Wikipedy fywiki https://fy.wikipedia.org/wiki/Haadside MediaWiki 1.48.0-wmf.3 first-letter Media Wiki Oerlis Meidogger Meidogger oerlis Wikipedy Wikipedy oerlis Ofbyld Ofbyld oerlis MediaWiki MediaWiki oerlis Berjocht Berjocht oerlis Hulp Hulp oerlis Kategory Kategory oerlis Tema Tema oerlis TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk Ryptsjerk 0 7012 1244290 1240167 2026-11-10T15:37:49Z RomkeHoekstra 10582 red 1244290 wikitext text/x-wiki {{Universele ynfoboks stêd | namme = | ôfbylding = Protestânske tsjerke fan Ryptsjerk.jpg | ôfbyldingsbreedte = | ôfbyldingstekst = | wapen = [[Ofbyld:Ryptsjerk vlag.svg|120px]]&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[[Ofbyld:Ryptsjerk wapen.svg|75px]] | ynwennertal ={{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|Ryptsjerk}} <small>({{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|TXT=Year}})</small><ref>https://opendata.cbs.nl/statline</ref> | oerflak = 8,03 km², wêrfan <br> - lân: 7,15 km² <br> - wetter 0,52 km² | befolkingstichtens = 109 ynw./km² | stêdekloft = | hichte = | lân = {{Flagge NL}} [[Nederlân]] | bestjoerlike ienheid 1 = Provinsje | namme bestjoerlike ienheid 1= [[Ofbyld:Frisian flag.svg|border|20px]] [[Fryslân]] | bestjoerlike ienheid 2 = Gemeente | namme bestjoerlike ienheid 2= [[Ofbyld:Tytsjerksteradiel flag.svg|20px]] [[Tytsjerksteradiel]] | bestjoerlike ienheid 3 = | namme bestjoerlike ienheid 3= | bestjoerlike ienheid 4 = | namme bestjoerlike ienheid 4= | boargemaster = | stedsyndieling = | stifting = | postkoade = | tiidsône = [[UTC]] +1 | simmertiid = UTC +2 | koördinaten = 53° 13' N 5° 54' E | webside = [https://www.trynwalden.nl/ryptsjerk/het-dorp/ Ryptsjerk op de side fan Trynwâlden] | ôfbylding2 = Map NL Tytsjerksteradiel Ryptsjerk.png | ôfbyldingstekst2 = ''Doarpsgebiet fan Ryptsjerk (grien) yn de gemeente Tytsjerksteradiel'' | ôfbylding3 = | ôfbyldingstekst3 = | mapname = Fryslân | lat_deg = 53 | lat_min = 13 | lat_sec = 23 | lat_dir = N | lon_deg = 5 | lon_min = 54 | lon_sec = 52 | lon_dir = E }} '''Ryptsjerk''' is in doarp yn 'e gemeente [[Tytsjerksteradiel]]. Ryptsjerk leit tusken de [[Gytsjerk]] en de [[N355]]. Mei de doarpen [[Gytsjerk]], [[Aldtsjerk]], [[Oentsjerk]], [[Readtsjerk]] en [[Mûnein]] leit it op 'e sânrich Trynwâlden. By it doarp leit it rekreaasjegebiet de [[Grutte Wielen]]. Ryptsjerk hat {{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|Ryptsjerk}} <small>({{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|TXT=Year}})</small><ref>https://opendata.cbs.nl/statline</ref> ynwenners. == Skiednis == [[Ofbyld:Ryptsjerk, De Leiker.jpg|thumb|left|De Leiker (1986)]] De namme Ryptsjerk is ôflaat fan 'Riperkerka', tsjerke op in ripe, in sânrich. It efterheaksel "ryp" of "ripe" komt wol yn mear plaknammen foar. Dy sânrich is in restant fan 'e [[iistiid]], dy't sawat 200.000 jier lyn yn Fryslân hearske. Op dy sânrich leit de hjoeddeiske Easterdyk, de âldste wei fan it doarp. Yn 'e [[14e iuw]] wurdt foar it earst melding makke fan Riperkerka, in delsetting fan fiskers, turfmakkers en reidsnijers. Wierskynlik waard der doe ek al tige yntinsyf buorke. Yn 'e rin fan 'e jierren waarden de Binnendyk en de Westerdyk oanlein, parallel rinnend mei de Easterdyk en ûnderling ferbûn troch de Ypeysingel en de Breedyk, wêrtroch't it doarp min ofte mear syn hjoeddeiske foarm krige. Doe't de mins learde om it wetter te behearskjen, luts it doarp mear boeren oan en dat brocht lytsskalige wurkgelegenheid op. Dochs bleau der noch lange tiid reidkultuer en turfoanmeitsjen. It byld "de Leiker" ferwiist nei it opbaggeljen fan 'e "klyn", de grûnstof foar [[Turf (brânstof)|turf]]. De lêste binnenfisker is yn 1988 ferstoarn. === Bûtenpleatsen === Ljouwert leit net fier fan Ryptsjerk. Sângrûn is boskich en dêrom kamen in soad bestjoerlike pommeranten yn simmerferbliuwen yn 'e Trynwâlden, Ryptsjerk en [[Tytsjerk]] te wenjen. Yn Ryptsjerk stienen trije aadlike huzen: * [[Heermastate]], dat om 1850 hinne ôfbrutsen wêze moat en dêr't net folle mear fan bekend is. * [[Ulenburghstate]], dat oan 'e Easterdyk lei en yn 1708 ôfbrutsen is. It wie it simmerferbliuw fan [[Rombertus fan Uylenburgh]], boargemaster fan Ljouwert. Syn dochter [[Saakje fan Uylenburg|Saakje]] wie de frou fan [[Rembrandt van Rijn]]. * [[Fiversburch]], dat ek hjoed-de-dei noch bestiet, mar dat sûnt 1970 ûnder Tytsjerk falt. === Tsjerke === [[Ofbyld:Protestantske tsjerke fan Ryptsjerk.jpg|thumb|left|De tsjerke yn 2021]] {{Apart|Protestantske tsjerke fan Ryptsjerk}} Ien fan 'e markantste gebouwen fan it doarp is de [[Protestantske tsjerke fan Ryptsjerk|protestantske tsjerke]], dy't om [[1750]] hinne boud is. In âlder tsjerkje moat stien hawwe by it eardere slúske, dêr't de Easterdyk útkomt op de [[Slachtedyk]]. Yn 'e toer hinget in tige moaie liedklok, getten yn [[1546]]. Twa foarstellingen op 'e sydkant byldzje [[Simson]] út yn gefjocht mei de liuw, en [[Delila]] dy't in spear draacht. Wol hast wis binne se bedoeld as symboalen, wizend op 'e gefaren foar de yn [[selibaat]] libjende roomske geastliken. De sterke Simson fersloech de liuw, mar wie tsjin in ferliedlike frou net opwoeksen. Hoewol't de klok yn 1943 troch de Dútske besetter roofd waard, is de 598 kilo swiere kolos geef weromkommen fan in opslachplak yn [[Giteren]]. === Mûne === [[Ofbyld:Ypeymûne, Ryptsjerkerpolder.jpg|thumb|left|''Ryptsjerksterpolder mei Ypeymûne'']] {{apart|Ypeymûne}} De Ypeymûne is in poldermûne west fan Ryptsjerk. It is in reiddutsen houten achtkante [[Muonts (mûne)|muonts]] mei stiennen fjildmuorren. == Utwreiding == Wylst doarpen as Tytsjerk, Hurdegaryp en Gytsjerk/Oentsjerk sûnt de jierren 1950 foars útwreiden, bleau Ryptsjerk wat nijbou oanbelanget efter. Sûnt de jierren 1970 hat der oan de westlike kant fan 'e Binnendyk in beskieden groei west. Hjoed-de-dei foarmje de "allochtoanen" in wichtige oanfolling op it autochtoane diel, dat frijwat honkfêst is. == Mienskip == It doarpshûs fan Ryptsjerk hjit De Einekoer. De [[doarpskrante]] 'Doarpslibben Ryptsjerk' is ek online te besjen. Der is in feriening fan doarpsbelang. === Tsjerke === * PKN Ryptsjerk. === Skoalle === * Kristlike basisskoalle [https://cbsalpha.nl/ Alpha] === Ferienings === [[Ofbyld:Ryptsjerk, einekuorren.jpg|thumb|Einekuorren oan de Ryptsjerker feart]] [[Ofbyld:Ryptsjerk, boerd 'tink om ús einen'.jpg|thumb|Ferkearsboerd 'Tink om ús einen' oan de IJpeysingel]] [[Ofbyld:Ryptsjerk, haven.jpg|thumb|Haven]] * De feriening "Doarpsein" is in feriening dêr't it hiele doarp lid fan is. De feriening waard yn 'e earme tiid fan 'e jierren 1930 stifte, doe't de eineaaien faak opiten waarden en de einen sels ek noch wol ris yn 'e panne telâne kamen. Om tefoarren te kommen dat de doarpseinen útroege waarden, waard in feriening stifte, dy't noed draacht foar de einen. Alle jierren wurde der in grut tal [[Einekoer|einekuorren]] yn 'e sletten en op 'e wylgebeammen set en winterdeis wurde de einen byfuorre. Sûnt de stifting is de kontribúsje fêststeld op 15 sint en dêrnei nea wer feroare. Allinne yn 2021 waard fanwegen de [[koronapandemy]] gjin kontribúsje ophelle en yn stee dêrfan krigen alle ynwenners in ansichtkaart fan it bestjoer. * [[Fuotbalferiening Ryptsjerk]] * Feriening Fûgelwacht Ryptsjerk * Toanielferiening Wy doarre wer === Befolkingsferrin === {| class="wikitable" style="width:450px" |- ! style="text-align:left;"| Jier || 1954 || 1959 || 1964 || 1969 || 1973 || 2006 || 2021 || 2025 |- style="text-align:center;" |style="text-align:left;"| '''Ynwenners''' || 954 || 934 || 862 || 778 || 687 || 835 || 785 || 770 |} === Bekende ynwenners === * [[Enneüs Heerma]], earder [[CDA]]-fraksjefoarsitter, is hjir berne. == Ynfrastruktuer == === Provinsjale wei === By it doarp lâns rinne de [[Grinzer Strjitwei|N355]] en de [[Provinsjale wei 361|N361]]. === Bustsjinst === By Ryptsjerk lâns rinne de folgjende buslinen: * '''Line 51:''' [[Lauwerseach]] - [[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]] fia [[Dokkum]] * '''Line 151:''' Dokkum - Ljouwert fia [[Driezum]] De buslinen wurde fersoarge troch [[Qbuzz]]. === Wetter === Ryptsjerk hat in haven oan de [[Ryptsjerkster Feart]]. === Strjitten === Binnendyk, Breedyk, De Opslach, De Tunen, Easterdyk, Heermawei, IJpeijsingel, Nijlânswei, Reidikker, Ryksstrjitwei, Slachtedyk, Tsjerkelânsreed, Westerdyk. == Sjoch ek == * [[Fryske doarpen]]. == Keppeling om utens == * [http://www.einekoer.nl/home Side doarpshûs De Einekoer] {{Tytsjerksteradiel}} {{DEFAULTSORT:Ryptsjerk}} {{Boarnen|boarnefernijing= {{reflist}} ---- {{Commonscat|Ryptsjerk}} }} [[Kategory:Ryptsjerk| ]] [[Kategory:Trynwâlden]] [[Kategory:Doarp of stêd yn Tytsjerksteradiel]] [[de:Ryptsjerk]] 29jrspntkfuet5qcj1bro836fpzbhck Beand Baas en Smarige Skep 0 16931 1244305 1086467 2026-11-10T21:09:46Z Klaasgroen 50943 Opkluter fan wat ik fine koe 1244305 wikitext text/x-wiki '''Beand Baas en Smarige Skep''', letter '''Beand & Skep''' wie (fanôf [[2005]] oant 2015) in Frysk [[rap]]duo en bestie út Berend Visser (1986) en Klaas Jansma (1988). Berend Visser (Beand Baas) is 'frysktalige wurdsjesmieger' of 'rapper' en Klaas Jansma (Smarige Skep) docht de sang. It duo krige by har optredens by de Kunstbende in soad oandacht. Se einigen yn de kategory ''Muzyk'' by de lêste trije en mochten sadwaande nochris optrede yn it Bolwurk yn Snits. Harren grutste hit wie ''Wachtsje op foarútgong'' (maart 2006), oer it minne kultuerbelied fan de gemeente [[Smellingerlân]] yn [[Drachten]]. Met dit nûmer brutsen se begjin 2006 troch op The Box en TMF. Hja rappe sawol yn it [[Frysk]] as yn it [[Nederlânsk]]. Op 10 septimber 2007 wie it duo Beand & Skep te gast yn it radioprogramma Noardewyn fan [[Willem de Vries|Willem 'Wâldpyk' de Vries]].<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=s5bLJA-KbVo Beand & Skep - Zomergevoel, live yn Noardewyn (YouTube)]</ref> === Wobbe & Droege === Beand Baas wie ek aktyf by de Ingelsktalige hip-hop groep V.I.A. Yn dizze groep sitte ûnder oare ek Wieger Jansma (Wobbe) en Siep Visser (Droeche Skoeg) fan de band [[Shaboon]] (ek wol bekend as Wobbe & Droeche) dy't ek faak dwaande binne mei Fryske hip-hop. Tegearre mei Smarige Skep dienen se ûnder oare it nûmer ''Lit my Weze'' (rûn 2005)''.''<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=OCUdLr6WEaw Wobbe, Droege ft. Smarige Skep - Lit my wêze (YouTube)]</ref> === The Astonics === Tusken 2009 en 2012 wie Klaas Jansma sjonger fan de yn [[Grins (stêd)|Grins]] festige Ingelsktalige band ''The Astonics''.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=z_9Zgr7A57E The Astonics - Will You Stay? (YouTube)]</ref> Beand & Skep hawwe tegeare mei dizze band optreden foar it programma ''Simmer yn Fryslân'' fan [[Omrop Fryslân]] yn [[Warkum]] yn july fan it jier 2011.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=jWFZXL5sRjU Beand & Skep ft. The Astonics - Sa moai (YouTube)]</ref> === Lêste nûmer === It nûmer ''Moai waar'' oer waarman [[Piet Paulusma]] yn it jier 2015 wie de lêste bekende gearwurking fan it hip-hop-duo Beand & Skep.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=iwMYQkW7LZk Beand & Skep - Moai waar (YouTube)]</ref> == Diskografy == === Singels === * 2009: ''Tijd om te gaan'' * 2008: ''Do Jah'' * 2008: ''Sa moai'' * 2007: ''Zomers gevoel'' * 2006: ''Wacht op foarútgong'' * 2005: ''Lit my wêze'' === Album === * 2009: ''Geboren in Friesland''<ref>[https://open.spotify.com/album/0cShTg8IpQv98hlqvhZQ65?si=ek4ZQJCxSF22cDgiKLoP9g Beand & Skep - Geboren in Friesland (Spoitify)]</ref> == Boarnen == <references /> [[Kategory:Fryske hiphopband]] [[Kategory:Frysk hiphopartyst]] [[Kategory:Band oprjochte yn 2005]] fqynbz6frvmk82ub2fp758e4pndh5no 1244371 1244305 2026-11-11T11:52:48Z Klaasgroen 50943 Boarnen en stavering 1244371 wikitext text/x-wiki '''Beand Baas en Smarige Skep''', letter '''Beand & Skep''' wie (fanôf [[2005]] oant 2015) in Frysk [[rap]]duo en bestie út Berend Visser (1986) en Klaas Jansma (1988). De artystenammen hawwe gjin betsjutting, mar moasten sa Frysk mooglik klinke.<ref>[https://www.streektaalzang.nl/strk/frie/pers/p063bbs1.htm Rapduo Beand Baas & Smarige Skep uit Drachten verovert Nederland - Provinciale Zeeuwse Courant] </ref> Berend Visser (''Beand Baas'') is 'frysktalige wurdsjesmieger' of 'rapper' en Klaas Jansma (''Smarige Skep''; korrekt skreaun ''Smoarge Skep'') docht de sang. It duo krige by har optredens by de Kunstbende in soad oandacht. Se einigen yn de kategory ''Muzyk'' by de lêste trije en mochten sadwaande nochris optrede yn it Bolwurk yn Snits. Harren grutste hit wie ''Wachtsje op foarútgong'' (maart 2006), oer it minne kultuerbelied fan de gemeente [[Smellingerlân]] yn [[Drachten]].<ref>[https://www.waldnet.nl/wn/nieuws/13007/Drachtster_rappers_te_zien_op_The_Box.html Drachtster rappers te zien op The Box - Wâldnet]</ref> Met dit nûmer brutsen se begjin 2006 troch op The Box en TMF. Hja rappe en sjonge sawol yn it [[Frysk]] as yn it [[Nederlânsk]]. Op 10 septimber 2007 wie it duo Beand & Skep te gast yn it radioprogramma Noardewyn fan [[Willem de Vries|Willem 'Wâldpyk' de Vries]].<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=s5bLJA-KbVo Beand & Skep - Zomergevoel, live yn Noardewyn (YouTube)]</ref> === Wobbe & Droeche === Beand Baas wie ek aktyf by de Ingelsktalige hip-hop groep V.I.A. Yn dizze groep sitte ûnder oare ek Wieger Jansma (''Wobbe'') en Siep Visser (''Droeche Skoech''; korrekt skreaun ''Drûge Skoech'') fan de band [[Shaboon]] (ek wol bekend as Wobbe & Droeche) dy't ek faak dwaande binne mei Fryske hip-hop. Tegearre mei Smarige Skep dienen se ûnder oare it nûmer ''Lit my Weze'' (rûn 2005)''.''<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=OCUdLr6WEaw Wobbe, Droege ft. Smarige Skep - Lit my wêze (YouTube)]</ref> === The Astonics === Tusken 2009 en 2012 wie Klaas Jansma sjonger fan de yn [[Grins (stêd)|Grins]] festige Ingelsktalige band ''The Astonics''.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=z_9Zgr7A57E The Astonics - Will You Stay? (YouTube)]</ref> Beand & Skep hawwe tegeare mei dizze band optreden foar it programma ''Simmer yn Fryslân'' fan [[Omrop Fryslân]] yn [[Warkum]] yn july fan it jier 2011.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=jWFZXL5sRjU Beand & Skep ft. The Astonics - Sa moai (YouTube)]</ref> === Lêste nûmer === It nûmer ''Moai waar'' oer waarman [[Piet Paulusma]] yn it jier 2015 wie de lêste bekende gearwurking fan it hip-hop-duo Beand & Skep.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=iwMYQkW7LZk Beand & Skep - Moai waar (YouTube)]</ref> == Diskografy == === Singels === * 2009: ''Tijd om te gaan'' * 2008: ''Do Jah'' * 2008: ''Sa moai'' * 2007: ''Zomers gevoel'' * 2006: ''Wacht op foarútgong'' * 2005: ''Lit my wêze'' === Album === * 2009: ''Geboren in Friesland''<ref>[https://open.spotify.com/album/0cShTg8IpQv98hlqvhZQ65?si=ek4ZQJCxSF22cDgiKLoP9g Beand & Skep - Geboren in Friesland (Spoitify)]</ref> == Boarnen == <references /> [[Kategory:Fryske hiphopband]] [[Kategory:Frysk hiphopartyst]] [[Kategory:Band oprjochte yn 2005]] f1y9j64h0el41yqeyppslbvnh1hkk0v Catharina Geertruid Schrader 0 28580 1244287 1209444 2026-11-10T15:25:22Z Drewes 2754 Kat. oanpast. Se wie gjin dokter. 1244287 wikitext text/x-wiki [[Ofbyld:CatharinaSchrader1714.jpg|thumb|Catharina Schrader (troch [[Jacob Folkema|J. Folkema]], 1714)]] '''Catharina Geertruid(a) Schrader''' ([[Bentheim]], septimber [[1655]] - [[Dokkum]], [[30 oktober]] [[1746]]) wie in [[Froedmaster|froedfou]] (ek wol: goedfrou) út Dokkum fan [[Dútslân|Dútske]] komôf. Ein 1670-er jierren ferhuze se mei har âlden nei [[Nederlân]]. Frou Schrader har earste man wie de [[sjirurgyn]] Ernst Willem Cramer út Bentheim. Yn [[1713]] wertroude se mei de goudsmid en boargemaster fan Dokkum, [[Thomas Higt]]. Foar har Dokkumer tiid hat se noch in pear jier goedfrou yn [[Hallum]] west. Catharina Schrader die sekuer ferslach fan de befallings yn har praktyk fan [[1696]] oant [[1745]], mar jout ek tal fan feiten oer de maatskiplike posysje fan har klanten. Dit ''Memory Boeck van de Vrouwens'' is bewarre bleaun en is part fan de bibleteek fan de KNMG. It wurdt beskôge as in wichtich medysk-histoarysk dokumint. Yn totaal hat Schrader yn sa'n 4000 kreamen behelle west. De [[FSA|Amerikaanske]] histoarikus [[Simon Schama]] behannelet Catharina Schrader en har deiboek wiidweidich yn syn boek ''Overvloed en onbehagen'' oer de Nederlânske [[Gouden Iuw]] == Ferskaat == De [[roman]] 'Goedfrou foar it libben' ([[KFFB]], 2008) fan [[Tineke de Jager-van der Zee]], giet oer Catharina Schrader.<br> De roman waard ek oerset yn it Nederlânsk: ''Catharina Schrader. Vroedvrouw tegen wil en dank''. Dokkum, Dokkumerdiep, 2010. ISBN 978-90-75412-13-0 == Literatuer == * {{aut|[[A. Geyl]]}}, ''Catharina Geertruyd Schraders. Investigatrice du caractère anatomique de la placenta praevia'', Janus 1 (1896-1897) 537-540. * {{aut|[[M.J. Elzinga]]}}, ‘Catharina Geertruid Schraders 1655-1745, [[It Beaken (tydskrift)|It Beaken]] 16 (1954) 192-196. * {{aut|[[S. van Tuinen]]}}, ‘It birop yn it Memorijboeck fan C.G. Schrader’, It Beaken 16 (1954) 192-196. * {{aut|[[Simon Schama]]}}, ''The embarrassment of riches. An interpretation of Dutch culture in the Golden Age'' (z.p. 1987) 529-535. * {{aut|[[Hilary Marland]]}}, ‘Catharina Schrader (1656-1745). Een bijzondere vroedvrouw of vrouw van haar tijd?’, yn: Monique Stavenuiter, Karin Bijsterveld en Saskia Jansens red., ''Lange levens, stille getuigen. Oudere vrouwen in het verleden'' (Sutfen 1995) 105-117. {{boarnen|boarnefernijing= * [http://www.dbnl.org/tekst/schr057memo01_01/schr057memo01_01_0003.htm C. G. Schrader, wiidweidige biografy en skiednis fan it Memory Boeck troch M. J. van Lieburg by de DBNL] * [http://www.angelfire.com/vt/sneuper/catharina.htm Sneuper] }} {{DEFAULTSORT:Schrader, Catharina Geertruid}} [[Kategory:Frysk froedfrou]] [[Kategory:Frysk deiboekskriuwer]] [[Kategory:Dútsk froedfrou]] [[Kategory:Dútsk deiboekskriuwer]] [[Kategory:Frysk persoan fan Dútsk komôf]] [[Kategory:Persoan stoarn yn Dokkum]] [[Kategory:Persoan berne yn 1655]] [[Kategory:Persoan stoarn yn 1746]] 9t6lowiu6u21ksklr3ux0eatllekti9 1244289 1244287 2026-11-10T15:34:20Z Drewes 2754 oanfolling fan de: 1244289 wikitext text/x-wiki [[Ofbyld:CatharinaSchrader1714.jpg|thumb|Catharina Schrader (troch [[Jacob Folkema|J. Folkema]], 1714)]] '''Catharina Geertruid(a) Schrader''' ([[Bentheim]], septimber [[1655]] - [[Dokkum]], [[30 oktober]] [[1746]]) wie in [[Froedmaster|froedfou]] (ek wol: goedfrou) út Dokkum fan [[Dútslân|Dútske]] komôf. == Biografy == Har heit wie in [[skroar]] yn tsjinst fan Ernst Wilhelm fan Bentheim en Steinfurt. Se hie fjouwer bruorren en susters. Ein jierren 70 fan de 17e iuw ferhuze in grut part fan de famylje nei [[Leien]], om't it [[greefskip Bentheim]] oanfallen waard troch de biskop fan Münster – in gefolch fan skeel oer erfskip en religy. Har broer, Ernst E. Wilhelm, wenne al yn Leien, en Catharina Schrader wenne dêr ek, oant se yn 1682 weromferhuze nei Bentheim. Frou Schrader har earste man wie de [[sjirurgyn]] Ernst Willem Cramer út Bentheim. Yn [[1713]] wertroude se mei de goudsmid en boargemaster fan Dokkum, [[Thomas Higt]]. Foar har Dokkumer tiid hat se noch in pear jier goedfrou yn [[Hallum]] west. Catharina Schrader die sekuer ferslach fan de befallings yn har praktyk fan [[1696]] oant [[1745]], mar jout ek tal fan feiten oer de maatskiplike posysje fan har klanten. Dit ''Memory Boeck van de Vrouwens'' is bewarre bleaun en is part fan de bibleteek fan de KNMG. It wurdt beskôge as in wichtich medysk-histoarysk dokumint. Yn totaal hat Schrader yn sa'n 4000 kreamen behelle west. De [[FSA|Amerikaanske]] histoarikus [[Simon Schama]] behannelet Catharina Schrader en har deiboek wiidweidich yn syn boek ''Overvloed en onbehagen'' oer de Nederlânske [[Gouden Iuw]] == Ferskaat == De [[roman]] 'Goedfrou foar it libben' ([[KFFB]], 2008) fan [[Tineke de Jager-van der Zee]], giet oer Catharina Schrader.<br> De roman waard ek oerset yn it Nederlânsk: ''Catharina Schrader. Vroedvrouw tegen wil en dank''. Dokkum, Dokkumerdiep, 2010. ISBN 978-90-75412-13-0 == Literatuer == * {{aut|[[A. Geyl]]}}, ''Catharina Geertruyd Schraders. Investigatrice du caractère anatomique de la placenta praevia'', Janus 1 (1896-1897) 537-540. * {{aut|[[M.J. Elzinga]]}}, ‘Catharina Geertruid Schraders 1655-1745, [[It Beaken (tydskrift)|It Beaken]] 16 (1954) 192-196. * {{aut|[[S. van Tuinen]]}}, ‘It birop yn it Memorijboeck fan C.G. Schrader’, It Beaken 16 (1954) 192-196. * {{aut|[[Simon Schama]]}}, ''The embarrassment of riches. An interpretation of Dutch culture in the Golden Age'' (z.p. 1987) 529-535. * {{aut|[[Hilary Marland]]}}, ‘Catharina Schrader (1656-1745). Een bijzondere vroedvrouw of vrouw van haar tijd?’, yn: Monique Stavenuiter, Karin Bijsterveld en Saskia Jansens red., ''Lange levens, stille getuigen. Oudere vrouwen in het verleden'' (Sutfen 1995) 105-117. {{boarnen|boarnefernijing= * [http://www.dbnl.org/tekst/schr057memo01_01/schr057memo01_01_0003.htm C. G. Schrader, wiidweidige biografy en skiednis fan it Memory Boeck troch M. J. van Lieburg by de DBNL] * [http://www.angelfire.com/vt/sneuper/catharina.htm Sneuper] }} {{DEFAULTSORT:Schrader, Catharina Geertruid}} [[Kategory:Frysk froedfrou]] [[Kategory:Frysk deiboekskriuwer]] [[Kategory:Dútsk froedfrou]] [[Kategory:Dútsk deiboekskriuwer]] [[Kategory:Frysk persoan fan Dútsk komôf]] [[Kategory:Persoan stoarn yn Dokkum]] [[Kategory:Persoan berne yn 1655]] [[Kategory:Persoan stoarn yn 1746]] mxxxi1c5gwjjy1c7ci2pj5cpz8pli1l Ype Wenning 0 32760 1244347 1244100 2026-11-11T05:55:07Z ~2026-59661-06 60658 /* Libben en wurk */ ref 1244347 wikitext text/x-wiki [[File:Ype Wenning in z'n atelier in Voorburg, 1928.jpg|thumb|Ype Wenning yn syn atelier yn de Herenstraat, Voorburg, 1928]] '''Ype Heerke Wenning''' (Ljouwert, [[26 septimber]] [[1879]] – Wassenaar, [[11 septimber]] [[1959]]) wie in Frysk [[keunstskilder]], [[etser]] en yllustrator. Hy skildere benammen lânskippen, steds- en doarpsgesichten, mar ek portretten, figuerstikken en ynterieurs. Dêrneist wurke er as dekoraasjeskilder en boekyllustrator. Syn skilderijen slute oan by de tradysje fan de [[Haachske Skoalle]] en wurde karakterisearre troch in losse, ympresjonistyske skilderwize. == Libben en wurk == Wenning waard berne as soan fan Johannes Wenning, muzikant, tekener by it [[Kadaster]], wapenskilder en kalligraaf, en Jantje Tiedes Schrader.<ref>Geboorteregister 1879, archyfnûmer 1007, Burgerlijke Stand Leeuwarden, Historisch Centrum Leeuwarden, ynventarisnûmer 98, aktenûmer 0704.</ref> De famylje kaam oarspronklik út Vreden yn it Dútske Münsterlân en bedarre letter yn Dokkum. Yn Ljouwert hie syn heit in atelier foar [[heraldyk]] en [[kalligrafy]] oan de Noardersingel. Syn heit en omke Heerke makken ûnder oaren tekeningen foar it ''Wapenboek van den Nederlandschen adel'' (1880–1887) fan de heraldikus [[:nl:Johannes Baptista Rietstap|Rietstap]]. De familje wenne sels yn de Bonte Papesteeg en yn de Nieuwe Oosterstraat.<ref>Bevolkingsregister 1876 - 1904</ref> Tusken syn trettjinde en sechstjinde folge Wenning ûnderwiis oan de Ambachtsskoalle yn Ljouwert. Hy helle de heechste sifers foar it skilderfak en krige as earste priis in folsleine skilderútris. Yn 1896 rûn er fan hûs fuort en gie nei Amsterdam, dêr't er wurk fûn by de dekoraasjeskilder Gerrit Hendrik Heinen, dy't oan it [[Leidseplein]] wenne en foar de [[Stadsschouwburg Amsterdam|Stadsschouwburg]] wurke. Op fersyk fan syn heit kearde Wenning werom nei Ljouwert, dêr't er slagge foar in talittingseksamen by it kadaster. Ype wenne doe oan it Hofplein 33. It wurk foldie him lykwols net en hy gie op 'e nij nei Amsterdam.<ref>[https://periodieken.historischcentrumleeuwarden.nl/issue/LEO/2010-05-01/edition/null/page/24?query=Ype%20Wenning&sort=relevance Loes Wenning, 'Heerke en Johannes Wenning, Leeuwarder heraldici van faam', ''Leovardia'', maaie 2010, s. 22–26.]</ref> Yn 1899 sette er syn oplieding fuort by de Dútske dekoraasjeskilder en dekorûntwerper [https://theaterencyclopedie.nl/wiki/Andreas_Carl_Sommer Andreas Carl Sommer] (1864–1953), dy't earst yn De Haach en letter yn Wassenaar wurke. Dêrneist folge Wenning jûns lessen oan de Haachske Akademy. Yn 1903 wie er mei de skilder Willem Witjens en de grafysk ûntwerper Jac. Bodaan mei-oprjochter fan de ''Haagsche Schetsclub''. Yn 1905 begûn er mei syn heit in atelier foar heraldyk, kalligrafy, yllustraasjes en toanieldekors yn de Schoolstraat yn De Haach. Njonken syn wurk as dekoraasjeskilder lei Wenning him hieltyd mear ta op de frije skilderkeunst. Wenning wurke ek as boekyllustrator. Yn 1909 makke er pentekeningen foar ''De historische Elfstedentocht van 2 Januari 1909'' fan M. Hoekstra Azn., in boek dat mei meiwurking fan de Friesche IJsbond útjûn waard.<ref>[https://www.bol.com/nl/nl/p/de-historische-elfstedentocht/1001004006478226/?Referrer=ADVNLGOO002008J-S--1001004006478226-PMAX-C-24171706314&gad_source=1&gad_campaignid=24177717353&gbraid=0AAAAAD5OnmO2wDuVQk7cDLtRon5JWMpEi&gclid=Cj0KCQiA77DXBhCHARIsAHf2MNrsb3L8hFB4UWy7mhz6rSHC2oDdhgDay-ke4jmDzBWVQ_pxuvnbCxUaAlc6EALw_wcB M. Hoekstra Azn., ''De historische Elfstedentocht van 2 Januari 1909'', mei tekeningen fan Y. Wenning, De Atlas, De Haach, 1909.]</ref> Yn 1911 krige Wenning de ''Koninklijke Prijs voor Vrije Schilderkunst'' takend. Oan de priis wie in subsydzje ferbûn, sadat er him fierder as keunstskilder ûntwikkelje koe. Syn earste solotentoanstelling yn 1913 by keunsthannel ''[[:nl:Esher Surrey|Esher Surry]]'' yn Scheveningen waard posityf ûntfongen, al hiene kritisy ek beswieren tsjin it romantyske karakter fan syn wurk. De ''Leeuwarder Courant'' spruts fan ''weeke pseudo-romantiek'', wylst it ''Algemeen Handelsblad'' yn 1916 syn romantyske foarstellings as ''tamelijk banaal'' omskreau. Yn 1918 en 1919 waard syn wurk wurdearre op de ledetentoanstellingen fan [[Pulchri Studio]]. Wenning skildere ûnder mear yn Giteren, Súd-Limburch, Gouda, Vianen, Nieuwkoop, Oudewater en Earnewâld. Yn Oudewater ferbleau er geregeld yn hotel ''De Roos'', dêr't er syn ferbliuw betelle mei skilderijen foar de gelachkeamer. Hy joech dêr ek les oan de amateurskilder Johan Schouten.<ref>[https://oud-utrecht.nl/images/pdf-bestanden/Tijdschrift/TSOU-2016-03-LR.pdf ''Tijdschrift Oud-Utrecht'', 89e jiergong, juny 2016, s. 86–87.]</ref> Yn 1922 presintearre de [[KLM]] twa skilderijen dy't er makke hie nei sketsen fan in flecht mei in fleantúch.<ref>[https://www.delpher.nl/nl/kranten/view?identifier=MMHCO01:000085963:mpeg21:a0059 'Uit de Residentie'], ''Provinciale Overijsselsche en Zwolsche Courant'', 13 maaie 1922.</ref> Yn april 1926 waard in lânskip fan Wenning tentoansteld yn it ''[[:fr:Musée du Jeu de Paume|Musée du Jeu de Paume]]'' yn Parys, op in tentoanstelling fan Nederlânske keunst. Dêr wie ek wurk te sjen fan ûnder oaren George Hendrik Breitner, [[Piet van der Hem]] en Isaac Israëls.<ref>''Le Nouveau Siècle'', 13 april 1926, 'L'exposition Hollandaise', s. 1.</ref> Yn jannewaris 1933 kocht keninginne [[Wilhelmina fan de Nederlannen|Wilhelmina]] op in tentoanstelling fan [[Pulchri Studio]] it skilderij ''Winter'' fan Wenning.<ref>[https://www.delpher.nl/nl/kranten/view?identifier=ddd:110570852:mpeg21:a0049 'H.M. de Koningin koopt een schilderij van Ype Wenning'], ''De Telegraaf'', 13 jannewaris 1933.</ref> Wenning wie befreone mei [[Egnatius Ydema]], mei wa't er geregeld de Fryske marren opgie om te skilderjen. Hy wie lid fan [[Arti et Amicitiae]] en Sint Lucas yn Amsterdam en waard bestjoerslid fan Pulchri Studio yn De Haach. Yn 1939 waard syn sechtichste jierdei by Pulchri Studio betocht. Datselde jier eksposearre er mei Piet van der Hem en [[Ids Wiersma]] op in tentoanstelling ta gelegenheid fan it fjirtichjierrich bestean fan it Frysk Selskip ''Rjucht en Sljucht'' yn De Haach. Neffens C.C. Wesselink soe Wenning lid west hawwe fan de [[NSB]].<ref>C.C. Wesselink (2014), ''Kunstenaars van de Kultuurkamer: Geschiedenis en herinnering'', s. 98.</ref> Yn de [[Twadde Wrâldoarloch]] die Wenning mei oan tentoanstellingen dy't organisearre waarden troch de Nederlânske Kultuerkeamer. Yn augustus 1942 waard syn skilderij ''Zandafgraving'' yn it ''Algemeen Handelsblad'' priizge as ien fan de bêste ynstjoeringen op de simmertentoanstelling fan Arti et Amicitiae.<ref>[https://www.delpher.nl/nl/kranten/view?identifier=KBNRC01:000054261:mpeg21:a0045 'Kunst en cultuur. Zomertentoonstelling van Arti'], ''Algemeen Handelsblad'', 18 augustus 1942.</ref> Yn 1944 wie syn wurk te sjen op in tentoanstelling yn it [[Ryksmuseum Amsterdam|Ryksmuseum yn Amsterdam]]. It Departemint fan Folksfoarljochting en Keunsten kocht ek in skilderij fan him oan. Nei de befrijing waard syn hâlden en dragen yn de besettingstiid beoardiele troch de ''Eereraad voor de Beeldende Kunsten''.<ref>C.C. Wesselink (2014), ''Kunstenaars van de Kultuurkamer: Geschiedenis en herinnering'', [https://pure.uva.nl/ws/files/213887657/Proefschrift.pdf proefskrift], Universiteit van Amsterdam.</ref> Wenning bleau skilderjen yn de tradysje fan de [[Haachske Skoalle]]. Syn wurk wurdt karakterisearre troch in losse, ympresjonistyske skilderwize, dimmene kleuren en in sterke klam op sfear en ljocht. Njonken lânskippen en steds- en doarpsgesichten makke Wenning ek winter- en seegesichten en reklameplaten. Fan syn akwarellen waarden in kalinder en ansichtkaarten makke. Yn 1974 waard syn wurk tegearre mei dat fan Egnatius Ydema en [[Johannes Elsinga]] tentoansteld yn it [[Museum Martena|Coopmanshûs]] yn Frjentsjer.<ref>[https://www.frieschdagblad.nl/cultuur/pseudo-romantiek-onder-de-italiaanse-zon/155446896.html Bob Hardus, 'Pseudo-romantiek onder de Italiaanse zon?', ''Frysk Deiblêd'', 4 augustus 2021.]</ref> Yn 1954 waard syn 75e jierdei yn ferskate kranten betocht. Hy ferstoar op 11 septimber 1959 yn Wassenaar. === Priveelibben === Wenning troude op 23 maaie 1901 yn Wassenaar mei Maria Johanna Bloemer út Naarden. Se krigen in soan, Johannes, berne yn 1902. It houlik einige yn 1918 yn in skieding. Yn 1919 troude Wenning mei Neeltje Adriana Crucq út Middelburg, mar ek dit houlik einige yn in skieding, yn 1922. Yn 1923 troude er mei Pauline Jacoba Cornelia Henriëtte van der Speck Obreen út Alkmaar. Dit houlik waard yn 1926 ûntbûn. Datselde jier troude er foar de fjirde kear, mei Gertruda Maria Johanna van Dijk. == Keppelings om utens == * [https://vk.ru/album-130473592_308535597 Skilderijen fan Ype Heerke Wenning] – fotoalbum op VK * [https://research.rkd.nl/nl/detail/https%3A%2f%2fdata.rkd.nl%2fartists%2f83597 RKDartists – Ype Wenning], Nederlânsk Ynstitút foar Keunstskiednis; <br>https://rkd.nl/artists/83597 * [https://www.simonis-buunk.nl/kunstenaar/ype-wenning/kunstwerken-te-koop/1330/ Simonis & Buunk], skilderijen fan Ype Wenning * [https://www.rijksmuseum.nl/nl/collectie/zoeken?query=Ype+Wenning&collectionSearchContext=Art&page=1&sortingType=Popularity&view=gallery Ryksmuseum oer Wenning] * [https://www.artnet.com/artists/ype-heerke-wenning/past-auction-results Artnet] {{boarnen|boarnefernijing = {{EvF|Wenning, Ype Heerkes}} * {{Aut|H.H. van Calker}}, 'Ype Wenning', yn: ''Schilders van heden en morgen'', diel II (1941), s. 224–229. * Carl Doeke Eisma, [https://www.oudwassenaer.nl/beeldende-kunstenaars/620-een-brede-impressionistische-toets-nr-580 ''Een brede impressionistische toets (nr. 580)''], Historische Vereniging Oud Wassenaer. * {{Aut|Peter Karstkarel}}, ''Johannes Elsinga, Ype Wenning en Egnatius Ydema'', tentoanstellingskatalogus, Museum 't Coopmanshûs, Frjentsjer, 1974. * {{Aut|Helen Kämink}}, ''De doorbraak van de Friese naturalistisch landschapschilderkunst'', yn de tentoanstellingkatalogus ''Salut au Monde'', Frysk Museum, Ljouwert, 1995. {{Reflist}} }} {{DEFAULTSORT:Wenning, Ype}} [[Kategory:Frysk keunstskilder]] [[Kategory:Frysk etser]] [[Kategory:Nederlânsk keunstskilder]] [[Kategory:Nederlânsk etser]] [[Kategory:Nederlânsk persoan fan Frysk komôf]] [[Kategory:Lid fan de NSB]] [[Kategory:Persoan berne yn Ljouwert]] [[Kategory:Lid fan de NSB]] [[Kategory:Persoan berne yn 1879]] [[Kategory:Persoan stoarn yn 1959]] daw6w63gc7lm3nqiu4yrxax6v01hpma Kaapstêd 0 34062 1244348 1244240 2026-11-11T07:27:08Z Kneppelfreed 2013 1244348 wikitext text/x-wiki {{Wurk}} {{Ynfoboks plak yn Súd-Afrika | namme = Kaapstêd <br><small>''Kaapstad'' ('''[[Afrikaansk]]''' <br>''Cape Town'' ('''[[Ingelsk]]''') <br>''iKapa'' ('''[[Xhosa (taal)|Xhosa]]''') </small> | ôfbylding = Cape Town Montage.png | ôfbyldingstekst = | flagge = Flag of Cape Town.svg | wapen = Coat_of_arms_of_Cape_Town,_South_Africa.png | provinsje = [[West-Kaap]] | distrikt = | gemeente = [[Stêd Kaapstêd Grutstedske Gemeente|Stêd Kaapstêd]] | boargemaster = | ynwennertal = 433.688 <small>(2011)</small><ref name="census2011-place199041">{{Cite web |title=''Cape Town, Main Place 199041 from Census 2011'' |url=http://census2011.adrianfrith.com/place/199041 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140731081139/http://census2011.adrianfrith.com/place/199041 |archive-date=31 July 2014 |access-date=24 February 2024 |website=Census 2011}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://cs2016.statssa.gov.za/wp-content/uploads/2018/07/WesternCape.pdf#page17 |title=''Community Survey 2016: Provincial profile: Western Cape'' |date=2018 |publisher=Statistykburo Súd-Afrika |page=7}}</ref> | oerflak = 2.461 km² | befolkingstichtens = 1.083 ynw./km² | stêdekloft = 4,772,846 <small>(2022)</small> <ref name="Stêd Kaapstêd 2022 sensus">{{Cite web |titel=''City of Cape Town Census 2022 Infographic'' |url=https://resource.capetown.gov.za/documentcentre/Documents/Graphics%20and%20educational%20material/Census_2022_Infographic.pdf |opropdatum=22 novimber 2024 |útjouwer=Stêd Kaapstêd |argyfdatum=29 septimber 2024 |argyfurl=https://web.archive.org/web/20240929231113/https://resource.capetown.gov.za/documentcentre/Documents/Graphics%20and%20educational%20material/Census_2022_Infographic.pdf |url-status=dead }}</ref> | hichte = 0–1.086 m | stifting = [[6 april]] [[1652]] | ferkearsieren = | postkoade = 7400-8900 | koördinaten = {{Koördinaten yn tekst|33_57_29_S_25_36_0_O_type:city_zoom:16_region:ZA|33°57'SB, 25°36'EL}} | netnûmer = +27 21 | tiidsône = [[UTC]] +2 | webside = [http://www.capetown.gov.za/ www.capetown.gov.za] | mapname = Súd-Afrika | lat_deg = 33 | lat_min = 55 | lat_dir = S | lon_deg = 18 | lon_min = 25 | lon_dir = E | tekst by posysjekaart = Lokaasje yn Súd-Afrika }} '''Kaapstêd''' ([[Afrikaansk]]: ''Kaapstad'', [[Ingelsk]]: ''Cape Town'', [[Xhosa (taal)|Xhosa]]: ''iKapa''), mei de bynamme ''de Moederstad''/''Mother City'' (memmestêd), is it haadplak fan de provinsje [[West-Kaap]] en is it wetjaand sintrum fan [[Súd-Afrika]]. Hy is mei [[Bloemfontein]] (rjochterlike macht) en [[Pretoria]] (útfierende macht) ien fan de haadstêden fan [[Súd-Afrika]]. It is neffens grutte, nei [[Jehannesburch (Súd-Afrika)|Jehannesburch]], de twadde stêd fan it lân. De stêd leit yn de fierst súdwestlike punt fan Súd-Afrika en wie oarspronklik in ferfarskingspost foar Nederlânske skippen ûnderweis nei East-Afrika, [[Ynje (regio)|Ynje]] of it [[Fiere Easten]]. Teffens wie it plak ien fan de earste permaninte Jeropeeske delsettingen besuden de [[Sahara]]. De Nederlanners yn tsjinst fan de [[Feriene Eastyndyske Kompanjy]] makken dêr foar it earst kontakt mei de lieder fan de Goringkhoina in [[1652]]. Fan in lytse havenstêd oan de [[Tafelbaai]] woeks Kaapstêd ta de grutste stêd fan Súd-Afrika, mar rekke dat plak kwyt oan [[Jehannesburch (Súd-Afrika)|Jehannesburch]] yn 1887 troch de goudkoarts nei de [[Witwatersrand]]. By de folkstelling fan 2001 die bliken dat Kaapstêd de grutste [[Afrikaansk]]pratende mienskip fan it lân wie mei 1,2 miljoen minsken. By de folkstelling fan 2022 wie dat tal Afrikaanskpraters likernôch itselde blean, dochs troch it fluch waaksen fan de befolking fan de metropoal, wie it oanpart fan de Afrikaanskpraters neffens de totale befolking in ein leger wurden foar it oanpart fan de [[Xhosa (taal)|Xhosa]]- en [[Ingelsk]]praters oer. Kaapstêd is in populêre ynternasjonale bestimming foar toeristen om reden fan de natoer yn 'e omkriten en syn lizzing oan de foet fan de ferneamde de [[Tafelberch (Súd-Afrika)|Tafelberch]]. Yn 2010 wie Kaapstêd ien fan de stêden dêr't it [[Wrâldkampioenskip fuotbal 2010|WK fuotbal]] spile waard. == Etymology == Nei it stiftsjen fan de stêd yn [[1652]] waard er ynearsten ferwiisd as "Kaap de Goeie Hope, ferkoarte ta "Kaap" of "De Kaap". Yn 'e [[18e iuw]] waard de stêd ferwiisd as "de Flekke oan 'e Kaap". Yn 'e mid-18e iuw kaam de namme Kaapstêd (''Kaapstad'' en ''Cape Town'') yn gebrûk. De namme yn it [[Koisan-talen|Koisan]] ''//Hui !Gaeb'' betsjut "stienplak" en ferwiisde ynearsten nei it [[Kastiel de Goeie Hope]], mar dêrnei ferwiisde it nei de gânse stêd.<ref>{{en}} {{cite book |author=Peter E. Raper |title=Dictionary of Southern African Place Names |publisher=Internet Archive |url=https://archive.org/details/DictionaryOfSouthernAfricanPlaceNames/page/n109/mode/2up?view=theater |accessdate=23 Mei 2024 |page=109 |year=1987}}</ref> == Geografy == [[Ofbyld:Map of the Western Cape with Cape Town highlighted (2016).svg|thumb|left|Lokaasje yn West-Kaap]] Kaapstêd leit yn it súdwesten fan 'e Republyk fan Súd-Afrika en de provinsje [[West-Kaap]] oan de [[Tafelbaai]] fan de [[Atlantyske Oseaan]]. De stêd is ynternasjonaal ferneamd oan syn lizzing oan de foet fan de [[Tafelberch (Súd-Afrika)|Tafelberch]], in groot [[Tafelberch|plato-eftich]] [[berch]]massyf mei in hichte fan 1086 meter boppe [[seenivo]], dy't mank mei de lytsere berchtoppen heuvels lykas de [[Liuwkop]] (''Leeukop/Lion's Head''), [[Seinheuvel]] (''Seinheuwel/Signal Hill'') en [[Duvelspyk]] (''Duiwelspiek/Devil's Peak'') it stedsbyld útmeitsje en binne in dúdlik beaken wurden. De Tafelbaai waard troch de lânseigen ynwenners ''Hoeri'' (letterlik "Baai fan 'e See") neamd en hat syn hjoeddeistige namme oan in Portugeeske admiraal te tankjen dy't dêr yn [[1503]] del fear.<ref>{{de}} [http://www.kapstadt-guide.de/stadtzentrum/tafelberg.html ''www.kapstadt-guide: Tafelberg''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090216144732/http://kapstadt-guide.de/stadtzentrum/tafelberg.html |datum=16 febrewaris 2009}}</ref> It [[Kaapske Skiereilân]], dat oer in lingte fan 35 km fan Kaapstêd yn it noarden oant by de [[Kaap de Goeie Hope]] en de [[Kaappunt]] rint, is ien fan de wrâld syn plantekeninkriken dêr't guon soarten allinnich dêr foarkomme. De stedskom fan Kaapstêd (Ingelsk: ''City Bowl'') of sintrale sakekearn mei syn [[wolkekliuwer]]s en de wenwiken dêromhinne, wurdt troch de Tafelbaai oan iene kant en de Tafelberch oan oare kant ynsletten. De Tafelberch giet yn 'e súdlike rjochting oer yn in tal berchkeatlings dy't oer de [[Tolve Apostels]] oant by de Kaappunt rinne. De grutte foarstêden oan alletwa kanten fan it berchmassyf ferskille neffen harren karakter hiel dúdlik faninoar. It gânse stedsgebiet is fan de Tafelberch ôf te besjen. In miljoen ynwenners wenje yn de "stedskom" en njonken lizzende wenwiken by de Atlantyske Oseaan en de bergen, wylst goed trije miljoen yn de grutte [[Kaapske Flakte]] wenje. Omreden de gauris ûnrêstige see om it Kaapske Skiereilân hinne, is de Kaap de Goeie Hope, likernôch 50 km súdlik fan it stedssintrum ôf, troch seefarders al rillegau de "Kaap fan 'e Stoarmen" neamd. De kâlde [[Benguelastream]] rint út it suden wei by de kust del en skept in [[Mediterraan klimaat|mediterraan winterreinklimaat]] dêr't fruchten en grienten it goed dogge. Kaapstêd wurdt gauris beskreaun as "de iennichste stêd yn 'e wrâld dy't oan twa oseanen leit", mar de grins tusken de Atlantyske en [[Yndyske Oseaan]] leit eins by [[Kaap Agulhas]], likernôch 200 km eastlik fan Kaapstêd, dy't tagelyk ek it meast súdlike punt fan [[Afrika]] is.<ref>{{en}} [http://www.southafrica.info/about/geography/oceansmeet.htm ''South Africa.info: Where the two oceans really meet''] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20260410162939/http://www.southafrica.info/about/geography/oceansmeet.htm |datum=2026-04-10}}</ref> === Administratyf gebiet en bebouwing === [[Ofbyld:Satellite image of Cape peninsula.jpg|thumb|left|Kaapstêd út 'e romte wei sjoen, mei útsjoch oer it [[Kaapske Skiereilân]] en [[Falskbaai]] (benefter) mei [[Robbe-eilân]] (lofts foar), [[Tafelberch (Súd-Afrika)|Tafelberch]] (mid foar) en [[Kaappunt]] (rjochts foar)]] It administratyf gebiet fan Kaapstêd beslacht in oerflak fan mear as 2.400 km², wylst it beboude gebiet fan it Kaapske Metropolitaanske Gebiet likernoch 774 km² beslacht. It beboude gebiet wreidet him benammen út yn 'e Kaapske Flakte, bylâns de noardlike kustflakte en nei de lanlike gebieten yn it noardeasten út. Benammen yn 'e noardlike foarstêden is sûnt de let 20e iuw in ferskowing fan saaklike bedriuwigens út it sintrum wei nei parten fan 'e stedsrâne, oan 'e gong. [[Ofbyld:Ciudad del Cabo desde Cabeza de León, Sudáfrica, 2018-07-22, DD 34.jpg|thumb|It sintrale sakesintrum fan Kaapstêd fan de Liuwkop ôf sjoen]] De befolkingstichtens fariearret tige by tige tusken de ferskate wenwiken, fan tusken 200 en 400 wenten de km² oant tusken 9000 en 10.000 wenten yn tichtbeboude wiken fan de binnenstêd dêr't in soad gebouwen mei in soad ferdjippings steane. Ynformele delsettings, lykas de sloppewiken, binne de meast tichtbefolke parten fan Kaapstêd dêr't de befolkingstichtens wol sa heech as 35.000 oant 45.000 de km² wêze kin. === Klimaat === Kaapstêd hat in [[mediterraan klimaat]] (''Csa'' en ''Csb'') op de [[Klimaatklassifikaasje fan Köppen]]) mei waarme en drûge simmers en mylde winters. It measte rein falt yn 'e winter, yn july en augustus. Winterdeis streame der ornaris ek guon kâlde fronten fan de Atlantyske Oseaan nei it noarden ta by de Kaap del, dy't delslach en hurde noardwestewyn mei harren meibringe. Yn 'e lette maitiid en iere simmermoannen waait de [[Kaapske Dokter]], in krêftige súdeastewyn dy't loftfersmoarging tsjinwurket (dêrom dy namme), almeast middeis fan Falskbaai oer de Kaapske Flakte hinne. Ek dy wyn, dy't syn ûntstean oan in Súdatlantysk hegedrukstelsel westlik fan Kaapstêd te tankjen hat, is relatyf koel en bringt fochtige lucht mei him mei. Febrewaris en ier maart binne de moannen dêr't waarm berchwyn guon wike lang fan it [[Karoo]]-binnenlân oer de Kaap hinne waait. Winterdeis is de trochsneed maksimumtemperatuer fan 17,5 °C en in trochsneed minimumtemperatuer fan 7,4 °C. Temperatueren simmerdeis fariearje tusken in trochsneed minimum fan 15,4 °C en in trochsneed maksimum fan 25,8 °C. De trochsneed jierlikse delslach is 515 mm. Mei in trochsneed fan 3100 sinne-oeren is Kaapstêd ferlykber mei oare metropoalen lykas [[Los Angeles]] (3300 oeren) en [[Madrid]] (2900 oeren). De wettertemperatuer fariearret fan 10 °C oan 'e Atlantyske kust oant 22 °C yn Falskbaai. De trochsneed jierlikse wettertemperatuur is 13 °C oan 'e Atlantyske kust en 17 °C yn Falskbaai. {{Tabel waargemiddelden | lokaasje=Kaapstêd (Lofthaven)<ref name="WMO">{{Cite web | url = https://worldweather.wmo.int/035/c00138.htm | title = World Weather Information Service - Cape Town | publisher = [[World Meteorological Organization]] | accessdate = 8 April 2014|argyfurl=https://web.archive.org/web/20140710080028/https://worldweather.wmo.int/035/c00138.htm|argyfdatum=2014-07-10|deadeurl=nee}}</ref><ref name="NOAA">{{Cite web | url = ftp://ftp.atdd.noaa.gov/pub/GCOS/WMO-Normals/RA-I/UA/68816.TXT | title = Cape Town/DF Malan Climate Normals 1961–1990 | publisher = [[National Oceanic and Atmospheric Administration]] | accessdate = 8 April 2014}}</ref> | Jan precipitation mm = 15 | Feb precipitation mm = 17 | Mar precipitation mm = 20 | Apr precipitation mm = 41 | May precipitation mm = 69 | Jun precipitation mm = 93 | Jul precipitation mm = 82 | Aug precipitation mm = 77 | Sep precipitation mm = 40 | Oct precipitation mm = 30 | Nov precipitation mm = 14 | Dec precipitation mm = 17 | year precipitation mm = 515 | unit precipitation days = 0.1 mm | jan_gem=20.4 | jan_gem_ns=15 | feb_gem=20.4 | feb_gem_ns=17 | mrt_gem=19.2 | mrt_gem_ns=20 | apr_gem=16.9 | apr_gem_ns=41 | mei_gem=14.4 | mei_gem_ns=69 | jun_gem=12.5 | jun_gem_ns=93 | jul_gem=11.9 | jul_gem_ns=82 | aug_gem=12.4 | aug_gem_ns=77 | sep_gem=13.7 | sep_gem_ns=40 | okt_gem=15.6 | okt_gem_ns=30 | nov_gem=17.9 | nov_gem_ns=14 | dec_gem=19.5 | dec_gem_ns=17 | jaar_gem=16.2 | jaar_gem_ns=515 | jan_gem_min=15.7 | jan_gem_max=26.1 | feb_gem_min=15.6 | feb_gem_max=26.5 | mrt_gem_min=14.2 | mrt_gem_max=25.4 | apr_gem_min=11.9 | apr_gem_max=23.0 | mei_gem_min=9.4 | mei_gem_max=20.3 | jun_gem_min=7.8 | jun_gem_max=18.1 | jul_gem_min=7.0 | jul_gem_max=17.5 | aug_gem_min=7.5 | aug_gem_max=17.8 | sep_gem_min=8.7 | sep_gem_max=19.2 | okt_gem_min=10.6 | okt_gem_max=21.3 | nov_gem_min=13.2 | nov_gem_max=23.5 | dec_gem_min=14.9 | dec_gem_max=24.9 | jaar_gem_min=11.4 | jaar_gem_max=22.0 | jan_a_min=7.4 | jan_a_max=39.3 | feb_a_min=6.4 | feb_a_max=38.3 | mrt_a_min=4.6 | mrt_a_max=40.7 | apr_a_min=2.4 | apr_a_max=38.6 | mei_a_min=0.9 | mei_a_max=33.5 | jun_a_min=-1.2 | jun_a_max=29.8 | jul_a_min=-1.3 | jul_a_max=29.0 | aug_a_min=-0.4 | aug_a_max=32.0 | sep_a_min=0.2 | sep_a_max=33.1 | okt_a_min=1.0 | okt_a_max=37.2 | nov_a_min=3.9 | nov_a_max=39.9 | dec_a_min=6.2 | dec_a_max=35.4 | jaar_a_min=-1.3 | jaar_a_max=40.7 | zujan = 10.9 | zufeb = 10.5 | zumrt = 9.4 | zuapr = 7.8 | zumei = 6.6 | zujun = 5.8 | zujul = 6.2 | zuaug = 6.8 | zusep = 7.5 | zuokt = 9.0 | zunov = 10.3 | zudec = 10.8 | rdjan = 5.5 | rdfeb = 4.6 | rdmrt = 4.8 | rdapr = 8.3 | rdmei = 11.4 | rdjun = 13.3 | rdjul = 11.8 | rdaug = 13.7 | rdsep = 10.4 | rdokt = 8.7 | rdnov = 4.9 | rddec = 6.2 | lvjan = 71 | lvfeb = 72 | lvmrt = 74 | lvapr = 78 | lvmei = 81 | lvjun = 81 | lvjul = 81 | lvaug = 80 | lvsep = 77 | lvokt = 74 | lvnov = 71 | lvdec = 71 }} == Skiednis == === Iere skiednis === [[Ofbyld:Southafrica468bushman.jpg|thumb|Rotstekenings yn [[West-Kaap]]]] Súd-Afrika hat in wichtige rol by it ☼ntwikkeljen fan de iere minske spile. It lân waard al mear as 100.000 jier lyn troch lytse groepen ''hominidae'' of [[minskeftigen]] bewenne. Yn it súdlike Kaaplân waarden yn Smitswinkelbaai by Rooikrans en Bonteberg bienten stiennen ark ûntdutsen dat troch minskeftigen, de ''[[Homo erectus]]'', efterlitten waard en troch [[Antropology|antropologen]] ta de saneamde Stellenboschbeskaving (200.000 f.Kr.) rekkene wurdt. Dêrnjonken waard noardlik fan Kaapstêd in minsklike spoar út it tiidrek om 155.000 f.Kr. ûntdutsen.<ref name="kapstadt.de">{{de}} [http://www.kapstadt.de/suedafrika/geschichte/buschleute/index.htm ''www.kapstadt.de: Geschichte – Frühe Besiedlung: San und Khoikhoi''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20261026123843/http://www.kapstadt.de/suedafrika/geschichte/buschleute/index.htm |date=26 oktober 2026 }}</ref> De earste bewenners oan de Kaap wiene jagers en samlers, dy't ienfâldich stienark en fjoer brûkten. Yn it tiidrek om 8000 f.Kr. rekken de pleatslike jagersmienskippen yn 'e kunde mei de pilebôge. De grutte trek nei it binnenlân om [[2000 f.Kr.]] hinne, kamen de Kaapske jagers yn oanrekking mei de hegere ûntwikkele boeremienskippen. De [[San (folk)|San]], in folk en jagers en samlers, hat likernôch 35.000 jier lyn ta in selsstannige groep ûntjûn. Hja wurde as it neiteam beskôge fan súdlike Afrikaanske folken, dochs ferskille mei harren helder, brún-giele hûdskleur, lytsere stal fan likernôch 1,60 meter eb harren skaaimerkende piperkerrelhier dúdlik fan de [[Bantû]]folksgroepen.<ref name="kapstadt.de" /> De Nederlanners ferwiisden nei harren as "boskjesmannen", itjinge ferwiisde dat hja tusken it strewelleguod (boskjes) wennen. Harren libbenswize wie tige primityf, mar hja hawwe lykwols ymposante rotsreliëfs, -skilderings en -tekenings efterlitten. Om [[200 f.Kr.]] hinne ûntstie der in oare etnyske groep, mooglik troch it mingen fan San en Hamityske hoedersfolken yn East-Afrika, de [[Koikoi]] (''Khoikhoi'', betsjut letterlik "minsken-minsken"), dat in folk fan skieppe- en feehâlders wie. Dat folk waard troch de Nederlanners "Hottentotten" neamd. De Koikoi bewennen grutte parten yn it westen fan Súd-Afrika, wêrûnder it hjoeddeistige West-Kaap. De Kaap wie omreden syn wetterrykdom uterst gaadlik foar in feetylt-beskaving. De beide groepen wurde wol as Koisan ferwiisd. Hoewol't de twa groepen as jagers en feehâlders op ekonomysk mêd konkurrinten wiene, hawwe se lykwols freedsum njonkeninoar bestien. Nettsjinsteande dat hiene feehâlders neffens de ekonomyske libbenswize dêr't feehâlders in hegere status. De Koikoi rekken yn 'e 18e iuw troch oarloggen en de pokke-epidemyen tige ferswakke en waarden weromkrongen. === De Kaap oan 'e seerûte nei Ynje === [[Ofbyld:At Cape Town (MP) 2018 076.jpg|thumb|Ynskripsje ûnder it stânbyld fan Barolomeus Dias yn Kaapstêd]] De Jeropeeske skipfeart naam yn de 15e iuw in bot ta, sa't Portugeeske seefarders yn steat wiene en far by de gânse westkust fan Afrika del hieltyd fierder nei it suden ta. Hja hiene net folle belang by Afrika sels, mar mear nei in seerûte nei Ynje om de kostbere speserijen dêre. De earste Jeropeaan dy't op [[3 febrewaris]] [[1488]] yn [[Mokselbaai]] oan lân kaam en mei de pleatslike Koikoi-stammen hannel dreaun hat, wie [[Bartolomeus Dias]]. By syn weromreis nei Jeropa ta hat Dias troch goede waarsomstannichheden ek foar de earste kear de Kaap sjoen en besleat doe om dêr foet oan wâl te setten en in krús ([[Portugeesk]]: ''[[padrão]]'') by de Kaappunt te setten. Hy hie de Kaap fjouwer moanne earder, fanwegen swiere stoarm net sjoen en neamde it de "Kaap fan Stoarmen". Letter neamde de Portugeeske kening de Kaap offisjeel om ta ''Cabo da Boa Esperança'' ([[Kaap de Goeie Hope]]). De Portugeeske seefarders lieten in soad krusen efter dêr't se bylâns fearen dy't as in beaken foar oare skippen en as religieus-kristlik symboal tsjinnen en ek de Portugeeske oanspraak op it lân befêstigen. Fan [[1500]] ôf fearen Portugeeske skippen gauris nei de Yndyske koloanjes en diene se Mokselbaai oan om farsk wetter, iten en oar foarried op te laden. De Tafelbaai waard yn [[1503]] troch de Portugeeske seefarder [[Antonio de Saldanha]] foar it earst ûntdutsen en hy wie de earste Jeropeaan dy't de Tafelberch beklom. Nettsjinsteande de Kaap syn strategyske lizzing hawwe de Portugezen gjin belangstelling hân en stiftsje dêre in permaninte delsetting. Hja hiene oare havens yn [[Mozambyk]] dy't yn tsjinstelling ta de Kaap de Portugezen yn harren ferlet foarsjen koene. Oant let yn 'e [[16e iuw]] hie Portugal de monopoly op 'e seerûte nei Ynje. De hannel mei de Koikoi, dy't de Portugezen fan farsk fleis foarseagen, ferrûn net altyd like earlik en somtiden waarden skelen mei geweld oplost. De ûnderkening fan Portugeesk East-Ynje, [[Fransisco d'Almeida]], sneuvele, mank mei 55 fan syn manlju, yn [[1510]] by in fjochterij mei de Koikoi.<ref>{{af}} [http://www.sentrum.co.za/Taal_in_Tyd_naam.html ''www.sentrum.co.za: Cabo de Goede Hoop – Van plekke en mense (deur Helena Liebenberg)''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080508193903/http://www.sentrum.co.za/Taal_in_Tyd_naam.html |date= 8 Mei 2008}}</ref> Dat foarfal wie ien fan de redenen dat de Portugezen gjin koloanje yn Súd-Afrika stiften. Yn [[1611]] fear in Nederlânsk skip streekrjocht fan de Kaap nei Ynje en net mear by de kust fan East-Afrika del. De minne reputaasje fan de Kaap wjerhold ek de Ingelsken dêr foarearst fan harren oanspraak op de Kaap te befêstigjen nei't twa Ingelske kapiteins de Ingelske flagge op 'e Liuwkop útstutsen. === De Kaap as Nederlânske koloanje === [[Ofbyld:Charles Bell - Jan van Riebeeck se aankoms aan die Kaap.jpg|thumb|Oankomst fan Jan van Riebeeck oan de Kaap]] [[Ofbyld:Aernout Smit Table Bay, 1683 William Fehr Collection Cape Town.jpg|thumb|De Tafelbaai mei skippen fan 'e Feriene Eastyndyske Kompanjy]] [[Ofbyld:Kap der Guten Hoffnung.png|thumb|Kaapstêd mei lofts it Kastiel de Goeie Hope]] [[Ofbyld:The Castle of Good Hope, Cape Town.JPG|thumb|It Kastiel de Goeie Hope is it âldste noch besteande gebou fan Súd-Afrika]] {{Apart|Nederlânske Kaapkoloanje}} Doe't it Nederlânske skip ''Nieuwe Haarlem'' op syn weromreis út Ynje op [[25 maart]] [[1647]] mei in bemanning fan 60 manlju oan 'e Kaap fêstrekke, kamen de Koikoi foar it earst foar in lange tiid mei de Nederlanners yn oanrekking. De bemanning ûnder befel fan ûnderkeapman Leendert Janszen hat krapoan in jier oan de Kaap trochbrocht foar't de oerlibbenen troch in float fan fiif Nederlânske skippen yn maart [[1648]] ophelle waarden. Harren berjochten oer it geunstige klimaat oan de Kaap en harren goeie ûnderfinings mei de Koikoi en de ruilhannel mei de lânseigen befolking, oertsjûgen de [[Feriene Eastyndyske Kompanjy]] it beslút te nimmen en stiftsje in ferfarskingspost foar skippen op 'en paad nei East-Ynje oan de Kaap.<ref>{{de}} [http://www.kapstadt.de/suedafrika/geschichte/kompanie/index.htm ''www.kapstadt.de: Südafrika – Kolonie der Kompanie''] {{deade keppeling}}</ref> Op ekonomysk mêd wiene de gebieten yn Azje mear fan belang foar de Kompanjy, en dêrom waard der ynearsten net folle belang hechte oan de ferfarskingspost. De seereis tusken Jeropa en Aazje, dat doetiids tusken seis en acht moanne naam, late ta sykten lykas [[skuorbot]] en it tal stjergefallen ûnder de bemanning wie heech. De reis soe mear winstmeitsjend wêze as dêr genôch farske grienten en fleis beskikber wiene. De keapman Jan Anthoniszoon van Riebeeck wie oan board fan ien fan de fiif skippen dy't de oerlibbenen fan de ''Nieuwe Haarlem'' rêden hat. Hy waard doetiids fertocht fan korrupsje en hy stelde him beskikber foar it bouwen fan de ferfarskingspost. Syn belangstelling foar dy post wie woartele yn de hope om genôch betrouwen te krijen en letter nei it [[Fiere Easten]] oerpleatst te wurden. Op [[6 april]] [[1652]] hat [[Jan van Riebeeck]] tegearre mei syn frou en fjouwerjierrich soantsje en in manskip fan 90 minsken, wêrûnder sân oare froulju, oan 'e Tafelbaai foet oan wâl set. Ta beskerming tsjin oanfallen fan de lânseigen befolking setten de Nederlanners fuortendaliks útein mei it bouwen fan it [[Kastiel de Goeie Hope]]. Van Riebeeck joech de opdracht en bou in fort foar tachtich minsken, lytse ikkers oan te lizzen, grienten en fruchten te ferbouwen en feehannel mei de lânseigen befolking te driuwen. De Kompanjy woe in goeie relaasje mei de lânseigen befolking opbouwe. It fjouwerhoekige fort waard troch in wâl en palisaden beskerme, en fan [[3 augustus]] dat jiers ôf waarden alle kolonisten dêr yn húsmanne. As gefolch fan de strange winter mei rein en heilstoarmen, kamen tweintich minsken om as gefolch fan sykten. De Kompanjy wie lykwols net tefreden mei de ûntjouwings fan de delsetting en hat Van Riebeeck hjitten de kosten leech te hâlden en safolle mooglik selsfoarsjend te wêzen. De buorkerij-aktiviteiten waarden te djoer en kamen yn 'e knipe troch tekoart oan arbeidskrêften en lânbouspesjalisaasje. De soldaten en amtners wiene benammen oplaat foar de hannel en militêre opdrachten en net betroud mei lânboumetoaden. De ruilhannel mei de pleatslike Koikoi-stammen wie beheind ta fee. Yn maart 1653 waard de ferfarskingspost op 'e proef steld. In float ûnder befel fan admiraal Gerard Demmer hat by syn seereis nei Nederlân de delsetting oan 'e Tafelbaai oandien. De bemanning waard fan griente, fleis en molke foarsjoen. Nei admiraal Demmer syn weromkearen yn Nederlân waard dêr oer de koloanje oan 'e Kaap praat. De lânbou-aktiviteiten waarden stadichoan útwreide en al yn [[1659]] waarden de earste wyndruven rispe. It moraal fan de kolonisten wie nettsjinsteande dat leech, en guon hawwe harren sels by de Koikoi oansletten. De lêstneamden wiene likemin ree en wurkje foar de koloanje. De oarspronklike befolking, de [[Koisan|Koi en de San]], wegere lykwols en driuw hannel mei de Jeropeanen en blykten ek net geskikt te wêzen foar it Jeropeesk konsept fan wurkjen en besit. Om yn harren ferlet fan arbeidskrêften te foarsjen, waarden de Nederlanners twongen om slaven út harren koloanjes yn [[Madagaskar]], [[Ynje (regio)|Ynje]], [[Maleizje]] en [[East-Ynje]] wei te heljen. Troch de earste ynfier fan slaven yn [[1658]] ferdûbele de Kaapske befolking. Njonken slaven, wiene dêr ek politike ballings út East-Ynje dy't troch it Nederlânsk-Bataafske Hegerjochtshôf nei de Kaap deportearre binne, nei't hja om de ûnôfhinklikens fan it koloniaal bewâld striden hiene. Under harren wiene guon islamityske learmasters. Tegearre mei de slavebefolking hawwe hja de [[islam]] nei de Kaap brocht.<ref>{{af}} ''Padlangs deur Suid-Afrika. Hoofstuk 1: Kaap die Goeie Hoop''. Kindle e-Boek-uitgawe. Struik Travel & Heritage</ref> Njonken de ynfier fan slaven wie it ek de bedoeling en meitsje fan kolonisten selsstannige boeren as in oplossing foar it itensprobleem. De Kompanjy hat yn [[1659]] syn tastimming jûn om oan njoggen kolonisten de status fan frijboarger te jaan. Kolonisten fan Nederlânsk en Dútsk komôf kamen yn oanmerking om sied en lânbou-ark yn kredyt te krijen. De earste kolonist yn tsjinst fan de Kompanjy dy't de frijbrief krige hie, wie in Dútske kolonist út [[Keulen]], lykas in soad oare manlju út noardwest-Dútslân nei de [[Tritichjierrige Kriich]] yn Nederlân wurke hie. It eksperimint slagge en de lânbouproduksje naam ta. De Kompanjy hat yn beheinde mjitte ek kolonisten út Nederlân oanmoedige en fêstigje harren oan 'e Kaap. Mar de FEK wie neat mear as in oandielemaatskippij dy't belang hie in winstjaande saken. Dêr koe by in doelmjittige kolonisaasje yn Súd-Afrika gjin sprake fan wêze. En boppedat wie Nederlân sels ek in ymmigraasjelân, en in soad minsken wiene net ree harren relatyf feilige libben yn Jeropa op te jaan foar in bestean fol ûnwissichheden oan 'e súdpunt fan Afrika. Dochs hawwe, nei it opheffen fan it [[Edikt fan Nantes]] yn 1687/1688, likernôch 225 fan de 80.000 [[Hugenoaten]], dy't [[Frankryk]] ferlitten hawwe, besletten harren oan de Kaap te fêstigjen. It kastiel, dat tusken [[1666]] en [[1679]] ûntstie, is it âldst bewarre gebou yn Súd-Afrika. Tsjin it jier [[1691]] wiene der al tusken fyftich en sechstich huzen yn Kaapstêd en tsjin it begjin fan de [[18e iuw]] wie dat oantal al ferfiifdûbele. It útwreidzjen fan 'e koloanje late lykwols ta skelen mei de Koikoi. Yn 1659 kaam it ta konfrontaasje mei de lânseigen befolking oangeande it brûken fan greidlân. Yn [[1671]] kaam it ta skelen oer de tanimmende fraach nei fleis dy't de Koikoi net ferhannelje woene. Lang om let waarden de Koikoi tepletterjend ferslein. Guon wiene dêrnei ree om kolonisten te boaskjen of op in oare manier by de blanke mienskip oan te sluten, wylst oaren it binnenlân yn lutsen. Froulju wiene krap yn 'e koloanje en Jeropeeske manlju begûnen bern te krijen mei Koikoi-froulju en slavinnen. Ek boasken Koikoi mei slaven. De hjoeddeistige [[kleurlingen]] hawwe harren oarsprong yn dy earste ferminging fan Aziaten, Afrikanen en Jeropeanen en waarden letter in part fan de Afrikaansktalige kultuermienskip. De hoekstien fan de [[Grutte Tsjerke (Kaapstêd)|Grutte Tsjerke]] yn Kaapstêd oan de Heerengracht waard yn [[1678 lein en de tsjerke waard yn [[1704]] ynwijd. == Panorama == [[Image:CTfromTableMountain.jpg|thumb|center|1200px|Kaapstêd fan de Tafelberch ôf sjoen]] == Sjoch ek == * [[Kaap de Goeie Hope]] * [[Kaapkoloanje]] * [[Tafelbaai]] * [[Tafelberch (Súd-Afrika)]] == Keppeling om utens == {{commonsLyts|Cape Town|Kaapstêd}} * [http://www.capetown.gov.za/ Offisjele webstek fan de stêd Kaapstêd] <small>Ingelsk</small> {{Boarnen|boarnefernijing= {{Reflist}} }} {{Coor title dms|33|55|0|S|18|27|0|E|type:city_region:ZA}} [[Kategory:Plak yn West-Kaap]] [[Kategory:Plak yn Súd-Afrika]] [[Kategory:Haadstêd yn Afrika]] [[Kategory:Plak stifte yn 1652]] hir2mihs2lhdknk70aiodfibhiyp7et 1244349 1244348 2026-11-11T07:29:27Z Kneppelfreed 2013 /* Iere skiednis */ red 1244349 wikitext text/x-wiki {{Wurk}} {{Ynfoboks plak yn Súd-Afrika | namme = Kaapstêd <br><small>''Kaapstad'' ('''[[Afrikaansk]]''' <br>''Cape Town'' ('''[[Ingelsk]]''') <br>''iKapa'' ('''[[Xhosa (taal)|Xhosa]]''') </small> | ôfbylding = Cape Town Montage.png | ôfbyldingstekst = | flagge = Flag of Cape Town.svg | wapen = Coat_of_arms_of_Cape_Town,_South_Africa.png | provinsje = [[West-Kaap]] | distrikt = | gemeente = [[Stêd Kaapstêd Grutstedske Gemeente|Stêd Kaapstêd]] | boargemaster = | ynwennertal = 433.688 <small>(2011)</small><ref name="census2011-place199041">{{Cite web |title=''Cape Town, Main Place 199041 from Census 2011'' |url=http://census2011.adrianfrith.com/place/199041 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140731081139/http://census2011.adrianfrith.com/place/199041 |archive-date=31 July 2014 |access-date=24 February 2024 |website=Census 2011}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://cs2016.statssa.gov.za/wp-content/uploads/2018/07/WesternCape.pdf#page17 |title=''Community Survey 2016: Provincial profile: Western Cape'' |date=2018 |publisher=Statistykburo Súd-Afrika |page=7}}</ref> | oerflak = 2.461 km² | befolkingstichtens = 1.083 ynw./km² | stêdekloft = 4,772,846 <small>(2022)</small> <ref name="Stêd Kaapstêd 2022 sensus">{{Cite web |titel=''City of Cape Town Census 2022 Infographic'' |url=https://resource.capetown.gov.za/documentcentre/Documents/Graphics%20and%20educational%20material/Census_2022_Infographic.pdf |opropdatum=22 novimber 2024 |útjouwer=Stêd Kaapstêd |argyfdatum=29 septimber 2024 |argyfurl=https://web.archive.org/web/20240929231113/https://resource.capetown.gov.za/documentcentre/Documents/Graphics%20and%20educational%20material/Census_2022_Infographic.pdf |url-status=dead }}</ref> | hichte = 0–1.086 m | stifting = [[6 april]] [[1652]] | ferkearsieren = | postkoade = 7400-8900 | koördinaten = {{Koördinaten yn tekst|33_57_29_S_25_36_0_O_type:city_zoom:16_region:ZA|33°57'SB, 25°36'EL}} | netnûmer = +27 21 | tiidsône = [[UTC]] +2 | webside = [http://www.capetown.gov.za/ www.capetown.gov.za] | mapname = Súd-Afrika | lat_deg = 33 | lat_min = 55 | lat_dir = S | lon_deg = 18 | lon_min = 25 | lon_dir = E | tekst by posysjekaart = Lokaasje yn Súd-Afrika }} '''Kaapstêd''' ([[Afrikaansk]]: ''Kaapstad'', [[Ingelsk]]: ''Cape Town'', [[Xhosa (taal)|Xhosa]]: ''iKapa''), mei de bynamme ''de Moederstad''/''Mother City'' (memmestêd), is it haadplak fan de provinsje [[West-Kaap]] en is it wetjaand sintrum fan [[Súd-Afrika]]. Hy is mei [[Bloemfontein]] (rjochterlike macht) en [[Pretoria]] (útfierende macht) ien fan de haadstêden fan [[Súd-Afrika]]. It is neffens grutte, nei [[Jehannesburch (Súd-Afrika)|Jehannesburch]], de twadde stêd fan it lân. De stêd leit yn de fierst súdwestlike punt fan Súd-Afrika en wie oarspronklik in ferfarskingspost foar Nederlânske skippen ûnderweis nei East-Afrika, [[Ynje (regio)|Ynje]] of it [[Fiere Easten]]. Teffens wie it plak ien fan de earste permaninte Jeropeeske delsettingen besuden de [[Sahara]]. De Nederlanners yn tsjinst fan de [[Feriene Eastyndyske Kompanjy]] makken dêr foar it earst kontakt mei de lieder fan de Goringkhoina in [[1652]]. Fan in lytse havenstêd oan de [[Tafelbaai]] woeks Kaapstêd ta de grutste stêd fan Súd-Afrika, mar rekke dat plak kwyt oan [[Jehannesburch (Súd-Afrika)|Jehannesburch]] yn 1887 troch de goudkoarts nei de [[Witwatersrand]]. By de folkstelling fan 2001 die bliken dat Kaapstêd de grutste [[Afrikaansk]]pratende mienskip fan it lân wie mei 1,2 miljoen minsken. By de folkstelling fan 2022 wie dat tal Afrikaanskpraters likernôch itselde blean, dochs troch it fluch waaksen fan de befolking fan de metropoal, wie it oanpart fan de Afrikaanskpraters neffens de totale befolking in ein leger wurden foar it oanpart fan de [[Xhosa (taal)|Xhosa]]- en [[Ingelsk]]praters oer. Kaapstêd is in populêre ynternasjonale bestimming foar toeristen om reden fan de natoer yn 'e omkriten en syn lizzing oan de foet fan de ferneamde de [[Tafelberch (Súd-Afrika)|Tafelberch]]. Yn 2010 wie Kaapstêd ien fan de stêden dêr't it [[Wrâldkampioenskip fuotbal 2010|WK fuotbal]] spile waard. == Etymology == Nei it stiftsjen fan de stêd yn [[1652]] waard er ynearsten ferwiisd as "Kaap de Goeie Hope, ferkoarte ta "Kaap" of "De Kaap". Yn 'e [[18e iuw]] waard de stêd ferwiisd as "de Flekke oan 'e Kaap". Yn 'e mid-18e iuw kaam de namme Kaapstêd (''Kaapstad'' en ''Cape Town'') yn gebrûk. De namme yn it [[Koisan-talen|Koisan]] ''//Hui !Gaeb'' betsjut "stienplak" en ferwiisde ynearsten nei it [[Kastiel de Goeie Hope]], mar dêrnei ferwiisde it nei de gânse stêd.<ref>{{en}} {{cite book |author=Peter E. Raper |title=Dictionary of Southern African Place Names |publisher=Internet Archive |url=https://archive.org/details/DictionaryOfSouthernAfricanPlaceNames/page/n109/mode/2up?view=theater |accessdate=23 Mei 2024 |page=109 |year=1987}}</ref> == Geografy == [[Ofbyld:Map of the Western Cape with Cape Town highlighted (2016).svg|thumb|left|Lokaasje yn West-Kaap]] Kaapstêd leit yn it súdwesten fan 'e Republyk fan Súd-Afrika en de provinsje [[West-Kaap]] oan de [[Tafelbaai]] fan de [[Atlantyske Oseaan]]. De stêd is ynternasjonaal ferneamd oan syn lizzing oan de foet fan de [[Tafelberch (Súd-Afrika)|Tafelberch]], in groot [[Tafelberch|plato-eftich]] [[berch]]massyf mei in hichte fan 1086 meter boppe [[seenivo]], dy't mank mei de lytsere berchtoppen heuvels lykas de [[Liuwkop]] (''Leeukop/Lion's Head''), [[Seinheuvel]] (''Seinheuwel/Signal Hill'') en [[Duvelspyk]] (''Duiwelspiek/Devil's Peak'') it stedsbyld útmeitsje en binne in dúdlik beaken wurden. De Tafelbaai waard troch de lânseigen ynwenners ''Hoeri'' (letterlik "Baai fan 'e See") neamd en hat syn hjoeddeistige namme oan in Portugeeske admiraal te tankjen dy't dêr yn [[1503]] del fear.<ref>{{de}} [http://www.kapstadt-guide.de/stadtzentrum/tafelberg.html ''www.kapstadt-guide: Tafelberg''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090216144732/http://kapstadt-guide.de/stadtzentrum/tafelberg.html |datum=16 febrewaris 2009}}</ref> It [[Kaapske Skiereilân]], dat oer in lingte fan 35 km fan Kaapstêd yn it noarden oant by de [[Kaap de Goeie Hope]] en de [[Kaappunt]] rint, is ien fan de wrâld syn plantekeninkriken dêr't guon soarten allinnich dêr foarkomme. De stedskom fan Kaapstêd (Ingelsk: ''City Bowl'') of sintrale sakekearn mei syn [[wolkekliuwer]]s en de wenwiken dêromhinne, wurdt troch de Tafelbaai oan iene kant en de Tafelberch oan oare kant ynsletten. De Tafelberch giet yn 'e súdlike rjochting oer yn in tal berchkeatlings dy't oer de [[Tolve Apostels]] oant by de Kaappunt rinne. De grutte foarstêden oan alletwa kanten fan it berchmassyf ferskille neffen harren karakter hiel dúdlik faninoar. It gânse stedsgebiet is fan de Tafelberch ôf te besjen. In miljoen ynwenners wenje yn de "stedskom" en njonken lizzende wenwiken by de Atlantyske Oseaan en de bergen, wylst goed trije miljoen yn de grutte [[Kaapske Flakte]] wenje. Omreden de gauris ûnrêstige see om it Kaapske Skiereilân hinne, is de Kaap de Goeie Hope, likernôch 50 km súdlik fan it stedssintrum ôf, troch seefarders al rillegau de "Kaap fan 'e Stoarmen" neamd. De kâlde [[Benguelastream]] rint út it suden wei by de kust del en skept in [[Mediterraan klimaat|mediterraan winterreinklimaat]] dêr't fruchten en grienten it goed dogge. Kaapstêd wurdt gauris beskreaun as "de iennichste stêd yn 'e wrâld dy't oan twa oseanen leit", mar de grins tusken de Atlantyske en [[Yndyske Oseaan]] leit eins by [[Kaap Agulhas]], likernôch 200 km eastlik fan Kaapstêd, dy't tagelyk ek it meast súdlike punt fan [[Afrika]] is.