Wikipedy fywiki https://fy.wikipedia.org/wiki/Haadside MediaWiki 1.47.0-wmf.24 first-letter Media Wiki Oerlis Meidogger Meidogger oerlis Wikipedy Wikipedy oerlis Ofbyld Ofbyld oerlis MediaWiki MediaWiki oerlis Berjocht Berjocht oerlis Hulp Hulp oerlis Kategory Kategory oerlis Tema Tema oerlis TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk 0 114650 1243231 1125842 2026-10-26T08:59:32Z Yuilo 60427 https://www.transfermarkt.fr/euller/nationalmannschaft/spieler/145710/verein_id/3439 1243231 wikitext text/x-wiki {{stobbe|Brazyljaansk fuotballer}} '''{{PAGENAME}}''' (berne '''Euller Elias de Carvalho'''; [[15 maart]] [[1971]]) is in eardere [[Brazylje|Brazyljaansk]] [[fuotbal]]ler. Earder spile {{PAGENAME}} foar [[América FC|América]], [[São Paulo FC|São Paulo]], [[Clube Atlético Mineiro|Atlético Mineiro]], [[SE Palmeiras|Palmeiras]], [[Tokyo Verdy|Verdy Kawasaki]], [[SE Palmeiras|Palmeiras]], [[CR Vasco da Gama|Vasco da Gama]], [[Kashima Antlers]] en [[AD São Caetano|São Caetano]]. ==Statistiken== {| class="wikitable" style="text-align:center" !colspan=3|[[Brazyljaansk fuotbalalvetal]] |- !Perioade!!Wedstriden!!Doelpunten |- |2000||1||1 |- |2001||6||2 |- !Totaal||7||3 |} ==Keppeling om utens== *[http://www.national-football-teams.com/player/10127/Euller.html National Football Teams] {{DEFAULTSORT:Euller}} [[Kategory:Brazyljaansk fuotballer]] [[Kategory:Brazyljaansk persoan fan Portegeesk komôf]] [[Kategory:Persoan berne yn 1971]] o2h3hnf00djmt05pxvk66ax78cpc2po 10 141212 1243208 1230399 2026-10-25T14:11:01Z Kees Swart 15205 1243208 wikitext text/x-wiki {| class=toccolours style="font-size:85%; margin-top:1em; margin-bottom:-0.5em; border: 1px solid #aaa; padding: 5px; clear: both;" width="100%" ! align="center" style="background:#d3d3d3" width="100%" | <big>[[Taalpuzel|Taalpuzels]]</big> |- | align="center" style="font-size: 90%;" colspan="2" | [[anagrampuzel]] • [[drûdel]] • [[filippine (puzel)|filippine]] • [[hertpuzel]] • [[hynstesprong]] • [[kryptogram]] • [[krúswurdpuzel]] • [[omrinpuzel]] • [[paspuzel]] • [[pazurgo]] • [[pentagrampuzel]] • [[petpuzel]] • [[rebus]] • [[sânglêspuzel]] • [[scrabble]] • [[setduvelpuzel]] • [[siferkoadepuzel]] • [[sitaatpuzel]] • [[slashpuzel]] • [[spiraalpuzel]] • [[Sweedske puzel]] • [[taartpuzel]] • [[trochrinner]] • [[weefpuzel]] • [[wordfeud]] • [[wurdfrissel]] • [[wurdian]] • [[wurdl]] • [[wurdljedder]] • [[wurdriuwen]] • [[wurdsiker]] • [[wurdtsjil]] • [[wurdwjirm]] <br> |} hojmghhxjcfip9q5dfqc4jap0gm4aqw 0 183589 1243224 1223625 2026-10-25T21:49:03Z RomkeHoekstra 10582 [[]], red. 1243224 wikitext text/x-wiki {{Ynfoboks eilân | namme = | ôfbylding = Karta PG Louisiade isl.PNG | ôfbyldingsbreedte = | ôfbyldingstekst = Kaart fan 'e eilannen. | Flagge = | Lokaasje = | Eilannegroep = | Lân = [[File:Flag of Papua New Guinea.svg|20px]] [[Papoea Nij-Guineä]] | Bestjoerlike ienheid 1 = provinsje | Namme bestjoerlike ienheid 1= Milne Bay | Bestjoerlike ienheid 2 = | Namme bestjoerlike ienheid 2= | Bestjoerlike ienheid 3 = | Namme bestjoerlike ienheid 3= | Koördinaten = {{Koördinaten yn tekst|11_12_0_N_153_0_0_E_region:PG_type:building|11° 12' SB 153° 0' EL}} | Haadstêd = | Belangrike plakken = | Ynwennertal = | Maks. lingte = | Maks. breedte = | Oerflak = | Heechste punt = | Gebrûk = | ôfbylding2 = | ôfbyldingstekst2 = | ôfbylding3 = | ôfbyldingstekst3 = | webside = | mapname = Papoea Nij-Guineä-reliëf | mapwidth = | lat_deg = 11 | lat_min = 12 | lat_sec = 0 | lat_dir = S | lon_deg = 153 | lon_min = 0 | lon_sec = 0 | lon_dir = E | tekst by posysjekaart = }} De '''Louisiaden''' of de '''Louisiade-arsjipel''' is in grut gebiet fan likernôch 100 eilannen, foar in part fulkanysk en foar in part koraaleilannen. De arsjipel leit súdeastlik fan [[Nij-Guineä]], tusken de [[Salomonssee]] yn it noarden en de [[Koraalsee]] yn it suden. De Louisiaden meitsje diel út fan 'e provinsje Milne Bay fan [[Papoeä Nij-Guinea]]. == Geografy == De arsjipel leit 200 km súdeastlik fan Nij-Guineä ferspraat oer in gebiet fan mear as 160 kilometer yn in oseaangebiet fan 26.000 fjouwerkante kilometer tusken de Salomonssee yn it noarden en de Koraalsee yn it suden. It totale lânoerflak fan 'e eilannen is sawat 1.871 fjouwerkante kilometer mei [[Vanatinai]] (Sudest) as it grutste. [[Rogeia]], [[Samarai]] en [[Sariba]] lizze it meast by Nij-Guinea, wylst de eilannen [[Misima]], Vanatinai en [[Rossel (eilân)|Rossel]] fierder eastlik lizze. == Skiednis == De eilannen waarden yn 1606 troch Luis Váez de Torres ûntdutsen, doe't dy op reis wie fan [[Súd-Amearika]] nei [[Austraalje]]. Louis Antoine de Bougainville neamde de arsjipel yn 1768 nei de doetiidske Frânske kening [[Loadewyk XV fan Frankryk|Loadewyk XV]]. Nei de [[Japan]]ske besetting yn 1942 fûn yn 'e regio de [[Slach yn de Koraalsee|Slach yn 'e Koraalsee]] plak == Befolking == De ynwenners fan 'e Louisiaden binne foar it grutste part [[Melaneezje]]rs mei yn guon gebieten [[Polyneezje|Polynezyske]] en [[Mikroneezje|Mikronezyske]] ynfloeden. Der is in grut etnysk ferskaat yn Papoeä Nij-Guinea yn it algemien en dat jildt ek foar de Louisiaden: elts eilân (en sels doarpen) kin in eigen etnyske identiteit hawwe. Ynwenners hawwe in sterke bân mei de natuer, famyljebannen binne tige wichtich en de kultuer is tradisjoneel. De measte minsken sprekke in lokale Austronezyske of Papoeäanske taal. In foarbyld is Misima-Paneati, in Austronezyske taal dy't op Misima-eilân praat wurdt. Pidgin-Ingelsk (Tok Pisin) wurdt ek brûkt as ''lingua franca'' en Ingelsk is ien fan 'e offisjele talen fan Papoeä Nij-Guinea. De grutte mearderheid fan 'e befolking yn 'e Louisiaden is kristlik, benammen troch it misjonêre wurk yn 'e 19e en 20e iuw. It grutste part is anglikaansk of katolyk. == Ekonomy == Op it eilân Misima wie in grutte goudmyn, dy't sûnt 1990 aktyf wie en eksploitearre waard troch it Kanadeeske bedriuw Placer Dome. De myn levere hûnderten miljoen dollars oan goud, mar wie kontroversjeel wat de ferdieling fan 'e winst en de skea foar it miljeu oanbelanget. Yn 2004 waard de myn sletten. Der binne lykwols noch jimmeroan goudreserves yn 'e grûn. De befolking libbet fan fiskerij, lânbou foar eigen gebrûk en ambachten. == Natoer == Gruttere eilannen lykas Misima, Rossel en Sudest (Tagula) hawwe bergen en [[reinwâld]]en. Lytse eilannen binne faak kalkstienplato's mei kokospalmen en sânstrannen. It klimaat is tropysk mei yn 'e reintiid in soad rein. De temperatuer is trochstrings 24-30°C. De eilannen binne foar in grut part noch oarspronklik en ryk oan natuer mei ferskate [[Endemisme|endemyske]] bisten, wêrûnder fûgels, kikkerts en hagedissen en ek beammen. Ek it maritime libben om de eilannen hinne is ryk mei koraalriffen, skyldpodden, dolfinen en in grut tal fisksoarten. {{CommonsBalke|Louisiade Archipelago|Lousiaden}} [[Kategory:Eilân yn Papoea Nij-Guineä]] [[Kategory:Eilân yn de Grutte Oseaan]] 1eohyw16m8sfppqt6a9heobilldrnfo 0 186493 1243221 1243188 2026-10-25T19:43:53Z Kneppelfreed 2013 /* Guon rjochtspopulistyske figueren */ red 1243221 wikitext text/x-wiki It '''rjochtspopulisme''' of '''nasjonaal-populisme''' is in foarm fan [[populisme]] oan 'e rjochterkant fan it politike spektrum. It is in politike [[ideology]] dy't [[Rjochts (polityk)|rjochts-politike]] stânpunten kombinearret mei populistyske retoryk en tema's. De retoryk makket gebrûk fan anty-[[Elitisme|elitêr]] sentimint, ferset tsjin de [[Establishment]] en it "sprekken foar it gewoane folk". Weromkearende tema's fan rjochtspopulisten binne ûnder mear [[neonasjonalisme]], [[sosjaal-konservatisme]], [[ekonomysk nasjoalisme]] en [[fiskaal konservatisme]]. Faak wolle se de nasjonale kultuer, identiteit en ekonomy ferdigenje tsjin ûnderstelde oanfallen om utens. == Beskriuwing == Rjochtspopulisme wurdt yn ferbân brocht mei [[Autoritarisme (politikology)|autoritarisme]], wylst guon [[Ekstreem-rjochts|ekstreemrjochts]]e populisten ferlikings meitsje mei [[Faksisme|faksisten]]. Rjochtspopulisme yn 'e [[westerske wrâld]] wurdt bytiden assosiearre mei ideologyen lykas anty-miljeubewustwêzen, [[Antyglobalisme|anty-globalisearring]], [[nativisme (polityk)|nativisme]] en [[proteksjonisme]]. Yn [[Jeropa]] wurdt it begryp gauris brûkt om groepen, politisy en politike partijen te beskriuwen dy't algemien bekend stean om har ferset tsjin [[ymmigraasje]], en dan benammen út 'e [[moslim]]wrâld, en har [[euroskeptisisme]]. Guon rjochtse populisten binne foarstanner fan 'e útwreiding fan 'e [[fersoargingssteat]], mar allinnich foar dyjingen dy't hja dêrfoar geskikt achtsje; dat konsept wurdt wol "wolwêzenssjovinisme" neamd. Sûnt de [[Grutte Resesje]] binne Jeropeeske rjochtspopulistyske ideeën yn populariteit waaksen gien, foar in grut part as gefolch fan waaksende opposysje tsjin ymmigraasje út it [[Midden-Easten]] en [[Afrika]], waaksend euroskeptisisme, en ûntefredenens oer it ekonomysk belied fan de [[Jeropeeske Uny]]. Sûnt de [[1990-er jierren]] hawwe rjochtse populistyske partijen foet oan 'e grûn krigen yn 'e wetjouwende macht fan ferskate demokrasyen. Sûnt de [[2010-er jierren]] is rjochtspopulisme de dominante politike krêft bleaun yn 'e [[Republikeinske Partij (Feriene Steaten)|Republikeinske Partij]] yn 'e [[Feriene Steaten]]. Howol't ekstreemrjochtse bewegings yn 'e Feriene Steaten, dêr't se ornaris as "radikaal rjochts" oantsjut wurde, ornaris karakterisearre wurde as ôfsûnderlike ienheden, beskôgje guon skriuwers har as ûnderdiel fan in breder, rjochtspopulistysk fenomeen. De Amerikaanske sakeman en mediapersoanlikheid [[Donald Trump]] wûn de [[Amerikaanske presidintsferkiezings (2016)|presidintsferkiezings fan 2016]] en [[Amerikaanske presidintsferkiezings (2024)|2024]] nei in kampanje fierd te hawwen op grûnwurk fan rjochtspopulistyske tema's. == Definysje == Rjochtspopulisme is in ideology dy't benammen neo-nasjonalisme, sosjaal-konservatisme en ekonomysk-nasjonalisme foarstiet. In miene kearn fan rjochtspopulistyske polityk is dat bepalend is dêr't in bedrige mienskip yn konstruearre wurdt. Rjochtspopulisme stiet yn in soad opsichten tichteby it [[konservatisme]] en [[ekstreem-rjochts]], dat nei [[1945]] fannijs ûntstie út in tradysje fan [[Nasjonaal-sosjalistysk|nasjonaalsosjalistyske]] en [[Faksisme|faksistyske]] bewegings wei. Boppedat komt it fenomeen yn guon lannen al sûnt de [[1980-er jierren]] foar, wylst it yn oare lannen pas oan 'e ein fan de 1990-er jierren opkaam of mar in bystje oanwêzich is. Yn ferliking yn Jeropa binne der grutte ferskillen tusken de partijen, persoanen en organisaasjes dy't as rjochtspopulistysk beskôge wurde. Dat wurdt feroarsake troch de nasjonale oriïntaasje yn de repektyflike Jeropeeske lannen, har ferskillende skiednis en de respektyflike foarmen fan it polityk systeem en it partijlânskip. Rjochtspopulisme wurdt ek net allinnich fertsjintwurdige troch "jonge protestpartijen", ek de fêstige demokratyske partijen en ekstreem-rjochts hawwe ferskate stânpunten en hâldings fan rjochtspopulisme oernommen. Dochs binne der oerienkomsten dy't rjochtspoupisten ûnderskiede fan oare politike bewegings en dy't yn ferskate foarmen by al har fertsjintwurdigers werom te finen binne. == Skiednis == In ier foarbyld fan in klassyk rjochtspopulistyske beweging is it [[poujadisme]] yn [[Frankryk]] yn 'e [[1950-er jierren]]. As reaksje op dy maatskiplike, ekonomyske en politike draaiïng yn 'e [[1960-er jierren|1960-er]] en [[1970-er jierren]] ûntstie yn Jeropa in nije foarm fan rjochtspopulistsyke bewegings. Oan 'e ein fan 'e 1960-er jierren wiene de Westjeropeeske demokrasyen tige [[sosjaal-demokratysk]] oriïntearre. It "ekonomysk wûnder" nei de ein fan 'e [[Twadde Wrâldkriich]] hie foar in folsleine wurkgelegenheid en in wis wolwêzen foar de legere klassen soarge; de sosjale stelsels wiene ôfstimd op in beheind ferlet oan oerheidsfoarsjennings. Om't der yn in soad sektors net genôch arbeidskrêften te finen wien, sleaten regearings oerienkomsten mei Súd- en Súdeastjeropeeske lannen dy't de ynstream fan arbeidsmigranten regelen. Op ekonomysk mêd oerhearske it [[Neokeynesiaanke ekonomy|neokeynesianisme]], dat foarstanner wie fan yngreven oerheidsregulearjen fan de merken. Oan 'e ein fan de 1960-er jierren en it begjin fan de 1970-er jierren wie der in maatskiplike en ekonomyske draaiïng. Yn [[Protestjier 1968|1968 wiene der in soad protesten]] tsjin autoritêre struktueren fan de neikriichske maatskippij, dochs bleau fêsthâlden oan it doel fan "oerfloedsmaatskippij" ([[Ingelsk]]: ''affluent society''). Yn [[1973]] stoarte it mondiale monetêre stelselyninoar itjinge late ta de [[oaljekrisis]] fan [[1973]] ta wurkleazens en falliseminten yn in soad yndustriële sektors. It besykejn fan 'e polityk en bied [[Antysyklysk ekonomysk belied|antysyklysk]] tsjinwicht, mislearre. As gefolch dêrfan besochten nije loftse en griene partijen dy't ferbûn wiene mei studintebewegings, har ôf te beakenjen fan 'e tradisjonele polityk en koene se har yn in soad lannen mei sukses yn it partijestelsel fêstigje. Troch harren sukses hawwe se de politike koers tige yn har eigen rjochting beynfloede: progressive en postmaterialistyske wearden waarden mear wurdearre, wylst de maatskiplike haadstream him hieltyd mear ôfkearde fan de autoritêre struktueren fan it foarkriichske en fuortendaliks neikriichske tiidrek. Tagelyk kearden de regearings fan West-Jeropa har fan it neokeynesianisme ôf en rjochten har op [[neoliberalisme]]. Dat gie tagelyk mei it ôfbouwen fan struktueren fan 'e [[fersoargingssteat]], it privatisearjen fan kaaisektors en in yngreven ôfwizing fan ynmingingsbelied. Wurkleazen en leech oplaten moasten in ferlies oan sosjale sekerheid aksepteaje. Dêr kaam noch in fersterke "europeanisearring" fan 'e nasjonale steaten by: polityk foech waard oerdroegen oan 'e [[Jeropeeske Mienskip]], letter de [[Jeropeeske Uny]], dy't him fierder útwreide en in gruttere ynfloed útoefene op 'e struktueren en wetten fan de lidsteaten. Dêrop ûntstiene earst yn [[Denemark]] en [[Noarwegen]] nije rjochtse partijen, dy't besochten de minsken dy't troch de feroarings troffen waarden foar har te winnen. Yn [[Belgje]] ûtstie it [[Flaamsk Blok]], yn Frankryk naam it [[Front National]] rjochtspopulistyske stânpunten oer. Al dy partijen koene kiezers fan rjochts en út it politike midden foar har winne. Ynearsten waarden se sjoen as in koartduorjend fenomeen, dochs se koene har yn hieltyd mear lannen fêstigje: yn [[Eastenryk]] begûn de FPÖ in rjochtspopulistyske koers yn te slaan. Begjin 1990-er jierren folge de troch Christoph Blocher late ''Züricher Flügel'' (wjuk fan Zürich) fan de SVP yn [[Switserlân]]. Doe't [[Steve Bannon]] de eardere adviseur fan [[Donald Trump]], op 6 maart 2018 yn [[Zürich]] wie, priisge er Switserlân as "it beaken fan de konservative draaiïng" en Christop Blocher as "Trump foar Trump". Mei it útinoar fallen fan it [[Eastblok]] ûntstiene ek yn [[East-Jeropa]] ferskate populistyske partijen oan 'e rjochterkant fan it polityk spektrum, dy't lykwols net lang duorren, mar nea folslein ferdwûnen. Mei de [[List Pim Fortuyn]] berikte it rjochtspopulisme ek [[Nederlân]] dat oant doe as ferljochte, kosmopolysk en nijmoadrich en dus as "resistint" beskôge waard. Wylst yn it begjin benammen euroskeptisisme en algemiene frjemdlingehaat sintraal stiene by de rjochtspopulistyske partijen, ûntdutsen benammen Westjeropeeske rjochtspopulisten nei de [[Terreuroanslaggen fan 11 septimber 2001|oanslaggen fan 11 septimber 2001]] it anty-islamisme, dat de Jeropeeske moslims ta in fijânbyld seach. Dy foarm fan útsluting befoardere in miene identiteit fan tige ferskillende minsken dy't troch transformaasjeprosessen har bân mei har oarspronklik miljeu ferlern hiene. Itselde gou foar East-Jeropa, dêr't gâns de befolking troffen waard torch it yninoar stoarten fan de sosjalistyske systemen. == Guon rjochtspopulistyske figueren == {| class="wikitable" |- ! Figuer !! Lân !! Posysje !! Partij || Logo |- |[[Ofbyld:Jair_Bolsonaro_2019_Portrait_(3x4_cropped).jpg|80px|border]]<br>[[Jair Bolsonaro]] || {{BRAf}} || presidint (2019-2023) || PL || [[Ofbyld:Partido Liberal (Brazil) logo.svg|50px]] |- |[[Ofbyld:Recep_Tayyip_Erdogan_in_Ukraine.jpg|80px|border]]<br>[[Recep Tayyip Erdoğan]] || {{TURf}} || presidint (2014-no) || AKP || [[Ofbyld:Justice_and_Development_Party_(Turkey)_logo.svg|60px]] |- |[[Ofbyld:Nigel_Farage_(45718080574)_(cropped).jpg|80px|border]]<br>[[Nigel Farage]] || {{GBRf}} || partijlieder (2024-no)<br>parlemintslid (2024-no) || [[Reform UK]] || [[Ofbyld:Logo_of_the_Reform_UK.svg|50px]] |- |[[Ofbyld:02_Jarosław_Kaczyński_(cropped).jpg|80px|border]]<br>[[Jarosław Kaczyński]] || {{POLf}} || premier (2006-2007) || PiS || |- |[[Ofbyld:Giorgia_Meloni_Official_2023_crop.jpg|80px|border]]<br>[[Giorgia Meloni]] || {{ITAf}} || premier (2022-no) || FdI || [[Ofbyld:Brothers_of_Italy.svg|50px]] |- |[[Ofbyld:Javier_Milei_en_el_Salón_Blanco_(3x4_cropped).jpg|80px|border]]<br>[[Javier Milei]] || {{ARGf}} || presidint (2023-no) || LLA || [[Ofbyld:La_Libertad_Avanza_full_logo.svg|80px]] |- |[[Ofbyld:Shri_Narendra_Modi,_Prime_Minister_of_India_(3x4_cropped).jpg|80px|border]]<br>[[Narendra Modi]] || {{INDf}} || premier (2014-no) || BJP || [[Ofbyld:Bharatiya_Janata_Party_(icon).svg|50px]] |- |[[Ofbyld:Benjamin_Netanyahu,_February_2023.jpg|80px|border]]<br>[[Benjamin Netanyahu]] || {{ISRf}} || premier (1996-1999)<br>(2009-2021)<br>(2022-no) || [[Likûd]] || [[Ofbyld:Likud_Logo.svg|60px]] |- |[[Ofbyld:Cumbre_de_Madrid_8_de_Febrero_-_54314677169_(cropped).jpg|80px|border]]<br>[[Viktor Orbán]] || {{HUNf}} || premier (2010-2026) || Fidesz || [[Ofbyld:Fidesz 2015.svg|50px]] |- |[[Ofbyld:Marine_Le_Pen_2025_(cropped).jpg|80px|border]]<br>[[Marine le Pen]] || {{FRAf}} || partijlieder (2011-no) || RN || [[Ofbyld:Logo_Rassemblement_National.svg|100px]] |- |[[Ofbyld:Donald_Trump_official_portrait,_2025_(cropped_headshot).jpg|80px|border]]<br>[[Donald Trump]] || {{USAf}} || presidint (2017-2021)<br> (2025-no) || [[Republikeinske Partij (Feriene Steaten)|Republikeinske Party]] || [[Ofbyld:GOP_logo_(positive).svg|60px]] |- |[[Ofbyld:President_Costa_meets_Prime_Minister_of_Belgium_(cropped_+_rotated).jpg|80px|border]]<br>[[Bart de Wever]] || {{BELf}} || premier (2025-no) || NVA || [[Ofbyld:Logo_of_the_New_Flemish_Alliance.svg|80px]] |- |[[Ofbyld:Alice_Weidel_at_CPAC_Hungary.jpg|80px|border]]<br>[[Alice Weidel]] || {{GERf}} || partijlieder (2022-no) || [[Alternative für Deutschland|AfD]] || [[Ofbyld:AfD_Logo_2021.svg|50px]] |- |[[Ofbyld:Geert_WILDERS_European_Parliament_EP-022080_(cropped).jpg|80px|border]]<br>[[Geert Wilders]] || {{NEDf}} || fraksjefoarsitter (2006-no) || [[Partij foar de Frijheid|PVV]] || [[Ofbyld:Party_for_Freedom_logo.svg|80px]] |} {{Boarnen|boarnefernijing= Foar boarnen en oare literatuer, sjoch op [[:en:Right wing populism]] en [[:de:Rechtspopulismus]] }} [[Kategory:Politike streaming]] rk2zyw0kuzocuy1utamm164hre2ni8o 0 190892 1243232 1224433 2026-10-26T08:59:56Z Klaasgroen 50943 Sytze Faber tafoege oan it listje 1243232 wikitext text/x-wiki {{Ynfoboks Ferkiezing | lân = Frisian_flag.svg | lânlink = Fryslân | datum = Algemiene ynformaasje | parlemint = [[Twadde Keamer]]</br>[[Jeropeesk Parlemint]] | tal sitten = ±6 [[Ofbyld:flag of the Netherlands.svg|20px]] leden te ferkiezen</br>±1 [[Ofbyld:Flag_of_Europe.svg|20px]] | oantsjutting = Oprjochte | oantal = 1917 | ferkeazen = [[Twadde Keamerferkiezings 2025 yn Fryslân|TK 2025]]</br> * {{Kleurblok|#{{Sitferdieling/Partij|PvdA|tsjuster|NL}}}} [[Habtamu de Hoop]] ([[GL-PvdA]]) * {{Kleurblok|#{{Sitferdieling/Partij|CDA|tsjuster|NL}}}} [[Luciënne Boelsma-Hoekstra]] ([[CDA]]) * {{Kleurblok|#{{Sitferdieling/Partij|BBB|tsjuster|NL}}}} [[Femke Wiersma]] ([[BBB]]) * {{Kleurblok|#{{Sitferdieling/Partij|D66|tsjuster|NL}}}} [[Marieke Vellinga-Beemsterboer]] ([[D66]]) * {{Kleurblok|#{{Sitferdieling/Partij|VVD|tsjuster|NL}}}} [[Harry Bevers]] ([[VVD]]) * {{Kleurblok|#{{Sitferdieling/Partij|JA21|tsjuster|NL}}}} [[Maarten Goudzwaard]] ([[JA21]]) [[Jeropeeske parlemintsferkiezings 2024|JF 2024]]</br> * {{Kleurblok|#{{Sitferdieling/Partij|D66|tsjuster|NL}}}} [[Raquel García Hermida-van der Walle]] ([[D66]]) | kaart-ferkiezingsútslaggen = | tekst by kaart = }} '''Kieskring Fryslân''' (offisjeel: '''Kieskring 2''' of '''Kieskring Ljouwert''') is ien fan de [[Nederlân|Nederlânske]] [[Kiesdistrikt|kiesdistrikten]] foar de [[Ferkiezing|ferkiezings]] fan de [[Twadde Keamer fan de Steaten-Generaal|Twadde Keamer]] en it [[Jeropeesk Parlemint]]. It bestiet sûnt 1917 en waard foar it earst brûkt by de ferkiezings fan 1918. De kieskring beslacht de hiele [[provinsje]] [[Fryslân]] en hat syn haadstimburo yn [[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]].<ref name=":0">[https://www.kiesraad.nl/documenten/2016/5/kieskringen/kieskringen-en-hoofdstembureaus-tweede-kamerverkiezingen-en-europees-parlementsverkiezingen Kieskringen Tweede Kamerverkiezing en Europees Parlementsverkiezing | Kiesraad.nl]</ref> ==Wurking== By ferkiezings wurdt likernôch 4% fan de lanlike stimmen yn Fryslân útbrocht. Op basis fan dat [[Evenredich oanpart|oandiel]] soe de provinsje, by in strikt regionale ferdieling, rûchwei seis sitten takend krije foar de Twadde Keamer en ien sit foar it Jeropeesk Parlemint. It Nederlânske [[kiesstelsel]] kent lykwols gjin regionale sitferdieling, mar wurket mei lanlik-evenredige listen. Dêrtroch is der gjin garânsje op in fêst tal Keamerleden út Fryslân. Politike partijen kinne yn eltse kieskring in eigen kandidatelist yntsjinje. Yn de praktyk brûke de measte partijen lykwols ien en deselde lanlike list foar alle kieskringen. De kâns dat kandidaten út Fryslân keazen wurde, hinget dêrom benammen ôf fan harren posysje op dizze list en fan it tal foarkarsstimmen dat sy helje. Foar dielname oan de ferkiezings yn kieskring Fryslân moat in partij 30 stipeferklearrings yntsjinje fan kiezers út de provinsje. Dêrneist spilet de kieskring in rol by de útfiering fan de ferkiezings. It haadstimburo yn Ljouwert stelt de útslach foar de kieskring fêst en jout dy troch oan de [[Kiesried]]. De útkomsten fan alle kieskringen wurde dêrnei lanlik gearfoege, wêrnei’t de sitten evenredich oer de partijen ferdield wurde.<ref>[https://www.kiesraad.nl/verkiezingen/tweede-kamer/kandidaatstelling/kieskringen Kieskringen | Kiesraad.nl]</ref> == Bekende ferkeazen Friezen == [[Ofbyld:Fedde Schurer, mei de piip omheech, achter de typmasjine, 1963 ca. signatuur Schurer, Fedde-mo-F-0048.jpg|thumb|Fedde Schurer (hjir yn 1963) wenne op It Hearrenfean yn syn tiid as Keamerlid.]] Der binne ferskate bekende Twadde Keamerleden dy't Fryslân troch de jierren hinne fertsjintwurdige hawwe: * [[Fedde Schurer]] ([[Drachten]]) - lid fan de Twadde Keamer (1956-1963) foar de [[PvdA]]; ek bekend as skriuwer en taalstrider. * [[Anne Vondeling]] ([[Appelskea]]) - PvdA-politikus yn de jierren '40 oant en mei '60; lettere foarsitter fan de Twadde Keamer yn de jierren '70. * [[Jelle Zijlstra]] ([[Easterbierrum]]) - lid fan de Twadde Keamer (1948-1952); letter [[minister]] en [[minister-presidint]] (1966–1967). * [[Sytze Faber]] ([[Skettens]]) - lid fan de Twadde Keamer tusken 1977 en 1985 foar de [[Anty-Revolúsjonêre Partij|ARP]] en it CDA) * [[Joop Atsma]] ([[Surhústerfean]]) - lid fan de Twadde Keamer tusken 1998 en 2017 foar it [[Kristen Demokratysk Appèl|CDA]]; letter [[steatssekretaris]]. * [[Lutz Jacobi]] ([[Ketlik]]) - lid fan de Twadde Keamer (2006-2017) foar de PvdA. * [[Habtamu de Hoop]] ([[Wommels]]) - Twadde Keamerlid fanôf 2021 foar [[GL-PvdA]]. * [[Aant Jelle Soepboer]] ([[Nijewier]]) - Twadde Keamerlid tusken 2023 en 2025 foar [[Nij Sosjaal Kontrakt|NSC]]. [[Ofbyld:11. Lutz Jacobi.jpg|thumb|Yn 2013 spriek [[Lutz Jacobi]] de eed ‘dat ûnthjit ik’ yn it Frysk út; in jier foardat dizze formulearring offisjeel rjochtsjildich waard.<ref>[https://www.volkskrant.nl/nieuws-achtergrond/pvda-kamerlid-jacobi-legt-eed-in-het-fries-af~bbfda8df/ PvdA-Keamerlid Jacobi leit eed yn it Frysk ôf | de Folkskrante]</ref>]] Dizze politisy waarden net keazen fia in regionale sit, mar fia lanlike listferkiezings. Ek al wennen se net altyd yn Fryslân; hja waarden en wurde lykwols faak sjoen as fertsjintwurdigers fan Fryske belangen binnen de lanlike polityk. By de Jeropeeske ferkiezings binne [[Anja Haga]] ([[KristenUny]]) en [[Raquel García Hermida-van der Walle]] ([[Demokraten 66|D66]]) de twa lêst ferkeazen Friezen. == Skiednis binnen de Nederlânske steatsynrjochting == [[Ofbyld:Tweede Kamerverkiezingen 1888.svg|thumb|Foardat Fryslân ien kieskring waard, bestie it út ferskate lytsere kiesdistrikten.]] ==== Mearderheidsstelsel (1848–1917) ==== Nei de grûnwetswiziging fan 1848 waard in [[mearderheidsstelsel]] mei kiesdistrikten ynfierd. It lân waard sa folle mooglik opdield yn gelikense kiesdistrikten, dêr’t yn elk distrikt ien Twadde Keamerlid keazen waarden mei in absolute mearderheid. Ek yn Fryslân bestiene ferskate distrikten. Sa waard [[Ferdinand Domela Nieuwenhuis|Domela Nieuwenhuis]] yn 1888 ferkeazen yn kiesdistrikt [[Skoatterlân]] en [[Piter Jelles Troelstra]] yn 1897 yn kiesdistrikt Tytsjerksteradiel. De fertsjintwurdiging wie streekrjocht keppele oan it distrikt, wat in sterke regionale bân joech, mar ek late ta skeve evenredige fertsjintwurdiging.<ref name=":1">[https://www.parlement.com/historische-ontwikkeling-kiesstelsels-en-kiesrecht Historische ontwikkeling kiesstelsels en kiesrecht | Parlement.com]</ref> ==== Oergong nei evenredige fertsjintwurdiging (fanôf 1917) ==== Mei de grûnwetswiziging fan 1917 waard it mearderheidsstelsel ôfskaft. Sûnt de ferkiezings fan 1918 jildt yn Nederlân in systeem dat evenredige fertsjintwurdiging boppe regionale represintaasje stelt. Dêrmei ferlearen de kiesdistrikten harren direkte politike en fertsjintwurdigende funksje. Se waarden as wize fan kompromis ferfongen troch de mear administrative kieskringen. Sa ûntstie kieskring Fryslân as bestjoerlike ienheid foar de ferkiezingsproseduere. Dizze regio beslacht struktureel de hiele provinsje Fryslân en hat gjin feroarings yn grinzen kend.<ref name=":0" /> == Sjoch ek == * [[Polityk yn Fryslân]] == Ferwizings == <references /> == Navigaasje == {{Navigaasje Fryske Ferkiezings}} [[Kategory:Polityk yn Fryslân]] ryehsewsnkrie8kcux0ew7e8rvk5oxy 0 192005 1243219 1230538 2026-10-25T17:22:23Z Score Beethoven 28855 1243219 wikitext text/x-wiki {{Ynfoboks tsjerkegebou | namme = Sint-Martenskatedraal | ôfbylding = Sint-Maartenskathedraal and Cloth Hall, Ypres, June 2024.jpg | ôfbyldingsbreedte = | ôfbyldingstekst = | lân = {{BE}} | bestjoerlike ienheid 1 = Gewest | namme bestjoerlike ienheid 1= [[Flaanderen]] | bestjoerlike ienheid 2 = Provinsje | namme bestjoerlike ienheid 2= [[West-Flaanderen]] | bestjoerlike ienheid 3 = | namme bestjoerlike ienheid 3= | plak = [[Iper]] | adres = Sint-Martinusplein | koördinaten = | tsjerkegenoatskip = [[Roomsk-Katolike Tsjerke]] | bisdom = [[Bisdom Brugge]] (earder bisdom Iper) | aartsbisdom = [[Aartsbisdom Mechelen-Brussel]] | patroanhillige = [[Martinus fan Tours|Sint-Marten]] | wijd oan = | status = Parochytsjerke; earder katedraal | ôfstjitten = | hjoeddeiske funksje = | arsjitekt = | yngenieur = | boujier = 13e iuw<br>weropbou foltôge yn 1930 | sloopjier = | boustyl = [[Gotyk]] | hichte = 102 m | monumintale status = Beskerme monumint | monumintnûmer = | webside = [https://www.kerknet.be/organisatie/olv-van-vrede-ieper www.kerknet.be] | mapname = Belgje | mapwidth = | lat_deg = 50 | lat_min = 51 | lat_sec = 07 | lat_dir = N | lon_deg = 2 | lon_min = 53 | lon_sec = 07 | lon_dir = E | tekst by posysjekaart = Sint-Martinustsjerke }} De '''Sint-Martenstsjerke''' (ek bekend as de '''Sint-Martenskatedraal''') is in tsjerke yn 'e [[Belgje|Belgyske]] stêd [[Iper]] yn 'e provinsje [[West-Flaanderen]]. De tsjerke wie fan [[1561]] oant [[1801]] de [[katedraal]] fan it âlde [[bisdom Iper]]. Troch it konkordaat tusken [[Napoleon Bonaparte]] en [[Pius VII|paus Pius VII]] waard it bisdom yn 1801 opheft en kamen de parochys ûnder it [[bisdom Gint]] te fallen. Sûnt de weroprjochting fan it [[bisdom Brugge]] yn [[1833]] heart Iper dêrby. Yn 'e folksmûle wurdt de tsjerke hjoed-de-dei noch altiten katedraal neamd. == Bouwskiednis == [[Ofbyld:Ieper Sint-Maarten R01.jpg|thumb|left|Ynterieur.]] De bou fan 'e hjoeddeiske tsjerke yn letgoatyske styl sette om [[1221]] hinne útein, wêrby't earst it [[Koer (tsjerke)|koer]] boud waard. De tsjerke ferfong in âldere, [[Romaanske arsjitektuer|romaanske]] tsjerke út de 10e of 11e iuw. Yn 'e rin fan 'e 13e en 14e iuw waarden it [[dwersskip]] en it [[Skip (tsjerke)|haadskip]] foltôge. De tsjerke hat in lang koer mei in [[koeromgong]]. De westlike toer mei in hichte fan mear as 100 meter, waard pas yn 'e 15e iuw tafoege. Foar de [[Earste Wrâldkriich]] hie dizze toer in smellere en legere spits as de hjoeddeiske. === De Earste Wrâldkriich en de weropbou === [[Ofbyld:Ruins of St. Martin's Church in Ypres, Belgium, circa 1918, ca. 1919 - ca. 1919 - NARA - 533166.tif|thumb|left|De ferneatiging fan 'e Sint-Martenstsjerke.]] Yn 'e Earste Wrâldkriich waard de stêd Iper folslein yn pún sketten troch de Dútske artillery. Ek de Sint-Martenstsjerke waard tusken 1914 en 1918 folslein ferneatige; oan it ein fan 'e oarloch stiene der allinnich noch in skansearre stik fan 'e toer en in pear muorren foar in part oerein. Nei de oarloch waard besletten om de tsjerke lykas ek de ferneamde [[Lekkenhal fan Iper]] folslein neffens de âlde plannen wer op te bouwen. Dizze monumintale weropbou stie ûnder lieding fan 'e arsjitekt Jules Coomans en waard yn [[1930]] foltôge. == Ynterieur en keunstwurken == Ek al is in grut part fan 'e oarspronklike tsjerkeskat yn 'e Earste Wrâldkriich ferlern gien, de tsjerke hat hjoed-de-dei wer in ryk ynterieur mei mear as tweintich skilderijen en ferskate keunstskatten. It meast ferneamde skilderij is in grut doek fan Joris Liebaert út [[1657]] dat it Belis fan Iper yn 1383 ôfbyldet. Fierder hinget der wurk fan wichtige masters út de Flaamske skoalle en lettere tiid, wêrûnder: * Jozef Beke (De Dea fan Marije, 1768) * Joseph-Benoît Suvée (trije doeken út 1772-1777) * Matthijs De Visch * Victor Boucquet * Niklaas van de Velde (De Hillige Famylje by Sint-Anne, It Doopsel fan Klovis en De Krúsdraging) * Ernest Wante (It Lêste Jûnsmiel, 1931) <br> <center> [[Ofbyld:Joris Liebaert, Het Beleg van Ieper in 1383 (1657).jpg|450px|Belis fan Iper (1383)]]<small><br>Belis fan Iper (1383)</small> </center> <br> In bysûnder keunstwurk is it grutte [[roasfinster]] yn it suderdwersskip, dat tusken 1935 en 1938 makke waard troch de Ierske glêsskilder Wilhelmina Geddes. Dit finster, mei as tema de Godloovjende hymne ''Te Deum'', wie in geskink fan 'e Britske troepen oan kening [[Albert I fan Belgje|Albert I]]. === Byldhouwurk en grêfmonuminten === Yn it ynterieur falle ferskate grêfmonuminten op, benammen fan Iperske biskoppen út de 16e en 17e iuw. De meast ferneamde biskop dy't hjir begroeven leit is [[Cornelius Jansenius]] († 1638), de grûnlizzer fan it [[jansenisme]]. Syn grêf yn it twadde koer[[travee]] is hiel ienfâldich markearre mei in nammeleaze flierstien dy't allinnich syn stjerjier oanjout. De widdo fan kânsler Willem Hugonet, Louise de Laye († 1506), hat in grêfmonumint fan swart moarmer. Foar de tombe fan deken Camille Delaere, dy't yn 'e Earste Wrâldkriich syn bêst die om safolle mooglik tsjerkeskatten te rêden, binne 17e-iuwske skulptueren fan Artus Quellinus de Jonge brûkt. It koer en de kapellen binne fierder oanklaaid fykwurk en koperen Brabânske keunstwurken dy't nei de oarloch oanskaft of restaurearre binne. == Ofbylden == <gallery> PM 127353 B Ieper.jpg|"Jezus en de Samaritaanske frou" (Matthijs De Visch) Ieper Kathedraal Sint Maarten Innen Lettner 3.jpg|[[Doksaal]] PM 127327 B Ieper.jpg|"Oanbidding fan 'e Keningen" Ieper Kathedraal Sint Maarten Innen Kanzel 3.jpg|Kânsel </gallery> {{Boarnen|boarnefernijing= * Dit artikel is foar in grut part in oersetting fan 'e Nederlânske wikipedyside, sjoch foar boarnen: [[:nl:Sint-Maartenskerk (Ieper)]] {{reflist}} ---- {{Commonscat|Sint-Maartenskathedraal (Ieper)|Sint-Martensrtsjerke (Iper)}} }} {{DEFAULTSORT:Martinustsjerke, Iper}} {{KatedralenBelgje}} [[Kategory:Tsjerkegebou yn it bisdom Brugge]] [[Kategory:Iper]] [[Kategory:Katedraal yn Belgje]] [[Kategory:Bouwurk út de 13e iuw]] [[Kategory:Bouwurk sloopt yn 1914]] [[Kategory:Bouwurk út 1930]] nrmtlz4rm6olo3tiyv2iuydij0f1ncm 0 194824 1243217 1243198 2026-10-25T15:33:52Z Drewes 2754 [[]] better 1243217 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme = Chathammiggesnapper |Ofbyld = [[Ofbyld:Nz Black Robin (108600329).jpeg|250px]] |lûd = |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift = [[moskeftigen]] (''Passeriformes'') |Famylje = [[Australyske miggesnappers]] (''Petroicidae'') |Skaai = [[Australazyske readboarsten]] (''Petroica'') |Wittenskiplike namme= Petroica traversi |Beskriuwer, jier= [[Walter Buller|Buller]], 1872 |IUCN-status= |lânkaart = [[Ofbyld:Petroica traversi - map.svg|250px]] }} De '''Chathammiggesnapper''' (Moriori: ''karure'', Maoary: ''kakaruia''; ''Petroica traversi''), is in bedrige fûgelsoarte dy't lânseigen is op 'e [[Chathameilannen]], likernôch 800 km eastlik fan [[Nij-Seelân]]. De soarte is nau besibbe oan ''[[Petroica australis]]''. De fûgel waard yn 1872 foar it earst wittenskiplik beskreaun troch [[Walter Buller]]. De wittenskiplike soartnamme ferwiist nei de Nij-Seelânske botanikus [[Henry Travers (natuerûndersiker)|Henry Travers]] (1844–1928). Oars as syn sibben op it fêstelân kin