Vikipediya gagwiki https://gag.wikipedia.org/wiki/Ba%C5%9F_yaprak MediaWiki 1.47.0-wmf.10 first-letter Mediya Maasus Dartışma Kullanıcı Kullanıcı dartışma Vikipediya Vikipediyanın laflanması Dosye Dosye dartışma MediaWiki MediaWiki dartışma Şablon Şablon dartışma Yardım Yardım dartışma Kategoriya Kategoriya dartışma TimedText TimedText talk Modül Modül tartışma Event Event talk Şımkent 0 10118 75542 2026-07-11T18:29:23Z Vyacheslav Nasretdinov 4132 "{{Kasaba bilgi |resmi_ad = '''Şımkent''' |Dosye= Tulip-Fountain-Shymkent-Kazakhstan.jpg |bayrak = Shymkent flag.svg |arma = |Devlet =[[Kazakistan]] |toprak= 1162,8 km² |nüfus = 1,308,120 (01.06.2026) |yoğunluk = |yükseklik = |prezident = |araba_kodu = X / Y / 17 |telefon_kodu = +7 7252 |işsizlik = |vakit_bölgesi = [[UTC+5]] |web = | slogan = | ülke = | image_blank_..." içeriğiyle yeni sayfa oluşturdu 75542 wikitext text/x-wiki {{Kasaba bilgi |resmi_ad = '''Şımkent''' |Dosye= Tulip-Fountain-Shymkent-Kazakhstan.jpg |bayrak = Shymkent flag.svg |arma = |Devlet =[[Kazakistan]] |toprak= 1162,8 km² |nüfus = 1,308,120 (01.06.2026) |yoğunluk = |yükseklik = |prezident = |araba_kodu = X / Y / 17 |telefon_kodu = +7 7252 |işsizlik = |vakit_bölgesi = [[UTC+5]] |web = | slogan = | ülke = | image_blank_emblem = | flag_link = | damga = | damga_boyutu = | damga_link = | arma = Shymkent logo.svg | arma_boyutu = | city_logo = | posta_kodu_türü = | posta_kodu = 160000 | website = [https://www.gov.kz/memleket/entities/shymkent gov.kz] | dipnotlar = }} '''Şımkent''' (kaz. Шымкент, Şymkent) - 1914—1924 yıllarında '''Çernyaev''', 1992-ci yıla kadar rusça ofiţial yazılışta '''Çimkent''') — [[Kazakistan]]ın üülen tarafında bulunan, respublika maanalarında bir kasaba. O ayrı administrativ-territorial birliktir hem çevresindeki [[Türkistan oblastı]]nın payına girmäz. Nüfusuna görä Şımkent, [[Almatı]] hem [[Astana]]dan sora Kazakistanın üçüncü büük kasabasıdır. 2026 yılın Kiraz ayın 1-indä kasabada 1 308 120 insan yaşardı.<ref name="nufus2026">[https://stat.gov.kz/ru/region/ Kazakistan Respublikasının Milli statistika bürosu: regionnarın nüfusu, 1 Kiraz ay 2026.]</ref> Şımkent — devletin en büük industriya, alış-veriş, transport, üüredicilik hem kultura merkezlerinden birisi. 19 Kiraz ay 2018-ci yıla kadar o Üülen Kazakistan oblastının administrativ merkeziydi. 2018-ci yılda kasabaya respublika maanalarında kasaba statusu verildi, oblastın adıysa Türkistan oblastı oldu.<ref name="status"> [https://www.akorda.kz/ru/legal_acts/decrees/o-nekotoryh-voprosah-administrativno-territorialnogo-ustroistva-respubliki-kazahstan Kazakistan Prezidentinin 19 Kiraz ay 2018-ci yıldakı administrativ-territorial kuruluş için fermanı.]</ref> 2020-ci yılda Şımkent [[Baamsız Devletlär Topluluu]]nun kultura baş kasabası oldu. == Adı == «Şımkent» adı iki paydan kuruludur. '''Kent''' sözü İran dillerindän gelir hem «kasaba», «küü», «yaşamak eri» maanalarını taşêêr. '''Şım''' yada '''çim''' payıysa «ot», «çimen», «yeşil dere» hem «çiçekli dolay» sözlerinnän baalıdır. V. V. Bartold hem E. M. Murzaevin açıklamalarına görä, kasabanın adı eski sogdça ''çimin'' yada ''çemen'' — «çimenlik, çiçekli dere» sözüylän ''kent'' sözünün birleşmesindän peydalanmış.<ref>Мурзаев Э. М. ''Словарь народных географических терминов''. — Москва: Мысль, 1984.