Vicipéid gawiki https://ga.wikipedia.org/wiki/Pr%C3%ADomhleathanach MediaWiki 1.47.0-wmf.8 first-letter Meán Speisialta Plé Úsáideoir Plé úsáideora Vicipéid Plé Vicipéide Íomhá Plé íomhá MediaWiki Plé MediaWiki Teimpléad Plé teimpléid Cabhair Plé cabhrach Catagóir Plé catagóire TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk 0 8 1318613 1317166 2026-06-27T01:06:03Z Miksolwf 75344 https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI 1318613 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI {{glanadh}} [[Íomhá:Euclid.jpg|thumb|[[Eoiclídéas]], matamaiticeoir Gréagach ón 3ú haois [[Roimh Chríost|RCh]]]] [[File:Leonhard Euler identitatea.png|thumb|Céannacht Euler, ar a dtugtar uaireanta an teoirim is áille sa mhatamaitic<ref>{{cite journal | last1 = Wells | first1 = David | year = 1990 | title = Are these the most beautiful? | url = https://archive.org/details/sim_mathematical-intelligencer_summer-1990_12_3/page/37 | journal = [[The Mathematical Intelligencer]] | volume = 12 | issue = 3| pages = 37–41 | doi = 10.1007/BF03024015 | s2cid = 121503263 }}</ref>]] Is éard is '''matamaitic''' ann (ón t[[An tSean-Ghréigis|Sean-Ghréigis]] μάθημα; ''máthēma'': 'eolas, staidéar, foghlaim ') ná réimse eolais a chuimsíonn topaicí amhail; uimhreacha (Teoiric na [[Uimhríocht|matamaitice]] agus na [[Uimhirtheoiric|huimhirtheoirice]]), foirmlí agus struchtúir ghaolmhara ([[ailgéabar]]), cruthanna agus na spásanna ina bhfuil siad ([[geoiméadracht]]), agus cainníochtaí agus a n-athruithe ([[calcalas]] agus [[Anailís mhatamaiticiúil|anailís]]). Baineann an chuid is mó den ghníomhaíocht mhatamaiticiúil le húsáid a bhaint as glanréasúnaíocht theibí chun airíonna réad teibí a fháil amach nó a chruthú, arb éard atá i gceist leo ná teibithe ó nádúr, nó sa mhatamaitic nua-aimseartha, aonáin a bhfuil airíonna áirithe acu, ar a dtugtar aicsímí. Is éard atá i gcruthúnas matamaiticiúil ná sraith d'fheidhmeanna ar roinnt rialacha déaduchtacha do thorthaí atá ar eolas cheana féin, lena n-áirítear [[Teoirim|teoirimí]] cruthaithe roimhe seo, [[Aicsím|aicsímí]] a bhí cruthaithe roimhe seo agus (i gcás [[Teibiú|teibithe]] ón nádúr) roinnt airíonna bunúsacha a mheastar mar fhíorphointí tosaigh na teoirice atá á meas. Úsáidtear an mhatamaitic san eolaíocht chun feiniméin a [[Mionsamhlú matamaiticiúil|shamhaltú]], rud a cheadaíonn tuar a dhéanamh ansin ó dhlíthe turgnamhacha. Tugann neamhspleáchas na fírinne matamaiticiúla ó aon turgnamh le tuiscint go mbraitheann cruinneas na dtuartha sin ach amháin ar leordhóthanacht na samhla. Tuartha míchruinn, seachas a bheith de bharr na matamaitice míchirte, le tuiscint go bhfuil gá leis tsamhail mhatamaiticiúil a úsáidtear a athrú. an gá leis an tsamhail matamaitice a úsáidtear a athrú. Mar shampla, ní fhéadfaí luainíocht pheirihéileach [[Mearcair (pláinéad)|Mhearcair]] a mhíniú ach amháin tar éis coibhneasacht ghinearálta [[Albert Einstein|Einstein]] a bheith tagtha chun cinn, a tháinig in ionad [[Dlí na himtharraingthe|dhlí imtharraingthe]] [[Isaac Newton|Newton]] mar mhúnla matamaiticiúil níos fearr. Tá an mhatamaitic riachtanach sna heolaíochtaí, san [[innealtóireacht]], sa [[leigheas]], san [[airgeadas]], san [[ríomheolaíocht]] agus sna h[[Eolaíocht shóisialta|eolaíochtaí sóisialta]]. Forbraítear roinnt réimsí matamaitice, ar nós [[Staitistic|staitisticí]] agus [[teoiric na gcluichí]], i ndlúthghaol lena n-úsáidí agus is minic a ghrúpáiltear iad faoin [[Matamaitic fheidhmeach|mhatamaitic fheidhmeach]]. Forbraítear réimsí matamaiticiúla eile go neamhspleách ar aon fheidhm (agus mar sin tugtar glanmhatamaitic orthu), ach is minic a aimsítear feidhmeanna praiticiúla níos déanaí. Is sampla oiriúnach é an fhadhb a bhaineann le fachtóiriú slánuimhir, a théann ar ais go dtí [[Eoiclídéas]], ach nach raibh aon fheidhm phraiticiúil aige sular úsáideadh é i gcripteachóras le heochair phoiblí RSA (le haghaidh slándáil [[Líonra ríomhaireachta|líonraí ríomhaireachta]]). Go stairiúil, ba sa mhatamaitic Ghréagach a tháinig coincheap an chruthúnais agus na críochnúlachta matamaiticiúla a bhaineann leis chun cinn ar dtús, go háirithe sna [[Uraiceachtaí (leabhar)|hUraiceachtaí]]. Ó thús, roinneadh an mhatamaitic go bunúsach i g[[Geoiméadracht]], agus [[Uimhríocht|uimhríocht]] (ionramháil [[Uimhir aiceanta|uimhreacha aiceanta]] agus codáin), go dtí an 16ú agus an 17ú haois, nuair a tugadh [[Ailgéabar|ailgéabar]] agus [[Calcalas|calcalas]] an-bhídeach isteach mar réimsí nua den ábhar. Ó shin i leith, tá an t-idirghníomhú idir nuálaíochtaí matamaiticiúla agus fionnachtana eolaíocha mar thoradh ar mhéadú tapa i bhforbairt na matamaitice. Ag deireadh an 19ú haois, d'eascair an ghéarchéim bhunúsach sa mhatamaitic ([[An Ghearmáinis|Gearmáinis]]; ''Grundlagenkrise der Mathematik'') as an modh aicsímeach a chórasú. Mar thoradh air seo tháinig méadú mór ar líon na réimsí matamaitice agus ar a réimsí feidhmeanna. Sampla de seo is ea Rangú Ábhair na Matamaitice, a liostaíonn níos mó ná 60 réimse matamaitice den chéad leibhéal. ==Sanasaíocht == Tagann an focal matamaitic ón tSean-Ghréigis máthēma (μάθημα), a chiallaíonn "an rud a fhoghlaimítear,"<ref>{{cite encyclopedia |title=mathematic (n.)|dictionary=[[Online Etymology Dictionary]]|url=http://www.etymonline.com/index.php?term=mathematic&allowed_in_frame=0|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20130307093926/http://etymonline.com/index.php?term=mathematic&allowed_in_frame=0|archive-date=March 7, 2013}}</ref> "an t-eolas a fhaigheann duine," mar sin freisin "staidéar" agus "eolaíocht". Tháinig an bhrí níos cúinge agus níos teicniúla chun cinn; "staidéar matamaitice" ar an bhfocal "matamatice" fiú sa tréimhse Chlasaiceach.<ref>Both meanings can be found in Plato, the narrower in [[Republic (Plato)|''Republic'']] [https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Plat.+Rep.+6.510c&fromdoc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0168 510c] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210224152747/http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Plat.+Rep.+6.510c&fromdoc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0168 |date=February 24, 2021 }}, but Plato did not use a ''math-'' word; Aristotle did, commenting on it. {{LSJ|maqhmatiko/s|μαθηματική|ref}}. ''OED Online'', "Mathematics".</ref> Is í a aidiacht ná mathēmatikós (μαθηματικός), a chiallaíonn "bainteach le foghlaim" nó "staidéarach," rud a chiallaigh freisin "matamaiticiúil." Go háirithe, chiallaigh mathēmatikḗ tékhnē (μαθηματικὴ τέχνη; Laidin: ars mathematica) "an ealaín mhatamaiticiúil." Ar an dul céanna, tugadh an mathēmatikoi (μαθηματικοί) ar cheann den dá phríomhscoil smaointeoireachta sa [[Píotágarás|Phíotagaráiteachas]]—rud a chiallaigh "foghlaimeoirí" seachas "matamaiticeoirí" sa chiall nua-aimseartha. Sa Laidin, agus sa Bhéarla go timpeall na bliana 1700, is é a bhí i gceist leis an téarma matamaitic ná "astralaíocht " (nó uaireanta "réalteolaíocht ") seachas "matamaitic"; d'athraigh an bhrí de réir a chéile go dtí an ceann atá ann faoi láthair ó thart ar 1500 go 1800. Mar thoradh air sin, bhí roinnt mí-aistriúchán ann. Mar shampla, uaireanta déantar mí-aistriúchán ar rabhadh San Agaistín, gur chóir do Chríostaithe a bheith a bheith airdeallach ar ''mathematici'', rud a chiallaíonn '' astralaithe '', mar cáineadh ar na matamaiticeoirí.<ref name="Boas">{{cite book | title=Lion Hunting and Other Mathematical Pursuits: A Collection of Mathematics, Verse, and Stories by the Late Ralph P. Boas, Jr | publisher=Cambridge University Press | author=Boas, Ralph | author-link=Ralph P. Boas Jr. | year=1995 | orig-year=1991 | page=257 | chapter-url=https://books.google.com/books?id=f-EWj5WtQHgC&pg=PA257 | chapter=What Augustine Didn't Say About Mathematicians | isbn=978-0-88385-323-8 | access-date=January 17, 2018 | archive-date=May 20, 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200520183837/https://books.google.com/books?id=f-EWj5WtQHgC&pg=PA257 | url-status=live }}</ref> Téann an fhoirm iolra dealraitheach sa Bhéarla siar go dtí neodar iolra na Laidine ''mathematica'' ([[Cicearó|Cicero]]), bunaithe ar an iolra Gréagach ta mathēmatiká (τὰ μαθηματικά), a d’úsáid [[Arastatal]] (384 -322 RC), agus a chiallaíonn go garbh "gach rud matamaiticiúil ", cé go bhfuil sé sochreidte nach bhfuair an Béarla ach an aidiacht ''mathematic(al)'' ar iasacht agus gur bhunaigh sí an t-ainmfhocal ''mathematics'' as an úire, i ndiaidh phatrún ''physics'' agus ''metaphysics'', a fuarthas le hoidhreacht ón nGréigis.<ref>''[[The Oxford Dictionary of English Etymology]]'', ''[[Oxford English Dictionary]]'', ''sub'' "mathematics", "mathematic", "mathematics"</ref> Sa Bhéarla, glacann an t-ainmfhocal ''mathematics'' briathar uatha. Is minic a ghiorraítear é go dtí ''maths'' nó, i Meiriceá Thuaidh, ''math''. <ref name=maths>[http://oed.com/view/Entry/114982 "maths, ''n.''"] and [http://oed.com/view/Entry/114962 "math, ''n.3''"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200404201407/http://oed.com/view/Entry/114982 |date=April 4, 2020 }}. ''Oxford English Dictionary,'' on-line version (2012).</ref> ==Réimsí na matamaitice== Roimh an [[An Renaissance|Renaissance]], roinneadh an mhatamaitic ina dhá phríomhréimse: [[Uimhríocht|uimhríocht]] — maidir le hionramháil uimhreacha, agus [[Geoiméadracht|geoiméadracht]] (nó céimseata) - maidir le staidéar a dhéanamh ar chruthanna. Ní raibh idirdhealú soiléir ansin ag cineálacha áirithe bréageolaíochta, amhail uimhireolaíocht agus astralaíocht, ón matamaitic. Le linn an Renaissance, bhí dhá réimse eile le feiceáil. Nodaireacht mhatamaiticiúil ba chúis le hailgéabar, arb éard atá ann, go garbh, staidéar agus ionramháil foirmlí. Is éard is calcalas ann, ina bhfuil an dá fho-réimse, mionchalcalas agus calcalas suimeálach, ná staidéar ar fheidhmeanna leanúnacha, a mhúnlaíonn na caidrimh neamhlíneacha idir cainníochtaí éagsúla ([[Athróg (anailís uimhriúil)|athróga]]) de ghnáth. Mhair an roinnt seo ina cheithre phríomhréimse - uimhríocht, geoiméadracht, ailgéabar, calcalas [fíorú de dhíth] - go dtí deireadh an 19ú haois. Is minic a measadh réimsí mar mheicnic neamhaí agus meicnic sholadach mar chuid den mhatamaitic, ach anois meastar go mbaineann siad leis an bhfisic. Bhí roinnt ábhar a forbraíodh le linn na tréimhse seo ann roimh thús na na matamaitic, agus tá siad roinnte ina réimsí cosúil le [[Teoiric na dóchúlachta|teoiric na dóchúlachta]] agus an mhatamaitic theaglamach, a measadh níos déanaí mar réimse uathrialaitheach. Ag deireadh an 19ú haois, mar thoradh ar an ngéarchéim bhunaitheach sa mhatamaitic agus mar thoradh ar an modh aicsímeach, tháinig borradh mór ar réimsí nua na matamaitice. Sa lá atá inniu ann, níl níos lú ná 64 réimse den chéad leibhéal i Rangú Ábhar na Matamaitice. Freagraíonn cuid de na réimsí seo don rannán níos sine, mar atá fíor maidir le huimhirtheoiric (an t-ainm nua-aimseartha don arduimhríocht) agus geoiméadracht. (Mar sin féin, tá "geoiméadracht" ina n-ainmneacha ag go leor réimsí céadleibhéil eile nó meastar go coitianta iad ar shlí eile mar chuid den gheoiméadracht.) Ní fheictear an t-ailgéabar agus an calcalas mar limistéir chéad leibhéal, ach roinntear iad i roinnt réimsí céadleibhéil faoi seach. Tháinig réimsí eile den chéad leibhéal chun cinn le linn an 20ú haois (mar shampla teoiric na gcatagóirí; ailgéabar hoimeolaíoch, agus ríomheolaíocht) nó nár breathnaíodh orthu roimhe seo mar mhatamaitic, amhail; [[Loighic mhatamaiticiúil|loighic]] agus bunúis na matamaitice (lena n-áirítear teoiric na mionsamhla, ríomhtheoiric, tacartheoiric, teoiric an chruthúnais, agus loighic ailgéabrach). ===Uimhirtheoiric=== ===Geoiméadracht=== ===Ailgéabar=== ===Calcalas agus anailís === ===Matamaitic scoite=== ===Matamaitic ríomhaireachtúil=== ==== Cainníocht ==== Tosaíonn staidéar an cainníocht le uimhreacha, ar dtús le na [[uimhreacha aiceanta]] agus [[slánuimhir]] agus uimhríocht orthu. Agus a tagann forbairt ar an chóras uimhir, aithnítear na slánuimhir mar fo-thacar do na uimhir chóimheasta. Ach tá na uimhreacha chóimheasta fo-thacar freisin do na [[réaduimhir]]. Tá an [[uimhir choimpléascach]] tacar ginearálaithe do na [[réaduimhir]] :{| style="border:1px solid #ddd; text-align:center; margin:auto" cellspacing="20" | <math>1, 2, 3\,...\!</math> || <math>...-2, -1, 0, 1, 2\,...\!</math> || <math> -2, \frac{2}{3}, 1.21\,\!</math> || <math>-e, \sqrt{2}, 3, \pi\,\!</math> || <math>2, i, -2+3i, 2e^{i\frac{4\pi}{3}}\,\!</math> |- | [[uimhreacha aiceanta]] || [[slánuimhir]] || [[uimhir chóimheasta]] || [[réaduimhir]] || [[uimhir choimpléascach]] |} ==== Matamaitic Fheidhmeach ==== Is brainse den mhatamaitic í an [[Matamaitic fheidhmeach|mhatamaitic fheidhmeach]] a bhaineann úsáid as uirlisí teibí matamaitice chun fadhbanna a réiteach sna heolaíochtaí, i ngnó agus i réimsí eile nach iad. Is réimse tábhachtach matamaitice feidhmí é an staidreamh a bhaineann leas as teoiric na dóchúlachta mar uirlis agus a cheadaíonn tuairisciú, anailísiú agus réamhaisnéis na bhfeiniméan ina bhfuil ról ag seans. :{|style="border:1px solid #ddd; text-align:center; margin:auto" cellspacing="20" |[[Íomhá:Gravitation_space_source.png|100px]] || [[Íomhá:Two red dice 01.svg|100px]] || [[Íomhá:Oldfaithful.png|100px]] || |- |[[Fisic Mhatamaiticiúil]] || [[Dóchúlacht]] || [[Staidreamh]] || |} == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Eolaíochtaí foirmiúla]] [[Catagóir:Matamaitic| ]] 7u8divuhfe3yftdmwh50ak2aex8r92d 1318614 1318613 2026-06-27T01:06:07Z Divinations 63974 Cealaíodh athruithe [[Special:Contributions/Miksolwf|Miksolwf]] ([[User talk:Miksolwf|Plé]]); ar ais chuig leagan le [[User:Conradder|Conradder]] 1316799 wikitext text/x-wiki {{glanadh}} [[Íomhá:Euclid.jpg|thumb|[[Eoiclídéas]], matamaiticeoir Gréagach ón 3ú haois [[Roimh Chríost|RCh]]]] [[File:Leonhard Euler identitatea.png|thumb|Céannacht Euler, ar a dtugtar uaireanta an teoirim is áille sa mhatamaitic<ref>{{cite journal | last1 = Wells | first1 = David | year = 1990 | title = Are these the most beautiful? | url = https://archive.org/details/sim_mathematical-intelligencer_summer-1990_12_3/page/37 | journal = [[The Mathematical Intelligencer]] | volume = 12 | issue = 3| pages = 37–41 | doi = 10.1007/BF03024015 | s2cid = 121503263 }}</ref>]] Is éard is '''matamaitic''' ann (ón t[[An tSean-Ghréigis|Sean-Ghréigis]] μάθημα; ''máthēma'': 'eolas, staidéar, foghlaim ') ná réimse eolais a chuimsíonn topaicí amhail; uimhreacha (Teoiric na [[Uimhríocht|matamaitice]] agus na [[Uimhirtheoiric|huimhirtheoirice]]), foirmlí agus struchtúir ghaolmhara ([[ailgéabar]]), cruthanna agus na spásanna ina bhfuil siad ([[geoiméadracht]]), agus cainníochtaí agus a n-athruithe ([[calcalas]] agus [[Anailís mhatamaiticiúil|anailís]]). Baineann an chuid is mó den ghníomhaíocht mhatamaiticiúil le húsáid a bhaint as glanréasúnaíocht theibí chun airíonna réad teibí a fháil amach nó a chruthú, arb éard atá i gceist leo ná teibithe ó nádúr, nó sa mhatamaitic nua-aimseartha, aonáin a bhfuil airíonna áirithe acu, ar a dtugtar aicsímí. Is éard atá i gcruthúnas matamaiticiúil ná sraith d'fheidhmeanna ar roinnt rialacha déaduchtacha do thorthaí atá ar eolas cheana féin, lena n-áirítear [[Teoirim|teoirimí]] cruthaithe roimhe seo, [[Aicsím|aicsímí]] a bhí cruthaithe roimhe seo agus (i gcás [[Teibiú|teibithe]] ón nádúr) roinnt airíonna bunúsacha a mheastar mar fhíorphointí tosaigh na teoirice atá á meas. Úsáidtear an mhatamaitic san eolaíocht chun feiniméin a [[Mionsamhlú matamaiticiúil|shamhaltú]], rud a cheadaíonn tuar a dhéanamh ansin ó dhlíthe turgnamhacha. Tugann neamhspleáchas na fírinne matamaiticiúla ó aon turgnamh le tuiscint go mbraitheann cruinneas na dtuartha sin ach amháin ar leordhóthanacht na samhla. Tuartha míchruinn, seachas a bheith de bharr na matamaitice míchirte, le tuiscint go bhfuil gá leis tsamhail mhatamaiticiúil a úsáidtear a athrú. an gá leis an tsamhail matamaitice a úsáidtear a athrú. Mar shampla, ní fhéadfaí luainíocht pheirihéileach [[Mearcair (pláinéad)|Mhearcair]] a mhíniú ach amháin tar éis coibhneasacht ghinearálta [[Albert Einstein|Einstein]] a bheith tagtha chun cinn, a tháinig in ionad [[Dlí na himtharraingthe|dhlí imtharraingthe]] [[Isaac Newton|Newton]] mar mhúnla matamaiticiúil níos fearr. Tá an mhatamaitic riachtanach sna heolaíochtaí, san [[innealtóireacht]], sa [[leigheas]], san [[airgeadas]], san [[ríomheolaíocht]] agus sna h[[Eolaíocht shóisialta|eolaíochtaí sóisialta]]. Forbraítear roinnt réimsí matamaitice, ar nós [[Staitistic|staitisticí]] agus [[teoiric na gcluichí]], i ndlúthghaol lena n-úsáidí agus is minic a ghrúpáiltear iad faoin [[Matamaitic fheidhmeach|mhatamaitic fheidhmeach]]. Forbraítear réimsí matamaiticiúla eile go neamhspleách ar aon fheidhm (agus mar sin tugtar glanmhatamaitic orthu), ach is minic a aimsítear feidhmeanna praiticiúla níos déanaí. Is sampla oiriúnach é an fhadhb a bhaineann le fachtóiriú slánuimhir, a théann ar ais go dtí [[Eoiclídéas]], ach nach raibh aon fheidhm phraiticiúil aige sular úsáideadh é i gcripteachóras le heochair phoiblí RSA (le haghaidh slándáil [[Líonra ríomhaireachta|líonraí ríomhaireachta]]). Go stairiúil, ba sa mhatamaitic Ghréagach a tháinig coincheap an chruthúnais agus na críochnúlachta matamaiticiúla a bhaineann leis chun cinn ar dtús, go háirithe sna [[Uraiceachtaí (leabhar)|hUraiceachtaí]]. Ó thús, roinneadh an mhatamaitic go bunúsach i g[[Geoiméadracht]], agus [[Uimhríocht|uimhríocht]] (ionramháil [[Uimhir aiceanta|uimhreacha aiceanta]] agus codáin), go dtí an 16ú agus an 17ú haois, nuair a tugadh [[Ailgéabar|ailgéabar]] agus [[Calcalas|calcalas]] an-bhídeach isteach mar réimsí nua den ábhar. Ó shin i leith, tá an t-idirghníomhú idir nuálaíochtaí matamaiticiúla agus fionnachtana eolaíocha mar thoradh ar mhéadú tapa i bhforbairt na matamaitice. Ag deireadh an 19ú haois, d'eascair an ghéarchéim bhunúsach sa mhatamaitic ([[An Ghearmáinis|Gearmáinis]]; ''Grundlagenkrise der Mathematik'') as an modh aicsímeach a chórasú. Mar thoradh air seo tháinig méadú mór ar líon na réimsí matamaitice agus ar a réimsí feidhmeanna. Sampla de seo is ea Rangú Ábhair na Matamaitice, a liostaíonn níos mó ná 60 réimse matamaitice den chéad leibhéal. ==Sanasaíocht == Tagann an focal matamaitic ón tSean-Ghréigis máthēma (μάθημα), a chiallaíonn "an rud a fhoghlaimítear,"<ref>{{cite encyclopedia |title=mathematic (n.)