it swartrobyntsje mar beheind fleane. Om't de soarte him ûntwikkele hat yn in omjouwing sûnder rôfdieren lykas rôfsûchdieren, wie de fûgel tige kwetsber foar yntrodusearre bisten, lykas katten en rotten. Foar 1871 wie de soarte al ferdwûn fan it haadeilân fan 'e Chathameilannen. Dêrnei kaam er allinnich noch foar op [[Little Mangere]] en [[Rangatira]]. == Untdekking en taksonomy == De earste wittenskiplike fermelding fan it swartrobyntsje datearret út 1871, doe't [[William Travers]] by it Wellington Philosophical Society de befiningen fan syn soan Henry Travers presintearre. Dy hie de Chathameilannen besocht om de fauna dêr te ûndersykjen. Hoewol't de oantekeningen fan Henry Travers oer syn besite it jier dêrop publisearre waarden, wurdt de publikaasje fan Walter Buller, dy't in moanne letter ferskynde, beskôge as de offisjele wittenskiplike beskriuwing fan 'e soarte. Yn 1905 waard oannommen dat de soarte hielendal útstoarn wie. Yn in publikaasje út dat jier waard skreaun dat de saneamde "swarte mies" of "swarte readboarst", Miro traversi, it slachtoffer wurden wie fan 'e minske en de bisten dy't him folgen. == Ferskining == De Chathammiggesnapper is in lytse fûgel fan 10 oant 15 sm lang, likernôch sa grut as in [[húsmosk]]. It fearrekleed is hast hielendal swart. De snaffel is swart en de poaten binne brúnswart mei giele soaltsjes. Wyfkes binne trochstrings wat lytser as mantsjes. De sang fan it mantsje bestiet út in ienfâldige rige fan fiif oant sân toanen. De rop bestiet út ien hege toan. De eagen binne donkerbrún. De fûgels [[ferfearje]] tusken desimber en maart. == Biotoop == De Chathammiggesnapper libbet yn oerbliuwsels fan leechlizzende bosken mei in soad strûken. De fûgel yt allinnich ynsekten en oare lytse [[Wringeleazen|wringeleaze dieren]] en siket syn iten op 'e grûn of tusken de legere tûken. Hy makket syn nêst it leafst yn holle beammen en beamstobben. Om beskûl te finen tsjin 'e hurde wyn en de rûge see om 'e eilannen hinne, hâldt er him benammen op tusken de legere tûken fan it bosk of op plakken mei in tsjokke laach fallen blêd. De fûgel hat in foarkar foar houtige begroeiïng ûnder de beamkrunen, lykas dy fan 'e ''Olearia traversiorum''. == Ekology en gedrach == De Chathammiggesnapper is in [[Territoarium|territoriale]] fûgel. Mantsjes hâlde tafersjoch op harren territoarium en ferdigenje it tsjin oare fûgels. Ek fan wyfkes is bekend dat se oare wyfkes út harren territoarium ferdriuwe. De fûgels meitsje koarte flechten fan 'e iene tûke nei de oare, mar lizze gjin grutte ôfstannen fleanend ôf. === Iten === Chathammiggesnappers sykje tusken de ôffallen blêden op 'e grûn nei larven, kakkerlakken, ynsekten en wjirms. Se sykje sawol oerdeis as nachts nei iten en hawwe in goed nachtsicht. === Briedgedrach === Chathammiggesnappers begjinne ornaris te brieden as se twa jier âld wurde. It wyfke bout it nêst en wurdt troch it mantsje fuorre wylst hja de aaien leit en útbriedt. De aaien wurde tusken begjin oktober en ein desimber lein. As it earste lechsel mislearret, kin in twadde lechsel folgje. In lechsel bestiet út ien oant trije aaien, mar twa is it meast wenst. De aaien binne krêmkleurich mei pearse plakjes. Nei it lizzen briedt it wyfke de aaien yn likernôch 18 dagen út. Dêrnei helpe beide âlden mei it fuorjen fan 'e jongen. De jongen bliuwe likernôch 23 dagen yn it nêst. Ek nei it útfleanen wurde se noch troch de âlden fuorre, oant hja likernôch 65 dagen âld binne. Dy âlderlike soarch duorret langer as gewoanlik by in fûgel fan dizze grutte. Nei it ferlitten fan it nêst bringe de jongen faak de earste dagen op 'e grûn troch om it brûken fan harren wjukken te learen. Yn dy tiid binne se benammen tige kwetsber foar rôfdieren. == Libbensferwachting == Oerlibbingssifers út 'e perioade 1980–1991 wize op in trochsneed libbensferwachting fan fjouwer jier. It wyfke Old Blue, it iennichste wyfke dat yn 1980 noch briede koe, waard mear as fjirtjin jier âld. Guon Chathammiggesnappers kinne tusken de seis en trettjin jier âld wurde. == Beskerming en fersprieding == Yn 2026 wurdt de populaasje fan de Chathammiggesnapper op likernôch 390 fûgels rûsd. Yn 1980 wiene der lykwols noch mar fiif eksimplaren oer op Little Mangere. De soarte waard fan it útstjerren rêden troch [[Don Merton]] en syn team fan 'e Nij-Seelânske Wildlife Service, mei help fan it wyfke Old Blue, it lêste oerbleaune fruchtbere wyfke. De oerbleaune fûgels waarden oerbrocht nei Mangere. It team wist it tal jongen fan Old Blue, en letter ek fan oare wyfkes, te fergrutsjen troch alle jierren it earste broed fuort te heljen. De aaien waarden yn nêsten fan 'e Chatham-ûndersoarte fan 'e [[Maoarymiggesnapper]] (''Petroica macrocephala'') lein. De pleechâlden brochten it earste broed grut, wylst de Chathammiggesnappers dy't harren aaien kwytrekke wiene, op 'e nij aaien leine en sels in twadde lechsel grutbrochten. In soad wyfkes leine harren aaien op 'e râne fan it nêst, dêr't de aaien sûnder help net oerlibje koene. Natuerbeskermers skoden de aaien werom yn it nêst, sadat se dochs útbret waarden en de jongen útkomme koene. It genetysk bepaalde, neidielige gedrach fersprate him dêrtroch yn 'e populaasje, oant mear as 50% fan 'e wyfkes de aaien op 'e nêstrâne lei. De natuerbeskermers holden op 'e tiid op mei it weromskowen fan 'e aaien om foar te kommen dat it gedrach him ûnder alle fûgels ferspriede soe. Oars soe de soarte folle langer ôfhinklik wurde kinne fan minsklike help. Nei it stopjen fan dy yngreep kaam it lizzen fan aaien op 'e nêstrâne minder faak foar. Yn 2011 die noch 9% fan 'e wyfkes dat. Alle noch libjende Chathammiggesnappers stamje ôf fan Old Blue. Dêrtroch is it genetyske ferskaat yn 'e populaasje tige lyts. Mooglik hat de soarte ien fan 'e meast ekstreme foarbylden fan in genetyske populaasjeflessehals trochmakke. Dochs liket dat net ta grutte swierrichheden laat te hawwen. Dêrom wurdt wol tocht dat de soarte yn syn evolúsjonêre ferline faker sokke sterke populaasjeôfnimmingen trochmakke hat. Dêrby soene skealike genfarianten dy't negative gefolgen fan yntylt feroarsaakje kinne, foar in grut part ferdwûn wêze kinne. == Bedrigingen en beskermingsmaatregels == It rôvjen fan nêsten troch yntrodusearre [[protter]]s is de meast foarkommende oarsaak fan it mislearre fan broedsjes. Hast 21% fan 'e nêsten mislearret troch protters. Dat bart faker by nêsten yn beamholten as by iepen nêsten. De soarte wurdt noch altiten as kwetsber beskôge, mar de populaasje is wer groeid ta likernôch 300 oant 390 yndividuen op Mangere en Rangatira. Der wurdt oanhâldend wurke oan it werstellen fan it oarspronklike biotoop en it útroegjen fan yntrodusearre rôfdieren. It doel is om de Chathammiggesnapper en oare bedrige, [[Endemisme|endemyske]] soarten fan 'e Chathameilannen oer mear populaasjes te fersprieden. Sa wurdt it risiko lytser dat in natuerramp of in oar barren de hiele soarte útroegje kin. Yn 2026 waard de Chathammiggesnapper yn Nij-Seelân keazen ta "Fûgel fan it Jier" (Bird of the Year). {{Boarnen|boarnefernijing= * [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/black-robin-petroica-traversi BirdLife, oproppen 25 oktober 2026] * [https://ebird.org/species/charob1?siteLanguage=nl&continue eBird, oproppen 25 oktober 2026] * [https://birdsoftheworld.org/bow/species/charob1/cur/introduction Birds of the World, oproppen 25 oktober 2026] ---- {{reflist}} ---- {{Commonscat|Petroica traversi|Chathammiggesnapper}} }} [[Kategory:Fûgelsoarte]] [[Kategory:Bedrige fûgel]] [[Kategory:Australazyske readboarst]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Nij-Seelân]] lql81drbm3qq52icq2hatkajzzrr8my 1 194825 1243220 1243190 2026-10-25T18:12:00Z Ruurd Jorritsma 38557 /* namme fan it fûgeltsje */ Antwurd 1243220 wikitext text/x-wiki == namme fan it fûgeltsje == {{Ping|Ruurd Jorritsma|Ieneach fan 'e Esk}} Ik sit noch wat mei de namme fan it fûgeltsje. Swarte miggesnapper is net sa gaadlik, want mei de noardlike swarte miggesnapper (Melaenornis edolioides) en de súdlike swarte miggesnapper (Melaenornis pammelaina) hawwe wy al twa soarten mei dy nammebou. Ik woe him ynearsten dan mar swartrobyntsje neame (black robin), in koarte, karakteristike namme (en better as de Nederlânske oersetting zwarte roodborst, wat net op wikipedy mar wol op oare plakken brûkt wurdt), mar mei it risiko op betizing mei it skaai Linaria (robyntsjes). Lang om let ha ik mar keazen foar Chathammiggesnapper. Ik fyn dy namme minder moai, mar neffens my kin dy der op troch. Foar it skaai folgje ik de Ingelske namme, Australazyske readboarsten. Graach ek eefkes jimme ljocht oer de nammen, dan kin ik fierder mei it skaai. [[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]] ([[Meidogger oerlis:RomkeHoekstra|oerlis]]) 25 okt 2026, 08.18 (CET) :@[[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]] en @[[Meidogger:Ieneach fan 'e Esk|Ieneach fan 'e Esk]]: Ik wit hiel min oer dizze fûgels, dus ik kin jo net folle fierder helpe. It is lykwols in fûgel mei in spannende skiednis. Yn alle gefallen liket Chathammiggesnapper (of Mangeremiggesnapper) my folle better as swarte miggesnapper of swartrobyntsje. It hinget ek ôf fan wat de nammen fan 'e oare soarten yn 'e famylje wurde. Ik wit net oft Australazyske readboarsten in goede famyljenamme is; dizze en in pear oare soarten hawwe gjin read op 'e boarst; Australazyske miggesnappers? [[Meidogger:Ruurd Jorritsma|Ruurd Jorritsma]] ([[Meidogger oerlis:Ruurd Jorritsma|oerlis]]) 25 okt 2026, 19.12 (CET) 0nyhmufe16tpo3i0ccw9ebsgmx2n8nz 0 194828 1243222 1243195 2026-10-25T20:18:56Z Drewes 2754 namme beskriuwer folút 1243222 wikitext text/x-wiki {{Universele ynfoboks bisteryk | namme = berchloarys | ôfbylding = Oreopsittacus arfaki (pair) -captive-8a-4c.jpg | ôfbyldingsbreedte = | ôfbyldingstekst = Berchloary | takson1 = [[ryk (taksonomy)|ryk]]: | namme1 = [[dieren]] (''Animalia'') | takson2 = [[stamme (taksonomy)|stamme]]: | namme2 = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') | takson3 = [[klasse (taksonomy)|klasse]]: | namme3 = [[fûgels]] (''Aves'') | takson4 = [[skift (taksonomy)|skift]]: | namme4 = [[pappegaai-eftigen]] (''Psittaciformes'') | takson6 = [[famylje (taksonomy)|famylje]]: | namme6 = [[pappegaaien fan de Alde Wrâld]] (''Psittaculidae'') | takson7 = [[skaai (taksonomy)|skaai]]: | namme7 = '''berchloarys''' (''Oreopsittacus'') | beskriuwer, jier = [[Tommaso Salvadori|Salvadori]], 1877 }} It [[Skaai (taksonomy)|skaai]] '''berchloarys''' (''Oreopsittacus'') heart ta de [[Famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[pappegaaien fan de Alde Wrâld]] (''Psittacidae''). It is in [[monotypysk takson|monotypysk]] skaai dat allinnich út de [[berchloary]] (''Oreopsittacus arfaki'') bestiet.<ref>[https://www.worldbirdnames.org/bow/parrots/ IOC World Bird List]</ref> Berchloarys binne slanke, lytse loarys mei in lange sturt, in swarte snaffel en in opfallend fearrekleed mei in pears plak en in wite streek ûnder it each. Mantsjes hawwe in in reade krún. De fûgels binne lânseigen yn 'e heechlizzende [[dize]]wâlden en bergen fan [[Nij-Guineä]], dêr't se meast yn lytse, lûdroftige groepen oantroffen wurde. == Soarten fan it skaai berchloarys (''Oreopsittacus'') == {| class="wikitable" |- ! Ofbyld !! Wittenskiplike namme !! Fryske namme !! Fersprieding !! IUCN-status |- | [[Ofbyld:A monograph of the lories, or brush-tongued parrots (Plate LX) (8006808999).jpg|120px]] || ''Oreopsittacus arfaki'' || [[Berchloary]] || Bergen fan [[Nij-Guineä]] en [[Papoea Nij-Guineä]] || [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]]<ref>[https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/plum-faced-lorikeet-oreopsittacus-arfaki ''Oreopsittacus arfaki'' op ''BirdLife'']</ref> |- |} {{Boarnen|boarnefernijing= {{reflist}} ---- {{Commonscat|Oreopsittacus|Berchloarys}} }} {{DEFAULTSORT:Berchloarys}} [[Kategory:Berchloary| ]] [[Kategory:Fûgelskaai]] [[Kategory:Pappegaai fan de Alde Wrâld]] fzbygo8x9oozq0dgzxvn0ffyei9dbhk 0 194830 1243214 1243197 2026-10-25T15:03:06Z Drewes 2754 /* De Strjitte fan Georgia */ [[]] better 1243214 wikitext text/x-wiki [[Ofbyld:José María Narváez.jpg|thumb|Portret fan José María Narváez]] '''José María Narváez''' ([[Cádiz]], [[1768]] – [[Guadalajara (Meksiko)|Guadalajara]], [[1840]]) wie in [[Spanje|Spaansk]] [[ûntdekkingsreizger]], [[seeman]] en [[kartograaf]]. Hy spile in wichtige rol by de ferkenning en it yn kaart bringen fan de Pasifyske kust fan [[Noard-Amearika]], benammen it gebiet dat tsjintwurdich ta de Kanadeeske provinsje [[Britsk-Kolumbia]] en de Amerikaanske steat [[Washington (steat)|Washington]] heart. Narváez is benammen bekend fan syn ekspedysje yn 1791, doe't er de [[Strjitte fan Georgia]] ferkende. Hy wie ien fan de earste Jeropeeske ûntdekkingsreizgers dy't dat wettergebiet systematysk ûndersochten en yn kaart brochten. Syn wurk levere in wichtige bydrage oan de Spaanske geografyske kennis fan de noardwestkust fan Noard-Amearika. == Biografy == === Iere libben en oplieding === José María Narváez waard yn 1768 berne yn Cádiz, in wichtige Spaanske havenstêd oan de Atlantyske Oseaan. Yn dy tiid wie Spanje in grutte maritime macht mei koloniale belangen yn Amearika en de [[Stille Oseaan]]. Narváez kaam al op jonge leeftyd yn tsjinst fan de Spaanske marine. Dêr krige er ûnderfining mei navigaasje, seefeart en kartografy. Dy feardichheden soene letter fan grut belang wêze foar syn wurk as ûntdekkingsreizger. === Tsjinst yn Nij-Spanje === Yn de jierren 1780 rekke Narváez belutsen by de maritime aktiviteiten fan [[Nij-Spanje]], it Spaanske ûnderkeningryk dat grutte parten fan it hjoeddeiske Meksiko en it westen fan Noard-Amearika omfieme. De Spaanske autoriteiten woene mear kennis krije fan de noardlike Pasifyske kust. Dêrby spilen sawol ekonomyske as politike belangen in rol. Spanje besocht syn oanspraken op de regio te fersterkjen, ûnder mear om de groeiende oanwêzigens fan Britske en Russyske ûntdekkingsreizgers en hannelers tsjin te gean. Narváez naam diel oan ferskate reizen en ûntwikkele him ta in betûft navigator en kaartmakker. == Untdekkingsreizen == === Ferkenning fan de noardwestkust === Oan de ein fan de achttjinde iuw organisearre Spanje ferskate ekspedysjes nei de kust fan it hjoeddeiske Britsk-Kolumbia en Alaska. In wichtich útgongspunt foar dy reizen wie de Spaanske marinebasis [[San Blas (Nayarit)|San Blas]], oan de westkust fan Meksiko. Narváez wie belutsen by de Spaanske ferkenning fan de regio en die ûnderfining op mei it navigearjen yn de smelle seestrjitten, baaien en eilannegroepen fan de noardwestkust. Yn 1789 naam er diel oan de ekspedysje fan [[Esteban José Martínez]] nei [[Nootka Sound]], oan de westkust fan [[Vancouvereilân]]. Dy ekspedysje makke diel út fan de Spaanske besykjen om syn posysje yn it gebiet te fersterkjen. De Spaanske aktiviteiten by Nootka Sound laten ta diplomatike spanningen mei Grut-Brittanje, dy't bekend waarden as de [[Nootka-krisis]]. === De ekspedysje fan 1791 === Yn 1791 naam Narváez diel oan in Spaanske ekspedysje ûnder lieding fan [[Francisco de Eliza]]. It doel wie om de wetterwegen om Vancouvereilân hinne fierder te ûndersykjen en mooglike trochfearten nei it binnenlân te finen. Narváez krige it befel oer de lytse skûner ''Santa Saturnina'', dy't ek bekend stie as ''La Orcasita''. Mei dat skip ferkende er ferskate wettergebieten dy't oant dan ta noch net troch Jeropeanen systematysk yn kaart brocht wiene. Hy fear troch de omkriten fan de [[San Juan-eilannen]] en berikte de Strjitte fan Georgia, it grutte wettergebiet tusken Vancouvereilân en it fêstelân fan Britsk-Kolumbia. De ekspedysje levere wichtige geografyske ynformaasje op oer de kustline, de eilannen en de wetterwegen fan it gebiet. === De Strjitte fan Georgia === De ferkenning fan de Strjitte fan Georgia wurdt beskôge as ien fan de wichtichste prestaasjes fan Narváez. Yn de simmer fan 1791 fear er mei syn bemanning troch it súdlike part fan de strjitte en ûndersocht er de omlizzende kustgebieten. Dêrby waarden ûnder oare de omkriten fan it hjoeddeiske [[Vancouver]] en de mûning fan de [[Fraser (Britsk-Kolumbia)|Fraser]] ferkend. Narváez en syn bemanning wiene dêrmei ûnder de earste Jeropeanen dy't de súdlike Strjitte fan Georgia sekuer yn kaart brochten. De regio wie lykwols al tûzenen jierren bewenne troch ferskate lânseigen folken, dy't in wiidweidige kennis fan de pleatslike wetterwegen en kustgebieten hiene. De kaarten en waarnimmingen fan Narváez waarden letter brûkt troch oare Spaanske ekspedysjes en droegen by oan it fierdere geografyske ûndersyk fan de Pasifyske noardwestkust. === Lettere maritime aktiviteiten === Nei syn ferkenningsreizen bleau Narváez aktyf yn de Spaanske maritime tsjinst. Hy wie belutsen by navigaasje, kartografy en oare marineaktiviteiten yn de