<ref>{{en}} [http://www.southafrica.info/about/geography/oceansmeet.htm ''South Africa.info: Where the two oceans really meet''] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20260410162939/http://www.southafrica.info/about/geography/oceansmeet.htm |datum=2026-04-10}}</ref> === Administratyf gebiet en bebouwing === [[Ofbyld:Satellite image of Cape peninsula.jpg|thumb|left|Kaapstêd út 'e romte wei sjoen, mei útsjoch oer it [[Kaapske Skiereilân]] en [[Falskbaai]] (benefter) mei [[Robbe-eilân]] (lofts foar), [[Tafelberch (Súd-Afrika)|Tafelberch]] (mid foar) en [[Kaappunt]] (rjochts foar)]] It administratyf gebiet fan Kaapstêd beslacht in oerflak fan mear as 2.400 km², wylst it beboude gebiet fan it Kaapske Metropolitaanske Gebiet likernoch 774 km² beslacht. It beboude gebiet wreidet him benammen út yn 'e Kaapske Flakte, bylâns de noardlike kustflakte en nei de lanlike gebieten yn it noardeasten út. Benammen yn 'e noardlike foarstêden is sûnt de let 20e iuw in ferskowing fan saaklike bedriuwigens út it sintrum wei nei parten fan 'e stedsrâne, oan 'e gong. [[Ofbyld:Ciudad del Cabo desde Cabeza de León, Sudáfrica, 2018-07-22, DD 34.jpg|thumb|It sintrale sakesintrum fan Kaapstêd fan de Liuwkop ôf sjoen]] De befolkingstichtens fariearret tige by tige tusken de ferskate wenwiken, fan tusken 200 en 400 wenten de km² oant tusken 9000 en 10.000 wenten yn tichtbeboude wiken fan de binnenstêd dêr't in soad gebouwen mei in soad ferdjippings steane. Ynformele delsettings, lykas de sloppewiken, binne de meast tichtbefolke parten fan Kaapstêd dêr't de befolkingstichtens wol sa heech as 35.000 oant 45.000 de km² wêze kin. === Klimaat === Kaapstêd hat in [[mediterraan klimaat]] (''Csa'' en ''Csb'') op de [[Klimaatklassifikaasje fan Köppen]]) mei waarme en drûge simmers en mylde winters. It measte rein falt yn 'e winter, yn july en augustus. Winterdeis streame der ornaris ek guon kâlde fronten fan de Atlantyske Oseaan nei it noarden ta by de Kaap del, dy't delslach en hurde noardwestewyn mei harren meibringe. Yn 'e lette maitiid en iere simmermoannen waait de [[Kaapske Dokter]], in krêftige súdeastewyn dy't loftfersmoarging tsjinwurket (dêrom dy namme), almeast middeis fan Falskbaai oer de Kaapske Flakte hinne. Ek dy wyn, dy't syn ûntstean oan in Súdatlantysk hegedrukstelsel westlik fan Kaapstêd te tankjen hat, is relatyf koel en bringt fochtige lucht mei him mei. Febrewaris en ier maart binne de moannen dêr't waarm berchwyn guon wike lang fan it [[Karoo]]-binnenlân oer de Kaap hinne waait. Winterdeis is de trochsneed maksimumtemperatuer fan 17,5 °C en in trochsneed minimumtemperatuer fan 7,4 °C. Temperatueren simmerdeis fariearje tusken in trochsneed minimum fan 15,4 °C en in trochsneed maksimum fan 25,8 °C. De trochsneed jierlikse delslach is 515 mm. Mei in trochsneed fan 3100 sinne-oeren is Kaapstêd ferlykber mei oare metropoalen lykas [[Los Angeles]] (3300 oeren) en [[Madrid]] (2900 oeren). De wettertemperatuer fariearret fan 10 °C oan 'e Atlantyske kust oant 22 °C yn Falskbaai. De trochsneed jierlikse wettertemperatuur is 13 °C oan 'e Atlantyske kust en 17 °C yn Falskbaai. {{Tabel waargemiddelden | lokaasje=Kaapstêd (Lofthaven)<ref name="WMO">{{Cite web | url = https://worldweather.wmo.int/035/c00138.htm | title = World Weather Information Service - Cape Town | publisher = [[World Meteorological Organization]] | accessdate = 8 April 2014|argyfurl=https://web.archive.org/web/20140710080028/https://worldweather.wmo.int/035/c00138.htm|argyfdatum=2014-07-10|deadeurl=nee}}</ref><ref name="NOAA">{{Cite web | url = ftp://ftp.atdd.noaa.gov/pub/GCOS/WMO-Normals/RA-I/UA/68816.TXT | title = Cape Town/DF Malan Climate Normals 1961–1990 | publisher = [[National Oceanic and Atmospheric Administration]] | accessdate = 8 April 2014}}</ref> | Jan precipitation mm = 15 | Feb precipitation mm = 17 | Mar precipitation mm = 20 | Apr precipitation mm = 41 | May precipitation mm = 69 | Jun precipitation mm = 93 | Jul precipitation mm = 82 | Aug precipitation mm = 77 | Sep precipitation mm = 40 | Oct precipitation mm = 30 | Nov precipitation mm = 14 | Dec precipitation mm = 17 | year precipitation mm = 515 | unit precipitation days = 0.1 mm | jan_gem=20.4 | jan_gem_ns=15 | feb_gem=20.4 | feb_gem_ns=17 | mrt_gem=19.2 | mrt_gem_ns=20 | apr_gem=16.9 | apr_gem_ns=41 | mei_gem=14.4 | mei_gem_ns=69 | jun_gem=12.5 | jun_gem_ns=93 | jul_gem=11.9 | jul_gem_ns=82 | aug_gem=12.4 | aug_gem_ns=77 | sep_gem=13.7 | sep_gem_ns=40 | okt_gem=15.6 | okt_gem_ns=30 | nov_gem=17.9 | nov_gem_ns=14 | dec_gem=19.5 | dec_gem_ns=17 | jaar_gem=16.2 | jaar_gem_ns=515 | jan_gem_min=15.7 | jan_gem_max=26.1 | feb_gem_min=15.6 | feb_gem_max=26.5 | mrt_gem_min=14.2 | mrt_gem_max=25.4 | apr_gem_min=11.9 | apr_gem_max=23.0 | mei_gem_min=9.4 | mei_gem_max=20.3 | jun_gem_min=7.8 | jun_gem_max=18.1 | jul_gem_min=7.0 | jul_gem_max=17.5 | aug_gem_min=7.5 | aug_gem_max=17.8 | sep_gem_min=8.7 | sep_gem_max=19.2 | okt_gem_min=10.6 | okt_gem_max=21.3 | nov_gem_min=13.2 | nov_gem_max=23.5 | dec_gem_min=14.9 | dec_gem_max=24.9 | jaar_gem_min=11.4 | jaar_gem_max=22.0 | jan_a_min=7.4 | jan_a_max=39.3 | feb_a_min=6.4 | feb_a_max=38.3 | mrt_a_min=4.6 | mrt_a_max=40.7 | apr_a_min=2.4 | apr_a_max=38.6 | mei_a_min=0.9 | mei_a_max=33.5 | jun_a_min=-1.2 | jun_a_max=29.8 | jul_a_min=-1.3 | jul_a_max=29.0 | aug_a_min=-0.4 | aug_a_max=32.0 | sep_a_min=0.2 | sep_a_max=33.1 | okt_a_min=1.0 | okt_a_max=37.2 | nov_a_min=3.9 | nov_a_max=39.9 | dec_a_min=6.2 | dec_a_max=35.4 | jaar_a_min=-1.3 | jaar_a_max=40.7 | zujan = 10.9 | zufeb = 10.5 | zumrt = 9.4 | zuapr = 7.8 | zumei = 6.6 | zujun = 5.8 | zujul = 6.2 | zuaug = 6.8 | zusep = 7.5 | zuokt = 9.0 | zunov = 10.3 | zudec = 10.8 | rdjan = 5.5 | rdfeb = 4.6 | rdmrt = 4.8 | rdapr = 8.3 | rdmei = 11.4 | rdjun = 13.3 | rdjul = 11.8 | rdaug = 13.7 | rdsep = 10.4 | rdokt = 8.7 | rdnov = 4.9 | rddec = 6.2 | lvjan = 71 | lvfeb = 72 | lvmrt = 74 | lvapr = 78 | lvmei = 81 | lvjun = 81 | lvjul = 81 | lvaug = 80 | lvsep = 77 | lvokt = 74 | lvnov = 71 | lvdec = 71 }} == Skiednis == === Iere skiednis === [[Ofbyld:Southafrica468bushman.jpg|thumb|Rotstekenings yn [[West-Kaap]]]] Súd-Afrika hat in wichtige rol by it ûntwikkeljen fan de iere minske spile. It lân waard al mear as 100.000 jier lyn troch lytse groepen ''hominidae'' of [[minskeftigen]] bewenne. Yn it súdlike Kaaplân waarden yn Smitswinkelbaai by Rooikrans en Bonteberg bienten stiennen ark ûntdutsen dat troch minskeftigen, de ''[[Homo erectus]]'', efterlitten waard en troch [[Antropology|antropologen]] ta de saneamde Stellenboschbeskaving (200.000 f.Kr.) rekkene wurdt. Dêrnjonken waard noardlik fan Kaapstêd in minsklike spoar út it tiidrek om 155.000 f.Kr. ûntdutsen.<ref name="kapstadt.de">{{de}} [http://www.kapstadt.de/suedafrika/geschichte/buschleute/index.htm ''www.kapstadt.de: Geschichte – Frühe Besiedlung: San und Khoikhoi''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20261026123843/http://www.kapstadt.de/suedafrika/geschichte/buschleute/index.htm |datum=26 oktober 2026 }}</ref> De earste bewenners oan de Kaap wiene jagers en samlers, dy't ienfâldich stienark en fjoer brûkten. Yn it tiidrek om 8000 f.Kr. rekken de pleatslike jagersmienskippen yn 'e kunde mei de pilebôge. De grutte trek nei it binnenlân om [[2000 f.Kr.]] hinne, kamen de Kaapske jagers yn oanrekking mei de hegere ûntwikkele boeremienskippen. De [[San (folk)|San]], in folk en jagers en samlers, hat likernôch 35.000 jier lyn ta in selsstannige groep ûntjûn. Hja wurde as it neiteam beskôge fan súdlike Afrikaanske folken, dochs ferskille mei harren helder, brún-giele hûdskleur, lytsere stal fan likernôch 1,60 meter eb harren skaaimerkende piperkerrelhier dúdlik fan de [[Bantû]]folksgroepen.<ref name="kapstadt.de" /> De Nederlanners ferwiisden nei harren as "boskjesmannen", itjinge ferwiisde dat hja tusken it strewelleguod (boskjes) wennen. Harren libbenswize wie tige primityf, mar hja hawwe lykwols ymposante rotsreliëfs, -skilderings en -tekenings efterlitten. Om [[200 f.Kr.]] hinne ûntstie der in oare etnyske groep, mooglik troch it mingen fan San en Hamityske hoedersfolken yn East-Afrika, de [[Koikoi]] (''Khoikhoi'', betsjut letterlik "minsken-minsken"), dat in folk fan skieppe- en feehâlders wie. Dat folk waard troch de Nederlanners "Hottentotten" neamd. De Koikoi bewennen grutte parten yn it westen fan Súd-Afrika, wêrûnder it hjoeddeistige West-Kaap. De Kaap wie omreden syn wetterrykdom uterst gaadlik foar in feetylt-beskaving. De beide groepen wurde wol as Koisan ferwiisd. Hoewol't de twa groepen as jagers en feehâlders op ekonomysk mêd konkurrinten wiene, hawwe se lykwols freedsum njonkeninoar bestien. Nettsjinsteande dat hiene feehâlders neffens de ekonomyske libbenswize dêr't feehâlders in hegere status. De Koikoi rekken yn 'e 18e iuw troch oarloggen en de pokke-epidemyen tige ferswakke en waarden weromkrongen. === De Kaap oan 'e seerûte nei Ynje === [[Ofbyld:At Cape Town (MP) 2018 076.jpg|thumb|Ynskripsje ûnder it stânbyld fan Barolomeus Dias yn Kaapstêd]] De Jeropeeske skipfeart naam yn de 15e iuw in bot ta, sa't Portugeeske seefarders yn steat wiene en far by de gânse westkust fan Afrika del hieltyd fierder nei it suden ta. Hja hiene net folle belang by Afrika sels, mar mear nei in seerûte nei Ynje om de kostbere speserijen dêre. De earste Jeropeaan dy't op [[3 febrewaris]] [[1488]] yn [[Mokselbaai]] oan lân kaam en mei de pleatslike Koikoi-stammen hannel dreaun hat, wie [[Bartolomeus Dias]]. By syn weromreis nei Jeropa ta hat Dias troch goede waarsomstannichheden ek foar de earste kear de Kaap sjoen en besleat doe om dêr foet oan wâl te setten en in krús ([[Portugeesk]]: ''[[padrão]]'') by de Kaappunt te setten. Hy hie de Kaap fjouwer moanne earder, fanwegen swiere stoarm net sjoen en neamde it de "Kaap fan Stoarmen". Letter neamde de Portugeeske kening de Kaap offisjeel om ta ''Cabo da Boa Esperança'' ([[Kaap de Goeie Hope]]). De Portugeeske seefarders lieten in soad krusen efter dêr't se bylâns fearen dy't as in beaken foar oare skippen en as religieus-kristlik symboal tsjinnen en ek de Portugeeske oanspraak op it lân befêstigen. Fan [[1500]] ôf fearen Portugeeske skippen gauris nei de Yndyske koloanjes en diene se Mokselbaai oan om farsk wetter, iten en oar foarried op te laden. De Tafelbaai waard yn [[1503]] troch de Portugeeske seefarder [[Antonio de Saldanha]] foar it earst ûntdutsen en hy wie de earste Jeropeaan dy't de Tafelberch beklom. Nettsjinsteande de Kaap syn strategyske lizzing hawwe de Portugezen gjin belangstelling hân en stiftsje dêre in permaninte delsetting. Hja hiene oare havens yn [[Mozambyk]] dy't yn tsjinstelling ta de Kaap de Portugezen yn harren ferlet foarsjen koene. Oant let yn 'e [[16e iuw]] hie Portugal de monopoly op 'e seerûte nei Ynje. De hannel mei de Koikoi, dy't de Portugezen fan farsk fleis foarseagen, ferrûn net altyd like earlik en somtiden waarden skelen mei geweld oplost. De ûnderkening fan Portugeesk East-Ynje, [[Fransisco d'Almeida]], sneuvele, mank mei 55 fan syn manlju, yn [[1510]] by in fjochterij mei de Koikoi.<ref>{{af}} [http://www.sentrum.co.za/Taal_in_Tyd_naam.html ''www.sentrum.co.za: Cabo de Goede Hoop – Van plekke en mense (deur Helena Liebenberg)''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080508193903/http://www.sentrum.co.za/Taal_in_Tyd_naam.html |date= 8 Mei 2008}}</ref> Dat foarfal wie ien fan de redenen dat de Portugezen gjin koloanje yn Súd-Afrika stiften. Yn [[1611]] fear in Nederlânsk skip streekrjocht fan de Kaap nei Ynje en net mear by de kust fan East-Afrika del. De minne reputaasje fan de Kaap wjerhold ek de Ingelsken dêr foarearst fan harren oanspraak op de Kaap te befêstigjen nei't twa Ingelske kapiteins de Ingelske flagge op 'e Liuwkop útstutsen. === De Kaap as Nederlânske koloanje === [[Ofbyld:Charles Bell - Jan van Riebeeck se aankoms aan die Kaap.jpg|thumb|Oankomst fan Jan van Riebeeck oan de Kaap]] [[Ofbyld:Aernout Smit Table Bay, 1683 William Fehr Collection Cape Town.jpg|thumb|De Tafelbaai mei skippen fan 'e Feriene Eastyndyske Kompanjy]] [[Ofbyld:Kap der Guten Hoffnung.png|thumb|Kaapstêd mei lofts it Kastiel de Goeie Hope]] [[Ofbyld:The Castle of Good Hope, Cape Town.JPG|thumb|It Kastiel de Goeie Hope is it âldste noch besteande gebou fan Súd-Afrika]] {{Apart|Nederlânske Kaapkoloanje}} Doe't it Nederlânske skip ''Nieuwe Haarlem'' op syn weromreis út Ynje op [[25 maart]] [[1647]] mei in bemanning fan 60 manlju oan 'e Kaap fêstrekke, kamen de Koikoi foar it earst foar in lange tiid mei de Nederlanners yn oanrekking. De bemanning ûnder befel fan ûnderkeapman Leendert Janszen hat krapoan in jier oan de Kaap trochbrocht foar't de oerlibbenen troch in float fan fiif Nederlânske skippen yn maart [[1648]] ophelle waarden. Harren berjochten oer it geunstige klimaat oan de Kaap en harren goeie ûnderfinings mei de Koikoi en de ruilhannel mei de lânseigen befolking, oertsjûgen de [[Feriene Eastyndyske Kompanjy]] it beslút te nimmen en stiftsje in ferfarskingspost foar skippen op 'en paad nei East-Ynje oan de Kaap.<ref>{{de}} [http://www.kapstadt.de/suedafrika/geschichte/kompanie/index.htm ''www.kapstadt.de: Südafrika – Kolonie der Kompanie''] {{deade keppeling}}</ref> Op ekonomysk mêd wiene de gebieten yn Azje mear fan belang foar de Kompanjy, en dêrom waard der ynearsten net folle belang hechte oan de ferfarskingspost. De seereis tusken Jeropa en Aazje, dat doetiids tusken seis en acht moanne naam, late ta sykten lykas [[skuorbot]] en it tal stjergefallen ûnder de bemanning wie heech. De reis soe mear winstmeitsjend wêze as dêr genôch farske grienten en fleis beskikber wiene. De keapman Jan Anthoniszoon van Riebeeck wie oan board fan ien fan de fiif skippen dy't de oerlibbenen fan de ''Nieuwe Haarlem'' rêden hat. Hy waard doetiids fertocht fan korrupsje en hy stelde him beskikber foar it bouwen fan de ferfarskingspost. Syn belangstelling foar dy post wie woartele yn de hope om genôch betrouwen te krijen en letter nei it [[Fiere Easten]] oerpleatst te wurden. Op [[6 april]] [[1652]] hat [[Jan van Riebeeck]] tegearre mei syn frou en fjouwerjierrich soantsje en in manskip fan 90 minsken, wêrûnder sân oare froulju, oan 'e Tafelbaai foet oan wâl set. Ta beskerming tsjin oanfallen fan de lânseigen befolking setten de Nederlanners fuortendaliks útein mei it bouwen fan it [[Kastiel de Goeie Hope]]. Van Riebeeck joech de opdracht en bou in fort foar tachtich minsken, lytse ikkers oan te lizzen, grienten en fruchten te ferbouwen en feehannel mei de lânseigen befolking te driuwen. De Kompanjy woe in goeie relaasje mei de lânseigen befolking opbouwe. It fjouwerhoekige fort waard troch in wâl en palisaden beskerme, en fan [[3 augustus]] dat jiers ôf waarden alle kolonisten dêr yn húsmanne. As gefolch fan de strange winter mei rein en heilstoarmen, kamen tweintich minsken om as gefolch fan sykten. De Kompanjy wie lykwols net tefreden mei de ûntjouwings fan de delsetting en hat Van Riebeeck hjitten de kosten leech te hâlden en safolle mooglik selsfoarsjend te wêzen. De buorkerij-aktiviteiten waarden te djoer en kamen yn 'e knipe troch tekoart oan arbeidskrêften en lânbouspesjalisaasje. De soldaten en amtners wiene benammen oplaat foar de hannel en militêre opdrachten en net betroud mei lânboumetoaden. De ruilhannel mei de pleatslike Koikoi-stammen wie beheind ta fee. Yn maart 1653 waard de ferfarskingspost op 'e proef steld. In float ûnder befel fan admiraal Gerard Demmer hat by syn seereis nei Nederlân de delsetting oan 'e Tafelbaai oandien. De bemanning waard fan griente, fleis en molke foarsjoen. Nei admiraal Demmer syn weromkearen yn Nederlân waard dêr oer de koloanje oan 'e Kaap praat. De lânbou-aktiviteiten waarden stadichoan útwreide en al yn [[1659]] waarden de earste wyndruven rispe. It moraal fan de kolonisten wie nettsjinsteande dat leech, en guon hawwe harren sels by de Koikoi oansletten. De lêstneamden wiene likemin ree en wurkje foar de koloanje. De oarspronklike befolking, de [[Koisan|Koi en de San]], wegere lykwols en driuw hannel mei de Jeropeanen en blykten ek net geskikt te wêzen foar it Jeropeesk konsept fan wurkjen en besit. Om yn harren ferlet fan arbeidskrêften te foarsjen, waarden de Nederlanners twongen om slaven út harren koloanjes yn [[Madagaskar]], [[Ynje (regio)|Ynje]], [[Maleizje]] en [[East-Ynje]] wei te heljen. Troch de earste ynfier fan slaven yn [[1658]] ferdûbele de Kaapske befolking. Njonken slaven, wiene dêr ek politike ballings út East-Ynje dy't troch it Nederlânsk-Bataafske Hegerjochtshôf nei de Kaap deportearre binne, nei't hja om de ûnôfhinklikens fan it koloniaal bewâld striden hiene. Under harren wiene guon islamityske learmasters. Tegearre mei de slavebefolking hawwe hja de [[islam]] nei de Kaap brocht.<ref>{{af}} ''Padlangs deur Suid-Afrika. Hoofstuk 1: Kaap die Goeie Hoop''. Kindle e-Boek-uitgawe. Struik Travel & Heritage</ref> Njonken de ynfier fan slaven wie it ek de bedoeling en meitsje fan kolonisten selsstannige boeren as in oplossing foar it itensprobleem. De Kompanjy hat yn [[1659]] syn tastimming jûn om oan njoggen kolonisten de status fan frijboarger te jaan. Kolonisten fan Nederlânsk en Dútsk komôf kamen yn oanmerking om sied en lânbou-ark yn kredyt te krijen. De earste kolonist yn tsjinst fan de Kompanjy dy't de frijbrief krige hie, wie in Dútske kolonist út [[Keulen]], lykas in soad oare manlju út noardwest-Dútslân nei de [[Tritichjierrige Kriich]] yn Nederlân wurke hie. It eksperimint slagge en de lânbouproduksje naam ta. De Kompanjy hat yn beheinde mjitte ek kolonisten út Nederlân oanmoedige en fêstigje harren oan 'e Kaap. Mar de FEK wie neat mear as in oandielemaatskippij dy't belang hie in winstjaande saken. Dêr koe by in doelmjittige kolonisaasje yn Súd-Afrika gjin sprake fan wêze. En boppedat wie Nederlân sels ek in ymmigraasjelân, en in soad minsken wiene net ree harren relatyf feilige libben yn Jeropa op te jaan foar in bestean fol ûnwissichheden oan 'e súdpunt fan Afrika. Dochs hawwe, nei it opheffen fan it [[Edikt fan Nantes]] yn 1687/1688, likernôch 225 fan de 80.000 [[Hugenoaten]], dy't [[Frankryk]] ferlitten hawwe, besletten harren oan de Kaap te fêstigjen. It kastiel, dat tusken [[1666]] en [[1679]] ûntstie, is it âldst bewarre gebou yn Súd-Afrika. Tsjin it jier [[1691]] wiene der al tusken fyftich en sechstich huzen yn Kaapstêd en tsjin it begjin fan de [[18e iuw]] wie dat oantal al ferfiifdûbele. It útwreidzjen fan 'e koloanje late lykwols ta skelen mei de Koikoi. Yn 1659 kaam it ta konfrontaasje mei de lânseigen befolking oangeande it brûken fan greidlân. Yn [[1671]] kaam it ta skelen oer de tanimmende fraach nei fleis dy't de Koikoi net ferhannelje woene. Lang om let waarden de Koikoi tepletterjend ferslein. Guon wiene dêrnei ree om kolonisten te boaskjen of op in oare manier by de blanke mienskip oan te sluten, wylst oaren it binnenlân yn lutsen. Froulju wiene krap yn 'e koloanje en Jeropeeske manlju begûnen bern te krijen mei Koikoi-froulju en slavinnen. Ek boasken Koikoi mei slaven. De hjoeddeistige [[kleurlingen]] hawwe harren oarsprong yn dy earste ferminging fan Aziaten, Afrikanen en Jeropeanen en waarden letter in part fan de Afrikaansktalige kultuermienskip. De hoekstien fan de [[Grutte Tsjerke (Kaapstêd)|Grutte Tsjerke]] yn Kaapstêd oan de Heerengracht waard yn [[1678 lein en de tsjerke waard yn [[1704]] ynwijd. == Panorama == [[Image:CTfromTableMountain.jpg|thumb|center|1200px|Kaapstêd fan de Tafelberch ôf sjoen]] == Sjoch ek == * [[Kaap de Goeie Hope]] * [[Kaapkoloanje]] * [[Tafelbaai]] * [[Tafelberch (Súd-Afrika)]] == Keppeling om utens == {{commonsLyts|Cape Town|Kaapstêd}} * [http://www.capetown.gov.za/ Offisjele webstek fan de stêd Kaapstêd] <small>Ingelsk</small> {{Boarnen|boarnefernijing= {{Reflist}} }} {{Coor title dms|33|55|0|S|18|27|0|E|type:city_region:ZA}} [[Kategory:Plak yn West-Kaap]] [[Kategory:Plak yn Súd-Afrika]] [[Kategory:Haadstêd yn Afrika]] [[Kategory:Plak stifte yn 1652]] n2l0vmwv1fm0lmhgez2pvfiu2ws5ttt 1244350 1244349 2026-11-11T07:30:16Z Kneppelfreed 2013 /* De Kaap oan 'e seerûte nei Ynje */ red 1244350 wikitext text/x-wiki {{Wurk}} {{Ynfoboks plak yn Súd-Afrika | namme = Kaapstêd <br><small>''Kaapstad'' ('''[[Afrikaansk]]''' <br>''Cape Town'' ('''[[Ingelsk]]''') <br>''iKapa'' ('''[[Xhosa (taal)|Xhosa]]''') </small> | ôfbylding = Cape Town Montage.png | ôfbyldingstekst = | flagge = Flag of Cape Town.svg | wapen = Coat_of_arms_of_Cape_Town,_South_Africa.png | provinsje = [[West-Kaap]] | distrikt = | gemeente = [[Stêd Kaapstêd Grutstedske Gemeente|Stêd Kaapstêd]] | boargemaster = | ynwennertal = 433.688 <small>(2011)</small><ref name="census2011-place199041">{{Cite web |title=''Cape Town, Main Place 199041 from Census 2011'' |url=http://census2011.adrianfrith.com/place/199041 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140731081139/http://census2011.adrianfrith.com/place/199041 |archive-date=31 July 2014 |access-date=24 February 2024 |website=Census 2011}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://cs2016.statssa.gov.za/wp-content/uploads/2018/07/WesternCape.pdf#page17 |title=''Community Survey 2016: Provincial profile: Western Cape'' |date=2018 |publisher=Statistykburo Súd-Afrika |page=7}}</ref> | oerflak = 2.461 km² | befolkingstichtens = 1.083 ynw./km² | stêdekloft = 4,772,846 <small>(2022)</small> <ref name="Stêd Kaapstêd 2022 sensus">{{Cite web |titel=''City of Cape Town Census 2022 Infographic'' |url=https://resource.capetown.gov.za/documentcentre/Documents/Graphics%20and%20educational%20material/Census_2022_Infographic.pdf |opropdatum=22 novimber 2024 |útjouwer=Stêd Kaapstêd |argyfdatum=29 septimber 2024 |argyfurl=https://web.archive.org/web/20240929231113/https://resource.capetown.gov.za/documentcentre/Documents/Graphics%20and%20educational%20material/Census_2022_Infographic.pdf |url-status=dead }}</ref> | hichte = 0–1.086 m | stifting = [[6 april]] [[1652]] | ferkearsieren = | postkoade = 7400-8900 | koördinaten = {{Koördinaten yn tekst|33_57_29_S_25_36_0_O_type:city_zoom:16_region:ZA|33°57'SB, 25°36'EL}} | netnûmer = +27 21 | tiidsône = [[UTC]] +2 | webside = [http://www.capetown.gov.za/ www.capetown.gov.za] | mapname = Súd-Afrika | lat_deg = 33 | lat_min = 55 | lat_dir = S | lon_deg = 18 | lon_min = 25 | lon_dir = E | tekst by posysjekaart = Lokaasje yn Súd-Afrika }} '''Kaapstêd''' ([[Afrikaansk]]: ''Kaapstad'', [[Ingelsk]]: ''Cape Town'', [[Xhosa (taal)|Xhosa]]: ''iKapa''), mei de bynamme ''de Moederstad''/''Mother City'' (memmestêd), is it haadplak fan de provinsje [[West-Kaap]] en is it wetjaand sintrum fan [[Súd-Afrika]]. Hy is mei [[Bloemfontein]] (rjochterlike macht) en [[Pretoria]] (útfierende macht) ien fan de haadstêden fan [[Súd-Afrika]]. It is neffens grutte, nei [[Jehannesburch (Súd-Afrika)|Jehannesburch]], de twadde stêd fan it lân. De stêd leit yn de fierst súdwestlike punt fan Súd-Afrika en wie oarspronklik in ferfarskingspost foar Nederlânske skippen ûnderweis nei East-Afrika, [[Ynje (regio)|Ynje]] of it [[Fiere Easten]]. Teffens wie it plak ien fan de earste permaninte Jeropeeske delsettingen besuden de [[Sahara]]. De Nederlanners yn tsjinst fan de [[Feriene Eastyndyske Kompanjy]] makken dêr foar it earst kontakt mei de lieder fan de Goringkhoina in [[1652]]. Fan in lytse havenstêd oan de [[Tafelbaai]] woeks Kaapstêd ta de grutste stêd fan Súd-Afrika, mar rekke dat plak kwyt oan [[Jehannesburch (Súd-Afrika)|Jehannesburch]] yn 1887 troch de goudkoarts nei de [[Witwatersrand]]. By de folkstelling fan 2001 die bliken dat Kaapstêd de grutste [[Afrikaansk]]pratende mienskip fan it lân wie mei 1,2 miljoen minsken. By de folkstelling fan 2022 wie dat tal Afrikaanskpraters likernôch itselde blean, dochs troch it fluch waaksen fan de befolking fan de metropoal, wie it oanpart fan de Afrikaanskpraters neffens de totale befolking in ein leger wurden foar it oanpart fan de [[Xhosa (taal)|Xhosa]]- en [[Ingelsk]]praters oer. Kaapstêd is in populêre ynternasjonale bestimming foar toeristen om reden fan de natoer yn 'e omkriten en syn lizzing oan de foet fan de ferneamde de [[Tafelberch (Súd-Afrika)|Tafelberch]]. Yn 2010 wie Kaapstêd ien fan de stêden dêr't it [[Wrâldkampioenskip fuotbal 2010|WK fuotbal]] spile waard. == Etymology == Nei it stiftsjen fan de stêd yn [[1652]] waard er ynearsten ferwiisd as "Kaap de Goeie Hope, ferkoarte ta "Kaap" of "De Kaap". Yn 'e [[18e iuw]] waard de stêd ferwiisd as "de Flekke oan 'e Kaap". Yn 'e mid-18e iuw kaam de namme Kaapstêd (''Kaapstad'' en ''Cape Town'') yn gebrûk. De namme yn it [[Koisan-talen|Koisan]] ''//Hui !Gaeb'' betsjut "stienplak" en ferwiisde ynearsten nei it [[Kastiel de Goeie Hope]], mar dêrnei ferwiisde it nei de gânse stêd.<ref>{{en}} {{cite book |author=Peter E. Raper |title=Dictionary of Southern African Place Names |publisher=Internet Archive |url=https://archive.org/details/DictionaryOfSouthernAfricanPlaceNames/page/n109/mode/2up?view=theater |accessdate=23 Mei 2024 |page=109 |year=1987}}</ref> == Geografy == [[Ofbyld:Map of the Western Cape with Cape Town highlighted (2016).svg|thumb|left|Lokaasje yn West-Kaap]] Kaapstêd leit yn it súdwesten fan 'e Republyk fan Súd-Afrika en de provinsje [[West-Kaap]] oan de [[Tafelbaai]] fan de [[Atlantyske Oseaan]]. De stêd is ynternasjonaal ferneamd oan syn lizzing oan de foet fan de [[Tafelberch (Súd-Afrika)|Tafelberch]], in groot [[Tafelberch|plato-eftich]] [[berch]]massyf mei in hichte fan 1086 meter boppe [[seenivo]], dy't mank mei de lytsere berchtoppen heuvels lykas de [[Liuwkop]] (''Leeukop/Lion's Head''), [[Seinheuvel]] (''Seinheuwel/Signal Hill'') en [[Duvelspyk]] (''Duiwelspiek/Devil's Peak'') it stedsbyld útmeitsje en binne in dúdlik beaken wurden. De Tafelbaai waard troch de lânseigen ynwenners ''Hoeri'' (letterlik "Baai fan 'e See") neamd en hat syn hjoeddeistige namme oan in Portugeeske admiraal te tankjen dy't dêr yn [[1503]] del fear.<ref>{{de}} [http://www.kapstadt-guide.de/stadtzentrum/tafelberg.html ''www.kapstadt-guide: Tafelberg''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090216144732/http://kapstadt-guide.de/stadtzentrum/tafelberg.html |datum=16 febrewaris 2009}}</ref> It [[Kaapske Skiereilân]], dat oer in lingte fan 35 km fan Kaapstêd yn it noarden oant by de [[Kaap de Goeie Hope]] en de [[Kaappunt]] rint, is ien fan de wrâld syn plantekeninkriken dêr't guon soarten allinnich dêr foarkomme. De stedskom fan Kaapstêd (Ingelsk: ''City Bowl'') of sintrale sakekearn mei syn [[wolkekliuwer]]s en de wenwiken dêromhinne, wurdt troch de Tafelbaai oan iene kant en de Tafelberch oan oare kant ynsletten. De Tafelberch giet yn 'e súdlike rjochting oer yn in tal berchkeatlings dy't oer de [[Tolve Apostels]] oant by de Kaappunt rinne. De grutte foarstêden oan alletwa kanten fan it berchmassyf ferskille neffen harren karakter hiel dúdlik faninoar. It gânse stedsgebiet is fan de Tafelberch ôf te besjen. In miljoen ynwenners wenje yn de "stedskom" en njonken lizzende wenwiken by de Atlantyske Oseaan en de bergen, wylst goed trije miljoen yn de grutte [[Kaapske Flakte]] wenje. Omreden de gauris ûnrêstige see om it Kaapske Skiereilân hinne, is de Kaap de Goeie Hope, likernôch 50 km súdlik fan it stedssintrum ôf, troch seefarders al rillegau de "Kaap fan 'e Stoarmen" neamd. De kâlde [[Benguelastream]] rint út it suden wei by de kust del en skept in [[Mediterraan klimaat|mediterraan winterreinklimaat]] dêr't fruchten en grienten it goed dogge. Kaapstêd wurdt gauris beskreaun as "de iennichste stêd yn 'e wrâld dy't oan twa oseanen leit", mar de grins tusken de Atlantyske en [[Yndyske Oseaan]] leit eins by [[Kaap Agulhas]], likernôch 200 km eastlik fan Kaapstêd, dy't tagelyk ek it meast súdlike punt fan [[Afrika]] is.<ref>{{en}} [http://www.southafrica.info/about/geography/oceansmeet.htm ''South Africa.info: Where the two oceans really meet''] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20260410162939/http://www.southafrica.info/about/geography/oceansmeet.htm |datum=2026-04-10}}</ref> === Administratyf gebiet en bebouwing === [[Ofbyld:Satellite image of Cape peninsula.jpg|thumb|left|Kaapstêd út 'e romte wei sjoen, mei útsjoch oer it [[Kaapske Skiereilân]] en [[Falskbaai]] (benefter) mei [[Robbe-eilân]] (lofts foar), [[Tafelberch (Súd-Afrika)|Tafelberch]] (mid foar) en [[Kaappunt]] (rjochts foar)]] It administratyf gebiet fan Kaapstêd beslacht in oerflak fan mear as 2.400 km², wylst it beboude gebiet fan it Kaapske Metropolitaanske Gebiet likernoch 774 km² beslacht. It beboude gebiet wreidet him benammen út yn 'e Kaapske Flakte, bylâns de noardlike kustflakte en nei de lanlike gebieten yn it noardeasten út. Benammen yn 'e noardlike foarstêden is sûnt de let 20e iuw in ferskowing fan saaklike bedriuwigens út it sintrum wei nei parten fan 'e stedsrâne, oan 'e gong. [[Ofbyld:Ciudad del Cabo desde Cabeza de León, Sudáfrica, 2018-07-22, DD 34.jpg|thumb|It sintrale sakesintrum fan Kaapstêd fan de Liuwkop ôf sjoen]] De befolkingstichtens fariearret tige by tige tusken de ferskate wenwiken, fan tusken 200 en 400 wenten de km² oant tusken 9000 en 10.000 wenten yn tichtbeboude wiken fan de binnenstêd dêr't in soad gebouwen mei in soad ferdjippings steane. Ynformele delsettings, lykas de sloppewiken, binne de meast tichtbefolke parten fan Kaapstêd dêr't de befolkingstichtens wol sa heech as 35.000 oant 45.000 de km² wêze kin. === Klimaat === Kaapstêd hat in [[mediterraan klimaat]] (''Csa'' en ''Csb'') op de [[Klimaatklassifikaasje fan Köppen]]) mei waarme en drûge simmers en mylde winters. It measte rein falt yn 'e winter, yn july en augustus. Winterdeis streame der ornaris ek guon kâlde fronten fan de Atlantyske Oseaan nei it noarden ta by de Kaap del, dy't delslach en hurde noardwestewyn mei harren meibringe. Yn 'e lette maitiid en iere simmermoannen waait de [[Kaapske Dokter]], in krêftige súdeastewyn dy't loftfersmoarging tsjinwurket (dêrom dy namme), almeast middeis fan Falskbaai oer de Kaapske Flakte hinne. Ek dy wyn, dy't syn ûntstean oan in Súdatlantysk hegedrukstelsel westlik fan Kaapstêd te tankjen hat, is relatyf koel en bringt fochtige lucht mei him mei. Febrewaris en ier maart binne de moannen dêr't waarm berchwyn guon wike lang fan it [[Karoo]]-binnenlân oer de Kaap hinne waait. Winterdeis is de trochsneed maksimumtemperatuer fan 17,5 °C en in trochsneed minimumtemperatuer fan 7,4 °C. Temperatueren simmerdeis fariearje tusken in trochsneed minimum fan 15,4 °C en in trochsneed maksimum fan 25,8 °C. De trochsneed jierlikse delslach is 515 mm. Mei in trochsneed fan 3100 sinne-oeren is Kaapstêd ferlykber mei oare metropoalen lykas [[Los Angeles]] (3300 oeren) en [[Madrid]] (2900 oeren). De wettertemperatuer fariearret fan 10 °C oan 'e Atlantyske kust oant 22 °C yn Falskbaai. De trochsneed jierlikse wettertemperatuur is 13 °C oan 'e Atlantyske kust en 17 °C yn Falskbaai. {{Tabel waargemiddelden | lokaasje=Kaapstêd (Lofthaven)<ref name="WMO">{{Cite web | url = https://worldweather.wmo.int/035/c00138.htm | title = World Weather Information Service - Cape Town | publisher = [[World Meteorological Organization]] | accessdate = 8 April 2014|argyfurl=https://web.archive.org/web/20140710080028/https://worldweather.wmo.int/035/c00138.htm|argyfdatum=2014-07-10|deadeurl=nee}}</ref><ref name="NOAA">{{Cite web | url = ftp://ftp.atdd.noaa.gov/pub/GCOS/WMO-Normals/RA-I/UA/68816.TXT | title = Cape Town/DF Malan Climate Normals 1961–1990 | publisher = [[National Oceanic and Atmospheric Administration]] | accessdate = 8 April 2014}}</ref> | Jan precipitation mm = 15 | Feb precipitation mm = 17 | Mar precipitation mm = 20 | Apr precipitation mm = 41 | May precipitation mm = 69 | Jun precipitation mm = 93 | Jul precipitation mm = 82 | Aug precipitation mm = 77 | Sep precipitation mm = 40 | Oct precipitation mm = 30 | Nov precipitation mm = 14 | Dec precipitation mm = 17 | year precipitation mm = 515 | unit precipitation days = 0.1 mm | jan_gem=20.4 | jan_gem_ns=15 | feb_gem=20.4 | feb_gem_ns=17 | mrt_gem=19.2 | mrt_gem_ns=20 | apr_gem=16.9 | apr_gem_ns=41 | mei_gem=14.4 | mei_gem_ns=69 | jun_gem=12.5 | jun_gem_ns=93 | jul_gem=11.9 | jul_gem_ns=82 | aug_gem=12.4 | aug_gem_ns=77 | sep_gem=13.7 | sep_gem_ns=40 | okt_gem=15.6 | okt_gem_ns=30 | nov_gem=17.9 | nov_gem_ns=14 | dec_gem=19.5 | dec_gem_ns=17 | jaar_gem=16.2 | jaar_gem_ns=515 | jan_gem_min=15.7 | jan_gem_max=26.1 | feb_gem_min=15.6 | feb_gem_max=26.5 | mrt_gem_min=14.2 | mrt_gem_max=25.4 | apr_gem_min=11.9 | apr_gem_max=23.0 | mei_gem_min=9.4 | mei_gem_max=20.3 | jun_gem_min=7.8 | jun_gem_max=18.1 | jul_gem_min=7.0 | jul_gem_max=17.5 | aug_gem_min=7.5 | aug_gem_max=17.8 | sep_gem_min=8.7 | sep_gem_max=19.2 | okt_gem_min=10.6 | okt_gem_max=21.3 | nov_gem_min=13.2 | nov_gem_max=23.5 | dec_gem_min=14.9 | dec_gem_max=24.9 | jaar_gem_min=11.4 | jaar_gem_max=22.0 | jan_a_min=7.4 | jan_a_max=39.3 | feb_a_min=6.4 | feb_a_max=38.3 | mrt_a_min=4.6 | mrt_a_max=40.7 | apr_a_min=2.4 | apr_a_max=38.6 | mei_a_min=0.9 | mei_a_max=33.5 | jun_a_min=-1.2 | jun_a_max=29.8 | jul_a_min=-1.3 | jul_a_max=29.0 | aug_a_min=-0.4 | aug_a_max=32.0 | sep_a_min=0.2 | sep_a_max=33.1 | okt_a_min=1.0 | okt_a_max=37.2 | nov_a_min=3.9 | nov_a_max=39.9 | dec_a_min=6.2 | dec_a_max=35.4 | jaar_a_min=-1.3 | jaar_a_max=40.7 | zujan = 10.9 | zufeb = 10.5 | zumrt = 9.4 | zuapr = 7.8 | zumei = 6.6 | zujun = 5.8 | zujul = 6.2 | zuaug = 6.8 | zusep = 7.5 | zuokt = 9.0 | zunov = 10.3 | zudec = 10.8 | rdjan = 5.5 | rdfeb = 4.6 | rdmrt = 4.8 | rdapr = 8.3 | rdmei = 11.4 | rdjun = 13.3 | rdjul = 11.8 | rdaug = 13.7 | rdsep = 10.4 | rdokt = 8.7 | rdnov = 4.9 | rddec = 6.2 | lvjan = 71 | lvfeb = 72 | lvmrt = 74 | lvapr = 78 | lvmei = 81 | lvjun = 81 | lvjul = 81 | lvaug = 80 | lvsep = 77 | lvokt = 74 | lvnov = 71 | lvdec = 71 }} == Skiednis == === Iere skiednis === [[Ofbyld:Southafrica468bushman.jpg|thumb|Rotstekenings yn [[West-Kaap]]]] Súd-Afrika hat in wichtige rol by it ûntwikkeljen fan de iere minske spile. It lân waard al mear as 100.000 jier lyn troch lytse groepen ''hominidae'' of [[minskeftigen]] bewenne. Yn it súdlike Kaaplân waarden yn Smitswinkelbaai by Rooikrans en Bonteberg bienten stiennen ark ûntdutsen dat troch minskeftigen, de ''[[Homo erectus]]'', efterlitten waard en troch [[Antropology|antropologen]] ta de saneamde Stellenboschbeskaving (200.000 f.Kr.) rekkene wurdt. Dêrnjonken waard noardlik fan Kaapstêd in minsklike spoar út it tiidrek om 155.000 f.Kr. ûntdutsen.<ref name="kapstadt.de">{{de}} [http://www.kapstadt.de/suedafrika/geschichte/buschleute/index.htm ''www.kapstadt.de: Geschichte – Frühe Besiedlung: San und Khoikhoi''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20261026123843/http://www.kapstadt.de/suedafrika/geschichte/buschleute/index.htm |datum=26 oktober 2026 }}</ref> De earste bewenners oan de Kaap wiene jagers en samlers, dy't ienfâldich stienark en fjoer brûkten. Yn it tiidrek om 8000 f.Kr. rekken de pleatslike jagersmienskippen yn 'e kunde mei de pilebôge. De grutte trek nei it binnenlân om [[2000 f.Kr.]] hinne, kamen de Kaapske jagers yn oanrekking mei de hegere ûntwikkele boeremienskippen. De [[San (folk)|San]], in folk en jagers en samlers, hat likernôch 35.000 jier lyn ta in selsstannige groep ûntjûn. Hja wurde as it neiteam beskôge fan súdlike Afrikaanske folken, dochs ferskille mei harren helder, brún-giele hûdskleur, lytsere stal fan likernôch 1,60 meter eb harren skaaimerkende piperkerrelhier dúdlik fan de [[Bantû]]folksgroepen.<ref name="kapstadt.de" /> De Nederlanners ferwiisden nei harren as "boskjesmannen", itjinge ferwiisde dat hja tusken it strewelleguod (boskjes) wennen. Harren libbenswize wie tige primityf, mar hja hawwe lykwols ymposante rotsreliëfs, -skilderings en -tekenings efterlitten. Om [[200 f.Kr.]] hinne ûntstie der in oare etnyske groep, mooglik troch it mingen fan San en Hamityske hoedersfolken yn East-Afrika, de [[Koikoi]] (''Khoikhoi'', betsjut letterlik "minsken-minsken"), dat in folk fan skieppe- en feehâlders wie. Dat folk waard troch de Nederlanners "Hottentotten" neamd. De Koikoi bewennen grutte parten yn it westen fan Súd-Afrika, wêrûnder it hjoeddeistige West-Kaap. De Kaap wie omreden syn wetterrykdom uterst gaadlik foar in feetylt-beskaving. De beide groepen wurde wol as Koisan ferwiisd. Hoewol't de twa groepen as jagers en feehâlders op ekonomysk mêd konkurrinten wiene, hawwe se lykwols freedsum njonkeninoar bestien. Nettsjinsteande dat hiene feehâlders neffens de ekonomyske libbenswize dêr't feehâlders in hegere status. De Koikoi rekken yn 'e 18e iuw troch oarloggen en de pokke-epidemyen tige ferswakke en waarden weromkrongen. === De Kaap oan 'e seerûte nei Ynje === [[Ofbyld:At Cape Town (MP) 2018 076.jpg|thumb|Ynskripsje ûnder it stânbyld fan Barolomeus Dias yn Kaapstêd]] De Jeropeeske skipfeart naam yn de 15e iuw in bot ta, sa't Portugeeske seefarders yn steat wiene en far by de gânse westkust fan Afrika del hieltyd fierder nei it suden ta. Hja hiene net folle belang by Afrika sels, mar mear nei in seerûte nei Ynje om de kostbere speserijen dêre. De earste Jeropeaan dy't op [[3 febrewaris]] [[1488]] yn [[Mokselbaai]] oan lân kaam en mei de pleatslike Koikoi-stammen hannel dreaun hat, wie [[Bartolomeus Dias]]. By syn weromreis nei Jeropa ta hat Dias troch goede waarsomstannichheden ek foar de earste kear de Kaap sjoen en besleat doe om dêr foet oan wâl te setten en in krús ([[Portugeesk]]: ''[[padrão]]'') by de Kaappunt te setten. Hy hie de Kaap fjouwer moanne earder, fanwegen swiere stoarm net sjoen en neamde it de "Kaap fan Stoarmen". Letter neamde de Portugeeske kening de Kaap offisjeel om ta ''Cabo da Boa Esperança'' ([[Kaap de Goeie Hope]]). De Portugeeske seefarders lieten in soad krusen efter dêr't se bylâns fearen dy't as in beaken foar oare skippen en as religieus-kristlik symboal tsjinnen en ek de Portugeeske oanspraak op it lân befêstigen. Fan [[1500]] ôf fearen Portugeeske skippen gauris nei de Yndyske koloanjes en diene se Mokselbaai oan om farsk wetter, iten en oar foarried op te laden. De Tafelbaai waard yn [[1503]] troch de Portugeeske seefarder [[Antonio de Saldanha]] foar it earst ûntdutsen en hy wie de earste Jeropeaan dy't de Tafelberch beklom. Nettsjinsteande de Kaap syn strategyske lizzing hawwe de Portugezen gjin belangstelling hân en stiftsje dêre in permaninte delsetting. Hja hiene oare havens yn [[Mozambyk]] dy't yn tsjinstelling ta de Kaap de Portugezen yn harren ferlet foarsjen koene. Oant let yn 'e [[16e iuw]] hie Portugal de monopoly op 'e seerûte nei Ynje. De hannel mei de Koikoi, dy't de Portugezen fan farsk fleis foarseagen, ferrûn net altyd like earlik en somtiden waarden skelen mei geweld oplost. De ûnderkening fan Portugeesk East-Ynje, [[Fransisco d'Almeida]], sneuvele, mank mei 55 fan syn manlju, yn [[1510]] by in fjochterij mei de Koikoi.<ref>{{af}} [http://www.sentrum.co.za/Taal_in_Tyd_naam.html ''www.sentrum.co.za: Cabo de Goede Hoop – Van plekke en mense (deur Helena Liebenberg)''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080508193903/http://www.sentrum.co.za/Taal_in_Tyd_naam.html |datum= 8 maaie 2008}}</ref> Dat foarfal wie ien fan de redenen dat de Portugezen gjin koloanje yn Súd-Afrika stiften. Yn [[1611]] fear in Nederlânsk skip streekrjocht fan de Kaap nei Ynje en net mear by de kust fan East-Afrika del. De minne reputaasje fan de Kaap wjerhold ek de Ingelsken dêr foarearst fan harren oanspraak op de Kaap te befêstigjen nei't twa Ingelske kapiteins de Ingelske flagge op 'e Liuwkop útstutsen. === De Kaap as Nederlânske koloanje === [[Ofbyld:Charles Bell - Jan van Riebeeck se aankoms aan die Kaap.jpg|thumb|Oankomst fan Jan van Riebeeck oan de Kaap]] [[Ofbyld:Aernout Smit Table Bay, 1683 William Fehr Collection Cape Town.jpg|thumb|De Tafelbaai mei skippen fan 'e Feriene Eastyndyske Kompanjy]] [[Ofbyld:Kap der Guten Hoffnung.png|thumb|Kaapstêd mei lofts it Kastiel de Goeie Hope]] [[Ofbyld:The Castle of Good Hope, Cape Town.JPG|thumb|It Kastiel de Goeie Hope is it âldste noch besteande gebou fan Súd-Afrika]] {{Apart|Nederlânske Kaapkoloanje}} Doe't it Nederlânske skip ''Nieuwe Haarlem'' op syn weromreis út Ynje op [[25 maart]] [[1647]] mei in bemanning fan 60 manlju oan 'e Kaap fêstrekke, kamen de Koikoi foar it earst foar in lange tiid mei de Nederlanners yn oanrekking. De bemanning ûnder befel fan ûnderkeapman Leendert Janszen hat krapoan in jier oan de Kaap trochbrocht foar't de oerlibbenen troch in float fan fiif Nederlânske skippen yn maart [[1648]] ophelle waarden. Harren berjochten oer it geunstige klimaat oan de Kaap en harren goeie ûnderfinings mei de Koikoi en de ruilhannel mei de lânseigen befolking, oertsjûgen de [[Feriene Eastyndyske Kompanjy]] it beslút te nimmen en stiftsje in ferfarskingspost foar skippen op 'en paad nei East-Ynje oan de Kaap.<ref>{{de}} [http://www.kapstadt.de/suedafrika/geschichte/kompanie/index.htm ''www.kapstadt.de: Südafrika – Kolonie der Kompanie''] {{deade keppeling}}</ref> Op ekonomysk mêd wiene de gebieten yn Azje mear fan belang foar de Kompanjy, en dêrom waard der ynearsten net folle belang hechte oan de ferfarskingspost. De seereis tusken Jeropa en Aazje, dat doetiids tusken seis en acht moanne naam, late ta sykten lykas [[skuorbot]] en it tal stjergefallen ûnder de bemanning wie heech. De reis soe mear winstmeitsjend wêze as dêr genôch farske grienten en fleis beskikber wiene. De keapman Jan Anthoniszoon van Riebeeck wie oan board fan ien fan de fiif skippen dy't de oerlibbenen fan de ''Nieuwe Haarlem'' rêden hat. Hy waard doetiids fertocht fan korrupsje en hy stelde him beskikber foar it bouwen fan de ferfarskingspost. Syn belangstelling foar dy post wie woartele yn de hope om genôch betrouwen te krijen en letter nei it [[Fiere Easten]] oerpleatst te wurden. Op [[6 april]] [[1652]] hat [[Jan van Riebeeck]] tegearre mei syn frou en fjouwerjierrich soantsje en in manskip fan 90 minsken, wêrûnder sân oare froulju, oan 'e Tafelbaai foet oan wâl set. Ta beskerming tsjin oanfallen fan de lânseigen befolking setten de Nederlanners fuortendaliks útein mei it bouwen fan it [[Kastiel de Goeie Hope]]. Van Riebeeck joech de opdracht en bou in fort foar tachtich minsken, lytse ikkers oan te lizzen, grienten en fruchten te ferbouwen en feehannel mei de lânseigen befolking te driuwen. De Kompanjy woe in goeie relaasje mei de lânseigen befolking opbouwe. It fjouwerhoekige fort waard troch in wâl en palisaden beskerme, en fan [[3 augustus]] dat jiers ôf waarden alle kolonisten dêr yn húsmanne. As gefolch fan de strange winter mei rein en heilstoarmen, kamen tweintich minsken om as gefolch fan sykten. De Kompanjy wie lykwols net tefreden mei de ûntjouwings fan de delsetting en hat Van Riebeeck hjitten de kosten leech te hâlden en safolle mooglik selsfoarsjend te wêzen. De buorkerij-aktiviteiten waarden te djoer en kamen yn 'e knipe troch tekoart oan arbeidskrêften en lânbouspesjalisaasje. De soldaten en amtners wiene benammen oplaat foar de hannel en militêre opdrachten en net betroud mei lânboumetoaden. De ruilhannel mei de pleatslike Koikoi-stammen wie beheind ta fee. Yn maart 1653 waard de ferfarskingspost op 'e proef steld. In float ûnder befel fan admiraal Gerard Demmer hat by syn seereis nei Nederlân de delsetting oan 'e Tafelbaai oandien. De bemanning waard fan griente, fleis en molke foarsjoen. Nei admiraal Demmer syn weromkearen yn Nederlân waard dêr oer de koloanje oan 'e Kaap praat. De lânbou-aktiviteiten waarden stadichoan útwreide en al yn [[1659]] waarden de earste wyndruven rispe. It moraal fan de kolonisten wie nettsjinsteande dat leech, en guon hawwe harren sels by de Koikoi oansletten. De lêstneamden wiene likemin ree en wurkje foar de koloanje. De oarspronklike befolking, de [[Koisan|Koi en de San]], wegere lykwols en driuw hannel mei de Jeropeanen en blykten ek net geskikt te wêzen foar it Jeropeesk konsept fan wurkjen en besit. Om yn harren ferlet fan arbeidskrêften te foarsjen, waarden de Nederlanners twongen om slaven út harren koloanjes yn [[Madagaskar]], [[Ynje (regio)|Ynje]], [[Maleizje]] en [[East-Ynje]] wei te heljen. Troch de earste ynfier fan slaven yn [[1658]] ferdûbele de Kaapske befolking. Njonken slaven, wiene dêr ek politike ballings út East-Ynje dy't troch it Nederlânsk-Bataafske Hegerjochtshôf nei de Kaap deportearre binne, nei't hja om de ûnôfhinklikens fan it koloniaal bewâld striden hiene. Under harren wiene guon islamityske learmasters. Tegearre mei de slavebefolking hawwe hja de [[islam]] nei de Kaap brocht.<ref>{{af}} ''Padlangs deur Suid-Afrika. Hoofstuk 1: Kaap die Goeie Hoop''. Kindle e-Boek-uitgawe. Struik Travel & Heritage</ref> Njonken de ynfier fan slaven wie it ek de bedoeling en meitsje fan kolonisten selsstannige boeren as in oplossing foar it itensprobleem. De Kompanjy hat yn [[1659]] syn tastimming jûn om oan njoggen kolonisten de status fan frijboarger te jaan. Kolonisten fan Nederlânsk en Dútsk komôf kamen yn oanmerking om sied en lânbou-ark yn kredyt te krijen. De earste kolonist yn tsjinst fan de Kompanjy dy't de frijbrief krige hie, wie in Dútske kolonist út [[Keulen]], lykas in soad oare manlju út noardwest-Dútslân nei de [[Tritichjierrige Kriich]] yn Nederlân wurke hie. It eksperimint slagge en de lânbouproduksje naam ta. De Kompanjy hat yn beheinde mjitte ek kolonisten út Nederlân oanmoedige en fêstigje harren oan 'e Kaap. Mar de FEK wie neat mear as in oandielemaatskippij dy't belang hie in winstjaande saken. Dêr koe by in doelmjittige kolonisaasje yn Súd-Afrika gjin sprake fan wêze. En boppedat wie Nederlân sels ek in ymmigraasjelân, en in soad minsken wiene net ree harren relatyf feilige libben yn Jeropa op te jaan foar in bestean fol ûnwissichheden oan 'e súdpunt fan Afrika. Dochs hawwe, nei it opheffen fan it [[Edikt fan Nantes]] yn 1687/1688, likernôch 225 fan de 80.000 [[Hugenoaten]], dy't [[Frankryk]] ferlitten hawwe, besletten harren oan de Kaap te fêstigjen. It kastiel, dat tusken [[1666]] en [[1679]] ûntstie, is it âldst bewarre gebou yn Súd-Afrika. Tsjin it jier [[1691]] wiene der al tusken fyftich en sechstich huzen yn Kaapstêd en tsjin it begjin fan de [[18e iuw]] wie dat oantal al ferfiifdûbele. It útwreidzjen fan 'e koloanje late lykwols ta skelen mei de Koikoi. Yn 1659 kaam it ta konfrontaasje mei de lânseigen befolking oangeande it brûken fan greidlân. Yn [[1671]] kaam it ta skelen oer de tanimmende fraach nei fleis dy't de Koikoi net ferhannelje woene. Lang om let waarden de Koikoi tepletterjend ferslein. Guon wiene dêrnei ree om kolonisten te boaskjen of op in oare manier by de blanke mienskip oan te sluten, wylst oaren it binnenlân yn lutsen. Froulju wiene krap yn 'e koloanje en Jeropeeske manlju begûnen bern te krijen mei Koikoi-froulju en slavinnen. Ek boasken Koikoi mei slaven. De hjoeddeistige [[kleurlingen]] hawwe harren oarsprong yn dy earste ferminging fan Aziaten, Afrikanen en Jeropeanen en waarden letter in part fan de Afrikaansktalige kultuermienskip. De hoekstien fan de [[Grutte Tsjerke (Kaapstêd)|Grutte Tsjerke]] yn Kaapstêd oan de Heerengracht waard yn [[1678 lein en de tsjerke waard yn [[1704]] ynwijd. == Panorama == [[Image:CTfromTableMountain.jpg|thumb|center|1200px|Kaapstêd fan de Tafelberch ôf sjoen]] == Sjoch ek == * [[Kaap de Goeie Hope]] * [[Kaapkoloanje]] * [[Tafelbaai]] * [[Tafelberch (Súd-Afrika)]] == Keppeling om utens == {{commonsLyts|Cape Town|Kaapstêd}} * [http://www.capetown.gov.za/ Offisjele webstek fan de stêd Kaapstêd] <small>Ingelsk</small> {{Boarnen|boarnefernijing= {{Reflist}} }} {{Coor title dms|33|55|0|S|18|27|0|E|type:city_region:ZA}} [[Kategory:Plak yn West-Kaap]] [[Kategory:Plak yn Súd-Afrika]] [[Kategory:Haadstêd yn Afrika]] [[Kategory:Plak stifte yn 1652]] oqoq6i42qvat6loc4qy586nvf6abcov Tineke de Jager-Van der Zee 0 50118 1244291 1193984 2026-11-10T15:43:11Z Drewes 2754 /* Biografy */ [[]] 1244291 wikitext text/x-wiki '''Tineke de Jager-Van der Zee''' ([[Wierum]], [[15 juny]] [[1962]]) is in [[Fryslân|Frysk]] [[skriuwster]]. == Biografy == Tineke de Jager-Van der Zee kaam yn Wierum op 'e wrâld. Se folge de PA, dat de foarrinner fan de [[Pedagogyske akademy foar it basisûnderwiis|PABO]] wie. Se wennet tsjintwurdich yn [[Dokkum]] en is pjutteliedster en kurusliedster [[Frysk]], dat lêste fral by de [[AFUK]]. Nei't se in kursus ferhalen skriuwen foar bern folge hie, begûn se te publisearjen, earst yn it tydskrift ''switsj'' en letter yn ''ff foarlêze''. Se hat in passy foar it oerbringen fan it Frysk op bern en folwoeksenen. Geandewei kaam se yn 'e besnijing fan [[goedfrou]] [[Catharina Schrader]]; se hie wol ris wat fan har heard yn Dokkum. Nei't se in boek oer har liend hie, makke se in opset foar in roman en stjoerde it earste haadstik nei de [[KFFB]]. Redakteur [[Jacobus Knol]] hat har begelaat yn it skriuwen fan har debútroman. Yn 2008 kaam dy roman by de KFFB út ûnder de namme ''Goedfrou foar it libben''. De roman waard goed ûntfongen en wie nei in skoft útferkocht. Yn in fraachpetear mei de [[Ljouwerter Krante]] sei de skriuwster dat se al in idee hie foar in twadde roman, mar se wie der noch net wis fan oft it wol in roman wurde soe. Fjouwer jier letter, yn febrewaris 2012, ferskynde har twadde roman. Dat wer by de KFFB en mei titel '' De bosklju''. Dy roman spilet wer yn in fier ferline, it giet oer Thomas dy't in wike op [[Waltastate (Wiuwert)|Waltastate]] yn [[Wiuwert]] ferbliuwt. Yn 2013 kaam har tredde roman by de KFFB út, ''Kiloknaller''. == Bibliografy == * 2008: ''Goedfrou foar it libben'' (ferhaleroman) * 2010: ''Vroedvrouw tegen wil en dank'' (oersetting fan ''Goedfrou foar it libben) * 2012: ''De bosklju'' (roman) * 2013: ''Kiloknaller'' (roman) {{boarnen|boarnefernijing= * [https://www.tresoar.nl/literatuur/biografieen/64133b667611185f13bceaa3 Skriuwersynformaasje by Sirkwy] * [http://www.archiefleeuwardercourant.nl/vw/article.do?id=LC-20080208-NO02002001&vw=org&lm=tinek%2Cjager%2Czee%2CLC Fraachpetear mei de skriuwster yn de Ljouwerter Krante fan 8 febrewaris 2008] }} {{DEFAULTSORT:Jager-Van der Zee, Tineke}} [[Kategory:Frysk ûnderwizer]] [[Kategory:Frysk romanskriuwer]] [[Kategory:Frysk koarte-ferhaleskriuwer]] [[Kategory:Frysk skriuwer fan histoaryske fiksje]] [[Kategory:Skriuwer yn it Frysk]] [[Kategory:Persoan berne yn Wierum]] [[Kategory:Persoan berne yn 1962]] 6f76cyzsohq9adltfhga6hsm7p4hdea Meidogger oerlis:Ieneach fan 'e Esk 3 55697 1244310 1242089 2026-11-10T22:01:14Z Kening Aldgilles 167 1244310 wikitext text/x-wiki Foar âlder spul, sjoch: *[[Meidogger oerlis:Ieneach fan 'e Esk/argyf1|Argyf1]] (oant en mei maaie 2015) *[[Meidogger oerlis:Ieneach fan 'e Esk/argyf2|Argyf2]] (juny 2015 – des. 2020) *[[Meidogger oerlis:Ieneach fan 'e Esk/argyf3|Argyf3]] (jann. 2021 – des. 2024) Oare te behâlden keppelings: *[[Meidogger:Ieneach fan 'e Esk/klad]] *[[Meidogger oerlis:Ieneach fan 'e Esk/útlizzerij posysjekaart|Utlizzerij posysjekaart]] *[[Meidogger oerlis:Ieneach fan 'e Esk/primaten|List primatenammen]] == Industrymole == Middei: Wat docht dy: DEFAULTSORT:Industrymole? [[Meidogger:Mysha|Mysha]] ([[Meidogger oerlis:Mysha|oerlis]]) 6 jan 2025, 12.34 (CET) :{{Ping|Mysha}} Goeie. Dat is om 'e alfabetisearring yn 'e kategoryen goed te krijen. De y wurdt yn 'e Fryske stavering beskôge as in foarm fan 'e i, en "yndustry" sille jo dan yn it Frysk wurdboek ek net ûnder de Y oan 'e ein fan it alfabet fine, mar by de i, nei bygelyks "ilestyk" en foar bygelyks "iverich". Mei DEFAULTSORT kinne jo de alfabetisearring fan in artikel yn 'e kategoryen oanpasse, dus yn dit gefal wol ik dat it alfabetisearre wurdt as stie der "industrymole". Itselde systeem brûke we ek foar fokalen mei diakrityske tekens, want letters as â, ê, ô, û en ú wurde troch it systeem fan dizze webside standert nei de Z alfabetisearre. Dus yn in kategory lykas Pleatslik wapen yn Fryslân soe it wapen fan Wâldsein dan nei it wapen fan bgl. Wiuwert alfabetisearre wurde. As jo it mei DEFAULTSORT dan alfabetisearje as stie der "Wapen fan Waldsein", dus sûnder kapke op 'e a, komt it op it korrekte plak yn 'e alfabetyske list te stean. :"DEFAULTSORT" betsjut "standert" (DEFAULT) "sortearje" (SORT). Dus as jo dat brûke, wurdt it yn alle kategoryen op de oanjûne manier alfabetisearre. Jo kinne ek yn ien of mear kategoryen in artikel op in ôfwikende manier alfabetisearje, bgl. Tsjerke fan Holwert. Yn 'e measte kategoryen kin dat sa sûnder mear opnommen wurde, mar yn in kategory as Tsjerke yn Fryslân kin it dan better ûnder Holwert as ûnder Tsjerke alfabetisearre wurde. Dat dogge jo dan sa: [Kategory:Tsjerke yn Fryslân|Holwert]. Dit wurket ek as jo foar de oare kategoryen DEFAULTSORT brûke. [[Meidogger:Ieneach fan &#39;e Esk|Ieneach fan &#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &#39;e Esk|oerlis]]) 6 jan 2025, 15.54 (CET) ::Tank. It wie de earste dei nei de fakânsje, en ik wie nocht net wekker. [[Meidogger:Mysha|Mysha]] ([[Meidogger oerlis:Mysha|oerlis]]) 7 jan 2025, 13.32 (CET) == Goe ... == "Goedei" wie ek wol goed, hear. Mar "Goendei" is ek aardich. It is in stikje út in gedicht, tocht it, mar ik wit net at dat wer oerset is. [[Meidogger:Mysha|Mysha]] ([[Meidogger oerlis:Mysha|oerlis]]) [[Meidogger:Mysha|Mysha]] ([[Meidogger oerlis:Mysha|oerlis]]) 16 jan 2025, 10.25 (CET) :O, Sorry. Ik prebearje oer it algemien om kwa wurdgebrûk en stavering allinnich dingen te ferbetterjen dy't echt fout binne. Ik hâld der sels ek net fan as minsken myn wurdgebrûk 'ferbetterje' wylst der gjin flaters yn sitte. [[Meidogger:Ieneach fan &#39;e Esk|Ieneach fan &#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &#39;e Esk|oerlis]]) 16 jan 2025, 21.09 (CET) == Spulmakker == [[Wolfgang Kramer]] had mear as 25 spulen makke dêr't yn alle gefallen 5 by binne dy't [[Spiel des Jahres]] wienen. Wat makket de [[:Kategory:Spultsje fan Wolfgang Kramer]] sa ûnwichtich? [[Meidogger:Mysha|Mysha]] ([[Meidogger oerlis:Mysha|oerlis]]) 22 jan 2025, 09.48 (CET) :{{Ping|Mysha}} Tsja, dat is in kwestje fan persoanlike foarkar, tink ik. Ik haw noch nea fan de man heard en sowieso seit it idee fan 'e betinker fan in spultsje my neat. As jo dy kategory beslist hawwe wolle, dan is dat my fierders ek bêst. Jo meie sels trouwens ek gewoan de kategoryen oanmeitsje foar de troch jo skreaune artikels. Dat dogge alle oare meidoggers ek. As jo de boel as reade (net-oanmakke) keppelings stean litte, noegje jo út ta it fuortredigearjen fan sokke kategoryen. [[Meidogger:Ieneach fan &#39;e Esk|Ieneach fan &#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &#39;e Esk|oerlis]]) 22 jan 2025, 21.11 (CET) :: Ik sil ris sjen. By my komme dy kategory-keppelings net yn byld, of eins: al yn byld mar fierders net ûnderen as it bewurkfinster. Dat oant no ta hie ik oannaam dat it de kabouters wienen dy't soks dienen. Ofg dat oare meidoggers wienen as bots, dêr wit ik fierders neat fan. [[Meidogger:Mysha|Mysha]] ([[Meidogger oerlis:Mysha|oerlis]]) :::{{Ping|Mysha}} Nee, dêr binne gjin bots foar. Dat soe wol noflik wêze, mar nee. Drewes en ik hawwe hieltyd de kategoryen fan 'e troch jo oanmakke artikels berêden. No is dat oer it algemien net sa'n grutte muoite, mar as der ferskil fan ynsjoch is, kin dat liede ta in sitewaasje lykas juster, wêrby't ik in reade kategorykeppeling fuorthelje dêr't ik fan tink dat it net folle doel tsjinnet, wylst jo der hiel oars yn steane. [[Meidogger:Ieneach fan &#39;e Esk|Ieneach fan &#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &#39;e Esk|oerlis]]) 23 jan 2025, 20.35 (CET) == Wurk == {{Ping|Ieneach fan 'e Esk}} Goeie, soene jo tenei eefkes wachtsje wolle mei it bewurkjen oant ik "wurk" ferwidere ha? Der wurdt boppe it artikel útdruklik frege om gjin bewurkings út te fieren oant de side klear is, mar ik ha it al ferskillende kearen hân dat der nettsjinsteande dy warskôging dochs bewurkingen útfierd wurde. Ik hie it artikel oer de liuw mei sin noch iepen stean om 't ik der noch wat dinkjes oan dwaan moast. De korreksjes en feroaringen binne no by it opslaan ferlern gien om 't jo der al mei oan 'e gong west ha.--[[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]] ([[Meidogger oerlis:RomkeHoekstra|oerlis]]) 22 jan 2025, 22.21 (CET) :{{Ping|RomkeHoekstra}} Goeie. Dat is hiel ferfelend, Romke, it spyt my. Ik hie allinnich de kategoryen even neirûn en wie net yn 'e rinnende tekst oan it redigearjen west. Ik tocht dat dat wol koe. Net dus. :Mar hoe kinne dy feroarings ferlern gien wêze by it opslaan? Dat snap ik net. Want as jo wat opslane en der hat ien tuskentroch wat opslein, dan krije jo in melding fan in editkonflikt en wurdt jo ferzje net opslein, dat is sa, mar dan wurdt ûnderoan op 'e side mei de melding fan it editkonflikt likegoed jo eigen ferzje noch werjûn yn in bewurkingsfinster. Dus dêrwei kinne jo dat gewoan wer kopiëarje. It is dêrnei fansels mear wurk om de tuskenlizzende edits mei te nimmen yn jo folgjende edit, mar der giet yn prinsipe gjin wurk ferlern. Ik krij de yndruk dat jo dat ûnderste bewurkingsfinster noch nea sjoen hawwe, dus fandêr dat ik jo derop wiis. :No haw ik sels noch even wat, want krekt as jo hie ik fan 'e jûn in flinke tebeksetter. Ik wie net sa bliid om te sjen dat jo mei de liuw oan 'e gong wiene, om't ik sels ek al in pear dagen oan in artikel oer de liuw wurkje. Dat koenen jo net witte fansels en ik hoopje dat it net liket as rekkenje ik jo wat oan, want dat is net sa. It is hjirre op 'e Wikipedy yn prinsipe "wa't it earst komt, dy't it earst mealt". Mar jo sille begripe dat ik flink siet te balen. Ik haw soks yn al dy jierren dat ik hjir aktyf bin ien kear earder hân, mei it artikel oer Afro-Amerikanen. Dat heucht my noch goed, want it is gewoan flink kloate. :Ik wit net hoe't jo artikels foar de Wikipedy meitsje, mar ik krij de yndruk dat jo dy hjir fan begjin oant ein op 'e Wikipedy yn it bewurkingsfinster skriuwe. Dêr kin ik my dus net mei rêde, dat ik skriuw myn spul hast altyd yn Word. As it ôf is, moat it fansels noch neilêzen en opladen wurde, mar dêr kom ik meastal net daliks oan ta. Dus, foltôge artikels komme by my op 'e kompjûter yn in mapke te stean oant ik tiid fyn om se op te laden nei de Wikipedy. Ik fertel dit allegearre by wize fan útlis foar myn folgjende fersyk. Soene jo de '''hoaleliuw''' en de '''Amerikaanske (hoale)liuw''' gewurde litte wolle as jo dy al net skreaun hawwe? Want dêr haw ik al artikels oer skreaun. Ik hoopje dat ik moarn tiid haw om teminsten ien fan beiden op te laden, mar dat is noch even de fraach, mei it wurk yn 'e echte wrâld en it berêden fan 'e húshâlding en it behearderswurk hjir op 'e Wikipedy. Ik hie it fan 'e jûn ek dwaan kinnen, wat tiid oangie, mar de kop stie my der net mear nei. [[Meidogger:Ieneach fan &#39;e Esk|Ieneach fan &#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &#39;e Esk|oerlis]]) 23 jan 2025, 02.43 (CET) ::{{Ping|Ieneach fan 'e Esk}} Ik skriuw yndied fuortendaliks yn it bewurkingsfinster. Doe't ik juster letter noch wat korreksjes en wat feroarings oanbrocht hie en it opsloech krige ik de melding dat se net opslein wurde koene om 't de tekst yntusken al troch in oare meiwurker bewurke wie. Op dat stuit wurdt it skerm by my blanko. Faaks stiet der bûten it skerm noch wat, mar dan soe ik de balke rjochts nei ûnder lûke moatte en dat ha'k yndied net dien. Hawar, it like my yn alle gefallen goed om eefkes by jo oan 'e belle te lûken om't it my al in pear kear earder barde. It is fansels sneu as jo oan 'e artikel wurkje en ik wie krekt wat earder mei itselde ûnderwerp. Soks treft min, mar ik lit de hoaleliuw en de Amerikaanske hoaleliuw gewurde. Ik tink dat ik noch oan 'e gong gean mei de '''Barbarijske liuw''', mar ik moat noch earne in boek ha oer útstoarne bisten dêr't er yn stiet en kin dat net fine. Dus dêr moat ik eefkes tsjin oan rinne.--[[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]] ([[Meidogger oerlis:RomkeHoekstra|oerlis]]) 23 jan 2025, 08.23 (CET) :::{{Ping|RomkeHoekstra}} Ja, sa is it krekt: der is in twadde bewurkingsfinster mei de troch jo skreaune tekst hielendal ûnderoan de side mei de melding fan it editkonflikt. Dat twadde bewurkingsfinster stiet yndie bûten it byldskerm as de melding ferskynt. As soks wer bart, moatte jo dus hielendal nei ûnderen scrolle oant jo net fierder kinne. Ik fyn it ek wol in ûnhandich systeem, want jo binne net de earste dy't soks oer de holle sjocht. Underwilens sil ik my tenei bedimje om net wer daliks de kategoryen nei te sjen op siden dêr't noch in wurkberjocht stiet. Ik bin bliid dat jo der even wat fan sizze, want ik wie my earlik sein fan gjin kwea bewust, dat ik wie moai trochgien mei dizze wurkwize. :::Oer de liuw: ja, dat is yndie sneu en frustrearjend foar my, mar nochris: dêr moatte jo jo net beswierd oer fiele. Ik stie earst ek yn bestân om my stil te hâlden, mar ik haw my letter betocht yn ferbân mei it koördinearjen fan 'e oare artikels. Ik lit de Barbarijske liuw gewurde. Binne jo noch fan doel om artikels oer oare kateftigen te skriuwen? [[Meidogger:Ieneach fan &#39;e Esk|Ieneach fan &#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &#39;e Esk|oerlis]]) 23 jan 2025, 20.55 (CET) ::::It makket my fierder neat, jo kinne gerêst fierder mei de kateftigen gean. Der is foar my noch wurk by de rûs mei de fûgels. En it kin sa wer wêze dat ik wer aardichheid oan wat oars krij.--[[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]] ([[Meidogger oerlis:RomkeHoekstra|oerlis]]) 24 jan 2025, 11.01 (CET) :::::{{Ping|RomkeHoekstra}} Ja, der binne omtrint 10.000 fûgelsoarten, dat dêr kinne jo foarearst wol mei ta, mar oan 'e oare kant ''verandering van spijs doet eten''. Ik wol ek wolris in stikje oer in fûgel skriuwe, dat ik kin my foarstelle dat jo ek wolris in sûchdier behannelje wolle. Dat kin en wol ik jo net ûntsizze, allinnich, wat der earjuster barde, dat wol ik ek net wer. No ja, we moatte mar ris sjen hoe't it rint. [[Meidogger:Ieneach fan &#39;e Esk|Ieneach fan &#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &#39;e Esk|oerlis]]) 24 jan 2025, 20.58 (CET) ::::::{{Ping|Ieneach fan &#39;e Esk}} Dit wie echt tafal en ticht te spikerjen is dat net. Om it risiko sa lyts mooglik te hâlden dat in oar jo foar is, soene jo dêrom it bêste jo wurk alfêst op wikipedy sette kinne mei de meidieling dat der noch oan wurke wurdt. By in aktueel barren is it risiko folle grutter dat meardere minsken mei itselde oan 'e slach geane en as it wurk dan noch in pear dagen op de kompjûter bliuwt stean, nimt it risiko mei de tiid ta dat in oar jo foar is mei it artikel.--[[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]] ([[Meidogger oerlis:RomkeHoekstra|oerlis]]) 25 jan 2025, 10.17 (CET) :::::::{{Ping|RomkeHoekstra}} Ja, dat hie ik ek al tocht, oars moat it sa mar sa't jo seine. It probleem dêrmei is fansels dat as je sa'n wurkberjocht pleatse, der ek binnen ôfsjenbere tiid in artikel opladen wurde moat. En dêr knelt de skoech wat, want ik haw juster ris even sjoen, mar ik haw dus noch in pear artikels oer films yn myn "wachtkeamermapke" stean dy't ik ferline jier al yn maaie skreaun haw. Dat komt sa: ik fyn it skriuwen fan in artikel folle leuker as it neilêzen en opladen. Dêr sjoch ik faak tsjinoan en dan sko ik it foar my út. Ik haw dat mapke alris hielendal leechmakke troch alle diene wurk op te laden en doe wie it de bedoeling dat ik tenei alles altyd daliks oplade soe, mar dat hat fjirtjin dagen duorre en doe stiene de earste artikels alwer yn 'e wacht. No ja, ik moat mar ris sjen hoe't ik it yn it ferfolch hawwe sil. [[Meidogger:Ieneach fan &#39;e Esk|Ieneach fan &#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &#39;e Esk|oerlis]]) 25 jan 2025, 20.38 (CET) == Thank you for being a medical contributors! == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> {| style="background-color: #fdffe7; border: 1px solid #fceb92;" |rowspan="2" style="vertical-align: middle; padding: 5px;" | [[File:Wiki Project Med Foundation logo.svg|130px]] |style="font-size: x-large; padding: 3px 3px 0 3px; height: 1.5em;" |'''The 2024 Cure Award''' |- | style="vertical-align: middle; padding: 3px;" |In 2024 you '''[[mdwiki:WikiProjectMed:WikiProject_Medicine/Stats/Top_medical_editors_2024_(all)|were one of the top medical editors in your language]]'''. Thank you from [[m:WikiProject_Med|Wiki Project Med]] for helping bring free, complete, accurate, up-to-date health information to the public. We really appreciate you and the vital work you do! Wiki Project Med Foundation is a [[meta:Wikimedia_thematic_organizations|thematic organization]] whose mission is to improve our health content. '''[[meta:Wiki_Project_Med#People_interested|Consider joining for 2025]]''', there are no associated costs. Additionally one of our primary efforts revolves around translating health content. We invite you to '''[https://mdwiki.toolforge.org/Translation_Dashboard/index.php try our new workflow]''' if you have not already. Our dashboard automatically [https://mdwiki.toolforge.org/Translation_Dashboard/leaderboard.php collects statistics] of your efforts and we are working on [https://mdwiki.toolforge.org/fixwikirefs.php tools to automatically improve formating]. |} Thanks again :-) -- [[mdwiki:User:Doc_James|<span style="color:#0000f1">'''Doc James'''</span>]] along with the rest of the team at '''[[m:WikiProject_Med|Wiki Project Med Foundation]]''' 26 jan 2025, 07.24 (CET) </div> <!-- Message sent by User:Doc James@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Top_Other_Language_Editors_2024&oldid=28172893 --> == Omneame == Goeiejûn @[[Meidogger:Ieneach fan 'e Esk|Ieneach fan 'e Esk]], Wolle jo der tenei by it omneamen om tinke dat as jo de ferkeard stavere side wiskje earst al de keppelingen oanpasse oan de ferbettere stavering, oars bedarret de omneamde side yn it neat. It is dat ik by [[Wrakseljen op de Olympyske Simmerspullen 1936]] ienienen konfrontearre waard mei in reade keppeling fan in artikel dat ik krekt derfoar skreaun hie, oars hie ik de earst kommende tiid net yn de rekken hân dat der mei it omneamen earne ferkeard gien wie. [[Meidogger:FreyaSport|FreyaSport]] ([[Meidogger oerlis:FreyaSport|oerlis]]) 7 feb 2025, 20.46 (CET) :{{Ping|FreyaSport}} Jo hawwe hielendal gelyk. Dat doch ik ornaris ek, mar it is my niis glêd troch it sin gien. Sorry. [[Meidogger:Ieneach fan &#39;e Esk|Ieneach fan &#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &#39;e Esk|oerlis]]) 7 feb 2025, 20.48 (CET) ::@[[Meidogger:Ieneach fan 'e Esk|Ieneach fan 'e Esk]] kin ris in kear barre, gelokkich hie ik it hjoed rap yn 'e rekken. [[Meidogger:FreyaSport|FreyaSport]] ([[Meidogger oerlis:FreyaSport|oerlis]]) 7 feb 2025, 20.56 (CET) == Boarne == Goeiejûn @[[Meidogger:Ieneach fan 'e Esk|Ieneach fan 'e Esk]] Jo ha by [[Ödön Zombori]] de kategoryen Argentynsk wrakseltrainer en Argentynsk persoan fan Hongaarsk komôf taheakke. Ha jo in boarne hjirfoar? As immen nei in oar lân emigrearret betsjut dat net daliks dat immen ek steatsboarger wurd fan dat lân. Bygelyks sa as dat by [[János Németh]] dy't nei Spanje ferfear al it gefal wie, dy is Spaansk steatsboarger wurden. [[Meidogger:FreyaSport|FreyaSport]] ([[Meidogger oerlis:FreyaSport|oerlis]]) 8 feb 2025, 23.13 (CET) :{{Ping|FreyaSport}} No, dat bin ik net mei jo iens. Emigrearje betsjut neffens my wol deeglik dat je boarger fan it nije lân wurde en de nasjonaliteit fan dat lân oannimme. As dat net sa is, soe ik it yn elts gefal oars formulearje, bgl. "Yn dat-en-dat jier gied er nei Argentynje ta te wurkjen" of sa. Yn dit gefal liket it my noch mear foar de hân lizzend om't Hongarije nei WO2 ûnder de kommunisten kaam. Alle Hongaren dy't doe nei it Westen giene, wurken foar it kommunistysk regear of it wiene flechtlingen. Yn acht nommen dat er pas yn 1985 weromgie, presys doe't glasnost en perestrojka de kommunistyske diktatuer wat draachberder begûnen te meitsjen, liek it my foar de hân lizzend dat er yn 'e tuskentiid yndie de Argentynske nasjonaliteit hie. [[Meidogger:Ieneach fan &#39;e Esk|Ieneach fan &#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &#39;e Esk|oerlis]]) 9 feb 2025, 00.21 (CET) == Dieuwertje Blok == Soene jo (as @[[Drewes|Drewes]]) [[Dieuwertje Blok]] efkes in skoftke befeiligje kinne? Ik tink dat dit geklier mei de datum troch annonieme meidoggers efkes oanhâlden giet. Op de Nederlânske Wikipedy is de side fan 'e middei ek wer befeilige en sûnt die tiid is it geklier hjir begûn. [[Meidogger:FreyaSport|FreyaSport]] ([[Meidogger oerlis:FreyaSport|oerlis]]) 18 mrt 2025, 22.12 (CET) :Al dien. [[Meidogger:Kneppelfreed|Kneppelfreed]] ([[Meidogger oerlis:Kneppelfreed|oerlis]]) 19 mrt 2025, 03.35 (CET) == Open Database License == Goed, de oare kear wol ik wol sjen at ik dy lisinsje fine kin, mar ik nim oan dat as ik dy op [[Ofbyld:Wâldfeart.png|25px|[[Wâldfeart]]]] sjoen hie, en sjoen hie dat dat wie wat ik socht, dat ik dy dan wol keazen hie. [[Meidogger:Mysha|Mysha]] ([[Meidogger oerlis:Mysha|oerlis]]) [[Meidogger:Mysha|Mysha]] ([[Meidogger oerlis:Mysha|oerlis]]) 10 apr 2025, 09.49 (CEST) :Wat jo dien hiene, wie ek gjin ramp, mar doe't ik ferline simmer alle ôfbydlings bylâns west haw, haw ik foar kaarten fan Open Street Map in spesjaal berjochtsje oanmakke mei in link nei mear ynformaasje spesifyk dêroer. (Sa't se dat op En: ek brûkten, seach ik.) By it opladen fan it ôfbyld stiet dy opsje yn it rolldown-menu fan 'e linsinsjemooglikheden as fyfde fan boppen. Ik haw it op 'e byfoege skermôfbylding oanjûn mei de reade pylk. [[Meidogger:Ieneach fan &#39;e Esk|Ieneach fan &#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &#39;e Esk|oerlis]]) 10 apr 2025, 20.52 (CEST) [[File:Printscreen Lisinsjemenu.jpg|right|1200px|]] {{clear}} == [[MediaWiki:Copyrightwarning2]] == Hello! Is this still in use? If yes you might want to change 3.0 to 4.0. [[Meidogger:MGA73|MGA73]] ([[Meidogger oerlis:MGA73|oerlis]]) 17 apr 2025, 13.48 (CEST) :Good evening. I don't think it's in use, but I'm not 100% sure what would happen if I deleted a system message, so I updated it anyway. Thanks for the warning. [[Meidogger:Ieneach fan &#39;e Esk|Ieneach fan &#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &#39;e Esk|oerlis]]) 17 apr 2025, 21.39 (CEST) == Tangara == Ik lit de Fryske namme fan in fûgelskaai graach oan jo oer, want ik ha dêr yn 'e measte gefallen gjin inkeld doel oer. Mar ik ha eefkes wachte mei de beskriuwing fan it skaai ''Thraupis'', dy't jo de Fryske namme "echte tangaren" jûn ha. Ik seach nammentlik ek in skaai ''Tangara'' en liet doe yn my omgean of dat (fanwegen de namme) net de echte tangaren wêze moatte. [[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]] ([[Meidogger oerlis:RomkeHoekstra|oerlis]]) 7 mai 2025, 11.08 (CEST) :{{Ping|RomkeHoekstra}} Ik hie ''Thraupis'' de echte tangaren neamt om't de famylje fan 'e tangarefûgels, ''Thraupidae'', nei dat skaai ferneamd is. Ik begryp jo riddenearring oangeande ''Tangara'' en dêr is beslist wat foar te sizzen. Dan moatte we in oare namme betinke foar ''Thraupis''. It skaai is neffens en: ferneamd nei in ûnidentifisearre fûgeltsje dat neamd wurdt troch de Aldgrykske wiisgear Aristoteles yn syn geskriften. Dêr sjitte we dus neat mei op. Ik sjoch dat de fûgels fan it skaai ''Thraupis'' allegearre wat blauwich binne en dat se dêrom yn Brazylje ''pipira-azul'' neamd wurde (''azul'' is Portegeesk foar blau). We soene se de blauwe tangaren neame kinne. Wat fine jo dêrfan? [[Meidogger:Ieneach fan &#39;e Esk|Ieneach fan &#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &#39;e Esk|oerlis]]) 8 mai 2025, 00.12 (CEST) ::{{Ping|Ieneach fan &#39;e Esk}} Ja, ik fyn dat bêst. Tige tank foar de útlis!