</ref> Kasabanın adı dokumentlerdä Çimkent, Çimkand, Şımkent gibi çeşitli formalarla yazılmış. 1914-cü yılda ona general Mihail Çernyaevin adı verildi. 1924-cü yılda Çimkent adı geriyä döndü. 8 Ceviz ay 1992-ci yılda rus dilindä ofiţial yazılış «Çimkent»tän «Şımkent»ä diiştirildi. == Geografiya == Şımkent Kazakistanın üülen tarafında, Batı [[Tyan-Şan]] daalarının eteklerindä erleşer. Kasabanın orta üükseklii deniz seviyesindän 506 metredir. Administrativ teritoriyasının topraa 1162,8 km²-dir. Şımkent [[Taşkent]]tän yaklaşık 120 km poyrazda, [[Türkistan]] kasabasından 150 km üülendä hem Almatıdan yaklaşık 690 km günbatısında bulunêr. Kasabanın üülen tarafından Badam deresi geçer. Merkezindä eraltı kaynaklarından başlayan Koşkarata deresi akêr. Koşkarata kıyıları parklarlan, yürümäk yollarınnan hem dinnenmäk erlerinnän donadılmıştır. Şımkent çevresindä Kazıgurt, Karjantau hem Ugam daalarının etekleri bulunêr. Bu geografik er kasabayı Orta Aziyanın çöl hem daalı bölgeleri arasında bir geçit yapêr. === Klimat === Şımkent klimadı kontinentaldır. Yazlar sıcak, uzun hem kurak; kışlar Kazakistanın poyraz bölgelerinnän karşılaştırılınca taa yımışaktır. Yılın orta sıcaklıı yaklaşık +13 °C-dir. Temmuzda orta sıcaklık +26 °C, yanvarda yaklaşık −1 °C olur. Bir yılda orta 576 mm yaamur hem kar düşer. Yaamurların en büük payı yazbaşında hem güzün düşer.<ref>[http://www.pogodaiklimat.ru/climate/38328.htm Şımkent klimadı: «Pogoda i klimat» arşivi.]</ref> == İstoriya == === Eski zaman === Arheologiya buluntuları göstererlär, ani şindiki Şımkent toprağında milattan ileri III—II asırlarda bile yaşamak erleri varmış. Burada bulunan keramika hem başka predmetlär [[Samarkand]]taki Afrasiab eski kasabasının materiallarına benzär. Şımkent için korunan ilk yazılı anılmak pers istoriyacısı Şaraf ad-Din Ali Yezdinin ''Zafer-name'' kiyadındadır. O kiyatta 1365—1366 yıllarında Amir Temürün Mogolistan seferi sırasında Sayram yakınındaki Çimkent anılêr. Kiyat 1425-ci yılda tamamlandı.<ref> Баранчиков Е. В. Шымкент // ''Большая российская энциклопедия''. — Москва, 2017. — Т. 35. — С. 165—166.</ref> Kasaba [[Büük İpek yolu]]nun önemli yollarından birindä erleşärdi. Buradan Orta Aziya kasabalarını Deşt-i Kıpçak, Sibir hem Evropaylan baalayan kervan yolları geçärdi. XVI asrın başında Şımkent [[Kazah Hanlıı]]nın payına girdi. XVII—XVIII asırlarda kasaba hem onun dolayları conger hücumlarından çok zarar gördü. XVIII asrın sonunda hem XIX asrın ilk yarısında Şımkent için Kokand hem Buhara hanlıkları güreştilär. 1810-cu yıldan 1864-cü yıla kadar kasaba Kokand Hanlıının önemli bir asker kalesiydi. === Rusiya imperiyası periodu === 1864-cü yılda Şımkent kalesini Rusiya askerleri aldı. Kasaba [[Rusiya imperiyası]]nın payına girdi hem Sırderya oblastının Çernyaev uezdının merkezi oldu. Rusiya periodunda Şımkent Taşkent, Türkistan hem Arıs arasında önemli alış-veriş hem transport merkezi olarak ilerledi. Orenburg—Taşkent demir yolunun yapılması kasabanın ekonomikasını hem nüfusunu çabuk büüttü. 1914-cü yılda kasabanın alınmasının 50-ci yıldönümü için ona general Mihail Çernyaevin adı verildi. 1924-cü yılda eski Çimkent adı geriyä döndü. === Sovet periodu === 1930-cu yıllarda Çimkenttä industriya hızla ilerledi. Kasabada kurşun, kimya, farmaţevtika, yiyecek, tekstil hem maşina yapmak fabrikaları açıldı. 