Pasifyske regio. Yn de jierren dêrnei naam de Spaanske ynfloed oan de noardwestkust stadichoan ôf. De Spaanske autoriteiten kamen ta ôfspraken mei Grut-Brittanje oer de tagong ta en de aktiviteiten yn it gebiet. De kaarten en geografyske gegevens dy't ûnder de Spaanske ekspedysjes gearstald wiene, bleaune lykwols fan belang foar lettere ûntdekkingsreizgers. == Lêste jierren == === Libben yn Meksiko === Yn syn lettere libben wenne Narváez yn Meksiko. Yn dy perioade ûndergie it gebiet grutte politike feroarings. Yn 1821 waard Meksiko ûnôfhinklik fan Spanje, wêrmei't in ein kaam oan it Spaanske koloniale bewâld oer it grutste part fan Nij-Spanje. Narváez bleau yn Meksiko wenjen en stoar yn 1840 yn Guadalajara, yn de hjoeddeiske Meksikaanske steat [[Jalisco]]. == Betsjutting en neilittenskip == === Bydrage oan de kartografy === Narváez levere in wichtige bydrage oan de ûntwikkeling fan de Jeropeeske kartografyske kennis fan de Pasifyske noardwestkust. Syn ferkenning fan de Strjitte fan Georgia yn 1791 joech de Spaanske autoriteiten in better byld fan de geografy fan it gebiet. De sammele gegevens holpen by it meitsjen fan sekuerdere kaarten fan de kustline en de omlizzende eilannen. De ekspedysje fan Narváez fûn plak koart foar de grutte Britske ferkenningsreizen ûnder lieding fan [[George Vancouver]], dy't yn 1792 en 1793 in grut part fan deselde regio ûndersocht. === Histoaryske betsjutting === Narváez wurdt beskôge as in wichtige figuer yn de skiednis fan de Spaanske ferkenning fan Noard-Amearika. Syn reizen meitsje diel út fan in bredere perioade wêryn't Europeeske maritime machten besocht hawwe om de geografy fan de Stille Oseaan en de noardwestkust fan Amearika better te begripen. De ekspedysjes fan Narváez wiene dêrby net allinnich wittenskiplik fan aard, mar hiene ek in politike en koloniale eftergrûn. Hoewol't Narváez minder bekend wurden is as guon fan syn Britske tiidgenoaten, hawwe syn waarnimmingen en kaarten in wichtich plak yn de skiednis fan de ferkenning fan Britsk-Kolumbia. == Sjoch ek == * [[Francisco de Eliza]] * [[Esteban José Martínez]] * [[George Vancouver]] * [[Strjitte fan Georgia]] * [[Nootka-krisis]] * [[Skiednis fan Britsk-Kolumbia]] == Boarnen == * Tovell, Freeman M. (2008). ''At the Far Reaches of Empire: The Life of Juan Francisco de la Bodega y Quadra''. University of British Columbia Press. * Kendrick, John (1990). ''The Voyage of Sutil and Mexicana, 1792: The Last Spanish Exploration of the Northwest Coast of America''. Arthur H. Clark Company. * Hayes, Derek (1999). ''Historical Atlas of the Pacific Northwest: Maps of Exploration and Discovery''. Sasquatch Books. * McDowell, Jim (1998). ''José Narváez: The Forgotten Explorer''. Arthur H. Clark Company. {{DEFAULTSORT:Narvaez, Jose Maria}} [[Kategory:Spaansk ûntdekkingsreizger]] [[Kategory:Kartograaf]] [[Kategory:Persoan berne yn 1768]] [[Kategory:Persoan stoarn yn 1840]] jtaszyy1aau7om4dawgbl86r600t1bc 1243216 1243214 2026-10-25T15:29:36Z Drewes 2754 datum 1243216 wikitext text/x-wiki [[Ofbyld:José María Narváez.jpg|thumb|Portret fan José María Narváez]] '''José María Narváez''' ([[Cádiz]], [[1768]] – [[Guadalajara (Meksiko)|Guadalajara]], [[4 augustus]] [[1840]]) wie in [[Spanje|Spaansk]] [[ûntdekkingsreizger]], [[seeman]] en [[kartograaf]]. Hy spile in wichtige rol by de ferkenning en it yn kaart bringen fan de Pasifyske kust fan [[Noard-Amearika]], benammen it gebiet dat tsjintwurdich ta de Kanadeeske provinsje [[Britsk-Kolumbia]] en de Amerikaanske steat [[Washington (steat)|Washington]] heart. Narváez is benammen bekend fan syn ekspedysje yn 1791, doe't er de [[Strjitte fan Georgia]] ferkende. Hy wie ien fan de earste Jeropeeske ûntdekkingsreizgers dy't dat wettergebiet systematysk ûndersochten en yn kaart brochten. Syn wurk levere in wichtige bydrage oan de Spaanske geografyske kennis fan de noardwestkust fan Noard-Amearika. == Biografy == === Iere libben en oplieding === José María Narváez waard yn 1768 berne yn Cádiz, in wichtige Spaanske havenstêd oan de Atlantyske Oseaan. Yn dy tiid wie Spanje in grutte maritime macht mei koloniale belangen yn Amearika en de [[Stille Oseaan]]. Narváez kaam al op jonge leeftyd yn tsjinst fan de Spaanske marine. Dêr krige er ûnderfining mei navigaasje, seefeart en kartografy. Dy feardichheden soene letter fan grut belang wêze foar syn wurk as ûntdekkingsreizger. === Tsjinst yn Nij-Spanje === Yn de jierren 1780 rekke Narváez belutsen by de maritime aktiviteiten fan [[Nij-Spanje]], it Spaanske ûnderkeningryk dat grutte parten fan it hjoeddeiske Meksiko en it westen fan Noard-Amearika omfieme. De Spaanske autoriteiten woene mear kennis krije fan de noardlike Pasifyske kust. Dêrby spilen sawol ekonomyske as politike belangen in rol. Spanje besocht syn oanspraken op de regio te fersterkjen, ûnder mear om de groeiende oanwêzigens fan Britske en Russyske ûntdekkingsreizgers en hannelers tsjin te gean. Narváez naam diel oan ferskate reizen en ûntwikkele him ta in betûft navigator en kaartmakker. == Untdekkingsreizen == === Ferkenning fan de noardwestkust === Oan de ein fan de achttjinde iuw organisearre Spanje ferskate ekspedysjes nei de kust fan it hjoeddeiske Britsk-Kolumbia en Alaska. In wichtich útgongspunt foar dy reizen wie de Spaanske marinebasis [[San Blas (Nayarit)|San Blas]], oan de westkust fan Meksiko. Narváez wie belutsen by de Spaanske ferkenning fan de regio en die ûnderfining op mei it navigearjen yn de smelle seestrjitten, baaien en eilannegroepen fan de noardwestkust. Yn 1789 naam er diel oan de ekspedysje fan [[Esteban José Martínez]] nei [[Nootka Sound]], oan de westkust fan [[Vancouvereilân]]. Dy ekspedysje makke diel út fan de Spaanske besykjen om syn posysje yn it gebiet te fersterkjen. De Spaanske aktiviteiten by Nootka Sound laten ta diplomatike spanningen mei Grut-Brittanje, dy't bekend waarden as de [[Nootka-krisis]]. === De ekspedysje fan 1791 === Yn 1791 naam Narváez diel oan in Spaanske ekspedysje ûnder lieding fan [[Francisco de Eliza]]. It doel wie om de wetterwegen om Vancouvereilân hinne fierder te ûndersykjen en mooglike trochfearten nei it binnenlân te finen. Narváez krige it befel oer de lytse skûner ''Santa Saturnina'', dy't ek bekend stie as ''La Orcasita''. Mei dat skip ferkende er ferskate wettergebieten dy't oant dan ta noch net troch Jeropeanen systematysk yn kaart brocht wiene. Hy fear troch de omkriten fan de [[San Juan-eilannen]] en berikte de Strjitte fan Georgia, it grutte wettergebiet tusken Vancouvereilân en it fêstelân fan Britsk-Kolumbia. De ekspedysje levere wichtige geografyske ynformaasje op oer de kustline, de eilannen en de wetterwegen fan it gebiet. === De Strjitte fan Georgia === De ferkenning fan de Strjitte fan Georgia wurdt beskôge as ien fan de wichtichste prestaasjes fan Narváez. Yn de simmer fan 1791 fear er mei syn bemanning troch it súdlike part fan de strjitte en ûndersocht er de omlizzende kustgebieten. Dêrby waarden ûnder oare de omkriten fan it hjoeddeiske [[Vancouver]] en de mûning fan de [[Fraser (Britsk-Kolumbia)|Fraser]] ferkend. Narváez en syn bemanning wiene dêrmei ûnder de earste Jeropeanen dy't de súdlike Strjitte fan Georgia sekuer yn kaart brochten. De regio wie lykwols al tûzenen jierren bewenne troch ferskate lânseigen folken, dy't in wiidweidige kennis fan de pleatslike wetterwegen en kustgebieten hiene. De kaarten en waarnimmingen fan Narváez waarden letter brûkt troch oare Spaanske ekspedysjes en droegen by oan it fierdere geografyske ûndersyk fan de Pasifyske noardwestkust. === Lettere maritime aktiviteiten === Nei syn ferkenningsreizen bleau Narváez aktyf yn de Spaanske maritime tsjinst. Hy wie belutsen by navigaasje, kartografy en oare marineaktiviteiten yn de Pasifyske regio. Yn de jierren dêrnei naam de Spaanske ynfloed oan de noardwestkust stadichoan ôf. De Spaanske autoriteiten kamen ta ôfspraken mei Grut-Brittanje oer de tagong ta en de aktiviteiten yn it gebiet. De kaarten en geografyske gegevens dy't ûnder de Spaanske ekspedysjes gearstald wiene, bleaune lykwols fan belang foar lettere ûntdekkingsreizgers. == Lêste jierren == === Libben yn Meksiko === Yn syn lettere libben wenne Narváez yn Meksiko. Yn dy perioade ûndergie it gebiet grutte politike feroarings. Yn 1821 waard Meksiko ûnôfhinklik fan Spanje, wêrmei't in ein kaam oan it Spaanske koloniale bewâld oer it grutste part fan Nij-Spanje. Narváez bleau yn Meksiko wenjen en stoar yn 1840 yn Guadalajara, yn de hjoeddeiske Meksikaanske steat [[Jalisco]]. == Betsjutting en neilittenskip == === Bydrage oan de kartografy === Narváez levere in wichtige bydrage oan de ûntwikkeling fan de Jeropeeske kartografyske kennis fan de Pasifyske noardwestkust. Syn ferkenning fan de Strjitte fan Georgia yn 1791 joech de Spaanske autoriteiten in better byld fan de geografy fan it gebiet. De sammele gegevens holpen by it meitsjen fan sekuerdere kaarten fan de kustline en de omlizzende eilannen. De ekspedysje fan Narváez fûn plak koart foar de grutte Britske ferkenningsreizen ûnder lieding fan [[George Vancouver]], dy't yn 1792 en 1793 in grut part fan deselde regio ûndersocht. === Histoaryske betsjutting === Narváez wurdt beskôge as in wichtige figuer yn de skiednis fan de Spaanske ferkenning fan Noard-Amearika. Syn reizen meitsje diel út fan in bredere perioade wêryn't Europeeske maritime machten besocht hawwe om de geografy fan de Stille Oseaan en de noardwestkust fan Amearika better te begripen. De ekspedysjes fan Narváez wiene dêrby net allinnich wittenskiplik fan aard, mar hiene ek in politike en koloniale eftergrûn. Hoewol't Narváez minder bekend wurden is as guon fan syn Britske tiidgenoaten, hawwe syn waarnimmingen en kaarten in wichtich plak yn de skiednis fan de ferkenning fan Britsk-Kolumbia. == Sjoch ek == * [[Francisco de Eliza]] * [[Esteban José Martínez]] * [[George Vancouver]] * [[Strjitte fan Georgia]] * [[Nootka-krisis]] * [[Skiednis fan Britsk-Kolumbia]] == Boarnen == * Tovell, Freeman M. (2008). ''At the Far Reaches of Empire: The Life of Juan Francisco de la Bodega y Quadra''. University of British Columbia Press. * Kendrick, John (1990). ''The Voyage of Sutil and Mexicana, 1792: The Last Spanish Exploration of the Northwest Coast of America''. Arthur H. Clark Company. * Hayes, Derek (1999). ''Historical Atlas of the Pacific Northwest: Maps of Exploration and Discovery''. Sasquatch Books. * McDowell, Jim (1998). ''José Narváez: The Forgotten Explorer''. Arthur H. Clark Company. {{DEFAULTSORT:Narvaez, Jose Maria}} [[Kategory:Spaansk ûntdekkingsreizger]] [[Kategory:Kartograaf]] [[Kategory:Persoan berne yn 1768]] [[Kategory:Persoan stoarn yn 1840]] 29gh9a46jqk9llw7m5thaplyiqyj3kd 0 194835 1243202 2026-10-25T12:19:04Z RomkeHoekstra 10582 Side makke mei "{{Bistesoarte |Namme = Molukske loary |Ofbyld = [[Ofbyld:Lorius garrulus-20070107.jpg|250px]] |lûd = |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift = [[pappegaai-eftigen]] (''Psittaciformes'') |Famylje = [[pappegaaien fan de Alde Wrâld]] (''Psittaculidae'') |Skaai = [[Echte loarys]] (''Lorius'') |Wittenskiplike namme= Lorius garrulus |Beskriuwer, jier= (Carolus Linnaeus|Li..." 1243202 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme = Molukske loary |Ofbyld = [[Ofbyld:Lorius garrulus-20070107.jpg|250px]] |lûd = |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift = [[pappegaai-eftigen]] (''Psittaciformes'') |Famylje = [[pappegaaien fan de Alde Wrâld]] (''Psittaculidae'') |Skaai = [[Echte loarys]] (''Lorius'') |Wittenskiplike namme= Lorius garrulus |Beskriuwer, jier= ([[Carolus Linnaeus|Linnaeus]], 1758) |IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-VU.png|250px]] |lânkaart = }} De '''Molukske loary''' (''Lorius garrulus'') is in [[fûgel]] út 'e [[Famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[pappegaaien fan de Alde Wrâld]] (''Psittaculidae'') yn it [[Skift (taksonomy)|skift]] fan 'e [[pappegaai-eftigen]] (''Psittaciformes''). De wittenskiplike namme waard yn 1758 troch [[Carolus Linnaeus]] publisearre as ''Psittacus garrulus''. It is in kwetsbere, [[Endemisme|endemysk]]e fûgelsoarte fan 'e [[Noard-Molukken]], in eilannegroep yn it easten fan [[Yndoneezje]]. == Namme == De skaainamme ''Lorius'' ferwiist nei de loarys. De soartenamme ''garrulus'' komt út it [[Latyn]] en betsjut 'tsjotterje' of 'lûdroftich'. Yn it Ingelsk wurdt de fûgel dêrom ''chattering Lory'', dus tsjotterloary, neamd. De Fryske namme Molukske loary ferwiist nei de [[Molukken]], de eilannegroep dêr't de soarte foarkomt. == Ferskining == [[Ofbyld:Lorius garrulus -captive-8a (2).jpg|thumb|left|Molukske loary]] De 30 sm lange Molukske loary is oer it lichem helder read. It each is oranje en de eachring griisswart. De wjukken binne grien mei giele fearren op 'e wjukbocht. Bytiden hat de fûgel in lyts giel plak op 'e rêch tusken de wjukken, mar dat plak kin ek ôfwêzich wêze. De Molukske hat in griene broek (de fearren om 'e poaten). De snaffel is oranjeread en de poaten binne swart. Der binne gjin ferskillen yn it fearrekleed tusken mantsjes en poppen. == Fersprieding en taksonomy == De Molukske loary is endemysk foar de [[Noard-Molukken]] en wurdt ûnderferdield yn trije [[ûndersoarte|ûndersoarten]] mei de folgjende fersprieding:<ref>[https://www.worldbirdnames.org/bow/parrots/ IOC World Bird List]</ref> * ''Lorius garrulus garrulus'' – komt foar op [[Halmahera]], de [[Widi-eilannen]] en [[Ternate (eilân)|Ternate]] * ''Lorius garrulus flavopalliatus'' – komt foar op [[Kasiruta]], [[Batjan]], [[Obi (Molukken)|Obi]] en [[Mandioli]] * ''Lorius garrulus morotaianus'' – komt foar op [[Morotai]] en [[Rau (eilân)|Rau]] De ferskillen tusken de ûndersoarten binne beheind en hawwe fral mei de oanwêzigens fan in giel, trijhoekefoarmich plak op 'e rêch te meitsjen. De Molukske loary is in boskfûgel mei in foarkar foar ûnoantaaste tropyske berchbosken oant in hichte fan 1.050 meter boppe seenivo. De fûgel wurdt ek wol yn oantaaste bosken en kokospalmplantaazjes waarnommen, mar hat grutte beammen mei holten nedich om yn te brieden. == Status en bedrigings == De Molukske loary hat in beheind ferspriedingsgebiet en dêrtroch bestiet it risiko dat de soarte útstjert. Yn 1993 waard de populaasje op mooglik 300.000 fûgels rûsd. Sûnt dy tiid is de populaasje lykwols sterk ôfnommen, benammen troch it fangen fan fûgels foar de hannel yn koaifûgels. De Molukske loary is ien fan 'e populêrste koaifûgels en alle jierren wurde tûzenen eksimplaren fongen. Dêrnjonken wurde grutte beammen troch selektive houtkap út it leefgebiet helle. Troch dy houtkap wurdt it gebiet ek better tagonklik foar fûgelfangers. Om dy redenen klassifisearret de [[IUCN|Ynternasjonale Uny foar Natuerbehâld]] (IUCN) de soarte op 'e [[Reade List]] as kwetsber (''Vulnerable'', VU).<ref>[https://www.iucnredlist.org/ IUCN Red List]</ref> Foar de hannel yn 'e Molukske loary jilde wetlike beheiningen, om't de soarte op Taheakke II fan it [[CITES]]-ferdrach stiet. {{Boarnen|boarnefernijing= * Papegaaien en Parkieten, Handboek en naslagwerk deel II, Adri van Kooten, ISBN 978-90-5821-636-6, side 463, 464 * [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/chattering-lory-lorius-garrulus BirdLife, oproppen 25 oktober 2026] * [https://ebird.org/species/chalor1?siteLanguage=nl eBird, oproppen 25 oktober 2026] * [https://birdsoftheworld.org/bow/species/chalor1/cur/introduction Birds of the World, oproppen 25 oktober 2026] ---- {{reflist}} ---- {{Commonscat|Lorius garrulus|Molukske loary}} }} {{DEFAULTSORT:Molukske loary}} [[Kategory:Fûgelsoarte]] [[Kategory:Bedrige fûgel]] [[Kategory:Echte loary]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Yndoneezje]] mhu50h3fbycldql04osl1fknvmt8kj4 0 194836 1243203 2026-10-25T12:19:26Z RomkeHoekstra 10582 Ferwiist troch nei [[Molukske loary]] 1243203 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Molukske loary]] tmeleq8purga3p9vpvcn4u0w0zq2lm0 0 194837 1243204 2026-10-25T12:51:42Z RomkeHoekstra 10582 Side makke mei " {{Ynfoboks eilân | namme = Rau | ôfbylding = | ôfbyldingsbreedte = | ôfbyldingstekst = | Flagge = | Lokaasje = [[Grutte Oseaan]] | Eilannegroep = [[Molukken]] | Lân = [[Ofbyld:Flag of Indonesia.svg|border|20px]] [[Yndoneezje]] | Bestjoerlike ienheid 1 = provinsje | Namme bestjoerlike ienheid 1= [[Noard-Molukken]] | Bestjoerl..." 