|dictionary=[[Online Etymology Dictionary]]|url=http://www.etymonline.com/index.php?term=mathematic&allowed_in_frame=0|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20130307093926/http://etymonline.com/index.php?term=mathematic&allowed_in_frame=0|archive-date=March 7, 2013}}</ref> "an t-eolas a fhaigheann duine," mar sin freisin "staidéar" agus "eolaíocht". Tháinig an bhrí níos cúinge agus níos teicniúla chun cinn; "staidéar matamaitice" ar an bhfocal "matamatice" fiú sa tréimhse Chlasaiceach.<ref>Both meanings can be found in Plato, the narrower in [[Republic (Plato)|''Republic'']] [https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Plat.+Rep.+6.510c&fromdoc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0168 510c] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210224152747/http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Plat.+Rep.+6.510c&fromdoc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0168 |date=February 24, 2021 }}, but Plato did not use a ''math-'' word; Aristotle did, commenting on it. {{LSJ|maqhmatiko/s|μαθηματική|ref}}. ''OED Online'', "Mathematics".</ref> Is í a aidiacht ná mathēmatikós (μαθηματικός), a chiallaíonn "bainteach le foghlaim" nó "staidéarach," rud a chiallaigh freisin "matamaiticiúil." Go háirithe, chiallaigh mathēmatikḗ tékhnē (μαθηματικὴ τέχνη; Laidin: ars mathematica) "an ealaín mhatamaiticiúil." Ar an dul céanna, tugadh an mathēmatikoi (μαθηματικοί) ar cheann den dá phríomhscoil smaointeoireachta sa [[Píotágarás|Phíotagaráiteachas]]—rud a chiallaigh "foghlaimeoirí" seachas "matamaiticeoirí" sa chiall nua-aimseartha. Sa Laidin, agus sa Bhéarla go timpeall na bliana 1700, is é a bhí i gceist leis an téarma matamaitic ná "astralaíocht " (nó uaireanta "réalteolaíocht ") seachas "matamaitic"; d'athraigh an bhrí de réir a chéile go dtí an ceann atá ann faoi láthair ó thart ar 1500 go 1800. Mar thoradh air sin, bhí roinnt mí-aistriúchán ann. Mar shampla, uaireanta déantar mí-aistriúchán ar rabhadh San Agaistín, gur chóir do Chríostaithe a bheith a bheith airdeallach ar ''mathematici'', rud a chiallaíonn '' astralaithe '', mar cáineadh ar na matamaiticeoirí.<ref name="Boas">{{cite book | title=Lion Hunting and Other Mathematical Pursuits: A Collection of Mathematics, Verse, and Stories by the Late Ralph P. Boas, Jr | publisher=Cambridge University Press | author=Boas, Ralph | author-link=Ralph P. Boas Jr. | year=1995 | orig-year=1991 | page=257 | chapter-url=https://books.google.com/books?id=f-EWj5WtQHgC&pg=PA257 | chapter=What Augustine Didn't Say About Mathematicians | isbn=978-0-88385-323-8 | access-date=January 17, 2018 | archive-date=May 20, 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200520183837/https://books.google.com/books?id=f-EWj5WtQHgC&pg=PA257 | url-status=live }}</ref> Téann an fhoirm iolra dealraitheach sa Bhéarla siar go dtí neodar iolra na Laidine ''mathematica'' ([[Cicearó|Cicero]]), bunaithe ar an iolra Gréagach ta mathēmatiká (τὰ μαθηματικά), a d’úsáid [[Arastatal]] (384 -322 RC), agus a chiallaíonn go garbh "gach rud matamaiticiúil ", cé go bhfuil sé sochreidte nach bhfuair an Béarla ach an aidiacht ''mathematic(al)'' ar iasacht agus gur bhunaigh sí an t-ainmfhocal ''mathematics'' as an úire, i ndiaidh phatrún ''physics'' agus ''metaphysics'', a fuarthas le hoidhreacht ón nGréigis.<ref>''[[The Oxford Dictionary of English Etymology]]'', ''[[Oxford English Dictionary]]'', ''sub'' "mathematics", "mathematic", "mathematics"</ref> Sa Bhéarla, glacann an t-ainmfhocal ''mathematics'' briathar uatha. Is minic a ghiorraítear é go dtí ''maths'' nó, i Meiriceá Thuaidh, ''math''. <ref name=maths>[http://oed.com/view/Entry/114982 "maths, ''n.''"] and [http://oed.com/view/Entry/114962 "math, ''n.3''"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200404201407/http://oed.com/view/Entry/114982 |date=April 4, 2020 }}. ''Oxford English Dictionary,'' on-line version (2012).</ref> ==Réimsí na matamaitice== Roimh an [[An Renaissance|Renaissance]], roinneadh an mhatamaitic ina dhá phríomhréimse: [[Uimhríocht|uimhríocht]] — maidir le hionramháil uimhreacha, agus [[Geoiméadracht|geoiméadracht]] (nó céimseata) - maidir le staidéar a dhéanamh ar chruthanna. Ní raibh idirdhealú soiléir ansin ag cineálacha áirithe bréageolaíochta, amhail uimhireolaíocht agus astralaíocht, ón matamaitic. Le linn an Renaissance, bhí dhá réimse eile le feiceáil. Nodaireacht mhatamaiticiúil ba chúis le hailgéabar, arb éard atá ann, go garbh, staidéar agus ionramháil foirmlí. Is éard is calcalas ann, ina bhfuil an dá fho-réimse, mionchalcalas agus calcalas suimeálach, ná staidéar ar fheidhmeanna leanúnacha, a mhúnlaíonn na caidrimh neamhlíneacha idir cainníochtaí éagsúla ([[Athróg (anailís uimhriúil)|athróga]]) de ghnáth. Mhair an roinnt seo ina cheithre phríomhréimse - uimhríocht, geoiméadracht, ailgéabar, calcalas [fíorú de dhíth] - go dtí deireadh an 19ú haois. Is minic a measadh réimsí mar mheicnic neamhaí agus meicnic sholadach mar chuid den mhatamaitic, ach anois meastar go mbaineann siad leis an bhfisic. Bhí roinnt ábhar a forbraíodh le linn na tréimhse seo ann roimh thús na na matamaitic, agus tá siad roinnte ina réimsí cosúil le [[Teoiric na dóchúlachta|teoiric na dóchúlachta]] agus an mhatamaitic theaglamach, a measadh níos déanaí mar réimse uathrialaitheach. Ag deireadh an 19ú haois, mar thoradh ar an ngéarchéim bhunaitheach sa mhatamaitic agus mar thoradh ar an modh aicsímeach, tháinig borradh mór ar réimsí nua na matamaitice. Sa lá atá inniu ann, níl níos lú ná 64 réimse den chéad leibhéal i Rangú Ábhar na Matamaitice. Freagraíonn cuid de na réimsí seo don rannán níos sine, mar atá fíor maidir le huimhirtheoiric (an t-ainm nua-aimseartha don arduimhríocht) agus geoiméadracht. (Mar sin féin, tá "geoiméadracht" ina n-ainmneacha ag go leor réimsí céadleibhéil eile nó meastar go coitianta iad ar shlí eile mar chuid den gheoiméadracht.) Ní fheictear an t-ailgéabar agus an calcalas mar limistéir chéad leibhéal, ach roinntear iad i roinnt réimsí céadleibhéil faoi seach. Tháinig réimsí eile den chéad leibhéal chun cinn le linn an 20ú haois (mar shampla teoiric na gcatagóirí; ailgéabar hoimeolaíoch, agus ríomheolaíocht) nó nár breathnaíodh orthu roimhe seo mar mhatamaitic, amhail; [[Loighic mhatamaiticiúil|loighic]] agus bunúis na matamaitice (lena n-áirítear teoiric na mionsamhla, ríomhtheoiric, tacartheoiric, teoiric an chruthúnais, agus loighic ailgéabrach). ===Uimhirtheoiric=== ===Geoiméadracht=== ===Ailgéabar=== ===Calcalas agus anailís === ===Matamaitic scoite=== ===Matamaitic ríomhaireachtúil=== ==== Cainníocht ==== Tosaíonn staidéar an cainníocht le uimhreacha, ar dtús le na [[uimhreacha aiceanta]] agus [[slánuimhir]] agus uimhríocht orthu. Agus a tagann forbairt ar an chóras uimhir, aithnítear na slánuimhir mar fo-thacar do na uimhir chóimheasta. Ach tá na uimhreacha chóimheasta fo-thacar freisin do na [[réaduimhir]]. Tá an [[uimhir choimpléascach]] tacar ginearálaithe do na [[réaduimhir]] :{| style="border:1px solid #ddd; text-align:center; margin:auto" cellspacing="20" | <math>1, 2, 3\,...\!</math> || <math>...-2, -1, 0, 1, 2\,...\!</math> || <math> -2, \frac{2}{3}, 1.21\,\!</math> || <math>-e, \sqrt{2}, 3, \pi\,\!</math> || <math>2, i, -2+3i, 2e^{i\frac{4\pi}{3}}\,\!</math> |- | [[uimhreacha aiceanta]] || [[slánuimhir]] || [[uimhir chóimheasta]] || [[réaduimhir]] || [[uimhir choimpléascach]] |} ==== Matamaitic Fheidhmeach ==== Is brainse den mhatamaitic í an [[Matamaitic fheidhmeach|mhatamaitic fheidhmeach]] a bhaineann úsáid as uirlisí teibí matamaitice chun fadhbanna a réiteach sna heolaíochtaí, i ngnó agus i réimsí eile nach iad. Is réimse tábhachtach matamaitice feidhmí é an staidreamh a bhaineann leas as teoiric na dóchúlachta mar uirlis agus a cheadaíonn tuairisciú, anailísiú agus réamhaisnéis na bhfeiniméan ina bhfuil ról ag seans. :{|style="border:1px solid #ddd; text-align:center; margin:auto" cellspacing="20" |[[Íomhá:Gravitation_space_source.png|100px]] || [[Íomhá:Two red dice 01.svg|100px]] || [[Íomhá:Oldfaithful.png|100px]] || |- |[[Fisic Mhatamaiticiúil]] || [[Dóchúlacht]] || [[Staidreamh]] || |} == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Eolaíochtaí foirmiúla]] [[Catagóir:Matamaitic| ]] etj8abgwz4nlkru2vqbmbvsuc3a54p1 1318659 1318614 2026-06-27T01:13:36Z Miksolwf 75344 https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI 1318659 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI {{glanadh}} [[Íomhá:Euclid.jpg|thumb|[[Eoiclídéas]], matamaiticeoir Gréagach ón 3ú haois [[Roimh Chríost|RCh]]]] [[File:Leonhard Euler identitatea.png|thumb|Céannacht Euler, ar a dtugtar uaireanta an teoirim is áille sa mhatamaitic<ref>{{cite journal | last1 = Wells | first1 = David | year = 1990 | title = Are these the most beautiful? | url = https://archive.org/details/sim_mathematical-intelligencer_summer-1990_12_3/page/37 | journal = [[The Mathematical Intelligencer]] | volume = 12 | issue = 3| pages = 37–41 | doi = 10.1007/BF03024015 | s2cid = 121503263 }}</ref>]] Is éard is '''matamaitic''' ann (ón t[[An tSean-Ghréigis|Sean-Ghréigis]] μάθημα; ''máthēma'': 'eolas, staidéar, foghlaim ') ná réimse eolais a chuimsíonn topaicí amhail; uimhreacha (Teoiric na [[Uimhríocht|matamaitice]] agus na [[Uimhirtheoiric|huimhirtheoirice]]), foirmlí agus struchtúir ghaolmhara ([[ailgéabar]]), cruthanna agus na spásanna ina bhfuil siad ([[geoiméadracht]]), agus cainníochtaí agus a n-athruithe ([[calcalas]] agus [[Anailís mhatamaiticiúil|anailís]]). Baineann an chuid is mó den ghníomhaíocht mhatamaiticiúil le húsáid a bhaint as glanréasúnaíocht theibí chun airíonna réad teibí a fháil amach nó a chruthú, arb éard atá i gceist leo ná teibithe ó nádúr, nó sa mhatamaitic nua-aimseartha, aonáin a bhfuil airíonna áirithe acu, ar a dtugtar aicsímí. Is éard atá i gcruthúnas matamaiticiúil ná sraith d'fheidhmeanna ar roinnt rialacha déaduchtacha do thorthaí atá ar eolas cheana féin, lena n-áirítear [[Teoirim|teoirimí]] cruthaithe roimhe seo, [[Aicsím|aicsímí]] a bhí cruthaithe roimhe seo agus (i gcás [[Teibiú|teibithe]] ón nádúr) roinnt airíonna bunúsacha a mheastar mar fhíorphointí tosaigh na teoirice atá á meas. Úsáidtear an mhatamaitic san eolaíocht chun feiniméin a [[Mionsamhlú matamaiticiúil|shamhaltú]], rud a cheadaíonn tuar a dhéanamh ansin ó dhlíthe turgnamhacha. Tugann neamhspleáchas na fírinne matamaiticiúla ó aon turgnamh le tuiscint go mbraitheann cruinneas na dtuartha sin ach amháin ar leordhóthanacht na samhla. Tuartha míchruinn, seachas a bheith de bharr na matamaitice míchirte, le tuiscint go bhfuil gá leis tsamhail mhatamaiticiúil a úsáidtear a athrú. an gá leis an tsamhail matamaitice a úsáidtear a athrú. Mar shampla, ní fhéadfaí luainíocht pheirihéileach [[Mearcair (pláinéad)|Mhearcair]] a mhíniú ach amháin tar éis coibhneasacht ghinearálta [[Albert Einstein|Einstein]] a bheith tagtha chun cinn, a tháinig in ionad [[Dlí na himtharraingthe|dhlí imtharraingthe]] [[Isaac Newton|Newton]] mar mhúnla matamaiticiúil níos fearr. Tá an mhatamaitic riachtanach sna heolaíochtaí, san [[innealtóireacht]], sa [[leigheas]], san [[airgeadas]], san [[ríomheolaíocht]] agus sna h[[Eolaíocht shóisialta|eolaíochtaí sóisialta]]. Forbraítear roinnt réimsí matamaitice, ar nós [[Staitistic|staitisticí]] agus [[teoiric na gcluichí]], i ndlúthghaol lena n-úsáidí agus is minic a ghrúpáiltear iad faoin [[Matamaitic fheidhmeach|mhatamaitic fheidhmeach]]. Forbraítear réimsí matamaiticiúla eile go neamhspleách ar aon fheidhm (agus mar sin tugtar glanmhatamaitic orthu), ach is minic a aimsítear feidhmeanna praiticiúla níos déanaí. Is sampla oiriúnach é an fhadhb a bhaineann le fachtóiriú slánuimhir, a théann ar ais go dtí [[Eoiclídéas]], ach nach raibh aon fheidhm phraiticiúil aige sular úsáideadh é i gcripteachóras le heochair phoiblí RSA (le haghaidh slándáil [[Líonra ríomhaireachta|líonraí ríomhaireachta]]). Go stairiúil, ba sa mhatamaitic Ghréagach a tháinig coincheap an chruthúnais agus na críochnúlachta matamaiticiúla a bhaineann leis chun cinn ar dtús, go háirithe sna [[Uraiceachtaí (leabhar)|hUraiceachtaí]]. Ó thús, roinneadh an mhatamaitic go bunúsach i g[[Geoiméadracht]], agus [[Uimhríocht|uimhríocht]] (ionramháil [[Uimhir aiceanta|uimhreacha aiceanta]] agus codáin), go dtí an 16ú agus an 17ú haois, nuair a tugadh [[Ailgéabar|ailgéabar]] agus [[Calcalas|calcalas]] an-bhídeach isteach mar réimsí nua den ábhar. Ó shin i leith, tá an t-idirghníomhú idir nuálaíochtaí matamaiticiúla agus fionnachtana eolaíocha mar thoradh ar mhéadú tapa i bhforbairt na matamaitice. Ag deireadh an 19ú haois, d'eascair an ghéarchéim bhunúsach sa mhatamaitic ([[An Ghearmáinis|Gearmáinis]]; ''Grundlagenkrise der Mathematik'') as an modh aicsímeach a chórasú. Mar thoradh air seo tháinig méadú mór ar líon na réimsí matamaitice agus ar a réimsí feidhmeanna. Sampla de seo is ea Rangú Ábhair na Matamaitice, a liostaíonn níos mó ná 60 réimse matamaitice den chéad leibhéal. ==Sanasaíocht == Tagann an focal matamaitic ón tSean-Ghréigis máthēma (μάθημα), a chiallaíonn "an rud a fhoghlaimítear,"<ref>{{cite encyclopedia |title=mathematic (n.)|dictionary=[[Online Etymology Dictionary]]|url=http://www.etymonline.com/index.php?term=mathematic&allowed_in_frame=0|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20130307093926/http://etymonline.com/index.php?term=mathematic&allowed_in_frame=0|archive-date=March 7, 2013}}</ref> "an t-eolas a fhaigheann duine," mar sin freisin "staidéar" agus "eolaíocht". Tháinig an bhrí níos cúinge agus níos teicniúla chun cinn; "staidéar matamaitice" ar an bhfocal "matamatice" fiú sa tréimhse Chlasaiceach.<ref>Both meanings can be found in Plato, the narrower in [[Republic (Plato)|''Republic'']] [https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Plat.+Rep.+6.510c&fromdoc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0168 510c] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210224152747/http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Plat.+Rep.+6.510c&fromdoc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0168 |date=February 24, 2021 }}, but Plato did not use a ''math-'' word; Aristotle did, commenting on it. {{LSJ|maqhmatiko/s|μαθηματική|ref}}. ''OED Online'', "Mathematics".</ref> Is í a aidiacht ná mathēmatikós (μαθηματικός), a chiallaíonn "bainteach le foghlaim" nó "staidéarach," rud a chiallaigh freisin "matamaiticiúil." Go háirithe, chiallaigh mathēmatikḗ tékhnē (μαθηματικὴ τέχνη; Laidin: ars mathematica) "an ealaín mhatamaiticiúil." Ar an dul céanna, tugadh an mathēmatikoi (μαθηματικοί) ar cheann den dá phríomhscoil smaointeoireachta sa [[Píotágarás|Phíotagaráiteachas]]—rud a chiallaigh "foghlaimeoirí" seachas "matamaiticeoirí" sa chiall nua-aimseartha. Sa Laidin, agus sa Bhéarla go timpeall na bliana 1700, is é a bhí i gceist leis an téarma matamaitic ná "astralaíocht " (nó uaireanta "réalteolaíocht ") seachas "matamaitic"; d'athraigh an bhrí de réir a chéile go dtí an ceann atá ann faoi láthair ó thart ar 1500 go 1800. Mar thoradh air sin, bhí roinnt mí-aistriúchán ann. Mar shampla, uaireanta déantar mí-aistriúchán ar rabhadh San Agaistín, gur chóir do Chríostaithe a bheith a bheith airdeallach ar ''mathematici'', rud a chiallaíonn '' astralaithe '', mar cáineadh ar na matamaiticeoirí.