--[[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]] ([[Meidogger oerlis:RomkeHoekstra|oerlis]]) 8 mai 2025, 08.04 (CEST) == Ik haw wer eat mist == Ik hie dat <nowiki>{{DEFAULTSORT:}}</nowiki> ûnlêsber opnaam by [[On the Road]], foar at at immen de oardering oars hawwe woe. Mar no wit ik net wat it doel is om it al sichtber te meitsjen, mar krekt mei deselde namme as de titel? Kin ik dêr wat útlis by hawwe? " [[Meidogger:Mysha|Mysha]] ([[Meidogger oerlis:Mysha|oerlis]]) 20 mai 2025, 09.39 (CEST) :{{Ping|Mysha}} Goeie. Ja, ik snapte net wat jo dêrmei woene. Sa'n defaultsort is altyd al ûnsichtber, dus neffens my hat dat ûnsichtber meitsjen gjin sin. Wat de alfabetisearring oangiet: neffens my wurde dêrby allinnich lidwurden negearre. Dus as it boek ''The Road'' hjitten hie, dan hie by de defaultsort "Road, The" komme moatten te stean. Mar "On" is gjin lidwurd mar in foarsetsel, dus dit boek moat ûnder de O alfabetisearre wurde. Wêrom haw ik de defaultsort net hielendal fuorthelle? Wit ik eins net. Dat hie ek likegoed kinnen, dêr hawwe jo gelyk oan. [[Meidogger:Ieneach fan &#39;e Esk|Ieneach fan &#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &#39;e Esk|oerlis]]) 20 mai 2025, 12.26 (CEST) :: Ja, dat wie in bytsje fan: "Ik kin it allegear net kwyt by de gearfetting, mar ik wit dat guon lju gauris myn defaultsort oanpasje, dat ik jou mar efkens oan wat ik ferwachtsje; dat jimme dat oanpasje kinne nei hoe it krekt weze moatten hie, of fuorthelje as it wier net nedich is." Mar at jo sizze dat it wier altiten allinnich om lidwurden is, dan kin ikdat ornaris fuortlittte. [[Meidogger:Mysha|Mysha]] ([[Meidogger oerlis:Mysha|oerlis]]) ::: Ja, yn prinsipe allinnich as it earste wurd in lidwurd is. Der binne fansels oare gefallen dêr't je sa'n defaultsort ek by brûke kinne. Ik tink dan oan dingen as it boek ''[[1984 (boek)|1984]]'' fan George Orwell. Dat kinne je as sifers alfbetisearje, mar je kinne der ek in defaultsort mei ''nineteen eighty-four'' by sette of om't der in fertaling fan is "njoggentjin fjouwerentachtich". Mar foar it meastepart giet it yndie om 'e lidwurden. [[Meidogger:Ieneach fan &#39;e Esk|Ieneach fan &#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &#39;e Esk|oerlis]]) 22 mai 2025, 01.11 (CEST) == Tanke == Good morning, dearest Ieneach fan 'e Esk, and thak you for your help in the new pages [[Nazario Pardini]] and [[Arena Metato]]. See you soon. [[Meidogger:Rei Momo|Rei Momo]] ([[Meidogger oerlis:Rei Momo|oerlis]]) 10 jun 2025, 07.26 (CEST) == [[Palackattumala]] == Godd monring, dearest dearest Ieneach fan 'e Esk, how are you? Me I'm fine!!! Please, I ask you 3 minutes to access this new page anc correct my mistakes, please. I'll be pleased to help you in Italian and Portuguese. Thanks a lot and see you soon [[Meidogger:Rei Momo|Rei Momo]] ([[Meidogger oerlis:Rei Momo|oerlis]]) 30 jul 2025, 10.50 (CEST) :Sorry, Rei Momo. I had an off day yesterday and didn't turn on my computer. I looked at your contribution just now and changed some things, but I think Drewes already did most of the work. [[Meidogger:Ieneach fan &#39;e Esk|Ieneach fan &#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &#39;e Esk|oerlis]]) 1 aug 2025, 02.17 (CEST) :: No problem, you have not to say sorry!!! Thank you very much for your visit!!! [[Meidogger:Rei Momo|Rei Momo]] ([[Meidogger oerlis:Rei Momo|oerlis]]) 1 aug 2025, 08.33 (CEST) == Harry Verbeke == ik kwam op de nl deze saxofonist tegen en dacht in 1922 noemt niemand zijn kind Harry. Ik had het mis; hij heette François Harry. Ik heb nog wat gevonden over zijn muzikale achtergrond. De nl; en fy meldden dat hij op 11 april geboren zou zijn; het was echter een dag eerder. Op wikidata stond het al goed, ook op de de. Wil je het hier ook aanpassen. Het is in te zien via Alle Friezen, ook het blad Beatrijs uit de jaren zestig meldde de 10e als geboortedatum, groet van 1/2-Fries,[[Meidogger:Ceescamel|Ceescamel]] ([[Meidogger oerlis:Ceescamel|oerlis]]) 13 aug 2025, 11.19 (CEST) :{{Ping|Ceescamel}} Jazeker, dat doe ik even. Dank voor het aandragen van de verbeteringen. [[Meidogger:Ieneach fan &#39;e Esk|Ieneach fan &#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &#39;e Esk|oerlis]]) 13 aug 2025, 23.42 (CEST) == Disney == When was the last time you watched any Disney movies? I've added some bits to [[Encanto]], as it is my newest favorite. When do you plan to watch more Disney movies? Encanto airs on Freefourm every now and then. They've also shown other favorites of mine, like [[Frozen II]] and [[Brother Bear]]. Also, should Frozen II move to [[Frozen 2]] as was done in English? [[Wiki:Meidogger-bydragen/2600:1700:C910:2960:DA5:658C:9010:A976|2600:1700:C910:2960:DA5:658C:9010:A976]] 21 aug 2025, 23.42 (CEST) == Ofbyld:FrieslandVlag.png == Jo hawwe [[Ofbyld:FrieslandVlag.png]] fuorthelle, wylst it op [[Wikipedy:Koart_oersjoch]] noch keppele wie. Hoe grut wie dy flagge? [[Meidogger:Mysha|Mysha]] ([[Meidogger oerlis:Mysha|oerlis]]) [[Meidogger:Mysha|Mysha]] ([[Meidogger oerlis:Mysha|oerlis]]) 10 sep 2025, 11.16 (CEST) :Minuskúl, miskien in heale by in fjirde sintimeter. It stikte hjir fan dy dingen, en dy haw ik allegearre fuortsmiten en ferfongen doe't ik ferline jier simmer alle ôfbyldings bylâns west haw. Dat haw ik net dien omdat ik it sa leuk fûn (it wie in rotputsje dêr't suver gjin ein oan kaam), mar omdat der fanút Wikimedia fragen wiene oer ús gebrûk fan ôfbyldings sûnder lisinsje. Ik haw de fuortsmiten ôfbyldings op alle siden dêr't se brûkt waarden earst ferfongen ear't ik se fuortsmiet. Op Wikipedy:Koart oersjoch, sa sjoch ik no wol, waard dat flachje twaris brûkt/neamt en dat hie ik dúdlik net troch en doe haw ik it mar ien kear ferfongen. As jo yn 'e rjochterkolom sjogge, stiet dêr net "FrieslandVlag.png", mar "Frisian flag.svg". Sa moat it yn 'e linkerkolom ek noch even feroare wurde. [[Meidogger:Ieneach fan &#39;e Esk|Ieneach fan &#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &#39;e Esk|oerlis]]) 10 sep 2025, 14.39 (CEST) :: Ik haw der dan earst mar in plaatsje op folle mjitten(?) yn setten om't: De grap wie fansels dat <nowiki>[[Ofbyld:Frisian flag.svg]]</nowiki> genôch wie. (It is wat núver, om't it ôfbyld nèt itselde is as de boarne.) Mar eins soenen wy no in plaatsje nedich binne wat net sa grut is, wat it ek is. Faaks [[fy:Ofbyld:Pompeblêd.svg]], as wy gjin lytser foarbyld hawwe. [[Meidogger:Mysha|Mysha]] ([[Meidogger oerlis:Mysha|oerlis]]) :::Dat formaat ha ik dochs mar efkes oanpast. Gewoane lêzers en begjinnende meidoggers sille it nea troch ha dat it plaatsje eins grutter is. By it brûken fan in flagge wurd meastentiids in berjocht brûkt. [[Meidogger:FreyaSport|FreyaSport]] ([[Meidogger oerlis:FreyaSport|oerlis]]) 10 sep 2025, 21.20 (CEST) :::: Goed, dat haw ik der koart as kommentaar bysetten. Doch hie ik leaver eat as [[Ofbyld:Kladblok.png]], at dat net te betizend is. [[Meidogger:Mysha|Mysha]] ([[Meidogger oerlis:Mysha|oerlis]]) :::::{{Ping|Mysha|FreyaSport}} As jo dat leaver hawwe, kin dat skoan. Der is gjin inkele reden dat dat foarbyld fan in ôfbyld in Fryske flagge wêze moat. [[Meidogger:Ieneach fan &#39;e Esk|Ieneach fan &#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &#39;e Esk|oerlis]]) 11 sep 2025, 21.52 (CEST) :::::@[[Meidogger:Ieneach fan 'e Esk|Ieneach fan 'e Esk]] @[[Meidogger:Mysha|Mysha]] It kinne om my alle ôfbylden wêze, it giet om in ôfbyld. Mar in ôfbyld mei Frysk tema is it moaiste op de Fryske Wikipedy. [[Meidogger:FreyaSport|FreyaSport]] ([[Meidogger oerlis:FreyaSport|oerlis]]) 12 sep 2025, 09.58 (CEST) :::::: Dêr is wat foar te sizzen. Ik haw der dan [[Ofbyld:Pompeblêd lyts.png]] foar makke. [[Meidogger:Mysha|Mysha]] ([[Meidogger oerlis:Mysha|oerlis]]) ::::::: {{Ping|Mysha|Ieneach fan &#39;e Esk}} In pompelblêd, prachtig, is krekt wat foar Koart Oersjoch. [[Meidogger:FreyaSport|FreyaSport]] ([[Meidogger oerlis:FreyaSport|oerlis]]) 12 sep 2025, 19.20 (CEST) :::::::: {{Ping|Mysha|FreyaSport}} Ik slút my dêrby oan. [[Meidogger:Ieneach fan &#39;e Esk|Ieneach fan &#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &#39;e Esk|oerlis]]) 12 sep 2025, 20.29 (CEST) == Kentukky == *Yn it Frysk is ''Tegearre'' fêstlein mei krekt de betsjuttings oarsom: ''Mei in oar'' sprekt oer ien oar persoan, mar ''meiinoar'' wurdt brûkt foar gâns in troep; lju ''gearre'' binne minsken byelkoar, mar ''tegearre'' binne mar twa. Ornaris tink ik der om, mar yn oersettings fersin ik my gau noch. *Ik hie net tocht dat it Frysk in namme hie foar it [[gers]] op in oar [[kontinint]]. Ik hoopje, wy kinne der krekt wat mear oer sizze as ''[[Gers]] wat waakst yn [[Kentucky]]''. Tank. [[Meidogger:Mysha|Mysha]] ([[Meidogger oerlis:Mysha|oerlis]]) 24 sep 2025, 11.30 (CEST) :{{Ping|Mysha}} Ornaris wurdt "tegearre" beskôge as de Fryske oersetting fan it Nederlânske ''samen''. Ik fyn it handiger om "tegearre" te beskôgjen as "met z'n tweeën", en "mei-inoar" as ''samen''. :Wat it gers oangiet: neffens de oanhef fan it artikel oer Kentucky op en: is de ''Bluegrass State''-bynamme ''in reference to Kentucky bluegrass, a species of grass introduced by European settlers, which has long supported the state's thoroughbred horse industry''. Dus it komt oarspronklik út Jeropa. [[Meidogger:Ieneach fan &#39;e Esk|Ieneach fan &#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &#39;e Esk|oerlis]]) 26 sep 2025, 00.56 (CEST) == Grot == Ik haw dat systeem mei twa parten ierde, dyt dan wer yn ien part gearnaam wurde, net optocht. Dat hie ik oernaam fan in oar stik fan, ik nim oan, [[fy:Kategory:geografy|geografy]]. Ik ha der fierders gjin probleem mei; at yn de tekst fan de kategory mar stiet wat der krekt yn beskreaun wurdt. [[Meidogger:Mysha|Mysha]] ([[Meidogger oerlis:Mysha|oerlis]]) 26 sep 2025, 12.55 (CEST) == [[Allahabad|Prayagraj]] == hello im sorry for not speaking Frysk . im a local Prayagrajan and i wonder why the Frysk of Wikipedia is amongst the only wikipedias, thats not recognizing the new name Prayagraj for the town. The renaming took place almost 1 decade earllier. when i look at the discus page (oerlis). there seems to be one outside wikipedia member who acts pro name change and one wikipedia member from inside Frysk who has a quarrell with the other member. it seems, that this is the main reason, why the inside guy doesnt acknolledge the fact, that the citys name has been [[Prayagraj]] for a long time. can this please be objectively discused == fergese apels == Ja hawwe myn [[Ofbyld:Apple icon.png]] fan <nowiki> {{Auteursrjocht Frijkaam}} ferbettere nei {{Auteursrjocht Frij}}</nowiki>. Dat liket better as wat ik hie, mar wat hie ik kieze moatten by it oanbieden om krekt dat risseltaat te krijen? Ik hie Frijkaam, mei in tige resinte oergong fan it frijkommen, keazen om't ik net seach wat in bettere kar wie foar: Trij ferskate soarten fan frij fan rjochten. [[Meidogger:Mysha|Mysha]] ([[Meidogger oerlis:Mysha|oerlis]]) 5 nov 2025, 09.44 (CET) :{{Ping|Mysha}} Jo hawwe gelyk, der ûntbriek in dúdlike omskriuwing fan dizze sitewaasje yn it keuzemenu. Ik haw it oanpast. [[Meidogger:Ieneach fan &#39;e Esk|Ieneach fan &#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &#39;e Esk|oerlis]]) 7 nov 2025, 01.44 (CET) ::Tank. (Net krekt goed foar krekt dit besûndere gefal, mar better.) Allinnich: It liket dat der no stiet foar eigen wurk sûnder rjochten dat "De makker fan dit ôfbyld hat alle rjochten frijjûn.", wylst foar frij wurk fan oaren stiet dat : "De makker fan dit ôfbyld hat alle rjochten frijjûn.". Kinne wy, foar it ferskil, de twadde kear "De boarne fan dit ôfbyld hat alle rjochten frijjûn." sizze? [[Meidogger:Mysha|Mysha]] ([[Meidogger oerlis:Mysha|oerlis]]) 7 nov 2025, 11.58 (CET) :::{{Ping|Mysha}} Tsja, dan soe der wer in nij berjocht oer auteursrjocht komme moatte en ik besykje dat eins in bytsje yn te damjen, want wat mear berjochten wat ûndúdliker it wurdt hokker jo wannear brûke moatte. As ik de tekst fan dit berjocht noris feroarje yn "De makker '''en/of rjochthawwende''' fan dit ôfbyld hat alle rjochten frijjûn", soe dat foar jo in oplossing wêze kinne? [[Meidogger:Ieneach fan &#39;e Esk|Ieneach fan &#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &#39;e Esk|oerlis]]) 8 nov 2025, 22.36 (CET) ::::("Feroarje yn", liket my in Hollanisme. Fryler fynt it goed, mar ik soe sizze dat de "yn" dêr in lokaasje is. Mar goed, it is myn memmetaal net.) Ik wit net krekt wêrom it in berjocht mear wurdt as foar de twa opsjes ek wier twa beskriuwings binne. Mar as dat sa is, kinne dy twa opsjes da net gearnam wurde as "De boarne fan dit ôfbyld hat alle rjochten frijjûn.", dêr wy net by neame at dy boarne de oanbieder is as net? (Is der in wurd 'taleverder' of soks?) [[Meidogger:Mysha|Mysha]] ([[Meidogger oerlis:Mysha|oerlis]]) 10 nov 2025, 12.37 (CET) :::::{{Ping|Mysha}} As ik jo goed begryp, giet it jo derom dat dejinge dy't alle rjochten frijjout net altyd ek de makker is. Mar om 'e rjochten frijjaan te kinnen, moat dy persoan wol de rjochthawwende wêze. Dus dêrom myn foarstel. "Boarne" fyn ik yn dizze kontekst net in gaadlike term foar in persoan (dan tink ik mear oan in anonime boarne yn 'e sjoernalistyk). "Taleverder" liket my in synonym ta foar "oanbieder". As jo leaver "oanbieder" hawwe as "rjochthawwende", kin dat om my ek wol. [[Meidogger:Ieneach fan &#39;e Esk|Ieneach fan &#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &#39;e Esk|oerlis]]) 10 nov 2025, 22.57 (CET) :::::: Dy persoan is net altiten de makker; mar ik hie net spesyfyk frege om sa'n ûnderskie: At de beide opsjes mei ien oantsjutting en ien tekst te fangen binne, is dat my ek goed. Ik woe allinnich net hawwe dat wy in ûnderskie oanbiede tusken eigen en oanbean troch oaren, mar dat at de oanbieder dy kar dan makke hat, dat dan bliken docht dat de omskriuwing folút, krekt itselde is. De grûn fan de kar foar "boarne", wie dat dy frijlit at dy boarne ien persoan is, as in kollektyf. It is ïnkeld myn eigen ûnbehagen mei "ien en meardere is / binne" wat hjir spilet. [[Meidogger:Mysha|Mysha]] ([[Meidogger oerlis:Mysha|oerlis]]) == Betsjuttings == Ik hie net sjoen dat dy side in haadside waard, yn stee fan in Wikipedy-side. Ik sjoch ek net hoe't ik tanke kin foar it rêden fan de side. Mar dochs efkes: Tank foar it oplossen fan it probeem. No moat ik alinnich noch fine hoe, as wa, at immen [[Wikipedy:Mienskip/Meidwaan en ferbetterje]] oanpasje kin om [[Wikipedy:Betsjuttings]] op te nimmen. [[Meidogger:Mysha|Mysha]] ([[Meidogger oerlis:Mysha|oerlis]]) 11 des 2025, 13.10 (CET) :{{Ping|Mysha}} Gjin probleem, hear. En ik haw him der ek al even tusken setten by Wikipedy:Mienskip/Meidwaan en ferbetterje (ûnder it kopke "In side skriuwe", dat liek my it gaadlikste plak ta). [[Meidogger:Ieneach fan &#39;e Esk|Ieneach fan &#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &#39;e Esk|oerlis]]) 12 des 2025, 12.32 (CET) :: Tank. [[Meidogger:Mysha|Mysha]] ([[Meidogger oerlis:Mysha|oerlis]]) == Kaarte(n) == Eart wy trochgeande wizigings hawwe foar al as net in "-n": Kinne wy it earst iens wurde oer hoenear at der al in "n" komt: [[Wikipedy:Oerlisside#Kaarte?]]? [[Meidogger:Mysha|Mysha]] ([[Meidogger oerlis:Mysha|oerlis]]) 13 mrt 2026, 13.51 (CET) :{{Ping|Mysha}} Ik haw antwurde op 'e oerlisside. [[Meidogger:Ieneach fan &#39;e Esk|Ieneach fan &#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &#39;e Esk|oerlis]]) 14 mrt 2026, 20.06 (CET) == You may be an eligible candidate for the U4C election == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Greetings, The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]] seeks candidates for the 2026 election. The U4C is the global committee responsible for overseeing enforcement of the [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal Code of Conduct|Universal Code of Conduct]]. Elections are held annually, if elected a committee member serves for two years. This year the U4C requires candidates to hold administrator rights on at least one wiki, which is why you are being contacted as you appear to hold this right. There are other requirements, such as candidates must be at least 18 years old and may not be employed by the Wikimedia Foundation or other related chapters and affiliates. You can find more information in the [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026#Call_for_Candidates|call for candidates on Meta-wiki]]. Additionally, the committee's working language is English; some ability to communicate in English is required. The election opens on 18 May, if you are eligible and interested you have until 10 May to submit your candidacy. There will week between for candidates to answer questions from the community. Voting takes place privately in [[m:Special:MyLanguage/SecurePoll|SecurePoll]], successful candidates must receive at least 60% support. More information is available on [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026|the 2026 Elections page]], including timelines and other candidacy information. If you read over the material and consider yourself qualified, please consider submitting your name to run for the committee. If you think someone else in your community might be interested and qualified, please encourage them to run. In partnership with the U4C -- [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User_talk:Keegan (WMF)|talk]]) 28 apr 2026, 20.33 (CEST) </div> <!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Keegan_(WMF)/test&oldid=30471754 --> :I don't think so. [[Meidogger:Ieneach fan &#39;e Esk|Ieneach fan &#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &#39;e Esk|oerlis]]) 29 apr 2026, 21.36 (CEST) == Spinnaker == Mar dan komt [[Spinnaker]] by [[:Kategory:Seil]], wylst [[Fok (seil)]] by [[:Kategory:Silen]] stiet. [[Meidogger:Mysha|Mysha]] ([[Meidogger oerlis:Mysha|oerlis]]) 3 jun 2026, 14.36 (CEST) :{{Ping|Mysha}} O, ik wist net dat er ek al oare seilen beskreaun wiene. Dan moat by fok even de kategory oanpast wurde. [[Meidogger:Ieneach fan &#39;e Esk|Ieneach fan &#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &#39;e Esk|oerlis]]) 4 jun 2026, 02.00 (CEST) :: Tank; ik seach dat it no dien wie. Moarn mar ris sjen at der noch mar binne, en at der eat is wat it gearbringt. [[Meidogger:Mysha|Mysha]] ([[Meidogger oerlis:Mysha|oerlis]]) == Jager-samler == Ik haw besocht en set [[Jager-samler]] werom nei hoe't it wie, mar skynber doch ik eat ferkeard. Ik wol it net fierder ferkeard meitsje, dat kinst sels dyn ferzje weromhelje? [[Meidogger:Mysha|Mysha]] ([[Meidogger oerlis:Mysha|oerlis]]) 11 jun 2026, 15.10 (CEST) :{{Ping|Mysha}} Bêst genôch. Ik haw it hersteld. Jo hiene it sels ek wol kinnen: dan moatte jo by it tabblêd "Skiednis besjen" it ferskil opfreegje tusken hoe't it no is en de lêste ferzje dy't noch goed wie. Dan krije jo dy beide ferzjes njonken inoar te sjen mei de nijste ferzje oan 'e rjochterkant en de âldere oan 'e linkerkant. Boppe de nijste ferzje stiet "De hjoeddeiske ferzje sûnt 12 jun 2026 om 00.53", en boppe de âldere stiet yn dit gefal "De ferzje fan 20 aug 2021 om 00.46". Dy kopkes binne keppelings, dus as jo klikke op "De ferzje fan 20 aug 2021 om 00.46", krije jo dy ferzje derfoar. Under de titel mar boppe de tekst fan it artikel stiet dan yn in rôze ramt in warskôging dat jo no net de hjoeddeistige ferzje fan it artikel derfoar hawwe, dus jo kinne dat altyd werkenne. :Oant safier wisten jo dit wierskynlik allegear wol, mar no komt it: as jo ienris sa'n histoaryske ferzje fan it artikel oproppen hawwe, kinne jo it tabblêd "Bewurkje" iepenje, en dan krije jo de bewurkbere tekst fan dy histoaryske ferzje fan it artikel yn byld. As jo it artikel weromsette wolle nei dy ferzje en it slagget op in oare manier net, dan kinne jo dus altyd noch de hiele artikeltekst dêrwei kopiëarje, wer werom gean nei de hjoeddeiske ferzje fan it artikel, dêr wer it tabblêd "Bewurkje" iepenje, en dan oer de hjoeddeistige artikeltekst hinne de tekst plakke dy't jo fan 'e histoaryske ferzje kopiëarre hawwe. [[Meidogger:Ieneach fan &#39;e Esk|Ieneach fan &#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &#39;e Esk|oerlis]]) 12 jun 2026, 01.05 (CEST) :: {{Ping|Drewes}} Tank, it is goed om dat út en troch wer ris te lêzen, om't guon saken wist ik net mear. Mar hoe ek: doe't it ienkear ferkeard gongen wie, woe ik der net mear yn om grieme om it noch minder te meitsjen. Foarbyld: Drewes hie, tusken de "korreksje" dy't ik dien hie en dy fan jo, part fan de ynhâld ek noch oanpast. Dat ik wol it leafst oan jimme beiden oerlitte hoe't de ferzje fan no ôf wêze moat. [[Meidogger:Mysha|Mysha]] ([[Meidogger oerlis:Mysha|oerlis]]) ::: {{Ping|Mysha|Drewes}} Goed dat jo dêr noch even de oandacht op fêstigje, Mysha. Ik hie de edit fan Drewes wol sjoen, en ik wie ek fan doel om syn ferbetterings yn 'e tekst te behâlden, mar trochdat ik ûnderwilens ek dwaande wie mei it boppesteande antwurd oan jo te skriuwen, is my dat úteinlik ûntkommen. Ik haw Drewes syn ferbetterings der no krekt wer even ynset. [[Meidogger:Ieneach fan &#39;e Esk|Ieneach fan &#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &#39;e Esk|oerlis]]) 13 jun 2026, 17.46 (CEST) == [[Lucienne Stassaert]] == Hi, dear Ieneach fan 'e Esk, how are you? Me O'm fine. Please, can you access this short page I've opened to see if it is all correct? Thank you a lot for your important hel, and see you in [[Caselle Landi]]. [[Meidogger:Rei Momo|Rei Momo]] ([[Meidogger oerlis:Rei Momo|oerlis]]) 19 aug 2026, 16.57 (CEST) :{{Ping|Rei Momo}} Hello, Rei Momo. Good to hear you're well after such a scorching hot summer. I've looked at your new page, but Drewes had already done almost all of the work. [[Meidogger:Ieneach fan &#39;e Esk|Ieneach fan &#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &#39;e Esk|oerlis]]) 19 aug 2026, 22.08 (CEST) :: Yes, no problem, but I'm very happy about your visit. [[Meidogger:Rei Momo|Rei Momo]] ([[Meidogger oerlis:Rei Momo|oerlis]]) 20 aug 2026, 09.36 (CEST) == Boskplaat (Rottumerplaat) == Ik bin der net wis fan hoe at ik dit dwaan moatten hie. Rottumerplaat en de Boskplaat binne no tegearre ien plaat; lykas in útbuorren fêstgroeit oan in doarp. Hoenear moast sizze dat it net mear útbuoren binne? [[Meidogger:Mysha|Mysha]] ([[Meidogger oerlis:Mysha|oerlis]]) 21 sep 2026, 13.36 (CEST) :{{Ping|Mysha}} Dit giet oer de kategoryen dy't ik tafoege haw, tink. Ek al is it no net mear in sânplaat op himsels, dat wie it histoarysk al. Dus dan kin it likegoed yn dy kategory. En we hawwe gjin kategory foar dielen fan in sânplaat, dus fan dy kant ôf besjoen komt it ek yn deselde kategory. Gjin probleem. [[Meidogger:Ieneach fan &#39;e Esk|Ieneach fan &#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &#39;e Esk|oerlis]]) 23 sep 2026, 00.49 (CEST) :: Ja, dêr wie ik net wis oer. Mar jo hawwe my oertsjûge. [[Meidogger:Mysha|Mysha]] ([[Meidogger oerlis:Mysha|oerlis]]) == [[Yves Gomy]] == Hi, dear Ieneach fan 'e Esk, how are you? Me I'm fine!!! Please, can you access this little stub and correct my poor mistakes? Just 3 minutes, thanks a lot and happy wrrk end. [[Meidogger:Rei Momo|Rei Momo]] ([[Meidogger oerlis:Rei Momo|oerlis]]) 2 okt 2026, 10.10 (CEST) :Sure, Rei Momo, no problem. Done! [[Meidogger:Ieneach fan &#39;e Esk|Ieneach fan &#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &#39;e Esk|oerlis]]) 2 okt 2026, 23.10 (CEST) :: Grazie mille for your aid, have a nice week!!! [[Meidogger:Rei Momo|Rei Momo]] ([[Meidogger oerlis:Rei Momo|oerlis]]) 5 okt 2026, 07.40 (CEST) == Boarnen == Rju nommele Ieneach fan 'e Esk, in wykmannich lyn hie ik dit berjocht op ús Oerlisside dield: ''By in stikmannich lange siden, dy't faak út it Ingelsk oerset binne, wurde gjin konkrete boarnen neamd. Ynstee dêrfan wurdt ferwiisd nei de Ingelsktalige ferzje fan it artikel. Dat soe fansels in tydlike oplossing wêze kinne, mar yn in protte gefallen liket dy sitewaasje permanint wurden te wêzen.'' ''Dat is wat problematysk, want sawol de Ingelske as de Fryske Wikipedy is hieltyd yn beweging. De ynhâld fan in Frysk artikel kin yn 'e rin fan 'e tiid sa bot feroarje, dat de boarnen op 'e Ingelsktalige ferzje net mear needsaaklikerwize oanslute by wat der op 'e Fryske side stiet. Dêrtroch wurdt it lestich om ynformaasje te hifkjen.'' ''By it artikel oer Vancouver haw ik dat no oanpakt troch de boarnen streekrjocht yn de tekst op te nimmen. It soe moai wêze as de minsken dy't sokke artikels skreaun of oerset hawwe, dêr ek nochris nei sjen wolle.'' ''Uteinlik wolle wy ommers allegear in sa goed en betrouber mooglike Fryske Wikipedy. It soe spitich wêze as wy op dit mêd in bytsje in Wikipedy fan de twadde klasse wurde soene. Dat is mei in relatyf grutte minderheidstaal as it Frysk perfoarst net nedich.'' ''Dêrom myn freonlike fersyk oan de minsken dy't har hjirtroch oansprutsen fiele... Soene jim nochris nei de boarnefermeldingen yn jim artikels sjen wolle? Dat soe de kwaliteit en betrouberens fan ús Wikipedy allinnich mar te'n goede komme. Alfêst tige tank!'' Groetnis --[[Meidogger:Kening Aldgilles|Kening Aldgilles]] ([[Meidogger oerlis:Kening Aldgilles|oerlis]]) 10 nov 2026, 23.01 (CET) h6hioylwgmx4r21ds43qwpigtl12juy 1244311 1244310 2026-11-10T22:50:46Z Ieneach fan 'e Esk 13292 /* Boarnen */ Antwurd 1244311 wikitext text/x-wiki Foar âlder spul, sjoch: *[[Meidogger oerlis:Ieneach fan 'e Esk/argyf1|Argyf1]] (oant en mei maaie 2015) *[[Meidogger oerlis:Ieneach fan 'e Esk/argyf2|Argyf2]] (juny 2015 – des. 2020) *[[Meidogger oerlis:Ieneach fan 'e Esk/argyf3|Argyf3]] (jann. 2021 – des. 2024) Oare te behâlden keppelings: *[[Meidogger:Ieneach fan 'e Esk/klad]] *[[Meidogger oerlis:Ieneach fan 'e Esk/útlizzerij posysjekaart|Utlizzerij posysjekaart]] *[[Meidogger oerlis:Ieneach fan 'e Esk/primaten|List primatenammen]] == Industrymole == Middei: Wat docht dy: DEFAULTSORT:Industrymole? [[Meidogger:Mysha|Mysha]] ([[Meidogger oerlis:Mysha|oerlis]]) 6 jan 2025, 12.34 (CET) :{{Ping|Mysha}} Goeie. Dat is om 'e alfabetisearring yn 'e kategoryen goed te krijen. De y wurdt yn 'e Fryske stavering beskôge as in foarm fan 'e i, en "yndustry" sille jo dan yn it Frysk wurdboek ek net ûnder de Y oan 'e ein fan it alfabet fine, mar by de i, nei bygelyks "ilestyk" en foar bygelyks "iverich". Mei DEFAULTSORT kinne jo de alfabetisearring fan in artikel yn 'e kategoryen oanpasse, dus yn dit gefal wol ik dat it alfabetisearre wurdt as stie der "industrymole". Itselde systeem brûke we ek foar fokalen mei diakrityske tekens, want letters as â, ê, ô, û en ú wurde troch it systeem fan dizze webside standert nei de Z alfabetisearre. Dus yn in kategory lykas Pleatslik wapen yn Fryslân soe it wapen fan Wâldsein dan nei it wapen fan bgl. Wiuwert alfabetisearre wurde. As jo it mei DEFAULTSORT dan alfabetisearje as stie der "Wapen fan Waldsein", dus sûnder kapke op 'e a, komt it op it korrekte plak yn 'e alfabetyske list te stean. :"DEFAULTSORT" betsjut "standert" (DEFAULT) "sortearje" (SORT). Dus as jo dat brûke, wurdt it yn alle kategoryen op de oanjûne manier alfabetisearre. Jo kinne ek yn ien of mear kategoryen in artikel op in ôfwikende manier alfabetisearje, bgl. Tsjerke fan Holwert. Yn 'e measte kategoryen kin dat sa sûnder mear opnommen wurde, mar yn in kategory as Tsjerke yn Fryslân kin it dan better ûnder Holwert as ûnder Tsjerke alfabetisearre wurde. Dat dogge jo dan sa: [Kategory:Tsjerke yn Fryslân|Holwert]. Dit wurket ek as jo foar de oare kategoryen DEFAULTSORT brûke. [[Meidogger:Ieneach fan &#39;e Esk|Ieneach fan &#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &#39;e Esk|oerlis]]) 6 jan 2025, 15.54 (CET) ::Tank. It wie de earste dei nei de fakânsje, en ik wie nocht net wekker. [[Meidogger:Mysha|Mysha]] ([[Meidogger oerlis:Mysha|oerlis]]) 7 jan 2025, 13.32 (CET) == Goe ... == "Goedei" wie ek wol goed, hear. Mar "Goendei" is ek aardich. It is in stikje út in gedicht, tocht it, mar ik wit net at dat wer oerset is. [[Meidogger:Mysha|Mysha]] ([[Meidogger oerlis:Mysha|oerlis]]) [[Meidogger:Mysha|Mysha]] ([[Meidogger oerlis:Mysha|oerlis]]) 16 jan 2025, 10.25 (CET) :O, Sorry. Ik prebearje oer it algemien om kwa wurdgebrûk en stavering allinnich dingen te ferbetterjen dy't echt fout binne. Ik hâld der sels ek net fan as minsken myn wurdgebrûk 'ferbetterje' wylst der gjin flaters yn sitte. [[Meidogger:Ieneach fan &#39;e Esk|Ieneach fan &#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &#39;e Esk|oerlis]]) 16 jan 2025, 21.09 (CET) == Spulmakker == [[Wolfgang Kramer]] had mear as 25 spulen makke dêr't yn alle gefallen 5 by binne dy't [[Spiel des Jahres]] wienen. Wat makket de [[:Kategory:Spultsje fan Wolfgang Kramer]] sa ûnwichtich? [[Meidogger:Mysha|Mysha]] ([[Meidogger oerlis:Mysha|oerlis]]) 22 jan 2025, 09.48 (CET) :{{Ping|Mysha}} Tsja, dat is in kwestje fan persoanlike foarkar, tink ik. Ik haw noch nea fan de man heard en sowieso seit it idee fan 'e betinker fan in spultsje my neat. As jo dy kategory beslist hawwe wolle, dan is dat my fierders ek bêst. Jo meie sels trouwens ek gewoan de kategoryen oanmeitsje foar de troch jo skreaune artikels. Dat dogge alle oare meidoggers ek. As jo de boel as reade (net-oanmakke) keppelings stean litte, noegje jo út ta it fuortredigearjen fan sokke kategoryen. [[Meidogger:Ieneach fan &#39;e Esk|Ieneach fan &#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &#39;e Esk|oerlis]]) 22 jan 2025, 21.11 (CET) :: Ik sil ris sjen. By my komme dy kategory-keppelings net yn byld, of eins: al yn byld mar fierders net ûnderen as it bewurkfinster. Dat oant no ta hie ik oannaam dat it de kabouters wienen dy't soks dienen. Ofg dat oare meidoggers wienen as bots, dêr wit ik fierders neat fan. [[Meidogger:Mysha|Mysha]] ([[Meidogger oerlis:Mysha|oerlis]]) :::{{Ping|Mysha}} Nee, dêr binne gjin bots foar. Dat soe wol noflik wêze, mar nee. Drewes en ik hawwe hieltyd de kategoryen fan 'e troch jo oanmakke artikels berêden. No is dat oer it algemien net sa'n grutte muoite, mar as der ferskil fan ynsjoch is, kin dat liede ta in sitewaasje lykas juster, wêrby't ik in reade kategorykeppeling fuorthelje dêr't ik fan tink dat it net folle doel tsjinnet, wylst jo der hiel oars yn steane. [[Meidogger:Ieneach fan &#39;e Esk|Ieneach fan &#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &#39;e Esk|oerlis]]) 23 jan 2025, 20.35 (CET) == Wurk == {{Ping|Ieneach fan 'e Esk}} Goeie, soene jo tenei eefkes wachtsje wolle mei it bewurkjen oant ik "wurk" ferwidere ha? Der wurdt boppe it artikel útdruklik frege om gjin bewurkings út te fieren oant de side klear is, mar ik ha it al ferskillende kearen hân dat der nettsjinsteande dy warskôging dochs bewurkingen útfierd wurde. Ik hie it artikel oer de liuw mei sin noch iepen stean om 't ik der noch wat dinkjes oan dwaan moast. De korreksjes en feroaringen binne no by it opslaan ferlern gien om 't jo der al mei oan 'e gong west ha.--[[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]] ([[Meidogger oerlis:RomkeHoekstra|oerlis]]) 22 jan 2025, 22.21 (CET) :{{Ping|RomkeHoekstra}} Goeie. Dat is hiel ferfelend, Romke, it spyt my. Ik hie allinnich de kategoryen even neirûn en wie net yn 'e rinnende tekst oan it redigearjen west. Ik tocht dat dat wol koe. Net dus. :Mar hoe kinne dy feroarings ferlern gien wêze by it opslaan? Dat snap ik net. Want as jo wat opslane en der hat ien tuskentroch wat opslein, dan krije jo in melding fan in editkonflikt en wurdt jo ferzje net opslein, dat is sa, mar dan wurdt ûnderoan op 'e side mei de melding fan it editkonflikt likegoed jo eigen ferzje noch werjûn yn in bewurkingsfinster. Dus dêrwei kinne jo dat gewoan wer kopiëarje. It is dêrnei fansels mear wurk om de tuskenlizzende edits mei te nimmen yn jo folgjende edit, mar der giet yn prinsipe gjin wurk ferlern. Ik krij de yndruk dat jo dat ûnderste bewurkingsfinster noch nea sjoen hawwe, dus fandêr dat ik jo derop wiis. :No haw ik sels noch even wat, want krekt as jo hie ik fan 'e jûn in flinke tebeksetter. Ik wie net sa bliid om te sjen dat jo mei de liuw oan 'e gong wiene, om't ik sels ek al in pear dagen oan in artikel oer de liuw wurkje. Dat koenen jo net witte fansels en ik hoopje dat it net liket as rekkenje ik jo wat oan, want dat is net sa. It is hjirre op 'e Wikipedy yn prinsipe "wa't it earst komt, dy't it earst mealt". Mar jo sille begripe dat ik flink siet te balen. Ik haw soks yn al dy jierren dat ik hjir aktyf bin ien kear earder hân, mei it artikel oer Afro-Amerikanen. Dat heucht my noch goed, want it is gewoan flink kloate. :Ik wit net hoe't jo artikels foar de Wikipedy meitsje, mar ik krij de yndruk dat jo dy hjir fan begjin oant ein op 'e Wikipedy yn it bewurkingsfinster skriuwe. Dêr kin ik my dus net mei rêde, dat ik skriuw myn spul hast altyd yn Word. As it ôf is, moat it fansels noch neilêzen en opladen wurde, mar dêr kom ik meastal net daliks oan ta. Dus, foltôge artikels komme by my op 'e kompjûter yn in mapke te stean oant ik tiid fyn om se op te laden nei de Wikipedy. Ik fertel dit allegearre by wize fan útlis foar myn folgjende fersyk. Soene jo de '''hoaleliuw''' en de '''Amerikaanske (hoale)liuw''' gewurde litte wolle as jo dy al net skreaun hawwe? Want dêr haw ik al artikels oer skreaun. Ik hoopje dat ik moarn tiid haw om teminsten ien fan beiden op te laden, mar dat is noch even de fraach, mei it wurk yn 'e echte wrâld en it berêden fan 'e húshâlding en it behearderswurk hjir op 'e Wikipedy. Ik hie it fan 'e jûn ek dwaan kinnen, wat tiid oangie, mar de kop stie my der net mear nei. [[Meidogger:Ieneach fan &#39;e Esk|Ieneach fan &#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &#39;e Esk|oerlis]]) 23 jan 2025, 02.43 (CET) ::{{Ping|Ieneach fan 'e Esk}} Ik skriuw yndied fuortendaliks yn it bewurkingsfinster. Doe't ik juster letter noch wat korreksjes en wat feroarings oanbrocht hie en it opsloech krige ik de melding dat se net opslein wurde koene om 't de tekst yntusken al troch in oare meiwurker bewurke wie. Op dat stuit wurdt it skerm by my blanko. Faaks stiet der bûten it skerm noch wat, mar dan soe ik de balke rjochts nei ûnder lûke moatte en dat ha'k yndied net dien. Hawar, it like my yn alle gefallen goed om eefkes by jo oan 'e belle te lûken om't it my al in pear kear earder barde. It is fansels sneu as jo oan 'e artikel wurkje en ik wie krekt wat earder mei itselde ûnderwerp. Soks treft min, mar ik lit de hoaleliuw en de Amerikaanske hoaleliuw gewurde. Ik tink dat ik noch oan 'e gong gean mei de '''Barbarijske liuw''', mar ik moat noch earne in boek ha oer útstoarne bisten dêr't er yn stiet en kin dat net fine. Dus dêr moat ik eefkes tsjin oan rinne.--[[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]] ([[Meidogger oerlis:RomkeHoekstra|oerlis]]) 23 jan 2025, 08.23 (CET) :::{{Ping|RomkeHoekstra}} Ja, sa is it krekt: der is in twadde bewurkingsfinster mei de troch jo skreaune tekst hielendal ûnderoan de side mei de melding fan it editkonflikt. Dat twadde bewurkingsfinster stiet yndie bûten it byldskerm as de melding ferskynt. As soks wer bart, moatte jo dus hielendal nei ûnderen scrolle oant jo net fierder kinne. Ik fyn it ek wol in ûnhandich systeem, want jo binne net de earste dy't soks oer de holle sjocht. Underwilens sil ik my tenei bedimje om net wer daliks de kategoryen nei te sjen op siden dêr't noch in wurkberjocht stiet. Ik bin bliid dat jo der even wat fan sizze, want ik wie my earlik sein fan gjin kwea bewust, dat ik wie moai trochgien mei dizze wurkwize. :::Oer de liuw: ja, dat is yndie sneu en frustrearjend foar my, mar nochris: dêr moatte jo jo net beswierd oer fiele. Ik stie earst ek yn bestân om my stil te hâlden, mar ik haw my letter betocht yn ferbân mei it koördinearjen fan 'e oare artikels. Ik lit de Barbarijske liuw gewurde. Binne jo noch fan doel om artikels oer oare kateftigen te skriuwen? [[Meidogger:Ieneach fan &#39;e Esk|Ieneach fan &#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &#39;e Esk|oerlis]]) 23 jan 2025, 20.55 (CET) ::::It makket my fierder neat, jo kinne gerêst fierder mei de kateftigen gean. Der is foar my noch wurk by de rûs mei de fûgels. En it kin sa wer wêze dat ik wer aardichheid oan wat oars krij.--[[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]] ([[Meidogger oerlis:RomkeHoekstra|oerlis]]) 24 jan 2025, 11.01 (CET) :::::{{Ping|RomkeHoekstra}} Ja, der binne omtrint 10.000 fûgelsoarten, dat dêr kinne jo foarearst wol mei ta, mar oan 'e oare kant ''verandering van spijs doet eten''. Ik wol ek wolris in stikje oer in fûgel skriuwe, dat ik kin my foarstelle dat jo ek wolris in sûchdier behannelje wolle. Dat kin en wol ik jo net ûntsizze, allinnich, wat der earjuster barde, dat wol ik ek net wer. No ja, we moatte mar ris sjen hoe't it rint. [[Meidogger:Ieneach fan &#39;e Esk|Ieneach fan &#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &#39;e Esk|oerlis]]) 24 jan 2025, 20.58 (CET) ::::::{{Ping|Ieneach fan &#39;e Esk}} Dit wie echt tafal en ticht te spikerjen is dat net. Om it risiko sa lyts mooglik te hâlden dat in oar jo foar is, soene jo dêrom it bêste jo wurk alfêst op wikipedy sette kinne mei de meidieling dat der noch oan wurke wurdt. By in aktueel barren is it risiko folle grutter dat meardere minsken mei itselde oan 'e slach geane en as it wurk dan noch in pear dagen op de kompjûter bliuwt stean, nimt it risiko mei de tiid ta dat in oar jo foar is mei it artikel.--[[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]] ([[Meidogger oerlis:RomkeHoekstra|oerlis]]) 25 jan 2025, 10.17 (CET) :::::::{{Ping|RomkeHoekstra}} Ja, dat hie ik ek al tocht, oars moat it sa mar sa't jo seine. It probleem dêrmei is fansels dat as je sa'n wurkberjocht pleatse, der ek binnen ôfsjenbere tiid in artikel opladen wurde moat. En dêr knelt de skoech wat, want ik haw juster ris even sjoen, mar ik haw dus noch in pear artikels oer films yn myn "wachtkeamermapke" stean dy't ik ferline jier al yn maaie skreaun haw. Dat komt sa: ik fyn it skriuwen fan in artikel folle leuker as it neilêzen en opladen. Dêr sjoch ik faak tsjinoan en dan sko ik it foar my út. Ik haw dat mapke alris hielendal leechmakke troch alle diene wurk op te laden en doe wie it de bedoeling dat ik tenei alles altyd daliks oplade soe, mar dat hat fjirtjin dagen duorre en doe stiene de earste artikels alwer yn 'e wacht. No ja, ik moat mar ris sjen hoe't ik it yn it ferfolch hawwe sil. [[Meidogger:Ieneach fan &#39;e Esk|Ieneach fan &#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &#39;e Esk|oerlis]]) 25 jan 2025, 20.38 (CET) == Thank you for being a medical contributors! == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> {| style="background-color: #fdffe7; border: 1px solid #fceb92;" |rowspan="2" style="vertical-align: middle; padding: 5px;" | [[File:Wiki Project Med Foundation logo.svg|130px]] |style="font-size: x-large; padding: 3px 3px 0 3px; height: 1.5em;" |'''The 2024 Cure Award''' |- | style="vertical-align: middle; padding: 3px;" |In 2024 you '''[[mdwiki:WikiProjectMed:WikiProject_Medicine/Stats/Top_medical_editors_2024_(all)|were one of the top medical editors in your language]]'''. Thank you from [[m:WikiProject_Med|Wiki Project Med]] for helping bring free, complete, accurate, up-to-date health information to the public. We really appreciate you and the vital work you do! Wiki Project Med Foundation is a [[meta:Wikimedia_thematic_organizations|thematic organization]] whose mission is to improve our health content. '''[[meta:Wiki_Project_Med#People_interested|Consider joining for 2025]]''', there are no associated costs. Additionally one of our primary efforts revolves around translating health content. We invite you to '''[https://mdwiki.toolforge.org/Translation_Dashboard/index.php try our new workflow]''' if you have not already. Our dashboard automatically [https://mdwiki.toolforge.org/Translation_Dashboard/leaderboard.php collects statistics] of your efforts and we are working on [https://mdwiki.toolforge.org/fixwikirefs.php tools to automatically improve formating]. |} Thanks again :-) -- [[mdwiki:User:Doc_James|<span style="color:#0000f1">'''Doc James'''</span>]] along with the rest of the team at '''[[m:WikiProject_Med|Wiki Project Med Foundation]]''' 26 jan 2025, 07.24 (CET) </div> <!-- Message sent by User:Doc James@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Top_Other_Language_Editors_2024&oldid=28172893 --> == Omneame == Goeiejûn @[[Meidogger:Ieneach fan 'e Esk|Ieneach fan 'e Esk]], Wolle jo der tenei by it omneamen om tinke dat as jo de ferkeard stavere side wiskje earst al de keppelingen oanpasse oan de ferbettere stavering, oars bedarret de omneamde side yn it neat. It is dat ik by [[Wrakseljen op de Olympyske Simmerspullen 1936]] ienienen konfrontearre waard mei in reade keppeling fan in artikel dat ik krekt derfoar skreaun hie, oars hie ik de earst kommende tiid net yn de rekken hân dat der mei it omneamen earne ferkeard gien wie. [[Meidogger:FreyaSport|FreyaSport]] ([[Meidogger oerlis:FreyaSport|oerlis]]) 7 feb 2025, 20.46 (CET) :{{Ping|FreyaSport}} Jo hawwe hielendal gelyk. Dat doch ik ornaris ek, mar it is my niis glêd troch it sin gien. Sorry. [[Meidogger:Ieneach fan &#39;e Esk|Ieneach fan &#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &#39;e Esk|oerlis]]) 7 feb 2025, 20.48 (CET) ::@[[Meidogger:Ieneach fan 'e Esk|Ieneach fan 'e Esk]] kin ris in kear barre, gelokkich hie ik it hjoed rap yn 'e rekken. [[Meidogger:FreyaSport|FreyaSport]] ([[Meidogger oerlis:FreyaSport|oerlis]]) 7 feb 2025, 20.56 (CET) == Boarne == Goeiejûn @[[Meidogger:Ieneach fan 'e Esk|Ieneach fan 'e Esk]] Jo ha by [[Ödön Zombori]] de kategoryen Argentynsk wrakseltrainer en Argentynsk persoan fan Hongaarsk komôf taheakke. Ha jo in boarne hjirfoar? As immen nei in oar lân emigrearret betsjut dat net daliks dat immen ek steatsboarger wurd fan dat lân. Bygelyks sa as dat by [[János Németh]] dy't nei Spanje ferfear al it gefal wie, dy is Spaansk steatsboarger wurden. [[Meidogger:FreyaSport|FreyaSport]] ([[Meidogger oerlis:FreyaSport|oerlis]]) 8 feb 2025, 23.13 (CET) :{{Ping|FreyaSport}} No, dat bin ik net mei jo iens. Emigrearje betsjut neffens my wol deeglik dat je boarger fan it nije lân wurde en de nasjonaliteit fan dat lân oannimme. As dat net sa is, soe ik it yn elts gefal oars formulearje, bgl. "Yn dat-en-dat jier gied er nei Argentynje ta te wurkjen" of sa. Yn dit gefal liket it my noch mear foar de hân lizzend om't Hongarije nei WO2 ûnder de kommunisten kaam. Alle Hongaren dy't doe nei it Westen giene, wurken foar it kommunistysk regear of it wiene flechtlingen. Yn acht nommen dat er pas yn 1985 weromgie, presys doe't glasnost en perestrojka de kommunistyske diktatuer wat draachberder begûnen te meitsjen, liek it my foar de hân lizzend dat er yn 'e tuskentiid yndie de Argentynske nasjonaliteit hie. [[Meidogger:Ieneach fan &#39;e Esk|Ieneach fan &#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &#39;e Esk|oerlis]]) 9 feb 2025, 00.21 (CET) == Dieuwertje Blok == Soene jo (as @[[Drewes|Drewes]]) [[Dieuwertje Blok]] efkes in skoftke befeiligje kinne? Ik tink dat dit geklier mei de datum troch annonieme meidoggers efkes oanhâlden giet. Op de Nederlânske Wikipedy is de side fan 'e middei ek wer befeilige en sûnt die tiid is it geklier hjir begûn. [[Meidogger:FreyaSport|FreyaSport]] ([[Meidogger oerlis:FreyaSport|oerlis]]) 18 mrt 2025, 22.12 (CET) :Al dien. [[Meidogger:Kneppelfreed|Kneppelfreed]] ([[Meidogger oerlis:Kneppelfreed|oerlis]]) 19 mrt 2025, 03.35 (CET) == Open Database License == Goed, de oare kear wol ik wol sjen at ik dy lisinsje fine kin, mar ik nim oan dat as ik dy op [[Ofbyld:Wâldfeart.png|25px|[[Wâldfeart]]]] sjoen hie, en sjoen hie dat dat wie wat ik socht, dat ik dy dan wol keazen hie. [[Meidogger:Mysha|Mysha]] ([[Meidogger oerlis:Mysha|oerlis]]) [[Meidogger:Mysha|Mysha]] ([[Meidogger oerlis:Mysha|oerlis]]) 10 apr 2025, 09.49 (CEST) :Wat jo dien hiene, wie ek gjin ramp, mar doe't ik ferline simmer alle ôfbydlings bylâns west haw, haw ik foar kaarten fan Open Street Map in spesjaal berjochtsje oanmakke mei in link nei mear ynformaasje spesifyk dêroer. (Sa't se dat op En: ek brûkten, seach ik.) By it opladen fan it ôfbyld stiet dy opsje yn it rolldown-menu fan 'e linsinsjemooglikheden as fyfde fan boppen. Ik haw it op 'e byfoege skermôfbylding oanjûn mei de reade pylk. [[Meidogger:Ieneach fan &#39;e Esk|Ieneach fan &#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &#39;e Esk|oerlis]]) 10 apr 2025, 20.52 (CEST) [[File:Printscreen Lisinsjemenu.jpg|right|1200px|]] {{clear}} == [[MediaWiki:Copyrightwarning2]] == Hello! Is this still in use? If yes you might want to change 3.0 to 4.0. [[Meidogger:MGA73|MGA73]] ([[Meidogger oerlis:MGA73|oerlis]]) 17 apr 2025, 13.48 (CEST) :Good evening. I don't think it's in use, but I'm not 100% sure what would happen if I deleted a system message, so I updated it anyway. Thanks for the warning. [[Meidogger:Ieneach fan &#39;e Esk|Ieneach fan &#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &#39;e Esk|oerlis]]) 17 apr 2025, 21.39 (CEST) == Tangara == Ik lit de Fryske namme fan in fûgelskaai graach oan jo oer, want ik ha dêr yn 'e measte gefallen gjin inkeld doel oer. Mar ik ha eefkes wachte mei de beskriuwing fan it skaai ''Thraupis'', dy't jo de Fryske namme "echte tangaren" jûn ha. Ik seach nammentlik ek in skaai ''Tangara'' en liet doe yn my omgean of dat (fanwegen de namme) net de echte tangaren wêze moatte. [[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]] ([[Meidogger oerlis:RomkeHoekstra|oerlis]]) 7 mai 2025, 11.08 (CEST) :{{Ping|RomkeHoekstra}} Ik hie ''Thraupis'' de echte tangaren neamt om't de famylje fan 'e tangarefûgels, ''Thraupidae'', nei dat skaai ferneamd is. Ik begryp jo riddenearring oangeande ''Tangara'' en dêr is beslist wat foar te sizzen. Dan moatte we in oare namme betinke foar ''Thraupis''. It skaai is neffens en: ferneamd nei in ûnidentifisearre fûgeltsje dat neamd wurdt troch de Aldgrykske wiisgear Aristoteles yn syn geskriften. Dêr sjitte we dus neat mei op. Ik sjoch dat de fûgels fan it skaai ''Thraupis'' allegearre wat blauwich binne en dat se dêrom yn Brazylje ''pipira-azul'' neamd wurde (''azul'' is Portegeesk foar blau). We soene se de blauwe tangaren neame kinne. Wat fine jo dêrfan? [[Meidogger:Ieneach fan &#39;e Esk|Ieneach fan &#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &#39;e Esk|oerlis]]) 8 mai 2025, 00.12 (CEST) ::{{Ping|Ieneach fan &#39;e Esk}} Ja, ik fyn dat bêst. Tige tank foar de útlis!--[[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]] ([[Meidogger oerlis:RomkeHoekstra|oerlis]]) 8 mai 2025, 08.04 (CEST) == Ik haw wer eat mist == Ik hie dat <nowiki>{{DEFAULTSORT:}}</nowiki> ûnlêsber opnaam by [[On the Road]], foar at at immen de oardering oars hawwe woe. Mar no wit ik net wat it doel is om it al sichtber te meitsjen, mar krekt mei deselde namme as de titel? Kin ik dêr wat útlis by hawwe? " [[Meidogger:Mysha|Mysha]] ([[Meidogger oerlis:Mysha|oerlis]]) 20 mai 2025, 09.39 (CEST) :{{Ping|Mysha}} Goeie. Ja, ik snapte net wat jo dêrmei woene. Sa'n defaultsort is altyd al ûnsichtber, dus neffens my hat dat ûnsichtber meitsjen gjin sin. Wat de alfabetisearring oangiet: neffens my wurde dêrby allinnich lidwurden negearre. Dus as it boek ''The Road'' hjitten hie, dan hie by de defaultsort "Road, The" komme moatten te stean. Mar "On" is gjin lidwurd mar in foarsetsel, dus dit boek moat ûnder de O alfabetisearre wurde. Wêrom haw ik de defaultsort net hielendal fuorthelle? Wit ik eins net. Dat hie ek likegoed kinnen, dêr hawwe jo gelyk oan. [[Meidogger:Ieneach fan &#39;e Esk|Ieneach fan &#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &#39;e Esk|oerlis]]) 20 mai 2025, 12.26 (CEST) :: Ja, dat wie in bytsje fan: "Ik kin it allegear net kwyt by de gearfetting, mar ik wit dat guon lju gauris myn defaultsort oanpasje, dat ik jou mar efkens oan wat ik ferwachtsje; dat jimme dat oanpasje kinne nei hoe it krekt weze moatten hie, of fuorthelje as it wier net nedich is." Mar at jo sizze dat it wier altiten allinnich om lidwurden is, dan kin ikdat ornaris fuortlittte. [[Meidogger:Mysha|Mysha]] ([[Meidogger oerlis:Mysha|oerlis]]) ::: Ja, yn prinsipe allinnich as it earste wurd in lidwurd is. Der binne fansels oare gefallen dêr't je sa'n defaultsort ek by brûke kinne. Ik tink dan oan dingen as it boek ''[[1984 (boek)|1984]]'' fan George Orwell. Dat kinne je as sifers alfbetisearje, mar je kinne der ek in defaultsort mei ''nineteen eighty-four'' by sette of om't der in fertaling fan is "njoggentjin fjouwerentachtich". Mar foar it meastepart giet it yndie om 'e lidwurden. [[Meidogger:Ieneach fan &#39;e Esk|Ieneach fan &#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &#39;e Esk|oerlis]]) 22 mai 2025, 01.11 (CEST) == Tanke == Good morning, dearest Ieneach fan 'e Esk, and thak you for your help in the new pages [[Nazario Pardini]] and [[Arena Metato]]. See you soon. [[Meidogger:Rei Momo|Rei Momo]] ([[Meidogger oerlis:Rei Momo|oerlis]]) 10 jun 2025, 07.26 (CEST) == [[Palackattumala]] == Godd monring, dearest dearest Ieneach fan 'e Esk, how are you? Me I'm fine!!! Please, I ask you 3 minutes to access this new page anc correct my mistakes, please. I'll be pleased to help you in Italian and Portuguese. Thanks a lot and see you soon [[Meidogger:Rei Momo|Rei Momo]] ([[Meidogger oerlis:Rei Momo|oerlis]]) 30 jul 2025, 10.50 (CEST) :Sorry, Rei Momo. I had an off day yesterday and didn't turn on my computer. I looked at your contribution just now and changed some things, but I think Drewes already did most of the work. [[Meidogger:Ieneach fan &#39;e Esk|Ieneach fan &#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &#39;e Esk|oerlis]]) 1 aug 2025, 02.17 (CEST) :: No problem, you have not to say sorry!!! Thank you very much for your visit!!! [[Meidogger:Rei Momo|Rei Momo]] ([[Meidogger oerlis:Rei Momo|oerlis]]) 1 aug 2025, 08.33 (CEST) == Harry Verbeke == ik kwam op de nl deze saxofonist tegen en dacht in 1922 noemt niemand zijn kind Harry. Ik had het mis; hij heette François Harry. Ik heb nog wat gevonden over zijn muzikale achtergrond. De nl; en fy meldden dat hij op 11 april geboren zou zijn; het was echter een dag eerder. Op wikidata stond het al goed, ook op de de. Wil je het hier ook aanpassen. Het is in te zien via Alle Friezen, ook het blad Beatrijs uit de jaren zestig meldde de 10e als geboortedatum, groet van 1/2-Fries,[[Meidogger:Ceescamel|Ceescamel]] ([[Meidogger oerlis:Ceescamel|oerlis]]) 13 aug 2025, 11.19 (CEST) :{{Ping|Ceescamel}} Jazeker, dat doe ik even. Dank voor het aandragen van de verbeteringen. [[Meidogger:Ieneach fan &#39;e Esk|Ieneach fan &#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &#39;e Esk|oerlis]]) 13 aug 2025, 23.42 (CEST) == Disney == When was the last time you watched any Disney movies? I've added some bits to [[Encanto]], as it is my newest favorite. When do you plan to watch more Disney movies? Encanto airs on Freefourm every now and then. They've also shown other favorites of mine, like [[Frozen II]] and [[Brother Bear]]. Also, should Frozen II move to [[Frozen 2]] as was done in English? [[Wiki:Meidogger-bydragen/2600:1700:C910:2960:DA5:658C:9010:A976|2600:1700:C910:2960:DA5:658C:9010:A976]] 21 aug 2025, 23.42 (CEST) == Ofbyld:FrieslandVlag.png == Jo hawwe [[Ofbyld:FrieslandVlag.png]] fuorthelle, wylst it op [[Wikipedy:Koart_oersjoch]] noch keppele wie. Hoe grut wie dy flagge? [[Meidogger:Mysha|Mysha]] ([[Meidogger oerlis:Mysha|oerlis]]) [[Meidogger:Mysha|Mysha]] ([[Meidogger oerlis:Mysha|oerlis]]) 10 sep 2025, 11.16 (CEST) :Minuskúl, miskien in heale by in fjirde sintimeter. It stikte hjir fan dy dingen, en dy haw ik allegearre fuortsmiten en ferfongen doe't ik ferline jier simmer alle ôfbyldings bylâns west haw. Dat haw ik net dien omdat ik it sa leuk fûn (it wie in rotputsje dêr't suver gjin ein oan kaam), mar omdat der fanút Wikimedia fragen wiene oer ús gebrûk fan ôfbyldings sûnder lisinsje. Ik haw de fuortsmiten ôfbyldings op alle siden dêr't se brûkt waarden earst ferfongen ear't ik se fuortsmiet. Op Wikipedy:Koart oersjoch, sa sjoch ik no wol, waard dat flachje twaris brûkt/neamt en dat hie ik dúdlik net troch en doe haw ik it mar ien kear ferfongen. As jo yn 'e rjochterkolom sjogge, stiet dêr net "FrieslandVlag.png", mar "Frisian flag.svg". Sa moat it yn 'e linkerkolom ek noch even feroare wurde. [[Meidogger:Ieneach fan &#39;e Esk|Ieneach fan &#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &#39;e Esk|oerlis]]) 10 sep 2025, 14.39 (CEST) :: Ik haw der dan earst mar in plaatsje op folle mjitten(?) yn setten om't: De grap wie fansels dat <nowiki>[[Ofbyld:Frisian flag.svg]]</nowiki> genôch wie. (It is wat núver, om't it ôfbyld nèt itselde is as de boarne.) Mar eins soenen wy no in plaatsje nedich binne wat net sa grut is, wat it ek is. Faaks [[fy:Ofbyld:Pompeblêd.svg]], as wy gjin lytser foarbyld hawwe. [[Meidogger:Mysha|Mysha]] ([[Meidogger oerlis:Mysha|oerlis]]) :::Dat formaat ha ik dochs mar efkes oanpast. Gewoane lêzers en begjinnende meidoggers sille it nea troch ha dat it plaatsje eins grutter is. By it brûken fan in flagge wurd meastentiids in berjocht brûkt. [[Meidogger:FreyaSport|FreyaSport]] ([[Meidogger oerlis:FreyaSport|oerlis]]) 10 sep 2025, 21.20 (CEST) :::: Goed, dat haw ik der koart as kommentaar bysetten. Doch hie ik leaver eat as [[Ofbyld:Kladblok.png]], at dat net te betizend is. [[Meidogger:Mysha|Mysha]] ([[Meidogger oerlis:Mysha|oerlis]]) :::::{{Ping|Mysha|FreyaSport}} As jo dat leaver hawwe, kin dat skoan. Der is gjin inkele reden dat dat foarbyld fan in ôfbyld in Fryske flagge wêze moat. [[Meidogger:Ieneach fan &#39;e Esk|Ieneach fan &#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &#39;e Esk|oerlis]]) 11 sep 2025, 21.52 (CEST) :::::@[[Meidogger:Ieneach fan 'e Esk|Ieneach fan 'e Esk]] @[[Meidogger:Mysha|Mysha]] It kinne om my alle ôfbylden wêze, it giet om in ôfbyld. Mar in ôfbyld mei Frysk tema is it moaiste op de Fryske Wikipedy. [[Meidogger:FreyaSport|FreyaSport]] ([[Meidogger oerlis:FreyaSport|oerlis]]) 12 sep 2025, 09.58 (CEST) :::::: Dêr is wat foar te sizzen. Ik haw der dan [[Ofbyld:Pompeblêd lyts.png]] foar makke. [[Meidogger:Mysha|Mysha]] ([[Meidogger oerlis:Mysha|oerlis]]) ::::::: {{Ping|Mysha|Ieneach fan &#39;e Esk}} In pompelblêd, prachtig, is krekt wat foar Koart Oersjoch. [[Meidogger:FreyaSport|FreyaSport]] ([[Meidogger oerlis:FreyaSport|oerlis]]) 12 sep 2025, 19.20 (CEST) :::::::: {{Ping|Mysha|FreyaSport}} Ik slút my dêrby oan. [[Meidogger:Ieneach fan &#39;e Esk|Ieneach fan &#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &#39;e Esk|oerlis]]) 12 sep 2025, 20.29 (CEST) == Kentukky == *Yn it Frysk is ''Tegearre'' fêstlein mei krekt de betsjuttings oarsom: ''Mei in oar'' sprekt oer ien oar persoan, mar ''meiinoar'' wurdt brûkt foar gâns in troep; lju ''gearre'' binne minsken byelkoar, mar ''tegearre'' binne mar twa. Ornaris tink ik der om, mar yn oersettings fersin ik my gau noch. *Ik hie net tocht dat it Frysk in namme hie foar it [[gers]] op in oar [[kontinint]]. Ik hoopje, wy kinne der krekt wat mear oer sizze as ''[[Gers]] wat waakst yn [[Kentucky]]''. Tank. [[Meidogger:Mysha|Mysha]] ([[Meidogger oerlis:Mysha|oerlis]]) 24 sep 2025, 11.30 (CEST) :{{Ping|Mysha}} Ornaris wurdt "tegearre" beskôge as de Fryske oersetting fan it Nederlânske ''samen''. Ik fyn it handiger om "tegearre" te beskôgjen as "met z'n tweeën", en "mei-inoar" as ''samen''. :Wat it gers oangiet: neffens de oanhef fan it artikel oer Kentucky op en: is de ''Bluegrass State''-bynamme ''in reference to Kentucky bluegrass, a species of grass introduced by European settlers, which has long supported the state's thoroughbred horse industry''. Dus it komt oarspronklik út Jeropa. [[Meidogger:Ieneach fan &#39;e Esk|Ieneach fan &#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &#39;e Esk|oerlis]]) 26 sep 2025, 00.56 (CEST) == Grot == Ik haw dat systeem mei twa parten ierde, dyt dan wer yn ien part gearnaam wurde, net optocht. Dat hie ik oernaam fan in oar stik fan, ik nim oan, [[fy:Kategory:geografy|geografy]]. Ik ha der fierders gjin probleem mei; at yn de tekst fan de kategory mar stiet wat der krekt yn beskreaun wurdt. [[Meidogger:Mysha|Mysha]] ([[Meidogger oerlis:Mysha|oerlis]]) 26 sep 2025, 12.55 (CEST) == [[Allahabad|Prayagraj]] == hello im sorry for not speaking Frysk . im a local Prayagrajan and i wonder why the Frysk of Wikipedia is amongst the only wikipedias, thats not recognizing the new name Prayagraj for the town. The renaming took place almost 1 decade earllier. when i look at the discus page (oerlis). there seems to be one outside wikipedia member who acts pro name change and one wikipedia member from inside Frysk who has a quarrell with the other member. it seems, that this is the main reason, why the inside guy doesnt acknolledge the fact, that the citys name has been [[Prayagraj]] for a long time. can this please be objectively discused == fergese apels == Ja hawwe myn [[Ofbyld:Apple icon.png]] fan <nowiki> {{Auteursrjocht Frijkaam}} ferbettere nei {{Auteursrjocht Frij}}</nowiki>. Dat liket better as wat ik hie, mar wat hie ik kieze moatten by it oanbieden om krekt dat risseltaat te krijen? Ik hie Frijkaam, mei in tige resinte oergong fan it frijkommen, keazen om't ik net seach wat in bettere kar wie foar: Trij ferskate soarten fan frij fan rjochten. [[Meidogger:Mysha|Mysha]] ([[Meidogger oerlis:Mysha|oerlis]]) 5 nov 2025, 09.44 (CET) :{{Ping|Mysha}} Jo hawwe gelyk, der ûntbriek in dúdlike omskriuwing fan dizze sitewaasje yn it keuzemenu. Ik haw it oanpast. [[Meidogger:Ieneach fan &#39;e Esk|Ieneach fan &#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &#39;e Esk|oerlis]]) 7 nov 2025, 01.44 (CET) ::Tank. (Net krekt goed foar krekt dit besûndere gefal, mar better.) Allinnich: It liket dat der no stiet foar eigen wurk sûnder rjochten dat "De makker fan dit ôfbyld hat alle rjochten frijjûn.", wylst foar frij wurk fan oaren stiet dat : "De makker fan dit ôfbyld hat alle rjochten frijjûn.". Kinne wy, foar it ferskil, de twadde kear "De boarne fan dit ôfbyld hat alle rjochten frijjûn." sizze? [[Meidogger:Mysha|Mysha]] ([[Meidogger oerlis:Mysha|oerlis]]) 7 nov 2025, 11.58 (CET) :::{{Ping|Mysha}} Tsja, dan soe der wer in nij berjocht oer auteursrjocht komme moatte en ik besykje dat eins in bytsje yn te damjen, want wat mear berjochten wat ûndúdliker it wurdt hokker jo wannear brûke moatte. As ik de tekst fan dit berjocht noris feroarje yn "De makker '''en/of rjochthawwende''' fan dit ôfbyld hat alle rjochten frijjûn", soe dat foar jo in oplossing wêze kinne? [[Meidogger:Ieneach fan &#39;e Esk|Ieneach fan &#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &#39;e Esk|oerlis]]) 8 nov 2025, 22.36 (CET) ::::("Feroarje yn", liket my in Hollanisme. Fryler fynt it goed, mar ik soe sizze dat de "yn" dêr in lokaasje is. Mar goed, it is myn memmetaal net.) Ik wit net krekt wêrom it in berjocht mear wurdt as foar de twa opsjes ek wier twa beskriuwings binne. Mar as dat sa is, kinne dy twa opsjes da net gearnam wurde as "De boarne fan dit ôfbyld hat alle rjochten frijjûn.", dêr wy net by neame at dy boarne de oanbieder is as net? (Is der in wurd 'taleverder' of soks?) [[Meidogger:Mysha|Mysha]] ([[Meidogger oerlis:Mysha|oerlis]]) 10 nov 2025, 12.37 (CET) :::::{{Ping|Mysha}} As ik jo goed begryp, giet it jo derom dat dejinge dy't alle rjochten frijjout net altyd ek de makker is. Mar om 'e rjochten frijjaan te kinnen, moat dy persoan wol de rjochthawwende wêze. Dus dêrom myn foarstel. "Boarne" fyn ik yn dizze kontekst net in gaadlike term foar in persoan (dan tink ik mear oan in anonime boarne yn 'e sjoernalistyk). "Taleverder" liket my in synonym ta foar "oanbieder". As jo leaver "oanbieder" hawwe as "rjochthawwende", kin dat om my ek wol. [[Meidogger:Ieneach fan &#39;e Esk|Ieneach fan &#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &#39;e Esk|oerlis]]) 10 nov 2025, 22.57 (CET) :::::: Dy persoan is net altiten de makker; mar ik hie net spesyfyk frege om sa'n ûnderskie: At de beide opsjes mei ien oantsjutting en ien tekst te fangen binne, is dat my ek goed. Ik woe allinnich net hawwe dat wy in ûnderskie oanbiede tusken eigen en oanbean troch oaren, mar dat at de oanbieder dy kar dan makke hat, dat dan bliken docht dat de omskriuwing folút, krekt itselde is. De grûn fan de kar foar "boarne", wie dat dy frijlit at dy boarne ien persoan is, as in kollektyf. It is ïnkeld myn eigen ûnbehagen mei "ien en meardere is / binne" wat hjir spilet. [[Meidogger:Mysha|Mysha]] ([[Meidogger oerlis:Mysha|oerlis]]) == Betsjuttings == Ik hie net sjoen dat dy side in haadside waard, yn stee fan in Wikipedy-side. Ik sjoch ek net hoe't ik tanke kin foar it rêden fan de side. Mar dochs efkes: Tank foar it oplossen fan it probeem. No moat ik alinnich noch fine hoe, as wa, at immen [[Wikipedy:Mienskip/Meidwaan en ferbetterje]] oanpasje kin om [[Wikipedy:Betsjuttings]] op te nimmen. [[Meidogger:Mysha|Mysha]] ([[Meidogger oerlis:Mysha|oerlis]]) 11 des 2025, 13.10 (CET) :{{Ping|Mysha}} Gjin probleem, hear. En ik haw him der ek al even tusken setten by Wikipedy:Mienskip/Meidwaan en ferbetterje (ûnder it kopke "In side skriuwe", dat liek my it gaadlikste plak ta). [[Meidogger:Ieneach fan &#39;e Esk|Ieneach fan &#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &#39;e Esk|oerlis]]) 12 des 2025, 12.32 (CET) :: Tank. [[Meidogger:Mysha|Mysha]] ([[Meidogger oerlis:Mysha|oerlis]]) == Kaarte(n) == Eart wy trochgeande wizigings hawwe foar al as net in "-n": Kinne wy it earst iens wurde oer hoenear at der al in "n" komt: [[Wikipedy:Oerlisside#Kaarte?]]? [[Meidogger:Mysha|Mysha]] ([[Meidogger oerlis:Mysha|oerlis]]) 13 mrt 2026, 13.51 (CET) :{{Ping|Mysha}} Ik haw antwurde op 'e oerlisside. [[Meidogger:Ieneach fan &#39;e Esk|Ieneach fan &#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &#39;e Esk|oerlis]]) 14 mrt 2026, 20.06 (CET) == You may be an eligible candidate for the U4C election == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Greetings, The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]] seeks candidates for the 2026 election. The U4C is the global committee responsible for overseeing enforcement of the [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal Code of Conduct|Universal Code of Conduct]]. Elections are held annually, if elected a committee member serves for two years. This year the U4C requires candidates to hold administrator rights on at least one wiki, which is why you are being contacted as you appear to hold this right. There are other requirements, such as candidates must be at least 18 years old and may not be employed by the Wikimedia Foundation or other related chapters and affiliates. You can find more information in the [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026#Call_for_Candidates|call for candidates on Meta-wiki]]. Additionally, the committee's working language is English; some ability to communicate in English is required. The election opens on 18 May, if you are eligible and interested you have until 10 May to submit your candidacy. There will week between for candidates to answer questions from the community. Voting takes place privately in [[m:Special:MyLanguage/SecurePoll|SecurePoll]], successful candidates must receive at least 60% support. More information is available on [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026|the 2026 Elections page]], including timelines and other candidacy information. If you read over the material and consider yourself qualified, please consider submitting your name to run for the committee. If you think someone else in your community might be interested and qualified, please encourage them to run. In partnership with the U4C -- [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User_talk:Keegan (WMF)|talk]]) 28 apr 2026, 20.33 (CEST) </div> <!