1243204 wikitext text/x-wiki {{Ynfoboks eilân | namme = Rau | ôfbylding = | ôfbyldingsbreedte = | ôfbyldingstekst = | Flagge = | Lokaasje = [[Grutte Oseaan]] | Eilannegroep = [[Molukken]] | Lân = [[Ofbyld:Flag of Indonesia.svg|border|20px]] [[Yndoneezje]] | Bestjoerlike ienheid 1 = provinsje | Namme bestjoerlike ienheid 1= [[Noard-Molukken]] | Bestjoerlike ienheid 2 = regintskip | Namme bestjoerlike ienheid 2= [[Morotai]] | Bestjoerlike ienheid 3 = distrikt | Namme bestjoerlike ienheid 3= Pulau Rao | Koördinaten = | Haadstêd = | Belangrike plakken = Leo-Leo, Posi-Posi | Ynwennertal = | Maks. lingte = 14,3 km | Maks. breedte = 7,1 km | Oerflak = 61 km² | Heechste punt = 420 m | Gebrûk = | ôfbylding2 = | ôfbyldingstekst2 = | ôfbylding3 = | ôfbyldingstekst3 = | webside = | mapname = Yndoneezje-reliëf | mapwidth = | lat_deg = 2 | lat_min = 20 | lat_sec = 53.92 | lat_dir = N | lon_deg = 128 | lon_min = 9 | lon_sec = 28.91 | lon_dir = E | tekst by posysjekaart = }} '''Rau''' (Yndonezysk: ''Pulau Rau'') is in [[eilân]] yn 'e [[Molukken]], dat by de Yndonezyske provinsje [[Noard-Molukken]] heart. It eilân leit yn it noardeasten fan [[Yndoneezje]], likernôch 2.600 kilometer eastlik fan 'e haadstêd [[Jakarta]]. Rau hat in oerflak fan 61 km². == Geografy == Rau hat in licht heuveleftich lânskip. It heechste punt fan it eilân leit 420 meter boppe seenivo. It eilân is fan noard nei súd maksimaal 14,3 kilometer en fan west nei east maksimaal 7,1 kilometer. == Befolking == Rau is bewenne en foarmet it distrikt Pulau Rao, dat ta it regintskip [[Morotai]] heart. It distrikt bestiet út fiif doarpen: Posi-Posi, Aru Burung, Loumadoro, Leo-Leo en Saminyamau. Leo-Leo is it bestjoerlik sintrum fan it distrikt.<ref>{{aut|Oerheid fan it regintskip Morotai}}, [https://mata.pulaumorotaikab.go.id/dataset/document/921 Daftar Nama Desa per Kecamatan], 2022.</ref><ref>[https://morotaikab.bps.go.id/id/publication/2024/09/26/281522a6ccf2cc328bc043e2/kecamatan-pulau-rao-dalam-angka-2024.html Kecamatan Pulau Rao Dalam Angka 2024], Badan Pusat Statistik Kabupaten Pulau Morotai.</ref> == Floara en fauna == It eilân is foar it grutste part begroeid mei grienbliuwende leafwâlden. {{boarnen|boarnefernijing= Foar boarnen en referinsjes sjoch [[:sv:Pulau Rau]] ---- {{reflist}} ---- {{Commonscat|Rau Island|Rau}} }} [[Kategory:Molukken]] [[Kategory:Eilân yn Yndoneezje]] [[Kategory:Eilân yn de Grutte Oseaan]] qoha22a5f51p05pmosq3hise15dybdw 1243215 1243204 2026-10-25T15:24:17Z Drewes 2754 1243215 wikitext text/x-wiki {{Ynfoboks eilân | namme = Rau | ôfbylding = | ôfbyldingsbreedte = | ôfbyldingstekst = | Flagge = | Lokaasje = [[Grutte Oseaan]] | Eilannegroep = [[Molukken]] | Lân = [[Ofbyld:Flag of Indonesia.svg|border|20px]] [[Yndoneezje]] | Bestjoerlike ienheid 1 = provinsje | Namme bestjoerlike ienheid 1= [[Noard-Molukken]] | Bestjoerlike ienheid 2 = regintskip | Namme bestjoerlike ienheid 2= [[Morotai]] | Bestjoerlike ienheid 3 = distrikt | Namme bestjoerlike ienheid 3= Pulau Rao | Koördinaten = | Haadstêd = | Belangrike plakken = Leo-Leo, Posi-Posi | Ynwennertal = | Maks. lingte = 14,3 km | Maks. breedte = 7,1 km | Oerflak = 61 km² | Heechste punt = 420 m | Gebrûk = | ôfbylding2 = | ôfbyldingstekst2 = | ôfbylding3 = | ôfbyldingstekst3 = | webside = | mapname = Yndoneezje-reliëf | mapwidth = | lat_deg = 2 | lat_min = 20 | lat_sec = 53.92 | lat_dir = N | lon_deg = 128 | lon_min = 9 | lon_sec = 28.91 | lon_dir = E | tekst by posysjekaart = }} '''Rau''' (Yndonezysk: ''Pulau Rau'') is in [[eilân]] yn 'e [[Molukken]], dat by de Yndonezyske provinsje [[Noard-Molukken]] heart. It eilân leit yn it noardeasten fan [[Yndoneezje]], likernôch 2.600 kilometer eastlik fan 'e haadstêd [[Jakarta]]. Rau hat in oerflak fan 61 km². == Geografy == Rau hat in licht heuvelich lânskip. It heechste punt fan it eilân leit 420 meter boppe seenivo. It eilân is fan noard nei súd maksimaal 14,3 kilometer en fan west nei east maksimaal 7,1 kilometer. == Befolking == Rau is bewenne en foarmet it distrikt Pulau Rao, dat ta it regintskip [[Morotai]] heart. It distrikt bestiet út fiif doarpen: Posi-Posi, Aru Burung, Loumadoro, Leo-Leo en Saminyamau. Leo-Leo is it bestjoerlik sintrum fan it distrikt.<ref>{{aut|Oerheid fan it regintskip Morotai}}, [https://mata.pulaumorotaikab.go.id/dataset/document/921 Daftar Nama Desa per Kecamatan], 2022.</ref><ref>[https://morotaikab.bps.go.id/id/publication/2024/09/26/281522a6ccf2cc328bc043e2/kecamatan-pulau-rao-dalam-angka-2024.html Kecamatan Pulau Rao Dalam Angka 2024], Badan Pusat Statistik Kabupaten Pulau Morotai.</ref> == Floara en fauna == It eilân is foar it grutste part begroeid mei grienbliuwende leafwâlden. {{boarnen|boarnefernijing= Foar boarnen en referinsjes sjoch [[:sv:Pulau Rau]] ---- {{reflist}} ---- {{Commonscat|Rau Island|Rau}} }} [[Kategory:Molukken]] [[Kategory:Eilân yn Yndoneezje]] [[Kategory:Eilân yn de Grutte Oseaan]] ed1pso3y4hapwp2h8sbv1qouxqqoqii 0 194838 1243205 2026-10-25T13:20:24Z RomkeHoekstra 10582 Side makke mei "{{Ynfoboks eilân | namme = Japen | ôfbylding = ID Yapen.PNG | ôfbyldingsbreedte = | ôfbyldingstekst = | Flagge = | Lokaasje = [[Geelvinkbaai]] | Eilannegroep = | Lân = [[Ofbyld:Flag of Indonesia.svg|border|20px]] [[Yndoneezje]] | Bestjoerlike ienheid 1 = provinsje | Namme bestjoerlike ienheid 1= [[Papoea (provinsje)|Papoea]]..." 1243205 wikitext text/x-wiki {{Ynfoboks eilân | namme = Japen | ôfbylding = ID Yapen.PNG | ôfbyldingsbreedte = | ôfbyldingstekst = | Flagge = | Lokaasje = [[Geelvinkbaai]] | Eilannegroep = | Lân = [[Ofbyld:Flag of Indonesia.svg|border|20px]] [[Yndoneezje]] | Bestjoerlike ienheid 1 = provinsje | Namme bestjoerlike ienheid 1= [[Papoea (provinsje)|Papoea]] | Bestjoerlike ienheid 2 = regintskip | Namme bestjoerlike ienheid 2= [[Kabupaten Kepulauan Yapen|Japen-eilannen]] | Bestjoerlike ienheid 3 = | Namme bestjoerlike ienheid 3= | Koördinaten = | Haadstêd = [[Serui]] | Belangrike plakken = [[Serui]], Ansus | Ynwennertal = | Maks. lingte = | Maks. breedte = | Oerflak = 2.227 km² | Heechste punt = 1.401 m | Gebrûk = | webside = | mapname = Yndoneezje-reliëf | mapwidth = | lat_deg = 1 | lat_min = 45 | lat_sec = 0 | lat_dir = S | lon_deg = 136 | lon_min = 8 | lon_sec = 0 | lon_dir = E | tekst by posysjekaart = }} '''Japen''' (Yndonezysk: ''Pulau Yapen'', histoarysk ek ''Jobi'') is in [[eilân]] yn 'e [[Geelvinkbaai]], súdlik fan it eilân [[Biak]] en noardlik fan [[Nij-Guineä]]. It eilân heart by de Yndonezyske provinsje [[Papoeä (provinsje)|Papoeä]] en hat in oerflak fan 2.227 km². It heechste punt leit 1.401 meter boppe seenivo. == Geografy == [[Ofbyld:Poom I.jpg|thumb|left|De measte doarpen lizze oan 'e kust, lykas it doarp Poom]] Japen leit yn 'e Geelvinkbaai, tusken it eilân Biak yn it noarden en it fêstelân fan Nij-Guineä yn it suden. It eilân hat in bercheftich lânskip mei steile hellingen en is foar in grut part begroeid mei tropysk reinwâld. It binnenlân is troch de steile bergen en de tichte begroeiïng dreech tagonklik. Dêrom lizze hast alle doarpen oan 'e kust en fynt in grut part fan it ferfier oer it wetter plak. == Geology == Japen leit yn in gebiet mei geologyske brekken en is fan fulkanyske oarsprong. Dêrtroch is de boaiem op in soad plakken fruchtber. Dat is in ferskil mei it noardliker lizzende Biak, dat foar it grutste part út [[kalkstien]] bestiet. == Skiednis == Der binne oanwizingen dat der yn it ferline hannelskontakten west hawwe tusken Sineeske keaplju en it doarp Ansus yn it westlike part fan Japen. Dy oanwizingen binne lykwols net botte konkreet. Yn [[1616]] fearen de Nederlânske ûntdekkingsreizgers [[Willem Cornelisz Schouten]] en [[Jacob le Maire]] tusken Biak en Japen troch. Hja mienden doe dat Japen diel útmakke fan it fêstelân fan Nij-Guineä. Yn 1705 fear [[Jacob Weyland]] troch de Geelvinkbaai oan 'e súdkant fan Japen. Nei dy reis waard Japen as in apart eilân op 'e kaart oanjûn. Yn 'e 19e iuw waarden fearren fan [[paradysfûgels]] yn Jeropa populêr as fersiering op frouljushoeden. Dêrtroch kamen jagers nei Japen en de omlizzende gebieten om paradysfûgels te fangen. Letter kaam it eilân ûnder Nederlânsk bestjoer en waard it ûnderdiel fan 'e ôfdieling Geelvinkbaai fan [[Nederlânsk Nij-Guineä]]. Japen foarme dêrbinnen in eigen ûnderôfdieling, mei [[Serui]] as haadplak. [[Ofbyld:Serui haven.JPG|thumb|left|Serui]] Serui is ek hjoed-de-dei noch it wichtichste plak op it eilân en de haadstêd fan it regintskip [[Kabupaten Kepulauan Yapen|Japen-eilannen]]. == Befolking == De befolking fan Japen wennet foar it grutste part yn doarpen oan 'e kust. It bercheftige binnenlân is troch de steile hellingen en de tichte reinwâlden mar tinbefolke. De befolking fan Japen is foar it grutste part [[Kristendom|kristlik]], benammen [[Protestantisme|protestantsk]]. Neffens gegevens oer 2023 wie 81,9% fan 'e befolking fan it regintskip Yapen-eilannen protestantsk en 1,2% [[Katolisisme|roomsk-katolyk]]. De [[islam]] wie mei 16,9% de op ien nei grutste godstsjinst. It regintskip omfettet njonken Japen ek ferskate lytsere eilannen.<ref>[https://web-api.bps.go.id/download.php?f=yLXJ9m3%2FaxNPwT1j5%2FJ8rk9LckRCalVFTjFEbHUwNzcxdXdHMXJNUHAyYU9rclF5M2RrM2E5R2d4UURFTVlFbm1lRWNlRUVadXBQUzZSanFzV1hKZC9uSnNqZTFaa0RkdlZsaWFrUGgvd0lwclUrc3ZSeWNvUWl6Smo0VmlMUEE4d2dWOVgyc3dFd29OTlUzdXhhemdpQ2hmamZXMnI0b25ZNG9DMGZGOEF1MFV1YTgxMjh6aDRtVCtWWVZYbVY0MEFHTHVuQWlpR29vM1pRa2tBVktQd3FVYWJoWXlVbGtJcDRKblplUmVsWDlkSS9ONTJyeEk0ZjM3cEpQeWI5UVZkTEVicTYyeXA5emVVUTFSeVpEeWN5NXcyRUtmMzBNbEsvTlJnPT0%3D Kepulauan Yapen Dalam Angka 2025], tabel 4.3.1, s. 144. Badan Pusat Statistik.</ref> It wichtichste plak is [[Serui]], dat oan 'e súdkust fan it eilân leit. In oar plak is Ansus, yn it westlike part fan Japen. Troch it dreech tagonklike binnenlân spilet it ferfier oer see in wichtige rol by de ferbiningen tusken de delsettings. == Flora en fauna == Japen is foar in grut part begroeid mei tropysk reinwâld. De wâlden foarmje it leefgebiet fan ferskate fûgelsoarten, wêrûnder [[paradysfûgels]]. Yn 'e 19e iuw waard der op dy fûgels jage fanwegen de grutte fraach nei harren fearren yn Jeropa. {{boarnen|boarnefernijing= Foar boarnen en referinsjes sjoch [[:nl:Japen]] ---- {{reflist}} ---- {{Commonscat|Yapen Island|Japen}} }} [[Kategory:Eilân yn Yndoneezje]] [[Kategory:Eilân yn de Grutte Oseaan]] 5tza83b2shzdo65p3yd8u98veog8dx4 0 194839 1243206 2026-10-25T14:09:44Z Kees Swart 15205 van de Nederlandse Wikipedia 1243206 wikitext text/x-wiki [[File:Mozaïekpuzzel.jpg|thumb|Mozaykpuzel]] [[File:Honingraatpuzzel.jpg|thumb|Huningraatpuzel]] '''Omrinpuzels''' binne [[krúswurdpuzel]]s dêr't de wurden yn rûntesirkels of ringen om in sintraal punt hinne ynfolle wurde. Troch dizze spesifike foarm steane se ek wol bekend as ''rûntedûns'', ''rondo'' of ''sirkelpuzel''. By guon útjouwers wurde se, ôfhinklik fan de krekte lay-out, ''magrytpuzels'', ''blompuzels'' of ''pesipas'' neamd. == Eigenskippen == By in omrinpuzel bestiet it [[diagram]] út in netwurk fan foar in part oerlaapjende, geometryske foarmen (lykas [[sirkel]]s, seishoeken of fjouwerkanten). De wichtichste konstruktive eigenskippen binne: * Sintrale oriïntaasje: Elk omskreaune wurd heart by in spesifyk nûmer. De puzelder follet it wurd yn ‘e fakjes fuort om dit nûmer hinne yn. * Rjochting: Wurden wurde mei de klok mei of tsjin de klok yn skreaun. De krekte begjinposysje en rjochting moatte faak sels ôflaat wurde. * Oerlapping: De ringen gripe yninoar, wêrtroch't oangrinzjende wurden letters diele op de raakpunten. Dizze krusende letters foarmje de needsaaklike links om de puzel op te lossen. == Mozaykpuzel (Pesipas) == [[File:Pesipas (mozaïekpuzzel).jpg|thumb|Pesipas]] In '''mozaykpuzel''' - ek wol ''mozaykkrúswurdpuzel'' of ''pesipas'' neamd (Hebrieusk: ''תשbץ פסיפס'') - tanket syn namme oan it diagram. Troch de regelmjittige ôfwikseling fan swarte en wite fakjes docht dit fisueel tinken oan in stiennen mozayk. ===Skaaimerken en struktuer=== * Geometryske foarm: It diagram hat de foarm fan in fjouwerkant of in rút (in kantele fjouwerkant). By in perfekt fjouwerkant is it totale oantal fakjes altyd in kwadraat fan de sydlingte. * Skaakboerdpatroan: Binnen it diagram wikselje de nûmere fakjes en de lege ynfolfakjes inoar systematysk ôf. * Bûtenrânen: De fakjes lâns de uterste bûtenrânen fan de puzel binne altyd leech. ===Systematyk en oploswize=== Oars as tradisjonele krúswurdpuzels wurde antwurden net horizontaal of fertikaal ynfolle, mar yn de fjouwer oangrinzjende lege fakken om it omskríwingsnûmer hinne. * Wurdlingte: Elk oplossingswurd bestiet eksakt út fjouwer letters. * Rjochting: Letters kinne sawol mei de klok mei as tsjin de klok yn ynfolle wurde. * Ynterkonneksje: Troch de opbou fan it diagram oerlaapje de letters fan neistlizzende wurden inoar yn de wite fakjes. Dit soarget foar in hege mjitte fan krúslingse kontrôle. ===Oploswize (ABCD-metoade)=== Om fêst te stellen wêr't in wurd begjint, fungearje de fjouwer hoeken fan de puzel as kompas. Yn it orizjineel binne dit de Hebrieuske letters ''Alef''(א), ''Beet'' (ב), ''Gimmel'' (ג) en ''Dalet'' (ד), yn Fryske of Nederlânske útjeften oerset nei A, B, C en D. Efter elke omskríwing stiet in letter (A, B, C of D) dy't it begjinfakje oanwiist. By dregere farianten ûntbrekt dizze oanwizing en moat de puzelder it begjinfakje sels ôfliede. ===Foarbyld=== Omskríwing: ''Sûnder hier'' (C) liedt ta it antwurd: ''KEAL''. De letters wurde om it byhearrende nûmer hinne pleatst, wêrby't de S yn it fakje start dat nei de hoek/side C wiist. De oare letters (E-A-L) folgje de restearjende fakjes om it nûmer hinne. [[File:Honingraatpuzzel (blauw).jpg|thumb|Huningraatstruktuer]] == Siferfariant == It struktuerprinsipe fan de mozaykkrúswurdpuzel kin ek tapast wurde op rekkenkundige opjeften. By dizze fariant, faak in 'rekkenkundich mozayk' neamd, wurde de letters en wurden ferfongen troch sifers en wiskundige bewurkingen. Yn in rekkunkundich mozayk binne de nûmere definysjefakjes yn it diagram ferfongen troch letters (bygelyks A, B, C). De tradisjonele tekstuele omskríwings meitsje plak foar wiskundige formules of ferlikingen. De oplossingen bestane standert út getallen fan eksakt fjouwer sifers. Dizze fjouwer sifers wurde, krekt as by de taalkundige fariant, yn de fjouwer omlizzende frije fakjes om de letter hinne pleatst. ===Foarbyld=== Wannear't de opjefte by letter A bygelyks is: <math>A = 12.000 : 2 : 3</math> dan is de útkomst fan dizze opienfolgjende dielingen 2000. De sifers 2, 0, 0 en 0 wurde dêrnei yn de fjouwer neistlizzende fakjes om de letter A hinne ynfolle. == Huningraatpuzel == In huningraatpuzel hat yn stee fan it standertdiagram mei fjouwerkante fakjes in huningraatstruktuer dy't bestiet út seishoekige sellen. It diagram fan huningraatpuzels is opboud út in netwurk fan seishoeken (heksagoanen). Sintraal yn de gruttere, oerkoepeljende segminten stiet hieltyd in sifer dat oerienkomt mei in omskríwing yn de opjeftelist. De wichtichste skaaimerken fan de spulregels binne: * Wurdlingte: Om elk spesifyk sifer hinne moat in wurd fan eksakt seis letters ynfolle wurde. * Rjochting: De letters fan it ferlange wurd wurde kloksgewiis yn de seis omlizzende sellen pleatst. * Startpunt: It startpunt fan in wurd (de sel dêr't de earste letter komt te stean) is yn it foar net direkt oanjûn, wat in ekstra logysk elemint oan de puzel tafheakket. * Oerlape: Sellen op de grins fan twa sifersegminten wurde dield. In letter yn sa'n sel makket dus tagelyk diel út fan twa ferskillende wurden. ===Oploswize=== Om stipe te krijen binne yn it diagram faak al in pear letters foarôf ynfolle. Oan de hân fan dizze letters en de krusende segminten liedt de puzelder ôf wêr't in spesifyk wurd begjint. It oplossen fan in wurd smyt fuortendaliks nije letters en hints op foar de neistlizzende sifers. Ofhinklik fan de dreechheidsgraad fariearje de omskríwingen fan direkte definysjes oant kryptyske oanwizingen. {{Boarnen|boarnefernijing= * [https://www.denksport.com/varianten-overzicht-kruiswoord Oersjoch farianten fan Denksport], besjoen op 24 oktober 2026] }} {{Taalpuzel}}  [[:ategory:Taalpuzel]] 4hv0k1z1watrs040wtwcz8yct5dmjix 1243207 1243206 2026-10-25T14:10:04Z Kees Swart 15205 /* Oploswize */ 1243207 wikitext text/x-wiki [[File:Mozaïekpuzzel.jpg|thumb|Mozaykpuzel]] [[File:Honingraatpuzzel.jpg|thumb|Huningraatpuzel]] '''Omrinpuzels''' binne [[krúswurdpuzel]]s dêr't de wurden yn rûntesirkels of ringen om in sintraal punt hinne ynfolle wurde. Troch dizze spesifike foarm steane se ek wol bekend as ''rûntedûns'', ''rondo'' of ''sirkelpuzel''. By guon útjouwers wurde se, ôfhinklik fan de krekte lay-out, ''magrytpuzels'', ''blompuzels'' of ''pesipas'' neamd. == Eigenskippen == By in omrinpuzel bestiet it [[diagram]] út in netwurk fan foar in part oerlaapjende, geometryske foarmen (lykas [[sirkel]]s, seishoeken of fjouwerkanten). De wichtichste konstruktive eigenskippen binne: * Sintrale oriïntaasje: Elk omskreaune wurd heart by in spesifyk nûmer. De puzelder follet it wurd yn ‘e fakjes fuort om dit nûmer hinne yn. * Rjochting: Wurden wurde mei de klok mei of tsjin de klok yn skreaun. De krekte begjinposysje en rjochting moatte faak sels ôflaat wurde. * Oerlapping: De ringen gripe yninoar, wêrtroch't oangrinzjende wurden letters