1934-cü yılda Çimkent kurşun zavodu işlemää başladı. O Sovet Birlii'nin en önemli renkli metallurgiya işletmelerindän biri oldu. [[İkinci dünnä cengi]] sırasında Sovet Birliinin günbatı taraflarından Çimkentä 17 industriya işletmesi taşındı. Kasaba front için kurşun, ilaç, yiyecek, teknik yaalar hem başka mallar hazırladı. Cenktän sora kasaba Üülen Kazakistanın büük industriya hem kultura merkezi olarak gelişti. 1989-cu yılda onun nüfusu 390 bin kişiyä yakındı. === Baamsız Kazakistan periodu === 8 Ceviz ay 1992-ci yılda kasabanın rusça ofiţial adı Şımkent olarak diiştirildi. 2014-cü yılda kasabanın sınırlarına çevredäki birçok küü hem yaşamak eri katıldı. Bunun sonunda kasabanın topraa hem nüfusu çok büüdü. 19 Kiraz ay 2018-ci yılda Şımkent Üülen Kazakistan oblastından çıkarıldı hem respublika maanalarında kasaba statusunu aldı. Üülen Kazakistan oblastına Türkistan oblastı adı verildi, oblast merkezi da Türkistan kasabasına taşındı.<ref name="status"/> 2022-ci yılda kasabanın beşinci administrativ rayonu — Turan rayonu — kuruldu. == Administrativ paylaştırılma == Şımkent beş administrativ rayona paylaştırılmıştır:<ref name="akimat">[https://www.gov.kz/memleket/entities/shymkent Şımkent akimatının ofiţial saytı.]</ref> # '''Abay rayonu'''; # '''Äl-Farabi rayonu'''; # '''Eñbekşi rayonu'''; # '''Karatau rayonu'''; # '''Turan rayonu'''. Karatau rayonu 2014-cü yılda, Turan rayonu 2022-ci yılda kuruldu. Kasabanın administrativ başına '''akim''' deniler. 5 Ceviz ay 2023-cü yıldan beeri Şımkent akimi Gabit Abdimajitoviç Sızdıkbekovdur.<ref>[https://www.gov.kz/memleket/entities/shymkent/about/structure/people/37043 Gabit Sızdıkbekov — Şımkent kasabasının akimi.]</ref> == Nüfus == Şımkent nüfusu XX hem XXI asırlarda hızlı büüdü. 1897-ci yılın Rusiya imperiyası nüfus sayımına görä kasabada 11 194 insan yaşardı. 1939-cu yılda nüfus 74 bin kişidä, 1989-cu yılda 390 bin kişidä zeedeydi. 2018-ci yılda Şımkent nüfusu bir million kişiyi geçti. O, Almatı hem Astanadan sora Kazakistanın üçüncü millionluk kasabası oldu. 1 Kiraz ay 2026-ci yılda kasabada 1 308 120 insan yaşardı.<ref name="nufus2026"/> Şımkent çok milletli bir kasabadır. Nüfusun en büük payını kazahlar kurêrlar. Başka büük etnik grupalar — özbeklär, ruslar, azerbaycannar, tatarlar, türklär, koreylilär hem kürtlär. Kazah dili devlet dilidir. Rus dili devlet kuruluşlarında hem erli yönetim organnarında kazah dilinnän paralel kullanılêr. Özbek dili da kasabada geniş kullanılêr. == Gagauzlar Şımkenttä hem Üülen Kazakistanda == Gagauzlar — oguz grupasına girän türk dilli, tradiţional olarak pravoslav dinli bir halktır. Kazakistan gagauzlarının bir payı XX asrın başında, Stolıpin toprak reformasının zamanında, 1912—1914 yıllarında Kazakistana göçän aylelerin torunnarıdır. Kollektivizaţiya periodunda bir grup gagauz Üülen Kazakistanda erleşti.<ref name="gagauzank">[https://assembly.kz/ru/ethnos/ru/gagauzy/ Gagauzlar — Kazakistan Halkı Assambleyasının etnoslar portalı.]</ref> Sovet periodunda gagauz ayleleri Kazakistanın çeşitli bölgelerindä yaşardılar. Gagauz dili hem kulturası üstündä araştırma yapan kazah dilcisi A. S. Amanjolov 1950-ci yıllarda Kazakistana göçmüş gagauzlardan folklor hem dil materialları topladı. O materiallar 1964-cü yılda «Kazakistanda gagauzlar hem onların dili için» adlı çalışmada tiparlandı.