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Keegan_(WMF)/test&oldid=30471754 --> :I don't think so. [[Meidogger:Ieneach fan &#39;e Esk|Ieneach fan &#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &#39;e Esk|oerlis]]) 29 apr 2026, 21.36 (CEST) == Spinnaker == Mar dan komt [[Spinnaker]] by [[:Kategory:Seil]], wylst [[Fok (seil)]] by [[:Kategory:Silen]] stiet. [[Meidogger:Mysha|Mysha]] ([[Meidogger oerlis:Mysha|oerlis]]) 3 jun 2026, 14.36 (CEST) :{{Ping|Mysha}} O, ik wist net dat er ek al oare seilen beskreaun wiene. Dan moat by fok even de kategory oanpast wurde. [[Meidogger:Ieneach fan &#39;e Esk|Ieneach fan &#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &#39;e Esk|oerlis]]) 4 jun 2026, 02.00 (CEST) :: Tank; ik seach dat it no dien wie. Moarn mar ris sjen at der noch mar binne, en at der eat is wat it gearbringt. [[Meidogger:Mysha|Mysha]] ([[Meidogger oerlis:Mysha|oerlis]]) == Jager-samler == Ik haw besocht en set [[Jager-samler]] werom nei hoe't it wie, mar skynber doch ik eat ferkeard. Ik wol it net fierder ferkeard meitsje, dat kinst sels dyn ferzje weromhelje? [[Meidogger:Mysha|Mysha]] ([[Meidogger oerlis:Mysha|oerlis]]) 11 jun 2026, 15.10 (CEST) :{{Ping|Mysha}} Bêst genôch. Ik haw it hersteld. Jo hiene it sels ek wol kinnen: dan moatte jo by it tabblêd "Skiednis besjen" it ferskil opfreegje tusken hoe't it no is en de lêste ferzje dy't noch goed wie. Dan krije jo dy beide ferzjes njonken inoar te sjen mei de nijste ferzje oan 'e rjochterkant en de âldere oan 'e linkerkant. Boppe de nijste ferzje stiet "De hjoeddeiske ferzje sûnt 12 jun 2026 om 00.53", en boppe de âldere stiet yn dit gefal "De ferzje fan 20 aug 2021 om 00.46". Dy kopkes binne keppelings, dus as jo klikke op "De ferzje fan 20 aug 2021 om 00.46", krije jo dy ferzje derfoar. Under de titel mar boppe de tekst fan it artikel stiet dan yn in rôze ramt in warskôging dat jo no net de hjoeddeistige ferzje fan it artikel derfoar hawwe, dus jo kinne dat altyd werkenne. :Oant safier wisten jo dit wierskynlik allegear wol, mar no komt it: as jo ienris sa'n histoaryske ferzje fan it artikel oproppen hawwe, kinne jo it tabblêd "Bewurkje" iepenje, en dan krije jo de bewurkbere tekst fan dy histoaryske ferzje fan it artikel yn byld. As jo it artikel weromsette wolle nei dy ferzje en it slagget op in oare manier net, dan kinne jo dus altyd noch de hiele artikeltekst dêrwei kopiëarje, wer werom gean nei de hjoeddeiske ferzje fan it artikel, dêr wer it tabblêd "Bewurkje" iepenje, en dan oer de hjoeddeistige artikeltekst hinne de tekst plakke dy't jo fan 'e histoaryske ferzje kopiëarre hawwe. [[Meidogger:Ieneach fan &#39;e Esk|Ieneach fan &#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &#39;e Esk|oerlis]]) 12 jun 2026, 01.05 (CEST) :: {{Ping|Drewes}} Tank, it is goed om dat út en troch wer ris te lêzen, om't guon saken wist ik net mear. Mar hoe ek: doe't it ienkear ferkeard gongen wie, woe ik der net mear yn om grieme om it noch minder te meitsjen. Foarbyld: Drewes hie, tusken de "korreksje" dy't ik dien hie en dy fan jo, part fan de ynhâld ek noch oanpast. Dat ik wol it leafst oan jimme beiden oerlitte hoe't de ferzje fan no ôf wêze moat. [[Meidogger:Mysha|Mysha]] ([[Meidogger oerlis:Mysha|oerlis]]) ::: {{Ping|Mysha|Drewes}} Goed dat jo dêr noch even de oandacht op fêstigje, Mysha. Ik hie de edit fan Drewes wol sjoen, en ik wie ek fan doel om syn ferbetterings yn 'e tekst te behâlden, mar trochdat ik ûnderwilens ek dwaande wie mei it boppesteande antwurd oan jo te skriuwen, is my dat úteinlik ûntkommen. Ik haw Drewes syn ferbetterings der no krekt wer even ynset. [[Meidogger:Ieneach fan &#39;e Esk|Ieneach fan &#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &#39;e Esk|oerlis]]) 13 jun 2026, 17.46 (CEST) == [[Lucienne Stassaert]] == Hi, dear Ieneach fan 'e Esk, how are you? Me O'm fine. Please, can you access this short page I've opened to see if it is all correct? Thank you a lot for your important hel, and see you in [[Caselle Landi]]. [[Meidogger:Rei Momo|Rei Momo]] ([[Meidogger oerlis:Rei Momo|oerlis]]) 19 aug 2026, 16.57 (CEST) :{{Ping|Rei Momo}} Hello, Rei Momo. Good to hear you're well after such a scorching hot summer. I've looked at your new page, but Drewes had already done almost all of the work. [[Meidogger:Ieneach fan &#39;e Esk|Ieneach fan &#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &#39;e Esk|oerlis]]) 19 aug 2026, 22.08 (CEST) :: Yes, no problem, but I'm very happy about your visit. [[Meidogger:Rei Momo|Rei Momo]] ([[Meidogger oerlis:Rei Momo|oerlis]]) 20 aug 2026, 09.36 (CEST) == Boskplaat (Rottumerplaat) == Ik bin der net wis fan hoe at ik dit dwaan moatten hie. Rottumerplaat en de Boskplaat binne no tegearre ien plaat; lykas in útbuorren fêstgroeit oan in doarp. Hoenear moast sizze dat it net mear útbuoren binne? [[Meidogger:Mysha|Mysha]] ([[Meidogger oerlis:Mysha|oerlis]]) 21 sep 2026, 13.36 (CEST) :{{Ping|Mysha}} Dit giet oer de kategoryen dy't ik tafoege haw, tink. Ek al is it no net mear in sânplaat op himsels, dat wie it histoarysk al. Dus dan kin it likegoed yn dy kategory. En we hawwe gjin kategory foar dielen fan in sânplaat, dus fan dy kant ôf besjoen komt it ek yn deselde kategory. Gjin probleem. [[Meidogger:Ieneach fan &#39;e Esk|Ieneach fan &#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &#39;e Esk|oerlis]]) 23 sep 2026, 00.49 (CEST) :: Ja, dêr wie ik net wis oer. Mar jo hawwe my oertsjûge. [[Meidogger:Mysha|Mysha]] ([[Meidogger oerlis:Mysha|oerlis]]) == [[Yves Gomy]] == Hi, dear Ieneach fan 'e Esk, how are you? Me I'm fine!!! Please, can you access this little stub and correct my poor mistakes? Just 3 minutes, thanks a lot and happy wrrk end. [[Meidogger:Rei Momo|Rei Momo]] ([[Meidogger oerlis:Rei Momo|oerlis]]) 2 okt 2026, 10.10 (CEST) :Sure, Rei Momo, no problem. Done! [[Meidogger:Ieneach fan &#39;e Esk|Ieneach fan &#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &#39;e Esk|oerlis]]) 2 okt 2026, 23.10 (CEST) :: Grazie mille for your aid, have a nice week!!! [[Meidogger:Rei Momo|Rei Momo]] ([[Meidogger oerlis:Rei Momo|oerlis]]) 5 okt 2026, 07.40 (CEST) == Boarnen == Rju nommele Ieneach fan 'e Esk, in wykmannich lyn hie ik dit berjocht op ús Oerlisside dield: ''By in stikmannich lange siden, dy't faak út it Ingelsk oerset binne, wurde gjin konkrete boarnen neamd. Ynstee dêrfan wurdt ferwiisd nei de Ingelsktalige ferzje fan it artikel. Dat soe fansels in tydlike oplossing wêze kinne, mar yn in protte gefallen liket dy sitewaasje permanint wurden te wêzen.'' ''Dat is wat problematysk, want sawol de Ingelske as de Fryske Wikipedy is hieltyd yn beweging. De ynhâld fan in Frysk artikel kin yn 'e rin fan 'e tiid sa bot feroarje, dat de boarnen op 'e Ingelsktalige ferzje net mear needsaaklikerwize oanslute by wat der op 'e Fryske side stiet. Dêrtroch wurdt it lestich om ynformaasje te hifkjen.'' ''By it artikel oer Vancouver haw ik dat no oanpakt troch de boarnen streekrjocht yn de tekst op te nimmen. It soe moai wêze as de minsken dy't sokke artikels skreaun of oerset hawwe, dêr ek nochris nei sjen wolle.'' ''Uteinlik wolle wy ommers allegear in sa goed en betrouber mooglike Fryske Wikipedy. It soe spitich wêze as wy op dit mêd in bytsje in Wikipedy fan de twadde klasse wurde soene. Dat is mei in relatyf grutte minderheidstaal as it Frysk perfoarst net nedich.'' ''Dêrom myn freonlike fersyk oan de minsken dy't har hjirtroch oansprutsen fiele... Soene jim nochris nei de boarnefermeldingen yn jim artikels sjen wolle? Dat soe de kwaliteit en betrouberens fan ús Wikipedy allinnich mar te'n goede komme. Alfêst tige tank!'' Groetnis --[[Meidogger:Kening Aldgilles|Kening Aldgilles]] ([[Meidogger oerlis:Kening Aldgilles|oerlis]]) 10 nov 2026, 23.01 (CET) :{{Ping|Kening Aldgilles}} Ik bin it yn prinsipe mei jo iens dat it better wêze soe om, sa't jo sizze, de boarnen yn 'e tekst op te nimmen. Wat jo by "Vancouver" dien hawwe, jûchje ik dan ek allinne mar ta. Mar. Ik haw sels ek wolris in langer artikel fan boarnen foarsjoen, en dêr binne je dan teminsten likefolle tiid oan kwyt as oan it skriuwen fan 'e eigentlike tekst fan it artikel. Ik haw simpelwei de tiid net om dat foar alle artikels te dwaan. It ferwizen nei de boarnen yn it korrespondearjende artikel op en:, de: of nl: fyn ik in moaie oplossing. Ik sis net dat it sûnder beswieren is, mar je moatte kieze of diele. Mar wannear't ik in artikel oer in 'Frysk' ûnderwerp skreau, dêr't gjin korrespondearjend artikel yn in oare taal fan bestiet, soargje ik der altyd foar dat de boarnen goed fermeld wurde. [[Meidogger:Ieneach fan &#39;e Esk|Ieneach fan &#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &#39;e Esk|oerlis]]) 10 nov 2026, 23.50 (CET) pv2nszydu3syd2zy7254xuk2zjpr6rn Wytpoatmûzen 0 70248 1244327 1239921 2026-11-10T23:38:49Z Ieneach fan 'e Esk 13292 /* Soarten */ red 1244327 wikitext text/x-wiki {{Universele ynfoboks bisteryk | ôfbylding =Peromyscus maniculatus.jpg | ôfbyldingsbreedte = | ôfbyldingstekst = In [[eastlike hartemûs]] (''Peromyscus maniculatus''). | namme = wytpoatmûzen | takson1 = | namme1 = | takson2 = [[ryk (taksonomy)|ryk]]: | namme2 = [[dieren]] (''Animalia'') | takson3 = [[stamme (taksonomy)|stamme]]: | namme3 = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') | takson4 = [[ûnderstamme]]: | namme4 = [[wringedieren]] (''Vertebrata'') | takson5 = [[klasse (taksonomy)|klasse]]: | namme5 = [[sûchdieren]] (''Mammalia'') | takson6 = [[skift]]: | namme6 = [[kjifdieren]] (''Rodentia'') | takson7 = [[ûnderskift]]: | namme7 = [[mûzen en jerboä's]] (''Myomorpha'') | takson8 = [[boppefamylje]]: | namme8 = [[mûzen en rotten]] (''Muroidea'') | takson9 = [[famylje (taksonomy)|famylje]]: | namme9 = [[wrotmûseftigen]] (''Cricetidae'') | takson11 = (ynformeel): | namme11 = ''[[mûzen en rotten fan de Nije Wrâld|mûzen en rotten fan de <br>&nbsp;&nbsp;&nbsp;Nije Wrâld]]'' | takson12 = [[ûnderfamylje]]: | namme12 = [[Noardamerikaanske mûzen en rotten|Noardamerikaanske mûzen en <br>&nbsp;&nbsp;&nbsp;rotten]] (''Neotominae'') | takson13 = [[tûke (taksonomy)|tûke]]: | namme13 = [[hartemûzen]] (''Reithrodontomyini'') | takson14 = [[skaai (taksonomy)|skaai]]: | namme14 = '''wytpoatmûzen''' (''Peromyscus'') | takson15 = | namme15 = | takson16 = | namme16 = | takson17 = | namme17 = | takson18 = | namme18 = | takson19 = | namme19 = | beskriuwer, jier = [[Constantin Wilhelm Lambert Gloger|Gloger]], 1841 | soarten = | lânkaart = | lânkaarttekst = | lânkaartbreedte = | lânkaarttekst_links = }} De '''wytpoatmûzen''' of '''echte hartemûzen''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Peromyscus'') foarmje in [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[klasse (taksonomy)|klasse]] fan 'e [[sûchdieren]] (''Mammalia''), it [[skift]] fan 'e [[kjifdieren]] (''Rodentia''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[wrotmûseftigen]] (''Cricetidae''), de [[ûnderfamylje]] fan 'e [[Noardamerikaanske mûzen en rotten]] (''Neotominae'') en de [[tûke (taksonomy)|tûke]] fan 'e [[hartemûzen]] (''Reithrodontomyini''). Ta dit skaai hearre likernôch 75 [[soarte]]n [[mûsfoarmigen|mûzen]] dy't foarkomme yn [[Noard-Amearika|Noard]]-, [[Midden-Amearika|Midden]]- en [[Súd-Amearika]], mar fral machtich binne yn 'e [[kontinint]]ale [[Feriene Steaten]] en [[Meksiko]]. ==Taksonomy== De wytpoatmûzen waarden as [[taksonomy]]sk [[skaai (taksonomy)|skaai]] yn [[1841]] yntrodusearre troch de [[Keninkryk Prusen|Prusyske]] [[soölooch]] [[Constantin Wilhelm Lambert Gloger]]. De [[wittenskiplike namme]] ''Peromyscus'' komt fan it [[Gryksk]] foar "mûzen mei learzens oan", wat slacht op 'e ljochter kleure [[bealch]] en [[poat]]en fan 'e [[soarte]]n fan dit skaai. ==Fierdere beskriuwing== Hoewol't de wytpoatmûzen net mear as út 'e fierte besibbe binne oan [[echte mûzen]] (lykas de [[hûsmûs]]), lykje se dêr tige op wat postuer en lichemsfoarm oangiet. Dat is it resultaat fan in proses fan [[konverginte evolúsje]]. De bekendste en meast rûnom foarkommende soarten yn [[Noard-Amearika]] binne de nau oaninoar besibbe [[eastlike hartemûs]] (''Peromyscus maniculatus''), [[westlike hartemûs]] (''Peromyscus sonoriensis'') en [[wytpoatmûs]] (''Peromyscus leucopus''). De eastlike hartemûs, de westlike hartemûs, de [[súdlike hartemûs]] (''Peromyscus labecula''), de [[gambelhartemûs]] (''Peromyscus gambelii'') fan [[Kalifornje]] en in [[Yukonhartemûs|noch net wittenskiplik beskreaune soarte]] yn 'e [[Yukon]] waarden foarhinne as ien soarte sjoen, de hartemûs (''Peromyscus maniculatus''). Om't der gâns [[morfology]]ske ferskillen tusken de [[ûndersoarte]]n bestiene, wiene der altyd al twifels oer oft dy yndieling wol hielendal kloppe. Yn [[2017]] die út [[genetysk]] ûndersyk bliken dat it yndie om in [[soartekompleks]] gie fan in stikmannich nau besibbe en sterk opinoar lykjende, mar dochs selsstannige soarten. Der binne resint ([[2010-er jierren|2010-er]] en [[2020-er jierren]]) ek noch ferskate oare nije soarten yn dit skaai ûntdutsen, dy't foar it meastepart foarkomme yn [[Midden-Amearika]]. ==Dragers fan sykten== Wytpoatmûzen binne, fral yn 'e [[Amerikaanske Súdwesten|Súdwestlike Feriene Steaten]], berucht wurden as dragers fan it [[besmetlike sykte|besmetlike]] [[hantafirus]], dat foar [[minske]]n [[dea]]dlik wêze kin. In ûndersyk út [[2008]] yn [[Britsk-Kolumbia]] brocht oan it ljocht dat 30% fan 'e wytpoatmûzen [[seroposityf]] wiene foar de [[baktearje]] ''[[Borrelia burgdorferi]]'', in [[fektor (epidemiology)|fektor]] foar de [[sykte fan Lyme]]. Oare [[sykte]]n dêr't wytpoatmûzen dragers fan wêze kinne, binne [[ehrlichioaze]] en [[Teksaanske kowekoarts]] (babesioaze). Ek [[SARS-CoV-2]] (it koroanafirus) wurdt maklik oerdroegen mank wytpoatmûzen. ==Proefdieren== In protte [[universiteit]]en, [[laboratoaria]] en oare ûndersyksynstituten yn [[Noard-Amearika]] brûke wytpoatmûzen fan ferskate soarten as [[proefdier]]en. Se binne maklik yn finzenskip te hâlden en te [[fokken]], hoewol't se wat dreger te hantearjen binne as de [[nuete mûs]] (''Mus musculus'') of de [[nuete rôt]] (''Rattus norvegicus''). Mar dat neidiel wurdt goedmakke trochdat se gaadliker binne om 'e fersprieding en bestriding fan boppeneamde sykten te ûndersykjen. Om't der gjin begjinnensein wêze soe om alle wylde wytpoatmûzen yn 'e Súdwestlike Feriene Steaten te [[faksin|faksinearjen]] tsjin it hantafirus, wurde wytpoatmûzen bygelyks brûkt foar ûndersyk nei de ûntwikkeling fan selsferspriedende ('besmetlike') faksins. ==Soarten== Om't der sa'n protte soarten wytpoatmûzen besteane, wurde it [[skaai (taksonomy)|skaai]] almeast opdield yn in stikmannich ynformele kloften fan nau oaninoar besibbe soarten. It is lykwols mar de fraach oft dy kloften ek folslein oerienkomme mei formele [[ûnderskaai]]en. Yn 'e ûndersteande list binne [[ûndersoarte]]n werjûn yn in lytsere [[font]]. {| class="wikitable" style="width: 650px;" |- style="vertical-align: top;" | scope="row" style="width: 50%; background-color: Honeydew;" | {{Stambeam2}} * skaai '''wytpoatmûzen''' (''Peromyscus'') ** ''aztecus''-kloft *** [[Azteekske mûs]] (''Peromyscus aztecus'') *** [[foerazjearmûs]] (''Peromyscus spicilegus'') *** [[Oaxacahartemûs]] (''Peromyscus oaxacensis'') *** [[Transmeksikaanske Fulkaangurdlemûs]] (''Peromyscus hylocetes'') *** {{Stambeam2/ein tûke}}[[winkelmannmûs]] of Winkelmanns mûs (''Peromyscus winkelmanni'') ** ''boylii''-kloft *** [[carletonmûs]] of Carletons mûs (''Peromyscus carletoni'') *** [[Chihuahuamûs]] (''Peromyscus polius'') *** [[Durangomûs]], schmidlymûs of Schmidly's mûs (''Peromyscus schmidlyi'') *** [[ensinkmûs]] of Ensinks mûs (''Peromyscus ensinki'') *** [[fluchpoatmûs]] (''Peromyscus levipes'') *** [[greenbaummûs]] of Greenbaums mûs (''Peromyscus greenbaumi'') *** [[kilpatrickmûs]] of Kilpatricks mûs (''Peromyscus kilpatricki'') *** [[Marije-eilânske mûs]] of Tres-Maríasmûs (''Peromyscus madrensis'') *** [[Michoacánmûs]] of La-Palmahartemûs (''Peromyscus sagax'') *** [[Nayaritmûs]] (''Peromyscus simulus'') *** [[Orizabamûs]] (''Peromyscus beatae'') *** [[San-Estebanmûs]] (''Peromyscus stephani'') *** {{Stambeam2/ein tûke}} [[strewellemûs]] (''Peromyscus boylii'') ** ''californicus''-kloft *** {{Stambeam2/ein tûke}}[[Kalifornyske mûs]] (''Peromyscus californicus'') ** ''crinitus''-kloft *** {{Stambeam2/ein tûke}}[[boarstelwytpoatmûs]] (''Peromyscus crinitus'') ** ''eremicus''-kloft *** [[Ángel-de-la-Guardamûs]] (''Peromyscus guardia'') †? **** <small>[[gewoane Ángel-de-la-Guardamûs]] (''Peromyscus guardia guardia'') foar it lêst waarnommen yn 1991</small> **** <small>[[Harbisons Ángel-de-la-Guardamûs]] (''Peromyscus guardia harbisoni'') † 1963</small> **** <small>[[Mejiamûs]] (''Peromyscus guardia mejiae'') † 1973</small> **** {{Stambeam2/ein tûke}}<small>nammeleaze ''Peromyscus guardia''-ûndersoarte fan it eilân [[Estanque]]; † 1998</small> *** [[burtmûs]] of Burts mûs (''Peromyscus caniceps'') *** [[dickeymûs]] of Dickey's mûs (''Peromyscus dickeyi'') *** [[evawoastynmûs]] of Eva's woastynmûs (''Peromyscus eva'') *** [[kaktusmûs]] (''Peromyscus eremicus'') *** [[meskiitmûs]] (''Peromyscus merriami'') *** [[Noardnederkalifornyske hartemûs]] (''Peromyscus fraterculus'') *** [[pembertonmûs]] of Pembertons mûs (''Peromyscus pembertoni'') † [[1931]] *** [[San-Lorenzomûs]] (''Peromyscus interparietalis'') *** {{Stambeam2/ein tûke}}[[ûnechte boarstelwytpoatmûs]] (''Peromyscus pseudocrinitus'') ** ''furvus''-kloft *** [[breedsnúthartemûs]] (''Peromyscus latirostris'') *** {{Stambeam2/ein tûke}}[[swartige hartemûs]] (''Peromyscus furvus'') **''hooperi''-kloft *** [[hoopermûs]] of Hoopers mûs (''Peromyscus hooperi'') ** ''leucopus''-kloft *** [[katoenmûs]] (''Peromyscus gossypinus'') **** <small>Chadwick-Beachkatoenmûs (''Peromyscus gossypinus restrictus'') † 1938 </small> **** {{Stambeam2/ein tûke}}<small>Key-Largokatoenmûs (''Peromyscus gossypinus allapaticola'')</small> *** {{Stambeam2/ein tûke}}[[wytpoatmûs]] (''Peromyscus leucopus'') ** ''maniculatus''-kloft *** [[eastlike hartemûs]] (''Peromyscus maniculatus'') *** [[gambelmûs]] of Gambels mûs (''Peromyscus gambelii'') *** [[Yukonhartemûs]] (''Peromyscus'' sp.) <small>(noch gjin wittenskiplike namme)</small> *** [[Kanaaleilânske reuzehartemûs]] (''Peromyscus nesodytes'') † ±6000 f.Kr. *** [[noardwestlike hartemûs]] (''Peromyscus keeni'') *** [[Santa-Cruzmûs]] (''Peromyscus sejugis'') *** [[slevinmûs]] of Slevins mûs (''Peromyscus slevini'') *** [[strânmûs]] (''Peromyscus polionotus'') **** <small>[[Anastasiastrânmûs]] (''Peromyscus polionotus phasma'')</small> **** {{Stambeam2/ein tûke}}<small>[[bleke strânmûs]] (''Peromyscus polionotus decoloratus'') † 1959</small> *** [[súdlike hartemûs]] (''Peromyscus labecula'') *** [[swartearmûs]] (''Peromyscus melanotis'') *** {{Stambeam2/ein tûke}} [[westlike hartemûs]] (''Peromyscus sonoriensis'') ** ''megalops''-kloft *** [[brune hartemûs]] (''Peromyscus megalops'') *** [[swartpolshartemûs]] (''Peromyscus melanocarpus'') *** {{Stambeam2/ein tûke}} [[swartsturthartemûs]] (''Peromyscus melanurus'') ** ''melanophrys''-kloft *** [[feale hartemûs]] (''Peromyscus perfulvus'') *** [[Heechlânmûs]] (''Peromyscus melanophrys'') *** {{Stambeam2/ein tûke}}[[Pueblamûs]] (''Peromyscus mekisturus'') †? ** ''mexicanus''-kloft *** [[bakermûs]] of Bakers mûs (''Peromyscus bakeri'') *** [[bleatpoathartemûs]] (''Peromyscus nudipes'') *** [[carolpattonmûs]] of Carol Pattons mûs (''Peromyscus carolpattonae'') *** [[Chiapasmûs]] (''Peromyscus zarhynchus'') *** [[gardnermûs]] of Gardners mûs (''Peromyscus gardneri'') *** [[grutte hartemûs]] (''Peromyscus grandis'') *** [[Gûatemalteekske hartemûs]] (''Peromyscus guatemalensis'') *** [[Jûkatanhartemûs]] of Jûkateekske hartemûs (''Peromyscus yucatanicus'') *** [[kealearhartemûs]] (''Peromyscus gymnotis'') *** [[Mayamûs]] (''Peromyscus mayensis'') *** [[Meksikaanske hartemûs]] (''Peromyscus mexicanus'') *** [[Nikaragûaanske hartemûs]] (''Peromyscus nicaraguae'') *** [[Salvadoraanske hartemûs]] (''Peromyscus savadorensis'') *** [[stirtonmûs]] of Stirtons mûs (''Peromyscus stirtoni'') *** {{Stambeam2/ein tûke}}[[tropyske hartemûs]] (''Peromyscus tropicalis'') ** {{Stambeam2/ein tûke}}''truei''-kloft *** [[noardlike rotsmûs]] (''Peromyscus nasutus'') *** [[noardlike wytankelmûs]] (''Peromyscus laceianus'') *** [[okerbealchhartemûs]] (''Peromyscus ochraventer'') *** [[osgoodmûs]] of Osgoods mûs (''Peromyscus gratus'') *** [[pinjonmûs]] (''Peromyscus truei'') *** [[Perotemûs]] (''Peromyscus bullatus'') *** [[súdlike rotsmûs]] of Zacatecashartemûs (''Peromyscus difficilis'') *** [[súdlike wytankelmûs]] (''Peromyscus pectoralis'') *** {{Stambeam2/ein tûke}} [[Teksaanske mûs]] (''Peromyscus attwateri'') {{Stambeam2/ein}} |- |} {{boarnen|boarnefernijing= Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Peromyscus ''References'', op dizze side]. ---- {{commonscat|Peromyscus}} }} {{DEFAULTSORT:Witpoatmuzen}} [[Kategory:Wytpoatmûs| ]] [[Kategory:Sûchdiereskaai]] [[Kategory:Wrotmûseftige]] 428d4emp9s8vg233gjywbjf1eg8yrek 1244331 1244327 2026-11-10T23:41:45Z Ieneach fan 'e Esk 13292 red 1244331 wikitext text/x-wiki {{Universele ynfoboks bisteryk | ôfbylding =Peromyscus maniculatus.jpg | ôfbyldingsbreedte = | ôfbyldingstekst = In [[eastlike hartemûs]] (''Peromyscus maniculatus''). | namme = wytpoatmûzen | takson1 = | namme1 = | takson2 = [[ryk (taksonomy)|ryk]]: | namme2 = [[dieren]] (''Animalia'') | takson3 = [[stamme (taksonomy)|stamme]]: | namme3 = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') | takson4 = [[ûnderstamme]]: | namme4 = [[wringedieren]] (''Vertebrata'') | takson5 = [[klasse (taksonomy)|klasse]]: | namme5 = [[sûchdieren]] (''Mammalia'') | takson6 = [[skift]]: | namme6 = [[kjifdieren]] (''Rodentia'') | takson7 = [[ûnderskift]]: | namme7 = [[mûzen en jerboä's]] (''Myomorpha'') | takson8 = [[boppefamylje]]: | namme8 = [[mûzen en rotten]] (''Muroidea'') | takson9 = [[famylje (taksonomy)|famylje]]: | namme9 = [[wrotmûseftigen]] (''Cricetidae'') | takson11 = (ynformeel): | namme11 = ''[[mûzen en rotten fan de Nije Wrâld|mûzen en rotten fan de <br>&nbsp;&nbsp;&nbsp;Nije Wrâld]]'' | takson12 = [[ûnderfamylje]]: | namme12 = [[Noardamerikaanske mûzen en rotten|Noardamerikaanske mûzen en <br>&nbsp;&nbsp;&nbsp;rotten]] (''Neotominae'') | takson13 = [[tûke (taksonomy)|tûke]]: | namme13 = [[hartemûzen]] (''Reithrodontomyini'') | takson14 = [[skaai (taksonomy)|skaai]]: | namme14 = '''wytpoatmûzen''' (''Peromyscus'') | takson15 = | namme15 = | takson16 = | namme16 = | takson17 = | namme17 = | takson18 = | namme18 = | takson19 = | namme19 = | beskriuwer, jier = [[Constantin Wilhelm Lambert Gloger|Gloger]], 1841 | soarten = | lânkaart = | lânkaarttekst = | lânkaartbreedte = | lânkaarttekst_links = }} De '''wytpoatmûzen''' of '''echte hartemûzen''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Peromyscus'') foarmje in [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[klasse (taksonomy)|klasse]] fan 'e [[sûchdieren]] (''Mammalia''), it [[skift]] fan 'e [[kjifdieren]] (''Rodentia''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[wrotmûseftigen]] (''Cricetidae''), de [[ûnderfamylje]] fan 'e [[Noardamerikaanske mûzen en rotten]] (''Neotominae'') en de [[tûke (taksonomy)|tûke]] fan 'e [[hartemûzen]] (''Reithrodontomyini''). Ta dit skaai hearre likernôch 75 [[soarte]]n [[mûsfoarmigen|mûzen]] dy't foarkomme yn [[Noard-Amearika|Noard]]-, [[Midden-Amearika|Midden]]- en [[Súd-Amearika]], mar fral machtich binne yn 'e [[kontinint]]ale [[Feriene Steaten]] en [[Meksiko]]. ==Taksonomy== De wytpoatmûzen waarden as [[taksonomy]]sk [[skaai (taksonomy)|skaai]] yn [[1841]] yntrodusearre troch de [[Keninkryk Prusen|Prusyske]] [[soölooch]] [[Constantin Wilhelm Lambert Gloger]]. De [[wittenskiplike namme]] ''Peromyscus'' komt fan it [[Gryksk]] foar "mûzen mei learzens oan", wat slacht op 'e ljochter kleure [[bealch]] en [[poat]]en fan 'e [[soarte]]n fan dit skaai. ==Fierdere beskriuwing== Hoewol't de wytpoatmûzen net mear as út 'e fierte besibbe binne oan [[echte mûzen]] (lykas de [[hûsmûs]]), lykje se dêr tige op wat postuer en lichemsfoarm oangiet. Dat is it resultaat fan in proses fan [[konverginte evolúsje]]. De bekendste en meast rûnom foarkommende soarten yn [[Noard-Amearika]] binne de nau oaninoar besibbe [[eastlike hartemûs]] (''Peromyscus maniculatus''), [[westlike hartemûs]] (''Peromyscus sonoriensis'') en [[wytpoatmûs]] (''Peromyscus leucopus''). De eastlike hartemûs, de westlike hartemûs, de [[súdlike hartemûs]] (''Peromyscus labecula''), de [[gambelmûs]] (''Peromyscus gambelii'') fan [[Kalifornje]] en in [[Yukonhartemûs|noch net wittenskiplik beskreaune soarte]] yn 'e [[Yukon]] waarden foarhinne as ien soarte sjoen, de hartemûs (''Peromyscus maniculatus''). Om't der gâns [[morfology]]ske ferskillen tusken de [[ûndersoarte]]n bestiene, wiene der altyd al twifels oer oft dy yndieling wol hielendal kloppe. Yn [[2017]] die út [[genetysk]] ûndersyk bliken dat it yndie om in [[soartekompleks]] gie fan in stikmannich nau besibbe en sterk opinoar lykjende, mar dochs selsstannige soarten. Der binne resint ([[2010-er jierren|2010-er]] en [[2020-er jierren]]) ek noch ferskate oare nije soarten yn dit skaai ûntdutsen, dy't foar it meastepart foarkomme yn [[Midden-Amearika]]. ==Dragers fan sykten== Wytpoatmûzen binne, fral yn 'e [[Amerikaanske Súdwesten|Súdwestlike Feriene Steaten]], berucht wurden as dragers fan it [[besmetlike sykte|besmetlike]] [[hantafirus]], dat foar [[minske]]n [[dea]]dlik wêze kin. In ûndersyk út [[2008]] yn [[Britsk-Kolumbia]] brocht oan it ljocht dat 30% fan 'e wytpoatmûzen [[seroposityf]] wiene foar de [[baktearje]] ''[[Borrelia burgdorferi]]'', in [[fektor (epidemiology)|fektor]] foar de [[sykte fan Lyme]]. Oare [[sykte]]n dêr't wytpoatmûzen dragers fan wêze kinne, binne [[ehrlichioaze]] en [[Teksaanske kowekoarts]] (babesioaze). Ek [[SARS-CoV-2]] (it koroanafirus) wurdt maklik oerdroegen mank wytpoatmûzen. ==Proefdieren== In protte [[universiteit]]en, [[laboratoaria]] en oare ûndersyksynstituten yn [[Noard-Amearika]] brûke wytpoatmûzen fan ferskate soarten as [[proefdier]]en. Se binne maklik yn finzenskip te hâlden en te [[fokken]], hoewol't se wat dreger te hantearjen binne as de [[nuete mûs]] (''Mus musculus'') of de [[nuete rôt]] (''Rattus norvegicus''). Mar dat neidiel wurdt goedmakke trochdat se gaadliker binne om 'e fersprieding en bestriding fan boppeneamde sykten te ûndersykjen. Om't der gjin begjinnensein wêze soe om alle wylde wytpoatmûzen yn 'e Súdwestlike Feriene Steaten te [[faksin|faksinearjen]] tsjin it hantafirus, wurde wytpoatmûzen bygelyks brûkt foar ûndersyk nei de ûntwikkeling fan selsferspriedende ('besmetlike') faksins. ==Soarten== Om't der sa'n protte soarten wytpoatmûzen besteane, wurde it [[skaai (taksonomy)|skaai]] almeast opdield yn in stikmannich ynformele kloften fan nau oaninoar besibbe soarten. It is lykwols mar de fraach oft dy kloften ek folslein oerienkomme mei formele [[ûnderskaai]]en. Yn 'e ûndersteande list binne [[ûndersoarte]]n werjûn yn in lytsere [[font]]. {| class="wikitable" style="width: 650px;" |- style="vertical-align: top;" | scope="row" style="width: 50%; background-color: Honeydew;" | {{Stambeam2}} * skaai '''wytpoatmûzen''' (''Peromyscus'') ** ''aztecus''-kloft *** [[Azteekske mûs]] (''Peromyscus aztecus'') *** [[foerazjearmûs]] (''Peromyscus spicilegus'') *** [[Oaxacahartemûs]] (''Peromyscus oaxacensis'') *** [[Transmeksikaanske Fulkaangurdlemûs]] (''Peromyscus hylocetes'') *** {{Stambeam2/ein tûke}}[[winkelmannmûs]] of Winkelmanns mûs (''Peromyscus winkelmanni'') ** ''boylii''-kloft *** [[carletonmûs]] of Carletons mûs (''Peromyscus carletoni'') *** [[Chihuahuamûs]] (''Peromyscus polius'') *** [[Durangomûs]], schmidlymûs of Schmidly's mûs (''Peromyscus schmidlyi'') *** [[ensinkmûs]] of Ensinks mûs (''Peromyscus ensinki'') *** [[fluchpoatmûs]] (''Peromyscus levipes'') *** [[greenbaummûs]] of Greenbaums mûs (''Peromyscus greenbaumi'') *** [[kilpatrickmûs]] of Kilpatricks mûs (''Peromyscus kilpatricki'') *** [[Marije-eilânske mûs]] of Tres-Maríasmûs (''Peromyscus madrensis'') *** [[Michoacánmûs]] of La-Palmahartemûs (''Peromyscus sagax'') *** [[Nayaritmûs]] (''Peromyscus simulus'') *** [[Orizabamûs]] (''Peromyscus beatae'') *** [[San-Estebanmûs]] (''Peromyscus stephani'') *** {{Stambeam2/ein tûke}} [[strewellemûs]] (''Peromyscus boylii'') ** ''californicus''-kloft *** {{Stambeam2/ein tûke}}[[Kalifornyske mûs]] (''Peromyscus californicus'') ** ''crinitus''-kloft *** {{Stambeam2/ein tûke}}[[boarstelwytpoatmûs]] (''Peromyscus crinitus'') ** ''eremicus''-kloft *** [[Ángel-de-la-Guardamûs]] (''Peromyscus guardia'') †? **** <small>[[gewoane Ángel-de-la-Guardamûs]] (''Peromyscus guardia guardia'') foar it lêst waarnommen yn 1991</small> **** <small>[[Harbisons Ángel-de-la-Guardamûs]] (''Peromyscus guardia harbisoni'') † 1963</small> **** <small>[[Mejiamûs]] (''Peromyscus guardia mejiae'') † 1973</small> **** {{Stambeam2/ein tûke}}<small>nammeleaze ''Peromyscus guardia''-ûndersoarte fan it eilân [[Estanque]]; † 1998</small> *** [[burtmûs]] of Burts mûs (''Peromyscus caniceps'') *** [[dickeymûs]] of Dickey's mûs (''Peromyscus dickeyi'') *** [[evawoastynmûs]] of Eva's woastynmûs (''Peromyscus eva'') *** [[kaktusmûs]] (''Peromyscus eremicus'') *** [[meskiitmûs]] (''Peromyscus merriami'') *** [[Noardnederkalifornyske hartemûs]] (''Peromyscus fraterculus'') *** [[pembertonmûs]] of Pembertons mûs (''Peromyscus pembertoni'') † [[1931]] *** [[San-Lorenzomûs]] (''Peromyscus interparietalis'') *** {{Stambeam2/ein tûke}}[[ûnechte boarstelwytpoatmûs]] (''Peromyscus pseudocrinitus'') ** ''furvus''-kloft *** [[breedsnúthartemûs]] (''Peromyscus latirostris'') *** {{Stambeam2/ein tûke}}[[swartige hartemûs]] (''Peromyscus furvus'') **''hooperi''-kloft *** [[hoopermûs]] of Hoopers mûs (''Peromyscus hooperi'') ** ''leucopus''-kloft *** [[katoenmûs]] (''Peromyscus gossypinus'') **** <small>Chadwick-Beachkatoenmûs (''Peromyscus gossypinus restrictus'') † 1938 </small> **** {{Stambeam2/ein tûke}}<small>Key-Largokatoenmûs (''Peromyscus gossypinus allapaticola'')</small> *** {{Stambeam2/ein tûke}}[[wytpoatmûs]] (''Peromyscus leucopus'') ** ''maniculatus''-kloft *** [[eastlike hartemûs]] (''Peromyscus maniculatus'') *** [[gambelmûs]] of Gambels mûs (''Peromyscus gambelii'') *** [[Yukonhartemûs]] (''Peromyscus'' sp.) <small>(noch gjin wittenskiplike namme)</small> *** [[Kanaaleilânske reuzehartemûs]] (''Peromyscus nesodytes'') † ±6000 f.Kr. *** [[noardwestlike hartemûs]] (''Peromyscus keeni'') *** [[Santa-Cruzmûs]] (''Peromyscus sejugis'') *** [[slevinmûs]] of Slevins mûs (''Peromyscus slevini'') *** [[strânmûs]] (''Peromyscus polionotus'') **** <small>[[Anastasiastrânmûs]] (''Peromyscus polionotus phasma'')</small> **** {{Stambeam2/ein tûke}}<small>[[bleke strânmûs]] (''Peromyscus polionotus decoloratus'') † 1959</small> *** [[súdlike hartemûs]] (''Peromyscus labecula'') *** [[swartearmûs]] (''Peromyscus melanotis'') *** {{Stambeam2/ein tûke}} [[westlike hartemûs]] (''Peromyscus sonoriensis'') ** ''megalops''-kloft *** [[brune hartemûs]] (''Peromyscus megalops'') *** [[swartpolshartemûs]] (''Peromyscus melanocarpus'') *** {{Stambeam2/ein tûke}} [[swartsturthartemûs]] (''Peromyscus melanurus'') ** ''melanophrys''-kloft *** [[feale hartemûs]] (''Peromyscus perfulvus'') *** [[Heechlânmûs]] (''Peromyscus melanophrys'') *** {{Stambeam2/ein tûke}}[[Pueblamûs]] (''Peromyscus mekisturus'') †? ** ''mexicanus''-kloft *** [[bakermûs]] of Bakers mûs (''Peromyscus bakeri'') *** [[bleatpoathartemûs]] (''Peromyscus nudipes'') *** [[carolpattonmûs]] of Carol Pattons mûs (''Peromyscus carolpattonae'') *** [[Chiapasmûs]] (''Peromyscus zarhynchus'') *** [[gardnermûs]] of Gardners mûs (''Peromyscus gardneri'') *** [[grutte hartemûs]] (''Peromyscus grandis'') *** [[Gûatemalteekske hartemûs]] (''Peromyscus guatemalensis'') *** [[Jûkatanhartemûs]] of Jûkateekske hartemûs (''Peromyscus yucatanicus'') *** [[kealearhartemûs]] (''Peromyscus gymnotis'') *** [[Mayamûs]] (''Peromyscus mayensis'') *** [[Meksikaanske hartemûs]] (''Peromyscus mexicanus'') *** [[Nikaragûaanske hartemûs]] (''Peromyscus nicaraguae'') *** [[Salvadoraanske hartemûs]] (''Peromyscus savadorensis'') *** [[stirtonmûs]] of Stirtons mûs (''Peromyscus stirtoni'') *** {{Stambeam2/ein tûke}}[[tropyske hartemûs]] (''Peromyscus tropicalis'') ** {{Stambeam2/ein tûke}}''truei''-kloft *** [[noardlike rotsmûs]] (''Peromyscus nasutus'') *** [[noardlike wytankelmûs]] (''Peromyscus laceianus'') *** [[okerbealchhartemûs]] (''Peromyscus ochraventer'') *** [[osgoodmûs]] of Osgoods mûs (''Peromyscus gratus'') *** [[pinjonmûs]] (''Peromyscus truei'') *** [[Perotemûs]] (''Peromyscus bullatus'') *** [[súdlike rotsmûs]] of Zacatecashartemûs (''Peromyscus difficilis'') *** [[súdlike wytankelmûs]] (''Peromyscus pectoralis'') *** {{Stambeam2/ein tûke}} [[Teksaanske mûs]] (''Peromyscus attwateri'') {{Stambeam2/ein}} |- |} {{boarnen|boarnefernijing= Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Peromyscus ''References'', op dizze side]. ---- {{commonscat|Peromyscus}} }} {{DEFAULTSORT:Witpoatmuzen}} [[Kategory:Wytpoatmûs| ]] [[Kategory:Sûchdiereskaai]] [[Kategory:Wrotmûseftige]] tbe8aohimubhtx9bp25h7k6zibcus0q Eastlike hartemûs 0 70252 1244332 1233984 2026-11-10T23:42:16Z Ieneach fan 'e Esk 13292 red 1244332 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme=eastlike hartemûs |Ofbyld= [[File:Deer_Mouse_(Peromyscus_maniculatus)_(9310532204).jpg|250px]] |lûd= |Ryk= [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'') |Skift= [[kjifdieren]] (''Rodentia'') |Famylje= [[wrotmûseftigen]] (''Cricetidae'') |Skaai= [[wytpoatmûzen]] (''Peromyscus'') |Wittenskiplike namme= Peromyscus maniculatus |Beskriuwer, jier= [[Johann Andreas Wagner|Wagner]], 1845 |IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] ---- |lânkaart=[[File:Fersprieding fan de eastlike hartemûs (Peromyscus maniculatus).png|center|250px]] }} De '''eastlike hartemûs''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Peromyscus maniculatus'') is in [[sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[kjifdieren]] (''Rodentia''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[wrotmûseftigen]] (''Cricetidae''), de [[ûnderfamylje]] fan 'e [[Noardamerikaanske mûzen en rotten]] (''Neotominae''), de [[tûke (taksonomy)|tûke]] fan 'e [[hartemûzen]] (''Reithrodontomyini'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[wytpoatmûzen]] (''Peromyscus''). Dizze [[soarte]] is lânseigen yn it noardeastlike part fan [[Noard-Amearika]]. Foarhinne waard ornearre dat dit bistke ûnder de namme 'hartemûs' yn hast hiel Noard-Amearika foarkaam, mar yn [[2019]] binne der fjouwer nije soarten fan ôfspjalten. De westgrins fan it [[ferspriedingsgebiet]] wurdt no ornearre by de [[Mississippi (rivier)|Mississippi]] te lizzen. Eastlike hartemûzen binne [[nachtdier]]en mei in [[omnivoar]] dieet. Yn Noard-Amearika wurde se faak brûkt as [[proefdier]] yn [[laboratoaria]], mei't se tige skjin op harsels en maklik te fersoargjen binne. De [[IUCN]] klassifisearret de eastlike hartemûs as net bedrige. ==Taksonomy== De eastlike hartemûs waard foar it earst [[wittenskip]]lik beskreaun yn [[1845]] troch de [[Dútslân|Dútske]] [[soölooch]] [[Johann Andreas Wagner]]. De soarte waard yndield by it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[wytpoatmûzen]] of echte hartemûzen (''Peromyscus''). Mear as hûndertsantich jier lang giene [[mammalogen]] derfan út dat it [[ferspriedingsgebiet]] fan 'e hartemûs him útstriek oer hast hiel [[Noard-Amearika]], hoewol't dêr altyd al twifels oer bestiene fanwegen de relatyf grutte [[morfology]]ske ferskillen tusken de ûnderskate [[ûndersoarte]]n. Mar pas yn [[2017]] waard troch [[genetysk]] ûndersyk oantoand dat der yn it gefal fan 'e hartemûs yndie sprake wie fan in [[soartekompleks]] dat ûnttize wurde moast. [[File:DiGangi-Deermouse.jpg|left|thumb|250px|In eastlike hartemûs yn finzenskip.]] Tusken [[2017]] en [[2019]] waarden ferskate nije soarten fan 'e hartemûs ôfskaat, te witten: de [[westlike hartemûs]] (''Peromyscus sonoriensis''), de [[súdlike hartemûs]] (''P.&nbsp;labecula''), de [[gambelmûs]] of (''P.&nbsp;gambelii'') fan [[Kalifornje]] en in noch net wittenskiplik beskreaune soarte yn 'e [[Yukon]], de [[Yukonhartemûs]] (dy't soms foutyf oantsjut wurdt as ''P.&nbsp;arcticus''). Dat folge op 'e eardere ôfspjalting fan 'e [[noardwestlike hartemûs]] (''P.&nbsp;keeni'') yn [[2005]]. De kloft nau besibbe [[ûndersoarte]]n dy't oerbleau, wurdt no oantsjut as de eastlike hartemûs. ==Fersprieding== Yn syn [[ferspriedingsgebiet|fersprieding]] is de eastlike hartemûs beheind ta it noardeastlike diel fan [[Noard-Amearika|Noardamerikaanske]] [[kontinint]]. Yn [[Kanada]] ûntbrekt er yn [[Nûnavik]] (noardlik [[Kebek (provinsje)|Kebek]]), it noarden fan [[Labrador (regio)|Labrador]] en de eilannen yn 'e súdlike [[Hudsonbaai]], mar fierders komt er foar fan [[Nijfûnlân]] oant en mei sintraal [[Manitoba]], dêr't de westgrins fan it areaal fia de [[Winnipegmar]] oant yn it uterste easten fan [[Saskatchewan]] rint. Yn 'e regio fan 'e [[Saint Lawrencebaai]] komt dit bistke ek foar op 'e eilannen [[Prins Edwardeilân]], [[Kaap Bretoneilân]] en [[Anticosti (eilân)|Anticosti]]. Yn 'e [[legere 48 steaten]] fan 'e [[Feriene Steaten]] komt de eastlike hartemûs foar yn it hiele gebiet fan 'e [[Grutte Marren]] en [[Nij-Ingelân]] útsein de [[Atlantyske Oseaan|Atlantyske]] [[kust]], en dêrwei oer de hiele lingte fan 'e [[Appalachen]] oant yn [[Tennessee]] en noardlik [[Georgia]]. De westgrins fan it ferspriedingsgebiet wurdt dêr foarme troch de [[rivier]] de [[Mississippi (rivier)|Mississippi]], dy't de ek de westgrins foarmet fan 'e [[Amerikaanske steaten]] Tennessee, [[Kentucky]], [[Illinois]] en [[Wisconsin]]. Noardliker hearre ek noch sintraal en noardlik [[Minnesota]] ta it areaal fan dit bistke. ==Uterlike skaaimerken== De eastlike hartemûs hat trochinoar in kop-romplingte fan 8-10&nbsp;[[sm]], mei in sturtlingte fan sa'n 11½&nbsp;sm en in gewicht fan 10-30&nbsp;[[gram (gewicht)|g]]. Hy hat kraaleftige [[each]]jes dy't yn ferhâlding ta syn postuer frij grut binne, en teffens foarse [[ear (lichemsdiel)|earen]]. De [[pels]] is sêft en fariëarret op 'e [[rêch]] frijwat yn [[kleur]], fan [[griis]] oant [[dûnkerbrún]]. It measte komt in [[brún|brunige]] of [[readbrún|readbrunige]] kleur foar. De [[bealch]] en de [[poat]]sjes binne altyd [[wyt]] en dy kleur is fan 'e dûnkerder rêchkleur skaat troch in skerpe demarkaasjeline oer de [[fang (lichemsdiel)|fangen]], de [[wang]]en en de [[snút]]. De eastlike hartemûs is fan uterlik frijwol net te ûnderskieden fan nau besibbe soarten lykas de [[westlike hartemûs]] (''Peromyscus sonoriensis'') en de [[súdlike hartemûs]] (''P.&nbsp;labecula''). Hy liket fierders ek sterk op in oare rûnom yn [[Noard-Amearika]] foarkommende soarte út itselde [[skaai (taksonomy)|skaai]], de [[wytpoatmûs]] (''P.&nbsp;leucomus''), mar de eastlike hartemûs hat in langere [[sturt]], dêr't it twakleurige patroan fan it [[lichem (biology)|lichem]] him op fuortset. De beide soarten binne fierders lykwols sa gelikens, dat der faak in [[bloed]]ûndersyk oan te pas komt om se te skiftsjen. [[File:Deer Mouse Portal (Peromyscus maniculatus) (15722414288).jpg|right|thumb|250px|In eastlike hartemûs.]] ==Biotoop== Eastlike hartemûzen jouwe oer it algemien de foarkar oan [[bosk|beboske]] gebieten, mar litte har troch it [[houtkap|kapjen fan 'e beammen]] net út in krite ferdriuwe. Se meitsje gjin ûnderskie tusken [[leafwâld|leaf]]- en [[nullewâld]]. Yn 'e noardeastlike nullewâlden fan [[Kanada]] binne se de iennichste [[wytpoatmûzen|wytpoatmûzesoarte]]. Dêrnjonken libje se ek yn [[berchtme|berchtmen]], [[greidlân]] en gebieten dy't begroeid binne mei [[strewelleguod]]. ==Hâlden en dragen== Eastlike hartemûzen binne [[nachtdier]]en, dy't de [[dei]] yn rêst trochbringe yn har nêst. Sokke nêsten lizze almeast heech yn [[beamholte|holle beammen]] of leech yn ûndergrûnske [[hoale]]n en binne makke fan alderhanne [[plant]]aardich materiaal. Oer it algemien binne eastlike hartemûzen [[solitêr]]e bisten, mar soms diele se har nêst mei in soartgenoat fan it oare [[geslacht (sekse)|geslacht]]. De [[territoarium (biology)|territoaria]] fan hartemûzen oerlaapje inoar gauris, al giet it dêrby yn 'e regel ek wer om eksimplaren fan it tsjinstelde geslacht. De bisten lykje inoar werom te kennen en geane in protte mei-inoar om. [[File:Deer Mouse Tracks in Snow (6806986239).jpg|left|thumb|200px|De [[bisteprinten|spoaren]] fan in eastlike hartemûs yn 'e [[snie]] yn 'e [[Appalachen]] fan [[West-Firginia]].]] Yn finzenskip kinne eastlike hartemûzen har it hiele jier troch [[fuortplantsje]], mar yn it wyld wurdt de [[peartiid]] troch [[iten]]skrapte yn it [[winter]]seizoen beheind ta de perioade fan [[maart]] oant en mei [[oktober]]. Se binne dêrby [[polygyn]], wat betsjut dat ien [[mantsje]] mei ferskate [[wyfke]]s [[pearing|pearet]], mar ien wyfke mar mei ien mantsje. Nei in [[draachtiid]] fan 22–26&nbsp;[[dagen]] bringt it wyfke in nêst fan 1–9 (mar ornaris 3–5) jongen te wrâld. Hartemûzen plantsje har fluch fuort en sille yn trochsneed 3–4&nbsp;nêsten jongen jiers produsearje. (Yn finzenskip hat ien wyfke ris yn ien jier 14&nbsp;nêsten jongen smiten.) De wyfkes steane de mantsjes ta om te helpen by it fersoargjen fan 'e jongen. Dy wurde [[blynheid|blyn]] en keal [[berne]], mar ûntwikkelje har fluch. Mei 14&nbsp;dagen hawwe se in folsleine [[pels]]; mei 13–19&nbsp;dagen geane de [[each]]jes iepen en mei 18–24 dagen wurde se [[ôfwûn]]. Nei goed 40&nbsp;dagen (6&nbsp;[[wike]]n) binne de jongen [[folwoeksen]], al komme se dêrnei noch wat oan. Wyfkes binne trochinoar mei 48&nbsp;dagen al [[geslachtsryp]]. Mei't se har oer it algemien net fier fan it âlderlik nêst bejouwe, bestiet der frijwat [[yntylt]] ûnder eastlike hartemûzen en is de [[genetika|genetyske]] útwikseling binnen de soarte beheind. De trochsneed [[libbensferwachting]] is foar eastlike hartemûzen krapoan 4&nbsp;[[jier]], al sil in grutte groep net iens 1&nbsp;jier helje. Yn finzenskip kinne se 8&nbsp;jier wurde. ==Fretten== Eastlike hartemûzen binne [[omnivoar]]en. It meastepart fan har dieet bestiet út [[plant]]aardich guod, lykas [[sied (plant)|sieden]], [[frucht (plant)|fruchten]] en [[blêd (plant)|blêden]]. Mar se frette ek [[dier]]lik wrimelt, lykas [[ynsekten]], [[rûp]]en, [[spinnen]] en oare [[lidpoatigen]], en teffens beskate [[skimmel]]s. [[Winter]]deis, as plantaardich foer krap is, meitsje lidpoatigen wol in fyfde fan it dieet fan hartemûzen út. ==Natuerlike fijannen== De wichtichste [[rôfdier|natuerlike fijannen]] fan 'e eastlike hartemûs binne [[slangen]] lykas de [[boskrattelslang]] (''Crotalus horridus'') en de [[koperkop]] (''Agkistrodon contortrix''); [[ûlen]] lykas de [[Amerikaanske oehoe]] (''Bubo virginianus'') en de [[Amerikaanske goudûle]] (''Tyto furcata''); [[martereftigen]] lykas de [[Amerikaanske nerts]] (''Neogale vison''), de [[langsturtwezeling]] (''Neogale frenata''), de [[Amerikaanske marter]] (''Martes americana''), de [[fiskmarter]] (''Pekania pennanti''), de [[Amerikaanske harmeling]] (''Mustela richardsonii''), de [[wezeling]] (''Mustela nivalis'') en de [[sulverdas]] (''Taxidea taxus''); [[stjonkdieren]] lykas it [[streekte stjonkdier]] (''Mephitis mephitis'') en it [[eastlik bûnt stjonkdier]] (''Spilogale putorius''); [[hûneftigen]] lykas de [[foks]] (''Vulpes vulpes''), de [[grize foks]] (''Urocyon cinereoargenteus'') en de [[prêrjewolf]] (''Canis latrans''); en [[kateftigen]] lykas de [[reade lynks]] (''Lynx rufus''), de [[Kanadeeske lynks]] (''Lynx canadensis'') en de [[ferwyldere kat|ferwyldere]] en [[nuete kat]] (''Felis catus''). [[File:Deer Mouse (Peromyscus maniculatus) (0ffb648c-2e9f-4a02-a44c-44d3262b13bd).jpg|right|thumb|250px|In eastlike hartemûs.]] ==Status== De eastlike hartemûs hat de [[IUCN-status]] fan "net bedrige", om't er yn syn natuerlike [[ferspriedingsgebiet]] noch rûnom foarkomt en om't de [[populaasje (biology)|populaasje]] stabyl liket te wêzen. Dit bist wurdt soms sels as skealik [[ûngedierte]] beskôge, mei't it in drager wêze kin fan foar de [[minske]] gefaarlike [[sykte]]n as de [[sykte fan Lyme]]. ==Undersoarten== Fan 'e eastlike hartemûs (''Peromyscus maniculatus'') wiene oarspronklik wol 66&nbsp;[[ûndersoarte]]n bekend. Dêrfan giene 16 yn [[2005]] mei de ôfspjalting fan 'e [[noardwestlike hartemûs]] (''P.&nbsp;keeni'') oer nei de nije soarte. Fan 'e oerbleaune 50&nbsp;ûndersoarten waarden oan 'e ein fan 'e [[2010-er jierren]] ferskaten ôfspjalten ta de [[gambelmûs]] (''P.&nbsp;gambelii''), wylst trije ûndersoarten oergiene nei de ôfspjalten [[súdlike hartemûs]] (''P.&nbsp;labecula''). De yndieling fan 'e oerbleaune likernôch 45&nbsp;ûndersoarten tusken de eastlike en de [[westlike hartemûs]] (''P.&nbsp;sonoriensis'') is noch net folslein dúdlik. {{boarnen|boarnefernijing= Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Eastern_deer_mouse ''References'', op dizze side]. ---- {{commonscat|Peromyscus maniculatus}} }} {{DEFAULTSORT:Eastelike hartemus}} [[Kategory:Sûchdieresoarte]] [[Kategory:Wytpoatmûs]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Feriene Steaten]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kanada]] n5aslvm0uwm9jbvo85p1bkwlop8gcw8 Kaktusmûs 0 70256 1244339 1238835 2026-11-10T23:44:37Z Ieneach fan 'e Esk 13292 red 1244339 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme= kaktusmûs |Ofbyld= [[File:Peromyscus eremicus.jpg|250px]] |lûd= |Ryk= [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'') |Skift= [[kjifdieren]] (''Rodentia'') |Famylje= [[wrotmûseftigen]] (''Cricetidae'') |Skaai= [[wytpoatmûzen]] (''Peromyscus'') |Wittenskiplike namme= Peromyscus eremicus |Beskriuwer, jier= [[Spencer Fullerton Baird|Baird]], 1858 |IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] ---- |lânkaart=[[File:Fersprieding fan de kaktusmûs (Peromyscus eremicus).png|center|250px]] }} De '''kaktusmûs''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Peromyscus eremicus'') is in [[sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[kjifdieren]] (''Rodentia''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[wrotmûseftigen]] (''Cricetidae''), de [[ûnderfamylje]] fan 'e [[Noardamerikaanske mûzen en rotten]] (''Neotominae''), de [[tûke (taksonomy)|tûke]] fan 'e [[hartemûzen]] (''Reithrodontomyini'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[wytpoatmûzen]] (''Peromyscus''). Dit bistke komt foar yn 'e súdwestlike dielen fan 'e [[Feriene Steaten]] en it noarden fan [[Meksiko]]. De kaktusmûs is in [[omnivoar]] [[nachtdier]], dat by gebrek oan [[fretten]] yn sawol [[winter]] as [[simmer]] yn in steat fan [[torpor]] (swiere [[sliep]]) giet om te oerlibjen. De [[IUCN]] klassifisearret dit bist as net bedrige. ==Taksonomy== De kaktusmûs waard yn [[1858]] foar it earst [[wittenskip]]lik beskreaun troch de [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[soölooch]] [[Spencer Fullerton Baird]]. ==Fersprieding== De kaktusmûs komt foar yn it súdwesten fan 'e [[legere 48 steaten]] fan 'e [[Feriene Steaten]], spesifyk yn 'e [[Transpecos]] fan [[West-Teksas]], sintraal, súdlik en súdwestlik [[Nij-Meksiko]] en de súdlike helte en it noardwestlike fearn fan [[Arizona]], útsein it diel fan dy steat dat benoarden de [[Grand Canyon]] leit. Der is in isolearre [[populaasje (biology)|populaasje]] yn súdlik sintraal [[Nevada]] mei úrinners nei it uterste súdwesten fan [[Utah]] en de [[Sierra Nevada (Feriene Steaten)|Sierra Nevada]] fan [[Kalifornje]]. Yn [[Meksiko]] libbet de kaktusmûs by de eastkust fan 'e [[Golf fan Kalifornje]] lâns en teffens yn it noardlike part fan it [[Heechlân fan Meksiko]]. Ta it [[ferspriedingsgebiet]] fan 'e kaktusmûs hearre guon fan 'e [[drûchte|drûchste]] kontreien fan [[Noard-Amearika]], wêrûnder de [[Mojavewoastyn]] fan súdeastlik Kalifornje, de [[Sonoarawoastyn]] fan noardwestlik Meksiko en súdwestlik Arizona en in diel fan 'e [[Woastyn fan 'e Grutte Dobbe]] yn súdlik Nevada. Oan 'e noardkant liket syn [[areaal]] begrinzge te wurden troch omleech geande [[temperatuer]]en en it dêrmei ferbân hâldende ûntbrekken fan [[meskiit]]-[[beam]]men fan it skaai ''Prosopis'' (yn it bysûnder ''Prosopis juliflora''), dêr't de kaktusmûs sterk fan ôfhinklik is. ==Uterlike skaaimerken== De kaktusmûs hat trochinoar in kop-romplingte fan 7,2–10,0&nbsp;[[sintimeter|sm]], mei in sturtlingte fan 8,4–12,0&nbsp;sm en in gewicht fan 18–40&nbsp;[[gram (gewicht)|g]]. De [[efterpoat]]sjes mjitte 1,8–2,2&nbsp;sm en de tinne en hast ûnbehierre [[ear (anatomy)|earkes]] binne 1,3–2,0&nbsp;sm lang. Sawol de earen as de [[eagen]] binne grut yn ferhâlding ta de [[kop]]. De [[snút]] rint op in punt ta. Der bestiet yn dizze [[soarte]] [[seksuele dimorfy]]: de [[wyfke]]s binne justjes swierder as de [[mantsje]]s, mar oansjenlik mânsker fan postuer, mei langere earen en in bredere kop. De [[pels]] is sêft en lang, mei op 'e [[rêch]] in [[kleur]] dy't útinoar rinne kin fan [[oker (kleur)|oker]] oant [[bêzje]], wylst de [[bealch]] [[witich]] is en de kop boppe-op in [[grizich]] plak hat. Wyfkes binne yn 'e regel wat bleker fan kleur as mantsjes, en jongen hawwe in grizere pels. De [[ferspriedingsgebiet|fersprieding]] fan 'e kaktusmûs oerlapet dy fan teminsten sân oare soarten [[wytpoatmûzen]], te witten: de [[boarstelwytpoatmûs]] (''Peromyscus crinitus''), [[Eva's woastynmûs]] (''P.&nbsp;eva''), [[Gambels mûs]] (''P.&nbsp;gambelii''), de [[Kalifornyske mûs]] (''P.&nbsp;californicus''), de [[meskiitmûs]] (''P.&nbsp;merriami''), de [[Noardnederkalifornyske hartemûs]] (''P.&nbsp;fraterculus'') en de [[westlike hartemûs]] (''P.&nbsp;sonoriensis''). Dy bistkes lykje allegearre gâns opinoar, mar kaktusmûzen ken men werom oan 'e keale [[soal (lichemsdiel)|soallen]] fan 'e [[poat|efterpoaten]] en de hast keale [[sturt]] dy't likernôch like lang is as de kop-romplingte. De wyfkes hawwe 2 pear [[oer]]en ynstee fan 3 pear, sa't de measte soarten [[mûzen en rotten]] (''Muroidea'' spp.) hawwe. [[File:Cactus_mouse_at_the_Nevada_Test_Site.jpg|left|thumb|250px|In kaktusmûs yn syn natuerlike [[habitat]].]] ==Biotoop== Kaktusmûzen jouwe de foarkar oan [[drûchte|drûge]] [[biotopen]] yn [[woastinen]], op [[steppe]]s en yn it [[heuvel]]ich foarlân fan [[berchtme]]n. Har [[habitat]] kin begroeid wêze mei fersille [[strewelleguod]], mar se komme ek foar yn [[rots]]ige of [[sân]]ige kriten sûnder neamenswurdige [[fegetaasje]]. Op guon plakken libje se ek yn [[nullewâld]]en. Wat hichte oangiet, libje kaktusmûzen op 35–2.130&nbsp;[[meter|m]] boppe [[seenivo]]. ==Hâlden en dragen== ===Deistige aktiviteiten=== Kaktusmûzen libje, útsein yn 'e peartiid, [[solitêr]]. Se bringe de [[dei]] foar it meastepart troch yn in [[nêst]], dat ornaris makke is fan alderhanne [[plant]]aardich materiaal yn in [[beamholte]] of in ûndergrûnske [[hoale]]. De kaktusmûs is gauris [[krepuskulêr]] aktyf (d.w.s. yn 'e [[jûnsskimer]] en by [[moarnsdage]]), en soms komt er sels [[middei (deidiel)|middeis]] by ljochtskyndei al op 'e lapen, mar eins is it in [[nachtdier]]. Sels by [[ljochtmoanne]] is er ornaris al minder aktyf. Kaktusmûzen binne [[skouwens|skou]] en naaie by de minste of geringste fersteuring út, wat foar sokke bistkes in treflike oerlibbingsstrategy is. Wannear't se oppakt wurde troch in [[minske]], [[biten|bite]] se mar komselden. As se [[eangstme|bang]] binne, [[stim|fokalisearje]] se mei in heechtoanich [[piipjen]]d lûd. By ûndersiken yn in [[laboratoarium]]sitewaasje is de [[faasje|topfaasje]] fan kaktusmûzen by it [[draven]] fêststeld op 13,1&nbsp;[[km]]/[[oere|h]]. Se fêstigje [[territoarium (biology)|territoaria]], wêrby't de territoaria fan bisten fan it tsjinstelde [[geslacht (sekse)|geslacht]] inoar oerlaapje, mar dy fan bisten fan itselde geslacht net. Yn ferhâlding ta oare soarten [[wytpoatmûzen]] hawwe kaktusmûzen in leger [[metabolisme]], wat in oanpassing oan [[drûchte|drûgere]] [[habitat]]s liket te wêzen. [[File:Grasps.jpg|right|thumb|180px|In kaktusmûs oppakt troch in ûndersiker.]] Wannear't in kaktusmûs by 't [[winter]] of by 't [[simmer]] troch [[kjeld]] of [[hjittens]] gjin [[fretten]] mear fine kin, rekket er wei yn in [[torpor]]. Dat is in djippe [[sliep]]eftige tastân dy't net alhiel itselde is as in [[wintersliep]] of in [[simmersliep]], mar wol de ferbrâning fan [[enerzjy]] safolle mooglik beheint. As it kâlder is as 15&nbsp;[[°C]], hawwe kaktusmûzen muoite om yn torpor te kommen. [[Mammalogen]] binne fan tinken dat dat alteast foar in diel ferklearret wêrom't se net yn noardliker kontreien foarkomme. Yn it laboratoarium is waarnommen hoe't torpor ynsette kin binnen in [[healoere]] nei't in eksimplaar gjin iten mear krige. As kaktusmûzen [[útdrûging|útdrûge]] reitsje troch gebrek oan [[drinken]], begjinne se minder te [[iten]] om it [[wetter]] te behâlden dat se oars foar de [[spiisfertarring]] brûke soene. ===Fuortplanting=== De [[pearing]]swizânsjes fan 'e kaktusmûs binne anno [[2021]] noch net yngeand bestudearre, mar kinne foar in diel ôflaat wurde fan it [[hâlden en dragen]] fan oare, nau besibbe soarten wytpoatmûzen. Sa wurdt op basis dêrfan oannommen dat de bistkes [[promiskuïteit|promisku]] binne, wat sizze wol dat sawol [[mantsje]]s as [[wyfke]]s mei ferskate partners pearje. De kaktusmûs hat gjin spesifike [[peartiid]] en de [[fuortplanting]] fynt it hiele jier rûn plak, hoewol't der in dúdlike taname bestiet yn 'e waarmere [[moanne (tiid)|moannen]] fan it simmerhealjier. De [[draachtiid]] duorret sa'n 21&nbsp;[[dagen]]. Wyfkes kinne oant 3&nbsp;nêsten jongen yn 't [[jier]] smite, dy't elts út 5–8&nbsp;jongen besteane. As se te wrâld komme, weagje kaktusmûzen likernôch 2<sup><small>1</small></sup>/<sub><small>2</small></sub>&nbsp;[[gram (gewicht)|g]] en binne se [[blinens|blyn]] en keal mei in [[rôze]] [[hûd]]. De [[each]]jes geane mei 10–17&nbsp;dagen iepen en mei likernôch 14&nbsp;dagen is de [[pels]] yngroeid. Neffens ien stúdzje waarden de jongen mei 22&nbsp;dagen [[ôfwûn]] en neffens in oarenien pas mei 44&nbsp;dagen. De wyfkes binne mei likernôch 2&nbsp;moannen [[geslachtsryp]], mar mei hokker [[âldens]] de mantsjes geslachtsryp binne, is noch ûnbekend. [[File:Peromyscus eremicus phaeurus.jpg|left|thumb|180px|In fongen kaktusmûs.]] ==Fretten== It dieet fan 'e kaktusmûs bestiet út [[sied (plant)|sieden]], de [[frucht (plant)|fruchten]] fan [[meskiit]]- en [[nettelbeammen]], griene [[plant]]edielen en [[ynsekten]]. [[Winter]]deis, as de plantegroei hohâldt, wurde der mear ynsekten fretten, wylst by 't [[maityd]] sieden en [[blom]]men op it menu steane. [[Simmer]]deis frette kaktusmûzen benammen griene plantedielen en ynsekten, en [[hjerst]]mis geane se nei in perioade fan fruchtefretten stadichoan wer oer op it winterdieet. ==Natuerlike fijannen== De wichtichste [[rôfdier|natuerlike fijannen]] fan 'e kaktusmûs binne [[slangen]] lykas de [[prêrjerattelslang]] (''Crotalus viridis''), de [[swarte rattelslang]] (''Crotalus cerberus'') en de [[Grutte-Dobberattelslang]] (''Crotalus lutosus''); [[ûlen]] lykas de [[Amerikaanske oehoe]] (''Bubo virginianus''), de [[Amerikaanske goudûle]] (''Tyto furcata'') en de [[westlike krytûle]] (''Megascops kennicottii''); en [[martereftigen]] lykas de [[langsturtwezeling]] (''Neogale frenata'') en de [[sulverdas]] (''Taxidea taxus''). By oare [[rôfdier]]en dy't gefaarlik foar de kaktusmûs wêze kinne, giet it om [[stjonkdieren]] lykas it [[streekte stjonkdier]] (''Mephitis mephitis''), it [[westlik bûnt stjonkdier]] (''Spilogale gracilis'') en it [[Amerikaansk bargesnútstjonkdier]] (''Conepatus leuconotus''); [[hûneftigen]] lykas de [[prêrjewolf]] (''Canis latrans''), de [[grutearkitfoks]] (''Vulpes macrotis'') en de [[grize foks]] (''Urocyon cinereoargenteus''); [[kateftigen]] lykas de [[reade lynks]] (''Lynx rufus'') en de [[ferwyldere kat|ferwyldere]] en [[nuete kat]] (''Felis catus''); en oare lytse [[rôfdieren]], lykas de [[Noardamerikaanske katfret]] (''Bassariscus astutus''). ==Status== De kaktusmûs hat de [[IUCN-status]] fan "net bedrige", mei't er yn syn [[ferspriedingsgebiet]] noch rûnom foarkomt en om't de [[populaasje (biology)|populaasje]] stabyl liket te wêzen. Yn [[delsetting]]s yn it [[woastinige]] súdwesten fan 'e [[Feriene Steaten]] kringe kaktusmûzen soms [[minsklik]]e [[wente]]n binnen. Der binne gjin negative effekten fan dizze soarte op minsken bekend. Inkele [[spesimina]] út [[Súdlik Kalifornje]] binne posityf test op it [[hantafirus]], dat foar minsken potinsjeel [[dea]]dlik is, mar it tinken is dat it dêrby gie om ynsidintele yndividuele [[besmetlike sykte|besmettings]] en net om in reservoir fan [[firus (biology)|firusdragers]], sa't by guon oare soarten [[mûzen en rotten]] it gefal is. ==Undersoarten== De kaktusmûs hat ferskate [[ûndersoarte]]n, mar it krekte oantal is noch in striidkwestje mank [[mammalogen]]. De ûndersoarte mei de grutste [[ferspriedingsgebiet|fersprieding]] is de [[nominaat]] (''Peromyscus eremicus eremicus''). De [[Noardnederkalifornyske hartemûs]] (''Peromyscus fraterculus''), dy't foarkomt op it [[Kalifornysk Skiereilân]], yn [[Súdlik Kalifornje]], yn 'e súdpunt fan [[Nevada]] en yn noardwestlik [[Arizona]] boppe de [[Grand Canyon]], waard foarhinne ek lange tiid as in ûndersoarte fan 'e kaktusmûs sjoen, mar no is dúdlik dat dat bistke in selsstannige [[soarte]] is. {{boarnen|boarnefernijing= Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Cactus_mouse ''References'', op dizze side], en ûnder: [http://de.wikipedia.org/wiki/Kaktusmaus ''Einzelnachweise'', op dizze side]. ---- {{commonscat|Peromyscus eremicus}} }} {{DEFAULTSORT:Kaktusmus}} [[Kategory:Sûchdieresoarte]] [[Kategory:Wytpoatmûs]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Feriene Steaten]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Meksiko]] 3lzugvp8ao1bgrltpv2uterqjh0w976 Calw (stêd) 0 99659 1244293 1155576 2026-11-10T16:38:17Z SteveK 43433 ([[c:GR|GR]]) [[File:Wappen-Calw.svg]] → [[File:DEU Calw COA.svg]] Use correct SVG 1244293 wikitext text/x-wiki {{Universele ynfoboks stêd | namme = Calw | ôfbylding = Marktplatz Calw1.jpg | ôfbyldingsbreedte = | ôfbyldingstekst = Martkplatz. | wapen = [[Ofbyld:DEU Calw COA.svg|60px]] | ynwennertal = 24.219 <small>(2022)</small> | oerflak = 59,88 km² | befolkingstichtens = 404 ynw./km² | stêdekloft = | hichte = 347 m | lân = [[Ofbyld:Flag of Germany.svg|20px]] [[Dútslân]] | bestjoerlike ienheid 1 = dielsteat | namme bestjoerlike ienheid 1= [[Ofbyld:Flag of Baden-Württemberg.svg|20px]] [[Baden-Wuertemberch]] | bestjoerlike ienheid 2 = lânkring | namme bestjoerlike ienheid 2= [[Calw (Landkreis)|Calw]] | bestjoerlike ienheid 3 = | namme bestjoerlike ienheid 3= | boargemaster = | stedsyndieling = 13 [[Stadtteil]]e | stifting = 1037 (foar it earst neamd) | postkoade = 75365 | tiidsône = | simmertiid = | koördinaten = {{Koördinaten yn tekst|48_42_52_N_8_44_15_E_scale:12500_type:landmark_region:DE|48° 42' N 8° 44' E}} | webside = [https://rathauscalw.de/ rathauscalw.de] | mapname = Baden-Wuertemberch | lat_deg = 48 | lat_min = 42 | lat_sec = 52 | lat_dir = N | lon_deg = 8 | lon_min = 44 | lon_sec = 15 | lon_dir = E }} '''Calw''' is in plak en gemeente yn de [[Dútslân|Dútske]] [[Dielsteaten fan Dútslân|dielsteat]] [[Baden-Württemberg]]. It is de [[Kreisstadt]] fan de [[lânkring]] [[Calw (Landkreis)|Calw]]. Calw leit yn it súdwesten fan Dútslân yn it noarden fan it [[Swarte Wâld]]. == Yndieling == De gemeente Calw bestiet út 13 ferskillende Stadtteile: Altburg, Oberriedt, Speßhardt, Spindlershof, Weltenschwann, Calw, Alzenberg, Heumaden, Wimberg, Hirsau, Ernstmühl, Holzbronn en Stammheim. == Geografy == Cawl leit yn 'e delling fan it rivierke de [[Nagold (rivier)|Nagold]] op in hichte tusken 330 en 630 meter boppe seenivo. De histoaryske stêd leit west fan it rivierke, de nijere stedsdielen ûntwikkelje har op 'e hellings. Oare rivierkes yn 'e gemeente binne de Tälesbach, de Ziegelbach, de Wurstbrunnenbach, de Schießbach, de Schlittenbach en de Schweinbach. Yn it noardlike gemeentegebiet oan 'e westlike helling fan 'e delling fan 'e Nagold leit de ''Bruderhöhle'' (de Bruorregrot). Yn Calw lizze twa natoergebieten: de 'Gültlinger en Holzbronner Heiden' om it stedsdiel Holzbronn en de 'Würm-Heckengäu' om it stedsdiel Stammheim. == Berne yn Calw== * [[Hermann Hesse]] ([[1877]] - [[1962]]), [[skriuwer]]/[[dichter]] * [[Ulrich Rülein von Calw]] ([[1465]] – [[1523]]), [[humanist]] en [[dokter]] * [[Heinz Wolfgang Schnaufer]], [[piloat]] == Ofbylden == <gallery widths="120" heights="120"> Calw Schwarzwald.jpg|It sintrum fan Calw. Calw - Marktplatz - Stadtkirche 02 ies.jpg|Stadtkirche. Calw-nikolauskapelle.jpg|De Nikolauskapel. Calw nikolausbruecke.jpg|De Nikolausbrêge oer de Nagold. </gallery> {{CommonsBalke|Calw}} [[Kategory:Plak yn Baden-Wuertemberch]] [[Kategory:Gemeente yn Baden-Wuertemberch]] fs1uu75opruxdru820sbvqlfcx11khf Noarske swierwettersabotaazje 0 144040 1244309 1206536 2026-11-10T21:49:58Z Kening Aldgilles 167 1244309 wikitext text/x-wiki {{Ynfoboks militêr konflikt |conflict= Noarske swierwettersabotaazje <br><small>(ûnderdiel fan 'e [[Twadde Wrâldoarloch]])</small> |image=[[File:Vemork Hydroelectric Plant 1935.jpg|300px|]] |caption=De [[Vemork]]-[[wetterkrêft]]sintrale yn [[1935]]. |date=[[1942]] – [[1944]] |place=[[Telemark]] |result=súksesfolle [[Alliëarden|Alliëarde]] sabotaazje fan it <br>[[nazy-Dútslân|nazy-Dútske]] besykjen om in [[atoombom]] te<br> meitsjen |casus= |treaty= |combatant1= [[File:Flag of Norway.svg|border|18px]]&nbsp;&nbsp;[[Noarwegen|Noarsk]] [[ferset yn de Twadde Wrâldkriich|ferset]]<br>''stipe troch:''<br> [[File:Flag of the United Kingdom.svg|border|20px]] [[Feriene Keninkryk]] <br> [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Feriene Steaten]] |combatant2= [[File:Flag_of_Germany_(1935–1945).svg|border|20px]] [[nazy-Dútslân]]<br><br><br><br> |commander1=[[File:Flag of Norway.svg|border|18px]]&nbsp;&nbsp;[[Knut Haukelid]] <br>[[File:Flag of Norway.svg|border|18px]]&nbsp;&nbsp;[[Jens-Anton Poulsson]]<br>[[File:Flag of Norway.svg|border|18px]]&nbsp;&nbsp;[[Joachim Rønneberg]] |commander2=[[File:Flag_of_Germany_(1935–1945).svg|border|20px]] [[Josef Terboven]]<br><br><br> |strength1= [[File:Flag of Norway.svg|border|18px]]&nbsp;&nbsp;18<br>[[File:Flag of the United Kingdom.svg|border|20px]] 46 |strength2=[[File:Flag_of_Germany_(1935–1945).svg|border|20px]] 3.000<br><br> |casualties1=[[File:Flag of Norway.svg|border|18px]]&nbsp;&nbsp; minimaal 14 deaden<br>[[File:Flag of the United Kingdom.svg|border|20px]] 39 deaden |casualties2= [[File:Flag_of_Germany_(1935–1945).svg|border|20px]] minimaal 4 deaden<br><br> }} De '''Noarske swierwettersabotaazje''' ([[Bokmål]]: ''Tungtvannaksjonen''; [[Nynorsk]]: ''Tungtvassaksjonen'') wie in rige [[sabotaazje]]-aksjes fan it [[Noarwegen|Noarske]] [[ferset yn de Twadde Wrâldkriich|ferset]] yn 'e [[Twadde Wrâldoarloch]] om foar te kommen dat [[nazy-Dútslân]] in [[atoombom]] [[Dútsk atoomprogramma|meitsje koe]]. Dêrfoar wie nammentlik [[swierwetter]] nedich, in [[skiekunde|skiekundich]] manipulearre foarm fan [[wetter]], dy't produsearre waard yn 'e [[wetterkrêft]]sintrale [[Vemork]], by [[Rjukan]], yn 'e [[Noarske provinsje]] [[Telemark]]. Mei [[Feriene Keninkryk|Britske]] stipe wisten de fersetslju earst it swierwetter[[fabryk]] te sabotearjen, wêrnei't [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[bombardemint]]en de Dútsers twongen om 'e al produsearre foarrie swierwetter oer te bringen nei Dútslân. Underweis brocht it ferset de [[fearboat]] mei al it swierwetter oan board ta [[sinken]]. ==Foarskiednis== De [[wetterkrêft]]sintrale [[Vemork]], by de [[wetterfal]] fan [[Rjukan]], yn 'e [[provinsje]] [[Telemark]], waard yn [[1934]] boud. It wie de earste fasiliteit yn 'e wrâld dêr't [[swierwetter]] (D<sub>2</sub>O) yn grutte hoemanichten produsearre waard, hoewol yn 't earstoan inkeld as [[byprodukt]] fan it [[gemy]]ske proses [[stikstoffiksaasje]]. Foarôfgeande oan 'e [[Dútske ynfal yn Noarwegen]], op [[9&nbsp;april]] [[1940]], helle it [[Frankryk|Frânske]] [[Deuxième Bureau]] de besteande foarrie swierwetter, dy't 185&nbsp;[[kg]] weage, út Vemork wei. De direksje fan 'e sintrale stimde deryn ta om it swierwetter oan Frankryk te lienen foar de doer fan 'e [[oarloch]]. It waard yn it geheim fia de Noarske [[haadstêd]] [[Oslo]] en it [[Skotlân|Skotske]] [[Perth (Skotlân)|Perth]] nei Frankryk oerbrocht. De sintrale wie lykwols by steat om 12&nbsp;[[ton (massa)|ton]] swierwetter yn it [[jier]] te produsearjen, en doe't Noarwegen troch [[nazy-Dútslân]] beset waard, sieten de [[Alliëarden]] deroer yn dat de Dútsers it guod brûke soene foar [[Dútsk atoomprogramma|harren programma]] om in [[atoombom]] te meitsjen. [[File:Deuterium_oxide_Norsk.jpg|left|thumb|250px|In buiske mei [[swierwetter]], produsearre yn [[Noarwegen]].]] ==Tarieding== ===Operaasje Grouse=== Yn [[oktober]] [[1942]], nei alarmearjende berjochten út Noarwegen oer it opfieren fan 'e produksje fan swierwetter troch de Dútsers, begûn it Alliëarde [[Combined Operations Headquarters]] plannen yn 'e praktyk te bringen om it swierwetterfabryk Vemork foargoed út te skeakeljen. Op [[19&nbsp;oktober]] waard by Operaasje Grouse in foarhoede besteande út fjouwer Noarske [[kommando's]] dy't traind wiene troch it [[Feriene Keninkryk|Britske]] [[Special Operations Executive]] (SOE) oan [[parasjute]]s dropt op it [[Hardangerplato]] boppe de sintrale. It gie om [[Jens-Anton Poulsson]], [[Arne Kjelstrup]], [[Knut Haugland]] en [[Claus Helberg]]. ===Operaasje Freshman=== Op [[19&nbsp;novimber]] [[1942]] folge Operaasje Freshman, wêrby't de Noarske kommando's selskip krije soene fan Britsk legerpersoniel, dat yn twa [[Airspeed Horsa]]-[[sweeffleantúch|sweeffleantugen]] lutsen troch twa [[Handley Page Halifax]]-[[bommesmiter]]s lânje soe op 'e [[froast|beferzen]] [[mar]] [[Møsvatn]]. Elts sweeffleantúch befette 2 [[piloat]]en en 15 leden fan 'e [[Royal Engineers]], de [[sjeny (kriichsmacht)|sjeny]] fan it [[Britske Leger]]. It lûken fan sweeffleantugen wie altyd in nuodlike saak, mar dat waard diskear noch helte minder makke troch de lange ôfstân fan 'e Britske [[loftmacht]]basis [[RAF Skitten|Skitten]], by [[Wick (Skotlân)|Wick]], yn noardlik [[Skotlân]], nei Noarwegen, en troch de [[waar]]somstannichheden, dy't it sicht sterk beheinden. [[File:Vemork_2008-02-08.JPG|right|thumb|180px|It [[swierwetter]]fabryk [[Vemork]] yn [[2008]].]] Ien fan 'e Halifax-bommesmiters fleach tsjin in [[berch]] oan, wêrby't alle sân [[bemanning]]sleden omkamen. De byhearrende Airspeed Horsa heakke de sleepkeabel op 'e tiid los, mar stoarte deunby ek del, wêrby't ferskate ynsittenden omkamen en oaren [[swierferwûne]] rekken. De oare Halifax-mei-sweeffleantúch-kombinaasje arrivearre wol feilich yn 'e Noarwegen, mar koe de lâningssône net fine. Op 'e bemanning fan 'e twadde Halifax nei, dy't sûn en wol weromkearde yn Skotlân, kamen alle belutsen Britske militêren om by de ûngelokken of waarden nei't se [[kriichsfinzen]] nommen en ûnderfrege wiene troch de [[Gestapo]] [[eksekutearre]]. ===Operaasje Gunnerside=== It hie de bedoeling west dat de Noarske kommando's de Britske sjenysoldaten nei Vemork ta begeliede soene sadat dêr by in [[sabotaazje]]-aksje it swierwetterfabryk útskeakele wurde koe, mar nei't Operaasje Freshman yn sa'n fiasko einige wie, rûn dat plan op 'e non. De Dútsers wiene no op harren iepenst, en pleatsten [[skynwerper]]s en [[lânmyn|lânminen]] by it swierwetterfabryk, wylst se teffens de bewekking troch [[skyldwacht]]en útwreiden. Underwilens loeken de fjouwer Noarske kommando's har werom yn in skûlplak yn 'e bergen, dêr't se wikenlang op [[moas]] en [[koarstmoas]] oerlibben oant se koart foar de [[kryst]] in [[rindier]] skeaten. Tsjin dy tiid stie it Grouse-team bekend ûnder de [[militêre koadenamme|koadenamme]] Swallow. By Operaasje Gunnerside waarden yn 'e [[nacht]] fan [[15 febrewaris|15]] op [[16&nbsp;febrewaris]] [[1943]] nochris sân Noarske kommando's op it Hardangerplato dropt, dy't har ûnder lieding fan [[Joachim Rønneberg]] by it Swallow-team joegen. [[File:NorwegianHeavyWaterSabotage.jpg|left|thumb|250px|In rekonstruksje fan it oanbringen fan 'e [[springstof]]ladings by de [[elektrolyze]]keamers yn it [[swierwetter]]fabryk.]] ==Sabotaazje-aksjes en bombardeminten== ===Sabotaazje fan it swierwetterfabryk=== Yn 'e nacht fan [[27 febrewaris|27]] op [[28 febrewaris]] [[1943]] krongen de alve Noarske kommando's it swierwetterfabryk Vemork binnen, dêr't de Dútske skyldwachten yn 'e rin fan 'e [[winter]] wat minder wachsum wurden wiene. De [[brêge]] oer it 200&nbsp;[[meter|m]] djippe [[ravyn]] oer de [[rivier]] de [[Måna]] wie lykwols net oer te kommen, dat de kommando's moasten by de steile [[rots]]wand [[abseilen|abseile]] en de izige rivier trochwâdzje, wêrfan't it wetter by 't winter tige leech stie. Oarekant de Måna, dêr't de grûn oer in stadige skeante omheech rûn, folgen se it [[spoarline|spoar]] nei it fabryk sûnder skyldwachten tsjin te kommen. De SOE hie in Noarske [[geheim agint]] yn it fabryk, dy't detaillearre [[plattegrûn]]en en skema's trochspile hie. Dêrtroch koene de leden fan it team it [[gebou]] fia de [[kelder]] ynkomme. Se pleatsten [[springstof]]ladings op 'e [[elektrolyzekeamer]]s dêr't it swierwetter produsearre waard, mei in [[lont]] dat langernôch wie foar harren om te ûntsnappen. De springstofladings giene ôf en fernielden de elektrolyzekeamers folslein. Ek de hiele foarrie oan swierwetter dy't ûnder de Dútske besetting produsearre wie, fan mear as 500&nbsp;kg, waard by de ûntploffings ferneatige. Hoewol't de Dútsers mei 3.000 man de omkriten trochsochten om 'e dieders te pakken te krijen, ûntkamen alle fersetslju. Fiif oerbrêgen mei [[skyrinnen]] in ôfstân fan 400&nbsp;[[km]] om beskûl te sykjen yn [[Sweden]]; twa giene nei [[Oslo]], en fjouwer bleaune yn [[Telemark]] foar fierder fersetswurk. ===Bombardeminten=== Troch de sabotaazje-aksje lei de produksje fan swierwetter yn Vemork ferskate [[moanne (tiid)|moannen]] stil. Tsjin [[april]] [[1943]] wie it fabryk reparearre. De SOE konkludearre dat in soartgelikense aksje gjin kâns mear hawwe soe op súkses, mei't de Dútsers de [[befeiliging]] fan it kompleks sterk ferskerpe hiene. Dêrom sette de [[Amerikaanske Loftmacht]] útein mei in rige [[bombardemint]]en op it fabryk. Dat wie mooglik om't de Dútsers doe folle minder [[jachtfleanmasine]]n ta harren foldwaan hiene om Alliëarde [[bommesmiter]]s mei oan te fallen as in jier earder. [[File:DF_Hydro_at_Mæl.jpeg|right|thumb|250px|De [[fearboat]] [[SF Hydro|SF ''Hydro'']] yn [[1925]].]] Sadwaande koene yn [[novimber]] [[1943]] op ljochtskyndei 143 [[Boeing B-17 Flying Fortress]]-[[bommesmiter]]s 711 [[bom]]men op it kompleks delreine litte. Hoewol't dat foar in protte skea soarge, foelen teminsten 600 fan 'e bommen njonken it fabryk. Op [[16 novimber|16]] en [[18&nbsp;novimber]] folgen nije bombardeminten, útfierd troch 35 [[Consolidated B-24 Liberator]]-bommesmiters, dy't de wetterkrêftsintrale as doelwyt hiene. As dy útskeakele waard, soene de Dútsers gjin [[enerzjy]] mear hawwe om swierwetter te produsearjen. De Dútsers, dy't derfan oertsjûge wiene dat de oanhâldende bombardeminten úteinlik neat fan it fabryk hiel litte soene, besleaten begjin [[1944]] om 'e nije swier-wetterfoarrie en oare kritike ûnderdielen oer te bringen nei [[Dútslân]]. ===It ta sinken bringen fan 'e SF ''Hydro''=== De SOE ljochte [[Knut Haukelid]] dêroer yn, dy't op dat stuit de iennichste trainde kommando yn 'e wide omkriten fan Vemork wie. Him waard opdracht jûn om derfoar te soargjen dat it swierwetter nea yn Dútslân oankomme soe. Haukelid rekrutearre twa pleatslike leden fan it Noarske ferset om him te helpen. De beide [[trein]]en dy't it swierwetter fan it fabryk nei de súdkust [[ferfier]]den, moasten dêrfoar de [[Tinnmar]] oerset wurde op 'e [[SF Hydro|SF ''Hydro'']], in spesjale [[fearboat]] foar [[trein]]en. Haukelid-en-dy stelden fêst dat dat it swakste plak yn it hiele trajekt wie, en besleaten om 'e fearboat op it djipste punt fan 'e [[mar]] ta sinken te bringen. Se planten [[tiidbom]]men yn it [[rom (skip)|rom]], dy't op [[20&nbsp;febrewaris]] [[1944]] om [[midsnacht]] hinne ôfgiene, doe't de fearboat mei de treinen en it swierwetter oan board de mar oerstiek. [[File:30855_Klingenberg_kino_Kampen_om_tungtvannet.jpg|left|thumb|250px|F.l.n.rj. [[Knut Haukelid]], [[Joachim Rønneberg]] en [[Jens-Anton Poulsson]], dy't op [[5&nbsp;febrewaris]] [[1948]] foarsteld wurde oan [[kening]] [[Haakon VII fan Noarwegen|Haakon&nbsp;VII]] (mei [[gongelstôk]]) by de [[premiêre]] fan 'e [[film]] ''[[Kampen om Tungtvannet (film)|Kampen om Tungtvannet]]''.]] Nettsjinsteande it besykjen fan it ferset om it tal [[slachtoffer]]s sa lyts mooglik te hâlden, kamen by de aksje 18 [[minske]]n om, wêrûnder 14 Noarske [[bemanning]]sleden en [[passazjier]]s en 4 Dútske [[soldaten]]. Fan 'e opfarrenden oerlibben 29 it sinken fan 'e fearboat. Guon eachtsjûgen seine neitiid dat se [[stiel]]ene [[fet (tonne)|fetten]] driuwen sjoen hiene, wat ta de spekulaasje late dat der net echt swierwetter yn sitten hie (dat swierder is as gewoan [[wetter]] en dus sonken hawwe soe). Nei-oarlochsk ûndersyk fan 'e Dútske [[argyf]]stikken wiisde derop dat guon fetten mar heal fol wiene, wat driuwen mooglik makke hawwe soe trochdat de [[lucht]] dy't deryn siet it gewicht fan it swierwetter teneate dien hawwe soe. It is mooglik dat inkele fetten neitiid troch de Dútsers opfiske en dochs noch nei Dútslân ta oerbrocht binne. De grutte mearderheid lei lykwols 200 oant 300&nbsp;[[meter|m]] djip op 'e boaiem fan 'e Tinnmar. ==Resint ûndersyk== Yn [[2005]] waard dêr ien fan opfiske, mei it nûmer "26" derop. Troch analyze fan 'e ynhâld waard bewiisd dat it swierwettertransport gjin ôfliedingsmaneuver fan 'e Dútsers wie. Oan 'e oare kant bliek de konsintraasje swierwetter yn it fet te leech te wêzen om fan wearde te wêzen foar in nukleêr wapenprogramma. Dat soe in ferklearring wêze kinne foar it gebrek oan strange befeiliging fan it transport. Saakkundigen ornearje dat de lege konsintraasje it al langer besteande fermoeden befêstiget dat de oarspronklike sabotaazje-aksje yn it Vemorkfabryk mear skea feroarsake hie as de Dútsers tajaan woene. ==Beskriuwings en adaptaasjes== De Noarske swierwettersabotaazje waard neitiid beskreaun yn ferskate [[boek]]en fan direkt belutsenen. [[Knut Haukelid]] publisearre yn [[1953]] syn [[autobiografy]]sk ferslach ''Kampen om Tungtvannet'' ("De Striid om it Swierwetter"). [[Jens-Anton Poulsson]] brocht yn [[1982]] in boek út mei as [[titel (namme)|titel]] ''Aksjon Vemork: Vinterkrig på Hardangervidda'' ("De Vemork-aksje: Winteroarloch op it Hardangerplato"). De earste filmadaptaasje fan 'e sabotaazje wie ''[[Kampen om Tungtvannet (film)|Kampen om Tungtvannet]]'', in Noarske [[film]] út [[1948]]. Folle bekender is de Britsk-Amerikaanske film ''[[The Heroes of Telemark]]'', út [[1965]], mei [[Kirk Douglas]] yn 'e [[haadrol]]. {{boarnen|boarnefernijing= Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Norwegian_heavy_water_sabotage ''Footnotes'', op dizze side]. }} [[Kategory:Noarwegen yn de Twadde Wrâldkriich]] [[Kategory:Dútslân yn de Twadde Wrâldkriich]] [[Kategory:Feriene Keninkryk yn de Twadde Wrâldkriich]] [[Kategory:Feriene Steaten yn de Twadde Wrâldkriich]] [[Kategory:Aksje fan it ferset yn de Twadde Wrâldkriich]] [[Kategory:Militêr treffen yn 1942]] [[Kategory:Militêr treffen yn 1943]] [[Kategory:Militêr treffen yn 1944]] [[Kategory:Militêr treffen fan Noarwegen]] [[Kategory:Militêr treffen fan Dútslân]] [[Kategory:Militêr treffen fan it Feriene Keninkryk]] [[Kategory:Militêr treffen fan de Feriene Steaten]] aokl9y1z1udufmkclyh2rhudwkjzsl9 Doolittle Raid 0 147555 1244346 1192546 2026-11-11T02:30:09Z Davey2010 45054 ([[c:GR|GR]]) [[c:COM:FR|File renamed]]: [[File:208-PU-52-LL-12 (34371208606).jpg]] → [[File:James H. Doolittle receiving Medal of Honor, 1942 (34371208606).jpg]] [[c:COM:FR#FR2|Criterion 2]] (meaningless or ambiguous name) 1244346 wikitext text/x-wiki {{Ynfoboks militêr konflikt |conflict= Doolittle Raid <br><small>(ûnderdiel fan 'e [[Twadde Wrâldoarloch]])</small> |image=[[File:Army_B-25_(Doolittle_Raid).jpg|300px|]] |caption=In [[B-25 Mitchell]] stiget op fan it dek fan 'e [[USS Hornet (CV-8)|USS ''Hornet'']] om diel te nimmen oan 'e Doolittle Raid. |date=[[18 april]] [[1942]] |place=súdlik [[Japan]] |result= In [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[propaganda]]stunt dêr't it<br> Amerikaanske [[moreel]] fan opbettere. Lichte<br> materiële skea yn [[Japan]], mar wichtige<br> [[psychology]]ske effekten op it Japanske<br> moreel. |casus= |treaty= |combatant1=[[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Feriene Steaten]]<br>[[File:Flag of the Republic of China.svg|border|20px]] [[Sina]] |combatant2=[[File:Flag_of_Japan_(1870–1999).svg|border|20px]] [[Japan]]<br><br> |commander1=[[Jimmy Doolittle]] |commander2=prins [[Naruhiko Higashikuni|Naruhiko]] |strength1=16 [[B-25 Mitchell|B-25]]-[[bommesmiter]]s<br>80 man [[loftmacht]]personiel<br>2 [[fleandekskip]]pen<br>4 [[kruser]]s<br>8 [[torpedoboatjager]]s |strength2=ûnbekend tal [[Kawasaki Ki-61|Kawasaki <br>&nbsp;&nbsp;K-61]]-[[jachtfleanmasine]]n<br>[[loftdoelgeskut]]<br><br><br> |casualties1=3 [[dea]]den<br>8 [[kriichsfinzene]]n<br>15 B-25's ferneatige<br>1 B-25 fêst yn 'e [[Sovjet-Uny|USSR]]<br><br><br><br> |casualties2= ±50 deaden<br> ±400 ferwûnen <br>5 kriichsfinzenen<br>5 [[patrûljeboat]]en sonken<br>3 of mear fleantugen <br>&nbsp;&nbsp;delsketten<br>lichte materiële skea }} De '''Doolittle Raid''' ([[Ingelsk]] foar "Loftoanfal fan Doolittle"; [[útspr.]]: [ˈduːlɪdl ɹeːd], likernôch: "<u>dûû</u>-lid-dul <u>reed</u>") is de gongbere beneaming foar in [[bombardemint]] dat op [[18&nbsp;april]] [[1942]] troch de [[Amerikaanske Legerloftstriidkrêften]] (de foarrinner fan 'e [[Amerikaanske Loftmacht]]) útfierd waard op 'e [[Japan]]ske [[haadstêd]] [[Tokio]] en beskate oare doelen yn Japan. It wie in [[ferjilding]]saksje foar de Japanske [[Oanfal op Pearl Harbor]] op [[7&nbsp;desimber]] [[1941]]. De oanfal waard betocht, taret en útfierd troch [[luitenant-kolonel]] [[Jimmy Doolittle]], nei wa't it bombardemint letter ek ferneamd waard. De Japanners waanden harren feilich bûten it berik fan Amerikaanske [[bommesmiter]]s, mar Doolittle trainde syn mannen om mei [[B-25 Mitchell]]s op te stiigjen fan in [[fleandekskip]]. De [[USS Hornet (CV-8)|USS ''Hornet'']] sette him en syn mannen op 1.200&nbsp;[[km]] út 'e [[kust]] fan Japan ôf. Fan 'e 16 B-25's stoarten 15 del yn [[Sina]]; de sechstjinde lâne yn [[Vladivostok]], yn 'e [[Sovjet-Uny]]. Trije fan 'e fleanders kamen om, wylst acht oaren troch de Japanners [[kriichsfinzen]] nommen waarden. De oanfal feroarsake yn Japan mar lichte materiële skea, mar de [[psychology]]ske skok wie grut. Foar de Amerikanen wie it benammen in [[propaganda]]-oerwinning dy't it nei de Oanfal op Pearl Harbor te lider sleine [[moreel]] wer wat opfizele. ==Foarskiednis== Op 'e iere [[moarn (deidiel)|moarn]] fan [[7&nbsp;desimber]] [[1941]] fierde de [[Keizerlike Japanske Marine]] in ferrassingsbombardemint út op it [[Marinestasjon Pearl Harbor]] en oare doelen op it eilân [[Oähû]] yn it [[Territoarium Hawaï]], dat diel útmakke fan 'e [[Feriene Steaten]]. Dat [[bombardemint]] wie bedoeld om 'e [[Amerikaanske Pasifyske Float]] mei ien ferpletterjende klap út te skeakeljen, sadat de Japanners de hannen frij hawwe soene foar de ferovering fan 'e Amerikaanske, [[Feriene Keninkryk|Britske]] en [[Nederlân]]ske [[koloanje]]s yn [[Súdeast-Aazje]]. By dy beruchte [[Oanfal op Pearl Harbor]] waarden fjouwer Amerikaanske [[slachskip]]pen en ferskate oare [[marineskip]]pen ta [[sinken]] brocht, rekken 347 fleantugen ferneatige of skansearre en kamen yn totaal oan Amerikaanske kant 2.403 [[minske]]n om. De Feriene Steaten, dy't har oant dy tiid ôfsidich holden hiene fan 'e [[Twadde Wrâldoarloch]], waarden dêrtroch op abrupte en ûntsjinkearbere wize by it konflikt belutsen. [[File:060217-F-1234P-017 Doolittle Raid Crew 1.jpg|left|thumb|250px|De bemanning fan 'e bommesmiter fan Doolittle sels oan board fan 'e [[USS Hornet (CV-8)|USS ''Hornet'']] op [[18&nbsp;april]] [[1942]]: f.l.n.rj. [[luitenant|lt.]] Henry A. Potter, [[luitenant-kolonel|lt.kol.]] [[Jimmy Doolittle]], [[sersjant|ssjt.]] Fred A. Braemer, lt. [[Richard E. Cole]], ssjt. Paul J. Leonard.]] ==Tarieding== Op [[21 desimber]] [[1941]] spriek de [[Amerikaanske presidint]] [[Franklin D. Roosevelt]] by in gearkomste mei de Amerikaanske legerlieding yn it [[Wite Hûs (Feriene Steaten)|Wite Hûs]] de winsk út om Japan mei gelikense munt werom te beteljen troch in bombardemint op Japanske doelen út te fieren. Syn ûnderhearrigen wiene it der allegear wol oer iens dat de Japanners dat fertsjinnen en dat it in skok foar it Japanske moreel wêze soe wylst it it Amerikaanske moreel wer wat opfizelje soe. It probleem wie lykwols dat Japan de hiele westlike [[Stille Oseaan]] behearske, en dat de [[Japan|Japanske Eilannen]] dêrtroch fier bûten it berik fan Amerikaanske [[bommesmiter]]s leine. In mooglike oplossing waard oandroegen troch [[Francis S. Low]], in [[kaptein-op-see]] fan 'e [[Amerikaanske Marine]], dy't op it [[fleanfjild]] fan it [[Marinestasjon Norfolk]], yn [[Firginia]], dêr't de omtrek fan in [[fleandekskip]] op 'e [[lâningsbaan]] kalke wie, bommesmiters opstiigjen sjoen hie. Hy skatte yn dat twamotoarige bommesmiters fan 'e [[Amerikaanske Legerloftstriidkrêften]] (de foarrinner fan 'e [[Amerikaanske Loftmacht]]) hast fan it [[dek (skip)|dek]] fan in fleandekskip ôf opstiigje kinne moatte soene as se wat lichter makke waarden. De opdracht om dat foarinoar te meitsjen, waard jûn oan [[luitenant-kolonel]] [[Jimmy Doolittle]], in [[ofsier]] fan 'e Legerloftstriidkrêften dy't foar de oarloch in ferneamd [[testpiloat]] west hie. Hy keas foar [[B-25 Mitchell]]-bommesmiters, dêr't er in grut part fan 'e [[pânser|bepânsering]], alle ûnnedige binnenrêding en ferskate [[wapen]]s ôf en út sloopte om se lichter te meitsjen, en wêrfan't er tagelyk de [[brânstoftank]]s oanpasse liet om hast twa kear safolle [[kerosine]] hâlde te kinnen as gewoan. It slagge om by oefenings, dy't trije [[wike]]n duorren, de oanpaste B-25's op 'e tiid yn 'e loft te krijen, mar dêrmei wie alles noch net berêden. De trage bommesmiters waarden ornaris begelaat troch [[jachtfleanmasine]]n om se te beskermjen tsjin fijannige jachtfleanmasinen. Dat wie yn dit gefal net mooglik. Ek wie it dúdlik dat it fleandekskip dat de bommesmiters ôfsette, net in dei lang deunby Japan omhingjen bliuwe koe om se wer mei werom te nimmen. Boppedat koene de bommesmiters ek net lânje op in fleandekskip en koene se net genôch brânstof meinimme om itselde ein werom te fleanen. Ynstee wie it de bedoeling dat se trochfleane soene nei [[Sina]], dat [[Twadde Sineesk-Japanske Oarloch|ek mei Japan yn oarloch]] ferkearde. Fan 'e Sineeske [[diktator]] [[Chiang Kai-shek]] waard formeel tastimming krigen foar dat diel fan it plan. [[File:April_18_1942_USS_Hornet_CV8_Doolittle.jpg|right|thumb|250px|De [[B-25 Mitchell]]s oan board fan 'e [[USS Hornet (CV-8)|USS ''Hornet'']].]] ==Dielnimmers== Der namen 16 [[B-25 Mitchell]]-[[bommesmiter]]s diel oan 'e Doolittle Raid, mei yn totaal 80 man oan board (52 [[ofsier]]en en 28 [[soldaten]]): {| class="wikitable" |- style="background: olive" | align=center|<span style="color:white;">'''searjenû.'''