diele op de raakpunten. Dizze krusende letters foarmje de needsaaklike links om de puzel op te lossen. == Mozaykpuzel (Pesipas) == [[File:Pesipas (mozaïekpuzzel).jpg|thumb|Pesipas]] In '''mozaykpuzel''' - ek wol ''mozaykkrúswurdpuzel'' of ''pesipas'' neamd (Hebrieusk: ''תשbץ פסיפס'') - tanket syn namme oan it diagram. Troch de regelmjittige ôfwikseling fan swarte en wite fakjes docht dit fisueel tinken oan in stiennen mozayk. ===Skaaimerken en struktuer=== * Geometryske foarm: It diagram hat de foarm fan in fjouwerkant of in rút (in kantele fjouwerkant). By in perfekt fjouwerkant is it totale oantal fakjes altyd in kwadraat fan de sydlingte. * Skaakboerdpatroan: Binnen it diagram wikselje de nûmere fakjes en de lege ynfolfakjes inoar systematysk ôf. * Bûtenrânen: De fakjes lâns de uterste bûtenrânen fan de puzel binne altyd leech. ===Systematyk en oploswize=== Oars as tradisjonele krúswurdpuzels wurde antwurden net horizontaal of fertikaal ynfolle, mar yn de fjouwer oangrinzjende lege fakken om it omskríwingsnûmer hinne. * Wurdlingte: Elk oplossingswurd bestiet eksakt út fjouwer letters. * Rjochting: Letters kinne sawol mei de klok mei as tsjin de klok yn ynfolle wurde. * Ynterkonneksje: Troch de opbou fan it diagram oerlaapje de letters fan neistlizzende wurden inoar yn de wite fakjes. Dit soarget foar in hege mjitte fan krúslingse kontrôle. ===Oploswize (ABCD-metoade)=== Om fêst te stellen wêr't in wurd begjint, fungearje de fjouwer hoeken fan de puzel as kompas. Yn it orizjineel binne dit de Hebrieuske letters ''Alef''(א), ''Beet'' (ב), ''Gimmel'' (ג) en ''Dalet'' (ד), yn Fryske of Nederlânske útjeften oerset nei A, B, C en D. Efter elke omskríwing stiet in letter (A, B, C of D) dy't it begjinfakje oanwiist. By dregere farianten ûntbrekt dizze oanwizing en moat de puzelder it begjinfakje sels ôfliede. ===Foarbyld=== Omskríwing: ''Sûnder hier'' (C) liedt ta it antwurd: ''KEAL''. De letters wurde om it byhearrende nûmer hinne pleatst, wêrby't de S yn it fakje start dat nei de hoek/side C wiist. De oare letters (E-A-L) folgje de restearjende fakjes om it nûmer hinne. [[File:Honingraatpuzzel (blauw).jpg|thumb|Huningraatstruktuer]] == Siferfariant == It struktuerprinsipe fan de mozaykkrúswurdpuzel kin ek tapast wurde op rekkenkundige opjeften. By dizze fariant, faak in 'rekkenkundich mozayk' neamd, wurde de letters en wurden ferfongen troch sifers en wiskundige bewurkingen. Yn in rekkunkundich mozayk binne de nûmere definysjefakjes yn it diagram ferfongen troch letters (bygelyks A, B, C). De tradisjonele tekstuele omskríwings meitsje plak foar wiskundige formules of ferlikingen. De oplossingen bestane standert út getallen fan eksakt fjouwer sifers. Dizze fjouwer sifers wurde, krekt as by de taalkundige fariant, yn de fjouwer omlizzende frije fakjes om de letter hinne pleatst. ===Foarbyld=== Wannear't de opjefte by letter A bygelyks is: <math>A = 12.000 : 2 : 3</math> dan is de útkomst fan dizze opienfolgjende dielingen 2000. De sifers 2, 0, 0 en 0 wurde dêrnei yn de fjouwer neistlizzende fakjes om de letter A hinne ynfolle. == Huningraatpuzel == In huningraatpuzel hat yn stee fan it standertdiagram mei fjouwerkante fakjes in huningraatstruktuer dy't bestiet út seishoekige sellen. It diagram fan huningraatpuzels is opboud út in netwurk fan seishoeken (heksagoanen). Sintraal yn de gruttere, oerkoepeljende segminten stiet hieltyd in sifer dat oerienkomt mei in omskríwing yn de opjeftelist. De wichtichste skaaimerken fan de spulregels binne: * Wurdlingte: Om elk spesifyk sifer hinne moat in wurd fan eksakt seis letters ynfolle wurde. * Rjochting: De letters fan it ferlange wurd wurde kloksgewiis yn de seis omlizzende sellen pleatst. * Startpunt: It startpunt fan in wurd (de sel dêr't de earste letter komt te stean) is yn it foar net direkt oanjûn, wat in ekstra logysk elemint oan de puzel tafheakket. * Oerlape: Sellen op de grins fan twa sifersegminten wurde dield. In letter yn sa'n sel makket dus tagelyk diel út fan twa ferskillende wurden. ===Oploswize=== Om stipe te krijen binne yn it diagram faak al in pear letters foarôf ynfolle. Oan de hân fan dizze letters en de krusende segminten liedt de puzelder ôf wêr't in spesifyk wurd begjint. It oplossen fan in wurd smyt fuortendaliks nije letters en hints op foar de neistlizzende sifers. Ofhinklik fan de dreechheidsgraad fariearje de omskríwingen fan direkte definysjes oant kryptyske oanwizingen. {{Boarnen|boarnefernijing= * [https://www.denksport.com/varianten-overzicht-kruiswoord Oersjoch farianten fan Denksport], besjoen op 24 oktober 2026] }} {{Taalpuzel}}  [[Kategory:Taalpuzel]] lqrfjais9jrsxnkud1vtcfclbhazrj6 1243218 1243207 2026-10-25T17:07:16Z Drewes 2754 Snypsnaren 1243218 wikitext text/x-wiki [[File:Mozaïekpuzzel.jpg|thumb|Mozaykpuzel]] [[File:Honingraatpuzzel.jpg|thumb|Huningraatpuzel]] '''Omrinpuzels''' binne [[krúswurdpuzel]]s dêr't de wurden yn rûntesirkels of ringen om in sintraal punt hinne ynfolle wurde. Troch dizze spesifike foarm steane se ek wol bekend as ''rûntedûns'', ''rondo'' of ''sirkelpuzel''. By guon útjouwers wurde se, ôfhinklik fan de krekte lay-out, ''magrytpuzels'', ''blompuzels'' of ''pesipas'' neamd. == Eigenskippen == By in omrinpuzel bestiet it [[diagram]] út in netwurk fan foar in part oerlaapjende, geometryske foarmen (lykas [[sirkel]]s, seishoeken of fjouwerkanten). De wichtichste konstruktive eigenskippen binne: * Sintrale oriïntaasje: Elk omskreaune wurd heart by in spesifyk nûmer. De puzelder follet it wurd yn ‘e fakjes fuort om dit nûmer hinne yn. * Rjochting: Wurden wurde mei de klok mei of tsjin de klok yn skreaun. De krekte begjinposysje en rjochting moatte faak sels ôflaat wurde. * Oerlaping: De ringen gripe yninoar, wêrtroch't oangrinzjende wurden letters diele op de raakpunten. Dizze krusende letters foarmje de needsaaklike links om de puzel op te lossen. == Mozaykpuzel (Pesipas) == [[File:Pesipas (mozaïekpuzzel).jpg|thumb|Pesipas]] In '''mozaykpuzel''' - ek wol ''mozaykkrúswurdpuzel'' of ''pesipas'' neamd (Hebrieusk: ''תשbץ פסיפס'') - tanket syn namme oan it diagram. Troch de regelmjittige ôfwikseling fan swarte en wite fakjes docht dit fisueel tinken oan in stiennen mozayk. ===Skaaimerken en struktuer=== * Geometryske foarm: It diagram hat de foarm fan in fjouwerkant of in rút (in kantele fjouwerkant). By in perfekt fjouwerkant is it totale oantal fakjes altyd in kwadraat fan de sydlingte. * Skaakboerdpatroan: Binnen it diagram wikselje de nûmere fakjes en de lege ynfolfakjes inoar systematysk ôf. * Bûtenrânen: De fakjes lâns de uterste bûtenrânen fan de puzel binne altyd leech. ===Systematyk en oploswize=== Oars as tradisjonele krúswurdpuzels wurde antwurden net horizontaal of fertikaal ynfolle, mar yn de fjouwer oangrinzjende lege fakken om it omskriuwingsnûmer hinne. * Wurdlingte: Elk oplossingswurd bestiet eksakt út fjouwer letters. * Rjochting: Letters kinne sawol mei de klok mei as tsjin de klok yn ynfolle wurde. * Ynterkonneksje: Troch de opbou fan it diagram oerlaapje de letters fan neistlizzende wurden inoar yn de wite fakjes. Dit soarget foar in hege mjitte fan krúslingse kontrôle. ===Oploswize (ABCD-metoade)=== Om fêst te stellen wêr't in wurd begjint, fungearje de fjouwer hoeken fan de puzel as kompas. Yn it orizjineel binne dit de Hebrieuske letters ''Alef''(א), ''Beet'' (ב), ''Gimmel'' (ג) en ''Dalet'' (ד), yn Fryske of Nederlânske útjeften oerset nei A, B, C en D. Efter elke omskríwing stiet in letter (A, B, C of D) dy't it begjinfakje oanwiist. By dregere farianten ûntbrekt dizze oanwizing en moat de puzelder it begjinfakje sels ôfliede. ===Foarbyld=== Omskriuwing: ''Sûnder hier'' (C) liedt ta it antwurd: ''KEAL''. De letters wurde om it byhearrende nûmer hinne pleatst, wêrby't de S yn it fakje start dat nei de hoek/side C wiist. De oare letters (E-A-L) folgje de restearjende fakjes om it nûmer hinne. [[File:Honingraatpuzzel (blauw).jpg|thumb|Huningraatstruktuer]] == Siferfariant == It struktuerprinsipe fan de mozaykkrúswurdpuzel kin ek tapast wurde op rekkenkundige opjeften. By dizze fariant, faak in 'rekkenkundich mozayk' neamd, wurde de letters en wurden ferfongen troch sifers en wiskundige bewurkingen. Yn in rekkunkundich mozayk binne de nûmere definysjefakjes yn it diagram ferfongen troch letters (bygelyks A, B, C). De tradisjonele tekstuele omskríwings meitsje plak foar wiskundige formules of ferlikingen. De oplossingen bestane standert út getallen fan eksakt fjouwer sifers. Dizze fjouwer sifers wurde, krekt as by de taalkundige fariant, yn de fjouwer omlizzende frije fakjes om de letter hinne pleatst. ===Foarbyld=== Wannear't de opjefte by letter A bygelyks is: <math>A = 12.000 : 2 : 3</math> dan is de útkomst fan dizze opienfolgjende dielingen 2000. De sifers 2, 0, 0 en 0 wurde dêrnei yn de fjouwer neistlizzende fakjes om de letter A hinne ynfolle. == Huningraatpuzel == In huningraatpuzel hat yn stee fan it standertdiagram mei fjouwerkante fakjes in huningraatstruktuer dy't bestiet út seishoekige sellen. It diagram fan huningraatpuzels is opboud út in netwurk fan seishoeken (heksagoanen). Sintraal yn de gruttere, oerkoepeljende segminten stiet hieltyd in sifer dat oerienkomt mei in omskríwing yn de opjeftelist. De wichtichste skaaimerken fan de spulregels binne: * Wurdlingte: Om elk spesifyk sifer hinne moat in wurd fan eksakt seis letters ynfolle wurde. * Rjochting: De letters fan it ferlange wurd wurde kloksgewiis yn de seis omlizzende sellen pleatst. * Startpunt: It startpunt fan in wurd (de sel dêr't de earste letter komt te stean) is yn it foar net direkt oanjûn, wat in ekstra logysk elemint oan de puzel tafheakket. * Oerlape: Sellen op de grins fan twa sifersegminten wurde dield. In letter yn sa'n sel makket dus tagelyk diel út fan twa ferskillende wurden. ===Oploswize=== Om stipe te krijen binne yn it diagram faak al in pear letters foarôf ynfolle. Oan de hân fan dizze letters en de krusende segminten liedt de puzelder ôf wêr't in spesifyk wurd begjint. It oplossen fan in wurd smyt fuortendaliks nije letters en hints op foar de neistlizzende sifers. Ofhinklik fan de dreechheidsgraad fariearje de omskríwingen fan direkte definysjes oant kryptyske oanwizingen. {{Boarnen|boarnefernijing= * [https://www.denksport.com/varianten-overzicht-kruiswoord Oersjoch farianten fan Denksport], besjoen op 24 oktober 2026] }} {{Taalpuzel}}  [[Kategory:Taalpuzel]] 6hzd4vtj02o35igd4osb8c320s9gya8 0 194840 1243209 2026-10-25T14:32:55Z RomkeHoekstra 10582 Side makke mei "{{Bistesoarte |Namme = wytnekkeloary |Ofbyld = [[Ofbyld:Domicella albidinucha, Novitates zoologicae v. 32 (1925).jpg|250px]] |lûd = |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift = [[pappegaai-eftigen]] (''Psittaciformes'') |Famylje = [[pappegaaien fan de Alde Wrâld]] (''Psittaculidae'') |Skaai = [[loarys]] (''Lorius'') |Wittenskiplike namme= Lorius albidinucha |Beskriuwer,..." 1243209 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme = wytnekkeloary |Ofbyld = [[Ofbyld:Domicella albidinucha, Novitates zoologicae v. 32 (1925).jpg|250px]] |lûd = |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift = [[pappegaai-eftigen]] (''Psittaciformes'') |Famylje = [[pappegaaien fan de Alde Wrâld]] (''Psittaculidae'') |Skaai = [[loarys]] (''Lorius'') |Wittenskiplike namme= Lorius albidinucha |Beskriuwer, jier= [[Walter Rothschild|Rothschild]] & [[Ernst Hartert|Hartert]], 1924 |IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-NT.png|250px]] |lânkaart = }} De '''wytnekkeloary''' (''Lorius albidinucha'') is in [[fûgel]] út 'e [[Famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[pappegaaien fan de Alde Wrâld]] (''Psittaculidae'') yn it [[Skift (taksonomy)|skift]] fan 'e [[pappegaai-eftigen]] (''Psittaciformes''). It is in [[endemysk]]e fûgelsoarte fan it eilân [[Nij-Ierlân]] yn [[Papoea Nij-Guineä]]. == Skaaimerken == De wytnekkeloary is likernôch 26 sm lang. It fearrekleed is foar it grutste part read, mei in swarte boppekant fan 'e kop en in opfallend wyt plak yn 'e nekke. De wjukken binne grien, oan 'e ûnderkant giel mei swarte punten en blauwe ûnderwjukdekfearren. Oan beide kanten fan it lichem rint ûnder de nekke in smelle giele dwersstreek. De sturt is read mei brede griene úteinen. De fûgel hat donkergrize poaten, in oranjereade snaffel mei in donkere basis en donkergrize eachringen. De iris is oranjegiel. == Fersprieding en taksonomy == De wytnekkeloary komt allinnich foar yn it sintrale en súdlike part fan [[Nij-Ierlân]], in eilân dat ta [[Papoea Nij-Guineä]] heart. It natuerlike leefgebiet bestiet út fochtich subtropysk en tropysk leechlânbosk en fochtich berchbosk. De soarte is [[Monotypysk takson|monotypysk]], wat betsjut dat der gjin [[ûndersoarte]]n ûnderskieden wurde. == Hâlden en dragen == De wytnekkeloary is in min ûndersochte fûgelsoarte dy't mar komselden waarnommen en dokumintearre wurdt. By in [[ornitology]]ske ekspedysje nei it [[Hans Meyer-berchtme]] waarden yn 2026 lûdsopnamen fan 'e soarte makke. == Status en bedrigings == De wytnekkeloary hat in beheind ferspriedingsgebiet en wurdt bedrige troch it ferlies en de oantaasting fan syn natuerlike leefgebiet. Benammen it ferdwinen fan bosken kin gefolgen hawwe foar de populaasje. De soarte wurdt troch de [[IUCN]] as gefoelich (''Near Threatened'', NT) klassifisearre op 'e [[Reade List]]. == Namme == De Fryske namme wytnekkeloary ferwiist nei it opfallende wite plak yn 'e nekke. De wittenskiplike soartenamme ''albidinucha'' ferwiist ek nei de wite nekke. {{Boarnen|boarnefernijing= * Papegaaien en Parkieten, Handboek en naslagwerk deel II, Adri van Kooten, ISBN 978-90-5821-636-6, side 463, 464 * [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/white-naped-lory-lorius-albidinucha BirdLife, oproppen 25 oktober 2026] * [https://ebird.org/species/whnlor2?siteLanguage=es_CU&continue eBird, oproppen 25 oktober 2026] * [https://birdsoftheworld.org/bow/species/whnlor2/cur/introduction Birds of the World, oproppen 25 oktober 2026] ---- {{reflist}} ---- {{Commonscat|Lorius albidinucha|Wytnekkeloary}} }} {{DEFAULTSORT:Witnekkeloary}} [[Kategory:Fûgelsoarte]] [[Kategory:Echte loary]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Papoea Nij-Guineä]] fuqjxr2mq8cx8qrkn2pg9tk1vn6rwgf 1243211 1243209 2026-10-25T14:34:47Z RomkeHoekstra 10582 1243211 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme = wytnekkeloary |Ofbyld = [[Ofbyld:Domicella albidinucha, Novitates zoologicae v. 32 (1925).jpg|250px]] |lûd = |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift = [[pappegaai-eftigen]] (''Psittaciformes'') |Famylje = [[pappegaaien fan de Alde Wrâld]] (''Psittaculidae'') |Skaai = [[loarys]] (''Lorius'') |Wittenskiplike namme= Lorius albidinucha |Beskriuwer, jier= [[Walter Rothschild|Rothschild]] & [[Ernst Hartert|Hartert]], 1924 |IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-NT.png|250px]] |lânkaart = }} De '''wytnekkeloary''' (''Lorius albidinucha'') is in [[fûgel]] út 'e [[Famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[pappegaaien fan de Alde Wrâld]] (''Psittaculidae'') yn it [[Skift (taksonomy)|skift]] fan 'e [[pappegaai-eftigen]] (''Psittaciformes''). It is in [[endemysk]]e fûgelsoarte fan it eilân [[Nij-Ierlân]] yn [[Papoea Nij-Guineä]]. == Skaaimerken == De wytnekkeloary is likernôch 26 sm lang. It fearrekleed is foar it grutste part read, mei in swarte boppekant fan 'e kop en in opfallend wyt plak yn 'e nekke. De wjukken binne grien, oan 'e ûnderkant giel mei swarte punten en blauwe ûnderwjukdekfearren. Oan beide kanten fan it lichem rint ûnder de nekke in smelle giele dwersstreek. De sturt is read mei brede griene úteinen. De fûgel hat donkergrize poaten, in oranjereade snaffel mei in donkere basis en donkergrize eachringen. De iris is oranjegiel. == Fersprieding en taksonomy == De wytnekkeloary komt allinnich foar yn it sintrale en súdlike part fan [[Nij-Ierlân]], in eilân dat ta [[Papoea Nij-Guineä]] heart. It natuerlike leefgebiet bestiet út fochtich subtropysk en tropysk leechlânbosk en fochtich berchbosk. De soarte is [[Monotypysk takson|monotypysk]], wat betsjut dat der gjin [[ûndersoarte]]n ûnderskieden wurde. == Hâlden en dragen == De wytnekkeloary is in min ûndersochte fûgelsoarte dy't mar komselden waarnommen en dokumintearre wurdt. By in [[ornitology]]ske ekspedysje nei it [[Hans Meyer-berchtme]] waarden yn 2026 lûdsopnamen fan 'e soarte makke. == Status en bedrigings == De wytnekkeloary hat in beheind ferspriedingsgebiet en wurdt bedrige troch it ferlies en de oantaasting fan syn natuerlike leefgebiet. Benammen it ferdwinen fan bosken kin gefolgen hawwe foar de populaasje. De soarte wurdt troch de [[IUCN]] as gefoelich (''Near Threatened'', NT) klassifisearre op 'e [[Reade List]]. == Namme == De Fryske namme wytnekkeloary ferwiist nei it opfallende wite plak yn 'e nekke. De wittenskiplike soartenamme ''albidinucha'' ferwiist ek nei de wite nekke. {{Boarnen|boarnefernijing= * Papegaaien en Parkieten, Handboek en naslagwerk deel II, Adri van Kooten, ISBN 978-90-5821-636-6, side 463, 464 * [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/white-naped-lory-lorius-albidinucha BirdLife, oproppen 25 oktober 2026] * [https://ebird.org/species/whnlor2?siteLanguage=es_CU&continue eBird, oproppen 25 oktober 2026] * [https://birdsoftheworld.org/bow/species/whnlor2/cur/introduction Birds of the World, oproppen 25 oktober 2026] {{reflist}} ---- {{Commonscat|Lorius albidinucha|Wytnekkeloary}} }} {{DEFAULTSORT:Witnekkeloary}} [[Kategory:Fûgelsoarte]] [[Kategory:Echte loary]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Papoea Nij-Guineä]] g94so17ll0y05wef41wcnyfy3p8p68e 0 194841 1243210 2026-10-25T14:33:15Z RomkeHoekstra 10582 Ferwiist troch nei [[Wytnekkeloary]] 1243210 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Wytnekkeloary]] 13p2yqhdyng3ekdpuunajmf3xta8cal 0 194842 1243212 2026-10-25T14:54:18Z RomkeHoekstra 10582 Side makke mei "{{Bistesoarte |Namme = poarperbúkloary |Ofbyld = [[Ofbyld:Lorius hypoinochrous qtl1.jpg|250px]] |lûd = |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift = [[pappegaai-eftigen]] (''Psittaciformes'') |Famylje = [[pappegaaien fan de Alde Wrâld]] (''Psittaculidae'') |Skaai = [[loarys]] (''Lorius'') |Wittenskiplike namme= Lorius hypoinochrous |Beskriuwer, jier= George Robert Gray..." 1243212 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme = poarperbúkloary |Ofbyld = [[Ofbyld:Lorius hypoinochrous qtl1.jpg|250px]] |lûd = |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift = [[pappegaai-eftigen]] (''Psittaciformes'') |Famylje = [[pappegaaien fan de Alde Wrâld]] (''Psittaculidae'') |Skaai = [[loarys]] (''Lorius'') |Wittenskiplike namme= Lorius hypoinochrous |Beskriuwer, jier= [[George Robert Gray|G.R. Gray]], 1859 |IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] |lânkaart = }} De '''poarperbúkloary''' (''Lorius hypoinochrous'') is in [[fûgel]] út 'e [[Famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[pappegaaien fan de Alde Wrâld]] (''Psittaculidae'') yn it [[Skift (taksonomy)|skift]] fan 'e [[pappegaai-eftigen]] (''Psittaciformes''). De soarte komt foar yn it súdeasten fan [[Nij-Guineä]] en op ferskate omlizzende eilannen.