<ref name="Boas">{{cite book | title=Lion Hunting and Other Mathematical Pursuits: A Collection of Mathematics, Verse, and Stories by the Late Ralph P. Boas, Jr | publisher=Cambridge University Press | author=Boas, Ralph | author-link=Ralph P. Boas Jr. | year=1995 | orig-year=1991 | page=257 | chapter-url=https://books.google.com/books?id=f-EWj5WtQHgC&pg=PA257 | chapter=What Augustine Didn't Say About Mathematicians | isbn=978-0-88385-323-8 | access-date=January 17, 2018 | archive-date=May 20, 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200520183837/https://books.google.com/books?id=f-EWj5WtQHgC&pg=PA257 | url-status=live }}</ref> Téann an fhoirm iolra dealraitheach sa Bhéarla siar go dtí neodar iolra na Laidine ''mathematica'' ([[Cicearó|Cicero]]), bunaithe ar an iolra Gréagach ta mathēmatiká (τὰ μαθηματικά), a d’úsáid [[Arastatal]] (384 -322 RC), agus a chiallaíonn go garbh "gach rud matamaiticiúil ", cé go bhfuil sé sochreidte nach bhfuair an Béarla ach an aidiacht ''mathematic(al)'' ar iasacht agus gur bhunaigh sí an t-ainmfhocal ''mathematics'' as an úire, i ndiaidh phatrún ''physics'' agus ''metaphysics'', a fuarthas le hoidhreacht ón nGréigis.<ref>''[[The Oxford Dictionary of English Etymology]]'', ''[[Oxford English Dictionary]]'', ''sub'' "mathematics", "mathematic", "mathematics"</ref> Sa Bhéarla, glacann an t-ainmfhocal ''mathematics'' briathar uatha. Is minic a ghiorraítear é go dtí ''maths'' nó, i Meiriceá Thuaidh, ''math''. <ref name=maths>[http://oed.com/view/Entry/114982 "maths, ''n.''"] and [http://oed.com/view/Entry/114962 "math, ''n.3''"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200404201407/http://oed.com/view/Entry/114982 |date=April 4, 2020 }}. ''Oxford English Dictionary,'' on-line version (2012).</ref> ==Réimsí na matamaitice== Roimh an [[An Renaissance|Renaissance]], roinneadh an mhatamaitic ina dhá phríomhréimse: [[Uimhríocht|uimhríocht]] — maidir le hionramháil uimhreacha, agus [[Geoiméadracht|geoiméadracht]] (nó céimseata) - maidir le staidéar a dhéanamh ar chruthanna. Ní raibh idirdhealú soiléir ansin ag cineálacha áirithe bréageolaíochta, amhail uimhireolaíocht agus astralaíocht, ón matamaitic. Le linn an Renaissance, bhí dhá réimse eile le feiceáil. Nodaireacht mhatamaiticiúil ba chúis le hailgéabar, arb éard atá ann, go garbh, staidéar agus ionramháil foirmlí. Is éard is calcalas ann, ina bhfuil an dá fho-réimse, mionchalcalas agus calcalas suimeálach, ná staidéar ar fheidhmeanna leanúnacha, a mhúnlaíonn na caidrimh neamhlíneacha idir cainníochtaí éagsúla ([[Athróg (anailís uimhriúil)|athróga]]) de ghnáth. Mhair an roinnt seo ina cheithre phríomhréimse - uimhríocht, geoiméadracht, ailgéabar, calcalas [fíorú de dhíth] - go dtí deireadh an 19ú haois. Is minic a measadh réimsí mar mheicnic neamhaí agus meicnic sholadach mar chuid den mhatamaitic, ach anois meastar go mbaineann siad leis an bhfisic. Bhí roinnt ábhar a forbraíodh le linn na tréimhse seo ann roimh thús na na matamaitic, agus tá siad roinnte ina réimsí cosúil le [[Teoiric na dóchúlachta|teoiric na dóchúlachta]] agus an mhatamaitic theaglamach, a measadh níos déanaí mar réimse uathrialaitheach. Ag deireadh an 19ú haois, mar thoradh ar an ngéarchéim bhunaitheach sa mhatamaitic agus mar thoradh ar an modh aicsímeach, tháinig borradh mór ar réimsí nua na matamaitice. Sa lá atá inniu ann, níl níos lú ná 64 réimse den chéad leibhéal i Rangú Ábhar na Matamaitice. Freagraíonn cuid de na réimsí seo don rannán níos sine, mar atá fíor maidir le huimhirtheoiric (an t-ainm nua-aimseartha don arduimhríocht) agus geoiméadracht. (Mar sin féin, tá "geoiméadracht" ina n-ainmneacha ag go leor réimsí céadleibhéil eile nó meastar go coitianta iad ar shlí eile mar chuid den gheoiméadracht.) Ní fheictear an t-ailgéabar agus an calcalas mar limistéir chéad leibhéal, ach roinntear iad i roinnt réimsí céadleibhéil faoi seach. Tháinig réimsí eile den chéad leibhéal chun cinn le linn an 20ú haois (mar shampla teoiric na gcatagóirí; ailgéabar hoimeolaíoch, agus ríomheolaíocht) nó nár breathnaíodh orthu roimhe seo mar mhatamaitic, amhail; [[Loighic mhatamaiticiúil|loighic]] agus bunúis na matamaitice (lena n-áirítear teoiric na mionsamhla, ríomhtheoiric, tacartheoiric, teoiric an chruthúnais, agus loighic ailgéabrach). ===Uimhirtheoiric=== ===Geoiméadracht=== ===Ailgéabar=== ===Calcalas agus anailís === ===Matamaitic scoite=== ===Matamaitic ríomhaireachtúil=== ==== Cainníocht ==== Tosaíonn staidéar an cainníocht le uimhreacha, ar dtús le na [[uimhreacha aiceanta]] agus [[slánuimhir]] agus uimhríocht orthu. Agus a tagann forbairt ar an chóras uimhir, aithnítear na slánuimhir mar fo-thacar do na uimhir chóimheasta. Ach tá na uimhreacha chóimheasta fo-thacar freisin do na [[réaduimhir]]. Tá an [[uimhir choimpléascach]] tacar ginearálaithe do na [[réaduimhir]] :{| style="border:1px solid #ddd; text-align:center; margin:auto" cellspacing="20" | <math>1, 2, 3\,...\!</math> || <math>...-2, -1, 0, 1, 2\,...\!</math> || <math> -2, \frac{2}{3}, 1.21\,\!</math> || <math>-e, \sqrt{2}, 3, \pi\,\!</math> || <math>2, i, -2+3i, 2e^{i\frac{4\pi}{3}}\,\!</math> |- | [[uimhreacha aiceanta]] || [[slánuimhir]] || [[uimhir chóimheasta]] || [[réaduimhir]] || [[uimhir choimpléascach]] |} ==== Matamaitic Fheidhmeach ==== Is brainse den mhatamaitic í an [[Matamaitic fheidhmeach|mhatamaitic fheidhmeach]] a bhaineann úsáid as uirlisí teibí matamaitice chun fadhbanna a réiteach sna heolaíochtaí, i ngnó agus i réimsí eile nach iad. Is réimse tábhachtach matamaitice feidhmí é an staidreamh a bhaineann leas as teoiric na dóchúlachta mar uirlis agus a cheadaíonn tuairisciú, anailísiú agus réamhaisnéis na bhfeiniméan ina bhfuil ról ag seans. :{|style="border:1px solid #ddd; text-align:center; margin:auto" cellspacing="20" |[[Íomhá:Gravitation_space_source.png|100px]] || [[Íomhá:Two red dice 01.svg|100px]] || [[Íomhá:Oldfaithful.png|100px]] || |- |[[Fisic Mhatamaiticiúil]] || [[Dóchúlacht]] || [[Staidreamh]] || |} == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Eolaíochtaí foirmiúla]] [[Catagóir:Matamaitic| ]] 7u8divuhfe3yftdmwh50ak2aex8r92d 1318660 1318659 2026-06-27T01:13:39Z Divinations 63974 Cealaíodh athruithe [[Special:Contributions/Miksolwf|Miksolwf]] ([[User talk:Miksolwf|Plé]]); ar ais chuig leagan le [[User:Divinations|Divinations]] 1316799 wikitext text/x-wiki {{glanadh}} [[Íomhá:Euclid.jpg|thumb|[[Eoiclídéas]], matamaiticeoir Gréagach ón 3ú haois [[Roimh Chríost|RCh]]]] [[File:Leonhard Euler identitatea.png|thumb|Céannacht Euler, ar a dtugtar uaireanta an teoirim is áille sa mhatamaitic<ref>{{cite journal | last1 = Wells | first1 = David | year = 1990 | title = Are these the most beautiful? | url = https://archive.org/details/sim_mathematical-intelligencer_summer-1990_12_3/page/37 | journal = [[The Mathematical Intelligencer]] | volume = 12 | issue = 3| pages = 37–41 | doi = 10.1007/BF03024015 | s2cid = 121503263 }}</ref>]] Is éard is '''matamaitic''' ann (ón t[[An tSean-Ghréigis|Sean-Ghréigis]] μάθημα; ''máthēma'': 'eolas, staidéar, foghlaim ') ná réimse eolais a chuimsíonn topaicí amhail; uimhreacha (Teoiric na [[Uimhríocht|matamaitice]] agus na [[Uimhirtheoiric|huimhirtheoirice]]), foirmlí agus struchtúir ghaolmhara ([[ailgéabar]]), cruthanna agus na spásanna ina bhfuil siad ([[geoiméadracht]]), agus cainníochtaí agus a n-athruithe ([[calcalas]] agus [[Anailís mhatamaiticiúil|anailís]]). Baineann an chuid is mó den ghníomhaíocht mhatamaiticiúil le húsáid a bhaint as glanréasúnaíocht theibí chun airíonna réad teibí a fháil amach nó a chruthú, arb éard atá i gceist leo ná teibithe ó nádúr, nó sa mhatamaitic nua-aimseartha, aonáin a bhfuil airíonna áirithe acu, ar a dtugtar aicsímí. Is éard atá i gcruthúnas matamaiticiúil ná sraith d'fheidhmeanna ar roinnt rialacha déaduchtacha do thorthaí atá ar eolas cheana féin, lena n-áirítear [[Teoirim|teoirimí]] cruthaithe roimhe seo, [[Aicsím|aicsímí]] a bhí cruthaithe roimhe seo agus (i gcás [[Teibiú|teibithe]] ón nádúr) roinnt airíonna bunúsacha a mheastar mar fhíorphointí tosaigh na teoirice atá á meas. Úsáidtear an mhatamaitic san eolaíocht chun feiniméin a [[Mionsamhlú matamaiticiúil|shamhaltú]], rud a cheadaíonn tuar a dhéanamh ansin ó dhlíthe turgnamhacha. Tugann neamhspleáchas na fírinne matamaiticiúla ó aon turgnamh le tuiscint go mbraitheann cruinneas na dtuartha sin ach amháin ar leordhóthanacht na samhla. Tuartha míchruinn, seachas a bheith de bharr na matamaitice míchirte, le tuiscint go bhfuil gá leis tsamhail mhatamaiticiúil a úsáidtear a athrú. an gá leis an tsamhail matamaitice a úsáidtear a athrú. Mar shampla, ní fhéadfaí luainíocht pheirihéileach [[Mearcair (pláinéad)|Mhearcair]] a mhíniú ach amháin tar éis coibhneasacht ghinearálta [[Albert Einstein|Einstein]] a bheith tagtha chun cinn, a tháinig in ionad [[Dlí na himtharraingthe|dhlí imtharraingthe]] [[Isaac Newton|Newton]] mar mhúnla matamaiticiúil níos fearr. Tá an mhatamaitic riachtanach sna heolaíochtaí, san [[innealtóireacht]], sa [[leigheas]], san [[airgeadas]], san [[ríomheolaíocht]] agus sna h[[Eolaíocht shóisialta|eolaíochtaí sóisialta]]. Forbraítear roinnt réimsí matamaitice, ar nós [[Staitistic|staitisticí]] agus [[teoiric na gcluichí]], i ndlúthghaol lena n-úsáidí agus is minic a ghrúpáiltear iad faoin [[Matamaitic fheidhmeach|mhatamaitic fheidhmeach]]. Forbraítear réimsí matamaiticiúla eile go neamhspleách ar aon fheidhm (agus mar sin tugtar glanmhatamaitic orthu), ach is minic a aimsítear feidhmeanna praiticiúla níos déanaí. Is sampla oiriúnach é an fhadhb a bhaineann le fachtóiriú slánuimhir, a théann ar ais go dtí [[Eoiclídéas]], ach nach raibh aon fheidhm phraiticiúil aige sular úsáideadh é i gcripteachóras le heochair phoiblí RSA (le haghaidh slándáil [[Líonra ríomhaireachta|líonraí ríomhaireachta]]). Go stairiúil, ba sa mhatamaitic Ghréagach a tháinig coincheap an chruthúnais agus na críochnúlachta matamaiticiúla a bhaineann leis chun cinn ar dtús, go háirithe sna [[Uraiceachtaí (leabhar)|hUraiceachtaí]]. Ó thús, roinneadh an mhatamaitic go bunúsach i g[[Geoiméadracht]], agus [[Uimhríocht|uimhríocht]] (ionramháil [[Uimhir aiceanta|uimhreacha aiceanta]] agus codáin), go dtí an 16ú agus an 17ú haois, nuair a tugadh [[Ailgéabar|ailgéabar]] agus [[Calcalas|calcalas]] an-bhídeach isteach mar réimsí nua den ábhar. Ó shin i leith, tá an t-idirghníomhú idir nuálaíochtaí matamaiticiúla agus fionnachtana eolaíocha mar thoradh ar mhéadú tapa i bhforbairt na matamaitice. Ag deireadh an 19ú haois, d'eascair an ghéarchéim bhunúsach sa mhatamaitic ([[An Ghearmáinis|Gearmáinis]]; ''Grundlagenkrise der Mathematik'') as an modh aicsímeach a chórasú. Mar thoradh air seo tháinig méadú mór ar líon na réimsí matamaitice agus ar a réimsí feidhmeanna. Sampla de seo is ea Rangú Ábhair na Matamaitice, a liostaíonn níos mó ná 60 réimse matamaitice den chéad leibhéal. ==Sanasaíocht == Tagann an focal matamaitic ón tSean-Ghréigis máthēma (μάθημα), a chiallaíonn "an rud a fhoghlaimítear,"<ref>{{cite encyclopedia |title=mathematic (n.)|dictionary=[[Online Etymology Dictionary]]|url=http://www.etymonline.com/index.php?term=mathematic&allowed_in_frame=0|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20130307093926/http://etymonline.com/index.php?term=mathematic&allowed_in_frame=0|archive-date=March 7, 2013}}</ref> "an t-eolas a fhaigheann duine," mar sin freisin "staidéar" agus "eolaíocht". Tháinig an bhrí níos cúinge agus níos teicniúla chun cinn; "staidéar matamaitice" ar an bhfocal "matamatice" fiú sa tréimhse Chlasaiceach.<ref>Both meanings can be found in Plato, the narrower in [[Republic (Plato)|''Republic'']] [https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Plat.+Rep.+6.510c&fromdoc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0168 510c] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210224152747/http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Plat.+Rep.+6.510c&fromdoc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0168 |date=February 24, 2021 }}, but Plato did not use a ''math-'' word; Aristotle did, commenting on it. {{LSJ|maqhmatiko/s|μαθηματική|ref}}. ''OED Online'', "Mathematics".</ref> Is í a aidiacht ná mathēmatikós (μαθηματικός), a chiallaíonn "bainteach le foghlaim" nó "staidéarach," rud a chiallaigh freisin "matamaiticiúil." Go háirithe, chiallaigh mathēmatikḗ tékhnē (μαθηματικὴ τέχνη; Laidin: ars mathematica) "an ealaín mhatamaiticiúil." Ar an dul céanna, tugadh an mathēmatikoi (μαθηματικοί) ar cheann den dá phríomhscoil smaointeoireachta sa [[Píotágarás|Phíotagaráiteachas]]—rud a chiallaigh "foghlaimeoirí" seachas "matamaiticeoirí" sa chiall nua-aimseartha. Sa Laidin, agus sa Bhéarla go timpeall na bliana 1700, is é a bhí i gceist leis an téarma matamaitic ná "astralaíocht " (nó uaireanta "réalteolaíocht ") seachas "matamaitic"; d'athraigh an bhrí de réir a chéile go dtí an ceann atá ann faoi láthair ó thart ar 1500 go 1800. Mar thoradh air sin, bhí roinnt mí-aistriúchán ann. Mar shampla, uaireanta déantar mí-aistriúchán ar rabhadh San Agaistín, gur chóir do Chríostaithe a bheith a bheith airdeallach ar ''mathematici'', rud a chiallaíonn '' astralaithe '', mar cáineadh ar na matamaiticeoirí.<ref name="Boas">{{cite book | title=Lion Hunting and Other Mathematical Pursuits: A Collection of Mathematics, Verse, and Stories by the Late Ralph P. Boas, Jr | publisher=Cambridge University Press | author=Boas, Ralph | author-link=Ralph P. Boas Jr. | year=1995 | orig-year=1991 | page=257 | chapter-url=https://books.google.com/books?id=f-EWj5WtQHgC&pg=PA257 | chapter=What Augustine Didn't Say About Mathematicians | isbn=978-0-88385-323-8 | access-date=January 17, 2018 | archive-date=May 20, 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200520183837/https://books.google.com/books?id=f-EWj5WtQHgC&pg=PA257 | url-status=live }}</ref> Téann an fhoirm iolra dealraitheach sa Bhéarla siar go dtí neodar iolra na Laidine ''mathematica'' ([[Cicearó|Cicero]]), bunaithe ar an iolra Gréagach ta mathēmatiká (τὰ μαθηματικά), a d’úsáid [[Arastatal]] (384 -322 RC), agus a chiallaíonn go garbh "gach rud matamaiticiúil ", cé go bhfuil sé sochreidte nach bhfuair an Béarla ach an aidiacht ''mathematic(al)'' ar iasacht agus gur bhunaigh sí an t-ainmfhocal ''mathematics'' as an úire, i ndiaidh phatrún ''physics'' agus ''metaphysics'', a fuarthas le hoidhreacht ón nGréigis.<ref>''[[The Oxford Dictionary of English Etymology]]'', ''[[Oxford English Dictionary]]'', ''sub'' "mathematics", "mathematic", "mathematics"</ref> Sa Bhéarla, glacann an t-ainmfhocal ''mathematics'' briathar uatha. Is minic a ghiorraítear é go dtí ''maths'' nó, i Meiriceá Thuaidh, ''math''. <ref name=maths>[http://oed.com/view/Entry/114982 "maths, ''n.''"] and [http://oed.com/view/Entry/114962 "math, ''n.3''"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200404201407/http://oed.com/view/Entry/114982 |date=April 4, 2020 }}. ''Oxford English Dictionary,'' on-line version (2012).</ref> ==Réimsí na matamaitice== Roimh an [[An Renaissance|Renaissance]], roinneadh an mhatamaitic ina dhá phríomhréimse: [[Uimhríocht|uimhríocht]] — maidir le hionramháil uimhreacha, agus [[Geoiméadracht|geoiméadracht]] (nó céimseata) - maidir le staidéar a dhéanamh ar chruthanna. Ní raibh idirdhealú soiléir ansin ag cineálacha áirithe bréageolaíochta, amhail uimhireolaíocht agus astralaíocht, ón matamaitic. Le linn an Renaissance, bhí dhá réimse eile le feiceáil. Nodaireacht mhatamaiticiúil ba chúis le hailgéabar, arb éard atá ann, go garbh, staidéar agus ionramháil foirmlí. Is éard is calcalas ann, ina bhfuil an dá fho-réimse, mionchalcalas agus calcalas suimeálach, ná staidéar ar fheidhmeanna leanúnacha, a mhúnlaíonn na caidrimh neamhlíneacha idir cainníochtaí éagsúla ([[Athróg (anailís uimhriúil)|athróga]]) de ghnáth. Mhair an roinnt seo ina cheithre phríomhréimse - uimhríocht, geoiméadracht, ailgéabar, calcalas [fíorú de dhíth] - go dtí deireadh an 19ú haois. Is minic a measadh réimsí mar mheicnic neamhaí agus meicnic sholadach mar chuid den mhatamaitic, ach anois meastar go mbaineann siad leis an bhfisic. Bhí roinnt ábhar a forbraíodh le linn na tréimhse seo ann roimh thús na na matamaitic, agus tá siad roinnte ina réimsí cosúil le [[Teoiric na dóchúlachta|teoiric na dóchúlachta]] agus an mhatamaitic theaglamach, a measadh níos déanaí mar réimse uathrialaitheach. Ag deireadh an 19ú haois, mar thoradh ar an ngéarchéim bhunaitheach sa mhatamaitic agus mar thoradh ar an modh aicsímeach, tháinig borradh mór ar réimsí nua na matamaitice. Sa lá atá inniu ann, níl níos lú ná 64 réimse den chéad leibhéal i Rangú Ábhar na Matamaitice. Freagraíonn cuid de na réimsí seo don rannán níos sine, mar atá fíor maidir le huimhirtheoiric (an t-ainm nua-aimseartha don arduimhríocht) agus geoiméadracht. (Mar sin féin, tá "geoiméadracht" ina n-ainmneacha ag go leor réimsí céadleibhéil eile nó meastar go coitianta iad ar shlí eile mar chuid den gheoiméadracht.) Ní fheictear an t-ailgéabar agus an calcalas mar limistéir chéad leibhéal, ach roinntear iad i roinnt réimsí céadleibhéil faoi seach. Tháinig réimsí eile den chéad leibhéal chun cinn le linn an 20ú haois (mar shampla teoiric na gcatagóirí; ailgéabar hoimeolaíoch, agus ríomheolaíocht) nó nár breathnaíodh orthu roimhe seo mar mhatamaitic, amhail; [[Loighic mhatamaiticiúil|loighic]] agus bunúis na matamaitice (lena n-áirítear teoiric na mionsamhla, ríomhtheoiric, tacartheoiric, teoiric an chruthúnais, agus loighic ailgéabrach). ===Uimhirtheoiric=== ===Geoiméadracht=== ===Ailgéabar=== ===Calcalas agus anailís === ===Matamaitic scoite=== ===Matamaitic ríomhaireachtúil=== ==== Cainníocht ==== Tosaíonn staidéar an cainníocht le uimhreacha, ar dtús le na [[uimhreacha aiceanta]] agus [[slánuimhir]] agus uimhríocht orthu. Agus a tagann forbairt ar an chóras uimhir, aithnítear na slánuimhir mar fo-thacar do na uimhir chóimheasta. Ach tá na uimhreacha chóimheasta fo-thacar freisin do na [[réaduimhir]]. Tá an [[uimhir choimpléascach]] tacar ginearálaithe do na [[réaduimhir]] :{| style="border:1px solid #ddd; text-align:center; margin:auto" cellspacing="20" | <math>1, 2, 3\,...