</span> || align=center|<span style="color:white;">'''bynamme'''</span> || align=center|<span style="color:white;">'''bommesmiter-<br>squadron'''</span> || align=center|<span style="color:white;">'''doelwyt'''</span> || align=center|<span style="color:white;">'''piloat'''</span> || align=center|<span style="color:white;">'''lot'''</span> |- |align=center|40-2344|| || || [[Tokio]]|| [[luitenant-kolonel|lt.-kol.]] [[Jimmy Doolittle|James H. Doolittle]]|| delstoart n. fan [[Quzhou]], Sina |- style="background:#eee;" |align=center|40-2292|| || 37e BS || Tokio|| [[earste luitenant|1e lt.]] Travis Hoover|| delstoart by [[Ningbo]], Sina |- |align=center|40-2270|| ''Whiskey Pete''|| 95e BS|| Tokio|| 1e lt. Robert M. Gray|| delstoart s.e. fan Quzhou, Sina |- style="background:#eee;" |align=center|40-2282|| || 95e BS|| Tokio|| 1e lt. Everett W. Holstrom|| delstoart s.e. fan [[Shangrao]], Sina |- |align=center|40-2283|| || 95e BS|| Tokio|| [[kaptein (rang)|kapt.]] [[David M. Jones]]|| delstoart s.w. fan Quzhou, Sina |- style="background:#eee;" |align=center|40-2298|| ''The Green Hornet''|| 95e BS|| Tokio|| 1e lt. Dean E. Hallmark|| makke seelâning by [[Wenzhou]], Sina |- |align=center|40-2261||''The Ruptured Duck''|| 95e BS|| Tokio|| 1e lt. [[Ted W. Lawson]]|| makke seelâning by [[Changshu]], Sina |- style="background:#eee;" |align=center|40-2242|| || 95e BS|| Tokio|| kapt. Edward J. York<sup>1</sup> || lâne yn [[Vladivostok]],<br>[[ynternearring|ynternearre]] yn it [[Kustterritoarium]], [[USSR]] |- |align=center|40-2303|| ''Whirling Dervish''|| 34e BS || Tokio|| 1e lt. Harold F. Watson|| delstoart s. fan [[Nanchang]], Sina |- style="background:#eee;" |align=center|40-2250|| || 89e RS|| Tokio|| 1e lt. Richard O. Joyce|| delstoart n.e. fan Quzhou, Sina |- |align=center|40-2249|| ''Hari Kari-er''|| 89e RS|| [[Yokohama]]|| kapt. C. Ross Greening || delstoart n.e. fan Quzhou, Sina |- style="background:#eee;" |align=center|40-2278|| ''Fickle Finger of Fate''|| 37e BS || Yokohama|| 1e lt. [[Bill Bower|William M. Bower]]|| delstoart n.e. fan Quzhou, Sina |- |align=center|40-2247|| ''The Avenger'' || 37e BS|| [[Yokosuka]]|| 1e lt. Edgar E. McElroy|| delstoart n. fan Nanchang, Sina |- style="background:#eee;" |align=center|40-2297|| || 89e RS|| [[Nagoya]]|| [[majoar|maj.]] John A. Hilger|| delstoart s.e. fan [[Shangrao]], Sina |- |align=center|40-2267|| ''TNT'' || 89e RS|| [[Kobe (Japan)|Kobe]] || 1e lt. Donald G. Smith|| makke seelâning by Changshu, Sina |- style="background:#eee;" |align=center|40-2268|| ''Bat Out of Hell''|| 34e BS || Nagoya|| 1e lt. [[William G. Farrow]]|| delstoart s. fan [[Ningbo]], Sina |} <small><sup>1</sup>) York waard berne as Edward Joseph Cichowski, en stie bekend as "Ski". Hy feroare syn namme foar de wet yn 'York' yn begjin [[1942]], foarôfgeande oan 'e Doolittle Raid.</small> ==De oanfal== Op [[1&nbsp;april]] [[1942]] waarden de 16 bommesmiters yn it [[Marineloftfeartstasjon Alameda]], yn [[Kalifornje]], oan board brocht fan it [[fleandekskip]] de [[USS Hornet (CV-8)|USS ''Hornet'']]. Elts befette fjouwer [[bom]]men fan elts 225&nbsp;[[kg]]. De USS ''Hornet'' sette om 08.48 op 'e moarns fan [[2&nbsp;april]] ôf út 'e [[Baai fan San Francisco]] om 'e Stille Oseaan oer te farren yn 'e rjochting fan Japan. Inkele dagen letter joech it skip him benoarden [[Hawaï]] by Taakgroep&nbsp;16, in [[float|smeldiel]] fan 'e [[Amerikaanske Marine]] dat ûnder lieding stie fan [[fise-admiraal]] [[William F. Halsey jr.]] De USS ''Hornet'' waard fan dat punt ôf begelaat troch in oar fleandekskip, de [[USS Enterprise (CV-6)|USS ''Enterprise'']], en dêropta trije [[swiere kruser]]s, ien [[lichte kruser]], acht [[torpedoboatjager]]s en twa [[oaljetanker]]s [[File:Marc_A._Mitscher_and_James_Doolittle.jpg|left|thumb|250px|Lofts foaroan [[luitenant-kolonel]] [[Jimmy Doolittle]] en [[kaptein-op-see]] [[Marc A. Mitscher]] fan 'e [[USS Hornet (CV-8)|USS ''Hornet'']].]] De skippen fearen yn folsleine radiostilte fierder westoan. Op 'e [[middei (deidiel)|middei]] fan [[17&nbsp;april]] tankten alle skippen brânstof by, wêrnei't de stadige oaljetankers omkearden. De fleandekskippen en harren eskorteskippen fierden harren [[faasje]] op ta 20&nbsp;[[knoop (seafeart)|knopen]] (37&nbsp;[[km]]/[[oere|h]]) en hastigen har nei it plak dêr't de bommesmiters opstiigje soene, op 890&nbsp;km beëasten Japan. Om 07.38&nbsp;oere op 'e moarn fan [[18&nbsp;april]], doe't se noch 1.200&nbsp;km fan Japan ôf wiene, waarden de Amerikaanske skippen ûntdutsen troch in Japanske [[patrûljeboat]], de ''Nittō Maru'', dy't fuortendaliks ta [[sinken]] brocht waard troch de lichte kruser [[USS Nashville (CL-43)|USS ''Nashville'']]. De befelfierend [[ofsier]] fan 'e patrûljeboat begie ''[[seppuku]]'' om net [[kriichsfinzen]] nommen te wurden, mar fiif fan 'e alve bemanningsleden waarden troch de Amerikanen út 'e see fiske. Doolittle en [[kaptein-op-see]] [[Marc Mitscher]], de [[kommandant]] fan 'e USS ''Hornet'', besleaten om 'e B-25's fuortendaliks opstiigje te litten, ek al wie dat eins tsien oeren en 310&nbsp;km te gau. De bommesmiters hiene 142&nbsp;[[meter]] om op te stiigjen, en hoewol't net ien fan 'e piloaten ea fan in echt fleandekskip ôf opstige wie, slagge it by alle sechstjin fleantugen. It earse fleantúch, dat fan Doolittle, sette om 08.20&nbsp;oere ôf, en it lêste folge om 09.19&nbsp;oere. Se fleagen earst yn groepkes fan twa oant fjouwer, mar giene útinoar neigeraden dat se tichter by Japan kamen. Doe begûnen se ek krekt boppe de weagen te fleanen om ûntdekking dreger te meitsjen. [[File:No.23-NittoMaru-1942.jpg|right|thumb|180px|De [[sinken]]de [[Japan]]ske [[patrûljeboat]] ''Nittō Maru''.]] De bommesmiters berikten Japan om 'e [[middeisoere]] hinne (pleatslike tiid), sa'n seis oeren nei't se opstige wiene. Se klommen nei in hichte fan 460&nbsp;m en bombardearren tsien [[militêr]]e en [[yndustry|yndustriële]] doelen yn 'e Japanske [[haadstêd]] [[Tokio]], twa yn [[Yokohama]], en ien elts yn [[Yokosuka]], [[Nagoya]] en [[Kobe (Japan)|Kobe]]. Hoewol't de Amerikanen besketten waarden mei licht [[loftdoelgeskut]] en de Japanners mei tûzen hasten inkele jachtfleanmasinen de loft yn stjoerden ([[Kawasaki Ki-45|Kawasaki Ki-45's]] en prototypen fan 'e [[Kawasaki Ki-61]], dy't de Amerikanen oanseagen foar [[Messerschmitt Bf-109|Messerschmitt Bf-109's]]), waard net ien fan 'e bommesmiters delsketten. De Amerikanen sels holden út dat trije fijannige fleantugen delsketten wiene: twa troch de boardskutters fan 'e ''Whirling Dervish'' en ien troch dy fan 'e ''Hari Kari-er''. Fyftjin fan 'e sechstjin B-25's setten nei it bombardemint ôf oer de [[Eastsineeske See]] nei [[Sina]], mar ien, it tastel fan [[kaptein (rang)|kaptein]] Edward J. York, hie mar sa'n bytsje brânstof mear, dat besletten waard om ynstee nei de [[Sovjet-Uny]] te fleanen (mei't dat tichterby wie), ynstee fan midden yn 'e Eastsineeske See del te stoarten. Fanwegen de ekstra 310&nbsp;km ôfstân koene de bommesmiters de fleanfjilden yn Sina dêr't se lânje soene, net helje. Alle fyftjin berikten se nei trettjin oeren fleanen en sa'n 4.170&nbsp;km ôflein te hawwen de Sineeske kust. Doe hiene se de kar om mei harren tastel in [[needlâning]] op see te meitsjen en te hoopjen dat se der dan út komme koene foar't it sonk, of te besykjen om by [[nacht]] harren fleantúch op ûnbekend terrein oan 'e grûn te setten. Trije piloaten keazen foar de earste opsje, wylst de oare tolve besochten te lânjen. Dêrby foelen trije deaden. Acht oaren waarden troch de Japanners kriichsfinzen nommen, mar 69 ûntsnapten sawol oan 'e dea as oan kriichsfinzenskip. De bemanning fan it tastel meirekkene dat yn 'e Sovjet-Uny lâne, wiene der 77 oerlibbenen. [[File:B-25B_taking_off_USS_Hornet_18Apr1942.jpeg|left|thumb|250px|Ien fan 'e [[B-25 Mitchell]]s stiget op fan 'e [[USS Hornet (CV-8)|USS ''Hornet'']].]] ==Lot fan 'e dielnimmers oan 'e Doolittle Raid== Nei de Doolittle Raid wisten 64 fan 'e 77 oerlibjende bemanningsleden fan 'e sechstjin bommesmiters kontakt te lizzen mei [[Sina|Sineeske]] troepen, yn guon gefallen mei help fan Sineeske [[boarger]]s, dy't dêrby harren [[libben]]s op it spul setten. Inkelen fan harren waarden holpen troch [[Patrick Cleary]], de [[Ierlân|Ierske]] [[biskop]] fan [[Nancheng]], wêrnei't de Japanners by wize fan [[represaille]]maatregel de hiele stêd [[brân|platbaarnden]]. Fan 'e 64 Amerikanen dy't kontakt makken mei de Sinezen kearden 41 al rillegau fia in omwei werom nei de Feriene Steaten, dêr't Doolittle sels ferwachte dat er foar de [[kriichsried]] dage wurde soe om't er alle oan him tabetroude fleantugen ferlern hie. Ynstee waard him de [[Medal of Honor]] takend, de heechste Amerikaankse militêre [[ûnderskieding]], en waard er twa [[militêre rang|rangen]] [[promoasje (rang)|promovearre]], ta [[brigadegeneraal]]. De oare dielnimmers oan 'e Doolittle Raid krigen allegear it [[Distinguished Flying Cross (Feriene Steaten)|Dinstinguished Flying Cross]] en dejingen dy't omkommen of [[ferwûne]] rekke wiene ûntfongen it [[Purple Heart]] dêr noch op ta. Oan [[Korporaal]] David J. Thatcher en [[earste luitenant]] Thomas R. White waard ek de [[Silver Star]] takend om't se mei gefaar foar eigen libben harren ferwûne maten holpen hiene oan 'e Japanners te ûntkommen. [[File:USS_Hornet_(CV-8)_launching_B-25B_Mitchell_bomber_during_the_Doolittle_Raid_on_18_April_1942.jpg|right|thumb|250px|08.20&nbsp;oere op [[18&nbsp;april]] [[1942]]: de [[B-25 Mitchell|B-25]] fan [[Jimmy Doolittle|Doolittle]] stiget op fan 'e [[USS Hornet (CV-8)|USS ''Hornet'']].]] De 28 man dy't efterbleaune yn Sina, wêrûnder trije folsleine fleantúchbemannings, fleagen dêr [[militêre ferkenning|ferkenningsmisjes]] foar de Sinezen en yn [[Birma]] foar de [[Grut-Brittanje|Britten]], wêrby't fiif fan harren [[sneuvele]]n. Njoggentjin oaren fochten neitiid yn [[Noard-Afrika]], dêr't fjouwer fan harren omkamen en fjouwer oaren troch de [[nazy-Dútslân|Dútsers]] [[kriichsfinzen]] nommen waarden. Njoggen oaren namen diel oan 'e Amerikaanske bombardeminten fan [[nazy-Dútslân]], wêrby't ien fan harren omkaam en in oaren, [[David M. Jones]], delsketten waard en as kriichsfinzene yn it kamp [[Stalag Luft&nbsp;III]] bedarre, dêr't er letter dielnaam oan 'e [[ûntsnapping út Stalag Luft III|Grutte Untsnapping]]. De fiifkoppige bemanning fan 'e iene B-25 dy't yn [[Vladivostok]], yn 'e [[Sovjet-Uny]] lâne, ûnder lieding fan [[kaptein (rang)|kaptein]] Edward J. York, waard troch de Russen [[ynternearring|ynternearre]] yn it [[Kustterritoarium]] fan it [[Fiere Easten (Ruslân)|Fiere Easten]], om't de Sovjet-Uny oant [[1945]] formeel [[neutraliteit|neutraal]] wie yn 'e oarloch tsjin Japan. Harren bommesmiter waard troch de Sovjet-autoriteiten yn beslach nommen. In goed jier letter mochten York-en-dy lykwols mei help fan [[geheim agint|aginten]] fan 'e [[geheime tsjinst]] [[NKVD]] (de foarrinner fan 'e [[KGB]]) 'ûntsnappe', wernei't se fia [[Iraan|Perzje]], dat troch de Russen en de Britten beset holden waard, it [[Westerske wrâld|Westen]] berikten. [[File:DoolittleRaiders_China_h97502.jpg|left|thumb|250px|[[Jimmy Doolittle]] mei leden fan syn bemanning en [[Sina|Sineeske]] funksjonarissen nei ôfrin fan 'e oanfal.]] De bemannings fan twa fan 'e bommesmiters (dy fan earste luitenant Dean E. Hallmark en dy fan earste luitenant William G. Farrow) foelen lykwols yn Japanske hannen. Mei't fan harren twa by de lâning op see [[ferdrinking|ferdronken]], rekken acht man yn kriichsfinzenskip. Fia it [[Switserlân|Switserske]] [[konsulaat (gebou)|konsulaat]] yn [[Sjanghai]] krigen de Feriene Steaten dêr yn [[oktober]] [[1942]] offisjeel befêstiging fan út Japanske boarnen; dêrby waard steld dat de acht kriichsfinzenen ta de [[deastraf]] feroardiele wiene, mar dat guon [[graasje]] krigen hiene en ynstee bestraft wiene mei [[libbenslange finzenisstraf]]. Der waarden gjin nammen neamd. Pas yn [[febrewaris]] [[1946]] waard it lot fan 'e mannen iepenbier, doe't der oer harren saak in [[rjochtsaak|proses]] foar [[oarlochsmisdie]]den tsjin fjouwer Japanske [[ofsier]]en yn Sjanghai holden waard. De ferdronken bemanningsleden wiene [[sersjant]] William J. Dieter en sersjant Donald E. Fitzmaurice fan Hallmark syn bemanning; harren [[stoflike omskotten]] waarden weromfûn en mei [[militêre eare]] werbegroeven op it [[Nasjonaal Begraafplak Golden Gate]] yn [[San Francisco]]. De acht kriichsfinzenen wiene earste luitenant Dean E. Hallmark, earste luitenant William G. Farrow, earste luitenant Robert J. Meder, earste luitenant [[Chase Nielsen]], earste luitenant Robert L. Hite, twadde luitenant George Barr, korporaal Harold A. Spatz en korporaal Jacob DeShazer. Fan harren waarden Hallmark, Farrow en Spatz, in boardskutter, op [[28&nbsp;augustus]] [[1942]] by in Japansk proses foar oarlochsmisdieden (foar it fermoardzjen fan Japanske boargers) feroardiele ta de deastraf, dy't op [[15&nbsp;oktober]] [[1942]] troch it [[fjoerpeloton]] útfierd waard. [[File:Doolittle_Raider_RL_Hite_blindfolded_by_Japanese_1942.jpg|right|thumb|250px|[[Luitenant]] Robert L. Hite blyndoeke en [[kriichsfinzen]] mei in pear [[Japan]]ske [[soldaten]] yn [[1942]].]] De oare fiif mannen waarden op in [[ferhongering]]sdieet fêstholden, mei as gefolch dat harren [[sûnens]] fluch efterút gie. Yn [[april]] [[1943]] waarden se oerbrocht nei [[Nanking]], dêr't Meder op [[1&nbsp;desimber]] fan dat jier [[ferstjerren|ferstoar]]. De oare fjouwer (Nielsen, Hite, Barr en DeShazer) krigen nei ferrin fan tiid in justjes bettere behanneling, en ûntfongen ek in [[Bibel]] en inkele oare [[boek]]en om 'e tiid troch te kommen. Yn [[augustus]] [[1945]] waarden se befrijd troch Amerikaanske troepen. De fjouwer Japanske ofsieren waarden by it proses yn [[1946]] allegear feroardiele foar oarlochsmisdieden: trije krigen fiif jier [[twangarbeid]] oplein en de fjirde njoggen jier. Tsjin 'e tiid dat se befrijd waarden, wie Barr op stjerren nei dea, en hy bleau efter yn Sina om op te betterjen oant [[oktober]] [[1945]], doe't er troch syn [[ûnderfining]]s slimme [[geast]]like swierrichheden ûntwikkele hie. Hy waard oerbrocht nei in [[legerhospitaal]] yn [[Clinton (Iowa)]], dêr't er lykwols gjin behanneling krige, mar ynstee opsletten waard. Pas doe't Doolittle dêr yn [[novimber]] lucht fan krige en persoanlik fanwegen kaam, krige er de behanneling dêr't er úteinlik stadichoan fan opbettere. DeShazer die neitiid in [[oplieding]] [[teology]] oan 'e [[Pasifyske Universiteit fan Seattle]], dêr't er yn [[1948]] ôfstudearre. Hy [[ymmigraasje|ymmigrearre]] doe nei Japan, dêr't er mear as tritich jier as [[sindeling]] wurke. De stoflike omskotten fan Farrow, Hallmark en Meder waarden nei de oarloch werbegroeven op it [[Nasjonaal Begraafplak Arlington]], by [[Washington, D.C.]] Dat fan Spatz waard byset op it [[Nasjonaal Monumintaal Begraafplak fan de Stille Oseaan]] by [[Honolulu]], yn [[Hawaï]]. Generaal Doolittle ferstoar yn [[1993]] op 96-jierrige [[leeftyd]]. De lêst oerbleaune dielnimmer oan 'e Doolittle Raid wie luitenant-kolonel [[Richard E. Cole]], Doolittle syn eigen ko-piloat, dy't op [[9&nbsp;april]] [[2019]] ferstoar op 'e tige hege jierren fan 103. [[File:James H. Doolittle receiving Medal of Honor, 1942 (34371208606).jpg|left|thumb|250px|[[Jimmy Doolittle]] kriget fan [[presidint]] [[Franklin D. Roosevelt|Roosevelt]] de [[Medal of Honor]] opspjelde.]] ==Effekten fan 'e Doolittle Raid== De skea dy't de Doolittle Raid yn Japan feroarsake wie te ferwaarleazgjen, mar de oanfal hie grutte [[psychology]]ske effekten op 'e Japanske befolking, dy't him ûnoantaastber waand hie. It siedde twifel oer de fraach oft de militêre lieders it lân eins wol beskermje koene. Dêrnjonken waard it bombardemint lykwols, krekt as de Feriene Steaten dien hiene mei de [[Oanfal op Pearl Harbor]], foar [[propaganda]]doelen brûkt, om 'e oarlochsynset te fergrutsjen. Yn 'e Feriene Steaten hie de Doolittle Raid it effekt dat it [[moreel]], dat sûnt de Oanfal op Pearl Harbor frij leech west hie, in flink stik opfizele waard. It bombardemint soarge der ek foar dat it plan fan [[admiraal]] [[Isoroku Yamamoto]] om it eilân [[Midway (atol)|Midway]], noardwestlik fan Hawaï, oan te fallen, yn 'e tiid nei foarren helle waard. De [[Slach by Midway]] soe lykwols útrinne op in klinkende oerwinning foar de [[Amerikaanske Marine]], wêrmei't de Japanske opmars tsjinkeard waard. De konsekwinsjes fan 'e Doolittle Raid wiene lykwols it slimst yn [[Sina]], dêr't de [[Zhejiang-Jiangxi-kampanje]], in Japansk [[fjildtocht|offinsyf]] dat foarkomme moast dat de Sineeske kustprovinsjes ea wer brûkt wurde soene as lâningsplak foar Amerikaanske bommesmiters, oan 250.000 boargers en 70.000 soldaten it libben koste. {{boarnen|boarnefernijing= Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Doolittle_Raid ''References'', op dizze side]. ---- {{commonscat|Doolittle Raid}} }} [[Kategory:Militêr treffen yn de Twadde Wrâldkriich]] [[Kategory:Skiednis fan Japan]] [[Kategory:Militêr treffen yn 1942]] [[Kategory:Militêr treffen fan de Feriene Steaten]] [[Kategory:Militêr treffen fan Japan]] [[Kategory:Militêr treffen fan Sina]] s1f62riem022405q9iwptqlqafhl8gj Shaboon 0 156340 1244301 1124227 2026-11-10T20:08:03Z Klaasgroen 50943 Stikje oer Fryske rap tafoege 1244301 wikitext text/x-wiki {{Ynfoboks band | band_namme = Shaboon | ôfbylding = | ûnderskrift = | nasjonaliteit = {{NEDnasj}} | sjongtaal = [[Ingelsk]] | sjenre = [[Metal]] | bestean = [[2003]] – No | record label = | manager = | prizen = [[Lytse Priis fan Fryslân|Fries Popnet Bandcontest]] (2005) | webside = | hjoeddeistige_leden = | âld_leden = | funksje1 = | lid1 = | funksje2 = | lid2 = | funksje3 = | lid3 = | funksje4 = | lid4 = | funksje5 = | lid5 = | funksje6 = | lid6 = | âldfunksje1 = | âldlid1 = }} '''Shaboon''' is in [[Fryslân|Fryske]] [[metal]]band oprjochte yn [[2003]] yn [[Drachten]]. Yn [[2005]] wûn de band de [[Lytse Priis fan Fryslân|Fries Popnet Bandcontest]] en yn [[2006]] wie Shaboon de Fryske iepener op it [[Wâldrock]] festival. Yn 2005 brocht de band it album ''That's Why'' út. {{Stobbe|band}} === Fryske rap === Twa rappers fan de band hawwe yn 2008 ûnder de namme Wobbe & Droege in plaat opnaam mei de namme "ik haat plysje".<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=zxvcxPEbxnQ Wobbe & Droege - Ik Haat Plysje]</ref> == Diskografy == ===Studio-albums=== {| class="wikitable" |- align="left" ! Album !! Utbrocht yn !! Label !! Single(s) |- | That's Why | [[2005]] | ''útbrocht yn eigen behear'' | |} {{Boarnen|boarnefernijing= {{reflist}} * [https://www.podiuminfo.nl/artist/14544/Shaboon/ Podiuminfo] * [https://www.omropfryslan.nl/nijs/510005-shaboon-wint-slach-om-waldrock Shaboon wint slach om Wâldrock, Omrop Fryslân 14-06-2006] * [https://www.last.fm/music/Shaboon last.fm] }} [[Kategory:Fryske metalband]] [[Kategory:Band oprjochte yn 2003]] 9kw64uni93wheavath2lwxu8nn37vo9 1244304 1244301 2026-11-10T21:04:46Z Klaasgroen 50943 /* Fryske rap */ tafoeging nammen 1244304 wikitext text/x-wiki {{Ynfoboks band | band_namme = Shaboon | ôfbylding = | ûnderskrift = | nasjonaliteit = {{NEDnasj}} | sjongtaal = [[Ingelsk]] | sjenre = [[Metal]] | bestean = [[2003]] – No | record label = | manager = | prizen = [[Lytse Priis fan Fryslân|Fries Popnet Bandcontest]] (2005) | webside = | hjoeddeistige_leden = | âld_leden = | funksje1 = | lid1 = | funksje2 = | lid2 = | funksje3 = | lid3 = | funksje4 = | lid4 = | funksje5 = | lid5 = | funksje6 = | lid6 = | âldfunksje1 = | âldlid1 = }} '''Shaboon''' is in [[Fryslân|Fryske]] [[metal]]band oprjochte yn [[2003]] yn [[Drachten]]. Yn [[2005]] wûn de band de [[Lytse Priis fan Fryslân|Fries Popnet Bandcontest]] en yn [[2006]] wie Shaboon de Fryske iepener op it [[Wâldrock]] festival. Yn 2005 brocht de band it album ''That's Why'' út. {{Stobbe|band}} === Fryske rap === De twa rappers fan de band Wieger Jansma (Wobbe) en Siep Visser (Droege skoech) hawwe yn 2008 ûnder de namme Wobbe & Droege in plaat opnaam mei de namme ''ik haat plysje''.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=zxvcxPEbxnQ Wobbe & Droege - Ik Haat Plysje]</ref> Dizze rappers binne de broers fan Berend Visser en Klaas Jansma dy't bekend stiene as it Drachtster hip-hopduo [[Beand Baas en Smarige Skep|Beand Baas & Smarige Skep]]. Tegearre hawwe sy ûnder oare it nûmer ''Lit my wêze'' opnaam. == Diskografy == ===Studio-albums=== {| class="wikitable" |- align="left" ! Album !! Utbrocht yn !! Label !! Single(s) |- | That's Why | [[2005]] | ''útbrocht yn eigen behear'' | |} {{Boarnen|boarnefernijing= {{reflist}} * [https://www.podiuminfo.nl/artist/14544/Shaboon/ Podiuminfo] * [https://www.omropfryslan.nl/nijs/510005-shaboon-wint-slach-om-waldrock Shaboon wint slach om Wâldrock, Omrop Fryslân 14-06-2006] * [https://www.last.fm/music/Shaboon last.fm] }} [[Kategory:Fryske metalband]] [[Kategory:Band oprjochte yn 2003]] o9fdtj2sgbxf8h02pt1jbhgevsrxj4y 1244306 1244304 2026-11-10T21:12:29Z Klaasgroen 50943 Noch in Frysk nûmer fûn 1244306 wikitext text/x-wiki {{Ynfoboks band | band_namme = Shaboon | ôfbylding = | ûnderskrift = | nasjonaliteit = {{NEDnasj}} | sjongtaal = [[Ingelsk]] | sjenre = [[Metal]] | bestean = [[2003]] – No | record label = | manager = | prizen = [[Lytse Priis fan Fryslân|Fries Popnet Bandcontest]] (2005) | webside = | hjoeddeistige_leden = | âld_leden = | funksje1 = | lid1 = | funksje2 = | lid2 = | funksje3 = | lid3 = | funksje4 = | lid4 = | funksje5 = | lid5 = | funksje6 = | lid6 = | âldfunksje1 = | âldlid1 = }} '''Shaboon''' is in [[Fryslân|Fryske]] [[metal]]band oprjochte yn [[2003]] yn [[Drachten]]. Yn [[2005]] wûn de band de [[Lytse Priis fan Fryslân|Fries Popnet Bandcontest]] en yn [[2006]] wie Shaboon de Fryske iepener op it [[Wâldrock]] festival. Yn 2005 brocht de band it album ''That's Why'' út. {{Stobbe|band}} === Fryske rap === De twa rappers fan de band Wieger Jansma (Wobbe) en Siep Visser (Droege skoech) hawwe yn 2008 ûnder de namme Wobbe & Droeche platen opnaam mei de namme ''ik haat plysje''<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=zxvcxPEbxnQ Wobbe & Droege - Ik Haat Plysje]</ref> en ''Gjin daden mar wudd''n.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=HGqdyQ6LqHY Wobbe & Droeche - Gjin Daden Mar Wuddn (YouTube)]</ref> Dizze rappers binne de broers fan Berend Visser en Klaas Jansma dy't bekend stiene as it Drachtster hip-hopduo [[Beand Baas en Smarige Skep|Beand Baas & Smarige Skep]]. Tegearre hawwe sy ûnder oare it nûmer ''Lit my wêze'' opnaam. == Diskografy == ===Studio-albums=== {| class="wikitable" |- align="left" ! Album !! Utbrocht yn !! Label !! Single(s) |- | That's Why | [[2005]] | ''útbrocht yn eigen behear'' | |} {{Boarnen|boarnefernijing= {{reflist}} * [https://www.podiuminfo.nl/artist/14544/Shaboon/ Podiuminfo] * [https://www.omropfryslan.nl/nijs/510005-shaboon-wint-slach-om-waldrock Shaboon wint slach om Wâldrock, Omrop Fryslân 14-06-2006] * [https://www.last.fm/music/Shaboon last.fm] }} [[Kategory:Fryske metalband]] [[Kategory:Band oprjochte yn 2003]] iy3l9wjjqnty7mxcnjjhe1q95hvrem8 1244370 1244306 2026-11-11T11:50:35Z Klaasgroen 50943 /* Fryske rap */ stavering? 1244370 wikitext text/x-wiki {{Ynfoboks band | band_namme = Shaboon | ôfbylding = | ûnderskrift = | nasjonaliteit = {{NEDnasj}} | sjongtaal = [[Ingelsk]] | sjenre = [[Metal]] | bestean = [[2003]] – No | record label = | manager = | prizen = [[Lytse Priis fan Fryslân|Fries Popnet Bandcontest]] (2005) | webside = | hjoeddeistige_leden = | âld_leden = | funksje1 = | lid1 = | funksje2 = | lid2 = | funksje3 = | lid3 = | funksje4 = | lid4 = | funksje5 = | lid5 = | funksje6 = | lid6 = | âldfunksje1 = | âldlid1 = }} '''Shaboon''' is in [[Fryslân|Fryske]] [[metal]]band oprjochte yn [[2003]] yn [[Drachten]]. Yn [[2005]] wûn de band de [[Lytse Priis fan Fryslân|Fries Popnet Bandcontest]] en yn [[2006]] wie Shaboon de Fryske iepener op it [[Wâldrock]] festival. Yn 2005 brocht de band it album ''That's Why'' út. {{Stobbe|band}} === Fryske rap === De twa rappers fan de band Wieger Jansma (Wobbe) en Siep Visser (Droeche skoech; ek wol Drûge skoech) hawwe ûnder de namme Wobbe & Droeche ferskate platen opnaam wêrûnder ''ik haat plysje''<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=zxvcxPEbxnQ Wobbe & Droege - Ik Haat Plysje]</ref> en ''Gjin daden mar wudd''n.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=HGqdyQ6LqHY Wobbe & Droeche - Gjin Daden Mar Wuddn (YouTube)]</ref> Dizze rappers binne de broers fan Berend Visser en Klaas Jansma dy't bekend stiene as it Drachtster hip-hopduo [[Beand Baas en Smarige Skep|Beand Baas & Smarige Skep]]. Tegearre hawwe sy ûnder oare it nûmer ''Lit my wêze'' opnaam. == Diskografy == ===Studio-albums=== {| class="wikitable" |- align="left" ! Album !! Utbrocht yn !! Label !! Single(s) |- | That's Why | [[2005]] | ''útbrocht yn eigen behear'' | |} {{Boarnen|boarnefernijing= {{reflist}} * [https://www.podiuminfo.nl/artist/14544/Shaboon/ Podiuminfo] * [https://www.omropfryslan.nl/nijs/510005-shaboon-wint-slach-om-waldrock Shaboon wint slach om Wâldrock, Omrop Fryslân 14-06-2006] * [https://www.last.fm/music/Shaboon last.fm] }} [[Kategory:Fryske metalband]] [[Kategory:Band oprjochte yn 2003]] cq31soj07w3las4w3qo1iolru5yupfk Berjocht:Navigaasje pausen 9e iuw 10 183405 1244300 1196875 2026-11-10T20:02:20Z RomkeHoekstra 10582 Der binne mear bekende minsken mei dy namme. 1244300 wikitext text/x-wiki {| id="toc" style="font-size:90%; margin-top:1em; margin-bottom:-0.5em; border: 1px solid #aaa; padding: 5px; clear: both; margin:auto;" width="100%" ! align="center" width="2%" | [[Ofbyld:Emblem of the Papacy SE.svg|25px]] ! align="center" style="background:#FFDB58" width="96%" | [[Paus|Pausen]] yn 'e [[List fan pausen#9e_iuw_(816-903)|9e iuw]] |- | align="center" style="font-size: 90%;" colspan="2" | [[Stefanus IV (V)]] · [[Paskalis I]] · [[Eugenius II]] · [[Falentinus (paus)|Falentinus]] · [[Gregoarius IV (paus)|Gregoarius IV]] · [[Sergius II]] · [[Leo IV]] · [[Benediktus III]] · [[Nikolaas I]] · [[Adrianus II]] · [[Jehannes VIII (paus)|Jehannes VIII]] · [[Marinus I]] · [[Adrianus III]] · [[Stefanus V (VI)]] · [[Formosus]] · [[Bonifatius VI]] · [[Stefanus VI (VII)]] · [[Romanus (paus)|Romanus]] · [[Teodoarus II]] · [[Jehannes IX]] · [[Benediktus IV]] | <br> |- |colspan="2"|{{Bewurklinks|Berjocht:Navigaasje pausen 9e iuw}} |} <noinclude> [[Kategory:Berjocht:Navigaasje paus nei iuw|9]] </noinclude> f3pvijl9jjzq7dkk76oy2x711uoxqav Amerikaanske oehoe 0 184760 1244333 1233544 2026-11-10T23:42:39Z Ieneach fan 'e Esk 13292 red 1244333 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme=Amerikaanske oehoe |Ofbyld= [[File:Talons,_Great_Horned_Owl.jpg|250px]] |lûd=[[File:Bubo_virginianus_-_Great_Horned_Owl_XC450919.mp3|250px]] |Ryk= [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse= [[fûgels]] (''Aves'') |Skift= [[ûle-eftigen]] (''Strigiformes'') |Famylje= [[ûlefûgels]] (''Strigidae'') |Skaai= [[oehoes]] (''Bubo'') |Wittenskiplike namme= Bubo virginianus |Beskriuwer, jier= [[Johann Friedrich Gmelin|Gmelin]], 1788 |IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] ---- |lânkaart=[[File:Fersprieding fan de Amerikaanske oehoe (Bubo virginianus).png|center|250px]] }} De '''Amerikaanske oehoe''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Bubo virginianus'') is in [[fûgel]] út it [[skift]] fan 'e [[ûle-eftigen]] (''Strigiformes''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[ûlefûgels]] (''Strigidae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[oehoes]] (''Bubo''). Dit bist komt foar yn sawol [[Noard-Amearika|Noard]]- as [[Súd-Amearika]] en is in frij algemiene [[stânfûgel]]. It is in grutte [[ûle]], dy't benammen [[nachtdier|nachts aktyf]] is en [[dei|oerdeis]] rêst hâldt op beskutte plakken yn [[beam]]men. Amerikaanske oehoes hawwe in [[skutkleur]] en fertoane yn har uterlik gjin [[seksuele dimorfy]]; wat lichemsgrutte oangiet, binne de [[wyfke]]s lykwols wat foarser en swierder as de [[mantsje]]s. Dizze fûgels komme foar yn alderhanne [[biotopen]], salang't der mar beammen, of eventueel [[gebou]]wen, binne om yn of op te rêsten en te [[nêst (fûgels)|nêsteljen]]. De Amerikaanske oehoe is in [[karnivoar]], waans wichtichste [[proai]]en [[hazze-eftigen]], [[mûseftigen]] en [[wrotmûseftigen]] binne. Yn 'e [[ornitology]] wurdt de Amerikaanske oehoe gauris ferlike mei de (gewoane) [[oehoe]] (''Bubo bubo'') út [[Jeraazje]], dy't grutter is mar deselde [[ekology]]ske [[nys]] ferfollet. De [[IUCN]] klassifisearret de Amerikaanske oehoe as net bedrige. De Amerikaanske oehoe is de offisjele [[list fan provinsjale fûgels fan Kanadeeske provinsjes en territoaria|provinsjale fûgel]] fan 'e [[Kanada|Kanadeeske]] [[Kanadeeske provinsjes|provinsje]] [[Alberta]]. ==Taksonomy== De Amerikaanske oehoe waard foar it earst [[wittenskip]]lik beskreaun yn [[1788]] troch de [[Dútslân|Dútske]] [[biolooch]] en [[taksonoom]] [[Johann Friedrich Gmelin]], foar dy syn op 'e nij besjoene en útwreide [[edysje]] fan 'e ''[[Systema Naturæ]]'' fan [[Carolus Linnaeus]]. Gmelin pleatste dizze fûgel yn it [[skaai (taksonomy)|skaai]] ''Strix'', dat no foar de [[wâldûlen]] brûkt wurdt, mar dat doedestiden in soartemint sammelbak wie foar alle [[ûlen]]. De oarspronklike [[wittenskiplike namme]] fan 'e fûgel wie ''Strix virginiana'', wêrby't it soartspesifike diel ferwiisde nei de [[Amerikaanske steat]] [[Firginia]]. Tsjintwurdich wurdt de Amerikaanske oehoe yn it skaai fan 'e [[oehoes]] (''Bubo'') pleatst, dat yn [[1805]] yntrodusearre waard troch de [[Frankryk|Frânske]] biolooch [[André Duméril]]. [[File:Bubo_virginianus_-Canada-6.jpg|left|thumb|230px|De Amerikaanske oehoe hat in earsten [[skutkleur]].]] Gmelin basearre syn beskriuwing op in eardere beskriuwing troch de [[Ingelân|Ingelske]] biolooch [[George Edwards (biolooch)|George Edwards]], dy't de Amerikaanske oehoe yn [[1747]] opnommen (en yllustrearre) hie yn syn wurk ''A Natural History of Uncommon Birds'' ("In Natoerhistoarje fan Net Algemien Foarkommende Fûgels"). Edwards hie in [[libben]] [[spesimen]] fan 'e soarte sjoen yn it [[lânhûs]] fan [[Richard Boyle, 3e greve fan Burlington]] te [[Chiswick]]. Dat bist wie fongen yn wat doe noch de [[Keninkryk Grut-Brittanje|Britske]] [[Koloanje Firginia]] wie. Sadwaande de ferwizing nei Firginia yn 'e wittenskiplike namme fan 'e dizze fûgel. ==Evolúsje== De Amerikaanske oehoe is ien fan trije [[soarte]]n [[oehoes]] dy't yn 'e [[Nije Wrâld]] foarkomme, en dy't dêr bedarre wêze moatte troch it oerstekken fan 'e [[Beringlânbrêge]] yn 'e [[prehistoarje]]. [[Ornitologen]] ornearje dat de [[Magelhaenoehoe]] (''Bubo magellanicus'') en de Amerikaanske oehoe dúdlik [[ôfstamje]] fan in [[lêste mienskiplike foarâlder]] dy't de Nije Wrâld al berikt hie. Mar it tinken is dat de [[snie-ûle]] (''Bubo scandiacus'') him al fan 'e oare oehoesoarten ôfspjalten hie foar't er [[Noard-Amearika]] berikte. Behalven oan 'e Magelhaenoehoe liket de Amerikaanske oehoe it naust besibbe te wêzen oan 'e (gewoane) [[oehoe]] (''Bubo bubo'') út [[Jeraazje]]. Party ornitologen is fan betinken dat dy beide fûgels eins ien [[soarte]] foarmje. Der is nammentlik ien gefal bekend dat yn in [[dieretún]] in [[manlik]]e Amerikaanske oehoe en in [[wyfke]] fan 'e gewoane oehoe in skynber [[sûnens|sûne]], [[hybride (biology)|hybride]] [[fûgelpyk|pyk]] fuortbrochten. Ut it [[Pleistoseen]] binne yn Noard-Amearika [[fossilen]] fan [[oehoes]] weromfûn. Inkelen waarden alhiel yn [[Georgia]] oantroffen, mar de measten komme út 'e [[Rocky Mountains]]. Ut frijwol alle fossilen docht bliken dat it gie om ûlen dy't grutter wiene as de moderne Amerikaanske oehoe. It is ûndúdlik oft it [[spesimina]] fan oare soarten oehoes binne of dat it eksimplaren fan [[útstjerren (biology)|útstoarne]] of letter ta lytsere grutte [[evolúsjeteory|evoluëarre]] [[ûndersoarte]]n fan 'e Amerikaanske oehoe binne. ==Fersprieding== It [[ferspriedingsgebiet]] fan 'e Amerikaanske oehoe beslacht it grutste part fan [[Noard-Amearika]], útsein it [[Sewardskiereilân]] en it kustgebiet fan westlik [[Alaska]], en it [[Arktis|Arktyske]] noarden fan [[Kanada]]. Op it fêstelân fan [[Midden-Amearika]] is de fersprieding fragmintarysk, mei't dizze fûgel alhiel ûntbrekt oan 'e súdlike [[Golf fan Meksiko|Golfkust]] fan [[Meksiko]], yn noardlik [[Gûatemala]], sintraal en súdlik [[Belize]] en oan 'e [[Karibyske See|Karibyske kust]] fan [[Hondoeras]], [[Nikaragûa]] en [[Kosta Rika]]. Yn súdlik Gûatemala, [[El Salvador]], súdlik Nikaragûa en Kosta Rika is dizze fûgel seldsum, en út it westen fan [[Panama]] binne mar twa waarnimmings bekend. Der libbet in isolearre [[populaasje (biology)|populaasje]] op it [[Jûkatanskiereilân]] fan súdeastlik Meksiko en de noardpunt fan Belize. [[File:Great_Horned_Owl_(8457397428).jpg|right|thumb|250px|Krekt as oare [[ûle-eftigen|ûlen]] kin de Amerikaanske oehoe syn [[kop]] hast 180° draaie.]] De Amerikaanske oehoe komt yn 'e [[Stille Oseaan]] foar op 'e [[Kodiakeilannen]], foar de súdkust fan [[Alaska]], de [[Aleksanderarsjipel]] foar de kust fan [[Súdeast-Alaska]], en [[Vancouvereilân]] yn 'e [[Salisjaanske See]]. Oan 'e [[Atlantyske Oseaan|Atlantyske]] kant fan it kontinint binne der populaasjes op [[Nijfûnlân]], [[Prins Edwardeilân]], [[Cape Bretoneilân]] en [[Anticosti (eilân)|Anticosti]], allegearre yn 'e [[Saint Lawrencebaai|Saint-Lawrencebaai]]. Mar foar de rest mist dizze fûgel op eilannen, mei't er it blykber dreger fynt om einen oer [[see]] te [[fleanen]] as oare [[ûle-eftigen]], lykas de [[Amerikaanske goudûle]] (''Tyto furcata'') of de [[fjildûle]] (''Asio flammeus''). Dêrom ûntbrekt er op û.o. de [[Keninginne Sjarlotte-eilannen]], foar de [[Kanada|Kanadeeske]] westkust, en teffens op alle eilannen yn it [[Karibysk Gebiet]]. [[File:Great_Horned_Owl.jpg|left|thumb|250px|In Amerikaanske oehoe hâldt syn om-en-by yn 'e rekken.]] Yn [[Súd-Amearika]] komt de Amerikaanske oehoe foar yn 'e noardlike [[Andes]] fan [[Kolombia]] oant [[Perû]], en by de noardkust lâns fan Kolombia oant de [[mûning]] fan 'e [[Amazône (rivier)|Amazône]] yn it noardeasten fan [[Brazylje]]. In grutte isolearre populaasje komt foar yn in ferspriedingsgebiet dat de súdlike helte fan Brazylje beslacht, hiel [[Paraguay]] en [[Oerûguay]], it easten en noarden fan [[Bolivia]], in diel fan it easten fan Perû en noardeastlik [[Argentynje]] fan 'e [[tropen]] oant de [[pampa|pampa's]]. Súdliker wurdt de [[ekology]]ske [[nys]] fan 'e Amerikaanske oehoe ferfolle troch de nau besibbe [[Magelhaenoehoe]] (''Bubo magellanicus''), dy't foarkomt oant op [[Fjoerlân]], oan 'e uterste súdpunt fan Súd-Amearika. ==Uterlike skaaimerken== De Amerikaanske oehoe is swier boud, mei in silinderfoarmich [[lichem (biology)|lichem]], in oergrutte [[kop]] en brede [[wjuk]]ken. It is de grutste en swierste [[ûle]] fan [[Midden-Amearika|Midden]]- en [[Súd-Amearika]] en de op ien nei grutste en swierste fan [[Noard-Amearika]], nei de [[snie-ûle]] (''Bubu scandiacus''). [[Folwoeksen]] eksimplaren hawwe in totale lichemslingte fan 43–64&nbsp;[[sm]], mei in gemiddelde fan 55&nbsp;sm. De [[wjukspanne]] bedraacht 91–153&nbsp;sm, mei in gemiddelde fan 122&nbsp;sm. [[Wyfke]]s binne oer it algemien justjes grutter en foarser as [[mantsje]]s. It gewicht is trochinoar 1,6&nbsp;[[kg]] foar wyfkes en 1,2&nbsp;kg foar mantsjes. Ofhinklik fan 'e [[ûndersoarte]] kin it trochsneed gewicht oprinne oant 2,5&nbsp;kg. [[File:Great_Horned_Owl_(6019438860).jpg|right|thumb|250px|De [[eagen]] fan 'e Amerikaanske oehoe binne guon fan 'e grutsten fan alle op lân libjende [[wringedieren]].]] It [[fear (fûgels)|fearrekleed]] fan 'e Amerikaanske oehoe hat fierhinne in [[skutkleur]], mei in [[brunige]] grûnkleur en in [[griis]] oant [[swart]] spikkele patroan dêroerhinne op 'e [[efterholle]], [[nekke]], [[rêch]], [[wjuk]]ken en [[sturt]]. Op it [[boarstkas|boarst]] en de [[side (anatomy)|siden]] wurde de spikkels ferlinge ta streekjes. Op 'e [[kiel]] sit in [[wite]] [[bef]] fan in grutte dy't ferskilt nei [[ûndersoarte]]. Fan 'e bef ôf kin in wite line oer de midden fan it boarst hinne nei de [[bealch]] ta rinne, dy't ek wyt is. De [[poat]]en, dy't wytbefearre binne, hawwe grutte en fjoerskerpe [[kloer]]en, dêr't de oehoe him mei fêsthâlde kin oan in [[tûke (beam)|tûke]] of in oar sitplak, mar dêr't er like maklik in ûnfertochte [[proai]] mei fan 'e grûn ôf de loft yn skuorre kin. De grypkrêft fan 'e Amerikaanske oehoe is nei alle gedachten ferlykber mei dy fan 'e [[keningsearn]] (''Aquila chrysaetos''), dat in folle gruttere [[rôffûgel]] is. De hurde, swarte [[snaffel]] is frij lyts en bûcht sterk nei ûnderen ta. Hy mjit 3,3–5,2&nbsp;sm yn lingte, hoewol't it út 'e [[plasse]] stekkende diel mar 2,1–3,3&nbsp;sm lang is. [[File:Bubo_virginianus_06.jpg|left|thumb|180px|In Amerikaanske oehoe fan deunby besjoen.]] De [[ear (anatomy)|eariepenings]], dy't ferskûle sitte ûnder de fearren oan 'e sydkanten fan 'e kop, binne yn ferhâlding lytser as dy fan 'e (gewoane) [[oehoe]] (''Bubo bubo''). It [[gehoar]] fan 'e Amerikaanske oehoe is nei alle gedachten wol tsien kear sa goed as dat fan in [[minske]]. Krekt as by oare ûlen is de pleatsing fan 'e earen ek by de Amerikaanske oehoe net [[symmetry]]sk, wat de fûgel by [[nacht]] better by steat steld om 'e lokaasje te bepalen fan lûden makke troch potinsjele proaidieren. De [[eartoef]]kes boppe-op 'e kop binne inkeld opsteande [[fear (fûgels)|fearkes]]. It is noch altyd ûndúdlik hokker [[evolúsje|evolúsjonêre]] wearde dy hawwe, mar [[ornitologen]] binne it der unanym oer iens dat se yn elts gefal neat út te stean hawwe mei it gehoar. It opfallendste skaaimerk fan 'e kop wurdt foarme troch de fan in swarte [[iris (anatomy)|iris]] foarsjoene [[giel]]e [[eagen]], dy't mar amper lytser binne as de eagen fan in [[minske]]. It binne, ferhâldingsgewiis nei lichemsgrutte, de grutste eagen fan alle ûlen, en teffens guon fan 'e grutste eagen fan alle op lân libjende [[wringedieren]]. De eagen wurde oan 'e bûtenste sydkanten en de ûnderkant omjûn troch in skiifeftige fearreformaasje, dy't helpt om [[lûd]] yn 'e rjochting fan 'e eariepenings te lieden. Fan boppen ôf rinne de brún-mei-swarte fearren fan 'e [[nekke]] yn in V-foarm troch nei de snaffel. It resultaat is dat it wol liket as hâldt de oehoe syn [[wynbrau]]wen oan ien wei troch fronsele, wat it bist yn minsklike eagen in wat sikkeneurige [[gesichtsútdrukking]] jout. ==Biotoop== Amerikaanske oehoes komme foar yn in wiidweidich ferskaat oan [[biotopen]], lykas [[leafwâld]], [[mingd wâld]], [[nullewâld]], [[tuskenbeiden reinwâld|tuskenbeiden]], [[subtropysk reinwâld|subtropysk]] en [[tropysk reinwâld]], [[mangrove]]wâld, oan [[wâldsigge]]n en op [[iepen plak (bosk)|iepen plakken yn wâlden]], yn [[berchtme]]n, op 'e [[prêrje]], [[pampa]], [[savanne]], [[steppe]], yn 'e [[woastyn]], op 'e [[toendra]], op [[kultuerlân]] lykas [[ikker]]s, [[greide]]n en [[park]]en en sels yn 'e [[beboude kom]] fan [[stêd]]en. In betingst is wol dat der [[beam]]men oanwêzich wêze moatte om yn te [[sliep|rêsten]] en te [[nêst (fûgels)|nêsteljen]], mar dat kin soms ek dien wurde yn beskate [[gebou]]wen, lykas [[skuorre]]n en [[hok]]ken. Yn 'e bergen libje Amerikaanske oehoes oant op in hichte fan 2.100&nbsp;[[meter|m]] boppe [[seenivo]] yn it [[Pasifyske= Kustberchtme]] fan [[Kalifornje]], oant 3.300&nbsp;m yn 'e [[Rocky Mountains]] en oant 4.500&nbsp;m yn 'e noardlike [[Andes]]. [[File:Great-horned-owl-stretching.jpg|right|thumb|250px|In Amerikaanske oehoe rekt him ris út.]] ==Hâlden en dragen== ===Territoarium=== De Amerikaanske oehoe is yn syn hiele [[ferspriedingsgebiet]] in [[stânfûgel]]. Hy is boppedat tige honkfêst en behâldt faak syn hiele [[folwoeksen]] [[libben]] ien-en-itselde [[territoarium (biology)|territoarium]]. Amerikaanske oehoes komme almeast foar yn pearkes fan in [[mantsje]] en in [[wyfke]]. Se ferdigenje har territoarium troch te roppen. Hoewol't it mantsje dêrfan it meastepart foar syn rekken nimt, helpt syn wyfke him út en troch as der sprake is fan in konflikt mei in oanbuorjend pearke of mei in ynkringer. As it roppen net helpt, giet de Amerikaanske oehoe oer op it útsprieden fan 'e [[wjuk]]ken, klepperjen mei de [[snaffel]], blazen en it útbringen fan heechtoanige gjalpen. Bringt dat de ynkringer noch net op oare gedachten, dan folget in fysike oanfal wêrby't de ferdigenende fûgel besiket om 'e ynkringer te klauwen mei de [[kloer]]en. It komt foar dat by sokke gefjochten deaden falle. Soms wurdt de deade ûle troch de oerwinner [[kannibalisme|kannibalisearre]], mar it konflikt is yn alle gefallen territoriaal fan aard, en net [[predaasje|predatoriaal]], dat it opiten fan 'e deade rivaal is mar in bykommend ferskynsel. [[File:Great_horned_Owl_in_flight_1811,_Southern_Ontario,_Canada_(Captive).jpg|left|thumb|250px|In Amerikaanske oehoe [[fleanen|op 'e wjuk]].]] ===Sang=== De [[fûgelsang|sang]] fan 'e Amerikaanske oehoe is ornaris in leechtoanich mar lûd ''ho-ho-hûû-hûû-hûû'', dat fiif of fjouwer [[wurdlid]]den oanhâldt. It is in resonante rop yn it [[nacht]]lik [[tsjuster]], dy't wol omskreaun is as "plechtich" of "njoer". De rop fan it [[wyfke]] is heger fan [[toan]] om't hja in lytsere [[syrinks (orgaan)|syrinks]] hat. De sang fan 'e Amerikaanske oehoe kin fral om 'e [[midsnacht]] hinne heard wurde. De omskreaune rop is benammen bedoeld as ôfbeakening fan it territoarium, en oard om in partner te lokjen. Dat roppen begjint benammen yn it [[hjerst|neijier]], yn 'e oanrin ta de [[peartiid]]. Yn 'e regel belunet it yn 'e rin fan [[febrewaris]] of [[maart]], krekt foar't it wyfke [[aai]]en leit. Ut en troch bringt de Amerikaanske oehoe fierders ek fluch efterinoaroan in ferskaat oan gjalpen, skreauwen, kriten en op it [[miaukjen]] fan in [[kat]] en it [[laitsjen]] fan in [[minske]] lykjende lûden fuort. Dy lûden binne sa ferskillend dat it wol liket as wurde se troch folslein ferskillende bisten makke. ===Fleanen en rinnen=== Amerikaanske oehoes kinne by it [[fleanen]] in [[faasje|topfaasje]] berikke fan 65&nbsp;[[km]]/[[oere|h]]. It binne lykwols knoffelige [[rinnen|rinners]] en as se alris in pear stappen dogge, geane se alderraarst oer de side. [[File:Bubo_virginianus_(Grand-duc_d%27Am%C3%A9rique).jpg|right|thumb|180px|Amerikaanske oehoes binne oerdeis ornaris traach en slûch.]] ===Nachtdier=== Amerikaanske oehoes binne yn prinsipe [[nachtdier]]en, hoewol't se yn guon kriten ek aktyf binne oan 'e ein fan 'e [[middei (deidiel)|middei]] of ier op 'e [[moarn (deidiel)|moarn]]. Yn 'e [[jûnsskimer]] uterje se in pear roppen ear't se fan har rêstplak nei in sitplak fleane dat better útsicht hat. Dêr roppe se wer en sjogge en harkje se nei [[proai]]en. Krekt as oare [[soarte]]n [[ûlen]] makket de Amerikaanske oehoe in protte gebrûk fan syn [[skutkleur]]. By nacht is er goed [[kamûflearre]], sels foar bisten dy't yn it tsjuster folle better [[gesichtsfermogen|sjen]] kinne as minsken. [[Dei|Oerdeis]] is de Amerikaanske oehoe faak wol wekker, mar traach en slûch. Hy siket dan in rêstplak op, almeast op in [[tûke (beam)|tûke]] dêr't er beskut wurdt troch de [[blêd (plant)|blêden]] of [[nulle (blêd)|nullen]] fan 'e [[beam]]. Soms wurde ek [[beamholte]]n of lytse [[grot]]ten brûkt. Mei't er him suver net ferweecht, is de oehoe dêr middenmank de beskutting tige dreech gewaar te wurden. Nettsjinsteande dat wurde Amerikaanske oehoes soms dochs weromfûn en lestich fallen troch oare fûgels, yn 't bysûnder troch de [[Amerikaanske krie]] (''Corvus brachyrhynchos''). Mei't ûlen nei de [[readsturtmûzefalk]] (''Buteo jamaicensis'') de wichtichste [[rôfdier|natuerlike fijân]] fan krieën binne, kloftsje krieën soms fan hein en fier gear om 'e oehoe te narjen mei lûd [[krassen (lûd)|gekras]]. Dat kin [[oere]]n oanhâlde. Wannear't de oehoe fuortfljocht om in oar skûlplak te sykjen, wurdt er soms efterfolge troch de swaarm krieën. By oare fûgels dy't Amerikaanske oehoes soms opsetlik ta lêst binne, giet it om 'e [[raven]] (''Corvus corax''), de [[Noardmeksikaanske strûkgaai]] (''Aphelocoma wollweberi''), de [[westlike strûkgaai]] (''Aphelocoma californica''), de [[Arkansaskeningstiran]] (''Tyrannus verticalis''), [[Cassins keningstiran]] (''Tyrannus vociferans''), de [[Amerikaanske blauwe hoanskrobber]] (''Circus hudsonicus''), de [[Amerikaanske hauk]] (''Astur atricapillus''), [[Coopers sparwer]] (''Astur cooperii''), de [[woastynmûzefalk]] (''Parabuteo unicinctus''), de [[readsturtmûzefalk]] (''Buteo jamaicensis''), de [[prêrjemûzefalk]] (''Buteo swainsoni''), de [[reade rûchpoatmûzefalk]] (''Buteo regalis''), de [[readskoudermûzefalk]] (''Buteo lineatus''), de [[Amerikaanske wikel]] (''Falco sparverius''), de [[sljochtfalk]] (''Falco peregrinus'') en de [[prêrjefalk]] (''Falco mexicanus''). It komt foar dat Amerikaanske oehoes op dy wize ek ferdreaun wurde fan harren [[brieden (fûgels)|briedplak]]. [[File:Great_Horned_Owls_in_Nest.jpg |left|thumb|250px|In Amerikaanske oehoe mei in [[fûgelpyk|pyk]] op in [[nêst (fûgels)|nêst]] yn 'e neite fan [[Madison (Wiskonsin)]].]] ===Fuortplanting=== De Amerikaanske oehoe is ien fan 'e ierste briedfûgels fan Noard-Amearika, nei alle gedachten om't te profitearjen fan 'e wat langere nachten om 'e [[fûgelpyk|piken]] fan genôch fretten te foarsjen. Yn it grutste part fan Noard-Amearika begjint de [[hofmakkerij]] al yn [[oktober]] en hâldt oan oant yn [[desimber]]. Pearkes wurde foarme yn ein desimber en [[jannewaris]]. By de hofmakkerij lûkt it [[mantsje]] de oandacht fan potinsjele partners mei syn ynmoedich roppen, wêrby't er foaroer bûcht mei de [[sturt]] as tsjinwicht en de [[kiel]] opset as wie it in bal. De wite bef op 'e kiel soe skoan tsjinje kinne as in fisuele stimulâns yn it [[tsjuster]] of de [[skimer]]. Uteinlings komt er in [[wyfke]] benei en besiket syn [[snaffel]] tsjin harres oan te wriuwen wylst er ferskate kearen foar har bûcht. As sy belangstelling hat, ropt se werom, mar se bliuwt altyd mear dimmen yn sawol rop as uterlik fertoan. Soms oertsjûget it mantsje it wyfke fan syn oprjochte bedoelings troch har in farske proai te bringen, dy't se dan tegearre beplúzje. Pearkes Amerikaanske oehoes bliuwe ornaris byinoar en [[brieden (fûgels)|briede]] jier nei jier mei-inoar, yn 'e regel yn itselde territoarium. Nei't de piken [[útfleanen|útflein]] binne en ear't de hofmakkerij wer begjint, falt in perioade dat pearkes wol yn deselde omkriten ferbliuwe, mar minder mei-inoar omgeane. Hiel lang stie de Amerikaanske oehoe as strikt [[monogaam]] te boek, mar yn [[2018]] kaam by in ûndersyk yn 'e neite fan [[Reno (Nevada)]] oan it ljocht dat ien mantsje soms yn deselde snuorje [[pearjen|pearet]] mei twa ferskillende wyfkes. [[File:Great_horned_owl_chick_3w.jpg|right|thumb|250px|In [[nêst (fûgels)|nêst]] fan 'e Amerikaanske oehoe mei trije mei [[dûns (fearren)|dûns]] oerdutsen [[fûgelpyk|piken]].]] It mantsje siket it briedplak út, dat er dêrnei oan it wyfke sjen lit troch der opsichtichwei hinne te fleanen en dan te stampfuotsjen. Omreden fan 'e lichemsgrutte fan 'e fûgels jouwe se de foarkar oan briedplakken dy't wat iepener binne, mar se [[nêst (fûgels)|nêstelje]] op in grutter ferskaat oan plakken as lykfol hokker oare fûgel yn Noard-Amearika. In protte briedplakken binne [[beamholte]]n yn deade beammen of âlde nêsten fan oare fûgels lykas [[earnen]], [[haukfûgels|hauken]], [[falkeftigen|falken]] en [[krieën]]. Mar Amerikaanske oehoes nêstelje ek wol op [[klif]]rânen, yn lytse [[grot]]ten, op [[rots]]blokken, middenmank opgeand [[strewelleguod]], op [[gebou]]wen en oare troch minsken makke struktueren, op 'e [[grûn]] middenmank lang [[gers]] of [[strûk]]en en soms yn 'e yngongen fan 'e ûndergrûnske [[hoale]]n fan 'e [[sulverdas]] (''Taxidea taxus'') en de [[prêrjewolf]] (''Canis latrans''), sels as de oarspronklike bewenners dêr ek noch húsmanje. De measte nêsten fan 'e Amerikaanske oehoe yn beammen binne minimaal 4<sup><small>1</small></sup>/<sub><small>2</small></sub>&nbsp;[[meter|m]] fan 'e grûn ôf en sitte maksimaal 22&nbsp;m heech. Yn it [[Amerikaanske Súdwesten]] nêstelje se, by gebrek oan beammen, ek wol op grutte [[kaktussen]]. De krekte oanfang fan 'e [[briedtiid]] is fariabel. Yn súdlik [[Floarida]] kin dat al yn ein [[novimber]] wêze mar is it yn elts gefal net letter as begjin [[jannewaris]]. Yn 'e sône fan [[Teksas]] nei [[Georgia]] is it fan ein [[desimber]] oant begjin [[febrewaris]] en yn 'e sône fan [[Kalifornje]] nei noardlik [[Louisiana]] fan begjin [[febrewaris]] oant ein [[maart]]. Yn it grutste part fan Noard-Amearika, fan [[Noardlik Kalifornje]] en it [[Amerikaanske Noardwesten]] oant [[Súd-Karolina]], [[Nij-Ingelân]] en eastlik [[Kanada]], wurde de aaien lein fan begjin [[maart]] oant ein [[april]]. Yn westlik Kanada en yn [[Alaska]] is dat fan ein [[maart]] oant begjin [[maaie]] en yn it noarden fan Kanada (de [[Yukon]], it suden fan 'e [[Noardwestlike Territoaria]] en noardlik [[Saskatchewan]]) is it fan begjin [[maaie]] oant mids [[juny]]. Foar Amerikaanske oehoes dy't yn 'e [[subtropysk]]e en [[tropysk]]e dielen fan [[Midden-Amearika|Midden]]- en [[Súd-Amearika]] libje, is it begjin fan 'e briedtiid (noch) net goed fêstlein. It wyfke leit 1–6&nbsp;[[aai]]en, mar mear as 3 is ûngewoan en mear as 4 is seldsum. In trochsneed aai mjit 55&nbsp;[[mm]] by 46<sup><small>1</small></sup>/<sub><small>2</small></sub>&nbsp;mm en weaget 51&nbsp;[[gram (gewicht)|g]]. De briedtiid duorret 28–37&nbsp;[[dagen]], mei in gemiddelde fan 33&nbsp;dagen. It [[brieden (fûgels)|brieden]] wurdt ornaris troch it wyfke allinnich dien, dat yn dy tiid net fan it nêst ôf komt. It mantsje jaget foar har en bringt har fretten. [[File:Bubo_virginianus_-near_Tule_Lake_National_Wildlife_Refuge,_Oregan,_USA_-juvenile-8.jpg |left|thumb|250px|In pear [[jeugd|juvenilen]] fan 'e Amerikaanske oehoe yn it [[Nasjonaal Faunareservaat Tule Lake]] yn [[Oregon]].]] De [[fûgelpyk|piken]] fan 'e Amerikaanske oehoe weagje trochinoar 34,7&nbsp;g as se út it aai komme. Se binne oerdutsen mei in witich griis [[dûns (fearren)|dûns]], mei wat brunichs op 'e wjukken. It binne [[nêstbliuwers]], dy't fersoargje wurde moatte troch de [[âlden]] om oerlibje te kinnen. Mei likernôch 6&nbsp;[[wike]]n ferlitte se it nêst en geane op oanbuorjende [[tûke (beam)|tûken]] of oare sitplakken sitten. Tsjin dy tiid is it dûns foar it meastepart ferfongen troch de earste echte [[fear (fûgels)|fearren]]. It is lykwols dreech om dat stadium oan te tsjutten as [[útfleanen]], mei't de piken oer it algemien net goed [[fleanen|fleane]] kinne oant se 10–12&nbsp;wiken âld binne. Ek dêrnei bliuwe de piken omhingjen yn in gebiet fan 13–52&nbsp;[[hektare|ha]] om it nêstplak hinne, en sels ein [[oktober]] (5&nbsp;[[moanne (tiid)|moannen]] nei't se it nêst ferlitten hawwe) biddelje se soms noch by de âlden om iten. Geandewei de [[hjerst]] jouwe se har lykwols ôf om in eigen territoarium te sykjen. Amerikaanske oehoes binne mei 2&nbsp;[[jier]] [[geslachtsryp]]. Har [[libbensferwachting]] yn it wyld bedraacht yn trochsneed sa'n 13&nbsp;jier, hoewol't ien gefal bekend is fan in yndividu dat yn it wyld krapoan 29&nbsp;jier wurden is. Yn finzenskip is de âldste Amerikaanske oehoe 50&nbsp;jier wurden. ==Jeien en fretten== ===Jeien=== Oer it algemien [[jacht (aktiviteit)|jeie]] Amerikaanske oehoes tusken 20.30&nbsp;[[oere]] [[jûn]]s en omtrint [[midsnacht]], en letter wer fan likernôch 4.30&nbsp;oere oant [[sinne-opgong]]. Yn 'e lange [[winter]]nachten wurdt gauris mear [[tiid]] oan 'e jacht bestege, om't [[proai]]dieren dan krapper en dêrom dreger te fangen binne. Amerikaanske oehoes kinne lykwols ek leare om beskate proaien oerdeis te bejeien, wannear't sokke proaidieren kwetsberder binne, lykas it [[swart iikhoarntsje]] (''Sciurus niger'') wylst dat syn nêst oan it bouwen is, of de [[gewoane chuckwalla]] (''Sauromalus ater''), in mânske [[hagedis]], wylst dy op in [[rots]] oan [[sinnebaaien]] is. [[File:Claws1a.jpg|right|thumb|250px|De [[kloer]]en fan in Amerikaanske oehoe fan deunby besjoen.]] De Amerikaanske oehoe komt syn [[proai]] oer it algemien út 'e [[loft]] wei oer it mad troch syn suver totaal stille manear fan [[fleanen]]. Dêrby brûkt er ferskate hege sitplakken dêr't er syn om-en-by goed wei yn 'e rekken hâlde kin. As er gjin proai opmerkt, fljocht er 50–100&nbsp;[[meter|m]] nei in nij sitplak. Wannear't er in proai gewaarwurdt troch syn [[gesichtsfermogen]] of, wierskynliker, syn tige skerpe [[gehoar]], fljocht er derop ôf en grypt er him. Dêrby wurde lytsere proaidieren faak al deastutsen mei de lange skerpe [[kloer]]en. As dat net sa is, pikt de ûle it bist yn it gesicht oant it it [[ferstjerren|bestjert]]. Lytsere proaien wurde yn ien kear trochslokt. Middelgrutte proaien wurde meinommen nei in sitplak en mei kloeren en snaffel yn behapbere brokjes skuord. Guon gruttere proaien wurde earst [[ûnthalzing|ûnthalze]] en soms ek fan 'e poaten ûntdien, foar't de romp meinommen wurdt. Faak slane Amerikaanske oehoes op in beskutte plak ekstra fretten op foar letter. ===Fretten=== De Amerikaanske oehoe is in [[karnivoar]], op waans menu mear as 500 identifisearre [[bist]]esoarten steane. [[Sûchdieren]] (mear as 200 soarten) en [[fûgels]] (hast 300 soarten) meitsje it meastepart fan it dieet út, wêrby't sûchdieren dúdlik mear fretten wurde as fûgels. Yn [[Noard-Amearika]] bestiet it menu fan 'e Amerikaanske oehoe foar 87,6% út sûchdieren, foar 6,1% út fûgels, foar 1,6% út [[reptilen]] en [[amfibyen]] en foar de restearjende 4,7% út [[ynsekten]] en oare [[wringeleazen]] en teffens [[fisken]]. It gewicht fan proaien fariëarret fan 0,4&nbsp;[[gram (gewicht)|g]] oant 6,8&nbsp;[[kg]], mar de measte proaien weagje 4&nbsp;g oant 2,3&nbsp;kg. In Amerikaanske oehoe hat deis ferlet fan likernôch 50–100&nbsp;g [[fleis]] en kin dêrom ferskate dagen ta mei in mânske proai. [[File:Bubo_virginianusDO1908P01CA.JPG|left|thumb|180px|In Amerikaanske oehoe mei ien fan syn wichtichste [[proai]]dieren, in [[Amerikaanske hazze]] (''Lepus americanus''), op in libbensecht [[skilderij]] troch [[Louis Agassiz Fuertes]].]] Nettsjinsteande it grutte ferskaat oan potinsjele proaien fan 'e Amerikaanske oehoe fret dizze fûgel yn Noard-Amearika foar it meastepart mar in hantsjefol bisten. Dêrûnder binne trije [[hazze-eftigen]] en sân [[kjifdieren]]. De hazze-eftigen binne de [[Floaridaknyn]] (''Sylvilagus floridanus''), de [[Amerikaanske hazze]] (''Lepus americanus'') en de [[swartsturthazze]] (''Lepus californicus''). Under de kjifdieren binne fjouwer [[mûseftigen]]: de [[wytpoatmûs]] (''Peromyscus leucopus''), de [[eastlike hartemûs]] (''Peromyscus maniculatus''), de [[westlike hartemûs]] (''Peromyscus sonoriensis'') en de ([[eksoat|troch de minske yntrodusearre]]) [[brune rôt]] (''Rattus norvegicus''); en fjouwer [[wrotmûseftigen]]: de [[eastlike greidwrotmûs]] (''Microtus pennsylvanicus''), de [[westlike greidwrotmûs]] (''Microtus drummondii''), de [[prêrjewrotmûs]] (''Microtus ochrogaster'') en de [[dinnewrotmûs]] (''Microtus pinetorum''). De brune rôt wurdt benammen fretten troch Amerikaanske oehoes dy't yn 'e stêd libje. Hoewol't dy proaisoarte in stabile en oerfloedige itensboarne foarmet, kin in dieet fan foar it meastepart rottefleis skeadlik wêze troch de opheaping yn it liif fan 'e ûle fan it [[rottefergif]] en oare [[pestiside|bestridingsmiddels]] dêr't rotten oan bleatsteane. Ek oare [[kjifdieren]] binne fan belang as proaien fan 'e Amerikaanske oehoe. Dat jildt foar [[goffers]], yn 't bysûnder de [[berchgoffer]] (''Thomomys talpoides''), fral yn 'e sintrale [[Rocky Mountains]], en foar [[mûsgoffers]], fral de [[lytse mûsgoffer]] (''Perognathus parvus''), bewesten dat [[berchtme]] fan [[Washington (steat)|Washington]] oant op it [[Kalifornysk Skiereilân]]. Yn [[Teksas]] en [[Oklahoma]] giet it benammen om 'e [[katoenrôt]] (''Sigmodon hispidus''), en yn 'e [[woastinen]] fan it [[Amerikaanske Súdwesten]] om [[kangoeroerotten]], yn 't bysûnder [[Ords kangoeroegoffer]] (''Dipodomys ordii'') en [[Merriams kangoeroegoffer]] (''Dipodomys merriami''), mar dêrnjonken ek om 'e gruttere [[reuzekangoeroerôt]] (''Dipodomys ingens''). [[Iikhoarntsjes]], wêrûnder [[beamiikhoarntsjes]], [[wangpûdiikhoarntsjes]], [[grûniikhoarntsjes]], [[marmotten]] en [[prêrjehûnen]], binne [[deidier]]en, dat dy hawwe har ornaris al op in feilich plak deljûn as de Amerikaanske oehoe fanwegen komt. Nettsjinsteande dat wurde se bytiden dochs grypt. Soms wurdt ek de [[oerzon]] (''Erethizon dorsatum'') troch de Amerikaanske oehoe oanfallen. Dat is de iennichste [[kjifstikelbargen fan de Nije Wrâld|kjifstikelbaarch]] dy't yn Noard-Amearika foarkomt, mei in gewicht fan 4<sup><small>1</small></sup>/<sub><small>2</small></sub>–9&nbsp;kg. Oare kjifdieren dy't as sekundêre proaien foar de Amerikaanske oehoe figurearje, binne it [[Kanadeesk fleanend iikhoarntsje]] (''Glaucomys sabrinus''), it [[Amerikaansk fleanend iikhoarntsje]] (''Glaucomys volans''), de [[muskusrôt]] (''Ondatra zibethicus''), de [[gambelmûs]] (''Peromyscus gambelii''), de [[súdlike hartemûs]] (''Peromyscus labecula''), de [[noardwestlike hartemûs]] (''Peromyscus keeni''), de [[reade wrotmûs]] (''Clethrionomys glareolus''), de [[Kalifornyske reade wrotmûs]] (''Clethrionomys californicus''), de [[lytse reade wrotmûs]] (''Clethrionomys rutilus''), de [[noardlike reade wrotmûs]] (''Clethrionomys gapperi''), de [[noardlike sprinkhoannemûs]] (''Onychomys leucogaster''), de [[noardlike lemmingmûs]] (''Synaptomys borealis''), de [[súdlike lemmingmûs]] (''Synaptomys cooperi''), de [[goudmûs]] (''Ochrotomys nuttalli''), de [[noardlike sprinkhoannemûs]] (''Onychomys leucogaster''), de [[Amerikaanske dwerchmûs]] (''Baiomys taylori'') en de [[greidspringmûs]] (''Zapus hudsonius''). [[File:White-footed_Mouse,_Cantley,_Quebec.jpg|right|thumb|250px|De [[wytpoatmûs]] (''Peromyscus leucopus'') is ien fan 'e wichtichste [[proaidier]]soarten fan 'e Amerikaanske oehoe.]] Oare [[hazze-eftigen]] dy't proaien binne foar de Amerikaanske oehoe, binne de [[dwerchknyn]] (''Brachylagus idahoensis''), de [[prêrjehazze]] (''Lepus townsendii''), de [[ezelhazze]] (''Lepus alleni''), de [[wytfanghazze]] (''Lepus callotis''), de [[Brazyljaanske knyn]] (''Sylvilagus brasiliensis''), de [[Kalifornyske knyn]] (''Sylvilagus bachmani''), de [[Appalachenkatoensturtknyn]] (''Sylvilagus obscurus''), de [[berchkatoensturtknyn]] (''Sylvilagus nuttallii''), de [[wetterkatoensturtknyn]] (''Sylvilagus aquaticus''), de [[Meksikaanske katoensturtknyn]] (''Sylvilagus cunicularius''), de [[moerasknyn]] (''Sylvilagus palustris'') en de [[woastynkatoensturtknyn]] (''Sylvilagus audubonii''). Oare sûchdieren wurde ek wol troch de Amerikaanske oehoe ferslynd, wêrûnder ferskate [[rôfdier]]en, lykas it [[streekt stjonkdier]] (''Mephitis mephitis''), de [[Noardamerikaanske katfret]] (''Bassariscus astutus''), de [[Firginia-opossum]] (''Didelphis virginianus''), it [[njoggenbângurdledier]] (''Dasypus novemcinctus''), de [[Amerikaanske nerts]] (''Neogale vison''), de [[Amerikaanske marter]] (''Martes americana''), de [[Pasifyske marter]] (''Martes caurina''), de [[swartpoatmurd]] (''Mustela nigripes''), de [[Amerikaanske harmeling]] (''Mustela richardsonii''), de [[wezeling]] (''Mustela nivalis'') en de [[langsturtwezeling]] (''Neogale frenata''). Yn ien dokumintearre gefal waard in folwoeksen [[fiskmarter]] (''Pekania pennanti'') troch in oehoe deade, hoewol't fan dy eins te grutte soarte yn 'e regel inkeld de jongen pakt wurde. [[Hûneftige]] proaien komme ek foar, lykas jongen fan 'e [[prêrjewolf]] (''Canis latrans''), de [[foks]] (''Vulpes vulpes'') en de [[grize foks]] (''Urocyon cinereoargenteus''). Fan 'e [[kitfoks]] (''Vulpes velox'') en de [[grutearkitfoks]] (''Vulpes macrotis'') wurde soms ek folwoeksen eksimplaren grypt. Ek binne der twa gefallen bekend fan in Amerikaanske oehoe dy't in folwoeksen [[waskbear]] (''Procyon lotor'') deade en opfriet en ien gefal wêrby't datselde lot in [[reade lynks]] (''Lynx rufus'') trof. [[Hûskat]]ten (''Felis catus'') en lytse [[hûn]]tsjes (''Canis lupus familiaris'') steane ek op it menu. [[File:Black_tailed_jackrabbit.jpg|left|thumb|180px|De [[swartsturthazze]] (''Lepus californicus'') is ien fan 'e wichtichste [[proaidier]]soarten fan 'e Amerikaanske oehoe.]] Fierders wurde teminsten acht ûnderskate soarten [[pipermûzen]] (gjin kjifdieren) troch de Amerikaanske oehoe bejage, wêrûnder de [[koartearpipermûs]] (''Cryptotis parva''), de [[Amerikaanske maskerpipermûs]] (''Sorex cinereus'') en de [[noardlike koartsturtpipermûs]] (''Blarina brevicauda''). Ek [[mollen (famylje)|mollen]] wurde wolris pakt. Der binne teminsten fiif soarten mollen bekend as proaien fan 'e Amerikaanske oehoe, wêrûnder de [[Eastamerikaanske mol]] (''Scalopus aquaticus''), de [[Westamerikaanske mol]] (''Scapanus orarius'') en de [[stjernoasmol]] (''Condylura cristata''). Mar oer it algemien binne dy yn harren ûndergrûnske hoalestelsels feilich foar [[predaasje]]. [[Flearmûzen]] wurde soms ek fretten, lykas de [[gûanoflearmûs]] (''Tadarida brasiliensis'') yn Teksas. Wat [[fûgels]] oanbelanget, binne de wichtichste proaien [[hineftigen]], lykas de ([[eksoat]]yske) [[fazant]] (''Phasianus colchicus''), de [[beamkwartel]] (''Colinus virginianus''), de [[prêrjehin]] (''Tympanuchus cupido''), de [[stikelsturthin]] (''Tympanuchus phasianellus''), de [[waaierhin]] (''Centrocercus urophasianus''), de [[kraachhin]] (''Bonasa umbellus''), de [[bosksniehin]] (''Canachites canadensis''), de (eksoatyske) [[patriis]] (''Perdix perdix''), [[fûgelpyk|piken]] fan 'e [[wylde kalkoen]] (''Meleagris gallopavo'') en op [[Protection Island (Washington)|Protection Island]] yn [[Washington (steat)|Washington]] ek de yntrodusearre [[blauwe pau]] (''Pavo cristatus''). Under normale omstannichheden negearje Amerikaanske oehoes [[domestisearre]] [[hin]]nen (''Gallus gallus demosticus'') om't se de foarkar jouwe oan wylde proaien, mar guon yndividuën, fral ûnbelearde [[jeugd|juvenilen]], kinne har ûntjaan ta spesjalisearre hinnesliners. [[File:Great_Horned_owl_flying_from_a_barn,_Southern_Ontario_386.jpg|right|thumb|250px|In Amerikaanske oehoe fljocht út in [[skuorre]] wei.]] Hoewol't hineftigen faker as proai nommen wurde as oare fûgels, is it de oerfloed oan [[goeseftigen]] en oare [[wetterfûgel]]s yn harren [[briedtiid]], dy't de Amerikaanske oehoe oergean litte kin op in menu dat foar it meastepart út fûgels bestiet. It giet dan om [[einfûgels]] fan ferskate soarten en harren piken, mar yn 't bysûnder de [[wylde ein]] (''Anas platyrhynchos''), en fierders de [[Amerikaanske merkel]] (''Fulica americana''), [[rallen]], [[dûkers (fûgels)|dûkers]] en [[seedûkers]]. Ek piken fan grutte soarten wetterfûgels wurde fretten, lykas de [[Kanadeeske goes]] (''Branta canadensis''), de [[sniegoes]] (''Anser caerulescens''), de [[trompetswan]] (''Cygnus buccinator''), de [[Amerikaanske ielreager]] (''Ardea herodias''), de [[Amerikaanske wite pilekaan]] (''Pelecanus erythrorhynchos'') en de [[brune pilekaan]] (''Pelecanus occidentalis''). Oare fûgels dy't by gelegenheid troch de Amerikaanske oehoe ferslynd wurde, binne û.o. alderhanne [[moskeftigen]] (86 soarten), wêrûnder [[roumiezen]], [[mosken]], [[kardinalen (fûgels)|kardinalen]], [[tomkes]] en [[krieën]]. Amerikaanske oehoes lykje graach oer [[reptilen]] te meien, mar dy meitsje fanwegen it feit dat se oer it algemien oerdeis aktyf binne, dochs mar in lyts diel fan it dieet út. [[Hagedis]]sen, yn 't bysûnder, ûntrinne dêrtroch ornaris predaasje troch ûlen. Mar [[slangen]] wurde wol relatyf faak fretten, fan ûnskuldige bisten as de [[gewoane hoasbânslange]] (''Thamnophis sirtalis'') en de [[Sinaloänachtslange]] (''Hypsiglena torquata''), fia de [[gifslange|giftige]] [[Floaridawettermokkasin]] (''Agkistrodon piscivorus'') en de [[prêrjerattelslange]] (''Crotalus viridis'') oant grutte formidabele soarten as de [[gewoane keningsslange]] (''Lampropeltis getula'') en de [[swarte rotteslange]] (''Pantherophis obsoletus''). Ek jongen fan 'e folle gruttere reptilen, lykas de [[Mississippy-alligator]] (''Alligator mississippiensis'') en de [[ûnechte karetskyldpod]] (''Caretta caretta'') wurde wol fretten. [[File:Great_Horned_Owl,_Ontario,_Canada.jpg|left|thumb|250px|In Amerikaanske oehoe op 'e râne fan in [[finster]] yn in [[skuorre]] yn [[Ontario]].]] Ek [[wringeleazen]], lykas [[ynsekten]], [[kreefteftigen]], [[tûzenpoaten]], [[spinnen]], [[skorpioenen]] en [[wjirms]] makket de Amerikaanske oehoe lytsman. By ynsekten giet it yn 'e regel om [[krobben]], [[wetterkrobben]], [[imerkes]] en [[sprinkhoannen]]. It is seldsum mar komt foar dat Amerikaanske oehoes [[amfibyen]] lykas [[salamanders]], [[kikkerts en podden]] frette, of sels [[fisken]], lykas de [[blaukiuw]] (''Lepomis macrochirus''), [[marfallen]] en [[ielen]]. It fretten fan [[ies (kadaver)|ies]] is ek seldsum, mar der besteane dokumintearre gefallen fan, wêrûnder bylden fan in [[kamerafâle]] dêr't op te sjen is hoe't in Amerikaanske oehoe in [[skonk]] fan it [[kadaver]] fan in [[wytsturthart]] (''Odocoileus virginianus'') ôf skuort en dermei fuortfljocht. ==Natuerlike fijannen== De Amerikaanske oehoe hat, nei it berikken fan [[folwoeksenens]], eins gjin [[rôfdier|natuerlike fijannen]] útsein ferskate soarten [[earnen]]. Foar de rest wurde dizze fûgels inkeld deade troch soartgenoaten by territoriale gefjochten en, selden, troch har eigen [[proai]]. Sokke jachtûngemakken komme fral foar by oanfallen op 'e [[oerzon]] (''Erethizon dorsatum''), wêrby't de oehoe trochboarre wurdt mei ien of mear [[stikel (anatomy)|stikels]], en by oanfallen op [[gifslange]]n, wêrby't se biten wurde. [[Fûgelpyk|Piken]] en [[jeugd|juvenilen]] binne folle kwetsberder en wurde soms opfretten troch de [[prêrjewolf]] (''Canis latrans''), de [[waskbear]] (''Procyon lotor''), de [[Amerikaanske swarte bear]] (''Ursus americanus''), de [[reade lynks]] (''Lynx rufus''), de [[foks]] (''Vulpes vulpes''), de [[grize foks]] (''Urocyon cinereoargenteus'') of de [[sulverdas]] (''Taxidea taxus''). De [[Amerikaanske krie]] (''Corvus brachyrhynchos''), de [[raven]] (''Corvus corax'') en de [[Firginia-opossum]] (''Didelphis virginianus'') fersline wolris in ûnbewekke aai. [[File:Great_Horned_Owl_Sleeping.jpg|right|thumb|230px|In Amerikaanske woastynoehoe (''Bubo virginianus pallescens'') yn 'e [[Mojavewoastyn]] fan [[Kalifornje]].]] [[File:Bubo_virginianus_nacurutu_-_Otter,_Owl,_and_Wildlife_Park.jpg|right|thumb|180px|In Amerikaanske oehoe fan 'e [[ûndersoarte]] ''Bubo virginianus nacurutu'' út [[Súd-Amearika]].]] ==Status== De Amerikaanske oehoe hat de [[IUCN-status]] fan "net bedrige", mei't er yn syn [[ferspriedingsgebiet]] noch rûnom foarkomt en om't de [[populaasje (biology)|populaasje]] stabyl liket te wêzen. Yn [[2012]] waard it tal Amerikaanske oehoes yn it wyld wrâldwiid rûsd op 5,3&nbsp;miljoen, wêrby't wol de populaasje fan 'e nau besibbe [[Magelhaenoehoe]] (''Bubo magellanicus'') meiteld wie. De measte [[stjerte]] hat tsjintwurdich mei [[minsklik]]e aktiviteiten te krijen. Sa fleane Amerikaanske oehoes harsels te pletter tsjin [[gebou]]wen, [[auto's]] en oare [[motor]]fiertugen oan, wurde se [[elektrokúsje|elektrokutearre]] as se yn oanrekking komme mei [[heechspanningskeabel]]s en reitsje se bestrûpt en [[ferwûne]] yn [[stikeltrie]]. Sekundêre [[fergiftiging]] troch de opheaping yn harren lichems fan [[pestisiden]] dy't eins rjochte binne tsjin [[kjifdieren]] komt ek foar. Yn it [[ferline]] waarden Amerikaanske oehoes ek as [[ûngedierte]] bejage troch [[boer]]en om't se it foarsjoen hawwe soene op [[hin]]nen en oar [[plomfee]], wat mar selden sa is. Tsjintwurdich is it bejeien fan dizze fûgel yllegaal yn 'e measte lannen dêr't er foarkomt. ==Undersoarten== Troch de jierren hinne binne der in soad [[ûndersoarte]]n fan 'e Amerikaanske oehoe (''Bubo virginianus'') beskreaun, yn totaal mear as tweintich. In protte dêrfan binne lykwols net echte ûndersoarten, mar [[morfology]]sk ôfwikende [[populaasje (biology)|populaasjes]]. Tsjintwurdich (anno [[2022]]) wurde noch 15 ûndersoarten erkend, hoewol't party [[ornitologen]] mar 10 of 11 neame. (Dy alve wurde yn 'e ûndersteande opsomming oantsjut mei in *.) *de Alaska-oehoe (''B. v. algistus'' <small>[[Harry C. Oberholser|Oberholser]], 1904</small>) <small>(westlik [[Alaska]])</small> *de Amerikaanske woastynoehoe* (''B. v. pallescens'' <small>[[Witmer Stone|Stone]], 1897</small>) <small>(fan it [[Amerikaanske Súdwesten]] nei it suden ta oant súdlik [[Meksiko]])</small> *de Andesoehoe* (''B. v. nigrescens'' <small>[[Hans von Berlepsch|Berlepsch]], 1884</small>) <small>(fan [[Kolombia]] by de [[Andes]] lâns nei it suden oant yn noardlik [[Perû]])</small> *de Bahia-oehoe (''B. v. deserti'' <small>[[Othmar Reiser|Reiser]], 1905</small>) <small>(it midnoarden fan 'e steat [[Bahia (steat)|Bahia]] yn noardeastlik [[Brazylje]])</small> *de eastlike Amerikaanske oehoe* (''B. v. virginianus'' <small>[[Johann Friedrich Gmelin|Gmelin]], 1788</small>) <small>(fan súdlik [[Ontario]], súdlik [[Kebek (provinsje)|Kebek]] en de [[Kanadeeske Kustprovinsjes]] oant de súdpunt fan it [[Floaridaskiereilân]] en nei it westen ta oant [[Minnesota]] en [[Teksas]]; de Middenamerikaanske oehoe is mooglik gjin aparte ûndersoarte, mar de súdlike populaasje fan dizze ûndersoarte)</small> *de Jûkatanoehoe* (''B. v. mayensis'' <small>[[Edward William Nelson|Nelson]], 1901</small>) <small>(it [[Jûkatanskiereilân]])</small> *de Kalifornyske oehoe* (''B. v. pacificus'' <small>[[John Cassin|Cassin]], 1854</small>) <small>(fan 'e kust fan sintraal [[Kalifornje]] nei it suden ta oant it noardwesten fan it [[Kalifornysk Skiereilân]])</small> *de kustoehoe* (''B. v. saturatus'' <small>[[John Livzey Ridgway|Ridgway]], 1877</small>) <small>(fan [[Súdeast-Alaska]] by de [[kust]] fan 'e [[Stille Oseaan]] lâns nei it suden oant yn [[Noardlik Kalifornje]])</small> *de Middenamerikaanske oehoe (''B. v. mesembrinus'' <small>[[Harry C. Oberholser|Oberholser]], 1904</small>) <small>([[Midden-Amearika]] fan [[Meksiko]] besiden de [[Lâningte fan Tehuantepec]] oant westlik [[Panama]])</small> *de Nederkalifornyske oehoe* (''B. v. elachistus'' <small>[[William Brewster (ornitolooch)|Brewster]], 1902</small>) <small>(it sintrale en súdlike part fan it [[Kalifornysk Skiereilân]])</small> *de noardeastlike Amerikaanske oehoe* (''B. v. heterocemis'' <small>[[Harry C. Oberholser|Oberholser]], 1904</small>) <small>(noardeastlik [[Kanada]] en de krite om 'e [[Grutte Marren]] hinne)</small> *de noardlike Amerikaanske oehoe* (''B. v. subarcticus'' <small>[[P.R. Hoy|Hoy]], 1853</small>) <small>(sintraal westlik [[Kanada]] en noardlik [[Idaho]])</small> *de noardlike Rocky-Mountainsoehoe (''B. v. lagophonus'' <small>[[Harry C. Oberholser|Oberholser]], 1904</small>) <small>(fan it [[Binnenlân fan Alaska]] fia de [[Yukon]], [[Britsk-Kolumbia]] en [[Alberta]] oant yn súdlik [[Idaho]], noardeastlik [[Oregon]] en noardwestlik [[Montana]].)