<ref>[https://www.worldbirdnames.org/bow/parrots/ IOC World Bird List]</ref> == Ferskining == De poarperbúkloary is in stevich boude pappegaai mei in koarte sturt (read oan 'e boppekant mei in donker blaugrien ein en oan 'e ûnderkant oliifgiel), griene wjukken (oan 'e ûnderkant giel mei swarte punten en reade ûnderwjukdekfearren), in read lichem, in swarte krún en in poarperkleurige búk. De poarperbúkloary hat in oranje snaffel mei oan 'e basis wite waakshûd. De eachring is swart en de poaten binne griis. Jonge fûgels hawwe in brúneftige snaffel. De poarperbúkloary liket in soad op 'e [[swartkrúnloary]], mar dy hat in swart plak op 'e kiel en is oan 'e ûnderkant donkerder poarper-swart. == Fersprieding en taksonomy == De poarperbúkloary wurdt ûnderferdield yn trije [[ûndersoarte|ûndersoarten]] mei de folgjende fersprieding:<ref>[https://www.worldbirdnames.org/bow/parrots/ IOC World Bird List]</ref> * ''Lorius hypoinochrous devittatus'' – komt foar yn súdeastlik [[Nij-Guineä]], de [[Bismarckarsjipel]] en op oanbuorjende eilannen * ''Lorius hypoinochrous hypoinochrous'' – komt foar yn 'e [[Louisiaden|Louisiade-arsjipel]], op [[Misima]] en [[Tagula]] * ''Lorius hypoinochrous rosselianus'' – komt foar op [[Rossel (eilân)|Rossel]] yn 'e Louisiade-arsjipel == Status en bedrigings == De poarperbúkloary hat in grut ferspriedingsgebiet. Oannommen wurdt dat de populaasje ôfnimt, mar net sa sterk dat de soarte as bedrige beskôge wurdt. Dêrom klassifisearret de [[IUCN|Ynternasjonale Uny foar Natuerbehâld]] (IUCN) de soarte op 'e [[Reade List]] as '[[net bedrige]]' (''Least Concern'', LC).<ref>[https://www.iucnredlist.org/ IUCN Red List]</ref> == Namme == De Fryske namme poarperbúkloary ferwiist nei de poarperkleurige búk fan 'e fûgel. {{Boarnen|boarnefernijing= * Papegaaien en Parkieten, Handboek en naslagwerk deel II, Adri van Kooten, ISBN 978-90-5821-636-6 * [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/purple-bellied-lory-lorius-hypoinochrous BirdLife, oproppen 25 oktober 2026] * [https://ebird.org/species/publor1 eBird, oproppen 25 oktober 2026] * [https://birdsoftheworld.org/bow/species/publor1/cur/introduction Birds of the World, oproppen 25 oktober 2026] ---- {{reflist}} ---- {{Commonscat|Lorius hypoinochrous|Poarperbúkloary}} }} {{DEFAULTSORT:Poarperbukloary}} [[Kategory:Fûgelsoarte]] [[Kategory:Echte loary]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Papoea Nij-Guineä]] im67npw3k4jdz1bqeubz8fvye5gzrfn 0 194843 1243213 2026-10-25T14:54:39Z RomkeHoekstra 10582 Ferwiist troch nei [[Poarperbúkloary]] 1243213 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Poarperbúkloary]] 0oeq7wz7a444s4dn41fcy8st51s7gdh 0 194844 1243223 2026-10-25T21:37:02Z RomkeHoekstra 10582 Side makke mei "{{Ynfoboks eilân | namme = Rossel | ôfbylding = Rossel Island PNG S2Composite.png | ôfbyldingsbreedte = | ôfbyldingstekst = | Lokaasje = [[Salomonsee]] | Eilannegroep = [[Louisiaden]] | Lân = [[File:Flag of Papua New Guinea.svg|20px]] [[Papoea Nij-Guineä]] | Bestjoerlike ienheid 1 = provinsje | Namme bestjoerlike ienheid 1= Milne Bay (provinsj..." 1243223 wikitext text/x-wiki {{Ynfoboks eilân | namme = Rossel | ôfbylding = Rossel Island PNG S2Composite.png | ôfbyldingsbreedte = | ôfbyldingstekst = | Lokaasje = [[Salomonsee]] | Eilannegroep = [[Louisiaden]] | Lân = [[File:Flag of Papua New Guinea.svg|20px]] [[Papoea Nij-Guineä]] | Bestjoerlike ienheid 1 = provinsje | Namme bestjoerlike ienheid 1= [[Milne Bay (provinsje)|Milne Bay]] | Bestjoerlike ienheid 2 = | Namme bestjoerlike ienheid 2= | Koördinaten = | Haadstêd = | Belangrike plakken = | Ynwennertal = likernôch 5.000 <small>(rûzing)</small> | Maks. lingte = 34 km | Maks. breedte = 14 km | Oerflak = likernôch 265 km² | Heechste punt = [[Mount Rossel (Papoeä-Nij Guineä)|Mount Rossel]] (838 m) | Gebrûk = lânbou, fiskerij | mapname = Papoea Nij-Guineä-reliëf | lat_deg = 11 | lat_min = 22 | lat_sec = 00 | lat_dir = S | lon_deg = 154 | lon_min = 14 | lon_sec = 00 | lon_dir = E | tekst by posysjekaart = Rossel }} '''Rossel''' (ek '''Yela''' neamd) is in [[eilân]] yn 'e [[Louisiaden]], in eilannegroep yn 'e [[Salomonsee]] yn it westlike part fan 'e [[Grutte Oseaan]]. It eilân heart by de provinsje [[Milne Bay (provinsje)|Milne Bay]] fan [[Papoea Nij-Guineä]]. Rossel is it eastlikste bewenne eilân fan 'e Louisiaden en hat in oerflak fan likernôch 265 km².<ref name="Levinson">{{Aut|Stephen C. Levinson}}, [https://pure.mpg.de/rest/items/item_59087/component/file_59088/content ''Landscape, seascape and the ontology of places on Rossel Island, Papua New Guinea''], ''Language Sciences'', 2008.</ref> == Geografy == Rossel leit yn it eastlike part fan 'e Louisiaden, súdeastlik fan it eilân [[Misima]] en eastlik fan [[Sudest (eilân)|Sudest]], dat ek Tagula neamd wurdt. It eilân is likernôch 34 kilometer lang en 11 kilometer breed. It lânskip is bercheftich, mei in berchrêch dy't foar in grut part begroeid is mei tropysk [[reinwâld]]. It heechste punt is [[Mount Rossel (Papoeä-Nij Guineä)|Mount Rossel]], mei in hichte fan likernôch 838 meter boppe seenivo.<ref name="Levinson"/> Rossel wurdt omfieme troch in wiidweidich [[koraalrif]], dat in grutte [[lagune]] omklammet. It rif makket de tagong ta it eilân oer see op ferskate plakken dreech.<ref name="Levinson"/> == Befolking == Rossel is bewenne. De befolking wennet ferspraat oer lytse doarpen en delsettings. Neffens in taalkundige publikaasje út 2020 wennen der likernôch 5.000 minsken op it eilân.<ref name="Taal">{{Aut|Stephen C. Levinson}}, [https://pure.mpg.de/rest/items/item_2621568/component/file_3220058/content ''Yélî Dnye: Demonstratives in the Language of Rossel Island, Papua New Guinea''], 2020.</ref> De ynwenners sprekke de eigen taal [[Yélî Dnye]], ek bekend as Yele. Dy taal wurdt ta de [[Papoeätalen]] rekkene, mar hat gjin nau besibbe talen en wurdt dêrom as in [[isolearre taal]] beskôge.<ref name="Taal"/> De tradisjonele besteansmiddels binne lânbou en fiskerij. De befolking ferbout ûnder oaren [[taro]], [[jam (plant)|jam]], swiete jirpels en oare gewaaksen. Fisk, [[skulpdieren]] en oare produkten út 'e see foarmje in wichtich part fan it iten. Rossel is fierders bekend om syn tradisjonele systeem fan [[skulpejild]], dat brûkt wurdt by sosjale en seremoniële útwikselingen.<ref name="MPI">[https://www.eva.mpg.de/comparative-cultural-psychology/studying-humans/global-child-study-network/field-stations/rossel-island/ ''Rossel Island, Papua New Guinea''], Max Planck Institute for Evolutionary Anthropology.</ref> == Skiednis == De Louisiaden waarden al lang foar de komst fan Jeropeeske seefarders bewenne. De bewenningsskiednis fan Rossel giet nei alle gedachten tûzenen jierren werom. De eigen taal en kultuer fan it eilân ûnderskiede har fan dy fan in protte omlizzende eilannen.<ref name="Levinson"/> Yn 'e 17e en 18e iuw waard de eilannegroep troch Jeropeeske ûntdekkingsreizgers ferkend. De namme Louisiaden ferwiist nei de Frânske kening [[Loadewyk XV fan Frankryk]]. === Skipbrek fan de ''Saint-Paul'' === Yn septimber 1858 rekke it Frânske skip ''Saint-Paul'', dat mei Sineeske passazjiers ûnderweis wie fan Hongkong nei Austraalje, fêst op in koraalrif by Rossel. In part fan 'e bemanning ferliet it wrak om help te sykjen. Neffens histoaryske ferslaggen waarden in soad fan 'e efterbleaune skipbreklingen troch eilânbewenners deade. Doe't begjin 1859 in rêdingsekspedysje oankaam, waard noch ien Sineeske oerlibbene oantroffen. It barren krige yn 'e 19e iuw in soad omtinken yn Jeropeeske publikaasjes.<ref name="Skipbrek">{{Aut|Victor de Rochas}}, [https://fr.wikisource.org/wiki/Naufrage_et_sc%C3%A8nes_d%E2%80%99anthropophagie_%C3%A0_l%E2%80%99%C3%AEle_Rossel%2C_dans_l%E2%80%99archipel_de_la_Louisiade ''Naufrage et scènes d’anthropophagie à l’île Rossel, dans l’archipel de la Louisiade''], ''Le Tour du monde'', 1861, siden 81–94.</ref> === Koloniale tiid === Yn 1884 kamen de Louisiaden ûnder Britsk protektoraat. Yn 1903 waard op Rossel in plantaazje stifte. De ferbou fan kokosnuten en de produksje fan [[kopra]] krigen dêrnei in plak yn 'e pleatslike ekonomy.<ref name="Levinson"/> Yn 'e 20e iuw krigen kristlike misjes ynfloed op it eilân. Sawol protestantske as roomsk-katolike misjes wiene der aktyf. Yn 1975 waard Rossel mei de rest fan Papoea Nij-Guineä ûnderdiel fan in ûnôfhinklike steat.<ref>{{Aut|Stephen C. Levinson}}, [https://www.cambridge.org/core/books/abs/grammars-of-space/language-of-space-in-yeli-dnye/7F7C266B15A6A3899D47E3F91418F998 ''The language of space in Yélî Dnye''], yn ''Grammars of Space'', Cambridge University Press, 2006.</ref> == Ekonomy == De ekonomy fan Rossel is foar in grut part basearre op selsfoarsjennende lânbou, fiskerij en it sammeljen fan produkten út it reinwâld en de see. Der wurde ek kokosnuten ferboud. De ôfstân ta gruttere hannelsplakken en de drege tagong troch de koraalriffen beheine it ferfier en de hannel.<ref name="MPI"/> == Sjoch ek == * [[Louisiaden]] * [[Misima]] * [[Milne Bay (provinsje)|Milne Bay]] {{Commonscat|Rossel Island|Rossel}} {{boarnen|boarnefernijing= {{reflist}} ---- {{Commonscat|Rossel Island|Rossel}} }} [[Kategory:Geografy fan Papoea Nij-Guineä]] [[Kategory:Eilân yn de Grutte Oseaan]] 98wr1due3f8h9c4vonr7jegv0pojhmh 0 194845 1243225 2026-10-26T08:11:29Z RomkeHoekstra 10582 Side makke mei "{{Bistesoarte |Namme = griensturtloary |Ofbyld = [[Ofbyld:Yellow-bibbed-Lory-lorius-chlorocercus.jpg|250px]] |lûd = |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift = [[pappegaai-eftigen]] (''Psittaciformes'') |Famylje = [[pappegaaien fan de Alde Wrâld]] (''Psittaculidae'') |Skaai = [[echte loarys]] (''Lorius'') |Wittenskiplike namme= Lorius chlorocercus |Beskriuwer, jier= J..." 1243225 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme = griensturtloary |Ofbyld = [[Ofbyld:Yellow-bibbed-Lory-lorius-chlorocercus.jpg|250px]] |lûd = |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift = [[pappegaai-eftigen]] (''Psittaciformes'') |Famylje = [[pappegaaien fan de Alde Wrâld]] (''Psittaculidae'') |Skaai = [[echte loarys]] (''Lorius'') |Wittenskiplike namme= Lorius chlorocercus |Beskriuwer, jier= [[John Gould|Gould]], 1856 |IUCN-status= |lânkaart = }} De '''griensturtloary''' (''Lorius chlorocercus''), ek wol '''gielboarstloary''' neamd, is in [[fûgel]] út 'e [[Famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[pappegaaien fan de Alde Wrâld]] (''Psittaculidae'') yn it [[Skift (taksonomy)|skift]] fan 'e [[pappegaai-eftigen]] (''Psittaciformes''). De soarte is [[endemysk]] foar de [[Salomonseilannen]].<ref>[https://www.worldbirdnames.org/bow/parrots/ IOC World Bird List]</ref> == Ferskining == [[Ofbyld:Yellow-bibbed-Lory.jpg|thumb|left|Griensturtloary fan 'e sydkant]] De griensturtloary is likernôch 28 sm lang. It fearrekleed is foar it grutste part read, mei swart op 'e kop en griene wjukken. Op 'e boppekant fan it boarst hat de fûgel in giele dwersbân. Oan beide kanten fan 'e nekke sit in healmoannefoarmich swart plak. De boppeskonkjes (de broek) binne blaugrien en de poaten donkergrizich. De snaffel is oranjeread, de eachringen binne donkergrizich en de irissen oranje. Oan 'e ûnderkant fan 'e wjukken hat de fûgel blauwe fearren. == Fersprieding en taksonomy == De griensturtloary komt allinnich foar op 'e eastlike [[Salomonseilannen]]. It natuerlike leefgebiet bestiet út fochtige subtropyske en tropyske leechlânbosken en fochtige berchbosken. == Ferhâlding ta de minske == De griensturtloary kin in grut ferskaat oan lûden neidwaan, wêrûnder de minsklike stim. Dêrom wurdt de soarte ek wol ta de saneamde 'pratende pappegaaien' rekkene. Neffens de ''Solomon Islands Wildlife Protection and Management Act'' út 1998 kin de soarte, as der in fergunning foar ferliend wurdt, útsûndere wurde fan it eksportferbod foar wylde dieren. == Namme == De Fryske namme griensturtloary ferwiist nei de griene sturt fan 'e fûgel en slút oan by de wittenskiplike soartenamme ''chlorocercus'', dy't 'griensturtich' betsjut. De alternative namme gielboarstloary ferwiist nei de opfallende giele dwersbân op it boarst. {{Boarnen|boarnefernijing= * [https://www.worldbirdnames.org/bow/parrots/ IOC World Bird List] * [https://en.wikipedia.org/wiki/Yellow-bibbed_lory Yellow-bibbed lory – Ingelske Wikipedy] ---- {{reflist}} ---- {{Commonscat|Lorius chlorocercus|Griensturtloary}} }} {{DEFAULTSORT:Griensturtloary}} [[Kategory:Fûgelsoarte]] [[Kategory:Echte loary]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Papoea Nij-Guineä]] 93n9xtxs8f3ph348da96wwuwa3ikxak 1243227 1243225 2026-10-26T08:16:54Z RomkeHoekstra 10582 1243227 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme = griensturtloary |Ofbyld = [[Ofbyld:Yellow-bibbed-Lory-lorius-chlorocercus.jpg|250px]] |lûd = |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift = [[pappegaai-eftigen]] (''Psittaciformes'') |Famylje = [[pappegaaien fan de Alde Wrâld]] (''Psittaculidae'') |Skaai = [[echte loarys]] (''Lorius'') |Wittenskiplike namme= Lorius chlorocercus |Beskriuwer, jier= [[John Gould|Gould]], 1856 |IUCN-status= |lânkaart = }} De '''griensturtloary''' (''Lorius chlorocercus''), ek wol '''gielboarstloary''' neamd, is in [[fûgel]] út 'e [[Famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[pappegaaien fan de Alde Wrâld]] (''Psittaculidae'') yn it [[Skift (taksonomy)|skift]] fan 'e [[pappegaai-eftigen]] (''Psittaciformes''). De soarte is [[endemysk]] foar de [[Salomonseilannen]].