\!</math> || <math>...-2, -1, 0, 1, 2\,...\!</math> || <math> -2, \frac{2}{3}, 1.21\,\!</math> || <math>-e, \sqrt{2}, 3, \pi\,\!</math> || <math>2, i, -2+3i, 2e^{i\frac{4\pi}{3}}\,\!</math> |- | [[uimhreacha aiceanta]] || [[slánuimhir]] || [[uimhir chóimheasta]] || [[réaduimhir]] || [[uimhir choimpléascach]] |} ==== Matamaitic Fheidhmeach ==== Is brainse den mhatamaitic í an [[Matamaitic fheidhmeach|mhatamaitic fheidhmeach]] a bhaineann úsáid as uirlisí teibí matamaitice chun fadhbanna a réiteach sna heolaíochtaí, i ngnó agus i réimsí eile nach iad. Is réimse tábhachtach matamaitice feidhmí é an staidreamh a bhaineann leas as teoiric na dóchúlachta mar uirlis agus a cheadaíonn tuairisciú, anailísiú agus réamhaisnéis na bhfeiniméan ina bhfuil ról ag seans. :{|style="border:1px solid #ddd; text-align:center; margin:auto" cellspacing="20" |[[Íomhá:Gravitation_space_source.png|100px]] || [[Íomhá:Two red dice 01.svg|100px]] || [[Íomhá:Oldfaithful.png|100px]] || |- |[[Fisic Mhatamaiticiúil]] || [[Dóchúlacht]] || [[Staidreamh]] || |} == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Eolaíochtaí foirmiúla]] [[Catagóir:Matamaitic| ]] etj8abgwz4nlkru2vqbmbvsuc3a54p1 1318720 1318660 2026-06-27T09:13:03Z https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II 1318720 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II {{glanadh}} [[Íomhá:Euclid.jpg|thumb|[[Eoiclídéas]], matamaiticeoir Gréagach ón 3ú haois [[Roimh Chríost|RCh]]]] [[File:Leonhard Euler identitatea.png|thumb|Céannacht Euler, ar a dtugtar uaireanta an teoirim is áille sa mhatamaitic<ref>{{cite journal | last1 = Wells | first1 = David | year = 1990 | title = Are these the most beautiful? | url = https://archive.org/details/sim_mathematical-intelligencer_summer-1990_12_3/page/37 | journal = [[The Mathematical Intelligencer]] | volume = 12 | issue = 3| pages = 37–41 | doi = 10.1007/BF03024015 | s2cid = 121503263 }}</ref>]] Is éard is '''matamaitic''' ann (ón t[[An tSean-Ghréigis|Sean-Ghréigis]] μάθημα; ''máthēma'': 'eolas, staidéar, foghlaim ') ná réimse eolais a chuimsíonn topaicí amhail; uimhreacha (Teoiric na [[Uimhríocht|matamaitice]] agus na [[Uimhirtheoiric|huimhirtheoirice]]), foirmlí agus struchtúir ghaolmhara ([[ailgéabar]]), cruthanna agus na spásanna ina bhfuil siad ([[geoiméadracht]]), agus cainníochtaí agus a n-athruithe ([[calcalas]] agus [[Anailís mhatamaiticiúil|anailís]]). Baineann an chuid is mó den ghníomhaíocht mhatamaiticiúil le húsáid a bhaint as glanréasúnaíocht theibí chun airíonna réad teibí a fháil amach nó a chruthú, arb éard atá i gceist leo ná teibithe ó nádúr, nó sa mhatamaitic nua-aimseartha, aonáin a bhfuil airíonna áirithe acu, ar a dtugtar aicsímí. Is éard atá i gcruthúnas matamaiticiúil ná sraith d'fheidhmeanna ar roinnt rialacha déaduchtacha do thorthaí atá ar eolas cheana féin, lena n-áirítear [[Teoirim|teoirimí]] cruthaithe roimhe seo, [[Aicsím|aicsímí]] a bhí cruthaithe roimhe seo agus (i gcás [[Teibiú|teibithe]] ón nádúr) roinnt airíonna bunúsacha a mheastar mar fhíorphointí tosaigh na teoirice atá á meas. Úsáidtear an mhatamaitic san eolaíocht chun feiniméin a [[Mionsamhlú matamaiticiúil|shamhaltú]], rud a cheadaíonn tuar a dhéanamh ansin ó dhlíthe turgnamhacha. Tugann neamhspleáchas na fírinne matamaiticiúla ó aon turgnamh le tuiscint go mbraitheann cruinneas na dtuartha sin ach amháin ar leordhóthanacht na samhla. Tuartha míchruinn, seachas a bheith de bharr na matamaitice míchirte, le tuiscint go bhfuil gá leis tsamhail mhatamaiticiúil a úsáidtear a athrú. an gá leis an tsamhail matamaitice a úsáidtear a athrú. Mar shampla, ní fhéadfaí luainíocht pheirihéileach [[Mearcair (pláinéad)|Mhearcair]] a mhíniú ach amháin tar éis coibhneasacht ghinearálta [[Albert Einstein|Einstein]] a bheith tagtha chun cinn, a tháinig in ionad [[Dlí na himtharraingthe|dhlí imtharraingthe]] [[Isaac Newton|Newton]] mar mhúnla matamaiticiúil níos fearr. Tá an mhatamaitic riachtanach sna heolaíochtaí, san [[innealtóireacht]], sa [[leigheas]], san [[airgeadas]], san [[ríomheolaíocht]] agus sna h[[Eolaíocht shóisialta|eolaíochtaí sóisialta]]. Forbraítear roinnt réimsí matamaitice, ar nós [[Staitistic|staitisticí]] agus [[teoiric na gcluichí]], i ndlúthghaol lena n-úsáidí agus is minic a ghrúpáiltear iad faoin [[Matamaitic fheidhmeach|mhatamaitic fheidhmeach]]. Forbraítear réimsí matamaiticiúla eile go neamhspleách ar aon fheidhm (agus mar sin tugtar glanmhatamaitic orthu), ach is minic a aimsítear feidhmeanna praiticiúla níos déanaí. Is sampla oiriúnach é an fhadhb a bhaineann le fachtóiriú slánuimhir, a théann ar ais go dtí [[Eoiclídéas]], ach nach raibh aon fheidhm phraiticiúil aige sular úsáideadh é i gcripteachóras le heochair phoiblí RSA (le haghaidh slándáil [[Líonra ríomhaireachta|líonraí ríomhaireachta]]). Go stairiúil, ba sa mhatamaitic Ghréagach a tháinig coincheap an chruthúnais agus na críochnúlachta matamaiticiúla a bhaineann leis chun cinn ar dtús, go háirithe sna [[Uraiceachtaí (leabhar)|hUraiceachtaí]]. Ó thús, roinneadh an mhatamaitic go bunúsach i g[[Geoiméadracht]], agus [[Uimhríocht|uimhríocht]] (ionramháil [[Uimhir aiceanta|uimhreacha aiceanta]] agus codáin), go dtí an 16ú agus an 17ú haois, nuair a tugadh [[Ailgéabar|ailgéabar]] agus [[Calcalas|calcalas]] an-bhídeach isteach mar réimsí nua den ábhar. Ó shin i leith, tá an t-idirghníomhú idir nuálaíochtaí matamaiticiúla agus fionnachtana eolaíocha mar thoradh ar mhéadú tapa i bhforbairt na matamaitice. Ag deireadh an 19ú haois, d'eascair an ghéarchéim bhunúsach sa mhatamaitic ([[An Ghearmáinis|Gearmáinis]]; ''Grundlagenkrise der Mathematik'') as an modh aicsímeach a chórasú. Mar thoradh air seo tháinig méadú mór ar líon na réimsí matamaitice agus ar a réimsí feidhmeanna. Sampla de seo is ea Rangú Ábhair na Matamaitice, a liostaíonn níos mó ná 60 réimse matamaitice den chéad leibhéal. ==Sanasaíocht == Tagann an focal matamaitic ón tSean-Ghréigis máthēma (μάθημα), a chiallaíonn "an rud a fhoghlaimítear,"<ref>{{cite encyclopedia |title=mathematic (n.)|dictionary=[[Online Etymology Dictionary]]|url=http://www.etymonline.com/index.php?term=mathematic&allowed_in_frame=0|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20130307093926/http://etymonline.com/index.php?term=mathematic&allowed_in_frame=0|archive-date=March 7, 2013}}</ref> "an t-eolas a fhaigheann duine," mar sin freisin "staidéar" agus "eolaíocht". Tháinig an bhrí níos cúinge agus níos teicniúla chun cinn; "staidéar matamaitice" ar an bhfocal "matamatice" fiú sa tréimhse Chlasaiceach.<ref>Both meanings can be found in Plato, the narrower in [[Republic (Plato)|''Republic'']] [https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Plat.+Rep.+6.510c&fromdoc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0168 510c] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210224152747/http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Plat.+Rep.+6.510c&fromdoc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0168 |date=February 24, 2021 }}, but Plato did not use a ''math-'' word; Aristotle did, commenting on it. {{LSJ|maqhmatiko/s|μαθηματική|ref}}. ''OED Online'', "Mathematics".</ref> Is í a aidiacht ná mathēmatikós (μαθηματικός), a chiallaíonn "bainteach le foghlaim" nó "staidéarach," rud a chiallaigh freisin "matamaiticiúil." Go háirithe, chiallaigh mathēmatikḗ tékhnē (μαθηματικὴ τέχνη; Laidin: ars mathematica) "an ealaín mhatamaiticiúil." Ar an dul céanna, tugadh an mathēmatikoi (μαθηματικοί) ar cheann den dá phríomhscoil smaointeoireachta sa [[Píotágarás|Phíotagaráiteachas]]—rud a chiallaigh "foghlaimeoirí" seachas "matamaiticeoirí" sa chiall nua-aimseartha. Sa Laidin, agus sa Bhéarla go timpeall na bliana 1700, is é a bhí i gceist leis an téarma matamaitic ná "astralaíocht " (nó uaireanta "réalteolaíocht ") seachas "matamaitic"; d'athraigh an bhrí de réir a chéile go dtí an ceann atá ann faoi láthair ó thart ar 1500 go 1800. Mar thoradh air sin, bhí roinnt mí-aistriúchán ann. Mar shampla, uaireanta déantar mí-aistriúchán ar rabhadh San Agaistín, gur chóir do Chríostaithe a bheith a bheith airdeallach ar ''mathematici'', rud a chiallaíonn '' astralaithe '', mar cáineadh ar na matamaiticeoirí.<ref name="Boas">{{cite book | title=Lion Hunting and Other Mathematical Pursuits: A Collection of Mathematics, Verse, and Stories by the Late Ralph P. Boas, Jr | publisher=Cambridge University Press | author=Boas, Ralph | author-link=Ralph P. Boas Jr. | year=1995 | orig-year=1991 | page=257 | chapter-url=https://books.google.com/books?id=f-EWj5WtQHgC&pg=PA257 | chapter=What Augustine Didn't Say About Mathematicians | isbn=978-0-88385-323-8 | access-date=January 17, 2018 | archive-date=May 20, 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200520183837/https://books.google.com/books?id=f-EWj5WtQHgC&pg=PA257 | url-status=live }}</ref> Téann an fhoirm iolra dealraitheach sa Bhéarla siar go dtí neodar iolra na Laidine ''mathematica'' ([[Cicearó|Cicero]]), bunaithe ar an iolra Gréagach ta mathēmatiká (τὰ μαθηματικά), a d’úsáid [[Arastatal]] (384 -322 RC), agus a chiallaíonn go garbh "gach rud matamaiticiúil ", cé go bhfuil sé sochreidte nach bhfuair an Béarla ach an aidiacht ''mathematic(al)'' ar iasacht agus gur bhunaigh sí an t-ainmfhocal ''mathematics'' as an úire, i ndiaidh phatrún ''physics'' agus ''metaphysics'', a fuarthas le hoidhreacht ón nGréigis.<ref>''[[The Oxford Dictionary of English Etymology]]'', ''[[Oxford English Dictionary]]'', ''sub'' "mathematics", "mathematic", "mathematics"</ref> Sa Bhéarla, glacann an t-ainmfhocal ''mathematics'' briathar uatha. Is minic a ghiorraítear é go dtí ''maths'' nó, i Meiriceá Thuaidh, ''math''. <ref name=maths>[http://oed.com/view/Entry/114982 "maths, ''n.''"] and [http://oed.com/view/Entry/114962 "math, ''n.3''"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200404201407/http://oed.com/view/Entry/114982 |date=April 4, 2020 }}. ''Oxford English Dictionary,'' on-line version (2012).</ref> ==Réimsí na matamaitice== Roimh an [[An Renaissance|Renaissance]], roinneadh an mhatamaitic ina dhá phríomhréimse: [[Uimhríocht|uimhríocht]] — maidir le hionramháil uimhreacha, agus [[Geoiméadracht|geoiméadracht]] (nó céimseata) - maidir le staidéar a dhéanamh ar chruthanna. Ní raibh idirdhealú soiléir ansin ag cineálacha áirithe bréageolaíochta, amhail uimhireolaíocht agus astralaíocht, ón matamaitic. Le linn an Renaissance, bhí dhá réimse eile le feiceáil. Nodaireacht mhatamaiticiúil ba chúis le hailgéabar, arb éard atá ann, go garbh, staidéar agus ionramháil foirmlí. Is éard is calcalas ann, ina bhfuil an dá fho-réimse, mionchalcalas agus calcalas suimeálach, ná staidéar ar fheidhmeanna leanúnacha, a mhúnlaíonn na caidrimh neamhlíneacha idir cainníochtaí éagsúla ([[Athróg (anailís uimhriúil)|athróga]]) de ghnáth. Mhair an roinnt seo ina cheithre phríomhréimse - uimhríocht, geoiméadracht, ailgéabar, calcalas [fíorú de dhíth] - go dtí deireadh an 19ú haois. Is minic a measadh réimsí mar mheicnic neamhaí agus meicnic sholadach mar chuid den mhatamaitic, ach anois meastar go mbaineann siad leis an bhfisic. Bhí roinnt ábhar a forbraíodh le linn na tréimhse seo ann roimh thús na na matamaitic, agus tá siad roinnte ina réimsí cosúil le [[Teoiric na dóchúlachta|teoiric na dóchúlachta]] agus an mhatamaitic theaglamach, a measadh níos déanaí mar réimse uathrialaitheach. Ag deireadh an 19ú haois, mar thoradh ar an ngéarchéim bhunaitheach sa mhatamaitic agus mar thoradh ar an modh aicsímeach, tháinig borradh mór ar réimsí nua na matamaitice. Sa lá atá inniu ann, níl níos lú ná 64 réimse den chéad leibhéal i Rangú Ábhar na Matamaitice. Freagraíonn cuid de na réimsí seo don rannán níos sine, mar atá fíor maidir le huimhirtheoiric (an t-ainm nua-aimseartha don arduimhríocht) agus geoiméadracht. (Mar sin féin, tá "geoiméadracht" ina n-ainmneacha ag go leor réimsí céadleibhéil eile nó meastar go coitianta iad ar shlí eile mar chuid den gheoiméadracht.) Ní fheictear an t-ailgéabar agus an calcalas mar limistéir chéad leibhéal, ach roinntear iad i roinnt réimsí céadleibhéil faoi seach. Tháinig réimsí eile den chéad leibhéal chun cinn le linn an 20ú haois (mar shampla teoiric na gcatagóirí; ailgéabar hoimeolaíoch, agus ríomheolaíocht) nó nár breathnaíodh orthu roimhe seo mar mhatamaitic, amhail; [[Loighic mhatamaiticiúil|loighic]] agus bunúis na matamaitice (lena n-áirítear teoiric na mionsamhla, ríomhtheoiric, tacartheoiric, teoiric an chruthúnais, agus loighic ailgéabrach). ===Uimhirtheoiric=== ===Geoiméadracht=== ===Ailgéabar=== ===Calcalas agus anailís === ===Matamaitic scoite=== ===Matamaitic ríomhaireachtúil=== ==== Cainníocht ==== Tosaíonn staidéar an cainníocht le uimhreacha, ar dtús le na [[uimhreacha aiceanta]] agus [[slánuimhir]] agus uimhríocht orthu. Agus a tagann forbairt ar an chóras uimhir, aithnítear na slánuimhir mar fo-thacar do na uimhir chóimheasta. Ach tá na uimhreacha chóimheasta fo-thacar freisin do na [[réaduimhir]]. Tá an [[uimhir choimpléascach]] tacar ginearálaithe do na [[réaduimhir]] :{| style="border:1px solid #ddd; text-align:center; margin:auto" cellspacing="20" | <math>1, 2, 3\,...\!</math> || <math>...-2, -1, 0, 1, 2\,...\!</math> || <math> -2, \frac{2}{3}, 1.21\,\!</math> || <math>-e, \sqrt{2}, 3, \pi\,\!</math> || <math>2, i, -2+3i, 2e^{i\frac{4\pi}{3}}\,\!</math> |- | [[uimhreacha aiceanta]] || [[slánuimhir]] || [[uimhir chóimheasta]] || [[réaduimhir]] || [[uimhir choimpléascach]] |} ==== Matamaitic Fheidhmeach ==== Is brainse den mhatamaitic í an [[Matamaitic fheidhmeach|mhatamaitic fheidhmeach]] a bhaineann úsáid as uirlisí teibí matamaitice chun fadhbanna a réiteach sna heolaíochtaí, i ngnó agus i réimsí eile nach iad. Is réimse tábhachtach matamaitice feidhmí é an staidreamh a bhaineann leas as teoiric na dóchúlachta mar uirlis agus a cheadaíonn tuairisciú, anailísiú agus réamhaisnéis na bhfeiniméan ina bhfuil ról ag seans. :{|style="border:1px solid #ddd; text-align:center; margin:auto" cellspacing="20" |[[Íomhá:Gravitation_space_source.png|100px]] || [[Íomhá:Two red dice 01.svg|100px]] || [[Íomhá:Oldfaithful.png|100px]] || |- |[[Fisic Mhatamaiticiúil]] || [[Dóchúlacht]] || [[Staidreamh]] || |} == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Eolaíochtaí foirmiúla]] [[Catagóir:Matamaitic| ]] c1ftq66wn24sb3f9rgajcizy4gvcp0c 1318925 1318720 2026-06-27T09:34:21Z XXBlackburnXx 36804 Reverted edit by a hidden user to last revision by [[User:Divinations|Divinations]] 1316799 wikitext text/x-wiki {{glanadh}} [[Íomhá:Euclid.jpg|thumb|[[Eoiclídéas]], matamaiticeoir Gréagach ón 3ú haois [[Roimh Chríost|RCh]]]] [[File:Leonhard Euler identitatea.png|thumb|Céannacht Euler, ar a dtugtar uaireanta an teoirim is áille sa mhatamaitic<ref>{{cite journal | last1 = Wells | first1 = David | year = 1990 | title = Are these the most beautiful? | url = https://archive.org/details/sim_mathematical-intelligencer_summer-1990_12_3/page/37 | journal = [[The Mathematical Intelligencer]] | volume = 12 | issue = 3| pages = 37–41 | doi = 10.1007/BF03024015 | s2cid = 121503263 }}</ref>]] Is éard is '''matamaitic''' ann (ón t[[An tSean-Ghréigis|Sean-Ghréigis]] μάθημα; ''máthēma'': 'eolas, staidéar, foghlaim ') ná réimse eolais a chuimsíonn topaicí amhail; uimhreacha (Teoiric na [[Uimhríocht|matamaitice]] agus na [[Uimhirtheoiric|huimhirtheoirice]]), foirmlí agus struchtúir ghaolmhara ([[ailgéabar]]), cruthanna agus na spásanna ina bhfuil siad ([[geoiméadracht]]), agus cainníochtaí agus a n-athruithe ([[calcalas]] agus [[Anailís mhatamaiticiúil|anailís]]). Baineann an chuid is mó den ghníomhaíocht mhatamaiticiúil le húsáid a bhaint as glanréasúnaíocht theibí chun airíonna réad teibí a fháil amach nó a chruthú, arb éard atá i gceist leo ná teibithe ó nádúr, nó sa mhatamaitic nua-aimseartha, aonáin a bhfuil airíonna áirithe acu, ar a dtugtar aicsímí. Is éard atá i gcruthúnas matamaiticiúil ná sraith d'fheidhmeanna ar roinnt rialacha déaduchtacha do thorthaí atá ar eolas cheana féin, lena n-áirítear [[Teoirim|teoirimí]] cruthaithe roimhe seo, [[Aicsím|aicsímí]] a bhí cruthaithe roimhe seo agus (i gcás [[Teibiú|teibithe]] ón nádúr) roinnt airíonna bunúsacha a mheastar mar fhíorphointí tosaigh na teoirice atá á meas. Úsáidtear an mhatamaitic san eolaíocht chun feiniméin a [[Mionsamhlú matamaiticiúil|shamhaltú]], rud a cheadaíonn tuar a dhéanamh ansin ó dhlíthe turgnamhacha. Tugann neamhspleáchas na fírinne