</small> *de Súdamerikaanske oehoe* (''B. v. nacurutu'' <small>[[Louis Jean Pierre Vieillot|Vieillot]], 1817</small>) <small>(fan eastlik [[Kolombia]] fia [[Fenezuëla]], [[Guyana]], [[Suriname]] en [[Frânsk-Guyana]] oant de [[Amazône (rivier)|Amazônemûning]] yn noardeastlik [[Brazylje]]; ek yn 'e súdlike helte fan Brazylje, [[Paraguay]], [[Oerûguay]], noardeastlik [[Argentynje]], eastlik en noardlik [[Bolivia]] en eastlik [[Perû]]; mooglik ynkl. de Bahia-oehoe)</small> *de súdlike Rocky-Mountainsoehoe* (''B. v. pinorum'' <small>[[R.W. Dickerman|Dickerman]] & [[A.B. Johnson|Johnson]], 2008</small>) <small>(fan súdlik [[Idaho]] nei it suden ta oant yn noardlik [[Arizona]] en noardlik [[Nij-Meksiko]])</small> Om ta tsien ûndersoarten te kommen, moatte de noardeastlike Amerikaanske oehoe en de kustoehoe as populaasjes fan ien-en-deselde ûndersoarte beskôge wurde (sa't guon ornitologen dogge), ek al libje se oan ferskillende úteinen fan it [[Noard-Amearika|Noardamerikaanske]] [[kontinint]]. {{boarnen|boarnefernijing= Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Great_horned_owl ''References'', op dizze side]. ---- {{commonscat|Bubo virginianus}} }} [[Kategory:Fûgelsoarte]] [[Kategory:Oehoe]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Alaska]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Belize]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn El Salvador]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Feriene Steaten]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Gûatemala]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Hondoeras]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kanada]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kosta Rika]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Meksiko]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Nikaragûa]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Panama]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Argentynje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bolivia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Brazylje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Ekwador]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Fenezuëla]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Frânsk-Guyana]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Guyana]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kolombia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Oerûguay]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Paraguay]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Perû]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Suriname]] q05n2gmm6d2l15tlsph6i9548ia8yje Grutearkitfoks 0 189034 1244334 1233944 2026-11-10T23:43:03Z Ieneach fan 'e Esk 13292 red 1244334 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme=grutearkitfoks |Ofbyld= [[File:RussNamitz-BKFO-CarrizoPlainNM-SJKitFox (53863936735) (cropped).jpg|250px]] |lûd= |Ryk= [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'') |Skift= [[rôfdieren]] (''Carnivora) |Famylje= [[hûneftigen]] (''Canidae'') |Skaai= [[foksen]] (''Vulpes'') |Wittenskiplike namme= Vulpes macrotis |Beskriuwer, jier= [[C. Hart Merriam|Merriam]], 1888 |IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] ---- |lânkaart=[[File:Fersprieding fan de grutearkitfoks (Vulpes macrotis).png|center|250px]] }} {{Net te betiizjen|de '''[[kitfoks]]''', dat in oare hûneftige út Noard-Amearika is, hoewol't yn it Ingelsk de grutearkitfoks fan ''kit fox'' neamd wurdt}} {{Net te betiizjen|de '''[[grutearfoks]]''', dat in hûneftige út Afrika is}} De '''grutearkitfoks''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Vulpes macrotis'') is in [[sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[rôfdieren]] (''Carnivora''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[hûneftigen]] (''Canidae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[foksen]] (''Vulpes''). Dit bist komt foar yn [[Amerikaanske Súdwesten|it súdwesten]] fan 'e [[Feriene Steaten]] en noardlik en noardwestlik [[Meksiko]]. It is de lytste fan 'e fjouwer foksesoarten dy't yn 'e [[Nije Wrâld]] foarkomme en ien fan 'e lytsten fan 'e wrâld. De grutearkitfoks is yn haadsaak in [[nachtdier]] dat de [[dei]] rêstend trochbringt yn in ûndergrûnske [[hoale]]. It is in [[opportunist]]yske [[omnivoar]] dy't foar it meastepart [[woastinen]] en [[healwoastinen]] bewennet. De [[IUCN]] klassifisearret de grutearkitfoks as net bedrige. ==Taksonomy== De grutearkitfoks waard foar it earst yn [[1888]] [[wittenskip]]lik beskreaun troch de foaroansteande [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[soölooch]] [[C.&nbsp;Hart Merriam]], dy't wol de "heit fan 'e [[mammalogy]]" neamd wurdt. Hy joech it bist de [[wittenskiplike namme]] ''Vulpes macrotis''. De [[skaai (taksonomy)|skaainamme]] ''Vulpes'' is [[Latyn]] foar "foks", wylst it soartspesifike diel ''macrotis'' letterlik "grutear" ynhâldt. De namme betsjut dus eins "grutearfoks". Yn it [[Ingelsk]] wurdt dit bist de ''kit fox'' neamd, mar yn it [[Nederlânsk]] en [[Frysk]] ferwiisd de namme [[kitfoks]] nei in nau besibbe [[soarte]], ''Vulpes velox''. ''Kit'' is it Ingelske wurd foar "foksejong", en it ferwiist yn dizze kontekst, nei't men oannimme mei, nei de behindige grutte fan 'e grutearkitfoks. [[File:Kit Fox Utah. Photo Credit USFWS Clint Wirick (52462234223).jpg|left|thumb|230px|In grutearkitfoks rekt himsels út en gappet.]] Guon mammalogen hawwe de grutearkitfoks yn it [[ferline]] (oant yn 'e [[1990-er jierren]] ta) wol klassifisearre as in [[ûndersoarte]] fan 'e kitfoks, dy't foarkomt op 'e [[Grutte Flakten (Noard-Amearika)|Grutte Flakten]] fan [[Noard-Amearika]]. Mar út in ûndersyk út [[1993]] nei it [[mitogondriaal DNA]] fan 'e bisten die bliken dat it wier om twa ferskillende soarten gie. Yn 'e kontreien dêr't it [[ferspriedingsgebiet]] fan 'e grutearkitfoks en de kitfoks oerlapet, yn [[West-Teksas]] en it easten fan [[Nij-Meksiko]], komme wol natuerlike [[krusing (biology)|krusings]] fan 'e beide soarten foar, mar dy [[hybride (biology)|hybridisearring]] is mar hiel beheind yn skaal. ==Fersprieding== It [[ferspriedingsgebiet]] fan 'e grutearkitfoks leit yn it [[Amerikaanske Súdwesten|súdwestlike part]] fan 'e [[legere 48 steaten]] fan 'e [[Feriene Steaten]] en it noarden en noardwesten fan [[Meksiko]]. It omfettet guon fan 'e [[drûchte|drûchste]] dielen fan [[Noard-Amearika]], wêrûnder de [[Sonoarawoastyn]] yn noardwestlik Meksiko, op it [[Kalifornysk Skiereilân]] en yn súdlik [[Arizona]], de [[Mojavewoastyn]] yn súdeastlik [[Kalifornje]], de [[Chihuahuawoastyn]] yn it noarden fan it [[Heechlân fan Meksiko]] en de [[Woastyn fan 'e Grutte Dobbe]] yn [[Nevada]] en oangrinzgjende dielen fan Arizona, [[Utah]], [[Idaho]] en [[Oregon]]. Fierders heart ek [[West-Teksas]] ynklusyf de [[Transpecos]] ta it areaal, de súdwestlike helte fan [[Nij-Meksiko]], it streamgebiet fan 'e [[rivier]] de [[Colorado (rivier)|Colorado]] troch súdlik Utah oant yn it westen fan 'e steat [[Colorado]], en de [[San-Joaquindelling]], dy't it súdlike part fan 'e [[Sintrale Delling (Kalifornje)|Sintrale Delling fan Kalifornje]] foarmet. ==Uterlike skaaimerken== De grutearkitfoks is fan ferlykbere grutte mei in [[hûskat]] (''Felis catus''). Hy hat trochinoar in kop-romplingte fan 45<sup><small>1</small></sup>/<sub><small>2</small></sub>–53<sup><small>1</small></sup>/<sub><small>2</small></sub>&nbsp;[[sintimeter|sm]], mei in sturtlingte fan 26–32&nbsp;sm en in gewicht fan 1,6–2,7&nbsp;[[kg]]. Dêrmei is dit de lytste fan 'e fjouwer leden fan it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[foksen]] (''Vulpes'') dy't yn [[Noard-Amearika]] foarkomme (de oaren binne de [[gewoane foks]] (''V.&nbsp;vulpes''), de [[poalfoks]] (''V.&nbsp;lagopus'') en de [[kitfoks]] (''V.&nbsp;velox'')). De [[sturt]] is lang (rûchwei 40% fan 'e totale lichemslingte) en sjocht derút as in [[plomsturt]]. Sa't syn namme al suggerearret, hat de grutearkitfoks opmerklik grutte [[ear (anatomy)|earen]], sels foar in foks, mei in lingte fan 7,1–9,5&nbsp;sm. Dy fasilitearje as in soartemint 'skûtelantennes' net inkeld in tige skerp [[gehoar]], mar fungearje yn 'e [[hjittens]] fan 'e [[woastyn]] ek as 'radiators' om oermjittige [[lichemstemperatuer|lichemswaarmte]] ôf te jaan. Grutearkitfoksen fertoane net folle [[seksuele dimorfy]], útsein yn 'e sin dat de rikel (it [[mantsje]]) justjes grutter is as de moerfoks (it wyfke). De [[kleur]] fan 'e [[pels]] kin regionaal fariëarje, mar oer it algemien is de grutearkitfoks op 'e [[kop]], yn 'e [[nekke]], op 'e [[rêch]] en op 'e [[sturt]] spikkelich oant [[giel]]ich [[griis]]. De spikkeligens is it gefolch fan langere [[hier (begroeiïng)|boppehierren]] dy't út it [[hier (begroeiïng)|ûnderhier]] omheech stekke en in [[swart]]e punt hawwe mei dêrûnder in wite bân en dêr wer ûnder noch in swartenien. De [[side (anatomy)|siden]], it [[boarstkas|boarst]] en de [[poat]]en binne gielich oant [[oranje]], wylst it [[kin]], de [[kiel]] en de [[bealch]] [[brutsen wyt]] oant [[krêmkleur]]ich binne. De [[snút]] en [[snorhierren]] binne oer it algemien [[brún]] oant swart. De [[soal (anatomy)|soallen]] fan 'e poaten hawwe stive toefen hier, dy't har beskermet tsjin in ekstreem ferhjitte ûndergrûn, mar dy't de grutearkitfoks mei-iens ek mear gryp jouwe op in ûndergrûn fan mul [[sân]]. [[File:Kit Fox Utah. Photo Credit USFWS Clint Wirick (52461966359).jpg|right|thumb|250px|In grutearkitfoks.]] ==Biotoop== De grutearkitfoks is in bewenner [[woastinen]] en [[healwoastinen]], dy't ek wol foarkomt op 'e [[steppe]] en de [[drûchte|drûge]] [[prêrje]]. In ûndergrûn fan los materiaal, lykas [[sân]], jout er de foarkar oan boppe [[rots]]en, mei't er dêr net yn grave kin. Grutearkitfoksen wurde soms ek oantroffen yn [[kultuerlânskip]]pen, yn 't bysûnder yn [[hôf (perseel mei fruchtbeammen)|hôven]] en [[wyngerd]]s. Se binne sels by steat om har oan te passen oan it libben yn 'e [[stêd]]. Yn [[berchtme|bercheftige]] kontreien komme se foar fan 400–1.900&nbsp;[[meter|m]] boppe [[seenivo]]. ==Hâlden en dragen== Grutearkitfoksen libje yn pearkes fan in rikel en in moerfoks. Se binne net botte [[territoarium (biology)|territoriaal]]; ferskate pearkes kinne deselde krite brûke om te [[jacht (aktiviteit)|jeien]], al dogge se dat ornaris net tagelyk. De grutearkitfoks is yn haadsaak in [[nachtdier]], hoewol't er bytiden ek yn 'e [[krepuskulêr]]e perioaden ([[jûnsskimer]] en [[moarnsdage]]) op 'e lapen komt. [[Dei|Ljochtskyndei]] bringt er yn 'e regel rêstend troch yn syn ûndergrûnske [[hoale]] om oan 'e [[hjittens]] fan 'e [[woastyn]] te ûntkommen. Soms, benammen by 't [[winter]], kom er oerdeis foar 't ljocht om te [[sinnebaaien]]. De hoale is faak eigengroeven, mar soms nimme grutearkitfoksen ek in al besteande hoale oer, dy't makke is troch de [[sulverdas]] (''Taxidea taxus''), of ien fan ferskate soarten [[grûniikhoarntsjes]], [[prêrjehûnen]] of [[kangoeroerotten]]. Ien pear grutearkitfoksen hat ornaris mear as 11&nbsp;hoalen tagelyk yn gebrûk, dy't fersille lizze oer it [[territoarium (biology)|territoarium]]. [[File:Kit_foxes_at_the_Nevada_Test_Site.jpg |left|thumb|250px|In trio grutearkitfoksejongen dy't grutbrocht wurde yn it [[dûker (piip)|dûker]] op it [[Testterrein fan Nevada]].]] Grutearkitfoksen steane bekend om har fluggens, mar dat is faak mar in yllúzje dy't kreëarre wurdt troch har behindige grutte en har [[skutkleur]]. Harren [[faasje|maksimumfaasje]] is rûchwei 40&nbsp;[[km]]/[[oere|h]], mar dy gong hâlde se der net lang yn, mei't se op folle feart sprinters binne en gjin lange-ôfstânsdravers. De grutearkitfoks is oer it algemien [[monogaam]] yn syn relaasje mei syn partner, en de pearkes bliuwe it jier rûn byinoar. Mar der dogge har út en troch ek [[polygame]] pearingsrelaasjes foar. De moerfoks begjint al yn [[septimber]] of [[oktober]] hoalen ta te rieden om yn te [[befalling|befallen]]. Dêrby wurdt gjin nêst oanlein, mar wurde der nije yngongen en tunnels tafoege. De eigentlike [[peartiid]] falt fan [[desimber]] oant [[jannewaris]] of [[febrewaris]], wannear't de moerfoks [[loopsk]] is. De [[pearing]] einiget, lykas by de measte [[hûneftigen]], mei in [[pearingsbân (hûneftigen)|pearingsbân]], wêrby't de [[penis]] sa opset dat er tydlik yn 'e [[fagina]] fêst komt te sitten. De [[draachtiid]] duorret by de grutearkitfoks 49–56&nbsp;[[dagen]], wêrnei't de moerfoks, almeast yn [[febrewaris]] of [[maart]], in nêst fan 4–5&nbsp;jongen smyt. Dy komme [[blinens|blyn]] en [[dôvens|dôf]] te wrâld, mar hawwe by de [[berte]] al wol [[hier (begroeiïng)|hier]]. De [[each]]jes en [[ear (anatomy)|earkes]] fan 'e jongen geane mei 10–15&nbsp;dagen iepen. De jongen bliuwe binnendoar oant se teminsten 28&nbsp;dagen âld binne. De moerfoks bliuwt yn dy perioade by harren en de rikel jaget dan foar himsels en syn partner. Mei likernôch 56&nbsp;dagen wurde de jongen [[ôfwûn]] en mei 3–4&nbsp;[[moanne (tiid)|moannen]] begjinne se foar harsels te jeien en foerazjearjen. Se binne selsstannich mei 5–6&nbsp;moannen en [[geslachtsryp]] mei 10&nbsp;moannen. De [[libbensferwachting]] fan in grutearkitfoks yn it wyld bedraacht 5<sup><small>1</small></sup>/<sub><small>2</small></sub>&nbsp;[[jier]], hoewol't guon eksimplaren yn finzenskip wol 10–12&nbsp;jier wurden binne. ==Fretten== De grutearkitfoks is, wat [[fretten]] oanbelanget, in [[opportunist]] mei in [[omnivoar]], mar yn haadsaak [[karnivoar]] dieet. Wat der op in willekeurige dei krekt op it menu stiet, hinget alhiel ôf fan 'e beskikberens. Yn 'e [[Mojavewoastyn]] is de wichtichste [[proai]] fan 'e grutearkitfoks de [[merriamkangoeroegoffer]] (''Dipodomys merriami''). Oare [[kjifdieren]] dy't troch de grutearkitfoks [[jacht (aktiviteit)|bejage]] wurde, binne: de [[westlike hartemûs]] (''Peromyscus sonoriensis''), de [[súdlike hartemûs]] (''Peromyscus labecula''), de [[gambelmûs]] (''Peromyscus gambelii''), de [[kaktusmûs]] (''Peromyscus eremicus''), de [[pinjonmûs]] (''Peromyscus truei''), de [[wytpoatmûs]] (''Peromyscus leucopus''), de [[noardlike sprinkhoannemûs]] (''Onychomys leucogaster''), de [[súdlike sprinkhoannemûs]] (''Onychomys torridus''), de [[westlike nôtmûs]] (''Reithrodontomys megalotis''), de [[boarstelhierrige mûsgoffer]] (''Chaetodipus hispidus''), de [[merriammûsgoffer]] (''Perognathus merriami''), de [[Kalifornyske mûsgoffer]] (''Chaetodipus californicus''), de [[langpoatmûsgoffer]] (''Perognathus longimembris''), de [[lytse mûsgoffer]] (''Perognathus parvus''), de [[lytse woastynmûsgoffer]] (''Chaetodipus arenarius''), de [[rotsmûsgoffer]] (''Chaetodipus intermedius''), de [[sidehierrige mûsgoffer]] (''Perognathus flavus''), de [[stikelhierrige mûsgoffer]] (''Chaetodipus spinatus''), de [[woastynmûsgoffer]] (''Chaetodipus penicillatus''), it [[beldinggrûniikhoarntsje]] (''Urocitellus beldingi''), it [[Pajûtgrûniikhoarntsje]] (''Urocitellus mollis''), it [[Kalifornysk grûniikhoarntsje]] (''Otospermophilus beecheyi''), it [[rotsiikhoarntsje]] (''Otospermophilus variegatus''), it [[gewoan antilopegrûniikhoarntsje]] (''Ammospermophilus leucurus''), de [[swartsturtprêrjehûn]] (''Cynomys ludovicianus''), de [[Rocky-Mountainsprêrjehûn]] (''Cynomys gunnisoni''), de [[plomsturthamsterrôt]] (''Neotoma cinerea''), de [[woastynhamsterrôt]] (''Neotoma lepida'') en de [[muskusrôt]] (''Ondatra zibethicus''). [[File:Vulpes_macrotis_mutica_with_pups.jpg |right|thumb|250px|In grutearkitfoks mei in pear jongen yn 'e [[Sintrale Delling (Kalifornje)|Sintrale Delling]] fan [[Kalifornje]].]] Dêrnjonken fret de grutearkitfoks ek [[hazze-eftigen]], lykas de [[berchkatoensturtknyn]] (''Sylvilagus nuttallii''), de [[Floaridaknyn]] (''Sylvilagus floridanus''), de [[Kalifornyske knyn]] (''Sylvilagus bachmani''), de [[woastynkatoensturtknyn]] (''Sylvilagus audubonii''), de [[dwerchknyn]] (''Brachylagus idahoensis''), de [[ezelhazze]] (''Lepus alleni'') en de [[swartsturthazze]] (''Lepus californicus''). Der steane ek fûgels op it menu, benammen op 'e [[grûn]] libjende soarten, lykas de [[waaierhin]] (''Centrocercus urophasianus'') en [[eksoat]]en as de [[Aziatyske stienpatriis]] (''Alectoris chukar''), de [[fazant]] (''Phasianus colchicus'') en de [[patriis]] (''Perdix perdix''). Fierders frette grutearkitfoksen ek lytse [[reptilen]], [[ynsekten]], [[ies (kadaver)|ies]], [[fisken]] en soms [[plant]]aardich materiaal, lykas [[frucht (plant)|fruchten]] fan 'e [[tomaatplant]] (''Lycopersicon esculentum'') en de [[sagûarokaktus]] (''Carnegiea gigantea''). Ytber [[ôffal]] dat troch [[minske]]n efterlitten is, litte se ek net lizze. ==Natuerlike fijannen== De wichtichste [[rôfdier|natuerlike fijân]] fan 'e grutearkitfoks is de [[prêrjewolf]] (''Canis latrans''), dy't grutearkitfoksen deadet safolle as er mar kin, net om se op te fretten, mar om 'e [[konkurrinsje (biology)|konkurrinsje]] út 'e wei te romjen. Oare natuerlike fijannen fan 'e grutearkitfoks binne de [[sulverdas]] (''Taxidea taxus''), de [[keningsearn]] (''Aquila chrysaetos'') en de [[reade lynks]] (''Lynx rufus''). [[File:Kit fox tds.jpg|left|thumb|250px|In grutearkitfoks yn súdlik [[Utah]].]] ==Status== De grutearkitfoks hat de [[IUCN-status]] fan "net bedrige", mei't er yn syn [[ferspriedingsgebiet]] noch rûnom foarkomt en om't de [[populaasje (biology)|populaasje]] stabyl liket te wêzen. De populaasje yn 'e [[San-Joaquindelling]] fan [[Kalifornje]], dy't nei alle gedachten in aparte [[ûndersoarte]] (''V.&nbsp;m.&nbsp;mutica'') fertsjintwurdiget, is lykwols [[bedrige soarte|bedrige]]. Eartiids wie dat bist yn sintraal Kalifornje tige algemien oanwêzich, mar troch útrûgingsprogramma's fan [[boer]]en dy't rjochte wiene tsjin [[rôfdier]]en kaam er mids [[tweintichste iuw]] yn 'e knipe. Sûnt [[1967]] hat er yn Kalifornje in beskerme status. Yn [[1990]] bestie de populaasje nei skatting noch út 7.000 eksimplaren, en dat is sûnt allinnich noch mar belune troch de oanhâldende útwreiding fan minsklike aktiviteiten yn 'e delling, dy't foar de grutearkitfoks delkomt op [[habitatferneatiging]]. In oare negative faktor is de útrûging fan 'e [[grize wolf]] (''Canis lupus'') yn Kalifornje; dêrtroch is de [[prêrjewolf]] (''Canis latrans'') dêr no it wichtichste [[rôfdier]], en lit dat no krekt de slimste natuerlike fijân fan 'e grutearkitfoks wêze. ==Undersoarten== De ferdieling fan 'e grutearkitfoks (''Vulpes macrotis'') yn [[ûndersoarte]]n is noch net alhiel dúdlik. Oant teminsten it begjin fan 'e [[1980-er jierren]] waarden der wol 8 ûnderskate ûndersoarten erkend, mar in yngeande analyze út [[1990]] koe foar dy yndieling gjin ûnderstypjend bewiis fine. Hoewol't it sa klear as in klûntsje is dat der yn dizzen ferlet is fan mear ûndersyk, liket de measte ynformaasje dy't no al beskikber is derop te wizen dat alteast de [[bedrige soarte|bedrige]] grutearkitfoks fan 'e [[San-Joaquindelling]] yn sintraal [[Kalifornje]] in erkenning as ûndersoarte fertsjinnet, ''V.&nbsp;m.&nbsp;.mutica'', omreden fan syn [[geografy]]ske isolaasje. Alle oare grutearkitfoksen soene dan ûnder de [[nominaat]] ''V.&nbsp;m.&nbsp;macrotis'' beflapt wurde kinne. {{boarnen|boarnefernijing= Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Kit_fox ''References'', op dizze side]. ---- {{commonscat|Vulpes macrotis}} }} [[Kategory:Sûchdieresoarte]] [[Kategory:Foks (skaai)]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Feriene Steaten]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Meksiko]] 3sppbdqmx4zjkcbby3m8cwrnpmqknmh Westlike hartemûs 0 189242 1244337 1234312 2026-11-10T23:43:29Z Ieneach fan 'e Esk 13292 red 1244337 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme=westlike hartemûs |Ofbyld= [[File:Peromyscus sonoriensis GNP 03.jpg|250px]] |lûd= |Ryk= [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'') |Skift= [[kjifdieren]] (''Rodentia'') |Famylje= [[wrotmûseftigen]] (''Cricetidae'') |Skaai= [[wytpoatmûzen]] (''Peromyscus'') |Wittenskiplike namme= Peromyscus sonoriensis |Beskriuwer, jier= [[John Eatton Le Conte|Le Conte]], 1853 |IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-net.png|250px]] ---- |lânkaart=[[File:Fersprieding fan de westlike hartemûs (Peromyscus sonoriensis).png|center|250px]] }} De '''westlike hartemûs''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Peromyscus sonoriensis'') is in [[sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[kjifdieren]] (''Rodentia''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[wrotmûseftigen]] (''Cricetidae''), de [[ûnderfamylje]] fan 'e [[Noardamerikaanske mûzen en rotten]] (''Neotominae''), de [[tûke (taksonomy)|tûke]] fan 'e [[hartemûzen]] (''Reithrodontomyini'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[wytpoatmûzen]] (''Peromyscus''). Dit bistke is lânseigen yn 'e westlike dielen fan [[Noard-Amearika]]. Foarhinne waard de westlike hartemûs as in kloft [[ûndersoarte]]n fan 'e [[eastlike hartemûs]] (''Peromyscus maniculatus'') beskôge, mar yn [[2019]] hat er erkenning krigen as in selsstannige soarte. De westlike hartemûs is in [[nachtdier]] mei in [[omnivoar]] dieet. De [[IUCN]] hat anno [[2025]] noch gjin klassifikaasje fan dit bistke. ==Taksonomy== De westlike hartemûs waard yn [[1853]] foar it earst [[wittenskip]]lik beskreaun troch de [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[soölooch]] [[John Eatton Le Conte]]. Lang waard dit bistke betize mei de nau besibbe [[eastlike hartemûs]] (''Peromyscus maniculatus''). De beide soarten waarden klassifisearre as de 'hartemûs' (''P.&nbsp;maniculatus''), yn 'e mande mei de [[súdlike hartemûs]] (''P.&nbsp;labecula''), de [[noardwestlike hartemûs]] (''P.&nbsp;keeni''), de [[gambelmûs]] (''P.&nbsp;gambelii'') út [[Kalifornje]] en de [[Yukonhartemûs]], in noch net wittenskiplik beskreaune soarte yn 'e [[Yukon]] (dy't soms foutyf oantsjut wurdt as ''P.&nbsp;arcticus''). Omreden fan oansjenlike [[morfology]]ske fariaasje tusken wat úteinlings selsstannige soarten blieken te wêzen, bestie der altyd al twifel oer dy yndieling. Mar hiel lang wiene ienfâldichwei de middels net foarhâns om te bewizen dat it hjir om in [[soartekompleks]] gie. Uteinlik waard yn [[2005]] op basis fan [[genetysk]] ûndersyk earst de noardwestlike hartemûs as in in selsstannige soarte ôfspjalten, yn 'e twadde helte fan 'e [[2010-er jierren]] folge troch de oare nije soarten. Foar de westlike hartemûs kaam dy erkenning der yn [[2019]] op basis fan in ûndersyk troch [[Ira F. Greenbaum]] ''et al.'' [[File:Deer_Mouse_in_Tree_(6438329699).jpg|left|250px|thumb|In westlike hartemûs yn in beam.]] ==Fersprieding== It [[ferspriedingsgebiet]] fan 'e westlike hartemûs beslacht de westlike helte fan [[Noard-Amearika]]. It rint fan 'e [[rivier]] de [[Mississippi (rivier)|Mississippi]], dy't de eastgrins fan 'e [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[Amerikaanske steaten|steaten]] [[Arkansas]], [[Missouri (steat)|Missouri]], [[Iowa]] en [[Minnesota]] foarmet, oant de [[kust]] fan 'e [[Stille Oseaan]] n [[Washington (steat)|Washington]], [[Oregon]] en [[Noardlik Kalifornje]], en fan 'e [[Winnipegmar]] yn [[Manitoba]] oant [[Vancouvereilân]] en it [[Pasifysk Kustberchtme]] yn it westen fan 'e [[Kanada|Kanadeeske]] [[Kanadeeske provinsjes|provinsje]] [[Britsk-Kolumbia]]. De noardgrins fan it ferspriedingsgebiet folget in noardoan geande line fan 'e [[Athabascamar]] yn noardwestlik [[Saskatchewan]] fia de [[Grutte Slavemar]] en de [[Grutte Bearemar]] oant de [[Mackenzie (rivier)|Mackenziedelling]] yn it noardwesten fan 'e [[Noardwestlike Territoaria]], om dêrwei wer ôf te sakjen nei it suden fia it [[McKenzieberchtme]] en de súdeasthoeke fan it [[Yukonterritoarium]]. Yn it suden ûntbrekt de westlike hartemûs yn it grutste part fan [[Kalifornje]] besuden de [[Baai fan San Francisco]] (hoewol't er wol foarkomt yn 'e [[Mojavewoastyn]]) en teffens yn in diel fan westlik [[Nevada]]. Yn dy kontreien libbet de nau besibbe [[gambelmûs]] (''Peromyscus gambeli''). Fierder nei it easten ta rint de súdgrins fan it ferspriedingsgebiet troch de súdlike dielen fan [[Arizona]] en [[Nij-Meksiko]], mei in lyts hoekje fan [[Meksiko]] dat oan Arizona grinzget. Yn [[Teksas]] komt de westlike hartemûs ek noch foar yn 'e [[Teksaanske Panhandle]] en op it noardlike diel fan 'e [[Llano Estacado]], yn it grutste diel fan it easten fan 'e steat en yn dielen fan 'e [[Golf fan Meksiko|Golfkust]] fan [[Port Arthur (Teksas)|Port Arthur]] oant [[Galveston (Teksas)|Galveston]] en yn 'e omkriten fan [[Corpus Christi (Teksas)|Corpus Christi]]. ==Uterlike skaaimerken== De westlike hartemûs hat trochinoar in kop-romplingte fan 8-10&nbsp;[[sm]], mei in sturtlingte fan sa'n 11½&nbsp;sm en in gewicht fan 15-32&nbsp;[[gram (gewicht)|g]]. De [[pels]] is op 'e boppeste [[lichemsdiel]]en ([[kop]], [[nekke]] en [[rêch]]) [[readbrún]] oant [[dûnkerbrún]] en op 'e ûnderste lichemsdielen ([[kin]], [[kiel]], [[boarstkas|boarst]], [[bealch]] en [[poat]]sjes) [[wyt]]. Oer de [[side (anatomy)|siden]], de [[wang]]en en de [[snút]] rint in skerpe demarkaasjeline tusken de beide kleurflakken, en itselde jildt foar de sydkanten fan 'e [[sturt]]. Westlike hartemûzen kinne op basis fan uterlik maklike betize wurde mei eksimplaren fan 'e nau besibbe [[eastlike hartemûs]] (''Peromyscus maniculatus''), dy't der frijwol itselde útsjocht, en teffens mei yndividuën fan in oare nau besibbe soarte, de [[wytpoatmûs]] (''Peromyscus leucopus''), dy't in sturt sûnder skerpe kleurflakskieding hat. [[File:Western Deer Mouse hannawacker.jpg|right|thumb|180px|In westlike hartemûs.]] ==Biotoop== Westlike hartemûzen binne adaptive bistkes, dy't yn in ferskaat oan [[biotopen]] libje. Sa komme se foar yn sawol [[leafwâld]]en, [[mingde wâlden]] as [[nullewâld]]en, en teffens yn gebieten mei [[strewelleguod]], yn [[steppe]] en [[woastyn]] en yn [[gerslân]] lykas de [[prêrje]]s en [[berchgreide]]n. Se kinne goed út 'e wei yn [[berchtme]]n en litte har troch [[houtkap]] en [[ûntbosking]] net ferjeie út gebieten dy't foarhinne beboske wiene mar no net mear. Yn eastlik [[Washington (steat)|Washington]] en yn [[Idaho]] wiene westlike hartemûzen by ûndersiken út [[1960]] en [[1995]] de iennichste [[kjifdieren]] dy't op 'e [[savanne]] fan [[ponderosadin]]nen (''Pinus ponderosa'') libben. ==Hâlden en dragen== Westlike hartemûzen libje, útsein yn 'e peartiid, [[solitêr]] en binne [[nachtdier|nachts aktyf]]. De [[dei]] bringe se troch yn har [[nêst]], dat ornaris makke is fan alderhanne [[plant]]aardich materiaal yn in [[beamholte]] of in ûndergrûnske [[hoale]]. Se fêstigje [[territoarium (biology)|territoaria]], wêrby't de territoaria fan bisten fan it tsjinstelde [[geslacht (sekse)|geslacht]] inoar oerlaapje, mar dy fan bisten fan itselde geslacht net. [[File:Peromyscus sonoriensis 350394040.jpg|left|thumb|250px|In westlike hartemûs.]] Yn 'e [[waarm]]ere dielen fan har [[ferspriedingsgebiet]] kinne westlike hartemûzen har it hiele jier rûn [[fuortplantsje]], mar yn 'e [[kâld]]ere dielen wurdt de [[peartiid]] troch [[iten]]skrapte by 't [[winter]] beheind ta de perioade fan [[maart]] oant en mei [[oktober]]. De westlike hartemûs is [[polygyn]], wat sizze wol dat ien [[mantsje]] mei ferskate [[wyfke]]s [[pearing|pearet]], mar ien wyfke mar mei ien mantsje. Nei in [[draachtiid]] fan 22–26&nbsp;[[dagen]] smyt it wyfke in nêst fan 1–9 (mar ornaris 3–5) jongen. Dat docht se yn trochsneed 3–4&nbsp;kear yn 't jier. De mantsjes helpe by it grutbringen fan 'e jongen. Dy komme [[blynheid|blyn]], keal en helpleas te wrâld, en binne de earste [[wike]]n folslein ôfhinklik fan fersoarging troch de [[âlden]]. Mei 14&nbsp;dagen is de [[pels]] yngroeid en mei 13–19&nbsp;dagen geane de [[each]]jes iepen. Mei 18–24 dagen wurde de jongen [[ôfwûn]]. Se binne mei likernôch 40&nbsp;dagen [[folwoeksen]], en de wyfkes kinne fan 48&nbsp;dagen ôf [[geslachtsripens|dielnimme oan it fuortplantingsproses]]. De maksimale [[libbensferwachting]] bedraacht foar westlike hartemûzen sa'n 4&nbsp;[[jier]]. ==Fretten== De westlike hartemûs is in [[omnivoar]], waans dieet lykwols foar it meastepart bestiet út [[plant]]aardich guod, lykas [[sied (plant)|sieden]], [[frucht (plant)|fruchten]] en [[blêd (plant)|blêden]]. Dat menu wurdt oanfolle mei beskate [[skimmel]]s (almeast [[poddestuollen]]) en mei lyts [[wringeleas]] [[dierte]], lykas [[ynsekten]], [[rûp]]en, [[spinnen]] en oare [[lidpoatigen]]. Benammen [[winter]]deis, as plantaardich fretten faak krap is, frette westlike hartemûzen mear lyts bistkeguod. ==Natuerlike fijannen== De wichtichste [[rôfdier|natuerlike fijannen]] fan 'e westlike hartemûs binne [[slangen]] lykas de [[prêrjerattelslang]] (''Crotalus viridis''), de [[Grutte-Dobberattelslang]] (''Crotalus lutosus''), de [[westlike rattelslang]] (''Crotalus oreganus'') en de [[Teksaanske rattelslang]] (''Crotalus atrox''); [[ûlen]] lykas de [[Amerikaanske oehoe]] (''Bubo virginianus'') en de [[Amerikaanske goudûle]] (''Tyto furcata''); en [[martereftigen]] lykas de [[Amerikaanske nerts]] (''Neogale vison''), de [[langsturtwezeling]] (''Neogale frenata''), de [[Amerikaanske marter]] (''Martes americana''), de [[Pasifyske marter]] (''Martes caurina''), de [[fiskmarter]] (''Pekania pennanti''), de [[Amerikaanske harmeling]] (''Mustela richardsonii''), de [[wezeling]] (''Mustela nivalis'') en de [[sulverdas]] (''Taxidea taxus''). [[File:Peromyscus sonoriensis 343678076.jpg|right|thumb|250px|In ynbrekker yn 'e hûs.]] Ek moatte westlike hartemûzen oppasse foar [[stjonkdieren]] lykas it [[streekte stjonkdier]] (''Mephitis mephitis''), it [[eastlik bûnt stjonkdier]] (''Spilogale putorius'') en it [[westlik bûnt stjonkdier]] (''Spilogale gracilis''); [[hûneftigen]] lykas de [[prêrjewolf]] (''Canis latrans''), de [[foks]] (''Vulpes vulpes''), de [[kitfoks]] (''Vulpes velox''), de [[grutearkitfoks]] (''Vulpes macrotis'') en de [[grize foks]] (''Urocyon cinereoargenteus''); [[kateftigen]] lykas de [[reade lynks]] (''Lynx rufus''), de [[Kanadeeske lynks]] (''Lynx canadensis'') en de [[ferwyldere kat|ferwyldere]] en [[nuete kat]] (''Felis catus''); en oare lytse [[rôfdieren]], lykas de [[Noardamerikaanske katfret]] (''Bassariscus astutus''). ==Status== De westlike hartemûs is sa'n nije [[soarte]] dat der noch gjin [[IUCN-status|beoardieling]] fan 'e [[IUCN]] beskikber is. Mar mei't er yn syn [[ferspriedingsgebiet]] noch rûnom foarkomt en om't de [[populaasje (biology)|populaasje]] stabyl liket te wêzen, sjocht it der net nei út dat dit bistke yn syn fuortbestean [[bedrige soarte|bedrige]] wurdt. Krektoarsom: de westlike hartemûs wurdt soms sels as skealik [[ûngedierte]] beskôge, mei't er in drager wêze kin fan foar de [[minske]] gefaarlike [[sykte]]n as it [[hantafirus]]. ==Undersoarten== It is anno [[2025]] noch net dúdlik hoefolle [[ûndersoarte]]n oft de westlike hartemûs hat, mei't de ôfspjalting fan 'e [[eastlike hartemûs]] (''Peromyscus maniculatus'') noch mar frij resint plakfûn hat. Beide soarten mei-inoar hawwe likernôch 45 ûnderskate ûndersoarten. {{boarnen|boarnefernijing= Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Western_deer_mouse ''References'', op dizze side]. ---- {{commonscat|Peromyscus sonoriensis}} }} {{DEFAULTSORT:Westlike hartemus}} [[Kategory:Sûchdieresoarte]] [[Kategory:Wytpoatmûs]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Feriene Steaten]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kanada]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Meksiko]] huqiuottbbceyun8bm7udyb78z9xnzf Súdlike hartemûs 0 189245 1244338 1234267 2026-11-10T23:43:54Z Ieneach fan 'e Esk 13292 red 1244338 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme=súdlike hartemûs |Ofbyld= [[File:Peromyscus labecula I.jpg|180px]] |lûd= |Ryk= [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'') |Skift= [[kjifdieren]] (''Rodentia'') |Famylje= [[wrotmûseftigen]] (''Cricetidae'') |Skaai= [[wytpoatmûzen]] (''Peromyscus'') |Wittenskiplike namme= Peromyscus labecula |Beskriuwer, jier= [[Daniel Giraud Elliot|Elliot]], 1903 |IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-net.png|250px]] ---- |lânkaart=[[File:Fersprieding fan de súdlike hartemûs (Peromyscus labecula).png|center|250px]] }} De '''súdlike hartemûs''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Peromyscus labecula'') is in [[sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[kjifdieren]] (''Rodentia''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[wrotmûseftigen]] (''Cricetidae''), de [[ûnderfamylje]] fan 'e [[Noardamerikaanske mûzen en rotten]] (''Neotominae''), de [[tûke (taksonomy)|tûke]] fan 'e [[hartemûzen]] (''Reithrodontomyini'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[wytpoatmûzen]] (''Peromyscus''). Dit bistke is lânseigen yn [[Meksiko]] en de [[Feriene Steaten]]. Foarhinne waard de súdlike hartemûs as in kloft [[ûndersoarte]]n fan 'e [[eastlike hartemûs]] (''Peromyscus maniculatus'') beskôge, mar yn [[2019]] hat er erkenning krigen as in selsstannige soarte. De súdlike hartemûs is in [[nachtdier]] mei in [[omnivoar]] dieet. De [[IUCN]] hat anno [[2025]] noch gjin klassifikaasje fan dit bistke. ==Taksonomy== De súdlike hartemûs waard yn [[1903]] foar it earst [[wittenskip]]lik beskreaun troch de [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[soölooch]] [[Daniel Giraud Elliot]]. Lang waard dit bistke betize mei de nau besibbe [[eastlike hartemûs]] (''Peromyscus maniculatus''). De beide soarten waarden klassifisearre as de 'hartemûs' (''P.&nbsp;maniculatus''), yn 'e mande mei de [[westlike hartemûs]] (''P.&nbsp;sonoriensis''), de [[noardwestlike hartemûs]] (''P.&nbsp;keeni''), de [[gambelmûs]] (''P.&nbsp;gambelii'') út [[Kalifornje]] en de [[Yukonhartemûs]], in noch net wittenskiplik beskreaune soarte yn 'e [[Yukon]] (dy't soms foutyf oantsjut wurdt as ''P.&nbsp;arcticus''). Yn 'e [[ienentweintichste iuw]] die út [[genetysk]] ûndersyk bliken dat it hjirby om in [[soartekompleks]] gie. De súdlike hartemûs krige yn [[2019]] erkenning as in selsstannige [[soarte]] op basis fan in ûndersyk troch [[Ira F. Greenbaum]] ''et al.'' ==Fersprieding== It [[ferspriedingsgebiet]] fan 'e súdlike hartemûs beslacht yn grutte halen it [[Heechlân fan Meksiko]] mei in útrinner nei de [[kust]] fan 'e [[Stille Oseaan]] by [[Kaap Corrientes]]. Dêropta hearre der yn 'e [[Feriene Steaten]] dielen fan súdlik [[Nij-Meksiko]] ta en fierders de súdeasthoeke fan [[Arizona]], [[West-Teksas]] en it súdlike diel fan 'e [[Llano Estacado]]. ==Uterlike skaaimerken== De súdlike hartemûs hat trochinoar in kop-romplingte fan 8-10&nbsp;[[sm]], mei in sturtlingte fan sa'n 11½&nbsp;sm en in gewicht fan 15-30&nbsp;[[gram (gewicht)|g]]. De [[pels]] is op 'e boppeste [[lichemsdiel]]en ([[kop]], [[nekke]] en [[rêch]]) [[readbrún]] oant [[dûnkerbrún]] en op 'e ûnderste lichemsdielen ([[kin]], [[kiel]], [[boarstkas|boarst]], [[bealch]] en [[poat]]sjes) [[wyt]]. Oer de [[side (anatomy)|siden]], de [[wang]]en, de [[snút]] en de sydkanten fan 'e [[sturt]] rint in skerpe demarkaasjeline tusken de beide kleurflakken. ==Biotoop== Súdlike hartemûzen komme foar yn [[wâld]]en (sawol [[leafwâld|leaf]]- as [[nullewâld]]en), [[gerslân]], [[steppe]], [[woastyn]] en [[berchtme]]n. Se binne honkfêst en litte har troch [[ûntbosking]] net út har wâldgebieten ferjeie. ==Hâlden en dragen== De súdlike hartemûs libbet [[solitêr]], útsein yn 'e [[peartiid]]. It is in [[nachtdier]] dat de dei rêstend trochbringt yn syn nêst, dat er yn [[beamholte]]n of ûndergrûnske [[hoale]]n oanleit fan [[plant]]aardich materiaal. De [[territoarium (biology)|territoaria]] fan bisten fan it tsjinstelde [[geslacht (sekse)|geslacht]] oerlaapje inoar. Súdlike hartemûzen hawwe gjin fêste peartiid; har [[fuortplanting]] fynt it jier rûn plak. Se hawwe in [[polygyn]]e [[pearing]]sstrategy. De [[draachtiid]] duorret 22–26&nbsp;[[dagen]], wêrnei't it [[wyfke]] 1–9 (mar ornaris 3–5) jongen smyt. Dat docht se yn trochsneed 3–4&nbsp;kear yn 't jier. De mantsjes helpe by it grutbringen fan 'e jongen. De jongen komme [[blynheid|blyn]], keal en helpleas te wrâld, en binne de earste [[wike]]n folslein ôfhinklik fan fersoarging troch de [[âlden]]. Mei 14&nbsp;dagen is de [[pels]] yngroeid en mei 13–19&nbsp;dagen geane de [[each]]jes iepen. Mei 18–24 dagen wurde de jongen [[ôfwûn]] en mei likernôch 40&nbsp;dagen binne se [[folwoeksen]]. Fan 48&nbsp;dagen ôf binne de wyfkes [[geslachtsryp]] en kinne se dielnimme oan 'e fuortplanting. De maksimale [[libbensferwachting]] bedraacht foar súdlike hartemûzen sa'n 4&nbsp;[[jier]]. ==Fretten== De súdlike hartemûs is in [[omnivoar]], hoewol't er foar it meastepart [[sied (plant)|sieden]], [[frucht (plant)|fruchten]] en [[blêd (plant)|blêden]] fret. Dat dieet wurdt oanfolle mei [[poddestuollen]] en mei lyts [[wringeleas]] [[dierte]], lykas [[ynsekten]], [[rûp]]en, [[spinnen]] en oare [[lidpoatigen]]. ==Natuerlike fijannen== De wichtichste [[rôfdier|natuerlike fijannen]] fan 'e súdlike hartemûs binne [[slangen]] lykas de [[swartsturtrattelslang]] (''Crotalus molossus''), de [[prêrjerattelslang]] (''Crotalus viridis'') en de [[Teksaanske rattelslang]] (''Crotalus atrox''); [[ûlen]] lykas de [[Amerikaanske oehoe]] (''Bubo virginianus'') en de [[Amerikaanske goudûle]] (''Tyto furcata''); en [[martereftigen]] lykas de [[langsturtwezeling]] (''Neogale frenata'') en de [[sulverdas]] (''Taxidea taxus''). Ek moatte súdlike hartemûzen oppasse foar [[stjonkdieren]] lykas it [[streekte stjonkdier]] (''Mephitis mephitis'') en it [[westlik bûnt stjonkdier]] (''Spilogale gracilis''); [[hûneftigen]] lykas de [[prêrjewolf]] (''Canis latrans''), de [[grutearkitfoks]] (''Vulpes macrotis'') en de [[grize foks]] (''Urocyon cinereoargenteus''); [[kateftigen]] lykas de [[reade lynks]] (''Lynx rufus'') en de [[ferwyldere kat|ferwyldere]] en [[nuete kat]] (''Felis catus''); en oare lytse [[rôfdieren]], lykas de [[Noardamerikaanske katfret]] (''Bassariscus astutus''). ==Status== De súdlike hartemûs is sa'n nije [[soarte]] dat der noch gjin [[IUCN-status|beoardieling]] fan 'e [[IUCN]] beskikber is. Mar mei't er yn syn [[ferspriedingsgebiet]] noch rûnom foarkomt en om't de [[populaasje (biology)|populaasje]] stabyl liket te wêzen, sjocht it der net nei út dat dit bistke yn syn fuortbestean [[bedrige soarte|bedrige]] wurdt. ==Undersoarten== Der binne 3 <small>(stân fan saken yn 2019)</small> erkende [[ûndersoarte]]n fan 'e súdlike hartemûs (''Peromyscus labecula''): *''Peromyscus labecula blandus'' *''Peromyscus labecula fulvus'' *''Peromyscus labecula labecula'' <small>(de [[nominaat]])</small> {{boarnen|boarnefernijing= Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Southern_deer_mouse ''References'', op dizze side]. ---- {{commonscat|Peromyscus labecula}} }} {{DEFAULTSORT:Sudlike hartemus}} [[Kategory:Sûchdieresoarte]] [[Kategory:Wytpoatmûs]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Feriene Steaten]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Meksiko]] lzi9iid2yykpaeyu1535yq3714xmx7n Gambelmûs 0 189248 1244328 1241127 2026-11-10T23:39:25Z Ieneach fan 'e Esk 13292 Ieneach fan 'e Esk hat de side [[Gambelhartemûs]] omneamd ta [[Gambelmûs]]: namme ferienfâldige 1241127 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme=gambelhartemûs |Ofbyld= [[File:Peromyscus gambelii.jpg|250px]] |lûd= |Ryk= [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'') |Skift= [[kjifdieren]] (''Rodentia'') |Famylje= [[wrotmûseftigen]] (''Cricetidae'') |Skaai= [[wytpoatmûzen]] (''Peromyscus'') |Wittenskiplike namme= Peromyscus gambelii |Beskriuwer, jier= [[Spencer Fullerton Baird|Baird]], 1858 |IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-net.png|250px]] ---- |lânkaart=[[File:Fersprieding fan de gambelhartemûs (Peromyscus gambelii).png|center|250px]] }} De '''gambelhartemûs''' of '''Gambels hartemûs''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Peromyscus gambelii'') is in [[sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[kjifdieren]] (''Rodentia''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[wrotmûseftigen]] (''Cricetidae''), de [[ûnderfamylje]] fan 'e [[Noardamerikaanske mûzen en rotten]] (''Neotominae''), de [[tûke (taksonomy)|tûke]] fan 'e [[hartemûzen]] (''Reithrodontomyini'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[wytpoatmûzen]] (''Peromyscus''). Dit bistke is lânseigen yn [[Súdlik Kalifornje]] en op it [[Kalifornysk Skiereilân]]. Foarhinne waard de gambelhartemûs as in kloft [[ûndersoarte]]n fan 'e [[eastlike hartemûs]] (''Peromyscus maniculatus'') beskôge, mar yn [[2017]] hat er erkenning krigen as in selsstannige soarte. De gambelhartemûs is in [[nachtdier]] mei in [[omnivoar]] dieet. De [[IUCN]] hat anno [[2025]] noch gjin klassifikaasje fan dit bistke. ==Taksonomy== De gambelhartemûs waard yn [[1858]] foar it earst [[wittenskip]]lik beskreaun troch de [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[soölooch]] [[Spencer Fullerton Baird]]. Hy joech it bistke de [[wittenskiplike namme]] ''Peromyscus maniculatus gambelii'', nei de [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[soölooch]] en [[ûntdekkingsreizger]] [[Wiliam Gambel]] ([[1823]]–[[1849]]). Lang waard de gambelhartemûs betize mei de nau besibbe [[eastlike hartemûs]] (''Peromyscus maniculatus''). De beide soarten waarden klassifisearre as de 'hartemûs' (''P.&nbsp;maniculatus''), yn 'e mande mei de [[westlike hartemûs]] (''P.&nbsp;sonoriensis'') en ferskate oare soarten. Uteinlik waard yn [[2005]] op basis fan [[genetysk]] ûndersyk dúdlik dat it om in [[soartekompleks]] gie, dêr't de gambelhartemûs yn [[2017]] op basis fan it wurk fan [[Ira F. Greenbaum]] ''et al.'' fan ôfspjalten waard. ==Fersprieding== It [[ferspriedingsgebiet]] fan 'e gambelhartemûs beslacht it diel fan 'e westkust fan 'e [[Feriene Steaten]] dat [[Súdlik Kalifornje]] omfettet, útsein de [[Mojavewoastyn]] en de súdlike [[Sierra Nevada (Feriene Steaten)|Sierra Nevada]] yn it binnenlân, mar wol mei dat diel fan [[Noardlik Kalifornje]] dat súdlik fan 'e [[Baai fan San Francisco]] leit. Fierders hearre ek in diel fan westlik [[Nevada]] en de [[Sonoarawoastyn]] yn it súdeasten fan [[Arizona]] ta it areaal fan dit bistke. Yn [[Meksiko]] komt dêr noch by it hiele [[Kalifornysk Skiereilân]] en de noardkust fan 'e [[Golf fan Kalifornje]]. De gambelhartemûs komt net foar op 'e eilannen yn dy [[see]], mar wol op ferskate eilannen yn 'e [[Stille Oseaan]], wêrûnder it Meksikaanske [[Cedros (eilân)|Cedros]] en de [[Kanaaleilannen (Kalifornje)|Kalifornyske Kanaaleilannen]], dy't foar de kust lizze fan 'e [[stêdekloft]] fan [[Los Angeles]]. ==Uterlike skaaimerken== De gambelhartemûs hat trochinoar in kop-romplingte fan 8-10&nbsp;[[sm]], mei in sturtlingte fan sa'n 11½&nbsp;sm en in gewicht fan 15-30&nbsp;[[gram (gewicht)|g]]. De [[pels]] is op 'e boppeste [[lichemsdiel]]en ([[kop]], [[nekke]] en [[rêch]]) [[readbrún]] oant [[dûnkerbrún]] en op 'e ûnderste lichemsdielen ([[kin]], [[kiel]], [[boarstkas|boarst]], [[bealch]] en [[poat]]sjes) [[wyt]]. Oer de [[side (anatomy)|siden]], de [[wang]]en, de [[snút]] en de sydkanten fan 'e [[sturt]] rint in skerpe demarkaasjeline tusken de beide kleurflakken. ==Biotoop== Gambelhartemûzen komme foar yn [[wâld]]en (sawol [[leafwâld|leaf]]- as [[nullewâld]]en), [[gerslân]], [[steppe]], [[woastyn]] en [[berchtme]]n. Se binne honkfêst en litte har troch [[ûntbosking]] net út har wâldgebieten ferjeie. ==Hâlden en dragen== De gambelhartemûs libbet [[solitêr]], útsein yn 'e [[peartiid]]. It is in [[nachtdier]] dat de dei rêstend trochbringt yn syn nêst, dat er yn [[beamholte]]n of ûndergrûnske [[hoale]]n oanleit fan [[plant]]aardich materiaal. De [[territoarium (biology)|territoaria]] fan bisten fan it tsjinstelde [[geslacht (sekse)|geslacht]] oerlaapje inoar. Gambelhartemûzen hawwe gjin fêste peartiid; har [[fuortplanting]] fynt it jier rûn plak. Se hawwe in [[polygyn]]e [[pearing]]sstrategy. De [[draachtiid]] duorret 22–26&nbsp;[[dagen]], wêrnei't it [[wyfke]] 1–9 (mar ornaris 3–5) jongen smyt. Dat docht se yn trochsneed 3–4&nbsp;kear yn 't jier. De mantsjes helpe by it grutbringen fan 'e jongen. De jongen komme [[blynheid|blyn]], keal en helpleas te wrâld, en binne de earste [[wike]]n folslein ôfhinklik fan fersoarging troch de [[âlden]]. Mei 14&nbsp;dagen is de [[pels]] yngroeid en mei 13–19&nbsp;dagen geane de [[each]]jes iepen. Mei 18–24 dagen wurde de jongen [[ôfwûn]] en mei likernôch 40&nbsp;dagen binne se [[folwoeksen]]. Fan 48&nbsp;dagen ôf binne de wyfkes [[geslachtsryp]] en kinne se dielnimme oan 'e fuortplanting. De maksimale [[libbensferwachting]] bedraacht foar súdlike hartemûzen sa'n 4&nbsp;[[jier]]. ==Fretten== De gambelhartemûs is in [[omnivoar]], hoewol't er foar it meastepart [[sied (plant)|sieden]], [[frucht (plant)|fruchten]] en [[blêd (plant)|blêden]] fret. Dat dieet wurdt oanfolle mei [[poddestuollen]] en mei lyts [[wringeleas]] [[dierte]], lykas [[ynsekten]], [[rûp]]en, [[spinnen]] en oare [[lidpoatigen]]. ==Natuerlike fijannen== De wichtichste [[rôfdier|natuerlike fijannen]] fan 'e súdlike hartemûs binne [[slangen]] lykas de [[westlike rattelslang]] (''Crotalus oreganus''), de [[Grutte-Dobberattelslang]] (''Crotalus lutosus''), de [[Pasifyske swarte rattelslang]] (''Crotalus helleri''), de [[súdwestlike spikkelbûnte rattelslang]] (''Crotalus pyrrhus'') en de [[Nederkalifornyske reade rattelslang]] (''Crotalus ruber''); [[ûlen]] lykas de [[Amerikaanske oehoe]] (''Bubo virginianus'') en de [[Amerikaanske goudûle]] (''Tyto furcata''); en [[martereftigen]] lykas de [[Amerikaanske nerts]] (''Neogale vison''), de [[langsturtwezeling]] (''Neogale frenata''), de [[Pasifyske marter]] (''Martes caurina''), de [[Amerikaanske harmeling]] (''Mustela richardsonii'') en de [[sulverdas]] (''Taxidea taxus''). [[File:Peromyscus gambelii preserved specimen from Anacapa Island at the Smithsonian National Museum of Natural History.jpg|250px|right|thumb|[[Taksidermy|Opset]] eksimplaar fan 'e [[ûndersoarte]] fan it eilân [[Anacapa (eilân)|Anacapa]] út 'e kolleksje fan it [[Smithsonian Ynstitút]].]] Ek moatte gambelhartemûzen oppasse foar [[stjonkdieren]] lykas it [[streekte stjonkdier]] (''Mephitis mephitis'') en it [[westlik bûnt stjonkdier]] (''Spilogale gracilis''); [[hûneftigen]] lykas de [[prêrjewolf]] (''Canis latrans''), de [[grutearkitfoks]] (''Vulpes macrotis''), de [[grize foks]] (''Urocyon cinereoargenteus'') en de [[eilânfoks]] (''Urocyon littoralis''); [[kateftigen]] lykas de [[reade lynks]] (''Lynx rufus'') en de [[ferwyldere kat|ferwyldere]] en [[nuete kat]] (''Felis catus''); en oare lytse [[rôfdieren]], lykas de [[Noardamerikaanske katfret]] (''Bassariscus astutus''). ==Status== De gambelmûs is sa'n nije [[soarte]] dat der noch gjin [[IUCN-status|beoardieling]] fan 'e [[IUCN]] beskikber is. Mar mei't er yn syn [[ferspriedingsgebiet]] noch rûnom foarkomt en om't de [[populaasje (biology)|populaasje]] stabyl liket te wêzen, sjocht it der net nei út dat dit bistke yn syn fuortbestean [[bedrige soarte|bedrige]] wurdt. ==Undersoarten== It is anno [[2025]] noch net dúdlik hoefolle [[ûndersoarte]]n oft de gambelhartemûs hat. Der is yn elts gefal ien ûndersoarte op it [[fêstelân]], de [[nominaat]] ''Peromyscus gambelii gambelii'', en ien ûndersoarte op it eilân [[Anacapa (eilân)|Anacapa]] yn 'e [[Kanaaleilannen (Kalifornje)|Kalifornyske Kanaaleilannen]]: ''P.&nbsp;g. anacapae''. In trêde ûndersoarte, ''P.&nbsp;g. coolidgei'', dy't de [[populaasje (biology)|populaasjes]] op it [[Kalifornyske Skiereilân]] omfetsje soe, bliek by neier ynsjen in [[jonger synonym]] fan ''P.&nbsp;g. gambelii'' te wêzen. Mar in protte populaasjes hartemûzen op 'e (oare) Kalifornyske Kanaaleilannen en op 'e ta [[Meksiko]] hearrende eilannen foar de westkust fan it Kalifornysk Skiereilân foarmje nei alle gedachten wol aparte ûndersoarten fan 'e gambelhartemûs. {{boarnen|boarnefernijing= Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Gambel's_deer_mouse ''References'', op dizze side]. ---- {{commonscat|Peromyscus sonoriensis}} }} [[Kategory:Sûchdieresoarte]] [[Kategory:Wytpoatmûs]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Feriene Steaten]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Meksiko]] d6q608c9gx0xwqcz8a67w4j972ekbyl 1244330 1244328 2026-11-10T23:41:06Z Ieneach fan 'e Esk 13292 namme ferienfâldige: der is mar ien mûzesoarte nei in Gambel ferneamd, dus de tafoeging "harte-" is ûnnedich 1244330 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme=gambelmûs |Ofbyld= [[File:Peromyscus gambelii.jpg|250px]] |lûd= |Ryk= [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'') |Skift= [[kjifdieren]] (''Rodentia'') |Famylje= [[wrotmûseftigen]] (''Cricetidae'') |Skaai= [[wytpoatmûzen]] (''Peromyscus'') |Wittenskiplike namme= Peromyscus gambelii |Beskriuwer, jier= [[Spencer Fullerton Baird|Baird]], 1858 |IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-net.png|250px]] ---- |lânkaart=[[File:Fersprieding fan de gambelhartemûs (Peromyscus gambelii).png|center|250px]] }} De '''gambelmûs''' of '''Gambels mûs''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Peromyscus gambelii'') is in [[sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[kjifdieren]] (''Rodentia''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[wrotmûseftigen]] (''Cricetidae''), de [[ûnderfamylje]] fan 'e [[Noardamerikaanske mûzen en rotten]] (''Neotominae''), de [[tûke (taksonomy)|tûke]] fan 'e [[hartemûzen]] (''Reithrodontomyini'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[wytpoatmûzen]] (''Peromyscus''). Dit bistke is lânseigen yn [[Súdlik Kalifornje]] en op it [[Kalifornysk Skiereilân]]. Foarhinne waard de gambelmûs as in kloft [[ûndersoarte]]n fan 'e [[eastlike hartemûs]] (''Peromyscus maniculatus'') beskôge, mar yn [[2017]] hat er erkenning krigen as in selsstannige soarte. De gambelmûs is in [[nachtdier]] mei in [[omnivoar]] dieet. De [[IUCN]] hat anno [[2025]] noch gjin klassifikaasje fan dit bistke. ==Taksonomy== De gambelmûs waard yn [[1858]] foar it earst [[wittenskip]]lik beskreaun troch de [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[soölooch]] [[Spencer Fullerton Baird]]. Hy joech it bistke de [[wittenskiplike namme]] ''Peromyscus maniculatus gambelii'', nei de [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[soölooch]] en [[ûntdekkingsreizger]] [[Wiliam Gambel]] ([[1823]]–[[1849]]). Lang waard de gambelmûs betize mei de nau besibbe [[eastlike hartemûs]] (''Peromyscus maniculatus''). De beide soarten waarden klassifisearre as de 'hartemûs' (''P.&nbsp;maniculatus''), yn 'e mande mei de [[westlike hartemûs]] (''P.&nbsp;sonoriensis'') en ferskate oare soarten. Uteinlik waard yn [[2005]] op basis fan [[genetysk]] ûndersyk dúdlik dat it om in [[soartekompleks]] gie, dêr't de gambelmûs yn [[2017]] op basis fan it wurk fan [[Ira F. Greenbaum]] ''et al.'' fan ôfspjalten waard. ==Fersprieding== It [[ferspriedingsgebiet]] fan 'e gambelmûs beslacht it diel fan 'e westkust fan 'e [[Feriene Steaten]] dat [[Súdlik Kalifornje]] omfettet, útsein de [[Mojavewoastyn]] en de súdlike [[Sierra Nevada (Feriene Steaten)|Sierra Nevada]] yn it binnenlân, mar wol mei dat diel fan [[Noardlik Kalifornje]] dat súdlik fan 'e [[Baai fan San Francisco]] leit. Fierders hearre ek in diel fan westlik [[Nevada]] en de [[Sonoarawoastyn]] yn it súdeasten fan [[Arizona]] ta it areaal fan dit bistke. Yn [[Meksiko]] komt dêr noch by it hiele [[Kalifornysk Skiereilân]] en de noardkust fan 'e [[Golf fan Kalifornje]]. De gambelmûs komt net foar op 'e eilannen yn dy [[see]], mar wol op ferskate eilannen yn 'e [[Stille Oseaan]], wêrûnder it Meksikaanske [[Cedros (eilân)|Cedros]] en de [[Kanaaleilannen (Kalifornje)|Kalifornyske Kanaaleilannen]], dy't foar de kust lizze fan 'e [[stêdekloft]] fan [[Los Angeles]]. ==Uterlike skaaimerken== De gambelmûs hat trochinoar in kop-romplingte fan 8-10&nbsp;[[sm]], mei in sturtlingte fan sa'n 11½&nbsp;sm en in gewicht fan 15-30&nbsp;[[gram (gewicht)|g]]. De [[pels]] is op 'e boppeste [[lichemsdiel]]en ([[kop]], [[nekke]] en [[rêch]]) [[readbrún]] oant [[dûnkerbrún]] en op 'e ûnderste lichemsdielen ([[kin]], [[kiel]], [[boarstkas|boarst]], [[bealch]] en [[poat]]sjes) [[wyt]]. Oer de [[side (anatomy)|siden]], de [[wang]]en, de [[snút]] en de sydkanten fan 'e [[sturt]] rint in skerpe demarkaasjeline tusken de beide kleurflakken. ==Biotoop== Gambelmûzen komme foar yn [[wâld]]en (sawol [[leafwâld|leaf]]- as [[nullewâld]]en), [[gerslân]], [[steppe]], [[woastyn]] en [[berchtme]]n. Se binne honkfêst en litte har troch [[ûntbosking]] net út har wâldgebieten ferjeie. ==Hâlden en dragen== De gambelmûs libbet [[solitêr]], útsein yn 'e [[peartiid]]. It is in [[nachtdier]] dat de dei rêstend trochbringt yn syn nêst, dat er yn [[beamholte]]n of ûndergrûnske [[hoale]]n oanleit fan [[plant]]aardich materiaal. De [[territoarium (biology)|territoaria]] fan bisten fan it tsjinstelde [[geslacht (sekse)|geslacht]] oerlaapje inoar. Gambelmûzen hawwe gjin fêste peartiid; har [[fuortplanting]] fynt it jier rûn plak. Se hawwe in [[polygyn]]e [[pearing]]sstrategy. De [[draachtiid]] duorret 22–26&nbsp;[[dagen]], wêrnei't it [[wyfke]] 1–9 (mar ornaris 3–5) jongen smyt. Dat docht se yn trochsneed 3–4&nbsp;kear yn 't jier. De mantsjes helpe by it grutbringen fan 'e jongen. De jongen komme [[blynheid|blyn]], keal en helpleas te wrâld, en binne de earste [[wike]]n folslein ôfhinklik fan fersoarging troch de [[âlden]]. Mei 14&nbsp;dagen is de [[pels]] yngroeid en mei 13–19&nbsp;dagen geane de [[each]]jes iepen. Mei 18–24 dagen wurde de jongen [[ôfwûn]] en mei likernôch 40&nbsp;dagen binne se [[folwoeksen]]. Fan 48&nbsp;dagen ôf binne de wyfkes [[geslachtsryp]] en kinne se dielnimme oan 'e fuortplanting. De maksimale [[libbensferwachting]] bedraacht foar súdlike hartemûzen sa'n 4&nbsp;[[jier]]. ==Fretten== De gambelmûs is in [[omnivoar]], hoewol't er foar it meastepart [[sied (plant)|sieden]], [[frucht (plant)|fruchten]] en [[blêd (plant)|blêden]] fret. Dat dieet wurdt oanfolle mei [[poddestuollen]] en mei lyts [[wringeleas]] [[dierte]], lykas [[ynsekten]], [[rûp]]en, [[spinnen]] en oare [[lidpoatigen]]. ==Natuerlike fijannen== De wichtichste [[rôfdier|natuerlike fijannen]] fan 'e súdlike hartemûs binne [[slangen]] lykas de [[westlike rattelslang]] (''Crotalus oreganus''), de [[Grutte-Dobberattelslang]] (''Crotalus lutosus''), de [[Pasifyske swarte rattelslang]] (''Crotalus helleri''), de [[súdwestlike spikkelbûnte rattelslang]] (''Crotalus pyrrhus'') en de [[Nederkalifornyske reade rattelslang]] (''Crotalus ruber''); [[ûlen]] lykas de [[Amerikaanske oehoe]] (''Bubo virginianus'') en de [[Amerikaanske goudûle]] (''Tyto furcata''); en [[martereftigen]] lykas de [[Amerikaanske nerts]] (''Neogale vison''), de [[langsturtwezeling]] (''Neogale frenata''), de [[Pasifyske marter]] (''Martes caurina''), de [[Amerikaanske harmeling]] (''Mustela richardsonii'') en de [[sulverdas]] (''Taxidea taxus''). [[File:Peromyscus gambelii preserved specimen from Anacapa Island at the Smithsonian National Museum of Natural History.jpg|250px|right|thumb|[[Taksidermy|Opset]] eksimplaar fan 'e [[ûndersoarte]] fan it eilân [[Anacapa (eilân)|Anacapa]] út 'e kolleksje fan it [[Smithsonian Ynstitút]].]] Ek moatte gambelmûzen oppasse foar [[stjonkdieren]] lykas it [[streekte stjonkdier]] (''Mephitis mephitis'') en it [[westlik bûnt stjonkdier]] (''Spilogale gracilis''); [[hûneftigen]] lykas de [[prêrjewolf]] (''Canis latrans''), de [[grutearkitfoks]] (''Vulpes macrotis''), de [[grize foks]] (''Urocyon cinereoargenteus'') en de [[eilânfoks]] (''Urocyon littoralis''); [[kateftigen]] lykas de [[reade lynks]] (''Lynx rufus'') en de [[ferwyldere kat|ferwyldere]] en [[nuete kat]] (''Felis catus''); en oare lytse [[rôfdieren]], lykas de [[Noardamerikaanske katfret]] (''Bassariscus astutus''). ==Status== De gambelmûs is sa'n nije [[soarte]] dat der noch gjin [[IUCN-status|beoardieling]] fan 'e [[IUCN]] beskikber is. Mar mei't er yn syn [[ferspriedingsgebiet]] noch rûnom foarkomt en om't de [[populaasje (biology)|populaasje]] stabyl liket te wêzen, sjocht it der net nei út dat dit bistke yn syn fuortbestean [[bedrige soarte|bedrige]] wurdt. ==Undersoarten== It is anno [[2025]] noch net dúdlik hoefolle [[ûndersoarte]]n oft de gambelmûs hat. Der is yn elts gefal ien ûndersoarte op it [[fêstelân]], de [[nominaat]] ''Peromyscus gambelii gambelii'', en ien ûndersoarte op it eilân [[Anacapa (eilân)|Anacapa]] yn 'e [[Kanaaleilannen (Kalifornje)|Kalifornyske Kanaaleilannen]]: ''P.&nbsp;g. anacapae''. In trêde ûndersoarte, ''P.&nbsp;g. coolidgei'', dy't de [[populaasje (biology)|populaasjes]] op it [[Kalifornyske Skiereilân]] omfetsje soe, bliek by neier ynsjen in [[jonger synonym]] fan ''P.&nbsp;g. gambelii'' te wêzen. Mar in protte populaasjes hartemûzen op 'e (oare) Kalifornyske Kanaaleilannen en op 'e ta [[Meksiko]] hearrende eilannen foar de westkust fan it Kalifornysk Skiereilân foarmje nei alle gedachten wol aparte ûndersoarten fan 'e gambelmûs. {{boarnen|boarnefernijing= Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Gambel's_deer_mouse ''References'', op dizze side]. ---- {{commonscat|Peromyscus sonoriensis}} }} [[Kategory:Sûchdieresoarte]] [[Kategory:Wytpoatmûs]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Feriene Steaten]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Meksiko]] gtmbs4z7im9c7lvj411gejvd2amghtl Peromyscus gambelii 0 189249 1244335 1215839 2026-11-10T23:43:24Z Xqbot 3660 Robot: Dubbele doorverwijzing gecorrigeerd door wijziging van [[Gambelhartemûs]] naar [[Gambelmûs]] 1244335 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Gambelmûs]] pgjew9atotvef9oubwwvuoxd16ihxho Gambels hartemûs 0 189250 1244336 1215840 2026-11-10T23:43:29Z Xqbot 3660 Robot: Dubbele doorverwijzing gecorrigeerd door wijziging van [[Gambelhartemûs]] naar [[Gambelmûs]] 1244336 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Gambelmûs]] pgjew9atotvef9oubwwvuoxd16ihxho Sonora 0 190429 1244344 1220827 2026-11-11T00:00:23Z Ieneach fan 'e Esk 13292 /* Natoer */ kt 1244344 wikitext text/x-wiki {{Ynfoboks steat fan Meksiko | namme = Sonora | ôfbylding = Sonora in Mexico.svg | ôfbyldingsbreedte = | ôfbyldingstekst = | flagge = | wapen = [[Ofbyld:Coat of arms of Sonora.svg|70px]] | haadplak = [[Hermosillo]] | grutste stêd = Hermosillo | gemeenten = 72 gemeenten | gûverneur = Alfonso Durazo Montaño (MORENA) | fed. distrikten = 7 | ynwenners = 2.944.840 (2020) | oerflak = 179.355 km² | befolkingstichtens = 16,41 ynw./km² | hichte = | steat sûnt = 10 jannewaris 1824 | ISO-koade = MX-SON | tiidsône = UTC−7 | simmertiid = Gjin | koördinaten = 29°05′N 110°57′W | webside = [https://www.sonora.gob.mx www.sonora.gob.mx] | ôfbylding99 = Hermosillo's Cathedral and the State House from atop Cerro de la Campana.jpg | ôfbyldingstekst99 = De katedraal fan Tepic | ôfbyldingsbreedte99 = }} '''Sonora''', ek wol ferfryske ta '''Sonoara''', is de op ien nei grutste [[Meksiko#Dielsteaten|steat fan Meksiko]]. Sonora leit yn it noardwesten fan Meksiko en grinzget yn it westen oan [[Baja California]], yn it suden oan [[Sinaloa]] en yn it easten oan [[Chihuahua (steat)|Chihuahua]]. Yn it noarden dielt de steat in lange grins mei de [[Feriene Steaten]] ([[Arizona]] en [[Nij Meksiko]]). De [[Golf fan Kalifornje]] leit westlik fan 'e steat. Sonora hat in oerflak fan 179.355 km² en telt 2.944.700 ynwenners (2020). De haadstêd fan 'e steat is [[Hermosillo]]. It lânskip wurdt dominearre troch de [[Sonorawoastyn]] en it [[Westlike Sierra Madre]]-berchtme. == Skiednis == Foar de komst fan 'e Spanjerts waard it gebiet bewenne troch ferskate lânbou- en jager-samlerkultueren. De Spaanske ûntdekkingsreizger [[Álvar Núñez Cabeza de Vaca]] wie yn [[1536]] ien fan 'e earste Europeanen dy't troch it gebiet reizge. Yn 'e 17e iuw stiften [[Jezuïten]] lykas [[Eusebio Francisco Kino]] ferskate missyposten om de lânseigen befolking te bekearen. Yn [[1824]], nei de Meksikaanske Unôfhinklikheidsoarloch, waard de steat ''Occidente'' oprjochte, dy't bestie út 'e hjoeddeiske steaten Sonora en [[Sinaloa]]. Yn [[1830]] waarden dy twa skieden en waard Sonora in selsstannige dielsteat. Yn 'e 19e iuw ferlear de steat grutte stikken grûn oan 'e [[Feriene Steaten]] troch de [[Gadsden-oankeap]] fan [[1853]]. Yn 'e tiid fan 'e [[Meksikaanske Revolúsje]] (1910-1920) spile Sonora in krúsjale rol; ferskate revolúsjonêre lieders en takomstige presidinten, lykas [[Álvaro Obregón]] en [[Plutarco Elías Calles]], kamen út dizze steat. == Befolking == De befolking fan Sonora is relatyf tin ferspraat oer it grutte oerflak. In grut part fan 'e ynwenners wennet yn 'e haadstêd Hermosillo of yn 'e grinsstêden. Der wenje ferskate [[yndianen|yndiaanske]] groepen yn 'e steat, wêrfan't de [[Yaky|Yaqui]] en de [[Mayo (folk)|Mayo]] de bekendste binne. Oare groepen binne de [[Seri]], de [[Tohono O'odham]] en de [[Cocopah]]. De grutste stêden binne, njonken Hermosillo, [[Ciudad Obregón]], [[Nogales]], [[San Luis Río Colorado]] en [[Navojoa]]. == Natoer == [[Ofbyld:Yaqui River.jpg|thumb|left|De Yaqui.]] De Sonorawoastyn is oer de wrâld ferneamd om de gigantyske Saguaro-kaktussen en it fulkanyske lânskip fan El Pinacate ([[UNESCO]]-erfgoed). De see is ryk oan walfisken en dolfinen wylst yn it easten de griene bosken fan 'e Sierra Madre oerhearskje, dêr't de [[jagûar]] libbet. {{Koördinaten|29_05_N_110_57_W_type:adm1st_region:MX-SON|29° 05' N, 110° 57' W}} {{CommonsBalke|Sonora}} {{Steaten fan Meksiko}} [[Kategory:Sonora| ]] [[Kategory:Steat fan Meksiko]] [[Kategory:Bestjoerlike ienheid oprjochte yn 1824]] plnad1ov6xkkywiqaf2a7iv0hiyr7zo Berjocht:Ynfoboks regio fan Perû 10 194700 1244295 1244007 2026-11-10T18:50:42Z RomkeHoekstra 10582 Eefkes besykje of dit slagget. Ik wol de ynfoboks ek geskikt foar de provinsje Lima meitsje. 1244295 wikitext text/x-wiki {{Ynfoboks generyk | bgcolor = #cadcc6 | kop = {{{namme|}}} | soort = [[Ofbyld:Flag of Peru.svg|25px]] Regio fan Perû | image = {{{ôfbylding|}}} | caption = {{{ôfbyldingstekst|}}} | imagewidth = {{{ôfbyldingsbreedte|}}} <!-- EMBLEMEN: Flagge en Wapen njonken of boppe-inoar --> | kop1 = {{#if:{{{flagge|}}}|{{#if:{{{wapen|}}}|Symboalen|Symboal}}|{{#if:{{{wapen|}}}|Symboal}}}} | breed1 = {{#if:{{{flagge|}}}{{{wapen|}}}|<div style="display: flex; justify-content: space-evenly; align-items: center; background-color:#f8f9fa; padding:8px 5px; border:1px solid #ced4da;">{{#if:{{{flagge|}}}|{{#if:{{{wapen|}}}|<div style="flex: 0 1 auto; padding: 0 5px;">[[File:{{{flagge}}}|x55px|border]]</div><div style="flex: 0 1 auto; padding: 0 5px;">[[File:{{{wapen}}}|x55px]]</div>|<div style="flex: 0 1 auto;">[[File:{{{flagge}}}|x85px|border]]</div>}}|{{#if:{{{wapen|}}}|<div style="flex: 0 1 auto;">[[File:{{{wapen}}}|x85px]]</div>}}}}</div>}} | kop2 = Bestjoer | head2_1 = haadplak | item2_1 = {{{haadplak|}}} | head2_2 = grutste stêd | item2_2 = {{{grutste stêd|}}} | head2_3 = provinsjes | item2_3 = {{{provinsjes|}}} | head2_4 = distrikten | item2_4 = {{{distrikten|}}} | head2_5 = gûverneur | item2_5 = {{{gûverneur|}}} | kop3 = Sifers | head3_1 = ynwenners | item3_1 = {{{ynwenners|}}} | head3_2 = oerflak (km²) | item3_2 = {{{oerflak|}}} | head3_3 = befolkingstichtens| item3_3 = {{{befolkingstichtens|}}} | head3_4 = hichte (maks.) | item3_4 = {{{hichte|}}} | head3_5 = HDI | item3_5 = {{{HDI|}}} | kop4 = Oar | head4_1 = stifting | item4_1 = {{{stifting|}}} | head4_2 = UBIGEO | item4_2 = {{{UBIGEO|}}} | head4_3 = regio sûnt | item4_3 = {{{regio sûnt|}}} | head4_4 = ISO-koade | item4_4 = {{{ISO-koade|}}} | head4_5 = tiidsône | item4_5 = {{{tiidsône|}}} | head4_6 = koördinaten | item4_6 = {{{koördinaten|}}} | head4_7 = webside | item4_7 = {{{webside|}}} | image0 = {{{ôfbylding2|}}} | caption0 = {{{ôfbyldingstekst2|}}} | otherkop2 = {{#if:{{{mapname|}}}|Kaart}} | other4 = {{#if:{{{mapname|}}}| {{Posysjekaart|{{{mapname}}} |lat_deg={{{lat_deg}}} |lat_min={{{lat_min}}} |lat_sec={{{lat_sec|0}}} |lat_dir={{{lat_dir|S}}} |lon_deg={{{lon_deg}}} |lon_min={{{lon_min|}}} |lon_sec={{{lon_sec|0}}} |lon_dir={{{lon_dir|W}}} |width={{#if:{{{mapwidth|}}}|{{{mapwidth}}}|260}} |float=center |mark={{{mark|Blue pog.svg}}} |marksize={{{marksize|8}}} |label= |position={{{labelposition|right}}} |caption={{{tekst by posysjekaart|}}} }}}} | kop99 = {{#if:{{{ôfbylding99|}}}|Kaart}} | image99 = {{{ôfbylding99|}}} | caption99 = {{{ôfbyldingstekst99|}}} | imagewidth99 = {{{ôfbyldingsbreedte99|}}} }}<noinclude> {{Sjablooninfo|1= == Tapasse == Brûk de ynfoboks sa: * Foar in **regio**: lit de parameter <code>type</code> leech. * Foar in **provinsje**: set <code>type = provinsje</code>. <pre> {{Ynfoboks regio fan Perû | namme = | ôfbylding = | ôfbyldingsbreedte = | ôfbyldingstekst = | flagge = | wapen = | haadplak = | grutste stêd = | provinsjes = | distrikten = | gûverneur = | boargemaster = | ynwenners = | oerflak = | befolkingstichtens = | hichte = | HDI = | UBIGEO = | stifting = | regio sûnt = | ISO-koade = | tiidsône = | koördinaten = | webside = | mapname = | lat_deg = | lat_min = | lat_dir = S | lon_deg = | lon_min = | lon_dir = W | tekst by posysjekaart= | ôfbylding99 = | ôfbyldingstekst99 = | ôfbyldingsbreedte99 = }} </pre> }} [[Kategory:Ynfoboks Geografy|Perû]] </noinclude> sdmoy1u5yl6p9ktk4z1dtjao3wvzibr 1244296 1244295 2026-11-10T18:52:37Z RomkeHoekstra 10582 1244296 wikitext text/x-wiki {{Ynfoboks generyk | bgcolor = #cadcc6 | kop = {{{namme|}}} | soort = {{#switch:{{{type|}}} | provinsje = [[Ofbyld:Flag of Peru.svg|25px]]&nbsp;&nbsp;&nbsp; Provinsje fan Perû | distrikt = [[Ofbyld:Flag of Peru.svg|25px]]&nbsp;&nbsp;&nbsp; Distrikt fan Perû | plak = [[Ofbyld:Flag of Peru.svg|25px]]&nbsp;&nbsp;&nbsp; Plak yn Perû | #default = [[Ofbyld:Flag of Peru.svg|25px]]&nbsp;&nbsp;&nbsp; Regio fan Perû }} | image = {{{ôfbylding|}}} | caption = {{{ôfbyldingstekst|}}} | imagewidth = {{{ôfbyldingsbreedte|}}} <!