lorius lory lory'' – komt foar yn [[West-Papoeä]] en op it skiereilân [[Fûgelkop]] yn westlik Nij-Guineä * ''Lorius lory cyanauchen'' – komt foar op [[Biak]], benoarden Nij-Guineä * ''Lorius lory jobiensis'' – komt foar op [[Japen]] en [[Mios Num]], benoarden Nij-Guineä * ''Lorius lory viridicrissalis''* – komt foar yn noardlik Nij-Guineä, yn 'e omkriten fan 'e [[Humboldtbaai]] en de rivier de [[Mamberamo]] * ''Lorius lory salvadorii'' – komt foar yn noardeastlik Nij-Guineä, fan 'e omkriten fan [[Aitape]] oant de [[Astrolabebaai]] * ''Lorius lory erythrothorax'' – komt foar yn súdlik en eastlik Nij-Guineä * ''Lorius lory somu'' – komt foar yn [[Papoea Nij-Guineä]], yn 'e gebieten fan 'e rivieren de [[Fly (rivier)|Fly]] en de [[Purari]] De ûndersoarten binne te ferdielen yn twa groepen. De noardlike ûndersoarten hawwe blaugiele ûnderwjukken, wylst dy by de ûndersoarten fan 'e súdlike helte fan it eilân readgiel binne. Fierder moat by de noardlike ûndersoarten nei de nekke sjoen wurden om se fan inoar te ûnderskieden en by de súdlike nei de hoemannichte read. De ''viridicrissalis'' wykt ôf fan 'e ''salvadorii'' mei't dy donkerder blau yn 'e fearren hawwe soe, al wurdt dêr foar oer set dat dy blauwe kleur tige sterk fariearje kin. == Libbenswize == De swartkrúnloary libbet yn [[savanne]]s, oan boskrânen en yn bosken yn leechlizzende gebieten en heuveleftige streken. De fûgels wurde meastentiids yn groepen waarnommen. == Status en bedrigings == De soarte hat in grut ferspriedingsgebiet. Oannommen wurdt dat de populaasje ôfnimt, mar net sa slim dat de soarte as bedrige beskôge wurde moat. Dêrom klassifisearret de [[IUCN|Ynternasjonale Uny foar Natuerbehâld]] (IUCN) de soarte op 'e [[Reade List]] as [[net bedrige]] (''Least Concern'', LC).<ref>[https://www.iucnredlist.org/ IUCN Red List]</ref> == Namme == De skaainamme ''Lorius'' ferwiist nei de loarys. De soartenamme ''lory'' is ôflaat fan 'e namme dy't foar dizze groep pappegaaien brûkt wurdt. De Fryske namme swartkrúnloary ferwiist nei de swarte krún fan 'e fûgel. {{Boarnen|boarnefernijing= * Papegaaien en Parkieten, Handboek en naslagwerk deel II, Adri van Kooten, ISBN 978-90-5821-636-6, side 460, 461 en 462 * [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/black-capped-lory-lorius-lory BirdLife, oproppen 25 oktobker 2025] * [https://ebird.org/species/blclor1?siteLanguage=nl&continue eBird, oproppen 25 oktobker 2025] * [https://birdsoftheworld.org/bow/species/blclor1/cur/introduction Birds of the World, oproppen 25 oktobker 2025] ---- {{reflist}} ---- {{Commonscat|Lorius lory|Swartkrúnloary}} }} {{DEFAULTSORT:Swartkrunloary}} [[Kategory:Fûgelsoarte]] [[Kategory:Echte loary]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Yndoneezje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Papoea Nij-Guineä]] cbpltam6cdss3c76hq3zked4ol9dv25 0 194833 1243200 2026-10-25T11:38:36Z RomkeHoekstra 10582 Ferwiist troch nei [[Swartkrúnloary]] 1243200 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Swartkrúnloary]] ev43qjs47w10kebapn2or4bopdft3fw 14 194834 1243201 2026-10-25T11:40:44Z RomkeHoekstra 10582 Side makke mei "{{Commonscat|Lorius|''Lorius''}} [[Kategory:Fûgelskaai]] [[Kategory:Pappegaai fan de Alde Wrâld]]" 1243201 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Lorius|''Lorius''}} [[Kategory:Fûgelskaai]] [[Kategory:Pappegaai fan de Alde Wrâld]] 48r4uepd3zdyp213f0xb4bqks7cu80h