matamaiticiúla ó aon turgnamh le tuiscint go mbraitheann cruinneas na dtuartha sin ach amháin ar leordhóthanacht na samhla. Tuartha míchruinn, seachas a bheith de bharr na matamaitice míchirte, le tuiscint go bhfuil gá leis tsamhail mhatamaiticiúil a úsáidtear a athrú. an gá leis an tsamhail matamaitice a úsáidtear a athrú. Mar shampla, ní fhéadfaí luainíocht pheirihéileach [[Mearcair (pláinéad)|Mhearcair]] a mhíniú ach amháin tar éis coibhneasacht ghinearálta [[Albert Einstein|Einstein]] a bheith tagtha chun cinn, a tháinig in ionad [[Dlí na himtharraingthe|dhlí imtharraingthe]] [[Isaac Newton|Newton]] mar mhúnla matamaiticiúil níos fearr. Tá an mhatamaitic riachtanach sna heolaíochtaí, san [[innealtóireacht]], sa [[leigheas]], san [[airgeadas]], san [[ríomheolaíocht]] agus sna h[[Eolaíocht shóisialta|eolaíochtaí sóisialta]]. Forbraítear roinnt réimsí matamaitice, ar nós [[Staitistic|staitisticí]] agus [[teoiric na gcluichí]], i ndlúthghaol lena n-úsáidí agus is minic a ghrúpáiltear iad faoin [[Matamaitic fheidhmeach|mhatamaitic fheidhmeach]]. Forbraítear réimsí matamaiticiúla eile go neamhspleách ar aon fheidhm (agus mar sin tugtar glanmhatamaitic orthu), ach is minic a aimsítear feidhmeanna praiticiúla níos déanaí. Is sampla oiriúnach é an fhadhb a bhaineann le fachtóiriú slánuimhir, a théann ar ais go dtí [[Eoiclídéas]], ach nach raibh aon fheidhm phraiticiúil aige sular úsáideadh é i gcripteachóras le heochair phoiblí RSA (le haghaidh slándáil [[Líonra ríomhaireachta|líonraí ríomhaireachta]]). Go stairiúil, ba sa mhatamaitic Ghréagach a tháinig coincheap an chruthúnais agus na críochnúlachta matamaiticiúla a bhaineann leis chun cinn ar dtús, go háirithe sna [[Uraiceachtaí (leabhar)|hUraiceachtaí]]. Ó thús, roinneadh an mhatamaitic go bunúsach i g[[Geoiméadracht]], agus [[Uimhríocht|uimhríocht]] (ionramháil [[Uimhir aiceanta|uimhreacha aiceanta]] agus codáin), go dtí an 16ú agus an 17ú haois, nuair a tugadh [[Ailgéabar|ailgéabar]] agus [[Calcalas|calcalas]] an-bhídeach isteach mar réimsí nua den ábhar. Ó shin i leith, tá an t-idirghníomhú idir nuálaíochtaí matamaiticiúla agus fionnachtana eolaíocha mar thoradh ar mhéadú tapa i bhforbairt na matamaitice. Ag deireadh an 19ú haois, d'eascair an ghéarchéim bhunúsach sa mhatamaitic ([[An Ghearmáinis|Gearmáinis]]; ''Grundlagenkrise der Mathematik'') as an modh aicsímeach a chórasú. Mar thoradh air seo tháinig méadú mór ar líon na réimsí matamaitice agus ar a réimsí feidhmeanna. Sampla de seo is ea Rangú Ábhair na Matamaitice, a liostaíonn níos mó ná 60 réimse matamaitice den chéad leibhéal. ==Sanasaíocht == Tagann an focal matamaitic ón tSean-Ghréigis máthēma (μάθημα), a chiallaíonn "an rud a fhoghlaimítear,"<ref>{{cite encyclopedia |title=mathematic (n.)|dictionary=[[Online Etymology Dictionary]]|url=http://www.etymonline.com/index.php?term=mathematic&allowed_in_frame=0|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20130307093926/http://etymonline.com/index.php?term=mathematic&allowed_in_frame=0|archive-date=March 7, 2013}}</ref> "an t-eolas a fhaigheann duine," mar sin freisin "staidéar" agus "eolaíocht". Tháinig an bhrí níos cúinge agus níos teicniúla chun cinn; "staidéar matamaitice" ar an bhfocal "matamatice" fiú sa tréimhse Chlasaiceach.<ref>Both meanings can be found in Plato, the narrower in [[Republic (Plato)|''Republic'']] [https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Plat.+Rep.+6.510c&fromdoc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0168 510c] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210224152747/http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Plat.+Rep.+6.510c&fromdoc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0168 |date=February 24, 2021 }}, but Plato did not use a ''math-'' word; Aristotle did, commenting on it. {{LSJ|maqhmatiko/s|μαθηματική|ref}}. ''OED Online'', "Mathematics".</ref> Is í a aidiacht ná mathēmatikós (μαθηματικός), a chiallaíonn "bainteach le foghlaim" nó "staidéarach," rud a chiallaigh freisin "matamaiticiúil." Go háirithe, chiallaigh mathēmatikḗ tékhnē (μαθηματικὴ τέχνη; Laidin: ars mathematica) "an ealaín mhatamaiticiúil." Ar an dul céanna, tugadh an mathēmatikoi (μαθηματικοί) ar cheann den dá phríomhscoil smaointeoireachta sa [[Píotágarás|Phíotagaráiteachas]]—rud a chiallaigh "foghlaimeoirí" seachas "matamaiticeoirí" sa chiall nua-aimseartha. Sa Laidin, agus sa Bhéarla go timpeall na bliana 1700, is é a bhí i gceist leis an téarma matamaitic ná "astralaíocht " (nó uaireanta "réalteolaíocht ") seachas "matamaitic"; d'athraigh an bhrí de réir a chéile go dtí an ceann atá ann faoi láthair ó thart ar 1500 go 1800. Mar thoradh air sin, bhí roinnt mí-aistriúchán ann. Mar shampla, uaireanta déantar mí-aistriúchán ar rabhadh San Agaistín, gur chóir do Chríostaithe a bheith a bheith airdeallach ar ''mathematici'', rud a chiallaíonn '' astralaithe '', mar cáineadh ar na matamaiticeoirí.<ref name="Boas">{{cite book | title=Lion Hunting and Other Mathematical Pursuits: A Collection of Mathematics, Verse, and Stories by the Late Ralph P. Boas, Jr | publisher=Cambridge University Press | author=Boas, Ralph | author-link=Ralph P. Boas Jr. | year=1995 | orig-year=1991 | page=257 | chapter-url=https://books.google.com/books?id=f-EWj5WtQHgC&pg=PA257 | chapter=What Augustine Didn't Say About Mathematicians | isbn=978-0-88385-323-8 | access-date=January 17, 2018 | archive-date=May 20, 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200520183837/https://books.google.com/books?id=f-EWj5WtQHgC&pg=PA257 | url-status=live }}</ref> Téann an fhoirm iolra dealraitheach sa Bhéarla siar go dtí neodar iolra na Laidine ''mathematica'' ([[Cicearó|Cicero]]), bunaithe ar an iolra Gréagach ta mathēmatiká (τὰ μαθηματικά), a d’úsáid [[Arastatal]] (384 -322 RC), agus a chiallaíonn go garbh "gach rud matamaiticiúil ", cé go bhfuil sé sochreidte nach bhfuair an Béarla ach an aidiacht ''mathematic(al)'' ar iasacht agus gur bhunaigh sí an t-ainmfhocal ''mathematics'' as an úire, i ndiaidh phatrún ''physics'' agus ''metaphysics'', a fuarthas le hoidhreacht ón nGréigis.<ref>''[[The Oxford Dictionary of English Etymology]]'', ''[[Oxford English Dictionary]]'', ''sub'' "mathematics", "mathematic", "mathematics"</ref> Sa Bhéarla, glacann an t-ainmfhocal ''mathematics'' briathar uatha. Is minic a ghiorraítear é go dtí ''maths'' nó, i Meiriceá Thuaidh, ''math''. <ref name=maths>[http://oed.com/view/Entry/114982 "maths, ''n.''"] and [http://oed.com/view/Entry/114962 "math, ''n.3''"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200404201407/http://oed.com/view/Entry/114982 |date=April 4, 2020 }}. ''Oxford English Dictionary,'' on-line version (2012).</ref> ==Réimsí na matamaitice== Roimh an [[An Renaissance|Renaissance]], roinneadh an mhatamaitic ina dhá phríomhréimse: [[Uimhríocht|uimhríocht]] — maidir le hionramháil uimhreacha, agus [[Geoiméadracht|geoiméadracht]] (nó céimseata) - maidir le staidéar a dhéanamh ar chruthanna. Ní raibh idirdhealú soiléir ansin ag cineálacha áirithe bréageolaíochta, amhail uimhireolaíocht agus astralaíocht, ón matamaitic. Le linn an Renaissance, bhí dhá réimse eile le feiceáil. Nodaireacht mhatamaiticiúil ba chúis le hailgéabar, arb éard atá ann, go garbh, staidéar agus ionramháil foirmlí. Is éard is calcalas ann, ina bhfuil an dá fho-réimse, mionchalcalas agus calcalas suimeálach, ná staidéar ar fheidhmeanna leanúnacha, a mhúnlaíonn na caidrimh neamhlíneacha idir cainníochtaí éagsúla ([[Athróg (anailís uimhriúil)|athróga]]) de ghnáth. Mhair an roinnt seo ina cheithre phríomhréimse - uimhríocht, geoiméadracht, ailgéabar, calcalas [fíorú de dhíth] - go dtí deireadh an 19ú haois. Is minic a measadh réimsí mar mheicnic neamhaí agus meicnic sholadach mar chuid den mhatamaitic, ach anois meastar go mbaineann siad leis an bhfisic. Bhí roinnt ábhar a forbraíodh le linn na tréimhse seo ann roimh thús na na matamaitic, agus tá siad roinnte ina réimsí cosúil le [[Teoiric na dóchúlachta|teoiric na dóchúlachta]] agus an mhatamaitic theaglamach, a measadh níos déanaí mar réimse uathrialaitheach. Ag deireadh an 19ú haois, mar thoradh ar an ngéarchéim bhunaitheach sa mhatamaitic agus mar thoradh ar an modh aicsímeach, tháinig borradh mór ar réimsí nua na matamaitice. Sa lá atá inniu ann, níl níos lú ná 64 réimse den chéad leibhéal i Rangú Ábhar na Matamaitice. Freagraíonn cuid de na réimsí seo don rannán níos sine, mar atá fíor maidir le huimhirtheoiric (an t-ainm nua-aimseartha don arduimhríocht) agus geoiméadracht. (Mar sin féin, tá "geoiméadracht" ina n-ainmneacha ag go leor réimsí céadleibhéil eile nó meastar go coitianta iad ar shlí eile mar chuid den gheoiméadracht.) Ní fheictear an t-ailgéabar agus an calcalas mar limistéir chéad leibhéal, ach roinntear iad i roinnt réimsí céadleibhéil faoi seach. Tháinig réimsí eile den chéad leibhéal chun cinn le linn an 20ú haois (mar shampla teoiric na gcatagóirí; ailgéabar hoimeolaíoch, agus ríomheolaíocht) nó nár breathnaíodh orthu roimhe seo mar mhatamaitic, amhail; [[Loighic mhatamaiticiúil|loighic]] agus bunúis na matamaitice (lena n-áirítear teoiric na mionsamhla, ríomhtheoiric, tacartheoiric, teoiric an chruthúnais, agus loighic ailgéabrach). ===Uimhirtheoiric=== ===Geoiméadracht=== ===Ailgéabar=== ===Calcalas agus anailís === ===Matamaitic scoite=== ===Matamaitic ríomhaireachtúil=== ==== Cainníocht ==== Tosaíonn staidéar an cainníocht le uimhreacha, ar dtús le na [[uimhreacha aiceanta]] agus [[slánuimhir]] agus uimhríocht orthu. Agus a tagann forbairt ar an chóras uimhir, aithnítear na slánuimhir mar fo-thacar do na uimhir chóimheasta. Ach tá na uimhreacha chóimheasta fo-thacar freisin do na [[réaduimhir]]. Tá an [[uimhir choimpléascach]] tacar ginearálaithe do na [[réaduimhir]] :{| style="border:1px solid #ddd; text-align:center; margin:auto" cellspacing="20" | <math>1, 2, 3\,...\!</math> || <math>...-2, -1, 0, 1, 2\,...\!</math> || <math> -2, \frac{2}{3}, 1.21\,\!</math> || <math>-e, \sqrt{2}, 3, \pi\,\!</math> || <math>2, i, -2+3i, 2e^{i\frac{4\pi}{3}}\,\!</math> |- | [[uimhreacha aiceanta]] || [[slánuimhir]] || [[uimhir chóimheasta]] || [[réaduimhir]] || [[uimhir choimpléascach]] |} ==== Matamaitic Fheidhmeach ==== Is brainse den mhatamaitic í an [[Matamaitic fheidhmeach|mhatamaitic fheidhmeach]] a bhaineann úsáid as uirlisí teibí matamaitice chun fadhbanna a réiteach sna heolaíochtaí, i ngnó agus i réimsí eile nach iad. Is réimse tábhachtach matamaitice feidhmí é an staidreamh a bhaineann leas as teoiric na dóchúlachta mar uirlis agus a cheadaíonn tuairisciú, anailísiú agus réamhaisnéis na bhfeiniméan ina bhfuil ról ag seans. :{|style="border:1px solid #ddd; text-align:center; margin:auto" cellspacing="20" |[[Íomhá:Gravitation_space_source.png|100px]] || [[Íomhá:Two red dice 01.svg|100px]] || [[Íomhá:Oldfaithful.png|100px]] || |- |[[Fisic Mhatamaiticiúil]] || [[Dóchúlacht]] || [[Staidreamh]] || |} == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Eolaíochtaí foirmiúla]] [[Catagóir:Matamaitic| ]] etj8abgwz4nlkru2vqbmbvsuc3a54p1 0 596 1318627 1317133 2026-06-27T01:08:41Z Miksolwf 75344 https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI 1318627 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI {{Eanáir}} Is é '''an tEanáir''' nó '''Mí Eanáir''' an chéad mhí den bhliain. Tá 31 lá ann. [[Íomhá:Joachim von Sandrart - Der Monat Januar.jpg|thumb|Joachim von Sandrart, ''an tEanáir'', 1642|clé]] Tagann an t-ainm ón [[An Laidin|Laidin]] ''Januarius'' (le Janus - dia na ngeataí agus na ndoirse ag na [[An tSean-Róimh|Rómhánaigh]]). Sean-nós atá ann doirse a bheannú tráth na h[[Eipeafáine]] ([[6 Eanáir]]) – chun a chur i gcuimhne dúinn fáilte a chur roimh dhaoine agus aíonna nua le linn na bliana amach romhainn. Scríobhann roinnt daoine an dáta agus na litreacha CMB thar an doras freisin. Is iad seo túslitreacha ainmneacha traidisiúnta an [[An Triúr Saoithe|Triúr Saoithe]]: Caspar, Meilcíór agus Baltazár.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.growinlove.ie/wp-content/uploads/2021/01/IRISH-Lesson-4th-Class.pdf|teideal=IRISH-Lesson-4th-Class|údar=growinlove.ie|dátarochtana=2021}}</ref> == Féach freisin == == Tagairtí == {{reflist}}{{Míonna}} {{DEFAULTSORT:Eanáir, An t}} [[Catagóir:Míonna]] [[Catagóir:Eanáir]] 231hj7qssh0nuxdobtmyxt3ih1vrm4i 1318628 1318627 2026-06-27T01:09:01Z Divinations 63974 Cealaíodh athruithe [[Special:Contributions/Miksolwf|Miksolwf]] ([[User talk:Miksolwf|Plé]]); ar ais chuig leagan le [[User:Conradder|Conradder]] 1316805 wikitext text/x-wiki {{Eanáir}} Is é '''an tEanáir''' nó '''Mí Eanáir''' an chéad mhí den bhliain. Tá 31 lá ann. [[Íomhá:Joachim von Sandrart - Der Monat Januar.jpg|thumb|Joachim von Sandrart, ''an tEanáir'', 1642|clé]] Tagann an t-ainm ón [[An Laidin|Laidin]] ''Januarius'' (le Janus - dia na ngeataí agus na ndoirse ag na [[An tSean-Róimh|Rómhánaigh]]). Sean-nós atá ann doirse a bheannú tráth na h[[Eipeafáine]] ([[6 Eanáir]]) – chun a chur i gcuimhne dúinn fáilte a chur roimh dhaoine agus aíonna nua le linn na bliana amach romhainn. Scríobhann roinnt daoine an dáta agus na litreacha CMB thar an doras freisin. Is iad seo túslitreacha ainmneacha traidisiúnta an [[An Triúr Saoithe|Triúr Saoithe]]: Caspar, Meilcíór agus Baltazár.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.growinlove.ie/wp-content/uploads/2021/01/IRISH-Lesson-4th-Class.pdf|teideal=IRISH-Lesson-4th-Class|údar=growinlove.ie|dátarochtana=2021}}</ref> == Féach freisin == == Tagairtí == {{reflist}}{{Míonna}} {{DEFAULTSORT:Eanáir, An t}} [[Catagóir:Míonna]] [[Catagóir:Eanáir]] lt3ss7de1k5nkrgq22hcrknggajix53 1318725 1318628 2026-06-27T09:14:26Z https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II 1318725 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II {{Eanáir}} Is é '''an tEanáir''' nó '''Mí Eanáir''' an chéad mhí den bhliain. Tá 31 lá ann. [[Íomhá:Joachim von Sandrart - Der Monat Januar.jpg|thumb|Joachim von Sandrart, ''an tEanáir'', 1642|clé]] Tagann an t-ainm ón [[An Laidin|Laidin]] ''Januarius'' (le Janus - dia na ngeataí agus na ndoirse ag na [[An tSean-Róimh|Rómhánaigh]]). Sean-nós atá ann doirse a bheannú tráth na h[[Eipeafáine]] ([[6 Eanáir]]) – chun a chur i gcuimhne dúinn fáilte a chur roimh dhaoine agus aíonna nua le linn na bliana amach romhainn. Scríobhann roinnt daoine an dáta agus na litreacha CMB thar an doras freisin. Is iad seo túslitreacha ainmneacha traidisiúnta an [[An Triúr Saoithe|Triúr Saoithe]]: Caspar, Meilcíór agus Baltazár.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.growinlove.ie/wp-content/uploads/2021/01/IRISH-Lesson-4th-Class.pdf|teideal=IRISH-Lesson-4th-Class|údar=growinlove.ie|dátarochtana=2021}}</ref> == Féach freisin == == Tagairtí == {{reflist}}{{Míonna}} {{DEFAULTSORT:Eanáir, An t}} [[Catagóir:Míonna]] [[Catagóir:Eanáir]] ahyadjozdiqokl1wgd82wg7qk249iqm 1318918 1318725 2026-06-27T09:34:21Z XXBlackburnXx 36804 Reverted edit by a hidden user to last revision by [[User:Divinations|Divinations]] 1316805 wikitext text/x-wiki {{Eanáir}} Is é '''an tEanáir''' nó '''Mí Eanáir''' an chéad mhí den bhliain. Tá 31 lá ann. [[Íomhá:Joachim von Sandrart - Der Monat Januar.jpg|thumb|Joachim von Sandrart, ''an tEanáir'', 1642|clé]] Tagann an t-ainm ón [[An Laidin|Laidin]] ''Januarius'' (le Janus - dia na ngeataí agus na ndoirse ag na [[An tSean-Róimh|Rómhánaigh]]). Sean-nós atá ann doirse a bheannú tráth na h[[Eipeafáine]] ([[6 Eanáir]]) – chun a chur i gcuimhne dúinn fáilte a chur roimh dhaoine agus aíonna nua le linn na bliana amach romhainn. Scríobhann roinnt daoine an dáta agus na litreacha CMB thar an doras freisin. Is iad seo túslitreacha ainmneacha traidisiúnta an [[An Triúr Saoithe|Triúr Saoithe]]: Caspar, Meilcíór agus Baltazár.