-- EMBLEMEN: Flagge en Wapen njonken of boppe-inoar --> | kop1 = {{#if:{{{flagge|}}}|{{#if:{{{wapen|}}}|Symboalen|Symboal}}|{{#if:{{{wapen|}}}|Symboal}}}} | breed1 = {{#if:{{{flagge|}}}{{{wapen|}}}|<div style="display: flex; justify-content: space-evenly; align-items: center; background-color:#f8f9fa; padding:8px 5px; border:1px solid #ced4da;">{{#if:{{{flagge|}}}|{{#if:{{{wapen|}}}|<div style="flex: 0 1 auto; padding: 0 5px;">[[File:{{{flagge}}}|x55px|border]]</div><div style="flex: 0 1 auto; padding: 0 5px;">[[File:{{{wapen}}}|x55px]]</div>|<div style="flex: 0 1 auto;">[[File:{{{flagge}}}|x85px|border]]</div>}}|{{#if:{{{wapen|}}}|<div style="flex: 0 1 auto;">[[File:{{{wapen}}}|x85px]]</div>}}}}</div>}} | kop2 = Bestjoer | head2_1 = haadplak | item2_1 = {{{haadplak|}}} | head2_2 = grutste stêd | item2_2 = {{{grutste stêd|}}} | head2_3 = provinsjes | item2_3 = {{#ifeq:{{{type|}}}|provinsje||{{{provinsjes|}}}}} | head2_4 = distrikten | item2_4 = {{{distrikten|}}} | head2_5 = {{#ifeq:{{{type|}}}|provinsje|boargemaster|gûverneur}} | item2_5 = {{#ifeq:{{{type|}}}|provinsje|{{{boargemaster|}}}|{{{gûverneur|}}}}} | kop3 = Sifers | head3_1 = ynwenners | item3_1 = {{{ynwenners|}}} | head3_2 = oerflak (km²) | item3_2 = {{{oerflak|}}} | head3_3 = befolkingstichtens | item3_3 = {{{befolkingstichtens|}}} | head3_4 = hichte (maks.) | item3_4 = {{{hichte|}}} | head3_5 = HDI | item3_5 = {{{HDI|}}} | kop4 = Oar | head4_1 = stifting | item4_1 = {{{stifting|}}} | head4_2 = UBIGEO | item4_2 = {{{UBIGEO|}}} | head4_3 = {{#ifeq:{{{type|}}}|provinsje|ISO-koade|regio sûnt}} | item4_3 = {{#ifeq:{{{type|}}}|provinsje|{{{ISO-koade|}}}|{{{regio sûnt|}}}}} | head4_4 = ISO-koade | item4_4 = {{#ifeq:{{{type|}}}|provinsje||{{{ISO-koade|}}}}} | head4_5 = tiidsône | item4_5 = {{{tiidsône|}}} | head4_6 = koördinaten | item4_6 = {{{koördinaten|}}} | head4_7 = webside | item4_7 = {{{webside|}}} | image0 = {{{ôfbylding2|}}} | caption0 = {{{ôfbyldingstekst2|}}} | otherkop2 = {{#if:{{{mapname|}}}|Kaart}} | other4 = {{#if:{{{mapname|}}}| {{Posysjekaart|{{{mapname}}} |lat_deg={{{lat_deg}}} |lat_min={{{lat_min}}} |lat_sec={{{lat_sec|0}}} |lat_dir={{{lat_dir|S}}} |lon_deg={{{lon_deg}}} |lon_min={{{lon_min|}}} |lon_sec={{{lon_sec|0}}} |lon_dir={{{lon_dir|W}}} |width={{#if:{{{mapwidth|}}}|{{{mapwidth}}}|260}} |float=center |mark={{{mark|Blue pog.svg}}} |marksize={{{marksize|8}}} |label= |position={{{labelposition|right}}} |caption={{{tekst by posysjekaart|}}} }}}} | kop99 = {{#if:{{{ôfbylding99|}}}|Kaart}} | image99 = {{{ôfbylding99|}}} | caption99 = {{{ôfbyldingstekst99|}}} | imagewidth99 = {{{ôfbyldingsbreedte99|}}} }}<noinclude> {{Sjablooninfo|1= == Tapasse == Brûk de ynfoboks sa: * Foar in **regio**: lit de parameter <code>type</code> leech. * Foar in **provinsje**: set <code>type = provinsje</code>. <pre> {{Ynfoboks regio fan Perû | type = | namme = | ôfbylding = | ôfbyldingsbreedte = | ôfbyldingstekst = | flagge = | wapen = | haadplak = | grutste stêd = | provinsjes = | distrikten = | gûverneur = | boargemaster = | ynwenners = | oerflak = | befolkingstichtens = | hichte = | HDI = | UBIGEO = | stifting = | regio sûnt = | ISO-koade = | tiidsône = | koördinaten = | webside = | mapname = | lat_deg = | lat_min = | lat_dir = S | lon_deg = | lon_min = | lon_dir = W | tekst by posysjekaart= | ôfbylding99 = | ôfbyldingstekst99 = | ôfbyldingsbreedte99 = }} </pre> }} [[Kategory:Ynfoboks Geografy|Perû]] </noinclude> ge5soc15kq6cxxru4yrbageo3gkm1jj Callao (regio) 0 195215 1244320 1244199 2026-11-10T23:04:49Z Ieneach fan 'e Esk 13292 tabel wie net goed ôfsletten 1244320 wikitext text/x-wiki {{Ynfoboks regio fan Perû | namme = Callao | ôfbylding = Peru - Callao, Constitutional Province of (locator map).svg | ôfbyldingstekst = Lokaasje fan 'e regio yn Perû | flagge = Bandera del Callao.png | wapen = Escudo del Callao.svg | haadplak = [[Callao]] | grutste stêd = [[Callao]] | provinsjes = 1 | distrikten = 7 | gûverneur = | ynwenners = 1.239.122 <small>(rûzing 2026)</small><ref>[https://public.tableau.com/app/profile/ogei.minsa.peru/viz/Poblacionestimada/INICIO?publish=yes MINSA - Ministearje fan Sûnenssoarch]</ref> | oerflak = 146,98 km² | befolkingstichtens = 8.430 ynw./km² | hichte = 5 m | HDI = 0,795 <small>(2022)</small> | UBIGEO = 07 | stifting = 20 augustus 1836 | regio sûnt = 2002 | ISO-koade = CAL | tiidsône = [[UTC]]-5 | koördinaten = | webside = [http://www.regioncallao.gob.pe callao.gob.pe] | tekst by posysjekaart= | ôfbylding99 = | ôfbyldingstekst99 = }} '''Callao''' (Aymara en Ketsjûa: ''Qallaw'') is de lytste, mar ien fan 'e wichtichste [[regio's fan Perû|regio's]] fan [[Perû]]. De regio leit oan 'e [[Stille Oseaan]]. en hat in oerflak fan likernôch 147 km². Neffens in rûzing hie de regio yn 2026 in befolking fan 1.239.122 ynwenners. Callao wurdt folslein omsletten troch de metropoalregio fan 'e haadstêd [[Lima]] en de Stille Oseaan. De regio bestiet formeel út ien provinsje (de grûnwetlike provinsje Callao) en falt geografysk en bestjoerlik hast folslein gear mei de havenstêd [[Callao]]. Callao is ek de thúsbasis fan 'e Perûviaanske Marine. == Bestjoer == De regio bestiet út ien provinsje (de grûnwetlike provinsje Callao), dy't wer ferdield is yn 7 distrikten. <div style="display: flex; flex-wrap: wrap; align-items: flex-start; gap: 20px; margin-bottom: 1em;"> <div style="flex: 1 1 400px; min-width: 300px; overflow-x: auto;"> {| class="wikitable sortable" style="width: 100%; text-align: right;" |+ Provinsje en distrikten fan Callao |- style="background-color: #efefef; text-align: center;" ! [[UBIGEO]] !! Provinsje / Distrikt !! Haadplak |- | style="text-align: center;" | 0701 | style="text-align: left;" | [[Callao (provinsje)|Callao]] ''(Provinsje)'' | style="text-align: left;" | [[Callao]] |- | style="text-align: center;" | 070101 | style="text-align: left;" | Callao ''(Distrikt)'' | style="text-align: left;" | Callao |- | style="text-align: center;" | 070102 | style="text-align: left;" | [[Bellavista (distrikt yn Callao)|Bellavista]] | style="text-align: left;" | Bellavista |- | style="text-align: center;" | 070103 | style="text-align: left;" | [[Carmen de La Legua Reynoso]] | style="text-align: left;" | Carmen de La Legua |- | style="text-align: center;" | 070104 | style="text-align: left;" | [[La Perla]] | style="text-align: left;" | La Perla |- | style="text-align: center;" | 070105 | style="text-align: left;" | [[La Punta]] | style="text-align: left;" | La Punta |- | style="text-align: center;" | 070106 | style="text-align: left;" | [[Ventanilla]] | style="text-align: left;" | Ventanilla |- | style="text-align: center;" | 070107 | style="text-align: left;" | [[Mi Perú]] | style="text-align: left;" | Mi Perú |} </div> </div> {{boarnen|boarnefernijing= <references/> ---- {{Commonscat|Callao Province|Callao}} }} {{Regio's fan Perû}} [[Kategory:Callao (regio)| ]] [[Kategory:Regio fan Perû|Callao]] [[Kategory:Bestjoerlike ienheid oprjochte yn 1836]] o2v689jgkaemt8wz6leth3329wm4ee8 Lambayeque (regio) 0 195252 1244285 1244284 2026-11-10T12:40:56Z Drewes 2754 loft ---> lucht 1244285 wikitext text/x-wiki {{Ynfoboks regio fan Perû | namme = Lambayeque | ôfbylding = Peru - Lambayeque Department (locator map).svg | ôfbyldingstekst = Lokaasje fan 'e regio yn Perû | flagge = Flag of Lambayeque Department.svg | wapen = Escudo Departamento de Lambayeque.svg | haadplak = [[Chiclayo]] | grutste stêd = [[Chiclayo]] | provinsjes = 3 | distrikten = 38 | gûverneur = | ynwenners = 1.444.740 <small>(rûzing 2026)</small><ref>[https://public.tableau.com/app/profile/ogei.minsa.peru/viz/Poblacionestimada/INICIO?publish=yes MINSA - Ministearje fan Sûnenssoarch, oproppen 10 novimber 2026]</ref> | oerflak = 14.213 km² | befolkingstichtens = 101,64 ynw./km² | hichte = - 6 m - 4.019 m | HDI = 0,695 <small>(2022)</small> | UBIGEO = 14 | stifting = 1 desimber 1874 | regio sûnt = 2002 | ISO-koade = LAM | tiidsône = [[UTC]]-5 | koördinaten = | webside = [http://www.regionlambayeque.gob.pe lambayeque.gob.pe] | tekst by posysjekaart= | ôfbylding99 = | ôfbyldingstekst99 = }} '''Lambayeque''' ([[Spaansk]]: ''Región Lambayeque'', [[Ketsjûa]]: ''Lanpalliqi suyu'', Muchik: ''Ñampaxllæc'') is in bestjoerlike [[regio's fan Perû|regio]] yn it noardwesten fan [[Perû]]. De regio beslacht in oerflak fan 14.213 km² en hie neffens rûzing yn 2026 in befolking fan 1.444.740 ynwenners. It haadplak is de stêd [[Chiclayo]]. Yn dizze regio hienen de wichtige pre-Inka-kultueren [[Mochica]], [[Sicán (Lambayeque)|Sicán]] en [[Chimú]] harren oarsprong. == Geografy == De regio leit oan 'e Stille Oseaan en bestiet njonken it fêstelân ek út ferskillende eilannen, wêrûnder [[Punta Chérrepe]], [[Lobos de Tierra]] en [[Lobos de Afuera]]. It klimaat is subtropysk mei in hege luchtfochtigens en in bytsje delslach. De temperatueren kinne oprinne oant 35 °C (tusken jannewaris en april), en de minimumtemperatueren lizze om 15 °C (july-augustus) hinne. De trochsneed temperatuer is 22,5 °C yn it jier. == Befolking == De befolking is foar it grutste part Spaansktalich en konsintrearret him benammen yn 'e kustprovinsje Chiclayo. Yn 'e ôfhandige distrikten [[Incahuasi]] en [[Kañaris]], dy't ta de provinsje Ferreñafe hearre, is der lykwols noch in lânseigen befolking dy't de [[Ketsjûa]]-fariant Inkawasi-Kañaris praat. Oant it begjin fan 'e tweintichste iuw waard oan 'e kust ek it lânseigen [[Muchik]] praat. == Bestjoer == De regio Lambayeque is ferdield yn 3 provinsjes, dy't tegearre út 38 distrikten besteane. <div style="display: flex; flex-wrap: wrap; align-items: flex-start; gap: 20px; margin-bottom: 1em;"> <div style="flex: 1 1 500px; min-width: 300px; overflow-x: auto;"> {| class="wikitable sortable" style="width: 100%; text-align: right;" |+ Provinsjes fan Lambayeque |- style="background-color: #efefef; text-align: center;" ! [[UBIGEO]] !! Provinsje !! Haadplak !! Distrikten |- | style="text-align: center;" | 1401 | style="text-align: left;" | [[Chiclayo (provinsje)|Chiclayo]] | style="text-align: left;" | [[Chiclayo]] | 20 |- | style="text-align: center;" | 1402 | style="text-align: left;" | [[Ferreñafe (provinsje)|Ferreñafe]] | style="text-align: left;" | [[Ferreñafe]] | 6 |- | style="text-align: center;" | 1403 | style="text-align: left;" | [[Lambayeque (provinsje)|Lambayeque]] | style="text-align: left;" | [[Lambayeque (stêd)|Lambayeque]] | 12 |} </div> <div style="flex: 0 0 300px; max-width: 100%;"> [[Ofbyld:Peru - Lambayeque Department (locator map).svg|300px|thumb|none|Provinsjes fan Lambayeque.]] </div> </div> {{boarnen|boarnefernijing= <references/> ---- {{Commonscat|Lambayeque Department|Lambayeque}} }} {{Regio's fan Perû}} [[Kategory:Lambayeque (regio)| ]] [[Kategory:Regio fan Perû|Lambayeque]] [[Kategory:Bestjoerlike ienheid oprjochte yn 1837]] edcf8fu0b18r3n6wyg6q9skiv0y5ltw Sint-Laurentiustsjerke (Breda) 0 195253 1244286 2026-11-10T13:09:45Z RomkeHoekstra 10582 Side makke mei "{{Ynfoboks tsjerkegebou | namme = Sint-Laurentiustsjerke | ôfbylding = 13-06-27-breda-by-RalfR-137.jpg | ôfbyldingsbreedte = | ôfbyldingstekst = | lân = {{NL}} | bestjoerlike ienheid 1 = provinsje | namme bestjoerlike ienheid 1= [[Ofbyld:North Brabant-Flag.svg|border|20px]] [[Noard-Brabân]] | bestjoerlike ienheid 2 = | namme bestjoerlike ienheid 2= | bestjoerlike ienheid 3..." 1244286 wikitext text/x-wiki {{Ynfoboks tsjerkegebou | namme = Sint-Laurentiustsjerke | ôfbylding = 13-06-27-breda-by-RalfR-137.jpg | ôfbyldingsbreedte = | ôfbyldingstekst = | lân = {{NL}} | bestjoerlike ienheid 1 = provinsje | namme bestjoerlike ienheid 1= [[Ofbyld:North Brabant-Flag.svg|border|20px]] [[Noard-Brabân]] | bestjoerlike ienheid 2 = | namme bestjoerlike ienheid 2= | bestjoerlike ienheid 3 = | namme bestjoerlike ienheid 3= | plak = [[Ofbyld:Flag of Breda.svg|20px]] [[Breda]] | adres = Ginnekenweg 333 | koördinaten = | tsjerkegenoatskip = [[Roomsk-Katolike Tsjerke]] | bisdom = [[Bisdom Breda]] | aartsbisdom = | patroanhillige = [[Laurentius fan Rome|Sint-Laurentius]] | status = | arsjitekt = Joseph Cuypers en Jan Stuyt | yngenieur = | boujier = 1902 | sloopjier = | boustyl = [[Neogotyk]] | hichte = 60,6 meter (toer) | monumintale status = Ryksmonumint | monumintnûmer = | webside = [https://parochieheiligefamilie.nl/ parochieheiligefamilie.nl] | mapname = Breda | mapwidth = | lat_deg = 51 | lat_min = 34 | lat_sec = 5.74 | lat_dir = N | lon_deg = 4 | lon_min = 47 | lon_sec = 6 | lon_dir = E | tekst by posysjekaart = }} De '''Sint-Laurentiustsjerke''' is in [[Roomsk-Katolike Tsjerke|roomsk-katolyk]] [[tsjerkegebou]] oan 'e Ginnekenweg 333 yn it earder selsstannige doarp Ginneken, dat hjoed-de-dei in wyk is yn it suden fan [[Breda]]. De tsjerke heart by de Parochy fan 'e Hillige Famylje. == Beskriuwing == It is in [[krústsjerke]] yn [[Neogotyk|neogoatyske]] styl neffens in ûntwerp fan 'e arsjitekten [[Joseph Cuypers]] en [[Jan Stuyt]]. De tsjerke waard boud yn 1902 en is sûnt 1978 in ryksmonumint. De lingte is 50,6 meter, de breedte 30,3 meter. De krusingstoer is 60,6 meter heech en hat in achtkante spits. [[Ofbyld:Breda Sint-Laurentiuskerk Agnus Dei voorgevel 2024-11-04.jpg|thumb|left|Tegeltablo boppe de tagong]] De gevel is boppe fersierd mei bylden fan Sint-Laurentius, [[Romanus (paus)|Romanus]] en [[Hippolytus fan Rome|Hippolytus]]. Boppe de tagong is in tegeltablo oanbrocht. Rjochts njonken de tsjerke leit it eardere kleasterhûs Sint-Fransiskus mei de byhearrende skoalle. Lofts, op Ginnekenweg 331, stiet de pastorije, it moetingssintrum en sekretariaat dat ûntwurpen is troch Jan de Lint. == Ynterieur == Lofts fan 'e yngang stiet de doopkapel mei muorre- en ferwulftbeskilderingen út 1955 makke troch de keunstskilder R. Peskovsky. Yn 'e midden stiet it doopfont. [[Ofbyld:10146 Sint Laurentiuskerk te Ginniken 3.jpg|thumb|left|Ynterieur]] Yn 'e tsjerke binne ferskate brânskildere ramen. Der binne fjouwer eardere kapellen, de Hillich Hertkapel, Marijekapel, St. Laurentiuskapel en Hillige Famyljekapel, dêr't hjoed-de-dei ferskate bylden steane. It koer is sânhoekich mei dêrboppe fiif glês-yn-leadramen mei foarstellings fan 'e Annunsjaasje en Eva en de slang, de Berte fan Kristus en Aärons stêf, it Lêste Nachtmiel en Melchisedek, de Krusiging en de Koperen Slang en de Ferrizenis en Jonas út 'e walfisk. == Oargel == It oargel is út 1939 fan 'e firma F.A. Verschueren te Heythuysen en komt út 'e Hillich Herttsjerke. {{boarnen|boarnefernijing= * [https://nl.wikipedia.org/wiki/Sint-Laurentiuskerk_(Ginneken) Wikipedy - Sint-Laurentiuskerk (Ginneken)] {{reflist}} ---- {{Commonscat|Sint-Laurentiuskerk (Breda)|Sint-Laurentiustsjerke, Breda}} }} {{DEFAULTSORT:Laurentiustsjerke (Breda)}} [[Kategory:Bouwurk yn Breda]] [[Kategory:Bouwurk út 1902]] [[Kategory:Tsjerkegebou yn Noard-Brabân]] [[Kategory:Ryksmonumint yn Noard-Brabân]] [[Kategory:Tsjerkegebou yn it bisdom Breda]] luxa9ldkjn26z2l77e3v3tr9p0l8deo Kategory:Frysk froedfrou 14 195254 1244288 2026-11-10T15:26:39Z Drewes 2754 Side makke mei "[[Kategory:Nederlânsk froedfrou]] [[Kategory:Dútsk froedfrou]]" 1244288 wikitext text/x-wiki [[Kategory:Nederlânsk froedfrou]] [[Kategory:Dútsk froedfrou]] 16nab47cev83l6knavf7qlihmhl6phh 1244312 1244288 2026-11-10T22:52:18Z Ieneach fan 'e Esk 13292 kt 1244312 wikitext text/x-wiki [[Kategory:Nederlânsk froedfrou]] [[Kategory:Froedfrou]] [[Kategory:Frysk ferloskundige]] 5syzifk7bzm5i0zjknzs4k5csrumj49 1244315 1244312 2026-11-10T22:56:19Z Ieneach fan 'e Esk 13292 1244315 wikitext text/x-wiki [[Kategory:Nederlânsk froedfrou]] [[Kategory:Froedfrou]] [[Kategory:Frysk persoan]] h4in1rm5x2q4ewbx4x1ew80auwmrdj4 Goedfrou 0 195255 1244292 2026-11-10T15:43:56Z Drewes 2754 Ferwiist troch nei [[Froedmaster]] 1244292 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Froedmaster]] e7o4uau374ilzqb4sn6r5v4dcgwa0d3 Lima (regio) 0 195256 1244294 2026-11-10T17:17:45Z RomkeHoekstra 10582 Side makke mei "{{Ynfoboks regio fan Perû | namme = Lima | ôfbylding = Peru - Lima Department (locator map).svg | ôfbyldingstekst = Lokaasje fan 'e regio yn Perû | flagge = Lima region flag.svg | wapen = Coat of arms of Lima, Lima region.svg | haadplak = [[Huacho]] | grutste stêd = [[Huacho]] | provinsjes = 9 | distrikten = 128 | gûverneur = | ynwenners = 1.018.8..." 1244294 wikitext text/x-wiki {{Ynfoboks regio fan Perû | namme = Lima | ôfbylding = Peru - Lima Department (locator map).svg | ôfbyldingstekst = Lokaasje fan 'e regio yn Perû | flagge = Lima region flag.svg | wapen = Coat of arms of Lima, Lima region.svg | haadplak = [[Huacho]] | grutste stêd = [[Huacho]] | provinsjes = 9 | distrikten = 128 | gûverneur = | ynwenners = 1.018.876 <small>(20256)</small><ref>eksklusyf de autonome provinsje Lima</ref> | oerflak = 32,129.31 km² | befolkingstichtens = 32 ynw./km² | hichte = 0 m - 6.634 m | HDI = 0,715 <small>(2022)</small> | UBIGEO = 15 | stifting = 4 novimber 1823 | regio sûnt = 2002 | ISO-koade = LIM | tiidsône = [[UTC]]-5 | koördinaten = | webside = [http://www.regionlima.gob.pe regionlima.gob.pe] | tekst by posysjekaart= | ôfbylding99 = | ôfbyldingstekst99 = }} '''Lima''' ([[Spaansk]]: ''Región Lima'' of ''Departamento de Lima'') is in bestjoerlike [[regio's fan Perû|regio]] yn it sintrale diel fan [[Perû]]. De regio beslacht in oerflak fan 32.129,31 km² en hie neffens in rûzing yn 2026 in befolking fan 1.055.882 ynwenners. It bestjoerlik sintrum (it haadplak) is de stêd [[Huacho]]. De stêd [[Lima]] (de nasjonale haadstêd fan it lân) makket bestjoerlik gjin diel mear út fan dizze regio, mar foarmet in selsstannige provinsje. == Geografy == [[Ofbyld:Puente en Vilca - Perú.jpg|thumb|left|Cañete-rivier]] De regio bestie út it kustgebiet oan 'e [[Stille Oseaan]] om 'e nasjonale haadstêd hinne en it oanbuorjende part fan it sintrale Perûviaanske [[Andes]]berchtme. It berchlânskip wurdt karakterisearre troch ferskate berchtoppen dy't heger binne as 4.000 meter; de heechste berch is de [[Yerupajá]] mei in hichte fan 6.634 meter. Foar de kust lizze ferskate eilannen, wêrûnder [[San Lorenzo (eiland)|San Lorenzo]], [[El Frontón]], [[Pachacamac (eiland)|Pachacamac]], [[Corcovado]] en [[Asia (eiland)|Asia]]. == Skiednis == Nei't it Spaanske ûnderkeninkryk Perû oergyng yn 'e Republyk Perû, waard it gebiet yn 1821 ien fan 'e oarspronklike departeminten. Oarspronklik bestiet it departemint út mear provinsjes; sa waard it gebiet fan it tsjintwurdige [[Callao (regio)|Callao]] yn 1836 ôfskieden. Yn 2002 fûn der in grutte bestjoerlike herfoarming plak wêrby't de provinsje Lima-Stêd losmakke waard fan 'e regio Lima. Sûnt tsjinnet de kuststêd Huacho as it bestjoerlik sintrum fan de regio. == Bestjoer == De regio Lima is hjoed-de-dei ferdield yn 9 provinsjes, dy't tegearre út 128 distrikten besteane. <div style="display: flex; flex-wrap: wrap; align-items: flex-start; gap: 20px; margin-bottom: 1em;"> <div style="flex: 1 1 500px; min-width: 300px; overflow-x: auto;"> {| class="wikitable sortable" style="width: 100%; text-align: right;" |+ Provinsjes fan Lima |- style="background-color: #efefef; text-align: center;" ! [[UBIGEO]] !! Provinsje !! Haadplak !! Distrikten |- | style="text-align: center;" | 1502 | style="text-align: left;" | [[Barranca (provinsje, Perû)|Barranca]] | style="text-align: left;" | [[Barranca (Perû)|Barranca]] | 5 |- | style="text-align: center;" | 1503 | style="text-align: left;" | [[Cajatambo (provinsje)|Cajatambo]] | style="text-align: left;" | [[Cajatambo]] | 5 |- | style="text-align: center;" | 1504 | style="text-align: left;" | [[Canta (provinsje)|Canta]] | style="text-align: left;" | [[Canta]] | 7 |- | style="text-align: center;" | 1505 | style="text-align: left;" | [[Cañete (provinsje)|Cañete]] | style="text-align: left;" | [[San Vicente de Cañete]] | 16 |- | style="text-align: center;" | 1506 | style="text-align: left;" | [[Huaral (provinsje)|Huaral]] | style="text-align: left;" | [[Huaral]] | 12 |- | style="text-align: center;" | 1507 | style="text-align: left;" | [[Huarochirí (provinsje)|Huarochirí]] | style="text-align: left;" | [[Matucana]] | 32 |- | style="text-align: center;" | 1508 | style="text-align: left;" | [[Huaura (provinsje)|Huaura]] | style="text-align: left;" | [[Huacho]] | 12 |- | style="text-align: center;" | 1509 | style="text-align: left;" | [[Oyón (provinsje)|Oyón]] | style="text-align: left;" | [[Oyón]] | 6 |- | style="text-align: center;" | 1510 | style="text-align: left;" | [[Yauyos (provinsje)|Yauyos]] | style="text-align: left;" | [[Yauyos]] | 33 |} </div> <div style="flex: 0 0 300px; max-width: 100%;"> [[Ofbyld:Peru - Lima Department (locator map).svg|300px|thumb|none|Provinsjes fan Lima.]] </div> </div> {{boarnen|boarnefernijing= <references/> ---- {{Commonscat|Lima Department|Lima}} }} {{Regio's fan Perû}} [[Kategory:Lima (regio)| ]] [[Kategory:Regio fan Perû|Lima]] [[Kategory:Bestjoerlike ienheid oprjochte yn 1821]] 3h9v17gpsho695z6a63g7nko0eeouoy Lima (provinsje) 0 195257 1244297 2026-11-10T19:13:03Z RomkeHoekstra 10582 Side makke mei "{{Ynfoboks regio fan Perû | type = provinsje | namme = Lima | ôfbylding = Lima Province in Peru (zoom).svg | ôfbyldingstekst = | flagge = Flag of Lima.svg | wapen = Escudo de Lima.svg | haadplak = [[Lima]] | distrikten = 43 | boargemaster = | ynwenners = 10.142.492 <small>(2025)</small><ref>[https://www.inei.gob.pe INEI - Instituto Nacional de Estadísti..." 1244297 wikitext text/x-wiki {{Ynfoboks regio fan Perû | type = provinsje | namme = Lima | ôfbylding = Lima Province in Peru (zoom).svg | ôfbyldingstekst = | flagge = Flag of Lima.svg | wapen = Escudo de Lima.svg | haadplak = [[Lima]] | distrikten = 43 | boargemaster = | ynwenners = 10.142.492 <small>(2025)</small><ref>[https://www.inei.gob.pe INEI - Instituto Nacional de Estadística e Informática]</ref> | oerflak = 2.672,28 km² | befolkingstichtens = 3.796,4 ynw./km² | UBIGEO = 1501 | ISO-koade = LMA | tiidsône = [[UTC]]-5 | koördinaten = | webside = [https://www.munlima.gob.pe munlima.gob.pe] | tekst by posysjekaart= | ôfbylding99 = | ôfbyldingstekst99 = }} De '''provinsje Lima''' is in regiofrij gebiet fan [[Perû]]. De provinsje leit oan 'e kust fan 'e Stille Oseaan en is identyk oan 'e Perûviaanske haadstêd. It heart net ta ien fan 'e 25 regio's fan it lân. De provinsje Lima wurdt folslein omklamme troch de regio [[Lima (regio)|Lima]], dêr't de provinsje oant 2002 by hearde. De provinsje is ferdield yn 43 distrikten (''distritos''). Dêrfan foarmje tritich distrikten de stêd Lima. Trettjin distrikten fan Lima lizze bûten de stedsbebouwing op it plattelân. Dit binne: Ancón, Carabayllo, Chaclacayo, Cieneguilla, Lurigancho (ek wol Chosica), Lurín, Pachacamac, Pucusana, Punta Hermosa, Punta Negra, San Bartolo, Santa María del Mar en Santa Rosa. == Bestjoerlike yndeling == De provinsje Lima is ferdield yn 43 distrikten fan Perû: <div style="display: flex; flex-wrap: wrap; align-items: flex-start; gap: 20px; margin-bottom: 1em;"> <div style="flex: 1 1 500px; min-width: 300px; overflow-x: auto;"> {| class="wikitable sortable" style="width: 100%; text-align: left;" ! Nr. ! District ! Ynwenners ! Oerflak ! [[Ubigeo|UBIGEO]] ! Gebiet |- ! 1 | [[Ofbyld:Bandera de Ancón.png|rand|20px]] [[Ancón (district)|Ancón]] | align="right" | 62.928 | align="right" | 299,22 km² | align="center" | 150102 | style="background:#ffba9a" align="center" | Noard |- ! 2 | [[Ofbyld:vlag ontbreekt.svg|rand|20px]] [[Ate (district)|Ate]] | align="right" | 599.116 | align="right" | 77,72 km² | align="center" | 150103 | style="background:#ef9aff" align="center" | East |- ! 3 | [[Ofbyld:Bandera de Barranco.png|rand|20px]] [[Barranco (district)|Barranco]] | align="right" | 34.378 | align="right" | 3,33 km² | align="center" | 150104 | style="background:#a4ff9a" align="center" | Sintrum |- ! 4 | [[Ofbyld:Bandera de Breña (Lima).png|rand|20px]] [[Breña (district)|Breña]] | align="right" | 85.315 | align="right" | 3,22 km² | align="center" | 150105 | style="background:#a4ff9a" align="center" | Sintrum |- ! 5 | [[Ofbyld:Bandera de Carabayllo.png|rand|20px]] [[Carabayllo (district)|Carabayllo]] | align="right" | 333.039 | align="right" | 346,89 km² | align="center" | 150106 | style="background:#ffba9a" align="center" | Noard |- ! 6 | [[Ofbyld:Bandera de Chaclacayo.png|rand|20px]] [[Chaclacayo (district)|Chaclacayo]] | align="right" | 42.912 | align="right" | 39,50 km² | align="center" | 150107 | style="background:#ef9aff" align="center" | East |- ! 7 | [[Ofbyld:Bandera Chorrillos Perú.png|rand|20px]] [[Chorrillos (district)|Chorrillos]] | align="right" | 314.241 | align="right" | 38,94 km² | align="center" | 150108 | style="background:#9af0ff" align="center" | Súd |- ! 8 | [[Ofbyld:Bandera de Cieneguilla.png|rand|20px]] [[Cieneguilla (district)|Cieneguilla]] | align="right" | 34.684 | align="right" | 240,33 km² | align="center" | 150109 | style="background:#ef9aff" align="center" | East |- ! 9 | [[Ofbyld:vlag ontbreekt.svg|rand|20px]] [[Comas (Lima) (district)|Comas]] | align="right" | 520.450 | align="right" | 48,75 km² | align="center" | 150110 | style="background:#ffba9a" align="center" | Noard |- ! 10 | [[Ofbyld:Bandera El Agustino.png|rand|20px]] [[El Agustino (district)|El Agustino]] | align="right" | 198.862 | align="right" | 12,54 km² | align="center" | 150111 | style="background:#ef9aff" align="center" | East |- ! 11 | [[Ofbyld:Bandera Distrital de Independencia.png|rand|20px]] [[Independencia (Lima) (district)|Independencia]] | align="right" | 211.360 | align="right" | 14,56 km² | align="center" | 150112 | style="background:#ffba9a" align="center" | Noard |- ! 12 | [[Ofbyld:Bandera Jesús María (Lima).png|rand|20px]] [[Jesús María (district)|Jesús María]] | align="right" | 75.359 | align="right" | 4,57 km² | align="center" | 150113 | style="background:#a4ff9a" align="center" | Sintrum |- ! 13 | [[Ofbyld:Bandera de La Molina.png|rand|20px]] [[La Molina (district)|La Molina]] | align="right" | 140.679 | align="right" | 65,75 km² | align="center" | 150114 | style="background:#ef9aff" align="center" | East |- ! 14 | [[Ofbyld:Bandera La Victoria Lima.png|rand|20px]] [[La Victoria (Lima)|La Victoria]] | align="right" | 173.630 | align="right" | 8,74 km² | align="center" | 150115 | style="background:#a4ff9a" align="center" | Sintrum |- ! 15 | [[Ofbyld:Flag of Lima.svg|rand|20px]] '''[[Lima (district)|Lima]]''' | align="right" | 268.352 | align="right" | 21,98 km² | align="center" | 150101 | style="background:#a4ff9a" align="center" | Sintrum |- ! 16 | [[Ofbyld:Bandera de Lince.png|rand|20px]] [[Lince (district)|Lince]] | align="right" | 54.711 | align="right" | 3,03 km² | align="center" | 150116 | style="background:#a4ff9a" align="center" | Sintrum |- ! 17 | [[Ofbyld:Bandera de Los Olivos.png|rand|20px]] [[Los Olivos]] | align="right" | 325.884 | align="right" | 18,25 km² | align="center" | 150117 | style="background:#ffba9a" align="center" | Noard |- ! 18 | [[Ofbyld:Bandera de Lurigancho Chosica.png|rand|20px]] [[Lurigancho (district)|Lurigancho]] | align="right" | 240.814 | align="right" | 236,47 km² | align="center" | 150118 | style="background:#ef9aff" align="center" | East |- ! 19 | [[Ofbyld:Bandera de Lurín.png|rand|20px]] [[Lurín (district)|Lurín]] | align="right" | 89.195 | align="right" | 181,12 km² | align="center" | 150119 | style="background:#9af0ff" align="center" | Súd |- ! 20 | [[Ofbyld:Bandera Magdalena del Mar.png|rand|20px]] [[Magdalena del Mar (district)|Magdalena del Mar]] | align="right" | 60.290 | align="right" | 3,61 km² | align="center" | 150120 | style="background:#a4ff9a" align="center" | Sintrum |- ! 21 | [[Ofbyld:Bandera de Miraflores (Lima).png|rand|20px]] [[Miraflores (Lima)|Miraflores]] | align="right" | 99.337 | align="right" | 9,62 km² | align="center" | 150122 | style="background:#a4ff9a" align="center" | Sintrum |- ! 22 | [[Ofbyld:Bandera de Pachacamac.png|rand|20px]] [[Pachacamac]] | align="right" | 110.071 | align="right" | 160,23 km² | align="center" | 150123 | style="background:#9af0ff" align="center" | Súd |- ! 23 | [[Ofbyld:Bandera Distrito Pucusana.png|rand|20px]] [[Pucusana]] | align="right" | 14.891 | align="right" | 37,83 km² | align="center" | 150124 | style="background:#9af0ff" align="center" | Súd |- ! 24 | [[Ofbyld:vlag ontbreekt.svg|rand|20px]] [[Pueblo Libre (Lima) (district)|Pueblo Libre]] | align="right" | 83.323 | align="right" | 4,38 km² | align="center" | 150121 | style="background:#a4ff9a" align="center" | Sintrum |- ! 25 | [[Ofbyld:vlag ontbreekt.svg|rand|20px]] [[Puente Piedra (district)|Puente Piedra]] | align="right" | 329.675 | align="right" | 71,18 km² | align="center" | 150125 | style="background:#ffba9a" align="center" | Noard |- ! 26 | [[Ofbyld:vlag ontbreekt.svg|rand|20px]] [[Punta Hermosa (district)|Punta Hermosa]] | align="right" | 15.874 | align="right" | 119,50 km² | align="center" | 150126 | style="background:#9af0ff" align="center" | Súd |- ! 27 | [[Ofbyld:vlag ontbreekt.svg|rand|20px]] [[Punta Negra (district)|Punta Negra]] | align="right" | 7.074 | align="right" | 130,50 km² | align="center" | 150127 | style="background:#9af0ff" align="center" | Súd |- ! 28 | [[Ofbyld:Bandera El Rimac.png|rand|20px]] [[Rímac (district)|Rímac]] | align="right" | 174.785 | align="right" | 11,87 km² | align="center" | 150128 | style="background:#a4ff9a" align="center" | Sintrum |- ! 29 | [[Ofbyld:Bandera de San Bartolo.png|rand|20px]] [[San Bartolo (district)|San Bartolo]] | align="right" | 7.482 | align="right" | 45,01 km² | align="center" | 150129 | style="background:#9af0ff" align="center" | Súd |- ! 30 | [[Ofbyld:Bandera de San Borja.png|rand|20px]] [[San Borja (district)|San Borja]] | align="right" | 113.247 | align="right" | 9,96 km² | align="center" | 150130 | style="background:#a4ff9a" align="center" | Sintrum |- ! 31 | [[Ofbyld:Bandera de San Isidro (Lima).jpg|rand|20px]] [[San Isidro (district)|San Isidro]] | align="right" | 60.375 | align="right" | 11,10 km² | align="center" | 150131 | style="background:#a4ff9a" align="center" | Sintrum |- ! 32 | [[Ofbyld:Bandera SJL.jpg|rand|20px]] [[San Juan de Lurigancho]] | align="right" | 1.038.495 | align="right" | 131,25 km² | align="center" | 150132 | style="background:#ef9aff" align="center" | East |- ! 33 | [[Ofbyld:Bandera de San Juan de Miraflores.png|rand|20px]] [[San Juan de Miraflores (district)|San Juan de Miraflores]] | align="right" | 355.219 | align="right" | 23,98 km² | align="center" | 150133 | style="background:#9af0ff" align="center" | Súd |- ! 34 | [[Ofbyld:Bandera Distrito de San Luis.png|rand|20px]] [[San Luis (Lima) (district)|San Luis]] | align="right" | 52.082 | align="right" | 3,49 km² | align="center" | 150134 | style="background:#a4ff9a" align="center" | Sintrum |- ! 35 | [[Ofbyld:Bandera Municipalidad Distrital de San Martin de Porres.svg|rand|20px]] [[San Martín de Porres (district)|San Martín de Porres]] | align="right" | 654.083 | align="right" | 36,91 km² | align="center" | 150135 | style="background:#ffba9a" align="center" | Noard |- ! 36 | [[Ofbyld:Bandera de San Miguel (Lima).png|rand|20px]] [[San Miguel (district)|San Miguel]] | align="right" | 155.384 | align="right" | 10,72 km² | align="center" | 150136 | style="background:#a4ff9a" align="center" | Sintrum |- ! 37 | [[Ofbyld:BanderaSantaAnita.png|rand|20px]] [[Santa Anita (district)|Santa Anita]] | align="right" | 196.214 | align="right" | 10,69 km² | align="center" | 150137 | style="background:#ef9aff" align="center" | East |- ! 38 | [[Ofbyld:vlag ontbreekt.svg|rand|20px]] [[Santa María del Mar (district)|Santa María del Mar]] | align="right" | 999 | align="right" | 9,81 km² | align="center" | 150138 | style="background:#9af0ff" align="center" | Súd |- ! 39 | [[Ofbyld:Bandera Santa Rosa.png|rand|20px]] [[Santa Rosa (Lima) (district)|Santa Rosa]] | align="right" | 27.863 | align="right" | 21,50 km² | align="center" | 150139 | style="background:#ffba9a" align="center" | Noard |- ! 40 | [[Ofbyld:vlag ontbreekt.svg|rand|20px]] [[Santiago de Surco]] | align="right" | 329.152 | align="right" | 52,00 km² | align="center" | 150140 | style="background:#a4ff9a" align="center" | Sintrum |- ! 41 | [[Ofbyld:vlag ontbreekt.svg|rand|20px]] [[Surquillo (district)|Surquillo]] | align="right" | 91.023 | align="right" | 4,49 km² | align="center" | 150141 | style="background:#a4ff9a" align="center" | Sintrum |- ! 42 | [[Ofbyld:Bandera de Villa el salvador.png|rand|20px]] [[Villa El Salvador]] | align="right" | 393.254 | align="right" | 35,46 km² | align="center" | 150142 | style="background:#9af0ff" align="center" | Súd |- ! 43 | [[Ofbyld:Bandera Villa María del Triunfo.png|rand|20px]] [[Villa María del Triunfo (district)|Villa María del Triunfo]] | align="right" | 198.862 | align="right" | 70,57 km² | align="center" | 150143 | style="background:#9af0ff" align="center" | Súd |} </div> <div style="flex: 0 0 300px; max-width: 100%;"> [[Ofbyld:Lima Metropolitana Distritos Nombrados (Leyenda).png|260px|thumb|Provinsjes fan Lima.]] </div> </div> {{boarnen|boarnefernijing= <references/> ---- {{Commonscat|Lambayeque Department|Lambayeque}} }} {{Regio's fan Perû}} [[Kategory:Provinsje fan Perû|Lima]] esg8w0ll9oc4iz4cwg6447s10h4jonn 1244316 1244297 2026-11-10T22:57:43Z Ieneach fan 'e Esk 13292 /* Bestjoerlike yndeling */ kt 1244316 wikitext text/x-wiki {{Ynfoboks regio fan Perû | type = provinsje | namme = Lima | ôfbylding = Lima Province in Peru (zoom).svg | ôfbyldingstekst = | flagge = Flag of Lima.svg | wapen = Escudo de Lima.svg | haadplak = [[Lima]] | distrikten = 43 | boargemaster = | ynwenners = 10.142.492 <small>(2025)</small><ref>[https://www.inei.gob.pe INEI - Instituto Nacional de Estadística e Informática]</ref> | oerflak = 2.672,28 km² | befolkingstichtens = 3.796,4 ynw./km² | UBIGEO = 1501 | ISO-koade = LMA | tiidsône = [[UTC]]-5 | koördinaten = | webside = [https://www.munlima.gob.pe munlima.gob.pe] | tekst by posysjekaart= | ôfbylding99 = | ôfbyldingstekst99 = }} De '''provinsje Lima''' is in regiofrij gebiet fan [[Perû]]. De provinsje leit oan 'e kust fan 'e Stille Oseaan en is identyk oan 'e Perûviaanske haadstêd. It heart net ta ien fan 'e 25 regio's fan it lân. De provinsje Lima wurdt folslein omklamme troch de regio [[Lima (regio)|Lima]], dêr't de provinsje oant 2002 by hearde. De provinsje is ferdield yn 43 distrikten (''distritos''). Dêrfan foarmje tritich distrikten de stêd Lima. Trettjin distrikten fan Lima lizze bûten de stedsbebouwing op it plattelân. Dit binne: Ancón, Carabayllo, Chaclacayo, Cieneguilla, Lurigancho (ek wol Chosica), Lurín, Pachacamac, Pucusana, Punta Hermosa, Punta Negra, San Bartolo, Santa María del Mar en Santa Rosa. == Bestjoerlike yndeling == De provinsje Lima is ferdield yn 43 distrikten fan Perû: <div style="display: flex; flex-wrap: wrap; align-items: flex-start; gap: 20px; margin-bottom: 1em;"> <div style="flex: 1 1 500px; min-width: 300px; overflow-x: auto;"> {| class="wikitable sortable" style="width: 100%; text-align: left;" ! Nr. ! District ! Ynwenners ! Oerflak ! [[Ubigeo|UBIGEO]] ! Gebiet |- ! 1 | [[Ofbyld:Bandera de Ancón.png|rand|20px]] [[Ancón (district)|Ancón]] | align="right" | 62.928 | align="right" | 299,22 km² | align="center" | 150102 | style="background:#ffba9a" align="center" | Noard |- ! 2 | [[Ofbyld:vlag ontbreekt.svg|rand|20px]] [[Ate (district)|Ate]] | align="right" | 599.116 | align="right" | 77,72 km² | align="center" | 150103 | style="background:#ef9aff" align="center" | East |- ! 3 | [[Ofbyld:Bandera de Barranco.png|rand|20px]] [[Barranco (district)|Barranco]] | align="right" | 34.378 | align="right" | 3,33 km² | align="center" | 150104 | style="background:#a4ff9a" align="center" | Sintrum |- ! 4 | [[Ofbyld:Bandera de Breña (Lima).png|rand|20px]] [[Breña (district)|Breña]] | align="right" | 85.315 | align="right" | 3,22 km² | align="center" | 150105 | style="background:#a4ff9a" align="center" | Sintrum |- ! 5 | [[Ofbyld:Bandera de Carabayllo.png|rand|20px]] [[Carabayllo (district)|Carabayllo]] | align="right" | 333.039 | align="right" | 346,89 km² | align="center" | 150106 | style="background:#ffba9a" align="center" | Noard |- ! 6 | [[Ofbyld:Bandera de Chaclacayo.png|rand|20px]] [[Chaclacayo (district)|Chaclacayo]] | align="right" | 42.912 | align="right" | 39,50 km² | align="center" | 150107 | style="background:#ef9aff" align="center" | East |- ! 7 | [[Ofbyld:Bandera Chorrillos Perú.png|rand|20px]] [[Chorrillos (district)|Chorrillos]] | align="right" | 314.241 | align="right" | 38,94 km² | align="center" | 150108 | style="background:#9af0ff" align="center" | Súd |- ! 8 | [[Ofbyld:Bandera de Cieneguilla.png|rand|20px]] [[Cieneguilla (district)|Cieneguilla]] | align="right" | 34.684 | align="right" | 240,33 km² | align="center" | 150109 | style="background:#ef9aff" align="center" | East |- ! 9 | [[Ofbyld:vlag ontbreekt.svg|rand|20px]] [[Comas (Lima) (district)|Comas]] | align="right" | 520.450 | align="right" | 48,75 km² | align="center" | 150110 | style="background:#ffba9a" align="center" | Noard |- ! 10 | [[Ofbyld:Bandera El Agustino.png|rand|20px]] [[El Agustino (district)|El Agustino]] | align="right" | 198.862 | align="right" | 12,54 km² | align="center" | 150111 | style="background:#ef9aff" align="center" | East |- ! 11 | [[Ofbyld:Bandera Distrital de Independencia.png|rand|20px]] [[Independencia (Lima) (district)|Independencia]] | align="right" | 211.360 | align="right" | 14,56 km² | align="center" | 150112 | style="background:#ffba9a" align="center" | Noard |- ! 12 | [[Ofbyld:Bandera Jesús María (Lima).png|rand|20px]] [[Jesús María (district)|Jesús María]] | align="right" | 75.359 | align="right" | 4,57 km² | align="center" | 150113 | style="background:#a4ff9a" align="center" | Sintrum |- ! 13 | [[Ofbyld:Bandera de La Molina.png|rand|20px]] [[La Molina (district)|La Molina]] | align="right" | 140.679 | align="right" | 65,75 km² | align="center" | 150114 | style="background:#ef9aff" align="center" | East |- ! 14 | [[Ofbyld:Bandera La Victoria Lima.png|rand|20px]] [[La Victoria (Lima)|La Victoria]] | align="right" | 173.630 | align="right" | 8,74 km² | align="center" | 150115 | style="background:#a4ff9a" align="center" | Sintrum |- ! 15 | [[Ofbyld:Flag of Lima.svg|rand|20px]] '''[[Lima (district)|Lima]]''' | align="right" | 268.352 | align="right" | 21,98 km² | align="center" | 150101 | style="background:#a4ff9a" align="center" | Sintrum |- ! 16 | [[Ofbyld:Bandera de Lince.png|rand|20px]] [[Lince (district)|Lince]] | align="right" | 54.711 | align="right" | 3,03 km² | align="center" | 150116 | style="background:#a4ff9a" align="center" | Sintrum |- ! 17 | [[Ofbyld:Bandera de Los Olivos.png|rand|20px]] [[Los Olivos]] | align="right" | 325.884 | align="right" | 18,25 km² | align="center" | 150117 | style="background:#ffba9a" align="center" | Noard |- ! 18 | [[Ofbyld:Bandera de Lurigancho Chosica.png|rand|20px]] [[Lurigancho (district)|Lurigancho]] | align="right" | 240.814 | align="right" | 236,47 km² | align="center" | 150118 | style="background:#ef9aff" align="center" | East |- ! 19 | [[Ofbyld:Bandera de Lurín.png|rand|20px]] [[Lurín (district)|Lurín]] | align="right" | 89.195 | align="right" | 181,12 km² | align="center" | 150119 | style="background:#9af0ff" align="center" | Súd |- ! 20 | [[Ofbyld:Bandera Magdalena del Mar.png|rand|20px]] [[Magdalena del Mar (district)|Magdalena del Mar]] | align="right" | 60.290 | align="right" | 3,61 km² | align="center" | 150120 | style="background:#a4ff9a" align="center" | Sintrum |- ! 21 | [[Ofbyld:Bandera de Miraflores (Lima).png|rand|20px]] [[Miraflores (Lima)|Miraflores]] | align="right" | 99.337 | align="right" | 9,62 km² | align="center" | 150122 | style="background:#a4ff9a" align="center" | Sintrum |- ! 22 | [[Ofbyld:Bandera de Pachacamac.png|rand|20px]] [[Pachacamac]] | align="right" | 110.071 | align="right" | 160,23 km² | align="center" | 150123 | style="background:#9af0ff" align="center" | Súd |- ! 23 | [[Ofbyld:Bandera Distrito Pucusana.png|rand|20px]] [[Pucusana]] | align="right" | 14.891 | align="right" | 37,83 km² | align="center" | 150124 | style="background:#9af0ff" align="center" | Súd |- ! 24 | [[Ofbyld:vlag ontbreekt.svg|rand|20px]] [[Pueblo Libre (Lima) (district)|Pueblo Libre]] | align="right" | 83.323 | align="right" | 4,38 km² | align="center" | 150121 | style="background:#a4ff9a" align="center" | Sintrum |- ! 25 | [[Ofbyld:vlag ontbreekt.svg|rand|20px]] [[Puente Piedra (district)|Puente Piedra]] | align="right" | 329.675 | align="right" | 71,18 km² | align="center" | 150125 | style="background:#ffba9a" align="center" | Noard |- ! 26 | [[Ofbyld:vlag ontbreekt.svg|rand|20px]] [[Punta Hermosa (district)|Punta Hermosa]] | align="right" | 15.874 | align="right" | 119,50 km² | align="center" | 150126 | style="background:#9af0ff" align="center" | Súd |- ! 27 | [[Ofbyld:vlag ontbreekt.svg|rand|20px]] [[Punta Negra (district)|Punta Negra]] | align="right" | 7.074 | align="right" | 130,50 km² | align="center" | 150127 | style="background:#9af0ff" align="center" | Súd |- ! 28 | [[Ofbyld:Bandera El Rimac.png|rand|20px]] [[Rímac (district)|Rímac]] | align="right" | 174.785 | align="right" | 11,87 km² | align="center" | 150128 | style="background:#a4ff9a" align="center" | Sintrum |- ! 29 | [[Ofbyld:Bandera de San Bartolo.png|rand|20px]] [[San Bartolo (district)|San Bartolo]] | align="right" | 7.482 | align="right" | 45,01 km² | align="center" | 150129 | style="background:#9af0ff" align="center" | Súd |- ! 30 | [[Ofbyld:Bandera de San Borja.png|rand|20px]] [[San Borja (district)|San Borja]] | align="right" | 113.247 | align="right" | 9,96 km² | align="center" | 150130 | style="background:#a4ff9a" align="center" | Sintrum |- ! 31 | [[Ofbyld:Bandera de San Isidro (Lima).jpg|rand|20px]] [[San Isidro (district)|San Isidro]] | align="right" | 60.375 | align="right" | 11,10 km² | align="center" | 150131 | style="background:#a4ff9a" align="center" | Sintrum |- ! 32 | [[Ofbyld:Bandera SJL.jpg|rand|20px]] [[San Juan de Lurigancho]] | align="right" | 1.038.495 | align="right" | 131,25 km² | align="center" | 150132 | style="background:#ef9aff" align="center" | East |- ! 33 | [[Ofbyld:Bandera de San Juan de Miraflores.png|rand|20px]] [[San Juan de Miraflores (district)|San Juan de Miraflores]] | align="right" | 355.219 | align="right" | 23,98 km² | align="center" | 150133 | style="background:#9af0ff" align="center" | Súd |- ! 34 | [[Ofbyld:Bandera Distrito de San Luis.png|rand|20px]] [[San Luis (Lima) (district)|San Luis]] | align="right" | 52.082 | align="right" | 3,49 km² | align="center" | 150134 | style="background:#a4ff9a" align="center" | Sintrum |- ! 35 | [[Ofbyld:Bandera Municipalidad Distrital de San Martin de Porres.svg|rand|20px]] [[San Martín de Porres (district)|San Martín de Porres]] | align="right" | 654.083 | align="right" | 36,91 km² | align="center" | 150135 | style="background:#ffba9a" align="center" | Noard |- ! 36 | [[Ofbyld:Bandera de San Miguel (Lima).png|rand|20px]] [[San Miguel (district)|San Miguel]] | align="right" | 155.384 | align="right" | 10,72 km² | align="center" | 150136 | style="background:#a4ff9a" align="center" | Sintrum |- ! 37 | [[Ofbyld:BanderaSantaAnita.png|rand|20px]] [[Santa Anita (district)|Santa Anita]] | align="right" | 196.214 | align="right" | 10,69 km² | align="center" | 150137 | style="background:#ef9aff" align="center" | East |- ! 38 | [[Ofbyld:vlag ontbreekt.svg|rand|20px]] [[Santa María del Mar (district)|Santa María del Mar]] | align="right" | 999 | align="right" | 9,81 km² | align="center" | 150138 | style="background:#9af0ff" align="center" | Súd |- ! 39 | [[Ofbyld:Bandera Santa Rosa.png|rand|20px]] [[Santa Rosa (Lima) (district)|Santa Rosa]] | align="right" | 27.863 | align="right" | 21,50 km² | align="center" | 150139 | style="background:#ffba9a" align="center" | Noard |- ! 40 | [[Ofbyld:vlag ontbreekt.svg|rand|20px]] [[Santiago de Surco]] | align="right" | 329.152 | align="right" | 52,00 km² | align="center" | 150140 | style="background:#a4ff9a" align="center" | Sintrum |- ! 41 | [[Ofbyld:vlag ontbreekt.svg|rand|20px]] [[Surquillo (district)|Surquillo]] | align="right" | 91.023 | align="right" | 4,49 km² | align="center" | 150141 | style="background:#a4ff9a" align="center" | Sintrum |- ! 42 | [[Ofbyld:Bandera de Villa el salvador.png|rand|20px]] [[Villa El Salvador]] | align="right" | 393.254 | align="right" | 35,46 km² | align="center" | 150142 | style="background:#9af0ff" align="center" | Súd |- ! 43 | [[Ofbyld:Bandera Villa María del Triunfo.png|rand|20px]] [[Villa María del Triunfo (district)|Villa María del Triunfo]] | align="right" | 198.862 | align="right" | 70,57 km² | align="center" | 150143 | style="background:#9af0ff" align="center" | Súd |} </div> <div style="flex: 0 0 300px; max-width: 100%;"> [[Ofbyld:Lima Metropolitana Distritos Nombrados (Leyenda).png|260px|thumb|Provinsjes fan Lima.]] </div> </div> {{boarnen|boarnefernijing= <references/> ---- {{Commonscat|Lambayeque Department|Lambayeque}} }} {{Regio's fan Perû}} [[Kategory:Provinsje fan Perû|Lima]] [[Kategory:Bestjoerlike ienheid oprjochte yn 1821]] 0o2xxq42wtc16c30jj3somscedianwf 1244317 1244316 2026-11-10T22:58:13Z Ieneach fan 'e Esk 13292 oprj. 1821 neffens en: 1244317 wikitext text/x-wiki {{Ynfoboks regio fan Perû | type = provinsje | namme = Lima | ôfbylding = Lima Province in Peru (zoom).svg | ôfbyldingstekst = | flagge = Flag of Lima.svg | wapen = Escudo de Lima.svg | haadplak = [[Lima]] | distrikten = 43 | boargemaster = | ynwenners = 10.142.492 <small>(2025)</small><ref>[https://www.inei.gob.pe INEI - Instituto Nacional de Estadística e Informática]</ref> | oerflak = 2.672,28 km² | befolkingstichtens = 3.796,4 ynw./km² | UBIGEO = 1501 | ISO-koade = LMA | tiidsône = [[UTC]]-5 | koördinaten = | webside = [https://www.munlima.gob.pe munlima.gob.pe] | tekst by posysjekaart= | ôfbylding99 = | ôfbyldingstekst99 = }} De '''provinsje Lima''' is in regiofrij gebiet fan [[Perû]]. De provinsje, dy't yn 1821 oprjochte waard, leit oan 'e kust fan 'e Stille Oseaan en is identyk oan 'e Perûviaanske haadstêd. It heart net ta ien fan 'e 25 regio's fan it lân. De provinsje Lima wurdt folslein omklamme troch de regio [[Lima (regio)|Lima]], dêr't de provinsje oant 2002 by hearde. De provinsje is ferdield yn 43 distrikten (''distritos''). Dêrfan foarmje tritich distrikten de stêd Lima. Trettjin distrikten fan Lima lizze bûten de stedsbebouwing op it plattelân. Dit binne: Ancón, Carabayllo, Chaclacayo, Cieneguilla, Lurigancho (ek wol Chosica), Lurín, Pachacamac, Pucusana, Punta Hermosa, Punta Negra, San Bartolo, Santa María del Mar en Santa Rosa. == Bestjoerlike yndeling == De provinsje Lima is ferdield yn 43 distrikten fan Perû: <div style="display: flex; flex-wrap: wrap; align-items: flex-start; gap: 20px; margin-bottom: 1em;"> <div style="flex: 1 1 500px; min-width: 300px; overflow-x: auto;"> {| class="wikitable sortable" style="width: 100%; text-align: left;" ! Nr. ! District ! Ynwenners ! Oerflak ! [[Ubigeo|UBIGEO]] ! Gebiet |- ! 1 | [[Ofbyld:Bandera de Ancón.png|rand|20px]] [[Ancón (district)|Ancón]] | align="right" | 62.928 | align="right" | 299,22 km² | align="center" | 150102 | style="background:#ffba9a" align="center" | Noard |- ! 2 | [[Ofbyld:vlag ontbreekt.svg|rand|20px]] [[Ate (district)|Ate]] | align="right" | 599.116 | align="right" | 77,72 km² | align="center" | 150103 | style="background:#ef9aff" align="center" | East |- ! 3 | [[Ofbyld:Bandera de Barranco.png|rand|20px]] [[Barranco (district)|Barranco]] | align="right" | 34.378 | align="right" | 3,33 km² | align="center" | 150104 | style="background:#a4ff9a" align="center" | Sintrum |- ! 4 | [[Ofbyld:Bandera de Breña (Lima).png|rand|20px]] [[Breña (district)|Breña]] | align="right" | 85.315 | align="right" | 3,22 km² | align="center" | 150105 | style="background:#a4ff9a" align="center" | Sintrum |- ! 5 | [[Ofbyld:Bandera de Carabayllo.png|rand|20px]] [[Carabayllo (district)|Carabayllo]] | align="right" | 333.039 | align="right" | 346,89 km² | align="center" | 150106 | style="background:#ffba9a" align="center" | Noard |- ! 6 | [[Ofbyld:Bandera de Chaclacayo.png|rand|20px]] [[Chaclacayo (district)|Chaclacayo]] | align="right" | 42.912 | align="right" | 39,50 km² | align="center" | 150107 | style="background:#ef9aff" align="center" | East |- ! 7 | [[Ofbyld:Bandera Chorrillos Perú.png|rand|20px]] [[Chorrillos (district)|Chorrillos]] | align="right" | 314.241 | align="right" | 38,94 km² | align="center" | 150108 | style="background:#9af0ff" align="center" | Súd |- ! 8 | [[Ofbyld:Bandera de Cieneguilla.png|rand|20px]] [[Cieneguilla (district)|Cieneguilla]] | align="right" | 34.684 | align="right" | 240,33 km² | align="center" | 150109 | style="background:#ef9aff" align="center" | East |- ! 9 | [[Ofbyld:vlag ontbreekt.svg|rand|20px]] [[Comas (Lima) (district)|Comas]] | align="right" | 520.450 | align="right" | 48,75 km² | align="center" | 150110 | style="background:#ffba9a" align="center" | Noard |- ! 10 | [[Ofbyld:Bandera El Agustino.png|rand|20px]] [[El Agustino (district)|El Agustino]] | align="right" | 198.862 | align="right" | 12,54 km² | align="center" | 150111 | style="background:#ef9aff" align="center" | East |- ! 11 | [[Ofbyld:Bandera Distrital de Independencia.png|rand|20px]] [[Independencia (Lima) (district)|Independencia]] | align="right" | 211.360 | align="right" | 14,56 km² | align="center" | 150112 | style="background:#ffba9a" align="center" | Noard |- ! 12 | [[Ofbyld:Bandera Jesús María (Lima).png|rand|20px]] [[Jesús María (district)|Jesús María]] | align="right" | 75.359 | align="right" | 4,57 km² | align="center" | 150113 | style="background:#a4ff9a" align="center" | Sintrum |- ! 13 | [[Ofbyld:Bandera de La Molina.png|rand|20px]] [[La Molina (district)|La Molina]] | align="right" | 140.679 | align="right" | 65,75 km² | align="center" | 150114 | style="background:#ef9aff" align="center" | East |- ! 14 | [[Ofbyld:Bandera La Victoria Lima.png|rand|20px]] [[La Victoria (Lima)|La Victoria]] | align="right" | 173.630 | align="right" | 8,74 km² | align="center" | 150115 | style="background:#a4ff9a" align="center" | Sintrum |- ! 15 | [[Ofbyld:Flag of Lima.svg|rand|20px]] '''[[Lima (district)|Lima]]''' | align="right" | 268.352 | align="right" | 21,98 km² | align="center" | 150101 | style="background:#a4ff9a" align="center" | Sintrum |- ! 16 | [[Ofbyld:Bandera de Lince.png|rand|20px]] [[Lince (district)|Lince]] | align="right" | 54.711 | align="right" | 3,03 km² | align="center" | 150116 | style="background:#a4ff9a" align="center" | Sintrum |- ! 17 | [[Ofbyld:Bandera de Los Olivos.png|rand|20px]] [[Los Olivos]] | align="right" | 325.884 | align="right" | 18,25 km² | align="center" | 150117 | style="background:#ffba9a" align="center" | Noard |- ! 18 | [[Ofbyld:Bandera de Lurigancho Chosica.png|rand|20px]] [[Lurigancho (district)|Lurigancho]] | align="right" | 240.814 | align="right" | 236,47 km² | align="center" | 150118 | style="background:#ef9aff" align="center" | East |- ! 19 | [[Ofbyld:Bandera de Lurín.png|rand|20px]] [[Lurín (district)|Lurín]] | align="right" | 89.195 | align="right" | 181,12 km² | align="center" | 150119 | style="background:#9af0ff" align="center" | Súd |- ! 20 | [[Ofbyld:Bandera Magdalena del Mar.png|rand|20px]] [[Magdalena del Mar (district)|Magdalena del Mar]] | align="right" | 60.290 | align="right" | 3,61 km² | align="center" | 150120 | style="background:#a4ff9a" align="center" | Sintrum |- ! 21 | [[Ofbyld:Bandera de Miraflores (Lima).png|rand|20px]] [[Miraflores (Lima)|Miraflores]] | align="right" | 99.337 | align="right" | 9,62 km² | align="center" | 150122 | style="background:#a4ff9a" align="center" | Sintrum |- ! 22 | [[Ofbyld:Bandera de Pachacamac.png|rand|20px]] [[Pachacamac]] | align="right" | 110.071 | align="right" | 160,23 km² | align="center" | 150123 | style="background:#9af0ff" align="center" | Súd |- ! 23 | [[Ofbyld:Bandera Distrito Pucusana.png|rand|20px]] [[Pucusana]] | align="right" | 14.891 | align="right" | 37,83 km² | align="center" | 150124 | style="background:#9af0ff" align="center" | Súd |- ! 24 | [[Ofbyld:vlag ontbreekt.svg|rand|20px]] [[Pueblo Libre (Lima) (district)|Pueblo Libre]] | align="right" | 83.323 | align="right" | 4,38 km² | align="center" | 150121 | style="background:#a4ff9a" align="center" | Sintrum |- ! 25 | [[Ofbyld:vlag ontbreekt.svg|rand|20px]] [[Puente Piedra (district)|Puente Piedra]] | align="right" | 329.675 | align="right" | 71,18 km² | align="center" | 150125 | style="background:#ffba9a" align="center" | Noard |- ! 26 | [[Ofbyld:vlag ontbreekt.svg|rand|20px]] [[Punta Hermosa (district)|Punta Hermosa]] | align="right" | 15.874 | align="right" | 119,50 km² | align="center" | 150126 | style="background:#9af0ff" align="center" | Súd |- ! 27 | [[Ofbyld:vlag ontbreekt.svg|rand|20px]] [[Punta Negra (district)|Punta Negra]] | align="right" | 7.074 | align="right" | 130,50 km² | align="center" | 150127 | style="background:#9af0ff" align="center" | Súd |- ! 28 | [[Ofbyld:Bandera El Rimac.png|rand|20px]] [[Rímac (district)|Rímac]] | align="right" | 174.785 | align="right" | 11,87 km² | align="center" | 150128 | style="background:#a4ff9a" align="center" | Sintrum |- ! 29 | [[Ofbyld:Bandera de San Bartolo.png|rand|20px]] [[San Bartolo (district)|San Bartolo]] | align="right" | 7.482 | align="right" | 45,01 km² | align="center" | 150129 | style="background:#9af0ff" align="center" | Súd |- ! 30 | [[Ofbyld:Bandera de San Borja.png|rand|20px]] [[San Borja (district)|San Borja]] | align="right" | 113.247 | align="right" | 9,96 km² | align="center" | 150130 | style="background:#a4ff9a" align="center" | Sintrum |- ! 31 | [[Ofbyld:Bandera de San Isidro (Lima).jpg|rand|20px]] [[San Isidro (district)|San Isidro]] | align="right" | 60.375 | align="right" | 11,10 km² | align="center" | 150131 | style="background:#a4ff9a" align="center" | Sintrum |- ! 32 | [[Ofbyld:Bandera SJL.jpg|rand|20px]] [[San Juan de Lurigancho]] | align="right" | 1.038.495 | align="right" | 131,25 km² | align="center" | 150132 | style="background:#ef9aff" align="center" | East |- ! 33 | [[Ofbyld:Bandera de San Juan de Miraflores.png|rand|20px]] [[San Juan de Miraflores (district)|San Juan de Miraflores]] | align="right" | 355.219 | align="right" | 23,98 km² | align="center" | 150133 | style="background:#9af0ff" align="center" | Súd |- ! 34 | [[Ofbyld:Bandera Distrito de San Luis.png|rand|20px]] [[San Luis (Lima) (district)|San Luis]] | align="right" | 52.082 | align="right" | 3,49 km² | align="center" | 150134 | style="background:#a4ff9a" align="center" | Sintrum |- ! 35 | [[Ofbyld:Bandera Municipalidad Distrital de San Martin de Porres.svg|rand|20px]] [[San Martín de Porres (district)|San Martín de Porres]] | align="right" | 654.083 | align="right" | 36,91 km² | align="center" | 150135 | style="background:#ffba9a" align="center" | Noard |- ! 36 | [[Ofbyld:Bandera de San Miguel (Lima).png|rand|20px]] [[San Miguel (district)|San Miguel]] | align="right" | 155.384 | align="right" | 10,72 km² | align="center" | 150136 | style="background:#a4ff9a" align="center" | Sintrum |- ! 37 | [[Ofbyld:BanderaSantaAnita.png|rand|20px]] [[Santa Anita (district)|Santa Anita]] | align="right" | 196.214 | align="right" | 10,69 km² | align="center" | 150137 | style="background:#ef9aff" align="center" | East |- ! 38 | [[Ofbyld:vlag ontbreekt.svg|rand|20px]] [[Santa María del Mar (district)|Santa María del Mar]] | align="right" | 999 | align="right" | 9,81 km² | align="center" | 150138 | style="background:#9af0ff" align="center" | Súd |- ! 39 | [[Ofbyld:Bandera Santa Rosa.png|rand|20px]] [[Santa Rosa (Lima) (district)|Santa Rosa]] | align="right" | 27.863 | align="right" | 21,50 km² | align="center" | 150139 | style="background:#ffba9a" align="center" | Noard |- ! 40 | [[Ofbyld:vlag ontbreekt.svg|rand|20px]] [[Santiago de Surco]] | align="right" | 329.152 | align="right" | 52,00 km² | align="center" | 150140 | style="background:#a4ff9a" align="center" | Sintrum |- ! 41 | [[Ofbyld:vlag ontbreekt.svg|rand|20px]] [[Surquillo (district)|Surquillo]] | align="right" | 91.023 | align="right" | 4,49 km² | align="center" | 150141 | style="background:#a4ff9a" align="center" | Sintrum |- ! 42 | [[Ofbyld:Bandera de Villa el salvador.png|rand|20px]] [[Villa El Salvador]] | align="right" | 393.254 | align="right" | 35,46 km² | align="center" | 150142 | style="background:#9af0ff" align="center" | Súd |- ! 43 | [[Ofbyld:Bandera Villa María del Triunfo.png|rand|20px]] [[Villa María del Triunfo (district)|Villa María del Triunfo]] | align="right" | 198.862 | align="right" | 70,57 km² | align="center" | 150143 | style="background:#9af0ff" align="center" | Súd |} </div> <div style="flex: 0 0 300px; max-width: 100%;"> [[Ofbyld:Lima Metropolitana Distritos Nombrados (Leyenda).png|260px|thumb|Provinsjes fan Lima.]] </div> </div> {{boarnen|boarnefernijing= <references/> ---- {{Commonscat|Lambayeque Department|Lambayeque}} }} {{Regio's fan Perû}} [[Kategory:Provinsje fan Perû|Lima]] [[Kategory:Bestjoerlike ienheid oprjochte yn 1821]] fn1793hre115p4fsz0v10xjntgw6tdd Kategory:Provinsje fan Perû 14 195258 1244298 2026-11-10T19:15:43Z RomkeHoekstra 10582 Side makke mei "{{Commonscat|Provinces of Peru}} [[Kategory:Geografy fan Perû]] [[Kategory:Provinsje|Peru]]" 1244298 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Provinces of Peru}} [[Kategory:Geografy fan Perû]] [[Kategory:Provinsje|Peru]] 4ubmo6ashuzu0uqktwb5qpvb1sv1b6g Romanus (paus) 0 195259 1244299 2026-11-10T20:01:16Z RomkeHoekstra 10582 Side makke mei "{{Ynfoboks kristlik lieder | ôfbylding = Romanus. Romano, papa (cropped).jpg | ôfbyldingstekst = | ôfbyldingsbreedte = | namme = Romanus | amt = [[paus]] fan [[Rome (stêd)|Rome]] | titel = | tsjerke = [[Roomsk-Katolike Tsjerke]] | aartsbisdom = | tsjerkeprovinsje = | metropoal = | bisdom..." 1244299 wikitext text/x-wiki {{Ynfoboks kristlik lieder | ôfbylding = Romanus. Romano, papa (cropped).jpg | ôfbyldingstekst = | ôfbyldingsbreedte = | namme = Romanus | amt = [[paus]] fan [[Rome (stêd)|Rome]] | titel = | tsjerke = [[Roomsk-Katolike Tsjerke]] | aartsbisdom = | tsjerkeprovinsje = | metropoal = | bisdom = [[bisdom]] [[Rome (stêd)|Rome]] | sit = [[Hillige Sit]] | amtsperioade = augustus 897 - novimber 897 | foargonger = [[Stefanus VI]] | opfolger = [[Teodoarus II]] | biedwurd = | wapen = | kleasteroarder = | preesterwijing = | biskopswijing = | ta kardinaal beneamd = 867 | laïsisaasje = | bertenamme = | nasjonaliteit = | bertedatum = ca. 867 | berteplak = [[Gallese]], [[Itaalje]] | stjerdatum = ûnbekend (ein 897 of letter) | stjerplak = | etnisiteit = [[Italjanen|Italjaansk]] | regionale identiteit = | fereare troch = | hjeldei = | hillichdom = | attributen = | patroan fan = | tradysje = | wichtichste wurken = | webside = }} '''Romanus''' wie fan augustus oant novimber 897 de 114e [[Paus|biskop fan Rome]]. Syn koarte [[pontifikaat]] fûn plak yn in tiid fan partijpolitike striid en disoarder yn Midden-Italyje. Hy folge paus [[Stefanus VI]] op en waard sels opfolge troch paus [[Teodoarus II]]. == Famylje en iere karriêre == Der is net in soad bekend oer de komôf fan Romanus. Hy waard berne yn Gallese, flakby [[Civita Castellana]], as soan fan in man mei de namme Konstantyn. Neffens histoarikus Anura Gurugé wie Romanus wierskynlik in neef fan paus [[Marinus I]], dy't ek út Gallese kaam. Yn 867 waard Romanus as kardinaal-pryster ynwijd fan 'e tsjerke fan [[San Pietro in Vincoli]] yn Rome. == Pausdom == Yn jannewaris 897 hold paus Stefanus VI de saneamde [[Kadaversynoade]], wêrby't it lyk fan syn foargonger en rivaal [[Formosus]] opgroeven waard om berjochte te wurden. Nei't Formosus skuldich befûn wie, waarden syn hannelingen en wijingen neatich ferklearre en waard syn lichem yn 'e Tiber smiten. Dat late ta in opstân fan 'e oanhingers fan Formosus, wêrtroch't Stefanus VI nei sân moannen ôfset waard en yn 'e finzenis stoar. Romanus waard yn augustus 897 keazen ta opfolger. Hy stie bekend as in man dy't oan 'e kant fan Formosus stie en makke fuortendaliks in ein oan alle dekreten en hannelingen fan syn foargonger Stefanus. De 15e-iuwske skiedkundige Bartolomeo Platina bekritisearre dizze wize fan hanneljen om't hja allinnich besochten de neitins fan harren foargongers út te wiskjen. Nettsjinsteande it koarte regear fan Romanus wist er ferskate privileezjes te ferlienen, wêrûnder it pallium oan abt Vitalis fan Farfa (wêrby't er him beneamde ta patriarch fan Grado) en it befêstigjen fan 'e besittingen fan e biskoppen fan Girona en Elna. De tiidgenoat en histoarikus Flodoard oardiele oer syn koarte pontifikaat dat it deugdsum wie. == Dea en neisleep == It pontifikaat fan Romanus einige yn novimber 897 doe't er ôfset waard (nei alle gedachten ta muonts feroardiele en ferballe nei in kleaster). It is net sekuer bekend oft dit dien waard troch de oanhangers fan 'e eardere paus Stefanus of troch radikale oanhingers fan Formosus dy't in paus woene dy't har belangen noch better behertigje soe. De krekte stjerdatum fan Romanus is ûnbekend. It is ûnbekend yn hokker kleaster hy krekt ferstoarn is en wêr't syn grêf leit. De striid tusken de oanhingers fan Formosus en fan Stefanus soe noch tsien jier langer duorje. Syn opfolger, paus Teodoarus II, wie mar 20 dagen paus, mar hy hold fuortendaliks in nije synoade dy't de Kadaversynoade ôfskafte. Dit waard opnij befêstige troch [[Jehannes IX]], dy't synoades hold dy't dy fan Teodoarus II befêstigen, en hy ferbea boppedat it berjochtsjen fan minsken nei harren dea. Op syn bar ferklearre [[Sergius III]] letter de synoades fan Teodoarus II en Jehannes IX ûnjildich en hy werstelde de jildichheid fan 'e Kadaversynoade. {{boarnen|boarnefernijing= {{reflist}} * [https://en.wikipedia.org/wiki/Pope_Romanus Ingelsktalige Wikipedy - Pope Romanus] {{reflist}} ---- {{Commonscat|Romanus (pope)|Romanus}} }} {{Navigaasje pausen 9e iuw}} {{DEFAULTSORT:Romanus}} [[Kategory:Paus]] [[Kategory:Romeinsk biskop]] [[Kategory:9e iuw]] jvv1hvdm692p1fptd8zdqifejzzh58b 1244318 1244299 2026-11-10T22:59:54Z Ieneach fan 'e Esk 13292 /* Dea en neisleep */ 1244318 wikitext text/x-wiki {{Ynfoboks kristlik lieder | ôfbylding = Romanus. Romano, papa (cropped).jpg | ôfbyldingstekst = | ôfbyldingsbreedte = | namme = Romanus | amt = [[paus]] fan [[Rome (stêd)|Rome]] | titel = | tsjerke = [[Roomsk-Katolike Tsjerke]] | aartsbisdom = | tsjerkeprovinsje = | metropoal = | bisdom = [[bisdom]] [[Rome (stêd)|Rome]] | sit = [[Hillige Sit]] | amtsperioade = augustus 897 - novimber 897 | foargonger = [[Stefanus VI]] | opfolger = [[Teodoarus II]] | biedwurd = | wapen = | kleasteroarder = | preesterwijing = | biskopswijing = | ta kardinaal beneamd = 867 | laïsisaasje = | bertenamme = | nasjonaliteit = | bertedatum = ca. 867 | berteplak = [[Gallese]], [[Itaalje]] | stjerdatum = ûnbekend (ein 897 of letter) | stjerplak = | etnisiteit = [[Italjanen|Italjaansk]] | regionale identiteit = | fereare troch = | hjeldei = | hillichdom = | attributen = | patroan fan = | tradysje = | wichtichste wurken = | webside = }} '''Romanus''' wie fan augustus oant novimber 897 de 114e [[Paus|biskop fan Rome]]. Syn koarte [[pontifikaat]] fûn plak yn in tiid fan partijpolitike striid en disoarder yn Midden-Italyje. Hy folge paus [[Stefanus VI]] op en waard sels opfolge troch paus [[Teodoarus II]]. == Famylje en iere karriêre == Der is net in soad bekend oer de komôf fan Romanus. Hy waard berne yn Gallese, flakby [[Civita Castellana]], as soan fan in man mei de namme Konstantyn. Neffens histoarikus Anura Gurugé wie Romanus wierskynlik in neef fan paus [[Marinus I]], dy't ek út Gallese kaam. Yn 867 waard Romanus as kardinaal-pryster ynwijd fan 'e tsjerke fan [[San Pietro in Vincoli]] yn Rome. == Pausdom == Yn jannewaris 897 hold paus Stefanus VI de saneamde [[Kadaversynoade]], wêrby't it lyk fan syn foargonger en rivaal [[Formosus]] opgroeven waard om berjochte te wurden. Nei't Formosus skuldich befûn wie, waarden syn hannelingen en wijingen neatich ferklearre en waard syn lichem yn 'e Tiber smiten. Dat late ta in opstân fan 'e oanhingers fan Formosus, wêrtroch't Stefanus VI nei sân moannen ôfset waard en yn 'e finzenis stoar. Romanus waard yn augustus 897 keazen ta opfolger. Hy stie bekend as in man dy't oan 'e kant fan Formosus stie en makke fuortendaliks in ein oan alle dekreten en hannelingen fan syn foargonger Stefanus. De 15e-iuwske skiedkundige Bartolomeo Platina bekritisearre dizze wize fan hanneljen om't hja allinnich besochten de neitins fan harren foargongers út te wiskjen. Nettsjinsteande it koarte regear fan Romanus wist er ferskate privileezjes te ferlienen, wêrûnder it pallium oan abt Vitalis fan Farfa (wêrby't er him beneamde ta patriarch fan Grado) en it befêstigjen fan 'e besittingen fan e biskoppen fan Girona en Elna. De tiidgenoat en histoarikus Flodoard oardiele oer syn koarte pontifikaat dat it deugdsum wie. == Dea en neisleep == It pontifikaat fan Romanus einige yn novimber 897 doe't er ôfset waard (nei alle gedachten ta muonts feroardiele en ferballe nei in kleaster). It is net sekuer bekend oft dit dien waard troch de oanhangers fan 'e eardere paus Stefanus of troch radikale oanhingers fan Formosus dy't in paus woene dy't har belangen noch better behertigje soe. De krekte stjerdatum fan Romanus is ûnbekend. It is ûnbekend yn hokker kleaster hy krekt ferstoarn is en wêr't syn grêf leit. De striid tusken de oanhingers fan Formosus en fan Stefanus soe noch tsien jier langer duorje. Syn opfolger, paus Teodoarus II, wie mar 20 dagen paus, mar hy hold fuortendaliks in nije synoade dy't de Kadaversynoade ôfskafte. Dit waard opnij befêstige troch [[Jehannes IX]], dy't synoades hold dy't dy fan Teodoarus II befêstigen, en hy ferbea boppedat it berjochtsjen fan minsken nei harren dea. Op syn bar ferklearre [[Sergius III]] letter de synoades fan Teodoarus II en Jehannes IX ûnjildich en hy werstelde de jildichheid fan 'e Kadaversynoade. {{boarnen|boarnefernijing= {{reflist}} * [https://en.wikipedia.org/wiki/Pope_Romanus Ingelsktalige Wikipedy - Pope Romanus] {{reflist}} ---- {{Commonscat|Romanus (pope)|Romanus}} }} {{Navigaasje pausen 9e iuw}} {{DEFAULTSORT:Romanus}} [[Kategory:Paus]] [[Kategory:Italjaansk biskop]] [[Kategory:9e iuw]] h3x8erlx752ydyutoy0i2e98b61wua7 Paus Romanus 0 195260 1244302 2026-11-10T20:44:33Z RomkeHoekstra 10582 Ferwiist troch nei [[Romanus (paus)]] 1244302 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Romanus (paus)]] nle3vkq3byimhz15x3046tji8ufogv7 Beand & Skep 0 195261 1244303 2026-11-10T21:01:52Z Klaasgroen 50943 Ferwiist troch nei [[Beand Baas en Smarige Skep]] 1244303 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Beand Baas en Smarige Skep]] 9zvzvwsyot2owuvorepx4lbxl1m7im6 Regio's fan Perû 0 195262 1244307 2026-11-10T21:35:26Z RomkeHoekstra 10582 Side makke mei "[[Ofbyld:Escudo nacional del Perú.svg|thumb|260px|<center>'''Polityk fan Perû'''</center>]] [[Perû]] is bestjoerlik opdield yn 26 regio's (yn it [[Spaansk]] ''regiones'' neamd, iental: ''región''). Hjirby giet it om 24 tradisjonele departeminten en twa gebieten mei in spesjale status: de grûnwetlike provinsje [[Callao (regio)|Callao]] en de provinsje [[Lima (provinsje)|Lima]]. De regio's binne wer ûnderferdield yn provinsjes en fierder yn distrikten. == Bestjoerlike..." 1244307 wikitext text/x-wiki [[Ofbyld:Escudo nacional del Perú.svg|thumb|260px|<center>'''Polityk fan Perû'''</center>]] [[Perû]] is bestjoerlik opdield yn 26 regio's (yn it [[Spaansk]] ''regiones'' neamd, iental: ''región''). Hjirby giet it om 24 tradisjonele departeminten en twa gebieten mei in spesjale status: de grûnwetlike provinsje [[Callao (regio)|Callao]] en de provinsje [[Lima (provinsje)|Lima]]. De regio's binne wer ûnderferdield yn provinsjes en fierder yn distrikten. == Bestjoerlike eftergrûn == Op papier binne de measte fan dizze gebieten offisjeel noch jimmeroan departeminten. Dy waarden yn 1821 – by it ûntstean fan 'e republyk – nei Frânsk foarbyld oprjochte as ferfanging fan 'e bestjoerlike yndielingen út 'e tiid fan it ûnderkeninkryk Perû. Hoewol't it wetlik sjoen departeminten bliuwe, krigen se yn 2003 allegear in eigen demokratysk keazen, autonoom regionaal bestjoer. Om't se op dy manier krekt as selsstannige regio's funksjonearje, neamt hast elkenien se yn 'e praktyk en yn deistich taalgebrûk gewoan regio's. == Oare gebieten mei in spesjale status == * Callao: Dizze grûnwetlike provinsje hat in folslein eigen regionaal bestjoer en stiet bestjoerlik folslein los fan omlizzende departeminten. * De provinsje Lima: Bestiet út 'e haadstêd Lima en makket gjin diel út fan in regio. De gemeentlike oerheid fan Lima fiert dêr de taken fan in regionaal bestjoer út. == Skiednis fan 'e regionalisearring == It idee fan echte regio's waard foar it earst neamd yn 'e Grûnwet fan 1979 en yn 1987 wetlik fêstlein. Presidint Alberto Fujimori ferfong dy bestjoeren yn 1993 lykwols troch oergongsrieden (CTAR). Yn 2002 waard it proses nij libben ynblaasd mei in grûnwetswiziging. De bedoeling wie om de macht better oer it lân te ferdielen (desintralisaasje) en de departeminten troch in referendum gear te foegjen ta gruttere regio's. Dat lêste stapke is der lang om let nea fan kommen, wêrtroch't de âlde departeminten gewoan har eigen regionale bestjoer holden hawwe. == Oersjoch regio's fan Perû == {| |- style="vertical-align:top;" | {| class="wikitable sortable sticky-header" ! [[Ubigeo|UBIGEO]] ! Regio ! Ynwenners ! Oerflak ! Provinsjes ! Haadstêd |- ! 01 | [[Ofbyld:Amazonas bandera.svg|border|20px]] [[Amazonas (Perû)|Amazonas]] | align="right" | 467.688 | align="right" | 39.200 km² | align="center" | 7 | [[Chachapoyas]] |- ! 02 | [[Ofbyld:Bandera Ancash.svg|border|20px]] [[Áncash (regio)|Áncash]] | align="right" | 1.205.923 | align="right" | 35.900 km² | align="center" | 20 | [[Huaraz]] |- ! 03 | [[Ofbyld:Bandera Región Apurimac.svg|border|20px]] [[Apurímac (regio)|Apurímac]] | align="right" | 467.513 | align="right" | 20.900 km² | align="center" | 7 | [[Abancay]] |- ! 04 | [[Ofbyld:Bandera de Arequipa.svg|border|20px]] [[Arequipa (regio)|Arequipa]] | align="right" | 1.814.554 | align="right" | 63.300 km² | align="center" | 8 | [[Arequipa]] |- ! 05 | [[Ofbyld:Flag of Ayacucho.svg|border|20px]] [[Ayacucho (regio)|Ayacucho]] | align="right" | 709.026 | align="right" | 43.800 km² | align="center" | 11 | [[Ayacucho]] |- ! 06 | [[Ofbyld:Bandera de Cajamarca.svg|border|20px]] [[Cajamarca (regio)|Cajamarca]] | align="right" | 1.490.732 | align="right" | 33.300 km² | align="center" | 13 | [[Cajamarca]] |- ! 07 | [[Ofbyld:Bandera del Callao.svg|border|20px]] [[Callao (regio)|Callao]] | align="right" | 1.157.060 | align="right" | 147 km² | align="center" | 1 | [[Callao]] |- ! 08 | [[Ofbyld:Flag of Cusco (2021).svg|border|20px]] [[Cusco (regio)|Cusco]] | align="right" | 1.379.167 | align="right" | 72.000 km² | align="center" | 13 | [[Cusco]] |- ! 09 | [[Ofbyld:Flag of Huancavelica.svg|border|20px]] [[Huancavelica (regio)|Huancavelica]] | align="right" | 372.158 | align="right" | 22.100 km² | align="center" | 7 | [[Huancavelica]] |- ! 10 | [[Ofbyld:Flag of Huánuco.svg|border|20px]] [[Huánuco (regio)|Huánuco]] | align="right" | 807.393 | align="right" | 37.300 km² | align="center" | 11 | [[Huánuco]] |- ! 11 | [[Ica (regio)|Ica]] | align="right" | 1.033.084 | align="right" | 21.300 km² | align="center" | 5 | [[Ica]] |- ! 12 | [[Ofbyld:Flag of Junin.svg|border|20px]] [[Junín (regio)|Junín]] | align="right" | 1.422.780 | align="right" | 38.400 km² | align="center" | 9 | [[Huancayo]] |- ! 13 | [[Ofbyld:Bandera de La Libertad Peru.svg|border|20px]] [[La Libertad (regio)|La Libertad]] | align="right" | 2.056.445 | align="right" | 25.500 km² | align="center" | 12 | [[Trujillo]] |- ! 14 | [[Ofbyld:Flag of Lambayeque Department.svg|border|20px]] [[Lambayeque (regio)|Lambayeque]] | align="right" | 1.404.643 | align="right" | 14.500 km² | align="center" | 3 | [[Chiclayo]] |- ! 15 | [[Ofbyld:Flag of Lima.svg|border|20px]] [[Lima (regio)|Lima]] | align="right" | 1.014.908 | align="right" | 32.130 km² | align="center" | 9 | [[Huacho]] |- ! 16 | [[Ofbyld:Bandera Región Loreto.svg|border|20px]] [[Loreto (regio)|Loreto]] | align="right" | 1.032.771 | align="right" | 368.800 km² | align="center" | 8 | [[Iquitos]] |- ! 17 | [[Ofbyld:Flag of Madre de Dios Department.svg|border|20px]] [[Madre de Dios (regio)|Madre de Dios]] | align="right" | 208.667 | align="right" | 85.300 km² | align="center" | 3 | [[Puerto Maldonado]] |- ! 18 | [[Ofbyld:Bandera de Moquegua.svg|border|20px]] [[Moquegua (regio)|Moquegua]] | align="right" | 194.828 | align="right" | 15.700 km² | align="center" | 3 | [[Moquegua]] |- ! 19 | [[Ofbyld:Flag of Pasco Department.svg|border|20px]] [[Pasco (regio)|Pasco]] | align="right" | 253.549 | align="right" | 25.000 km² | align="center" | 3 | [[Cerro de Pasco]] |- ! 20 | [[Ofbyld:Bandera de la región de Piura.svg|border|20px]] [[Piura (regio)|Piura]] | align="right" | 2.115.215 | align="right" | 35.700 km² | align="center" | 8 | [[Piura]] |- ! 21 | [[Ofbyld:Bandera Región Puno.svg|border|20px]] [[Puno (regio)|Puno]] | align="right" | 1.232.993 | align="right" | 67.000 km² | align="center" | 13 | [[Puno]] |- ! 