<ref>[https://ibn.idsi.md/sites/default/files/imag_file/P-185-210.pdf С. С. Булгар. «Гагаузы юго-восточной Европы, Северного Кавказа и Казахстана».]</ref> 2009-cu yılın nüfus sayımına görä, ozamankı Üülen Kazakistan oblastında 59 gagauz yazılmıştı. O zamankı oblastın payına Şımkent hem şindiki Türkistan oblastının geniş teritoriyası girärdi. Bu sebeptän 59 sayısını yalnız Şımkent kasabasının gagauz nüfusu gibi göstermää olmaz.<ref name="census2009">[https://stat.gov.kz/upload/medialibrary/5ea/loipxc4bde42r32vnoqvi4sqyny3rhuv/%D0%AE%D0%B6%D0%BD%D0%BE-%D0%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%85%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F%20%D1%80%D1%83%D1%81%202%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf Üülen Kazakistan oblastı: Kazakistan Respublikasının 2009-cu yıl Milli nüfus sayımının sonuçları, II tom.]</ref> Şımkenttä yaşayan gagauzların şindiki tam sayısı için açık ofiţial statistika tiparlanmamıştır. Kasabanın tiparlanmış etnokultura birlikleri listesinde ayrı bir gagauz kultura merkezi gösterilmeer. Şımkent gagauzları, başka azsayılı etnik grupalar gibi, kendi ayle adetlerini, pravoslav yortularını, gagauz mutfaasını hem ana dilini ayle çevresindä koruyabilerlär.<ref>[https://etnonavigator.kz/ru/etnokulturnye-obedineniya/etnokulturnye-obedineniya-g-shymkent/ Şımkent kasabasının etnokultura birlikleri.]</ref> == Ekonomika == Şımkent Kazakistanın en büük industriya hem alış-veriş merkezlerinden birisidir. Kasabanın ekonomikasının baş bölümleri: * neft işlämää; * kimya hem farmaţevtika; * renkli metallurgiya; * maşina yapmaa; * yiyecek industriyası; * tekstil hem hafif industriya; * ţement hem yapılmak materialları; * transport, logistika hem alış-veriş. Kasabanın büük işletmeleri arasında «PetroKazakhstan Oil Products» neft işlämä zavodu, «Himfarm» farmaţevtika kompaniyası hem «Şımkentţement» bulunêr. Kasabada «Ontüstik» özel ekonomika zonası, «Tassay» hem «Badam» industriya zonaları, ol ısına «Ontüstik» alış-veriş-logistika merkezi işlemektädir. Şımkent Kazakistanın en hızlı büüyän kasabalarından birisidir. Burada eni yaşamak evleri, şkolalar, bolniţalar, yollar hem mühendislik infrastrukturası yapılêr. == Transport == Şımkent Üülen Kazakistanın büük transport düümüdür. Kasabayı Almatı, Taraz, Türkistan, Taşkent hem başka merkezlerlän avtomobil hem demir yolları baalêêr. === Demir yolu === Şımkent Orenburg—Taşkent demir yolu yapıldıktan sora önemli bir transport merkezi oldu. Şımkent demir yolu vokzalı Kazakistanın üülen tarafındaki en büük yolcu stansiyalarından birisidir. Vokzalın rekonstrukţiyası 2023-cü yılda başladı hem 2024-cü yılda tamamlandı. Eni kompleks bir gündä 6000 yolcuya kadar hizmet edebilir.<ref>[https://www.gov.kz/memleket/entities/shymkent-zhol-kolik/press/news/details/1085845?lang=ru Şımkent demir yolu vokzalının rekonstrukţiyası.]</ref> === Aeroport === '''Şımkent halklararası aeroportu''' Kazakistanın büük aviaţiya merkezlerinden birisidir. O, kasabayı Kazakistanın başka bölgelerinnän hem dış devletlerlän baalêêr. Aeroportun eni yolcu terminali 2024-cü yılın Kırım ayında işlemää başladı. Terminal bir saatta yaklaşık 2000 yolcuya hizmet etmää deyni proektlendi.