<ref>[https://www.worldbirdnames.org/bow/parrots/ IOC World Bird List]</ref> == Ferskining == [[Ofbyld:Yellow-bibbed-Lory.jpg|thumb|left|Griensturtloary fan 'e sydkant]] De griensturtloary is likernôch 28 sm lang. It fearrekleed is foar it grutste part read, mei swart op 'e kop en griene wjukken. Op 'e boppekant fan it boarst hat de fûgel in giele dwersbân. Oan beide kanten fan 'e nekke sit in healmoannefoarmich swart plak. De fearren om 'e boppepoaten (de broek) binne blaugrien en de poaten donkergrizich. De snaffel is oranjeread, de eachringen binne donkergrizich en de irissen oranje. Oan 'e ûnderkant fan 'e wjukken hat de fûgel blauwe fearren. == Fersprieding en taksonomy == De griensturtloary komt allinnich foar op 'e eastlike [[Salomonseilannen]]. It natuerlike leefgebiet bestiet út fochtige subtropyske en tropyske leechlânbosken en fochtige berchbosken. == Ferhâlding ta de minske == De griensturtloary kin in grut ferskaat oan lûden neidwaan, wêrûnder de minsklike stim. Dêrom wurdt de soarte ek wol ta de saneamde 'pratende pappegaaien' rekkene. Neffens de ''Solomon Islands Wildlife Protection and Management Act'' út 1998 kin de soarte, as der in fergunning foar ferliend wurdt, útsûndere wurde fan it eksportferbod foar wylde dieren. == Namme == De Fryske namme griensturtloary ferwiist nei de griene sturt fan 'e fûgel en slút oan by de wittenskiplike soartenamme ''chlorocercus'', dy't 'griensturtich' betsjut. De alternative namme gielboarstloary ferwiist nei de opfallende giele dwersbân op it boarst. {{Boarnen|boarnefernijing= * Papegaaien en Parkieten, Handboek en naslagwerk deel II, Adri van Kooten, ISBN 978-90-5821-636-6 * [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/yellow-bibbed-lory-lorius-chlorocercus BirdLife, oproppen 26 oktober 2026] * [https://ebird.org/species/yeblor1?siteLanguage=nl&continue eBird, oproppen 26 oktober 2026] * [https://birdsoftheworld.org/bow/species/yeblor1/cur/introduction Birds of the World, oproppen 26 oktober 2026] ---- {{reflist}} ---- {{Commonscat|Lorius chlorocercus|Griensturtloary}} }} {{DEFAULTSORT:Griensturtloary}} [[Kategory:Fûgelsoarte]] [[Kategory:Echte loary]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Papoea Nij-Guineä]] ae424vsfkxkc9vhww7u9pigwx29w5vy 0 194846 1243226 2026-10-26T08:11:49Z RomkeHoekstra 10582 Ferwiist troch nei [[Griensturtloary]] 1243226 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Griensturtloary]] ox87qmhj77izmlfmoa7s29d4y0s9mzu 0 194847 1243228 2026-10-26T08:50:36Z RomkeHoekstra 10582 Side makke mei "{{Bistesoarte |Namme = poarpernekkeloary |Ofbyld = [[Ofbyld:Lorius domicella -Jurong Bird Park, Singapore-8a-2c.jpg|250px]] |lûd = |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift = [[pappegaai-eftigen]] (''Psittaciformes'') |Famylje = [[pappegaaien fan de Alde Wrâld]] (''Psittaculidae'') |Skaai = [[echte loarys]] (''Lorius'') |Wittenskiplike namme= Lorius domicella |Beskriuwe..." 1243228 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme = poarpernekkeloary |Ofbyld = [[Ofbyld:Lorius domicella -Jurong Bird Park, Singapore-8a-2c.jpg|250px]] |lûd = |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift = [[pappegaai-eftigen]] (''Psittaciformes'') |Famylje = [[pappegaaien fan de Alde Wrâld]] (''Psittaculidae'') |Skaai = [[echte loarys]] (''Lorius'') |Wittenskiplike namme= Lorius domicella |Beskriuwer, jier= ([[Carolus Linnaeus|Linnaeus]], 1758) |IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-EN.png|250px]] |lânkaart = }} De '''poarpernekkeloary''' (''Lorius domicella''), ek wol '''frouweloary''' neamd, is in [[fûgel]] út 'e [[Famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[pappegaaien fan de Alde Wrâld]] (''Psittaculidae'') yn it [[Skift (taksonomy)|skift]] fan 'e [[pappegaai-eftigen]] (''Psittaciformes''). == Ferskining == De poarpernekkeloary is likernôch 28 sm lang. It fearrekleed is foar it grutste part read. De sturt is hielendal read en wurdt nei de punt ta donkerder. De boppekant fan 'e kop is swart en giet yn 'e nekke oer yn poarper. De fûgel hat griene wjukken mei in blauwitige wjukbocht, blauwe fearren om 'e boppepoaten en in giele dwersbân oer it boarst, dy't yn breedte en dúdlikens ferskille kin. De snaffel is oranje, de eachringen binne donkergrizich en de irissen oranjeread. Jonge fûgels hawwe in brune snaffel, griiswite eachringen en brune irissen. By jonge fûgels is de giele boarstbân breder en it poarperkleurige plak yn 'e nekke grutter. == Fersprieding en taksonomy == De soarte is in boskfûgel dy't [[Endemisme|endemysk]] is foar de eilannen [[Seram]] en [[Ambon (eilân)|Ambon]], en mooglik ek [[Haruku]] en [[Saparua]], yn 'e súdlike [[Molukken]] yn [[Yndoneezje]]. De soarte is [[monotypysk]]: der wurde gjin [[ûndersoarte|ûndersoarten]] erkend.<ref>[https://www.worldbirdnames.org/bow/parrots/ IOC World Bird List]</ref> == Taksonomyske skiednis == De poarpernekkeloary waard yn 1758 foar it earst wittenskiplik beskreaun troch de [[Sweden|Sweedske]] natuerûndersiker [[Carolus Linnaeus]] yn 'e tsiende edysje fan syn ''[[Systema Naturae]]''. Hy joech de soarte de namme ''Psittacus domicella''. Linnaeus basearre syn beskriuwing op ''The Second Black-capped Lory'', dy't yn 1751 beskreaun en ôfbylde wie troch de Ingelske natuerûndersiker [[George Edwards (natuerûndersiker)|George Edwards]] yn syn boek ''A Natural History of Uncommon Birds''. It eksimplaar wie út [[East-Ynje]] nei [[Londen]] brocht. Edwards koe de fûgel tekenje yn it hûs fan 'e natuerûndersiker en samler [[Hans Sloane]]. Linnaeus joech 'Aazje' op as de oarspronklike fynplak fan 'e soarte, mar tsjintwurdich wurdt oannommen dat it om it eilân [[Ambon (eilân)|Ambon]] yn 'e [[Molukken]] gyng. De poarpernekkeloary wurdt no yndield by it skaai ''Lorius'', dat yn 1825 troch de [[Ierlân|Ierske]] [[soölooch]] [[Nicholas Aylward Vigors]] beskreaun waard. == Status en bedrigings == De poarpernekkeloary hat in beheind ferspriedingsgebiet. De soarte wurdt benammen bedrige troch it fangen fan fûgels foar de hannel yn koaifûgels. De [[IUCN|Ynternasjonale Uny foar Natuerbehâld]] (IUCN) klassifisearret de soarte op 'e [[Reade List]] as bedrige (''Endangered'', EN).<ref>[https://www.iucnredlist.org/ IUCN Red List]</ref> == Namme == De Fryske namme poarpernekkeloary ferwiist nei de poarperkleurige nekke fan 'e fûgel. De alternative namme frouweloary slút oan by de wittenskiplike soartenamme ''domicella'', in wurd út it midsiuwske Latyn dat frouwe betsjut. {{Boarnen|boarnefernijing= * Papegaaien en Parkieten, Handboek en naslagwerk deel II, Adri van Kooten, ISBN 978-90-5821-636-6 * [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/purple-naped-lory-lorius-domicella BirdLife, oproppen 26 oktober 2026] * [https://ebird.org/species/punlor1?siteLanguage=nl eBird, oproppen 26 oktober 2026] * [https://birdsoftheworld.org/bow/species/punlor1/cur/introduction Birds of the World, oproppen 26 oktober 2026] * [https://en.wikipedia.org/wiki/Purple-naped_lory Purple-naped lory – Ingelske Wikipedy] * [https://www.iucnredlist.org/ IUCN Red List] ---- {{reflist}} ---- {{Commonscat|Lorius domicella|Poarpernekkeloary}} }} {{DEFAULTSORT:Poarpernekkeloary}} [[Kategory:Fûgelsoarte]] [[Kategory:Bedrige fûgel]] [[Kategory:Echte loary]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Yndoneezje]] tb6s32zxzn9ykexvh5fkmetskyf7t3g 1243230 1243228 2026-10-26T08:54:07Z RomkeHoekstra 10582 1243230 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme = poarpernekkeloary |Ofbyld = [[Ofbyld:Lorius domicella -Jurong Bird Park, Singapore-8a-2c.jpg|250px]] |lûd = |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift = [[pappegaai-eftigen]] (''Psittaciformes'') |Famylje = [[pappegaaien fan de Alde Wrâld]] (''Psittaculidae'') |Skaai = [[echte loarys]] (''Lorius'') |Wittenskiplike namme= Lorius domicella |Beskriuwer, jier= ([[Carolus Linnaeus|Linnaeus]], 1758) |IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-EN.png|250px]] |lânkaart = }} De '''poarpernekkeloary''' (''Lorius domicella''), ek wol '''frouweloary''' neamd, is in [[fûgel]] út 'e [[Famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[pappegaaien fan de Alde Wrâld]] (''Psittaculidae'') yn it [[Skift (taksonomy)|skift]] fan 'e [[pappegaai-eftigen]] (''Psittaciformes''). == Ferskining == [[Ofbyld:Lorius domicella -Artis Zoo -Netherlands-8b.jpg|thumb|left|Poarpernekkeloary yn Artis]] De poarpernekkeloary is likernôch 28 sm lang. It fearrekleed is foar it grutste part read. De sturt is hielendal read en wurdt nei de punt ta donkerder. De boppekant fan 'e kop is swart en giet yn 'e nekke oer yn poarper. De fûgel hat griene wjukken mei in blauwitige wjukbocht, blauwe fearren om 'e boppepoaten en in giele dwersbân oer it boarst, dy't yn breedte en dúdlikens ferskille kin. De snaffel is oranje, de eachringen binne donkergrizich en de irissen oranjeread. Jonge fûgels hawwe in brune snaffel, griiswite eachringen en brune irissen. By jonge fûgels is de giele boarstbân breder en it poarperkleurige plak yn 'e nekke grutter. == Fersprieding en taksonomy == De soarte is in boskfûgel dy't [[Endemisme|endemysk]] is foar de eilannen [[Seram]] en [[Ambon (eilân)|Ambon]], en mooglik ek [[Haruku]] en [[Saparua]], yn 'e súdlike [[Molukken]] yn [[Yndoneezje]]. De soarte is [[monotypysk]]: der wurde gjin [[ûndersoarte|ûndersoarten]] erkend.<ref>[https://www.worldbirdnames.org/bow/parrots/ IOC World Bird List]</ref> == Taksonomyske skiednis == De poarpernekkeloary waard yn 1758 foar it earst wittenskiplik beskreaun troch de [[Sweden|Sweedske]] natuerûndersiker [[Carolus Linnaeus]] yn 'e tsiende edysje fan syn ''[[Systema Naturae]]''. Hy joech de soarte de namme ''Psittacus domicella''. Linnaeus basearre syn beskriuwing op ''The Second Black-capped Lory'', dy't yn 1751 beskreaun en ôfbylde wie troch de Ingelske natuerûndersiker [[George Edwards (natuerûndersiker)|George Edwards]] yn syn boek ''A Natural History of Uncommon Birds''. It eksimplaar wie út [[East-Ynje]] nei [[Londen]] brocht. Edwards koe de fûgel tekenje yn it hûs fan 'e natuerûndersiker en samler [[Hans Sloane]]. Linnaeus joech 'Aazje' op as de oarspronklike fynplak fan 'e soarte, mar tsjintwurdich wurdt oannommen dat it om it eilân Ambon yn 'e Molukken gyng. De poarpernekkeloary wurdt no yndield by it skaai ''Lorius'', dat yn 1825 troch de [[Ierlân|Ierske]] [[soölooch]] [[Nicholas Aylward Vigors]] beskreaun waard. == Status en bedrigings == De poarpernekkeloary hat in beheind ferspriedingsgebiet. De soarte wurdt benammen bedrige troch it fangen fan fûgels foar de hannel yn koaifûgels. De [[IUCN|Ynternasjonale Uny foar Natuerbehâld]] (IUCN) klassifisearret de soarte op 'e [[Reade List]] as bedrige (''Endangered'', EN).<ref>[https://www.iucnredlist.org/ IUCN Red List]</ref> == Namme == De Fryske namme poarpernekkeloary ferwiist nei de poarperkleurige nekke fan 'e fûgel. De alternative namme frouweloary slút oan by de wittenskiplike soartenamme ''domicella'', in wurd út it midsiuwske Latyn dat frouwe betsjut. {{Boarnen|boarnefernijing= * Papegaaien en Parkieten, Handboek en naslagwerk deel II, Adri van Kooten, ISBN 978-90-5821-636-6 * [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/purple-naped-lory-lorius-domicella BirdLife, oproppen 26 oktober 2026] * [https://ebird.org/species/punlor1?siteLanguage=nl eBird, oproppen 26 oktober 2026] * [https://birdsoftheworld.org/bow/species/punlor1/cur/introduction Birds of the World, oproppen 26 oktober 2026] * [https://en.wikipedia.org/wiki/Purple-naped_lory Purple-naped lory – Ingelske Wikipedy] * [https://www.iucnredlist.org/ IUCN Red List] ---- {{reflist}} ---- {{Commonscat|Lorius domicella|Poarpernekkeloary}} }} {{DEFAULTSORT:Poarpernekkeloary}} [[Kategory:Fûgelsoarte]] [[Kategory:Bedrige fûgel]] [[Kategory:Echte loary]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Yndoneezje]] 3kjxqaf3r5zpabymn53urx3tfthrmdc 0 194848 1243229 2026-10-26T08:51:02Z RomkeHoekstra 10582 Ferwiist troch nei [[Poarpernekkeloary]] 1243229 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Poarpernekkeloary]] pyjdy5hcy8xb64v6tksdmuzq500qg9f 0 194849 1243233 2026-10-26T09:42:24Z RomkeHoekstra 10582 Side makke mei "{{Universele ynfoboks bisteryk | namme = echte loarys | ôfbylding = Lorius domicella -Jurong Bird Park, Singapore-8a.jpg | ôfbyldingsbreedte = | ôfbyldingstekst = Poarpernekkeloary | takson1 = [[ryk (taksonomy)|ryk]]: | namme1 = [[dieren]] (''Animalia'') | takson2 = [[stamme (taksonomy)|stamme]]: | namme2 = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') | takson3 = klasse (takson..." 1243233 wikitext text/x-wiki {{Universele ynfoboks bisteryk | namme = echte loarys | ôfbylding = Lorius domicella -Jurong Bird Park, Singapore-8a.jpg | ôfbyldingsbreedte = | ôfbyldingstekst = Poarpernekkeloary | takson1 = [[ryk (taksonomy)|ryk]]: | namme1 = [[dieren]] (''Animalia'') | takson2 = [[stamme (taksonomy)|stamme]]: | namme2 = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') | takson3 = [[klasse (taksonomy)|klasse]]: | namme3 = [[fûgels]] (''Aves'') | takson4 = [[skift (taksonomy)|skift]]: | namme4 = [[pappegaai-eftigen]] (''Psittaciformes'') | takson6 = [[famylje (taksonomy)|famylje]]: | namme6 = [[pappegaaien fan de Alde Wrâld]] (''Psittaculidae'') | takson7 = [[skaai (taksonomy)|skaai]]: | namme7 = '''echte loarys''' (''Lorius'') | beskriuwer, jier = [[Nicholas Aylward Vigors|Vigors]], 1825 }} It [[Skaai (taksonomy)|skaai]] '''echte loarys''' (''Lorius'') heart ta de [[Famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[pappegaaien fan de Alde Wrâld]] (''Psittaculidae'') en bestiet út seis [[Soarte (taksonomy)|soarten]] loarys dy't op 'e [[Molukken]], [[Nij-Guineä]], de [[Bismarckarsjipel]], de [[Louisiade-arsjipel]] en de [[Salomonseilannen]] foarkomme.<ref>[https://www.worldbirdnames.org/bow/parrots/ IOC World Bird List]</ref> Echte loarys binne middelgrutte, krêftich boude pappegaaien mei in koarte oant middellange sturt en in stevige, meast oranjereade snaffel. It fearrekleed is by de measte soarten foar it grutste part read, mei griene wjukken en in swarte boppekant fan 'e kop. Guon soarten hawwe opfallende giele, blauwe, poarperen of wite tekeningen op it boarst, de búk of yn 'e nekke. De soarten binne troch harren kleurpatroanen en lûden faninoar te ûnderskieden. De echte loarys libje benammen yn tropyske bosken, fan it leechlân oant yn bercheftige gebieten. Guon soarten komme ek foar oan boskrânen, yn oantaaste bosken en op plantaazjes. Se ite ûnder oare nektar, blommen en fruchten. Harren tonge is oanpast oan it opnimmen fan nektar. De fûgels binne faak lûdroftich en wurde geregeldwei yn pearkes of groepen waarnommen. It skaai ''Lorius'' waard yn 1825 beskreaun troch de Ierske soölooch [[Nicholas Aylward Vigors]]. De [[typesoarte]] is de [[poarpernekkeloary]] (''Lorius domicella''). == Soarten fan it skaai echte loarys (''Lorius'') == {| class="wikitable" |- ! Ofbyld !! Wittenskiplike namme !! Fryske namme !! Fersprieding !! IUCN-status |- | [[Ofbyld:Yellow-bibbed-Lory-lorius-chlorocercus.jpg|120px]] || ''Lorius chlorocercus'' || [[Griensturtloary]] || Eastlike [[Salomonseilannen]] || [[Ofbyld:IUCN-LC.png|220px]] <ref>[https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/yellow-bibbed-lory-lorius-chlorocercus ''Chalcopsitta atra'' op ''BirdLife'']</ref> |- | [[Ofbyld:Lorius garrulus-20070107.jpg|120px]] || ''Lorius garrulus'' || [[Molukske loary]] || [[Noard-Molukken]], ûnder oare [[Halmahera]], [[Morotai]] en [[Obi (Molukken)|Obi]] || [[Ofbyld:IUCN-VU.png|220px]]<ref>[https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/chattering-lory-lorius-garrulus ''Chalcopsitta atra'' op ''BirdLife'']</ref> |- | [[Ofbyld:Lorius hypoinochrous qtl1.jpg|120px]] || ''Lorius hypoinochrous'' || [[Poarperbúkloary]] || Súdeastlik [[Nij-Guineä]], [[Bismarckarsjipel]] en [[Louisiade-arsjipel]] || [[Ofbyld:IUCN-LC.png|220px]]<ref>[https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/purple-bellied-lory-lorius-hypoinochrous ''Chalcopsitta atra'' op ''BirdLife'']</ref> |- | [[Ofbyld:Lorius domicella -Jurong Bird Park, Singapore-8a-2c.jpg|120px]] || ''Lorius domicella'' || [[Poarpernekkeloary]] || [[Seram]], [[Ambon (eilân)|Ambon]] en mooglik [[Haruku]] en [[Saparua]] || [[Ofbyld:IUCN-EN.png|220px]]<ref>[https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/purple-naped-lory-lorius-domicella''Chalcopsitta atra'' op ''BirdLife'']</ref> |- | [[Ofbyld:Lorius lory-20051118B.jpg|120px]] || ''Lorius lory'' || [[Swartkrúnloary]] || [[Nij-Guineä]] en omlizzende eilannen || [[Ofbyld:IUCN-LC.png|220px]]<ref>[https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/black-capped-lory-lorius-lory ''Chalcopsitta atra'' op ''BirdLife'']</ref> |- | [[Ofbyld:Domicella albidinucha, Novitates zoologicae v. 32 (1925).jpg|120px]] || ''Lorius albidinucha'' || [[Wytnekkeloary]] || Sintraal en súdlik [[Nij-Ierlân]] yn [[Papoea Nij-Guineä]] || [[Ofbyld:IUCN-NT.png|220px]]<ref>[https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/white-naped-lory-lorius-albidinucha ''Chalcopsitta atra'' op ''BirdLife'']</ref> |} == Namme == De Fryske skaainamme ''echte loarys'' ferwiist nei de loarys dy't ta it skaai ''Lorius'' hearre. It skaai wurdt yn it Ingelsk ek wol ''true lories'' neamd. {{Boarnen|boarnefernijing= {{reflist|2}} ---- {{Commonscat|Lorius|Echte loarys}} }} {{DEFAULTSORT:Echte loarys}} [[Kategory:Echte loary| ]] [[Kategory:Fûgelskaai]] [[Kategory:Pappegaai fan de Alde Wrâld]] pock6pfhrighwybhaibylkxu0esw2nr 0 194850 1243234 2026-10-26T09:42:52Z RomkeHoekstra 10582 Ferwiist troch nei [[Echte loarys]] 1243234 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Echte loarys]] gybdzy60a1aufitzebwk75si1grw9ne