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.growinlove.ie/wp-content/uploads/2021/01/IRISH-Lesson-4th-Class.pdf|teideal=IRISH-Lesson-4th-Class|údar=growinlove.ie|dátarochtana=2021}}</ref> == Féach freisin == == Tagairtí == {{reflist}}{{Míonna}} {{DEFAULTSORT:Eanáir, An t}} [[Catagóir:Míonna]] [[Catagóir:Eanáir]] lt3ss7de1k5nkrgq22hcrknggajix53 0 607 1318624 1317135 2026-06-27T01:07:26Z Miksolwf 75344 https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI 1318624 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI {{Iúil}} [[Íomhá:Page of calendar for July (NYPL b12455533-426154).tif|clé|mion|Mí Iúil, Féilire i 1260]] Is í '''Mí Iúil''' an seachtú [[mí]] den bhliain. Úsáidtear an leagan Béarla d'ainm na míosa go forleathan sna canúintí, agus is minic a thugtar ''July an Chabáiste'' ar Mhí Iúil fosta, ó nuair a bhí drochbhliain ann, ní bhíodh le hithe ag na daoine bochta ach cabáiste, sula n-aibíodh na prátaí i Mí Lúnasa. Fuair an mhí a hainm ón Impire Rómhánach [[Iúl Caesar]], a thug isteach féilire nua, Féilire Iúil, lena linn. In [[Éire|Éirinn]] is í seo an tríú mí den samhradh. Tá a laethanta náisiúnta ag dhá cheann de na tíortha is cumhachtaí ar domhan i mí Iúil, an 4ú lá ag [[Stáit Aontaithe Mheiriceá]] a cheiliúrann Fógra na Saoirse, agus an 14ú lá ag [[an Fhrainc|an bhFrainc]], Lá an ''Bastille''. Cuireadh [[Cath na Bóinne]] ar an [[12 Iúil]] [[1690]], nuair a rug an t[[Ísiltír]]each [[Liam]], a raibh coróin na [[An Bhreatain|Breataine]] bronnta air ag an b[[Parlaimint]], bua ar an [[Rí Séamus II]], agus ceiliúrann an t[[Ord Oráisteach]] an lá sin gach bliain. == Tagairtí == {{Reflist}}{{Míonna}} [[Catagóir:Míonna]] 99kloyhrzyhoh3zz6r0e6cosz3nzqxy 1318625 1318624 2026-06-27T01:07:30Z Divinations 63974 Cealaíodh athruithe [[Special:Contributions/Miksolwf|Miksolwf]] ([[User talk:Miksolwf|Plé]]); ar ais chuig leagan le [[User:Conradder|Conradder]] 1316804 wikitext text/x-wiki {{Iúil}} [[Íomhá:Page of calendar for July (NYPL b12455533-426154).tif|clé|mion|Mí Iúil, Féilire i 1260]] Is í '''Mí Iúil''' an seachtú [[mí]] den bhliain. Úsáidtear an leagan Béarla d'ainm na míosa go forleathan sna canúintí, agus is minic a thugtar ''July an Chabáiste'' ar Mhí Iúil fosta, ó nuair a bhí drochbhliain ann, ní bhíodh le hithe ag na daoine bochta ach cabáiste, sula n-aibíodh na prátaí i Mí Lúnasa. Fuair an mhí a hainm ón Impire Rómhánach [[Iúl Caesar]], a thug isteach féilire nua, Féilire Iúil, lena linn. In [[Éire|Éirinn]] is í seo an tríú mí den samhradh. Tá a laethanta náisiúnta ag dhá cheann de na tíortha is cumhachtaí ar domhan i mí Iúil, an 4ú lá ag [[Stáit Aontaithe Mheiriceá]] a cheiliúrann Fógra na Saoirse, agus an 14ú lá ag [[an Fhrainc|an bhFrainc]], Lá an ''Bastille''. Cuireadh [[Cath na Bóinne]] ar an [[12 Iúil]] [[1690]], nuair a rug an t[[Ísiltír]]each [[Liam]], a raibh coróin na [[An Bhreatain|Breataine]] bronnta air ag an b[[Parlaimint]], bua ar an [[Rí Séamus II]], agus ceiliúrann an t[[Ord Oráisteach]] an lá sin gach bliain. == Tagairtí == {{Reflist}}{{Míonna}} [[Catagóir:Míonna]] n8irzvds3ye3mznyy8w2a8o304crlr7 1318724 1318625 2026-06-27T09:14:02Z https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II 1318724 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II {{Iúil}} [[Íomhá:Page of calendar for July (NYPL b12455533-426154).tif|clé|mion|Mí Iúil, Féilire i 1260]] Is í '''Mí Iúil''' an seachtú [[mí]] den bhliain. Úsáidtear an leagan Béarla d'ainm na míosa go forleathan sna canúintí, agus is minic a thugtar ''July an Chabáiste'' ar Mhí Iúil fosta, ó nuair a bhí drochbhliain ann, ní bhíodh le hithe ag na daoine bochta ach cabáiste, sula n-aibíodh na prátaí i Mí Lúnasa. Fuair an mhí a hainm ón Impire Rómhánach [[Iúl Caesar]], a thug isteach féilire nua, Féilire Iúil, lena linn. In [[Éire|Éirinn]] is í seo an tríú mí den samhradh. Tá a laethanta náisiúnta ag dhá cheann de na tíortha is cumhachtaí ar domhan i mí Iúil, an 4ú lá ag [[Stáit Aontaithe Mheiriceá]] a cheiliúrann Fógra na Saoirse, agus an 14ú lá ag [[an Fhrainc|an bhFrainc]], Lá an ''Bastille''. Cuireadh [[Cath na Bóinne]] ar an [[12 Iúil]] [[1690]], nuair a rug an t[[Ísiltír]]each [[Liam]], a raibh coróin na [[An Bhreatain|Breataine]] bronnta air ag an b[[Parlaimint]], bua ar an [[Rí Séamus II]], agus ceiliúrann an t[[Ord Oráisteach]] an lá sin gach bliain. == Tagairtí == {{Reflist}}{{Míonna}} [[Catagóir:Míonna]] 8gpll6z1wt5oog9d3utj21a4bmt3p1i 1318896 1318724 2026-06-27T09:34:21Z XXBlackburnXx 36804 Reverted edit by a hidden user to last revision by [[User:Divinations|Divinations]] 1316804 wikitext text/x-wiki {{Iúil}} [[Íomhá:Page of calendar for July (NYPL b12455533-426154).tif|clé|mion|Mí Iúil, Féilire i 1260]] Is í '''Mí Iúil''' an seachtú [[mí]] den bhliain. Úsáidtear an leagan Béarla d'ainm na míosa go forleathan sna canúintí, agus is minic a thugtar ''July an Chabáiste'' ar Mhí Iúil fosta, ó nuair a bhí drochbhliain ann, ní bhíodh le hithe ag na daoine bochta ach cabáiste, sula n-aibíodh na prátaí i Mí Lúnasa. Fuair an mhí a hainm ón Impire Rómhánach [[Iúl Caesar]], a thug isteach féilire nua, Féilire Iúil, lena linn. In [[Éire|Éirinn]] is í seo an tríú mí den samhradh. Tá a laethanta náisiúnta ag dhá cheann de na tíortha is cumhachtaí ar domhan i mí Iúil, an 4ú lá ag [[Stáit Aontaithe Mheiriceá]] a cheiliúrann Fógra na Saoirse, agus an 14ú lá ag [[an Fhrainc|an bhFrainc]], Lá an ''Bastille''. Cuireadh [[Cath na Bóinne]] ar an [[12 Iúil]] [[1690]], nuair a rug an t[[Ísiltír]]each [[Liam]], a raibh coróin na [[An Bhreatain|Breataine]] bronnta air ag an b[[Parlaimint]], bua ar an [[Rí Séamus II]], agus ceiliúrann an t[[Ord Oráisteach]] an lá sin gach bliain. == Tagairtí == {{Reflist}}{{Míonna}} [[Catagóir:Míonna]] n8irzvds3ye3mznyy8w2a8o304crlr7 0 1845 1318591 1317701 2026-06-27T01:03:53Z Miksolwf 75344 https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI 1318591 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI {{WD Bosca Sonraí Eagraíochta}} Is ciclipéid ar líne é an '''Vicipéid''' atá scríofa agus á chothabháil ag pobal oibrithe deonacha, ar a dtugtar Vicipéideoirí, trí chomhoibriú oscailte agus trí úsáid a bhaint as córas eagarthóireachta vicí-bhunaithe ar a dtugtar MediaWiki. Is í an Vicipéid an saothar tagartha is mó agus is mó léite sa stair, agus i rith an ama bhí sí ar cheann de na 10 suíomhanna gréasáin is mó tóir.<ref>Kaplan Andreas, Haenlein Michael (2014) Collaborative projects (social media application): About Wikipedia, the free encyclopedia. ''Business Horizons'', Volume 57, Issue 5, lgh 617-626</ref> Cruthaithe ag Jimmy Wales agus Larry Sanger ar 15 Eanáir, 2001, tá sé á óstáil ag an bhFondúireacht Wikimedia, eagraíocht neamhbhrabúis Mheiriceá. Tá sí scríofa ag an bpobal don phobal agus tá duine ar bith in ann í a athrú ach teacht a bheith aige ar an Idirlíon. Is iomaí Vicipéid atá ann agus [[Vicipéid an Bhéarla]], [[Vicipéid na Fraincise]] agus [[Vicipéid na Gaeilge]] ina measc. Scríobhadh an chéad alt sa leagan [[Gaeilge]] i mí [[Eanáir]] 2004 agus faoi láthair tá {{NUMBEROFARTICLES}} alt ann. == Stair == Comhfhocal a tháinig ón bhfocal Havaíoch ''wiki'' ("scioptha") agus ón bh[[focal]] [[Béarla]] ''encyclopedia'' is ea ''Wikipedia'', agus tháinig sé ar an bhfód sa bhliain 2000<ref>http://www.beo.ie/alt-wikipedia-tionscadal-an-fhiuntach-ar-fad.aspx</ref> mar chomhthogra den chiclipéid phroifisiúnta [[Nupedia]]. Tá an togra ar fad faoi stiúir an [[Wikimedia Foundation]], eagraíocht a oibríonn gan bhrabach agus atá i dtaobh le síntiúis. Leathnaigh clú agus cáil na Vicipéide mar thionscnamh domhanda go sciobtha. Tá roinnt tograí eile ([[Wikibooks]], [[Vicífhoclóir]], srl.) ag siúl leis an Vicipéid agus iad ag dul chun cinn in éineacht leis an Vicipéid féin. == Eagraíocht == [[Íomhá:History comparison example.png|mion|clé|Ag cur an Vicipéid in eagar – leathanach roimh agus ina dhiaidh a chuid eagraíocht.]] Moltar go láidir d'eagarthóirí cloí le dearcadh neodrach sa tslí is go ndéantar achoimriú neamhchlaonta de thuairimí éagsúla ar an [[ábhar]]. == Conspóid == [[Íomhá:Calbayog 2014 warwiki editathon 1.JPG|mion|clé|Daoine ag obair ar an leagan Waray den Vicipéid ag ''editathon'' in Calbayog, sna [[Na Filipínigh|Filipínigh]], Samhain 2014]] Is minic a luaitear an Vicipéid sna [[meáin chumarsáide|meáin]] agus sa saol acadúil. Mar sin féin, bíonn conspóidí ar siúl faoin Vicipéid mar shaothar tagartha. Tá moladh agus cáineadh faighte aici maidir leis an tslí a ndáiltear agus a n-eagraítear í, leis an méid topaicí atá aici agus lena cuid ilteangachais. Tá sí an-oscailte agus is féidir loitiméireacht a dhéanamh uirthi, gan trácht ar í a dhul i mbaol an mhíchruinnis agus na neamh-chomhsheasmhachta, cé go mbíonn na riarthóirí san airdeall ar a leithéidí. Locht mór eile a chuirtear ina leith is ea an easpa [[bean|ban]] atá uirthi mar riarthóirí agus mar [[scríbhneoir]]í. Fágann sé seo a rian ar an gcaoi a gcaitear le mná mar ábhar eolais. Is beag aird a thugtar orthu, mar shampla, i gcúrsaí [[eolaíocht]]a agus [[teicneolaíocht]]a. Tá sé áitithe mura bhfuil [[beathaisnéis]] fhónta mná ar an Vicipéid go síltear nach cuid suntais í, rud is cúis le himeallú féinchothaithe. Tá an Wikipedia Foundation buartha faoi seo agus tá tréaniarracht á déanamh ar mhná a mhealladh isteach, cé gur beag rath atá ar an obair go dtí seo.<ref>Jenny Kleeman, 'Wikipedia has lots of weaknesses, the worst of which is lack of women editors,' ''AFRWeekend'', 26 Bealtaine 2015: http://www.afr.com/technology/social-media/wikipedia-has-lots-of-weaknesses-the-worst-of-which-is-lack-of-women-editors-20150609-ghjudy</ref> D'ainneoin na lochtanna úd, tugann solúbthacht agus oscailteacht féin na Vicipéide deis do scríbhneoirí an tionscnamh a fheabhsú mar fhoinse thagartha. == Tagairtí == {{Reflist}} == Naisc sheachtracha == * [http://www.beo.ie/alt-wikipedia-ag-fas-de-shior.aspx Alt ag Mary Beth Taylor de chuid www.beo.ie, 2005] * [http://www.beo.ie/alt-wikipedia-tionscadal-an-fhiuntach-ar-fad.aspx "Wikipedia: tionscadal an-fhiúntach ar fad", Alt de chuid www.beo.ie, 2005] * [http://www.beo.ie/alt-suiomhanna-den-chead-scoth.aspx Alt de chuid "Suíomhanna den chéad scoth" www.beo.ie] * {{en}} [http://www.wikipedia.org/wiki/User:Jimbo_Wales/Pushing_To_1.0 Wikipedia 1.0 (plan and discussion)] * {{en}} [http://www.gnu.org/encyclopedia/free-encyclopedia.html The Free Universal Encyclopedia and Learning Resource] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101231012023/http://www.gnu.org/encyclopedia/free-encyclopedia.html |date=2010-12-31 }} by Richard Stallman (RMS) * {{en}} [http://www.gnu.org/encyclopedia/encyclopedia.html FSF endorsement of Wikipedia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071219223848/http://www.gnu.org/encyclopedia/encyclopedia.html |date=2007-12-19 }} * {{en}} [http://mail.wikipedia.org/pipermail/wikipedia-l/2001-September/000481.html RMS describes Wikipedia as 'exciting news'] * [http://meta.wikimedia.org/ meta] * {{en}} [http://wikipedia.sourceforge.net MediaWiki Fersiwn 1.9.3] - [[SourceForge]] * {{en}} [http://www.wikipedia.org/wiki/wikipedia:press%20coverage Wikipedia press coverage] * {{en}} [http://search.news.yahoo.com/search/news/?c=&p=wikipedia Yahoo News articles that mention Wikipedia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20031215205945/http://search.news.yahoo.com/search/news/?c=&p=wikipedia |date=2003-12-15 }} (updated regularly) * {{en}} [http://www.wikipedia.org/w/wiki.phtml?title=Monkeypox&diff=1029085&oldid=1029083 Sarah Lane's vandalism of the monkeypox article] * {{en}} [http://www.cnn.com/2003/TECH/internet/08/03/wikipedia/index.html Wikipedia Article on CNN] * {{en}} [http://researchweb.watson.ibm.com/history/ IBM History Flow] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040603122153/http://researchweb.watson.ibm.com/history/ |date=2004-06-03 }}: Technical experiment on "visualizing dynamic, evolving documents and the interactions of multiple collaborating authors." Uses various Wikipedia articles as example data. {{Vicipéidí}} {{DEFAULTSORT:Vicipeid, An}} [[Catagóir:Vicipéid| ]] [[Catagóir:Ciclipéidí]] [[Catagóir:Láithreáin gréasáin]] [[Catagóir:Láithreáin oiriúnaithe don Ghaeilge]] ovaw3mwvh7ak1i2w6gupbejh87a2x6w 1318598 1318591 2026-06-27T01:05:09Z Divinations 63974 Cealaíodh athruithe [[Special:Contributions/Miksolwf|Miksolwf]] ([[User talk:Miksolwf|Plé]]); ar ais chuig leagan le [[User:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] 1317701 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Eagraíochta}} Is ciclipéid ar líne é an '''Vicipéid''' atá scríofa agus á chothabháil ag pobal oibrithe deonacha, ar a dtugtar Vicipéideoirí, trí chomhoibriú oscailte agus trí úsáid a bhaint as córas eagarthóireachta vicí-bhunaithe ar a dtugtar MediaWiki. Is í an Vicipéid an saothar tagartha is mó agus is mó léite sa stair, agus i rith an ama bhí sí ar cheann de na 10 suíomhanna gréasáin is mó tóir.<ref>Kaplan Andreas, Haenlein Michael (2014) Collaborative projects (social media application): About Wikipedia, the free encyclopedia. ''Business Horizons'', Volume 57, Issue 5, lgh 617-626</ref> Cruthaithe ag Jimmy Wales agus Larry Sanger ar 15 Eanáir, 2001, tá sé á óstáil ag an bhFondúireacht Wikimedia, eagraíocht neamhbhrabúis Mheiriceá. Tá sí scríofa ag an bpobal don phobal agus tá duine ar bith in ann í a athrú ach teacht a bheith aige ar an Idirlíon. Is iomaí Vicipéid atá ann agus [[Vicipéid an Bhéarla]], [[Vicipéid na Fraincise]] agus [[Vicipéid na Gaeilge]] ina measc. Scríobhadh an chéad alt sa leagan [[Gaeilge]] i mí [[Eanáir]] 2004 agus faoi láthair tá {{NUMBEROFARTICLES}} alt ann. == Stair == Comhfhocal a tháinig ón bhfocal Havaíoch ''wiki'' ("scioptha") agus ón bh[[focal]] [[Béarla]] ''encyclopedia'' is ea ''Wikipedia'', agus tháinig sé ar an bhfód sa bhliain 2000<ref>http://www.beo.ie/alt-wikipedia-tionscadal-an-fhiuntach-ar-fad.aspx</ref> mar chomhthogra den chiclipéid phroifisiúnta [[Nupedia]]. Tá an togra ar fad faoi stiúir an [[Wikimedia Foundation]], eagraíocht a oibríonn gan bhrabach agus atá i dtaobh le síntiúis. Leathnaigh clú agus cáil na Vicipéide mar thionscnamh domhanda go sciobtha. Tá roinnt tograí eile ([[Wikibooks]], [[Vicífhoclóir]], srl.) ag siúl leis an Vicipéid agus iad ag dul chun cinn in éineacht leis an Vicipéid féin. == Eagraíocht == [[Íomhá:History comparison example.png|mion|clé|Ag cur an Vicipéid in eagar – leathanach roimh agus ina dhiaidh a chuid eagraíocht.]] Moltar go láidir d'eagarthóirí cloí le dearcadh neodrach sa tslí is go ndéantar achoimriú neamhchlaonta de thuairimí éagsúla ar an [[ábhar]]. == Conspóid == [[Íomhá:Calbayog 2014 warwiki editathon 1.JPG|mion|clé|Daoine ag obair ar an leagan Waray den Vicipéid ag ''editathon'' in Calbayog, sna [[Na Filipínigh|Filipínigh]], Samhain 2014]] Is minic a luaitear an Vicipéid sna [[meáin chumarsáide|meáin]] agus sa saol acadúil. Mar sin féin, bíonn conspóidí ar siúl faoin Vicipéid mar shaothar tagartha. Tá moladh agus cáineadh faighte aici maidir leis an tslí a ndáiltear agus a n-eagraítear í, leis an méid topaicí atá aici agus lena cuid ilteangachais. Tá sí an-oscailte agus is féidir loitiméireacht a dhéanamh uirthi, gan trácht ar í a dhul i mbaol an mhíchruinnis agus na neamh-chomhsheasmhachta, cé go mbíonn na riarthóirí san airdeall ar a leithéidí. Locht mór eile a chuirtear ina leith is ea an easpa [[bean|ban]] atá uirthi mar riarthóirí agus mar [[scríbhneoir]]í. Fágann sé seo a rian ar an gcaoi a gcaitear le mná mar ábhar eolais. Is beag aird a thugtar orthu, mar shampla, i gcúrsaí [[eolaíocht]]a agus [[teicneolaíocht]]a. Tá sé áitithe mura bhfuil [[beathaisnéis]] fhónta mná ar an Vicipéid go síltear nach cuid suntais í, rud is cúis le himeallú féinchothaithe. Tá an Wikipedia Foundation buartha faoi seo agus tá tréaniarracht á déanamh ar mhná a mhealladh isteach, cé gur beag rath atá ar an obair go dtí seo.<ref>Jenny Kleeman, 'Wikipedia has lots of weaknesses, the worst of which is lack of women editors,' ''AFRWeekend'', 26 Bealtaine 2015: http://www.afr.com/technology/social-media/wikipedia-has-lots-of-weaknesses-the-worst-of-which-is-lack-of-women-editors-20150609-ghjudy</ref> D'ainneoin na lochtanna úd, tugann solúbthacht agus oscailteacht féin na Vicipéide deis do scríbhneoirí an tionscnamh a fheabhsú mar fhoinse thagartha. == Tagairtí == {{Reflist}} == Naisc sheachtracha == * [http://www.beo.ie/alt-wikipedia-ag-fas-de-shior.aspx Alt ag Mary Beth Taylor de chuid www.beo.ie, 2005] * [http://www.beo.ie/alt-wikipedia-tionscadal-an-fhiuntach-ar-fad.aspx "Wikipedia: tionscadal an-fhiúntach ar fad", Alt de chuid www.beo.ie, 2005] * [http://www.beo.ie/alt-suiomhanna-den-chead-scoth.aspx Alt de chuid "Suíomhanna den chéad scoth" www.beo.ie] * {{en}} [http://www.wikipedia.org/wiki/User:Jimbo_Wales/Pushing_To_1.0 Wikipedia 1.0 (plan and discussion)] * {{en}} [http://www.gnu.org/encyclopedia/free-encyclopedia.html The Free Universal Encyclopedia and Learning Resource] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101231012023/http://www.gnu.org/encyclopedia/free-encyclopedia.html |date=2010-12-31 }} by Richard Stallman (RMS) * {{en}} [http://www.gnu.org/encyclopedia/encyclopedia.html FSF endorsement of Wikipedia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071219223848/http://www.gnu.org/encyclopedia/encyclopedia.html |date=2007-12-19 }} * {{en}} [http://mail.wikipedia.org/pipermail/wikipedia-l/2001-September/000481.html RMS describes Wikipedia as 'exciting news'] * [http://meta.wikimedia.org/ meta] * {{en}} [http://wikipedia.sourceforge.net MediaWiki Fersiwn 1.9.3] - [[SourceForge]] * {{en}} [http://www.wikipedia.org/wiki/wikipedia:press%20coverage Wikipedia press coverage] * {{en}} [http://search.news.yahoo.com/search/news/?c=&p=wikipedia Yahoo News articles that mention Wikipedia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20031215205945/http://search.news.yahoo.com/search/news/?c=&p=wikipedia |date=2003-12-15 }} (updated regularly) * {{en}} [http://www.wikipedia.org/w/wiki.phtml?title=Monkeypox&diff=1029085&oldid=1029083 Sarah Lane's vandalism of the monkeypox article] * {{en}} [http://www.cnn.com/2003/TECH/internet/08/03/wikipedia/index.html Wikipedia Article on CNN] * {{en}} [http://researchweb.watson.ibm.com/history/ IBM History Flow] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040603122153/http://researchweb.watson.ibm.com/history/ |date=2004-06-03 }}: Technical experiment on "visualizing dynamic, evolving documents and the interactions of multiple collaborating authors." Uses various Wikipedia articles as example data. {{Vicipéidí}} {{DEFAULTSORT:Vicipeid, An}} [[Catagóir:Vicipéid| ]] [[Catagóir:Ciclipéidí]] [[Catagóir:Láithreáin gréasáin]] [[Catagóir:Láithreáin oiriúnaithe don Ghaeilge]] obg6n8pi1e5t997x6s9prygsckhqkjg 1318709 1318598 2026-06-27T09:10:43Z https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II 1318709 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II {{WD Bosca Sonraí Eagraíochta}} Is ciclipéid ar líne é an '''Vicipéid''' atá scríofa agus á chothabháil ag pobal oibrithe deonacha, ar a dtugtar Vicipéideoirí, trí chomhoibriú oscailte agus trí úsáid a bhaint as córas eagarthóireachta vicí-bhunaithe ar a dtugtar MediaWiki. Is í an Vicipéid an saothar tagartha is mó agus is mó léite sa stair, agus i rith an ama bhí sí ar cheann de na 10 suíomhanna gréasáin is mó tóir.