<ref>[https://www.gov.kz/memleket/entities/shymkent-zhol-kolik/press/news/details/1155315?lang=ru Şımkent halklararası aeroportunun eni terminali.]</ref> === Kasaba transportu === Şımkenttä toplu transportun baş forması avtobuslardır. Marşrutlar beş administrativ rayonu hem kasabanın kenar yaşamak erlerini baalêêr. 1969-cu yıldan 2005-ci yıla kadar Şımkenttä trolleybus sisteması işledi. İnfrastrukturanın eskimesi hem transport parkının enilenmemesi sebepinnän trolleybuslar durduruldu. == Kultura hem üüredicilik == Şımkent Üülen Kazakistanın önemli kultura merkezidir. Kasabada kazah, rus, özbek hem başka halkların teatrları, muzeylär, bibliotekalar, konţert salonları hem kultura merkezleri işlemektädir. Baş kultura kuruluşları: * Şämşi Kaldayakov adına kasaba filarmoniyası; * Rus drama teatrı; * Özbek drama teatrı; * Opera hem balet teatrı; * Şımkent kasaba muzeyi; * Adetlär hem tradiţiyalar merkezi; * Şımkent ţirki. 2020-ci yılda Şımkent Baamsız Devletlär Topluluunun kultura baş kasabasıydı. Programaya görä kasabada konţertlär, festivallär, teatr gösterileri, sergilär hem halklararası konferenţiyalar geçirildi. Kasabanın belli üüsek üüredicilik kuruluşları: * Muhtar Auezov adına Üülen Kazakistan universiteti; * Özbekäli Jänibekov adına Üülen Kazakistan pedagogika universiteti; * Üülen Kazakistan medıţina akademiyası; * Şımkent universiteti; * «Miras» universiteti. == Görmää erlär == Şımkenttä hem onun yakınında çok istoriya, kultura hem boyduz anmak erleri var: * '''Eski kasaba hem ţitadel''' — Şımkentin istoriya merkezi; * '''Ordabası meydanı''' — «Jer-Ana» monumentinin bulunduğu er; * '''Baamsızlık parkı'''; * '''Abay parkı'''; * '''Asanbay Askarov adına dendrologiya parkı'''; * '''Şımkent zooparkı'''; * '''Koşkarata deresinin kıyısı'''; * '''Şımkent Arbatı'''; * '''Ken-Baba parkı'''; * '''Şämşi Kaldayakov alleyası'''; * '''Koşkar-Ata camisi'''. Kasabanın yakınında eski [[Sayram]], Aksu-Jabaglı devlet rezervatı hem Aksu kanyonu bulunêr. == Sport == Şımkenttä futbol, boks, güreş, gimnastika, atletika, tenis hem başka sport çeşitleri ilerlemiştir. Kasabanın baş futbol komandası — '''«Ordabası» futbol klubu'''. O Kazakistan Premyer-ligasında oynêêr hem ev maçlarını Kajımukan Munaytpasov adına Merkez stadionunda geçirer. Şımkenttä kadınnarın '''«BİİK-Kazıgurt»''' futbol klubu da bulunêr. O Kazakistanın en başarılı kadın futbol komandalarından birisidir. Kasabada olimpiada rezervi merkezleri, stadionnar, sport kompleksleri, basseynnär hem tenis merkezleri işlemektädir. == Kardaş kasabalar == Şımkent çeşitli devletlerin kasabalarınnan ekonomika, kultura hem üüredicilik baalantıları ilerleder. Kardaş kasabaların arasında: * [[Baiyin]], [[Kitay Halk Respublikası|Kitay]]; * [[İzmir]], [[Türkiye]]; * [[Mogilöv]], [[Biyaz Rusiya]]; * [[Pattaya]], [[Tailand]]; * [[Stevenage]], [[Büük Britaniya]]; * [[Hocent]], [[Tacikistan]]. == Dış baalantılar == * [https://www.gov.kz/memleket/entities/shymkent Şımkent akimatının ofiţial saytı] * [https://stat.gov.kz/ru/region/shymkent/ Şımkent için ofiţial statistika] * [https://visit-shymkent.com/ Şımkentin turizm portalı] [[Kategoriya:Kazakistan kasabaları]] [[Kategoriya:Şımkent]] [[Kategoriya:Millionluk kasabalar]] [[Kategoriya:Büük İpek yolundakı kasabalar]] [[Kategoriya:Kazakistanın respublika maanalarında kasabaları]] plsh2ypaarkkivcyu3pmvl7dvroyikg