22 | [[Ofbyld:Bandera Región San Martín.svg|border|20px]] [[San Martín (regio)|San Martín]] | align="right" | 967.923 | align="right" | 51.300 km² | align="center" | 10 | [[Moyobamba]] |- ! 23 | [[Ofbyld:Flag of Tacna.svg|border|20px]] [[Tacna (regio)|Tacna]] | align="right" | 389.226 | align="right" | 16.100 km² | align="center" | 4 | [[Tacna]] |- ! 24 | [[Ofbyld:Bandera de Tumbes.svg|border|20px]] [[Tumbes (regio)|Tumbes]] | align="right" | 256.691 | align="right" | 4.700 km² | align="center" | 3 | [[Tumbes]] |- ! 25 | [[Ofbyld:Ucayali flag.png|border|20px]] [[Ucayali (regio)|Ucayali]] | align="right" | 623.868 | align="right" | 102.200 km² | align="center" | 4 | [[Pucallpa]] |- align="center" style="font-size:85%" class="sortbottom" | colspan="6" | Boarnen: oerflak en ynwenners basearre op gegevens fan 'e folkstelling fan 2025. |} | {| class="wikitable" style="text-align:center" ! Kaart |- | [[Ofbyld:Peru - Regions and departments (labeled).svg|300px|Regio's fan Perû]] |- | Regio's fan Perû |} |} [[Kategory:Regio fan Perû| ]] iqgfecnm77hrmebim1m9uqzz6l8p3mn 1244308 1244307 2026-11-10T21:37:52Z RomkeHoekstra 10582 1244308 wikitext text/x-wiki [[Ofbyld:Escudo nacional del Perú.svg|thumb|260px|<center>'''Polityk fan Perû'''</center>]] [[Perû]] is bestjoerlik opdield yn 26 regio's (yn it [[Spaansk]] ''regiones'' neamd, iental: ''región''). Hjirby giet it om 24 tradisjonele departeminten en twa gebieten mei in spesjale status: de grûnwetlike provinsje [[Callao (regio)|Callao]] en de provinsje [[Lima (provinsje)|Lima]]. De regio's binne wer ûnderferdield yn provinsjes en fierder yn distrikten. == Bestjoerlike eftergrûn == Op papier binne de measte fan dizze gebieten offisjeel noch jimmeroan departeminten. Dy waarden yn 1821 – by it ûntstean fan 'e republyk – nei Frânsk foarbyld oprjochte as ferfanging fan 'e bestjoerlike yndielingen út 'e tiid fan it ûnderkeninkryk Perû. Hoewol't it wetlik sjoen departeminten bliuwe, krigen se yn 2003 allegear in eigen demokratysk keazen, autonoom regionaal bestjoer. Om't se op dy manier krekt as selsstannige regio's funksjonearje, neamt hast elkenien se yn 'e praktyk en yn deistich taalgebrûk gewoan regio's. == Oare gebieten mei in spesjale status == * Callao: Dizze grûnwetlike provinsje hat in folslein eigen regionaal bestjoer en stiet bestjoerlik folslein los fan omlizzende departeminten. * De provinsje Lima: Bestiet út 'e haadstêd Lima en makket gjin diel út fan in regio. De gemeentlike oerheid fan Lima fiert dêr de taken fan in regionaal bestjoer út. == Skiednis fan 'e regionalisearring == It idee fan echte regio's waard foar it earst neamd yn 'e Grûnwet fan 1979 en yn 1987 wetlik fêstlein. Presidint Alberto Fujimori ferfong dy bestjoeren yn 1993 lykwols troch oergongsrieden (CTAR). Yn 2002 waard it proses nij libben ynblaasd mei in grûnwetswiziging. De bedoeling wie om de macht better oer it lân te ferdielen (desintralisaasje) en de departeminten troch in referendum gear te foegjen ta gruttere regio's. Dat lêste stapke is der lang om let nea fan kommen, wêrtroch't de âlde departeminten gewoan har eigen regionale bestjoer holden hawwe. == Oersjoch regio's fan Perû == {| |- style="vertical-align:top;" | {| class="wikitable sortable sticky-header" ! [[Ubigeo|UBIGEO]] ! Regio ! Ynwenners ! Oerflak ! Provinsjes ! Haadstêd |- ! 01 | [[Ofbyld:Amazonas bandera.svg|border|20px]] [[Amazonas (Perû)|Amazonas]] | align="right" | 467.688 | align="right" | 39.200 km² | align="center" | 7 | [[Chachapoyas]] |- ! 02 | [[Ofbyld:Bandera Ancash.svg|border|20px]] [[Áncash (regio)|Áncash]] | align="right" | 1.205.923 | align="right" | 35.900 km² | align="center" | 20 | [[Huaraz]] |- ! 03 | [[Ofbyld:Bandera Región Apurimac.svg|border|20px]] [[Apurímac (regio)|Apurímac]] | align="right" | 467.513 | align="right" | 20.900 km² | align="center" | 7 | [[Abancay]] |- ! 04 | [[Ofbyld:Bandera de Arequipa.svg|border|20px]] [[Arequipa (regio)|Arequipa]] | align="right" | 1.814.554 | align="right" | 63.300 km² | align="center" | 8 | [[Arequipa]] |- ! 05 | [[Ofbyld:Flag of Ayacucho.svg|border|20px]] [[Ayacucho (regio)|Ayacucho]] | align="right" | 709.026 | align="right" | 43.800 km² | align="center" | 11 | [[Ayacucho]] |- ! 06 | [[Ofbyld:Bandera de Cajamarca.svg|border|20px]] [[Cajamarca (regio)|Cajamarca]] | align="right" | 1.490.732 | align="right" | 33.300 km² | align="center" | 13 | [[Cajamarca]] |- ! 07 | [[Ofbyld:Bandera del Callao.svg|border|20px]] [[Callao (regio)|Callao]] | align="right" | 1.157.060 | align="right" | 147 km² | align="center" | 1 | [[Callao]] |- ! 08 | [[Ofbyld:Flag of Cusco (2021).svg|border|20px]] [[Cusco (regio)|Cusco]] | align="right" | 1.379.167 | align="right" | 72.000 km² | align="center" | 13 | [[Cusco]] |- ! 09 | [[Ofbyld:Flag of Huancavelica.svg|border|20px]] [[Huancavelica (regio)|Huancavelica]] | align="right" | 372.158 | align="right" | 22.100 km² | align="center" | 7 | [[Huancavelica]] |- ! 10 | [[Ofbyld:Flag of Huánuco.svg|border|20px]] [[Huánuco (regio)|Huánuco]] | align="right" | 807.393 | align="right" | 37.300 km² | align="center" | 11 | [[Huánuco]] |- ! 11 | [[Ica (regio)|Ica]] | align="right" | 1.033.084 | align="right" | 21.300 km² | align="center" | 5 | [[Ica]] |- ! 12 | [[Ofbyld:Flag of Junin.svg|border|20px]] [[Junín (regio)|Junín]] | align="right" | 1.422.780 | align="right" | 38.400 km² | align="center" | 9 | [[Huancayo]] |- ! 13 | [[Ofbyld:Bandera de La Libertad Peru.svg|border|20px]] [[La Libertad (regio)|La Libertad]] | align="right" | 2.056.445 | align="right" | 25.500 km² | align="center" | 12 | [[Trujillo]] |- ! 14 | [[Ofbyld:Flag of Lambayeque Department.svg|border|20px]] [[Lambayeque (regio)|Lambayeque]] | align="right" | 1.404.643 | align="right" | 14.500 km² | align="center" | 3 | [[Chiclayo]] |- ! 15 | [[Ofbyld:Flag of Lima.svg|border|20px]] [[Lima (regio)|Lima]] | align="right" | 1.014.908 | align="right" | 32.130 km² | align="center" | 9 | [[Huacho]] |- ! 16 | [[Ofbyld:Bandera Región Loreto.svg|border|20px]] [[Loreto (regio)|Loreto]] | align="right" | 1.032.771 | align="right" | 368.800 km² | align="center" | 8 | [[Iquitos]] |- ! 17 | [[Ofbyld:Flag of Madre de Dios Department.svg|border|20px]] [[Madre de Dios (regio)|Madre de Dios]] | align="right" | 208.667 | align="right" | 85.300 km² | align="center" | 3 | [[Puerto Maldonado]] |- ! 18 | [[Ofbyld:Bandera de Moquegua.svg|border|20px]] [[Moquegua (regio)|Moquegua]] | align="right" | 194.828 | align="right" | 15.700 km² | align="center" | 3 | [[Moquegua]] |- ! 19 | [[Ofbyld:Flag of Pasco Department.svg|border|20px]] [[Pasco (regio)|Pasco]] | align="right" | 253.549 | align="right" | 25.000 km² | align="center" | 3 | [[Cerro de Pasco]] |- ! 20 | [[Ofbyld:Bandera de la región de Piura.svg|border|20px]] [[Piura (regio)|Piura]] | align="right" | 2.115.215 | align="right" | 35.700 km² | align="center" | 8 | [[Piura]] |- ! 21 | [[Ofbyld:Bandera Región Puno.svg|border|20px]] [[Puno (regio)|Puno]] | align="right" | 1.232.993 | align="right" | 67.000 km² | align="center" | 13 | [[Puno]] |- ! 22 | [[Ofbyld:Bandera Región San Martín.svg|border|20px]] [[San Martín (regio)|San Martín]] | align="right" | 967.923 | align="right" | 51.300 km² | align="center" | 10 | [[Moyobamba]] |- ! 23 | [[Ofbyld:Flag of Tacna.svg|border|20px]] [[Tacna (regio)|Tacna]] | align="right" | 389.226 | align="right" | 16.100 km² | align="center" | 4 | [[Tacna]] |- ! 24 | [[Ofbyld:Bandera de Tumbes.svg|border|20px]] [[Tumbes (regio)|Tumbes]] | align="right" | 256.691 | align="right" | 4.700 km² | align="center" | 3 | [[Tumbes]] |- ! 25 | [[Ofbyld:Ucayali flag.png|border|20px]] [[Ucayali (regio)|Ucayali]] | align="right" | 623.868 | align="right" | 102.200 km² | align="center" | 4 | [[Pucallpa]] |- align="center" style="font-size:85%" class="sortbottom" | colspan="6" | Boarnen: oerflak en ynwenners basearre op gegevens fan 'e folkstelling fan 2025. |} | {| class="wikitable" style="text-align:center" ! Kaart |- | [[Ofbyld:Peru - Regions and departments (labeled).svg|300px|Regio's fan Perû]] |- | Regio's fan Perû |} {{CommonsBalke|Departments of Peru}} {{Regio's fan Perû}} [[Kategory:Regio fan Perû| ]] of67vqgxv37rvjuy5cywmmlae15jtlj 1244319 1244308 2026-11-10T23:03:07Z Ieneach fan 'e Esk 13292 /* Oersjoch regio's fan Perû */ tabel wie net goed ôfsletten 1244319 wikitext text/x-wiki [[Ofbyld:Escudo nacional del Perú.svg|thumb|260px|<center>'''Polityk fan Perû'''</center>]] [[Perû]] is bestjoerlik opdield yn 26 regio's (yn it [[Spaansk]] ''regiones'' neamd, iental: ''región''). Hjirby giet it om 24 tradisjonele departeminten en twa gebieten mei in spesjale status: de grûnwetlike provinsje [[Callao (regio)|Callao]] en de provinsje [[Lima (provinsje)|Lima]]. De regio's binne wer ûnderferdield yn provinsjes en fierder yn distrikten. == Bestjoerlike eftergrûn == Op papier binne de measte fan dizze gebieten offisjeel noch jimmeroan departeminten. Dy waarden yn 1821 – by it ûntstean fan 'e republyk – nei Frânsk foarbyld oprjochte as ferfanging fan 'e bestjoerlike yndielingen út 'e tiid fan it ûnderkeninkryk Perû. Hoewol't it wetlik sjoen departeminten bliuwe, krigen se yn 2003 allegear in eigen demokratysk keazen, autonoom regionaal bestjoer. Om't se op dy manier krekt as selsstannige regio's funksjonearje, neamt hast elkenien se yn 'e praktyk en yn deistich taalgebrûk gewoan regio's. == Oare gebieten mei in spesjale status == * Callao: Dizze grûnwetlike provinsje hat in folslein eigen regionaal bestjoer en stiet bestjoerlik folslein los fan omlizzende departeminten. * De provinsje Lima: Bestiet út 'e haadstêd Lima en makket gjin diel út fan in regio. De gemeentlike oerheid fan Lima fiert dêr de taken fan in regionaal bestjoer út. == Skiednis fan 'e regionalisearring == It idee fan echte regio's waard foar it earst neamd yn 'e Grûnwet fan 1979 en yn 1987 wetlik fêstlein. Presidint Alberto Fujimori ferfong dy bestjoeren yn 1993 lykwols troch oergongsrieden (CTAR). Yn 2002 waard it proses nij libben ynblaasd mei in grûnwetswiziging. De bedoeling wie om de macht better oer it lân te ferdielen (desintralisaasje) en de departeminten troch in referendum gear te foegjen ta gruttere regio's. Dat lêste stapke is der lang om let nea fan kommen, wêrtroch't de âlde departeminten gewoan har eigen regionale bestjoer holden hawwe. == Oersjoch regio's fan Perû == {| |- style="vertical-align:top;" | {| class="wikitable sortable sticky-header" ! [[Ubigeo|UBIGEO]] ! Regio ! Ynwenners ! Oerflak ! Provinsjes ! Haadstêd |- ! 01 | [[Ofbyld:Amazonas bandera.svg|border|20px]] [[Amazonas (Perû)|Amazonas]] | align="right" | 467.688 | align="right" | 39.200 km² | align="center" | 7 | [[Chachapoyas]] |- ! 02 | [[Ofbyld:Bandera Ancash.svg|border|20px]] [[Áncash (regio)|Áncash]] | align="right" | 1.205.923 | align="right" | 35.900 km² | align="center" | 20 | [[Huaraz]] |- ! 03 | [[Ofbyld:Bandera Región Apurimac.svg|border|20px]] [[Apurímac (regio)|Apurímac]] | align="right" | 467.513 | align="right" | 20.900 km² | align="center" | 7 | [[Abancay]] |- ! 04 | [[Ofbyld:Bandera de Arequipa.svg|border|20px]] [[Arequipa (regio)|Arequipa]] | align="right" | 1.814.554 | align="right" | 63.300 km² | align="center" | 8 | [[Arequipa]] |- ! 05 | [[Ofbyld:Flag of Ayacucho.svg|border|20px]] [[Ayacucho (regio)|Ayacucho]] | align="right" | 709.026 | align="right" | 43.800 km² | align="center" | 11 | [[Ayacucho]] |- ! 06 | [[Ofbyld:Bandera de Cajamarca.svg|border|20px]] [[Cajamarca (regio)|Cajamarca]] | align="right" | 1.490.732 | align="right" | 33.300 km² | align="center" | 13 | [[Cajamarca]] |- ! 07 | [[Ofbyld:Bandera del Callao.svg|border|20px]] [[Callao (regio)|Callao]] | align="right" | 1.157.060 | align="right" | 147 km² | align="center" | 1 | [[Callao]] |- ! 08 | [[Ofbyld:Flag of Cusco (2021).svg|border|20px]] [[Cusco (regio)|Cusco]] | align="right" | 1.379.167 | align="right" | 72.000 km² | align="center" | 13 | [[Cusco]] |- ! 09 | [[Ofbyld:Flag of Huancavelica.svg|border|20px]] [[Huancavelica (regio)|Huancavelica]] | align="right" | 372.158 | align="right" | 22.100 km² | align="center" | 7 | [[Huancavelica]] |- ! 10 | [[Ofbyld:Flag of Huánuco.svg|border|20px]] [[Huánuco (regio)|Huánuco]] | align="right" | 807.393 | align="right" | 37.300 km² | align="center" | 11 | [[Huánuco]] |- ! 11 | [[Ica (regio)|Ica]] | align="right" | 1.033.084 | align="right" | 21.300 km² | align="center" | 5 | [[Ica]] |- ! 12 | [[Ofbyld:Flag of Junin.svg|border|20px]] [[Junín (regio)|Junín]] | align="right" | 1.422.780 | align="right" | 38.400 km² | align="center" | 9 | [[Huancayo]] |- ! 13 | [[Ofbyld:Bandera de La Libertad Peru.svg|border|20px]] [[La Libertad (regio)|La Libertad]] | align="right" | 2.056.445 | align="right" | 25.500 km² | align="center" | 12 | [[Trujillo]] |- ! 14 | [[Ofbyld:Flag of Lambayeque Department.svg|border|20px]] [[Lambayeque (regio)|Lambayeque]] | align="right" | 1.404.643 | align="right" | 14.500 km² | align="center" | 3 | [[Chiclayo]] |- ! 15 | [[Ofbyld:Flag of Lima.svg|border|20px]] [[Lima (regio)|Lima]] | align="right" | 1.014.908 | align="right" | 32.130 km² | align="center" | 9 | [[Huacho]] |- ! 16 | [[Ofbyld:Bandera Región Loreto.svg|border|20px]] [[Loreto (regio)|Loreto]] | align="right" | 1.032.771 | align="right" | 368.800 km² | align="center" | 8 | [[Iquitos]] |- ! 17 | [[Ofbyld:Flag of Madre de Dios Department.svg|border|20px]] [[Madre de Dios (regio)|Madre de Dios]] | align="right" | 208.667 | align="right" | 85.300 km² | align="center" | 3 | [[Puerto Maldonado]] |- ! 18 | [[Ofbyld:Bandera de Moquegua.svg|border|20px]] [[Moquegua (regio)|Moquegua]] | align="right" | 194.828 | align="right" | 15.700 km² | align="center" | 3 | [[Moquegua]] |- ! 19 | [[Ofbyld:Flag of Pasco Department.svg|border|20px]] [[Pasco (regio)|Pasco]] | align="right" | 253.549 | align="right" | 25.000 km² | align="center" | 3 | [[Cerro de Pasco]] |- ! 20 | [[Ofbyld:Bandera de la región de Piura.svg|border|20px]] [[Piura (regio)|Piura]] | align="right" | 2.115.215 | align="right" | 35.700 km² | align="center" | 8 | [[Piura]] |- ! 21 | [[Ofbyld:Bandera Región Puno.svg|border|20px]] [[Puno (regio)|Puno]] | align="right" | 1.232.993 | align="right" | 67.000 km² | align="center" | 13 | [[Puno]] |- ! 22 | [[Ofbyld:Bandera Región San Martín.svg|border|20px]] [[San Martín (regio)|San Martín]] | align="right" | 967.923 | align="right" | 51.300 km² | align="center" | 10 | [[Moyobamba]] |- ! 23 | [[Ofbyld:Flag of Tacna.svg|border|20px]] [[Tacna (regio)|Tacna]] | align="right" | 389.226 | align="right" | 16.100 km² | align="center" | 4 | [[Tacna]] |- ! 24 | [[Ofbyld:Bandera de Tumbes.svg|border|20px]] [[Tumbes (regio)|Tumbes]] | align="right" | 256.691 | align="right" | 4.700 km² | align="center" | 3 | [[Tumbes]] |- ! 25 | [[Ofbyld:Ucayali flag.png|border|20px]] [[Ucayali (regio)|Ucayali]] | align="right" | 623.868 | align="right" | 102.200 km² | align="center" | 4 | [[Pucallpa]] |- align="center" style="font-size:85%" class="sortbottom" | colspan="6" | Boarnen: oerflak en ynwenners basearre op gegevens fan 'e folkstelling fan 2025. |} | {| class="wikitable" style="text-align:center" ! Kaart |- | [[Ofbyld:Peru - Regions and departments (labeled).svg|300px|Regio's fan Perû]] |- | Regio's fan Perû |} |} {{CommonsBalke|Departments of Peru}} {{Regio's fan Perû}} [[Kategory:Regio fan Perû| ]] k336x9tp29m0uf6nb3ufa8wn3z5nfp7 Kategory:Dútsk froedfrou 14 195263 1244313 2026-11-10T22:54:52Z Ieneach fan 'e Esk 13292 nij 1244313 wikitext text/x-wiki [[Kategory:Dútsk ferloskundige|Froedfrou]] [[Kategory:Froedfrou]] oj9ozpxredkzy9g1eq5ybizxqvlg7pl 1244314 1244313 2026-11-10T22:56:10Z Ieneach fan 'e Esk 13292 1244314 wikitext text/x-wiki [[Kategory:Dútsk persoan|Froedfrou]] [[Kategory:Froedfrou]] 1am3mxqy3atlw2kmhdu0x8rg7qibdj6 Ofbyld:Fersprieding fan de strewellemûs (Peromyscus boylii).png 6 195264 1244321 2026-11-10T23:10:33Z Ieneach fan 'e Esk 13292 In lânkaart mei dêrop werjûn de fersprieding fan de strewellemûs (''Peromyscus boylii''). Eigenmakke ôfbylding. 1244321 wikitext text/x-wiki == Gearfetting == In lânkaart mei dêrop werjûn de fersprieding fan de strewellemûs (''Peromyscus boylii''). Eigenmakke ôfbylding. == Lisinsje == {{Auteursrjocht Frij}} laq3woelqmuxq0bmv101yiupt5yq4c1 1244323 1244321 2026-11-10T23:33:51Z Ieneach fan 'e Esk 13292 /* Gearfetting */ boarne 1244323 wikitext text/x-wiki == Gearfetting == In lânkaart mei dêrop werjûn de fersprieding fan de strewellemûs (''Peromyscus boylii''). Eigenmakke ôfbylding. Boarne: https://bioone.org/journals/mammalian-species/volume-2009/issue-838/838.1/Peromyscus-boylii-Rodentia-Cricetidae/10.1644/838.1.short == Lisinsje == {{Auteursrjocht Frij}} lh4n6ag61v0g4lsr6by6vb3up4r26o6 Strewellemûs 0 195265 1244322 2026-11-10T23:32:35Z Ieneach fan 'e Esk 13292 nije side 1244322 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme=strewellemûs |Ofbyld= [[File:Brush_mouse.jpg|250px]] |lûd= |Ryk= [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'') |Skift= [[kjifdieren]] (''Rodentia'') |Famylje= [[wrotmûseftigen]] (''Cricetidae'') |Skaai= [[wytpoatmûzen]] (''Peromyscus'') |Wittenskiplike namme= Peromyscus boylii |Beskriuwer, jier= [[Spencer Fullerton Baird|Baird]], 1855 |IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] ---- |lânkaart=[[File:Fersprieding fan de strewellemûs (Peromyscus boylii).png|center|250px]] }} De '''strewellemûs''' (ek: '''strewelmûs''') of '''strûkmûs''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Peromyscus boylii'') is in [[sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[kjifdieren]] (''Rodentia''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[wrotmûseftigen]] (''Cricetidae''), de [[ûnderfamylje]] fan 'e [[Noardamerikaanske mûzen en rotten]] (''Neotominae''), de [[tûke (taksonomy)|tûke]] fan 'e [[hartemûzen]] (''Reithrodontomyini'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[wytpoatmûzen]] (''Peromyscus''). Dit bistke komt foar yn it noarden en noardwesten fan [[Meksiko]] en it súdwesten fan 'e [[Feriene Steaten]]. It is in [[nachtdier]] dat libbet yn [[berchtme|bercheftige]] [[biotopen]] en der in [[omnivoar]] dieet op neihâldt. De [[IUCN]] klassifisearret de strewellemûs as net bedrige. ==Taksonomy== De strewellemûs waard foar it earst yn [[1855]] [[wittenskip]]lik beskreaun troch de [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[soölooch]] [[Spencer Fullerton Baird]]. It [[eponym]] yn 'e [[wittenskiplike namme]] (''boylii'') earet Elisha Boyle, in samler fan soölogyske [[spesimina]] dy't it eksimplaar fong dat it [[holotype]] waard. ==Fersprieding== De strewellemûs hat in grut [[ferspriedingsgebiet]] yn it súdwesten fan 'e [[Feriene Steaten]] en it noarden en noardwesten fan [[Meksiko]]. Yn Meksiko libbet de strewellemûs yn it noardlike diel fan it [[Heechlân fan Meksiko]] (fan 'e noardgrins oant yn [[Aguascalientes (steat)|Aguascalientes]]) en yn it noardwestlike diel fan it [[Kalifornysk Skiereilân]]. Der bestiet in folslein islearre [[populaasje (biology)|populaasje]] op it eilantsje [[San Pedro Nolasco (eilân)|San Pedro Nolasco]] yn 'e [[Golf fan Kalifornje]]. Oan 'e Amerikaanske kant fan 'e [[grins (line)|grins]] beslacht it areaal fan dit bistke it grutste part fan 'e [[Amerikaanske steat|steat]] [[Kalifornje]], útsein de [[Sintrale Delling (Kalifornje)|Sintrale Delling]], de [[Krite fan 'e Baai fan San Francisco]], de kustline fan [[Noardlik Kalifornje]] en it [[drûchte|drûchste]] diel fan 'e [[Mojavewoastyn]] yn [[Súdlik Kalifornje]]. Dêrnjonken komt de strewellemûs yn 'e Feriene Steaten ek foar yn it uterste suden fan [[Oregon]], de súdpunt fan [[Nevada]], de noardlike helte en it súdeasten fan [[Arizona]], hast hiel [[Nij-Meksiko]], it suden en easten fan [[Utah]], dielen fan westlik, súdwestlik en súdeastlik [[Kolorado]], de westlike helte fan 'e [[Oklahoma Panhandle]], hast de hiele [[Teksaanske Panhandle]] en de [[Transpecos]] fan [[West-Teksas]]. Fan 'e strewellemûs binne [[fossilen]] bekend dy't oant 35.000&nbsp;jier tebekgeane, mar net ien dêrfan is ôfkomstich fan bûten it hjoeddeistige ferspriedingsgebiet. ==Uterlike skaaimerken== De stewellemûs hat trochinoar in kop-romplingte fan 8,6–10,5&nbsp;[[sintimeter|sm]], mei in sturtlingte fan 8,8–11,5&nbsp;sm en in gewicht fan 19–30&nbsp;[[gram (gewicht)|g]]. It is dêrmei in middelgrutte [[wytpoatmûs]]. De [[efterpoat]]en mjitte 1,2–2,2&nbsp;sm, en de [[ear (anatomy)|earen]] hawwe in lingte fan 1,8–2,1&nbsp;sm. Yn ferliking mei guon nau besibbe [[soarte]]n, lykas de [[pinjonmûs]] (''Peromyscus truei''), dy't foar in diel yn itselde [[ferspriedingsgebiet]] foarkomt, binne de earen by de strewellemûs dúdlik lytser yn ferhâlding ta it [[lichem (biology)|lichem]]. De [[pels]] is op 'e boppeste [[lichemsdiel]]en ([[kop]], [[nekke]], [[rêch]] en [[side (anatomy)|siden]]) [[brún]] mei plakken dy't dêrtrochhinne [[read|rodzich]], resp. [[oliif (kleur)|oliif]]kleurich útskaaie. De ûnderste lichemsdielen ([[kin]], [[kiel]], [[hals]], [[boarstkas|boarst]], [[bealch]] en [[poat]]en) binne [[wyt]] oant [[krêm (kleur)|krêm]] fan [[kleur]]. De beide kleurflakken wurde faninoar skaat troch in [[giel]]e oant [[oranje]]brune streek, dy't oer de siden rint, deunby de begrinzging mei de bealch. De [[sturt]] is mar krap [[hier (begroeiïng)|behierre]], mar hat in dúdlike kwast oan 'e útein. Dat skaaimerk ûnderskiedt de strewellemûs fan oare, nau besibbe soarten, dy't yn itselde gebiet foarkomme. ==Biotoop== Strewellemûzen binne benammen bewenners fan [[berchtme]]n en komme foar oant in hichte fan 2.000&nbsp;[[meter|m]] boppe [[seenivo]]. It [[habitat]] dêr't dizze bisten de foarkar oan jouwe, bestiet út [[rots]]ige kontreien mei [[strewelleguod]] en iepen [[wâld]]en besteande út [[iken]], [[dinnen]], [[wylgen]] en oare [[beam]]mesoarten. ==Hâlden en dragen== De strewellemûs is in [[nachtdier]] dat de oeren fan [[ljocht|deiljocht]] rêst hâldt yn natuerlik foarkommende (net groeven) ûndergrûnske [[hoale]]n, yn [[rots]]spjalten of ûnder [[strewelleguod]]. By [[tsjuster]] komt er foar it ljocht om te foerazjearjen, in aktiviteit dy't by dizze soarte net inkeld beheind is ta omrinnen op 'e [[grûn]], mar ek bestiet út [[klimmen]] yn strûken. Yn 'e [[Sierra Nevada (Feriene Steaten)|Sierra Nevada]] fan [[Kalifornje]] lykje strewellemûzen harren aktiviteiten by [[kâld]]er [[waar]] te beheinen, mar der is by dizze soarte net fêststeld dat der in [[wintersliep]] holden wurdt of yndividuën yn [[torpor]] geane. Yn [[waarm]]ere gebieten, lykas [[Arizona]], de [[Transpecos]] en noardlik [[Meksiko]], binne strewellemûzen it jier rûn aktyf. In strewellemûs hat in [[territoarium (biology)|territoarium]] fan 10–50&nbsp;[[are (oerflaktemjitte)|are]], mar dat wurdt dield mei soartgenoaten. Yn it kustgebiet fan [[Súdlik Kalifornje]] komme 40–72&nbsp;eksimplaren de [[hektare]] foar, wylst yn in [[ravyn]] yn noardlik [[Meksiko]] in [[populaasjetichtens]] metten waard fan 22<sup><small>1</small></sup>/<sub><small>2</small></sub>–35 eksimplaren de hektare. De [[fuortplanting]] liket ôf te hingjen fan it [[klimaat]]. Yn waarmere gebieten, lykas Arizona, de Transpecos, noardlik Meksiko en súdlik [[Utah]], plantsje de bistkes har it hiele jier rûn fuort. Yn [[Noardlik Kalifornje]] binne der lykwols twa dúdlike piken yn 'e [[peartiid]] waarnimber, dy't falle oan 'e ein fan 'e [[maityd]] en oan 'e ein fan 'e [[simmer]]. It tinken is dat soks te krijen hat mei de beskikberens fan genôch [[fretten]] yn kontreien dêr't kâlde [[winter]]s datoangeande in sterke ynfloed útoefenje. Strewellemûzen binne [[promiskuïteit|promisku]] yn harren pearingsgewoanten, wat betsjut dat sawol [[mantsje]]s as [[wyfke]]s mei ferskate partners [[pearje]]. By in ûndersyk yn Kalifornje kaam oan it ljocht dat de jongen út ien smeet fjouwer op 'e sân kear ferskillende [[heit]]en hawwe. Mantsjes en wyfkes libje net gear en bliuwe nei de pearing net byinoar. De [[draachtiid]] duorret by de strewellemûs likernôch 23&nbsp;[[dagen]], wêrnei't it wyfke 1–6&nbsp;jongen smyt, hoewol't in smeetgrutte fan 3–4&nbsp;jongen it measte foarkomt. Ien wyfke kin ferskate nêsten jongen it jier smite. It minimale ynterfal tusken de smeten bedraacht 25–31&nbsp;dagen. De jongen binne by de berte keal, [[blinens|blyn]] en folslein ôfhinklik fan fersoarging troch de [[mem]], mar se ûntwikkelje har hiel fluch en wurde mei 21–28&nbsp;dagen [[ôfwûn]]. Stewellemûzen binne mei 12–19&nbsp;[[wike]]n [[geslachtsryp]], hoewol't wyfkes dy steat soms al mei 5–9&nbsp;wiken berikke. Yn [[Arizona]] waard by in ûndersyk fêststeld dat wyfkes dy't ein [[maaie]] of begjin [[juny]] berne wiene, yn [[augustus]] fan datselde jier al [[drachtich]] wiene. [[Laktaasje|Melke]] wyfkes kinne by de strewellemûs drachtich wurde, al fertraget it feit dat se noch [[molke]] produsearje yn sokke gefallen de ûntwikkeling fan 'e nije [[embryo's]]. De [[libbensferwachting]] fan strewellemûzen bedraacht yn it wyld mar likernôch 6&nbsp;[[moanne (tiid)|moannen]], mar yn finzenskip kinne se wol 5&nbsp;[[jier]] wurde. ==Fretten== Strewellemûzen binne [[omnivoar]]en, mei in menu dat haadsaaklik bestiet út [[sied (plant)|sieden]], [[frucht (plant)|fruchten]] (lykas [[ikels]] en [[bei]]en) en oar [[plant]]aardich materiaal. Dat wurdt oanfolle mei [[ynsekten]] en oare [[lidpoatigen]], lykas [[spinnen (bisten)|spinnen]] en [[tûzenpoaten]]. It komt foar dat strewellemûzen ek oare dingen frette, lykas [[poddestuollen]], [[hagedis]]sen, [[fûgelpiken]] en lytse [[sûchdieren]], mar dat is seldsum. ==Natuerlike fijannen== De wichtichste [[rôfdier|natuerlike fijannen]] fan 'e strewellemûs binne [[rôffûgels]] en [[ûlen]] lykas de [[Amerikaanske hauk]] (''Astur atricapillus''), de [[bûnte boskûle]] (''Strix occidentalis''), de [[kaktusûle]] (''Micrathene whitneyi''), de [[hoale-ûle]] (''Athene cunicularia''), de [[Amerikaanske oehoe]] (''Bubo virginianus'') en de [[Amerikaanske goudûle]] (''Tyto furcata''). In oare wichtige bedriging komt fan [[slangen]], lykas de [[giele rattelslang]] (''Crotalus concolor''), de [[prêrjerattelslang]] (''Crotalus viridis''), de [[swarte diamantrattelslang]] (''Crotalus helleri''), de [[swartsturtrattelslang]] (''Crotalus molossus''), de [[Teksaanske rattelslang]] (''Crotalus atrox'') en de [[westlike rattelslang]] (''Crotalus oreganus''). Oare natuerlike fijannen binne [[hûneftigen]] lykas de de [[grutearkitfoks]] (''Vulpes macrotis''), de [[kitfoks]] (''Vulpes velox''), de [[grize foks]] (''Urocyon cinereoargenteus'') en de [[prêrjewolf]] (''Canis latrans''); [[kateftigen]] lykas de [[reade lynks]] (''Lynx rufus''), de [[oselot]] (''Leopardus pardalis'') en de [[ferwyldere kat|ferwyldere]] en [[nuete kat]] (''Felis catus''), [[martereftigen]] lykas de [[Pasifyske marter]] (''Martes caurina''), de [[fiskmarter]] (''Pekania pennanti''), de [[Amerikaanske harmeling]] (''Mustela richardsonii''), de [[langsturtwezeling]] (''Neogale frenata'') en de [[sulverdas]] (''Taxidea taxus''); [[stjonkdieren]] lykas it [[streekte stjonkdier]] (''Mephitis mephitis''), it [[westlik bûnt stjonkdier]] (''Spilogale gracilis'') en it [[Amerikaansk bargesnútstjonkdier]] (''Conepatus leuconotus''); en oare lytse [[rôfdieren]], lykas de [[waskbear]] (''Procyon lotor'') en de [[Noardamerikaanske katfret]] (''Bassariscus astutus''). ==Status== De strewellemûs hat de [[IUCN-status]] fan "net bedrige", mei't er yn syn [[ferspriedingsgebiet]] noch rûnom foarkomt en om't de [[populaasje (biology)|populaasje]] stabyl liket te wêzen. Op it eilantsje [[San Pedro Nolasco (eilân)|San Pedro Nolasco]] is in besibbe [[soarte]], de [[pembertonmûs]] (''Peromyscus pembertoni''), [[útstjerren (biology)|útstoarn]], mar ek dêr lykje foar de strewellemûs gjin bedrigings te bestean dy't it fuortbestean yn gefaar bringe. ==Undersoarten== Der binne 4 <small>(stân fan saken yn 2009)</small> erkende [[ûndersoarte]]n fan 'e stewellemûs (''Peromyscus boylii''): *de Noardkalifornyske strewellemûs (''P. b. boylii'') <small>(de [[nominaat]]; [[Noardlik Kalifornje]])</small> *de Utahstrewellemûs (''P. b. utahensis'') <small>(sintraal, noardeastlik en súdwestlik [[Utah]])</small> *de San-Pedro-Nolascostrewellemûs (''P. b. glasselli'') <small>(it eilantsje [[San Pedro Nolasco (eilân)|San Pedro Nolasco]] yn 'e [[Golf fan Kalifornje]])</small> *de gewoane strewellemûs (''P. b. rowleyi'') <small>([[Súdlik Kalifornje]], de súdpunt fan [[Nevada]], eastlik en súdeastlik [[Utah]], noardlik en eastlik [[Arizona]], súdwestlik en súdlik [[Kolorado]], de westlike helte fan 'e [[Oklahoma Panhandle]], de [[Teksaanske Panhandle]], de [[Transpecos]], [[Nij-Meksiko]], it noarden fan it [[Heechlân fan Meksiko]] en it noardwesten fan it [[Kalifornyske Skiereilân]])</small> {{boarnen|boarnefernijing= Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Brush_mouse ''References'', op dizze side], en ûnder: [http://de.wikipedia.org/wiki/Unterholz-Hirschmaus ''Einzelnachweise'', op dizze side] ---- {{commonscat|Peromyscus boylii}} }} {{DEFAULTSORT:Strewellemus}} [[Kategory:Sûchdieresoarte]] [[Kategory:Wytpoatmûs]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Meksiko]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Feriene Steaten]] 98pqk5fn3hmxvumy5n2jbw7zwj3km54 Strewelmûs 0 195266 1244324 2026-11-10T23:34:22Z Ieneach fan 'e Esk 13292 Ferwiist troch nei [[Strewellemûs]] 1244324 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Strewellemûs]] f6ytr3chiayfxnoqqyqz7ezgdqw1axc Strûkmûs 0 195267 1244325 2026-11-10T23:34:36Z Ieneach fan 'e Esk 13292 Ferwiist troch nei [[Strewellemûs]] 1244325 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Strewellemûs]] f6ytr3chiayfxnoqqyqz7ezgdqw1axc Peromyscus boylii 0 195268 1244326 2026-11-10T23:34:50Z Ieneach fan 'e Esk 13292 Ferwiist troch nei [[Strewellemûs]] 1244326 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Strewellemûs]] f6ytr3chiayfxnoqqyqz7ezgdqw1axc Gambelhartemûs 0 195269 1244329 2026-11-10T23:39:25Z Ieneach fan 'e Esk 13292 Ieneach fan 'e Esk hat de side [[Gambelhartemûs]] omneamd ta [[Gambelmûs]]: namme ferienfâldige 1244329 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Gambelmûs]] pgjew9atotvef9oubwwvuoxd16ihxho Gambels mûs 0 195270 1244340 2026-11-10T23:44:54Z Ieneach fan 'e Esk 13292 Ferwiist troch nei [[Gambelmûs]] 1244340 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Gambelmûs]] pgjew9atotvef9oubwwvuoxd16ihxho Woastinich 0 195271 1244341 2026-11-10T23:53:38Z Ieneach fan 'e Esk 13292 Ferwiist troch nei [[Woastyn]] 1244341 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Woastyn]] jab1spec2fcl7yjooaxaognnjasc279 Angelfiske 0 195272 1244342 2026-11-10T23:55:26Z Ieneach fan 'e Esk 13292 Ferwiist troch nei [[Angeljen]] 1244342 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Angeljen]] 0onqrcusqvxflg00zq86ft1k8i1tr9l San Pedro Nolasco (eilân) 0 195273 1244343 2026-11-10T23:59:23Z Ieneach fan 'e Esk 13292 nije side 1244343 wikitext text/x-wiki {{Universele ynfoboks gebiet | namme = San Pedro Nolasco | ôfbylding = San_Pedro_Nolasco_Island.JPG | ôfbyldingsbreedte = | ôfbyldingstekst = | flagge-wapen = | soarte gebiet = [[eilân]] | lân = [[File:Flag of Mexico.svg|border|20px]] [[Meksiko]] | bestjoerlike ienheid 1 = steat | namme bestjoerlike ienheid 1= [[File:Flag of Sonora.svg|border|20px]] [[Sonoara]] | bestjoerlike ienheid 2 = gemeente | namme bestjoerlike ienheid 2= [[File:Escudo de Guaymas, Sonora.png|border|15px]] [[Guaymas]] | bestjoerlike ienheid 3 = | namme bestjoerlike ienheid 3= | haadplak = | grutste plak = | sels yn te foljen 4 = see | namme sels yn te foljen 4 = [[Golf fan Kalifornje]] | sels yn te foljen 5 = | namme sels yn te foljen 5 = | sels yn te foljen 6 = | namme sels yn te foljen 6 = | sels yn te foljen 7 = | namme sels yn te foljen 7 = | ynwennertal = – (ûnbewenne) | oerflak = 3,5 km² | befolkingstichtens = | sels yn te foljen 1 = langte | namme sels yn te foljen 1 = 4,2 km | sels yn te foljen 2 = breedte | namme sels yn te foljen 2 = 1,2 km | sels yn te foljen 3 = heechste punt | namme sels yn te foljen 3 = 362 m | stifting = | tiidsône = [[UTC]] –7 | simmertiid = gjint | koördinaten = 27°57′59″ N 111°22′42″ W | sels yn te foljen 8 = | namme sels yn te foljen 8 = | sels yn te foljen 9 = | namme sels yn te foljen 9 = | webside = | mapname = Meksiko-reliëf | mapwidth = | lat_deg = 27 | lat_min = 57 | lat_sec = 59 | lat_dir = N | lon_deg = 111 | lon_min = 22 | lon_sec = 42 | lon_dir = W | tekst by posysjekaart = De lizzing fan San Pedro Nolasco yn Meksiko. | ôfbylding99 = | ôfbyldingstekst99 = | ôfbyldingsbreedte99 = }} '''San Pedro Nolasco''' ([[Spaansk]]: ''Isla San Pedro Nolasco'') is in lyts, [[ûnbewenne eilân]] yn 'e [[Golf fan Kalifornje]]. It eilantsje heart [[bestjoer]]lik by [[Meksiko]] en is it domein fan ferskate [[endemysk]]e [[soarte]]n. It hat de status fan in beskerme [[natoergebiet]] en is net algemien tagonklik foar besikers. De wetters om it eilân hinne binne [[populêr]] as plak foar [[snorkeljen]], [[djipseedûken]] en [[angelfiskjen]]. ==Namme== San Pedro Nolasco is ferneamd nei de [[Roomsk-Katolike Tsjerke|roomske]] [[hillige]] [[Petrus Nolaskus]] ([[Spaansk]]: ''Pedro Nolasco''; [[Katalaansk]]: ''Pere Nolasc''; [[Frânsk]]: ''Pierre Nolasque''). Dyselde rjochte yn [[1218]] de [[Oarder fan Us Leaffrou fan Woldiedigens]] op, in [[kleasteroarder]] wêrfan't de leden ornaris oantsjut wurde as de [[mersedaarjers]]. Syn [[komôf]] is frijwat in striidkwestje tusken [[Frankryk]] en [[Spanje]], mar foar 't neist wied er ôfkomstich út 'e [[Languedoc]] yn wat no súdlik Frankryk is. [[File:Iles_de_Basse-Californie_Nord.jpg|left|thumb|250px|It sintrale diel fan 'e [[Golf fan Kalifornje]] mei San Pedro Nolasco rjochtsûnder.]] ==Geografy== San Pedro Nolasco is in eilantsje yn it easten fan 'e [[Golf fan Kalifornje]], dat likernôch 12&nbsp;[[km]] út 'e [[kust]] leit fan it [[fêstelân]] fan [[Meksiko]]. It is 4,2&nbsp;km lang en 1,2&nbsp;km breed en hat in [[oerflak]] fan 3,5&nbsp;[[km²]]. It heechste punt leit op 362&nbsp;[[meter|m]] boppe [[seenivo]]. San Pedro Nolasco hat in rûch, [[woastinich]] [[lânskip]] en is [[ûnbewenne eilân|ûnbewenne]]. [[Bestjoer]]lik falt it ûnder de [[gemeente (bestjoer)|gemeente]] [[Guaymas]] yn 'e Meksikaanske steat [[Sonoara]]. ==Floara en fauna== Op San Pedro Nolasco libje ferskate [[soarte]]n [[planten]] en [[bisten]] dy't [[endemysk]] op it eilân binne, wat betsjut dat se nearne oars foarkomme. Dêrby giet it û.m. om 'e [[San-Pedro-Nolasco-ychelkaktus]] (''Echinocereus websterianus''), de [[San-Pedro-Nolascogrûnleguaan]] (''Ctenosaura nolascensis'') en de [[San-Pedro-Nolascosydplakhagedis]] (''Uta nolascensis''). Foarhinne kaam op it eilân ek de [[pembertonmûs]] (''Peromyscus pembertoni'') foar, mar dy is yn 'e rin fan 'e [[tweintichste iuw]] om ûnbekende redens [[útstjerren (biology)|útstoarn]]. It iennichste [[sûchdier]] op it eilân is no de [[strewellemûs]] (''Peromyscus boylii''), hoewol't der oan 'e kust ek in [[koloanje (biology)|koloanje]] fan 'e [[Kalifornyske seeliuw]] (''Zalophus californianus'') libbet. ==Toerisme== San Pedro Nolasco is in [[populêr]]e deibestimming foar [[toerist]]en dy't [[fakânsje]] fiere yn ien fan 'e [[baaiplak]]ken by de eastkust fan 'e [[Golf fan Kalifornje]] lâns. It neiste dêrfan is [[San Carlos (Nueva Guaymas)|San Carlos]], dat 28&nbsp;km fan it eilân ôf leit. Yn 'e ûndjippe wetters om it eilân hinne wurdt in protte dien oan [[snorkeljen]] en [[djipseedûken]] mei't der gâns kleurrike [[fisken]] en oare [[see]]fauna foarkomme by it [[koraalrif]] dat om it eilân hinne leit. Ek wurdt der fan [[boat]]en ôf [[angelfiske]]. Om oan lân te gean hat men lykwols ferlet fan in spesjale [[fergunning]], want San Pedro Nolasco hat de status fan in beskerme [[natoergebiet]]. Sokke fergunnings wurde tsjin betelling ferliend troch de Meksikaanske [[Nasjonale Kommisje foar Beskerme Natoergebieten]] (''Comisión Nacional de Areas Naturales Protegidas''). ==Galery== <gallery mode=packed heights=150px style="text-align:left"> File:Sealions_playing.jpg|[[Kalifornyske seeliuw]]en by San Pedro Nolasco File:Reef_Fish_at_Lighthouse_site.jpg|in [[iezing]] [[Kalifornyske ingelfisk]]en by it [[koraalrif]] File:Starfish_at_Lighthouse_site.jpg|in [[seestjer]] File:Octopus_at_Magnalena_Bay.jpg|in [[oktopus]] File:Lobsters.JPG|in pear [[langoesten]] </gallery> {{boarnen|boarnefernijing= Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/San_Pedro_Nolasco_Island ''References'', op dizze side]. ---- {{commonscat|San Pedro Nolasco Island}} }} [[Kategory:Eilân yn Meksiko]] [[Kategory:Eilân yn de Grutte Oseaan]] [[Kategory:Golf fan Kalifornje]] [[Kategory:Sonora]] [[Kategory:Unbewenne eilân]] oh3ld5v0h4h8ewx010nuavx18tlh0l4 Kategory:Sonora 14 195274 1244345 2026-11-11T00:00:33Z Ieneach fan 'e Esk 13292 nij 1244345 wikitext text/x-wiki [[Kategory:Steat fan Meksiko]] [[Kategory:Bestjoerlike ienheid oprjochte yn 1824]] 2c79u31u1ywf4sy57rjp7do7b3zzls7 Berjocht:Deade keppeling 10 195275 1244351 2026-11-11T07:34:34Z Kneppelfreed 2013 Side makke mei "<sup>''[deade keppeling]''</sup> [[Kategory:Berjochten]]" 1244351 wikitext text/x-wiki <sup>''[deade keppeling]''</sup> [[Kategory:Berjochten]] hirrhufu529h6o1lz19qygd8taed59c 1244352 1244351 2026-11-11T07:36:47Z Kneppelfreed 2013 1244352 wikitext text/x-wiki <noinclude><sup>''[deade keppeling]''</sup> [[Kategory:Berjochten]] </noinclude> tgbqab4yqmr2dt1gjg4ieaaa9v0jgr1 Molukske hingpappegaai 0 195276 1244353 2026-11-11T07:52:57Z RomkeHoekstra 10582 Side makke mei "{{Bistesoarte |Namme = Halmaheraflearmûsparkyt |Ofbyld = [[Ofbyld:Moluccan Hanging-Parrot P1019383 DxO-1.jpg|250px]] |lûd = |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift = [[pappegaai-eftigen]] (''Psittaciformes'') |Famylje = [[pappegaaien fan 'e Alde Wrâld]] (''Psittaculidae'') |Skaai = [[hingpappegaaien]] (''Loriculus'') |Wittenskiplike namme = Loriculus amabilis |Beskri..." 1244353 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme = Halmaheraflearmûsparkyt |Ofbyld = [[Ofbyld:Moluccan Hanging-Parrot P1019383 DxO-1.jpg|250px]] |lûd = |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift = [[pappegaai-eftigen]] (''Psittaciformes'') |Famylje = [[pappegaaien fan 'e Alde Wrâld]] (''Psittaculidae'') |Skaai = [[hingpappegaaien]] (''Loriculus'') |Wittenskiplike namme = Loriculus amabilis |Beskriuwer, jier = ([[Alfred Russel Wallace|Wallace]], 1862) |IUCN-status = [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] |lânkaart = }} De '''Molukske hingpappegaai''' (''Loriculus amabilis'') is in fûgel út it skaai [[hingpappegaaien]] (''Loriculus'') út 'e [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[pappegaaien fan 'e Alde Wrâld]] (''Psittaculidae''). == Fersprieding en systematiek == De fûgel komt foar op 'e noardlike [[Molukken]] op it eilân [[Halmahera]] en de [[Bacaneilannen]]. De [[Soarte (taksonomy)|soarte]] wurdt as [[Monotypysk takson|monotypysk]] beskôge, wat betsjut dat er net yn ûndersoarten ûnderferdield wurdt. De fûgel wurdt somtiden as in ûndersoarte fan 'e [[Sûlahingpappegaai]] beskôge, mar de twa wurde jimmeroan faker as aparte soarten behannele op basis fan ferskil yn fearrekleed en grutte: de Molukske hingpappegaai is likernôch 11 sm en de Sûlahingpappegaai is sa'n 14 sm. == Status == De [[IUCN]] klassifisearret de soarte as net bedrige (''Least Concern'', LC).<ref>[https://www.iucnredlist.org/ IUCN Red List]</ref> {{Boarnen|boarnefernijing= * [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/moluccan-hanging-parrot-loriculus-amabilis BirdLife, oproppen 11 novimber 2026] * [https://ebird.org/species/mohpar1?siteLanguage=nl&continue eBird, oproppen 11 novimber 2026] * [https://birdsoftheworld.org/bow/species/mohpar1/cur/introduction Birds of the World, oproppen 11 novimber 2026] ---- {{reflist}} ---- {{Commonscat|Loriculus amabilis}} }} [[Kategory:hingpappegaai| ]] [[Kategory:Fûgelsoarte]] [[Kategory:Pappegaai fan de Alde Wrâld]] fbujgk516unkdla50b93i4wyht0l53v 1244355 1244353 2026-11-11T07:54:25Z RomkeHoekstra 10582 1244355 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme = Molukske hingpappegaai |Ofbyld = [[Ofbyld:Moluccan Hanging-Parrot P1019383 DxO-1.jpg|250px]] |lûd = |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift = [[pappegaai-eftigen]] (''Psittaciformes'') |Famylje = [[pappegaaien fan 'e Alde Wrâld]] (''Psittaculidae'') |Skaai = [[hingpappegaaien]] (''Loriculus'') |Wittenskiplike namme = Loriculus amabilis |Beskriuwer, jier = ([[Alfred Russel Wallace|Wallace]], 1862) |IUCN-status = [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] |lânkaart = }} De '''Molukske hingpappegaai''' (''Loriculus amabilis'') is in fûgel út it skaai [[hingpappegaaien]] (''Loriculus'') út 'e [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[pappegaaien fan 'e Alde Wrâld]] (''Psittaculidae''). == Fersprieding en systematiek == De fûgel komt foar op 'e noardlike [[Molukken]] op it eilân [[Halmahera]] en de [[Bacaneilannen]]. De [[Soarte (taksonomy)|soarte]] wurdt as [[Monotypysk takson|monotypysk]] beskôge, wat betsjut dat er net yn ûndersoarten ûnderferdield wurdt. De fûgel wurdt somtiden as in ûndersoarte fan 'e [[Sûlahingpappegaai]] beskôge, mar de twa wurde jimmeroan faker as aparte soarten behannele op basis fan ferskil yn fearrekleed en grutte: de Molukske hingpappegaai is likernôch 11 sm en de Sûlahingpappegaai is sa'n 14 sm. == Status == De [[IUCN]] klassifisearret de soarte as net bedrige (''Least Concern'', LC).<ref>[https://www.iucnredlist.org/ IUCN Red List]</ref> {{Boarnen|boarnefernijing= * [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/moluccan-hanging-parrot-loriculus-amabilis BirdLife, oproppen 11 novimber 2026] * [https://ebird.org/species/mohpar1?siteLanguage=nl&continue eBird, oproppen 11 novimber 2026] * [https://birdsoftheworld.org/bow/species/mohpar1/cur/introduction Birds of the World, oproppen 11 novimber 2026] ---- {{reflist}} ---- {{Commonscat|Loriculus amabilis}} }} [[Kategory:hingpappegaai| ]] [[Kategory:Fûgelsoarte]] [[Kategory:Pappegaai fan de Alde Wrâld]] bmq2pr8iskqbzw99i9gho85iyoz6cmr 1244362 1244355 2026-11-11T08:31:07Z RomkeHoekstra 10582 1244362 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme = Molukske hingpappegaai |Ofbyld = [[Ofbyld:Moluccan Hanging-Parrot P1019383 DxO-1.jpg|250px]] |lûd = |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift = [[pappegaai-eftigen]] (''Psittaciformes'') |Famylje = [[pappegaaien fan 'e Alde Wrâld]] (''Psittaculidae'') |Skaai = [[hingpappegaaien]] (''Loriculus'') |Wittenskiplike namme = Loriculus amabilis |Beskriuwer, jier = ([[Alfred Russel Wallace|Wallace]], 1862) |IUCN-status = [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] |lânkaart = }} De '''Molukske hingpappegaai''' (''Loriculus amabilis'') is in fûgel út it skaai [[hingpappegaaien]] (''Loriculus'') út 'e [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[pappegaaien fan 'e Alde Wrâld]] (''Psittaculidae''). == Fersprieding en systematiek == De fûgel komt foar op 'e noardlike [[Molukken]] op it eilân [[Halmahera]] en de [[Bacaneilannen]]. De [[Soarte (taksonomy)|soarte]] wurdt as [[Monotypysk takson|monotypysk]] beskôge, wat betsjut dat er net yn ûndersoarten ûnderferdield wurdt. De fûgel wurdt somtiden as in ûndersoarte fan 'e [[Sûlahingpappegaai]] beskôge, mar de twa wurde jimmeroan faker as aparte soarten behannele op basis fan ferskil yn fearrekleed en grutte: de Molukske hingpappegaai is likernôch 11 sm en de Sûlahingpappegaai is sa'n 14 sm. == Status == De [[IUCN]] klassifisearret de soarte as net bedrige (''Least Concern'', LC).<ref>[https://www.iucnredlist.org/ IUCN Red List]</ref> {{Boarnen|boarnefernijing= * [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/moluccan-hanging-parrot-loriculus-amabilis BirdLife, oproppen 11 novimber 2026] * [https://ebird.org/species/mohpar1?siteLanguage=nl&continue eBird, oproppen 11 novimber 2026] * [https://birdsoftheworld.org/bow/species/mohpar1/cur/introduction Birds of the World, oproppen 11 novimber 2026] ---- {{reflist}} ---- {{Commonscat|Loriculus amabilis}} }} [[Kategory:hingpappegaai]] [[Kategory:Fûgelsoarte]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Yndoneezje]] 6gvbakabw8cnqm1qi1bsev0cmn4v2eo Loriculus amabilis 0 195277 1244354 2026-11-11T07:53:22Z RomkeHoekstra 10582 Ferwiist troch nei [[Molukske hingpappegaai]] 1244354 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Molukske hingpappegaai]] bds4hnmxpscl65e8yu7eboqc3k9gxqq Sûlahingpappegaai 0 195278 1244356 2026-11-11T08:25:26Z RomkeHoekstra 10582 Side makke mei "{{Bistesoarte |Namme = Sûlahingpappegaai |Ofbyld = [[Ofbyld:Loriculus sclateri - James Eaton - 583509304 (cropped) (cropped).jpeg|250px]] |lûd = [[Ofbyld:Loriculus sclateri - Sula Hanging Parrot XC176916.mp3|250px]] |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift = [[pappegaai-eftigen]] (''Psittaciformes'') |Famylje = [[pappegaaien fan 'e Alde Wrâld]] (''Psittaculidae'') |Skaai..." 1244356 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme = Sûlahingpappegaai |Ofbyld = [[Ofbyld:Loriculus sclateri - James Eaton - 583509304 (cropped) (cropped).jpeg|250px]] |lûd = [[Ofbyld:Loriculus sclateri - Sula Hanging Parrot XC176916.mp3|250px]] |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift = [[pappegaai-eftigen]] (''Psittaciformes'') |Famylje = [[pappegaaien fan 'e Alde Wrâld]] (''Psittaculidae'') |Skaai = [[hingpappegaaien]] (''Loriculus'') |Wittenskiplike namme = Loriculus sclateri |Beskriuwer, jier = ([[Alfred Russel Wallace|Wallace]], 1863) |IUCN-status = [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] |lânkaart = }} De '''Sûlahingpappegaai''' (''Loriculus sclateri'') is in fûgel yn it [[Skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[hingpappegaaien]] (''Loriculus'') út 'e [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[pappegaaien fan 'e Alde Wrâld]] (''Psittaculidae''). == Ferskining en lûd == De Sûlahingpappegaai is in tige lytse pappegaai mei in koarte sturt. It fearrekleed is grien mei in brûnskleurige of goudkleurige rêch, in smelle reade stripe op 'e kiel, felreade boppedielen en in lyts read plak op it skouder. Piken binne noch net op kleur en minder dúdlik tekene. == Fersprieding en systematiek == De fûgel komt foar op 'e [[Sûla-eilannen]] en de [[Banggai-eilannen]]. De soarte wurdt of as [[Monotypysk takson|monotypysk]] beskôge of ferdield yn twa [[ûndersoarte]]n: * ''Loriculus sclateri ruber'' – [[Peleng]] en de Banggaieilannen. * ''Loriculus sclateri sclateri'' – de Sûla-eilannen. == Leefwiis == De fûgel komt foar yn boskrike gebieten of yn 'e buert fan jonge leechlânbosken, dêr't er allinne of yn lytsere groepkes yn 'e beamtoppen sjoen wurdt. == Status en bedrigings == De soarte hat in beheind ferspriedingsgebiet, mar de populaasje wurdt as stabyl beskôge. De [[IUCN|Ynternasjonale Uny foar Natuerbehâld]] ([[IUCN]]) klassifisearret de soarte as net bedrige (''Least Concern'', LC).<ref>[https://www.iucnredlist.org/ IUCN Red List]</ref> == Namme == De wittenskiplike soartenamme is in earebetoan oan 'e Ingelske [[ornitolooch]] [[William Lutley Sclater]]. {{Boarnen|boarnefernijing= * [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/sula-hanging-parrot-loriculus-sclateri BirdLife, oproppen 11 novimber 2026] * [https://ebird.org/species/sulhap1 eBird, oproppen 11 novimber 2026] * [https://birdsoftheworld.org/bow/species/sulhap1/cur/introduction Birds of the World, oproppen 11 novimber 2026] ---- {{reflist}} ---- {{Commonscat|Loriculus sclateri}} }} [[Kategory:Hingpappegaai| ]] [[Kategory:Fûgelsoarte]] [[Kategory:Pappegaai fan de Alde Wrâld]] idernazx4lkn6a6vooc6j0k9szqbrch 1244358 1244356 2026-11-11T08:26:30Z RomkeHoekstra 10582 1244358 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme = Sûlahingpappegaai |Ofbyld = [[Ofbyld:Loriculus sclateri - James Eaton - 583509304 (cropped) (cropped).jpeg|250px]] |lûd = [[Ofbyld:Loriculus sclateri - Sula Hanging Parrot XC176916.mp3|250px]] |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift = [[pappegaai-eftigen]] (''Psittaciformes'') |Famylje = [[pappegaaien fan 'e Alde Wrâld]] (''Psittaculidae'') |Skaai = [[hingpappegaaien]] (''Loriculus'') |Wittenskiplike namme = Loriculus sclateri |Beskriuwer, jier = ([[Alfred Russel Wallace|Wallace]], 1863) |IUCN-status = [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] |lânkaart = }} De '''Sûlahingpappegaai''' (''Loriculus sclateri'') is in fûgel yn it [[Skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[hingpappegaaien]] (''Loriculus'') út 'e [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[pappegaaien fan 'e Alde Wrâld]] (''Psittaculidae''). == Ferskining en lûd == De Sûlahingpappegaai is in tige lytse pappegaai mei in koarte sturt. It fearrekleed is grien mei in brûnskleurige of goudkleurige rêch, in smelle reade stripe op 'e kiel, felreade boppedielen en in lyts read plak op it skouder. Piken binne noch net op kleur en minder dúdlik tekene. == Fersprieding en systematiek == De fûgel komt foar op 'e [[Sûla-eilannen]] en de [[Banggai-eilannen]]. De soarte wurdt of as [[Monotypysk takson|monotypysk]] beskôge of ferdield yn twa [[ûndersoarte]]n: * ''Loriculus sclateri ruber'' – [[Peleng]] en de Banggaieilannen. * ''Loriculus sclateri sclateri'' – de Sûla-eilannen. == Leefwiis == De fûgel komt foar yn boskrike gebieten of yn 'e buert fan jonge leechlânbosken, dêr't er allinne of yn lytsere groepkes yn 'e beamtoppen sjoen wurdt. == Status en bedrigings == De soarte hat in beheind ferspriedingsgebiet, mar de populaasje wurdt as stabyl beskôge. De [[IUCN|Ynternasjonale Uny foar Natuerbehâld]] ([[IUCN]]) klassifisearret de soarte as net bedrige (''Least Concern'', LC).<ref>[https://www.iucnredlist.org/ IUCN Red List]</ref> == Namme == De wittenskiplike soartenamme is in earebetoan oan 'e Ingelske [[ornitolooch]] [[William Lutley Sclater]]. {{Boarnen|boarnefernijing= * [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/sula-hanging-parrot-loriculus-sclateri BirdLife, oproppen 11 novimber 2026] * [https://ebird.org/species/sulhap1 eBird, oproppen 11 novimber 2026] * [https://birdsoftheworld.org/bow/species/sulhap1/cur/introduction Birds of the World, oproppen 11 novimber 2026] ---- {{reflist}} ---- {{Commonscat|Loriculus sclateri}} }} {{DEFAULTSORT:Sulahingpappegaai}} [[Kategory:Hingpappegaai| ]] [[Kategory:Fûgelsoarte]] [[Kategory:Pappegaai fan de Alde Wrâld]] ftynf3u4a1miag9wp1fjzmjsunqtm94 1244359 1244358 2026-11-11T08:28:15Z RomkeHoekstra 10582 1244359 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme = Sûlahingpappegaai |Ofbyld = [[Ofbyld:Loriculus sclateri - James Eaton - 583509304 (cropped) (cropped).jpeg|250px]] |lûd = [[Ofbyld:Loriculus sclateri - Sula Hanging Parrot XC176916.mp3|250px]] |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift = [[pappegaai-eftigen]] (''Psittaciformes'') |Famylje = [[pappegaaien fan 'e Alde Wrâld]] (''Psittaculidae'') |Skaai = [[hingpappegaaien]] (''Loriculus'') |Wittenskiplike namme = Loriculus sclateri |Beskriuwer, jier = ([[Alfred Russel Wallace|Wallace]], 1863) |IUCN-status = [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] |lânkaart = }} De '''Sûlahingpappegaai''' (''Loriculus sclateri'') is in fûgel yn it [[Skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[hingpappegaaien]] (''Loriculus'') út 'e [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[pappegaaien fan 'e Alde Wrâld]] (''Psittaculidae''). == Ferskining en lûd == De Sûlahingpappegaai is in tige lytse pappegaai mei in koarte sturt. It fearrekleed is grien mei in brûnskleurige of goudkleurige rêch, in smelle reade stripe op 'e kiel, felreade boppedielen en in lyts read plak op it skouder. Piken binne noch net op kleur en minder dúdlik tekene. == Fersprieding en systematiek == De fûgel komt foar op 'e [[Sûla-eilannen]] en de [[Banggai-eilannen]]. De soarte wurdt of as [[Monotypysk takson|monotypysk]] beskôge of ferdield yn twa [[ûndersoarte]]n: * ''Loriculus sclateri ruber'' – [[Peleng]] en de Banggaieilannen. * ''Loriculus sclateri sclateri'' – de Sûla-eilannen. == Leefwiis == De fûgel komt foar yn boskrike gebieten of yn 'e buert fan jonge leechlânbosken, dêr't er allinne of yn lytsere groepkes yn 'e beamtoppen sjoen wurdt. == Status en bedrigings == De soarte hat in beheind ferspriedingsgebiet, mar de populaasje wurdt as stabyl beskôge. De [[IUCN|Ynternasjonale Uny foar Natuerbehâld]] ([[IUCN]]) klassifisearret de soarte as net bedrige (''Least Concern'', LC).<ref>[https://www.iucnredlist.org/ IUCN Red List]</ref> == Namme == De wittenskiplike soartenamme is in earebetoan oan 'e Ingelske [[ornitolooch]] [[William Lutley Sclater]]. {{Boarnen|boarnefernijing= * [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/sula-hanging-parrot-loriculus-sclateri BirdLife, oproppen 11 novimber 2026] * [https://ebird.org/species/sulhap1 eBird, oproppen 11 novimber 2026] * [https://birdsoftheworld.org/bow/species/sulhap1/cur/introduction Birds of the World, oproppen 11 novimber 2026] ---- {{reflist}} ---- {{Commonscat|Loriculus sclateri}} }} {{DEFAULTSORT:Sulahingpappegaai}} [[Kategory:Hingpappegaai| ]] [[Kategory:Fûgelsoarte]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Yndoneezje]] axn4uq79iy4vhgbuu4ejx7xtnm80wpa 1244361 1244359 2026-11-11T08:30:32Z RomkeHoekstra 10582 1244361 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme = Sûlahingpappegaai |Ofbyld = [[Ofbyld:Loriculus sclateri - James Eaton - 583509304 (cropped) (cropped).jpeg|250px]] |lûd = [[Ofbyld:Loriculus sclateri - Sula Hanging Parrot XC176916.mp3|250px]] |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift = [[pappegaai-eftigen]] (''Psittaciformes'') |Famylje = [[pappegaaien fan 'e Alde Wrâld]] (''Psittaculidae'') |Skaai = [[hingpappegaaien]] (''Loriculus'') |Wittenskiplike namme = Loriculus sclateri |Beskriuwer, jier = ([[Alfred Russel Wallace|Wallace]], 1863) |IUCN-status = [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] |lânkaart = }} De '''Sûlahingpappegaai''' (''Loriculus sclateri'') is in fûgel yn it [[Skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[hingpappegaaien]] (''Loriculus'') út 'e [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[pappegaaien fan 'e Alde Wrâld]] (''Psittaculidae''). == Ferskining en lûd == De Sûlahingpappegaai is in tige lytse pappegaai mei in koarte sturt. It fearrekleed is grien mei in brûnskleurige of goudkleurige rêch, in smelle reade stripe op 'e kiel, felreade boppedielen en in lyts read plak op it skouder. Piken binne noch net op kleur en minder dúdlik tekene. == Fersprieding en systematiek == De fûgel komt foar op 'e [[Sûla-eilannen]] en de [[Banggai-eilannen]]. De soarte wurdt of as [[Monotypysk takson|monotypysk]] beskôge of ferdield yn twa [[ûndersoarte]]n: * ''Loriculus sclateri ruber'' – [[Peleng]] en de Banggaieilannen. * ''Loriculus sclateri sclateri'' – de Sûla-eilannen. == Leefwiis == De fûgel komt foar yn boskrike gebieten of yn 'e buert fan jonge leechlânbosken, dêr't er allinne of yn lytsere groepkes yn 'e beamtoppen sjoen wurdt. == Status en bedrigings == De soarte hat in beheind ferspriedingsgebiet, mar de populaasje wurdt as stabyl beskôge. De [[IUCN|Ynternasjonale Uny foar Natuerbehâld]] ([[IUCN]]) klassifisearret de soarte as net bedrige (''Least Concern'', LC).<ref>[https://www.iucnredlist.org/ IUCN Red List]</ref> == Namme == De wittenskiplike soartenamme is in earebetoan oan 'e Ingelske [[ornitolooch]] [[William Lutley Sclater]]. {{Boarnen|boarnefernijing= * [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/sula-hanging-parrot-loriculus-sclateri BirdLife, oproppen 11 novimber 2026] * [https://ebird.org/species/sulhap1 eBird, oproppen 11 novimber 2026] * [https://birdsoftheworld.org/bow/species/sulhap1/cur/introduction Birds of the World, oproppen 11 novimber 2026] ---- {{reflist}} ---- {{Commonscat|Loriculus sclateri}} }} {{DEFAULTSORT:Sulahingpappegaai}} [[Kategory:Hingpappegaai]] [[Kategory:Fûgelsoarte]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Yndoneezje]] 5hr92pll48xryru2l7qxvyms0h88bzg Loriculus sclateri 0 195279 1244357 2026-11-11T08:25:51Z RomkeHoekstra 10582 Ferwiist troch nei [[Sûlahingpappegaai]] 1244357 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Sûlahingpappegaai]] 4i9dt9hsdha9t9q9z5c1ung3lij9kjo Kategory:Hingpappegaai 14 195280 1244360 2026-11-11T08:30:01Z RomkeHoekstra 10582 Side makke mei "{{Commonscat|Loriculus|''Loriculus''}} [[Kategory:Fûgelskaai]] [[Kategory:Pappegaai fan de Alde Wrâld]]" 1244360 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Loriculus|''Loriculus''}} [[Kategory:Fûgelskaai]] [[Kategory:Pappegaai fan de Alde Wrâld]] s8vvdcbt825n01atwmm9c9vg5i8d7s6 Yndyske hingpappegaai 0 195281 1244363 2026-11-11T08:57:12Z RomkeHoekstra 10582 Side makke mei "{{Bistesoarte |Namme = Yndyske hingpappegaai |Ofbyld = [[Ofbyld:Vernal Hanging Parrot पिचू पोपट.jpg|250px]] |lûd = |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift = [[pappegaai-eftigen]] (''Psittaciformes'') |Famylje = [[pappegaaien fan 'e Alde Wrâld]] (''Psittaculidae'') |Skaai = [[hingpappegaaien]] (''Loriculus'') |Wittenskiplike namme = Loriculus vernalis |..." 1244363 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme = Yndyske hingpappegaai |Ofbyld = [[Ofbyld:Vernal Hanging Parrot पिचू पोपट.jpg|250px]] |lûd = |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift = [[pappegaai-eftigen]] (''Psittaciformes'') |Famylje = [[pappegaaien fan 'e Alde Wrâld]] (''Psittaculidae'') |Skaai = [[hingpappegaaien]] (''Loriculus'') |Wittenskiplike namme = Loriculus vernalis |Beskriuwer, jier = ([[Anders Sparrman|Sparrman]], 1787) |IUCN-status = [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] |lânkaart = }} De '''Yndyske hingpappegaai''' (''Loriculus vernalis'') is in fûgel yn it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[hingpappegaaien]] (''Loriculus'') út 'e [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[pappegaaien fan 'e Alde Wrâld]] (''Psittaculidae''). == Beskriuwing == [[Ofbyld:Vernal Hanging-Parrot in Saswad August 2025 by Tisha Mukherjee 08.jpg|thumb|left|Foerazjearjende fûgel]] De Yndyske hingpappegaai is in lytse griene pappegaai fan 14 sm. Hy hat in reade snaffel, reade poaten en in reade stút, wylst de kiel blau is. De besibbe Srylankaanske hingpappegaai hat gjin blauwe kiel mar in reade krún en in oranje tint op 'e nekke en rêch. == Fersprieding en systematyk == Dizze soarte komt foar fan eastlik [[Yndia]] oant [[Súdeast-Aazje]] en de [[Andamanen]]. De fûgel wurdt yn twa [[ûndersoarte|ûndersoarten]] ferdield: * ''Loriculus vernalis vernalis'' – fan Yndia oant [[Yndo-Sina]]. * ''Loriculus vernalis phileticus'' – it suden fan [[Tailân]]. == Status en bedrigings == De grutte fan 'e populaasje is net kwantifisearre, mar de soarte wurdt omskreaun as frij algemien yn syn ferspriedingsgebiet. Alhoewol't oannommen wurdt dat de soarte yn oantal ôfnimt, klassifisearret de [[IUCN|Ynternasjonale Uny foar Natuerbehâld]] ([[IUCN]]) de Yndyske hingpappegaai as [[net bedrige]] (''Least Concern'', LC).<ref>[https://www.iucnredlist.org/ IUCN Red List]</ref> {{Boarnen|boarnefernijing= * [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/vernal-hanging-parrot-loriculus-vernalis BirdLife, oproppen 11 novimber 2026] * [https://ebird.org/species/vehpar1 eBird, oproppen 11 novimber 2026] * [https://birdsoftheworld.org/bow/species/vehpar1/cur/introduction Birds of the World, oproppen 11 novimber 2026] ---- {{reflist}} ---- {{Commonscat|Loriculus vernalis}} }} {{DEFAULTSORT:Indiske hingpappegaai}} [[Kategory:Hingpappegaai| ]] [[Kategory:Fûgelsoarte]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bangladesj]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kambodja]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sina]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Yndia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Laos]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Birma]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Nepal]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tailân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Fjetnam]] op6f5ooz48d877cqouqqhcl5wz2wlbs 1244365 1244363 2026-11-11T08:58:37Z RomkeHoekstra 10582 1244365 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme = Yndyske hingpappegaai |Ofbyld = [[Ofbyld:Vernal Hanging Parrot पिचू पोपट.jpg|250px]] |lûd = |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift = [[pappegaai-eftigen]] (''Psittaciformes'') |Famylje = [[pappegaaien fan 'e Alde Wrâld]] (''Psittaculidae'') |Skaai = [[hingpappegaaien]] (''Loriculus'') |Wittenskiplike namme = Loriculus vernalis |Beskriuwer, jier = ([[Anders Sparrman|Sparrman]], 1787) |IUCN-status = [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] |lânkaart = }} De '''Yndyske hingpappegaai''' (''Loriculus vernalis'') is in fûgel yn it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[hingpappegaaien]] (''Loriculus'') út 'e [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[pappegaaien fan 'e Alde Wrâld]] (''Psittaculidae''). == Beskriuwing == [[Ofbyld:Vernal Hanging-Parrot in Saswad August 2025 by Tisha Mukherjee 08.jpg|thumb|left|Foerazjearjende fûgel]] De Yndyske hingpappegaai is in lytse griene pappegaai fan 14 sm. Hy hat in reade snaffel, reade poaten en in reade stút, wylst de kiel blau is. De besibbe Srylankaanske hingpappegaai hat gjin blauwe kiel mar in reade krún en in oranje tint op 'e nekke en rêch. == Fersprieding en systematyk == Dizze soarte komt foar fan eastlik [[Yndia]] oant [[Súdeast-Aazje]] en de [[Andamanen]]. De fûgel wurdt yn twa [[ûndersoarte|ûndersoarten]] ferdield: * ''Loriculus vernalis vernalis'' – fan Yndia oant [[Yndo-Sina]]. * ''Loriculus vernalis phileticus'' – it suden fan [[Tailân]]. == Status en bedrigings == De grutte fan 'e populaasje is net kwantifisearre, mar de soarte wurdt omskreaun as frij algemien yn syn ferspriedingsgebiet. Alhoewol't oannommen wurdt dat de soarte yn oantal ôfnimt, klassifisearret de [[IUCN|Ynternasjonale Uny foar Natuerbehâld]] ([[IUCN]]) de Yndyske hingpappegaai as [[net bedrige]] (''Least Concern'', LC).<ref>[https://www.iucnredlist.org/ IUCN Red List]</ref> {{Boarnen|boarnefernijing= * [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/vernal-hanging-parrot-loriculus-vernalis BirdLife, oproppen 11 novimber 2026] * [https://ebird.org/species/vehpar1 eBird, oproppen 11 novimber 2026] * [https://birdsoftheworld.org/bow/species/vehpar1/cur/introduction Birds of the World, oproppen 11 novimber 2026] ---- {{reflist}} ---- {{Commonscat|Loriculus vernalis}} }} {{DEFAULTSORT:Indiske hingpappegaai}} [[Kategory:Hingpappegaai]] [[Kategory:Fûgelsoarte]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bangladesj]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kambodja]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sina]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Yndia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Laos]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Birma]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Nepal]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tailân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Fjetnam]] jc974q9jwdd889n133ussxz3djwhiy0 Loriculus vernalis 0 195282 1244364 2026-11-11T08:57:33Z RomkeHoekstra 10582 Ferwiist troch nei [[Yndyske hingpappegaai]] 1244364 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Yndyske hingpappegaai]] 90hlfyz8aee2djk6hyjessqpuvx6000 Bismarckhingpappegaai 0 195283 1244366 2026-11-11T09:20:27Z RomkeHoekstra 10582 Side makke mei "{{Bistesoarte |Namme = Bismarckhingpappegaai |Ofbyld = [[Ofbyld:Loriculus tener Smit.jpg|250px]] |lûd = |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift = [[pappegaai-eftigen]] (''Psittaciformes'') |Famylje = [[pappegaaien fan 'e Alde Wrâld]] (''Psittaculidae'') |Skaai = [[hingpappegaaien]] (''Loriculus'') |Wittenskiplike namme = Loriculus tener |Beskriuwer, jier = Philip Sc..." 1244366 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme = Bismarckhingpappegaai |Ofbyld = [[Ofbyld:Loriculus tener Smit.jpg|250px]] |lûd = |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift = [[pappegaai-eftigen]] (''Psittaciformes'') |Famylje = [[pappegaaien fan 'e Alde Wrâld]] (''Psittaculidae'') |Skaai = [[hingpappegaaien]] (''Loriculus'') |Wittenskiplike namme = Loriculus tener |Beskriuwer, jier = [[Philip Sclater|Sclater]], 1877 |IUCN-status = [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] |lânkaart = }} De '''Bismarckhingpappegaai''' (''Loriculus tener'') is in fûgel út it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[hingpappegaaien]] (''Loriculus'') en de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[pappegaaien fan 'e Alde Wrâld]] (''Psittaculidae''). De soarte is [[endemisme|endemysk]] yn 'e bosken fan 'e [[Bismarckarsjipel]] yn [[Papoea Nij-Guineä]]. De fûgel wurdt soms ek wol as in [[ûndersoarte]] fan 'e ''[[Loriculus aurantiifrons]]'' beskôge. == Beskriuwing == Mantsjes en wyfkes binne foar it grutste part grien mei in felread plak op 'e kiel, in swarte snaffel en giele eagen. Mantsjes hawwe in gielgriene stút mei in giele sturt. Wyfkes hawwe griene wangen (lykas ek mantsjes), mar mei in grienblauwe waas. Juvenilen hawwe noch gjin kielplak en in brune snaffel en eagen. == Fersprieding en leefgebiet == De Bismarckhingpappegaai komt foar op eilannen yn 'e [[Bismarckarsjipel]]. De fûgel libbet yn 'e measte kust- en leechlângebieten fan [[Nij-Brittanje]] en [[Nij-Ierlân]] en mijd de sintrale heechlângebieten. Hy is ek te finen op 'e [[Duke of York-eilannen]], [[Nij-Hannover]], Manne, Selapiu, Tsoilaunung, Patio en oare lytsere eilannen yn 'e omkriten. De fûgel libbet yn leechlânreinwâlden oant op hichtes fan 500 meter, mar hat de foarkar foar gebieten leger as 200 meter. == Gedrach en ekology == It is in frij skrutene fûgel dy't min te sjen is. Hy wurdt meastentiids yn lytsere groepkes fan 2 oant 4 fûgels oantroffen. Wyfkes lizze ornaris 3 oant 4 aaien. De fûgel foerazjearret op ferskate wylde fruchten, blommen en knoppen, en yt somtiden ek lytse ynsektenlarven. == Status en bedrigings == Net oars as in soad oare fûgels yn 'e Bismarckarsjipel wurdt de Bismarckhingpappegaai bedrige troch ûntbosking, útwreidzjende minsklike delsettingen, mynbou en yllegale houtkap. Fan 2004 oant 2018 waard de soarte troch de [[IUCN]] klassifisearre as gefoelich (Near Threatened), mar yn 2021 is de status feroare nei [[net bedrige]] (''Least Concern'', LC).<ref>[https://www.iucnredlist.org/ IUCN Red List]</ref> De wylde populaasje wurdt tusken de 2.500 en 10.000 folwoeksen fûgels rûsd. {{Boarnen|boarnefernijing= * [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/bismarck-hanging-parrot-loriculus-tener BirdLife, oproppen 11 novimber 2026] * [https://ebird.org/species/gfhpar1 eBird, oproppen 11 novimber 2026] * [https://birdsoftheworld.org/bow/species/gfhpar1/cur/introduction Birds of the World, oproppen 11 novimber 2026] ---- {{reflist}} ---- {{Commonscat|Loriculus tener}} }} [[Kategory:Hingpappegaai]] [[Kategory:Fûgelsoarte]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Papoea Nij-Guineä]] ak5jyxtakqi254ezrm6nddxy8m3g2oj Loriculus tener 0 195284 1244367 2026-11-11T09:20:46Z RomkeHoekstra 10582 Ferwiist troch nei [[Bismarckhingpappegaai]] 1244367 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Bismarckhingpappegaai]] 2xzwuwsv0r9edk3jo2fdk12hvmyky5e Readkroantsje 0 195285 1244368 2026-11-11T09:49:10Z RomkeHoekstra 10582 Side makke mei "{{Bistesoarte |Namme = Readkroantsje |Ofbyld = [[Ofbyld:Ornithological miscellany (Plate) (5982058786) (cropped).jpg|250px]] |lûd = |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift = [[pappegaai-eftigen]] (''Psittaciformes'') |Famylje = [[pappegaaien fan 'e Alde Wrâld]] (''Psittaculidae'') |Skaai = [[hingpappegaaien]] (''Loriculus'') |Wittenskiplike namme = Loriculus stigmatus..." 1244368 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme = Readkroantsje |Ofbyld = [[Ofbyld:Ornithological miscellany (Plate) (5982058786) (cropped).jpg|250px]] |lûd = |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift = [[pappegaai-eftigen]] (''Psittaciformes'') |Famylje = [[pappegaaien fan 'e Alde Wrâld]] (''Psittaculidae'') |Skaai = [[hingpappegaaien]] (''Loriculus'') |Wittenskiplike namme = Loriculus stigmatus |Beskriuwer, jier = ([[Schlegel]], 1866) |IUCN-status = [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] |lânkaart = }} It '''readkroantsje''' (''Loriculus stigmatus''), ek wol de brûnstúthingpappegaai neamd, is in fûgel út it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[hingpappegaaien]] (''Loriculus'') en de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[pappegaaien fan 'e Alde Wrâld]] (''Psittaculidae''). == Beskriuwing == It readkroantsje is in lytse griene pappegaai. De fûgel hat ek read op 'e kiel, de sturt, de estút en in plak op it skouder, in gieleftige tint op 'e rêch en in swarteftige snaffel. It mantsje hat ljochte eagen en in reade foarholle, wat it wyfke mist. By piken binne de kiel en de skouders gielich. De soarte ferskilt fan oare hingpappegaaien troch de donkere snaffel, it giele rêchplak en by it mantsje de reade foarholle. == Fersprieding en systematiek == De fûgel komt foar op [[Selebes]] en de omlizzende eilannen. De soarte wurdt of as [[monotypysk takson|monotypysk]] beskôge of ferdield yn trije [[ûndersoarte|ûndersoarten]]: * ''Loriculus stigmatus stigmatus'' – Selebes. * ''Loriculus stigmatus croconotus'' – [[Bûton]] en [[Mûna]] (foar de kust fan eastlik Selebes). * ''Loriculus stigmatus quadricolor'' – de [[Togianeilannen]] (foar de kust fan noard-sintraal Selebes). == Leefwiis == It readkroantsje komt foar yn boskrike gebieten yn leechlânwâlden en heuvellânskippen, dêr't er allinnich of yn pearkes yn 'e heechste beamlagen sjoen wurdt. == Status en bedrigings == De soarte hat in grut ferspriedingsgebiet, mar der wurdt oannommen dat de oantallen ôfnimme, mar noch net sa slim dat de soarte as bedrige beskôge wurde moat. De [[IUCN|Ynternasjonale Uny foar Natuerbehâld]] ([[IUCN]]) klassifisearret de soarte as [[net bedrige]] (''Least Concern'', LC).<ref>[https://www.iucnredlist.org/ IUCN Red List]</ref> {{Boarnen|boarnefernijing= * [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/sulawesi-hanging-parrot-loriculus-stigmatus BirdLife, oproppen 11 novimber 2026] * [https://ebird.org/species/suhpar1 eBird, oproppen 11 novimber 2026] * [https://birdsoftheworld.org/bow/species/suhpar1/cur/introduction Birds of the World, oproppen 11 novimber 2026] ---- {{reflist}} ---- {{Commonscat|Loriculus stigmatus}} }} [[Kategory:Hingpappegaai]] [[Kategory:Fûgelsoarte]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Yndoneezje]] osgizqyasfdha2o07k7b7stwresq3bh Loriculus stigmatus 0 195286 1244369 2026-11-11T09:49:38Z RomkeHoekstra 10582 Ferwiist troch nei [[Readkroantsje]] 1244369 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Readkroantsje]] nn7os5579xnpiypljcjpwwwheecfk8f