<ref>Kaplan Andreas, Haenlein Michael (2014) Collaborative projects (social media application): About Wikipedia, the free encyclopedia. ''Business Horizons'', Volume 57, Issue 5, lgh 617-626</ref> Cruthaithe ag Jimmy Wales agus Larry Sanger ar 15 Eanáir, 2001, tá sé á óstáil ag an bhFondúireacht Wikimedia, eagraíocht neamhbhrabúis Mheiriceá. Tá sí scríofa ag an bpobal don phobal agus tá duine ar bith in ann í a athrú ach teacht a bheith aige ar an Idirlíon. Is iomaí Vicipéid atá ann agus [[Vicipéid an Bhéarla]], [[Vicipéid na Fraincise]] agus [[Vicipéid na Gaeilge]] ina measc. Scríobhadh an chéad alt sa leagan [[Gaeilge]] i mí [[Eanáir]] 2004 agus faoi láthair tá {{NUMBEROFARTICLES}} alt ann. == Stair == Comhfhocal a tháinig ón bhfocal Havaíoch ''wiki'' ("scioptha") agus ón bh[[focal]] [[Béarla]] ''encyclopedia'' is ea ''Wikipedia'', agus tháinig sé ar an bhfód sa bhliain 2000<ref>http://www.beo.ie/alt-wikipedia-tionscadal-an-fhiuntach-ar-fad.aspx</ref> mar chomhthogra den chiclipéid phroifisiúnta [[Nupedia]]. Tá an togra ar fad faoi stiúir an [[Wikimedia Foundation]], eagraíocht a oibríonn gan bhrabach agus atá i dtaobh le síntiúis. Leathnaigh clú agus cáil na Vicipéide mar thionscnamh domhanda go sciobtha. Tá roinnt tograí eile ([[Wikibooks]], [[Vicífhoclóir]], srl.) ag siúl leis an Vicipéid agus iad ag dul chun cinn in éineacht leis an Vicipéid féin. == Eagraíocht == [[Íomhá:History comparison example.png|mion|clé|Ag cur an Vicipéid in eagar – leathanach roimh agus ina dhiaidh a chuid eagraíocht.]] Moltar go láidir d'eagarthóirí cloí le dearcadh neodrach sa tslí is go ndéantar achoimriú neamhchlaonta de thuairimí éagsúla ar an [[ábhar]]. == Conspóid == [[Íomhá:Calbayog 2014 warwiki editathon 1.JPG|mion|clé|Daoine ag obair ar an leagan Waray den Vicipéid ag ''editathon'' in Calbayog, sna [[Na Filipínigh|Filipínigh]], Samhain 2014]] Is minic a luaitear an Vicipéid sna [[meáin chumarsáide|meáin]] agus sa saol acadúil. Mar sin féin, bíonn conspóidí ar siúl faoin Vicipéid mar shaothar tagartha. Tá moladh agus cáineadh faighte aici maidir leis an tslí a ndáiltear agus a n-eagraítear í, leis an méid topaicí atá aici agus lena cuid ilteangachais. Tá sí an-oscailte agus is féidir loitiméireacht a dhéanamh uirthi, gan trácht ar í a dhul i mbaol an mhíchruinnis agus na neamh-chomhsheasmhachta, cé go mbíonn na riarthóirí san airdeall ar a leithéidí. Locht mór eile a chuirtear ina leith is ea an easpa [[bean|ban]] atá uirthi mar riarthóirí agus mar [[scríbhneoir]]í. Fágann sé seo a rian ar an gcaoi a gcaitear le mná mar ábhar eolais. Is beag aird a thugtar orthu, mar shampla, i gcúrsaí [[eolaíocht]]a agus [[teicneolaíocht]]a. Tá sé áitithe mura bhfuil [[beathaisnéis]] fhónta mná ar an Vicipéid go síltear nach cuid suntais í, rud is cúis le himeallú féinchothaithe. Tá an Wikipedia Foundation buartha faoi seo agus tá tréaniarracht á déanamh ar mhná a mhealladh isteach, cé gur beag rath atá ar an obair go dtí seo.<ref>Jenny Kleeman, 'Wikipedia has lots of weaknesses, the worst of which is lack of women editors,' ''AFRWeekend'', 26 Bealtaine 2015: http://www.afr.com/technology/social-media/wikipedia-has-lots-of-weaknesses-the-worst-of-which-is-lack-of-women-editors-20150609-ghjudy</ref> D'ainneoin na lochtanna úd, tugann solúbthacht agus oscailteacht féin na Vicipéide deis do scríbhneoirí an tionscnamh a fheabhsú mar fhoinse thagartha. == Tagairtí == {{Reflist}} == Naisc sheachtracha == * [http://www.beo.ie/alt-wikipedia-ag-fas-de-shior.aspx Alt ag Mary Beth Taylor de chuid www.beo.ie, 2005] * [http://www.beo.ie/alt-wikipedia-tionscadal-an-fhiuntach-ar-fad.aspx "Wikipedia: tionscadal an-fhiúntach ar fad", Alt de chuid www.beo.ie, 2005] * [http://www.beo.ie/alt-suiomhanna-den-chead-scoth.aspx Alt de chuid "Suíomhanna den chéad scoth" www.beo.ie] * {{en}} [http://www.wikipedia.org/wiki/User:Jimbo_Wales/Pushing_To_1.0 Wikipedia 1.0 (plan and discussion)] * {{en}} [http://www.gnu.org/encyclopedia/free-encyclopedia.html The Free Universal Encyclopedia and Learning Resource] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101231012023/http://www.gnu.org/encyclopedia/free-encyclopedia.html |date=2010-12-31 }} by Richard Stallman (RMS) * {{en}} [http://www.gnu.org/encyclopedia/encyclopedia.html FSF endorsement of Wikipedia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071219223848/http://www.gnu.org/encyclopedia/encyclopedia.html |date=2007-12-19 }} * {{en}} [http://mail.wikipedia.org/pipermail/wikipedia-l/2001-September/000481.html RMS describes Wikipedia as 'exciting news'] * [http://meta.wikimedia.org/ meta] * {{en}} [http://wikipedia.sourceforge.net MediaWiki Fersiwn 1.9.3] - [[SourceForge]] * {{en}} [http://www.wikipedia.org/wiki/wikipedia:press%20coverage Wikipedia press coverage] * {{en}} [http://search.news.yahoo.com/search/news/?c=&p=wikipedia Yahoo News articles that mention Wikipedia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20031215205945/http://search.news.yahoo.com/search/news/?c=&p=wikipedia |date=2003-12-15 }} (updated regularly) * {{en}} [http://www.wikipedia.org/w/wiki.phtml?title=Monkeypox&diff=1029085&oldid=1029083 Sarah Lane's vandalism of the monkeypox article] * {{en}} [http://www.cnn.com/2003/TECH/internet/08/03/wikipedia/index.html Wikipedia Article on CNN] * {{en}} [http://researchweb.watson.ibm.com/history/ IBM History Flow] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040603122153/http://researchweb.watson.ibm.com/history/ |date=2004-06-03 }}: Technical experiment on "visualizing dynamic, evolving documents and the interactions of multiple collaborating authors." Uses various Wikipedia articles as example data. {{Vicipéidí}} {{DEFAULTSORT:Vicipeid, An}} [[Catagóir:Vicipéid| ]] [[Catagóir:Ciclipéidí]] [[Catagóir:Láithreáin gréasáin]] [[Catagóir:Láithreáin oiriúnaithe don Ghaeilge]] 9q9pe4l23i2x1grsyxvba82q9vg3ifh 1318930 1318709 2026-06-27T09:34:21Z XXBlackburnXx 36804 Reverted edit by a hidden user to last revision by [[User:Divinations|Divinations]] 1317701 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Eagraíochta}} Is ciclipéid ar líne é an '''Vicipéid''' atá scríofa agus á chothabháil ag pobal oibrithe deonacha, ar a dtugtar Vicipéideoirí, trí chomhoibriú oscailte agus trí úsáid a bhaint as córas eagarthóireachta vicí-bhunaithe ar a dtugtar MediaWiki. Is í an Vicipéid an saothar tagartha is mó agus is mó léite sa stair, agus i rith an ama bhí sí ar cheann de na 10 suíomhanna gréasáin is mó tóir.<ref>Kaplan Andreas, Haenlein Michael (2014) Collaborative projects (social media application): About Wikipedia, the free encyclopedia. ''Business Horizons'', Volume 57, Issue 5, lgh 617-626</ref> Cruthaithe ag Jimmy Wales agus Larry Sanger ar 15 Eanáir, 2001, tá sé á óstáil ag an bhFondúireacht Wikimedia, eagraíocht neamhbhrabúis Mheiriceá. Tá sí scríofa ag an bpobal don phobal agus tá duine ar bith in ann í a athrú ach teacht a bheith aige ar an Idirlíon. Is iomaí Vicipéid atá ann agus [[Vicipéid an Bhéarla]], [[Vicipéid na Fraincise]] agus [[Vicipéid na Gaeilge]] ina measc. Scríobhadh an chéad alt sa leagan [[Gaeilge]] i mí [[Eanáir]] 2004 agus faoi láthair tá {{NUMBEROFARTICLES}} alt ann. == Stair == Comhfhocal a tháinig ón bhfocal Havaíoch ''wiki'' ("scioptha") agus ón bh[[focal]] [[Béarla]] ''encyclopedia'' is ea ''Wikipedia'', agus tháinig sé ar an bhfód sa bhliain 2000<ref>http://www.beo.ie/alt-wikipedia-tionscadal-an-fhiuntach-ar-fad.aspx</ref> mar chomhthogra den chiclipéid phroifisiúnta [[Nupedia]]. Tá an togra ar fad faoi stiúir an [[Wikimedia Foundation]], eagraíocht a oibríonn gan bhrabach agus atá i dtaobh le síntiúis. Leathnaigh clú agus cáil na Vicipéide mar thionscnamh domhanda go sciobtha. Tá roinnt tograí eile ([[Wikibooks]], [[Vicífhoclóir]], srl.) ag siúl leis an Vicipéid agus iad ag dul chun cinn in éineacht leis an Vicipéid féin. == Eagraíocht == [[Íomhá:History comparison example.png|mion|clé|Ag cur an Vicipéid in eagar – leathanach roimh agus ina dhiaidh a chuid eagraíocht.]] Moltar go láidir d'eagarthóirí cloí le dearcadh neodrach sa tslí is go ndéantar achoimriú neamhchlaonta de thuairimí éagsúla ar an [[ábhar]]. == Conspóid == [[Íomhá:Calbayog 2014 warwiki editathon 1.JPG|mion|clé|Daoine ag obair ar an leagan Waray den Vicipéid ag ''editathon'' in Calbayog, sna [[Na Filipínigh|Filipínigh]], Samhain 2014]] Is minic a luaitear an Vicipéid sna [[meáin chumarsáide|meáin]] agus sa saol acadúil. Mar sin féin, bíonn conspóidí ar siúl faoin Vicipéid mar shaothar tagartha. Tá moladh agus cáineadh faighte aici maidir leis an tslí a ndáiltear agus a n-eagraítear í, leis an méid topaicí atá aici agus lena cuid ilteangachais. Tá sí an-oscailte agus is féidir loitiméireacht a dhéanamh uirthi, gan trácht ar í a dhul i mbaol an mhíchruinnis agus na neamh-chomhsheasmhachta, cé go mbíonn na riarthóirí san airdeall ar a leithéidí. Locht mór eile a chuirtear ina leith is ea an easpa [[bean|ban]] atá uirthi mar riarthóirí agus mar [[scríbhneoir]]í. Fágann sé seo a rian ar an gcaoi a gcaitear le mná mar ábhar eolais. Is beag aird a thugtar orthu, mar shampla, i gcúrsaí [[eolaíocht]]a agus [[teicneolaíocht]]a. Tá sé áitithe mura bhfuil [[beathaisnéis]] fhónta mná ar an Vicipéid go síltear nach cuid suntais í, rud is cúis le himeallú féinchothaithe. Tá an Wikipedia Foundation buartha faoi seo agus tá tréaniarracht á déanamh ar mhná a mhealladh isteach, cé gur beag rath atá ar an obair go dtí seo.<ref>Jenny Kleeman, 'Wikipedia has lots of weaknesses, the worst of which is lack of women editors,' ''AFRWeekend'', 26 Bealtaine 2015: http://www.afr.com/technology/social-media/wikipedia-has-lots-of-weaknesses-the-worst-of-which-is-lack-of-women-editors-20150609-ghjudy</ref> D'ainneoin na lochtanna úd, tugann solúbthacht agus oscailteacht féin na Vicipéide deis do scríbhneoirí an tionscnamh a fheabhsú mar fhoinse thagartha. == Tagairtí == {{Reflist}} == Naisc sheachtracha == * [http://www.beo.ie/alt-wikipedia-ag-fas-de-shior.aspx Alt ag Mary Beth Taylor de chuid www.beo.ie, 2005] * [http://www.beo.ie/alt-wikipedia-tionscadal-an-fhiuntach-ar-fad.aspx "Wikipedia: tionscadal an-fhiúntach ar fad", Alt de chuid www.beo.ie, 2005] * [http://www.beo.ie/alt-suiomhanna-den-chead-scoth.aspx Alt de chuid "Suíomhanna den chéad scoth" www.beo.ie] * {{en}} [http://www.wikipedia.org/wiki/User:Jimbo_Wales/Pushing_To_1.0 Wikipedia 1.0 (plan and discussion)] * {{en}} [http://www.gnu.org/encyclopedia/free-encyclopedia.html The Free Universal Encyclopedia and Learning Resource] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101231012023/http://www.gnu.org/encyclopedia/free-encyclopedia.html |date=2010-12-31 }} by Richard Stallman (RMS) * {{en}} [http://www.gnu.org/encyclopedia/encyclopedia.html FSF endorsement of Wikipedia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071219223848/http://www.gnu.org/encyclopedia/encyclopedia.html |date=2007-12-19 }} * {{en}} [http://mail.wikipedia.org/pipermail/wikipedia-l/2001-September/000481.html RMS describes Wikipedia as 'exciting news'] * [http://meta.wikimedia.org/ meta] * {{en}} [http://wikipedia.sourceforge.net MediaWiki Fersiwn 1.9.3] - [[SourceForge]] * {{en}} [http://www.wikipedia.org/wiki/wikipedia:press%20coverage Wikipedia press coverage] * {{en}} [http://search.news.yahoo.com/search/news/?c=&p=wikipedia Yahoo News articles that mention Wikipedia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20031215205945/http://search.news.yahoo.com/search/news/?c=&p=wikipedia |date=2003-12-15 }} (updated regularly) * {{en}} [http://www.wikipedia.org/w/wiki.phtml?title=Monkeypox&diff=1029085&oldid=1029083 Sarah Lane's vandalism of the monkeypox article] * {{en}} [http://www.cnn.com/2003/TECH/internet/08/03/wikipedia/index.html Wikipedia Article on CNN] * {{en}} [http://researchweb.watson.ibm.com/history/ IBM History Flow] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040603122153/http://researchweb.watson.ibm.com/history/ |date=2004-06-03 }}: Technical experiment on "visualizing dynamic, evolving documents and the interactions of multiple collaborating authors." Uses various Wikipedia articles as example data. {{Vicipéidí}} {{DEFAULTSORT:Vicipeid, An}} [[Catagóir:Vicipéid| ]] [[Catagóir:Ciclipéidí]] [[Catagóir:Láithreáin gréasáin]] [[Catagóir:Láithreáin oiriúnaithe don Ghaeilge]] obg6n8pi1e5t997x6s9prygsckhqkjg 0 1867 1318780 1315955 2026-06-27T09:25:47Z https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II 1318780 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II [[Íomhá:Full irish breakfast 55.jpg|mion|Bricfeasta [[Cócaireacht na hÉireann|Gaelach]]]] Is í an '''chócaireacht''' an t-athrú a dhéantar ar bhia, de ghnáth tré [[Teas|theas]] a chur faoi. Is féidir cócaireacht a dhéanamh le [[tine]] a ullmhaíodh le h[[adhmad]], le [[móin]], le [[gual]], le [[gás]] nó le [[leictreachas]]. Déantar cócaireacht ar bhia chun é a dhéanamh níos éasca le cogaint agus le próiseáil ag an gcorp, chun é a dhéanamh sábháilte trí fhrídíní a mharú, nó chun feabhas a chur ar bhlas an bhia. Tá iliomad bealaí le cócaireacht a dhéanamh. Mar shampla, féadtar róstadh, friochtáil, bácáil, beiriú, friochadh domhain, mallbheiriú nó scalladh a dhéanamh ar an mbia. Déantar ullmhúchán ar bhianna freisin le galú, deatú nó crochadh ar feadh scaithimh, cé gur leasú seachas cócaireacht a thugtar de ghnáth ar an dá mhodh dheireanacha. Go ginearálta, déantar cócaireacht i gcónaí ar [[feoil|fheoil]], [[iasc]] agus [[ubh|uibheacha]], le heisceachtaí tábhachtacha, go háirithe iasc i g[[cócaireacht na Seapáine]], agus deatú agus crochadh le h[[ispín]]í áirithe agus le hiasc. == Roinnt oidis ar an gcócaireacht [[Gael]]ach == * [[Boxty]] * [[Bricfeasta Gaelach]] * [[Colchainneann]] * [[Coddle]] * [[Arán donn]] {{síol}} [[Catagóir:Cócaireacht| ]] apnlovk6mrlznvc27439qmicb2kymrn 1318845 1318780 2026-06-27T09:34:21Z XXBlackburnXx 36804 Reverted edit by a hidden user to last revision by [[User:Quinlan83|Quinlan83]] 964624 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:Full irish breakfast 55.jpg|mion|Bricfeasta [[Cócaireacht na hÉireann|Gaelach]]]] Is í an '''chócaireacht''' an t-athrú a dhéantar ar bhia, de ghnáth tré [[Teas|theas]] a chur faoi. Is féidir cócaireacht a dhéanamh le [[tine]] a ullmhaíodh le h[[adhmad]], le [[móin]], le [[gual]], le [[gás]] nó le [[leictreachas]]. Déantar cócaireacht ar bhia chun é a dhéanamh níos éasca le cogaint agus le próiseáil ag an gcorp, chun é a dhéanamh sábháilte trí fhrídíní a mharú, nó chun feabhas a chur ar bhlas an bhia. Tá iliomad bealaí le cócaireacht a dhéanamh. Mar shampla, féadtar róstadh, friochtáil, bácáil, beiriú, friochadh domhain, mallbheiriú nó scalladh a dhéanamh ar an mbia. Déantar ullmhúchán ar bhianna freisin le galú, deatú nó crochadh ar feadh scaithimh, cé gur leasú seachas cócaireacht a thugtar de ghnáth ar an dá mhodh dheireanacha. Go ginearálta, déantar cócaireacht i gcónaí ar [[feoil|fheoil]], [[iasc]] agus [[ubh|uibheacha]], le heisceachtaí tábhachtacha, go háirithe iasc i g[[cócaireacht na Seapáine]], agus deatú agus crochadh le h[[ispín]]í áirithe agus le hiasc. == Roinnt oidis ar an gcócaireacht [[Gael]]ach == * [[Boxty]] * [[Bricfeasta Gaelach]] * [[Colchainneann]] * [[Coddle]] * [[Arán donn]] {{síol}} [[Catagóir:Cócaireacht| ]] k1ecbmghbow8oxottscjc69fb7s6h39 0 1870 1318791 1315979 2026-06-27T09:27:59Z https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II 1318791 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II [[Íomhá:Logo Partido de Internet.png|mion]] Is [[líonra ríomhairí]] poiblí é an '''tIdirlíon''', a nascann líonraí ríomhaireachta ar fud an [[An Domhan|domhain]] trí úsáid de chórais [[teileachumarsáid|teileachumarsáide]] poiblí. Seoltar [[sonraí]] mar mheascán de chomharthaí [[analóg]]acha (seanaimseartha anois) agus comharthaí [[digiteach]]a thar an Idirlíon. Caithtear seoladh uathúil a bheith ag gach ríomhaire atá ceangailte go díreach leis an Idirlíon. Tugtar an [[seoladh IP]] air seo. == Seirbhísí == I measc na seirbhísí is mó a úsáidtear ar an Idirlíon, tá: * [[An Gréasán Domhanda]] * [[Ríomhphost]] * [[VOIP]] (glór thar IP) * [[FTP]] (an Prótacal Aistrithe Comhad) I measc na seirbhísí nach bhfuil in úsáid chomh mór sin níos mó, tá: * [[Telnet]] [[Íomhá:Internet Censorship and Surveillance World Map.svg|mion|cinsireacht]] == Úsáidí == I measc na réimsí úsáide atá ag an Idirlíon, tá: * [[Cumarsáid]] – [[Ríomhphost]], [[seomraí comhrá]], glór thar IP ([[VOIP]]), [[grúpaí nuachta]], srl. * [[Siamsaíocht]] – Físeáin de gach saghas (pornagrafaíocht ach go háirithe), irisí ar líne, ceol ar líne, cluichí ar líne, srl. *[[Íomhá:Internet blackholes 7 (2008).png|mion|"dúphoill"]][[Eolas]] – Tá eolas ar chuile ábhar ar líne. Tá sé furasta go leor teacht air le [[inneall cuardaigh|hinnill cuardaigh]] * [[Ríomhthráchtáil]] – Siopadóireacht ar líne, seirbhísí bainc, ceantanna ar líne, srl. * [[Oideachas]] – Tá an [[ríomhfhoghlaim]] ina réimse atá ag fás go mór == Roghanna ceangal == Bíonn roinnt roghanna ar fáil le ceangal leis an Idirlíon. Níl gach rogha ar fáil i ngach áit. I measc na roghanna atá ar fáil, tá: * [[Leathanbhanda]] thar an gcóras fóin nó thar xhábla: [[DSL|Líne Dhigiteach Rannpháirtí]] ([[DSL]]) ** Úsáidtear an córas teileafóin ** Luas ard – 1 Mbps + ** Ceangailte i gcónaí ** Is féidir glaonna a dhéanamh ag an am céanna ** Móideim DSL ag teastáil ** Níl sé ar fáil go forleathan – caithfidh tú a bheith gar don [[malartán|mhalartán]] ** Praghas ag ísliú de bharr iomaíochta ó sholáthraithe eile leathanbhand * [[Satailít]]/Gan Sreang ** Roinnt soláthraithe ag cur seirbhísí gan sreang ar fáil ** I gceantair áirithe, an t-aon rogha a bheadh níos sciobtha ná nasc dialaithe ** Glacadóir speisialta nó mias satailíte ag teastáil * [[Nasc Dialaithe]] ** Úsáidtear an córas [[fón|teileafóin]] ** Luas íseal – 56 Kbps ar a mhéid ** Bíonn moill ceangail i gceist ** Líne teileafóin gafa leis – ní féidir glaonna a dhéanamh ag an am céanna ** [[Móideim]] ag teastáil ** An t-aon rogha atá ar fáil i gceantair áirithe ** Samplaí: do chomhlacht fóin * Líonra Digiteach de Sheirbhísí Comhtháite ([[ISDN]]) ** Líne ISDN (éagsúil ón líne fóin) ag teastáil ** ar fáil go forleathan in Éirinn ** Móideim ISDN ag teastáil ** Luas réasúnta – *** 64 Kbps (líne shingil) *** 128Kbps (líne dhúbailte) ** Níl bhíonn moill ceangail ann ** Sách daor má bhíonn an dá líne in úsáid [[Íomhá:Cailliau Abramatic Berners-Lee 10 years WWW consortium.png|mion|aithreacha an [[Gréasán Domhanda|WWW]] ... Robert Cailliau, Jean-François Abramatic, agus [[Tim Berners-Lee]] sa bhliain 2004]] == Stair ghairid == * '''1965''' – Tosaíonn [[ARPA]] (Advanced Research Projects Agency - an Ghníomhaireacht um Tionscadail Forbartha Taighdear) ar an [[ARPANET]] a fhorbairt * '''1969''' – Déantar an céad 4 [[óstach]] a cheangal le ARPANET: [[Stanford Research Institute]], [[UCLA]], [[UC Santa Barbara]] agus [[University of Utah]] * '''1971''' – 23 óstach ar ARPANET * '''1973''' – Ceanglaítear roinnt óstaigh i dtíortha eile * '''1974''' – Deartar [[TCP/IP]] le húsáid ar ARPANET * '''1981''' – 213 óstach ar ARPANET. Breis líonraí neamhspleácha á cheangal. Cruthaíonn [[NSF]] (National Science Foundation) a [[líonra fairsing]] fhéin nach raibh ceangailte le ARPANET * '''1982''' – An téarma "Internet" luaite don chéad uair * '''1983''' – TCP/IP in úsáid go caighdeánach * '''1986''' – ARPANET agus [[NFSNET]] ceangailte * '''1987''' – Breis agus 10,000 óstach ar an Idirlíon * '''1989''' – Breis agus 100,000 óstach ar an Idirlíon * '''1992''' – An [[WWW]] scaoilte ag [[CERN]]{{Main|An Gréasán Domhanda}} * '''1993''' – An chéad [[Brabhsálaí Gréasáin|bhrabhsálaí]] – [[Mosaic]] * '''1994''' – Bunaíodh [[Feadhnacht an Ghréasáin Dhomhanda]]. A lán óstaigh agus líonraí nua á gceangal leis an tIdirlíon. Is féidir [[pizza]] a ordú ó [[Pizza Hut]] tríd!!! * '''1996''' – 10 milliún óstach * '''1996''' – 1998 – Borradh mór i gcúrsaí tráchtála ar an nGréasán Domhanda * '''2000''' – Pléascadh an .com * '''2007''' – Tá éileamh ar [[ceol|cheol]] (m.sh. [[iTunes]]), [[podchraoladh]] (m.sh. cláir raidió), [[VOIP]] (m.sh. [[Skype]]), [[blagáil]] (m.sh. IrishBlogs.ie), [[cláir feasacháin]] (m.sh. boards.ie), srl. == Féach freisin == * [[An Gréasán Domhanda]] * [[Feadhnacht an Ghréasáin Dhomhanda]] * [[Ríomhaireacht|Ríomhphost]] == Tagairtí == {{Reflist}} {{DEFAULTSORT:Idirlíon, An t}} [[Catagóir:Idirlíon| ]] dlgtvg6r7h8tbzhq7howz4apfo8l1kx 1318842 1318791 2026-06-27T09:34:21Z XXBlackburnXx 36804 Reverted edit by a hidden user to last revision by [[User:Quinlan83|Quinlan83]] 1273610 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:Logo Partido de Internet.png|mion]] Is [[líonra ríomhairí]] poiblí é an '''tIdirlíon''', a nascann líonraí ríomhaireachta ar fud an [[An Domhan|domhain]] trí úsáid de chórais [[teileachumarsáid|teileachumarsáide]] poiblí. Seoltar [[sonraí]] mar mheascán de chomharthaí [[analóg]]acha (seanaimseartha anois) agus comharthaí [[digiteach]]a thar an Idirlíon. Caithtear seoladh uathúil a bheith ag gach ríomhaire atá ceangailte go díreach leis an Idirlíon. Tugtar an [[seoladh IP]] air seo. == Seirbhísí == I measc na seirbhísí is mó a úsáidtear ar an Idirlíon, tá: * [[An Gréasán Domhanda]] * [[Ríomhphost]] * [[VOIP]] (glór thar IP) * [[FTP]] (an Prótacal Aistrithe Comhad) I measc na seirbhísí nach bhfuil in úsáid chomh mór sin níos mó, tá: * [[Telnet]] [[Íomhá:Internet Censorship and Surveillance World Map.svg|mion|cinsireacht]] == Úsáidí == I measc na réimsí úsáide atá ag an Idirlíon, tá: * [[Cumarsáid]] – [[Ríomhphost]], [[seomraí comhrá]], glór thar IP ([[VOIP]]), [[grúpaí nuachta]], srl. * [[Siamsaíocht]] – Físeáin de gach saghas (pornagrafaíocht ach go háirithe), irisí ar líne, ceol ar líne, cluichí ar líne, srl. *[[Íomhá:Internet blackholes 7 (2008).png|mion|"dúphoill"]][[Eolas]] – Tá eolas ar chuile ábhar ar líne. Tá sé furasta go leor teacht air le [[inneall cuardaigh|hinnill cuardaigh]] * [[Ríomhthráchtáil]] – Siopadóireacht ar líne, seirbhísí bainc, ceantanna ar líne, srl. * [[Oideachas]] – Tá an [[ríomhfhoghlaim]] ina réimse atá ag fás go mór == Roghanna ceangal == Bíonn roinnt roghanna ar fáil le ceangal leis an Idirlíon. Níl gach rogha ar fáil i ngach áit. I measc na roghanna atá ar fáil, tá: * [[Leathanbhanda]] thar an gcóras fóin nó thar xhábla: [[DSL|Líne Dhigiteach Rannpháirtí]] ([[DSL]]) ** Úsáidtear an córas teileafóin ** Luas ard – 1 Mbps + ** Ceangailte i gcónaí ** Is féidir glaonna a dhéanamh ag an am céanna ** Móideim DSL ag teastáil ** Níl sé ar fáil go forleathan – caithfidh tú a bheith gar don [[malartán|mhalartán]] ** Praghas ag ísliú de bharr iomaíochta ó sholáthraithe eile leathanbhand * [[Satailít]]/Gan Sreang ** Roinnt soláthraithe ag cur seirbhísí gan sreang ar fáil ** I gceantair áirithe, an t-aon rogha a bheadh níos sciobtha ná nasc dialaithe ** Glacadóir speisialta nó mias satailíte ag teastáil * [[Nasc Dialaithe]] ** Úsáidtear an córas [[fón|teileafóin]] ** Luas íseal – 56 Kbps ar a mhéid ** Bíonn moill ceangail i gceist ** Líne teileafóin gafa leis – ní féidir glaonna a dhéanamh ag an am céanna ** [[Móideim]] ag teastáil ** An t-aon rogha atá ar fáil i gceantair áirithe ** Samplaí: do chomhlacht fóin * Líonra Digiteach de Sheirbhísí Comhtháite ([[ISDN]]) ** Líne ISDN (éagsúil ón líne fóin) ag teastáil ** ar fáil go forleathan in Éirinn ** Móideim ISDN ag teastáil ** Luas réasúnta – *** 64 Kbps (líne shingil) *** 128Kbps (líne dhúbailte) ** Níl bhíonn moill ceangail ann ** Sách daor má bhíonn an dá líne in úsáid [[Íomhá:Cailliau Abramatic Berners-Lee 10 years WWW consortium.png|mion|aithreacha an [[Gréasán Domhanda|WWW]] ... Robert Cailliau, Jean-François Abramatic, agus [[Tim Berners-Lee]] sa bhliain 2004]] == Stair ghairid == * '''1965''' – Tosaíonn [[ARPA]] (Advanced Research Projects Agency - an Ghníomhaireacht um Tionscadail Forbartha Taighdear) ar an [[ARPANET]] a fhorbairt * '''1969''' – Déantar an céad 4 [[óstach]] a cheangal le ARPANET: [[Stanford Research Institute]], [[UCLA]], [[UC Santa Barbara]] agus [[University of Utah]] * '''1971''' – 23 óstach ar ARPANET * '''1973''' – Ceanglaítear roinnt óstaigh i dtíortha eile * '''1974''' – Deartar [[TCP/IP]] le húsáid ar ARPANET * '''1981''' – 213 óstach ar ARPANET. Breis líonraí neamhspleácha á cheangal. Cruthaíonn [[NSF]] (National Science Foundation) a [[líonra fairsing]] fhéin nach raibh ceangailte le ARPANET * '''1982''' – An téarma "Internet" luaite don chéad uair * '''1983''' – TCP/IP in úsáid go caighdeánach * '''1986''' – ARPANET agus [[NFSNET]] ceangailte * '''1987''' – Breis agus 10,000 óstach ar an Idirlíon * '''1989''' – Breis agus 100,000 óstach ar an Idirlíon * '''1992''' – An [[WWW]] scaoilte ag [[CERN]]{{Main|An Gréasán Domhanda}} * '''1993''' – An chéad [[Brabhsálaí Gréasáin|bhrabhsálaí]] – [[Mosaic]] * '''1994''' – Bunaíodh [[Feadhnacht an Ghréasáin Dhomhanda]]. A lán óstaigh agus líonraí nua á gceangal leis an tIdirlíon. Is féidir [[pizza]] a ordú ó [[Pizza Hut]] tríd!!! * '''1996''' – 10 milliún óstach * '''1996''' – 1998 – Borradh mór i gcúrsaí tráchtála ar an nGréasán Domhanda * '''2000''' – Pléascadh an .com * '''2007''' – Tá éileamh ar [[ceol|cheol]] (m.sh. [[iTunes]]), [[podchraoladh]] (m.sh. cláir raidió), [[VOIP]] (m.sh. [[Skype]]), [[blagáil]] (m.sh. IrishBlogs.ie), [[cláir feasacháin]] (m.sh. boards.ie), srl. == Féach freisin == * [[An Gréasán Domhanda]] * [[Feadhnacht an Ghréasáin Dhomhanda]] * [[Ríomhaireacht|Ríomhphost]] == Tagairtí == {{Reflist}} {{DEFAULTSORT:Idirlíon, An t}} [[Catagóir:Idirlíon| ]] qincppwfxkd2ebd2n2n1n4erg5bcunm 0 1922 1318776 1315947 2026-06-27T09:24:58Z https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II 1318776 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II [[Íomhá:Tchaikowski-concerto-piano-theme.png|thumb|Nótáil ceoil [[Pyotr Ilyich Tchaikovsky]] - coinséartó bpianó]]Is éard atá i gceist le '''ceol''' ná leanúint fuaimeanna eagraithe, leis na comhpháirteanna seo: [[séis]], [[armóin]], agus [[rithim]]. Beagnach chomh tábhachtach le nádúr bunúsach an cheoil atá [[fuaimniú]], a chuimsíonn dinimic, [[míriú]] is beocht an léirithe féin, chomh maith le húsáid chruthaitheach an chiúnais ag an gcumadóir. Tá aireachtáil an cheoil iontach casta, meascán den chuimhne leis an aireachtáil dhíreach. Is féidir go spreagfaí mothúcháin dhoimhne ag an cheol agus freagairtí fisiciúla colainne agus intinne.<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Hussey, Matt|date=2011|title=Fréamh an Eolais|volume=Coiscéim}}</ref> Féadann na fuaimeanna a nglactar leo mar cheol athrú de réir ré na staire agus an chultúir, ach glactar leis de ghnáth gur ceart na fuaimeanna a bheith eagraithe go comhfhiosach ag duine nó grúpa daoine. Tá mórán ceoil comhdhéanta de thoin (a chomharthaítear le [[nóta|nótaí ceolmhara]]) le hairdí cinnte. Déanann toin dhifriúla a sheinntear mar thon i ndiaidh toin [[séis]], agus déanann toin seinnte go comhuaineach [[corda (ceol)|cordaí]] agus [[armóin]]. Tá fuaimeanna gan airde déanta le [[cnagadh]] go minic. Is í an [[rithim]] eagrú tomhaiste na gcodanna sin. == Stair an cheoil == Is sórt cumarsáid é an ceol, agus tá ceol níos sine ná an focail scríofa. Tá sé ceangailte le gach aon chultúr daonra. == Scríobh == Is féidir le ceol a bheith scríofa roimh léiriú ag cumadóir nó ag scríbhneoir. Mar sin, leanann an ceoltóir nó na ceoltóirí atá ag seinm an fhoinn (cé acu scríofa acu féin é nó nach ea) orduithe an chumadóra go leathan, ordaithe atá scríofa síos mar [[nodaireacht cheolra]] ar nós lámhscríbhinn cheoil. Ina áit sin, féadann an ceol a bheith cumtha a bheag nó a mhór ag na ceoltóirí fad a sheinneann siad é (''[[tobchumadh]]''). [[Íomhá:Ceol_08_clúdach.jpg|mion]] == Léiriú == Is féidir ceol a bheith curtha i láthair ag [[ceoltóir]] amháin, nó mórán ceoltóirí le chéile mar [[Banna ceoil|ghrúpa ceoil]], ar nós roc-bhanna nó [[ceolfhoireann|ceolfhoirne]]. Éisteann daoine le ceol trí a lán meáin cumarsáide; b'é choirm-cheoil bheo an modh is traidisiúnta. Féadtar ceol beo a chraoladh thar an [[raidió]] nó an [[teilifís]], nó fiú [[Idirlíon|an Idirlíon]], cé gur mó is cosúla don éisteoir ná é seo a éisteacht le taifeadadh nó féachaint ar fhíseán ceoil. Ar uairibh, bíonn fuaimeanna réamhthaifeadta san áireamh i léirithe; mar shampla, déanann DJ ceirníní a scríobadh. Is féidir leat féin ceol a chruthú le canadh, le seinm ar uirlis cheoil, nó le cumadh. De ghnáth, déanann nuathosaitheoirí iarracht ar an n[[giotár]] nó ar an b[[pianó]] mar chéad-uirlis. Féadann duine bodhar ceol a chleachtadh le mothú na gcreathanna istigh ina chorp; is é [[Ludwig van Beethoven]] an sampla is cáiliúla de cheoltóir bodhar, a chum mórán saothar cáiliúil cé gur chaill sé a éisteacht cheana féin. San aimsir níos nuaí is cnagcheoltóir atá molta go hard í [[Evelyn Glennie]] (atá bodhar ó 12 bhliain d’aois) . == Oideachas == Bíonn ceachtanna ceoil á dtógáil ag daoine nuair is mian leo seinm an cheoil a fhoghlaim. Is í [[ceoleolaíocht]] réimse leathan a chuimsíonn an staidéar staire agus an staidéar eolaíochta, [[teoiric cheoil]] agus [[stair cheoil]] san áireamh. == Uirlisí == [[Íomhá:Violin VL100.jpg|thumb|An fhidil]] Is iomaí uirlis a úsáidtear chun ceol a léiriú. De réir dealramh, bhí ceann de na céad uirlisí ariamh déanta as clocha le poill iontu a dtáinig na chéad daoine orthu ar an tráigh. Bhuailidís le chéile iad (cnaguirlis) , agus ansin, i ndiaidh roinnt fiosraithe air, thosaíodar ag séideadh isteach iontu agus tháinig gleo (nóta ceoil). Tháinig siad ar chlocha le poill ar mhéideanna éagsúla, agus bhí neart nótaí acu le píosaí ceoil a sheineadh! == Seánraí == Is léir don domhan go bhfuil an-chuid saghsanna ceol. Tá cineál áirithe ceoil do gach aon phobal, agus ós rud gur ealaíon sheanda í an ceol, tá mórán seánra ann. == Féach freisin == * [[Pop-cheol]] * [[Ragcheol]] * [[Snagcheol]] * [[Na Gormacha]] * [[Ceol rithim agus gormacha|Rithim agus Gormacha]] * [[Rac-cheol]] * [[Ceol Tíre]] * [[Reigé]] * [[Punc-rac]] * [[Miotal trom (ceol)|Miotal Trom]] * [[Ceol damhsa leictreonach]] * [[Dioscó]] * [[Anamcheol]] * [[Rapcheol]] * [[Ceol traidisiúnta na hÉireann|Ceol Traidisiúnta]] == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Ceol|*]] [[Catagóir:Míndána]] jkdr8tjsjbapubpyh7usprwyg7h6u0c 1318863 1318776 2026-06-27T09:34:21Z XXBlackburnXx 36804 Reverted edit by a hidden user to last revision by [[User:Quinlan83|Quinlan83]] 1273612 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:Tchaikowski-concerto-piano-theme.png|thumb|Nótáil ceoil [[Pyotr Ilyich Tchaikovsky]] - coinséartó bpianó]]Is éard atá i gceist le '''ceol''' ná leanúint fuaimeanna eagraithe, leis na comhpháirteanna seo: [[séis]], [[armóin]], agus [[rithim]]. Beagnach chomh tábhachtach le nádúr bunúsach an cheoil atá [[fuaimniú]], a chuimsíonn dinimic, [[míriú]] is beocht an léirithe féin, chomh maith le húsáid chruthaitheach an chiúnais ag an gcumadóir. Tá aireachtáil an cheoil iontach casta, meascán den chuimhne leis an aireachtáil dhíreach. Is féidir go spreagfaí mothúcháin dhoimhne ag an cheol agus freagairtí fisiciúla colainne agus intinne.<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Hussey, Matt|date=2011|title=Fréamh an Eolais|volume=Coiscéim}}</ref> Féadann na fuaimeanna a nglactar leo mar cheol athrú de réir ré na staire agus an chultúir, ach glactar leis de ghnáth gur ceart na fuaimeanna a bheith eagraithe go comhfhiosach ag duine nó grúpa daoine. Tá mórán ceoil comhdhéanta de thoin (a chomharthaítear le [[nóta|nótaí ceolmhara]]) le hairdí cinnte. Déanann toin dhifriúla a sheinntear mar thon i ndiaidh toin [[séis]], agus déanann toin seinnte go comhuaineach [[corda (ceol)|cordaí]] agus [[armóin]]. Tá fuaimeanna gan airde déanta le [[cnagadh]] go minic. Is í an [[rithim]] eagrú tomhaiste na gcodanna sin. == Stair an cheoil == Is sórt cumarsáid é an ceol, agus tá ceol níos sine ná an focail scríofa. Tá sé ceangailte le gach aon chultúr daonra. == Scríobh == Is féidir le ceol a bheith scríofa roimh léiriú ag cumadóir nó ag scríbhneoir. Mar sin, leanann an ceoltóir nó na ceoltóirí atá ag seinm an fhoinn (cé acu scríofa acu féin é nó nach ea) orduithe an chumadóra go leathan, ordaithe atá scríofa síos mar [[nodaireacht cheolra]] ar nós lámhscríbhinn cheoil. Ina áit sin, féadann an ceol a bheith cumtha a bheag nó a mhór ag na ceoltóirí fad a sheinneann siad é (''[[tobchumadh]]''). [[Íomhá:Ceol_08_clúdach.jpg|mion]] == Léiriú == Is féidir ceol a bheith curtha i láthair ag [[ceoltóir]] amháin, nó mórán ceoltóirí le chéile mar [[Banna ceoil|ghrúpa ceoil]], ar nós roc-bhanna nó [[ceolfhoireann|ceolfhoirne]]. Éisteann daoine le ceol trí a lán meáin cumarsáide; b'é choirm-cheoil bheo an modh is traidisiúnta. Féadtar ceol beo a chraoladh thar an [[raidió]] nó an [[teilifís]], nó fiú [[Idirlíon|an Idirlíon]], cé gur mó is cosúla don éisteoir ná é seo a éisteacht le taifeadadh nó féachaint ar fhíseán ceoil. Ar uairibh, bíonn fuaimeanna réamhthaifeadta san áireamh i léirithe; mar shampla, déanann DJ ceirníní a scríobadh. Is féidir leat féin ceol a chruthú le canadh, le seinm ar uirlis cheoil, nó le cumadh. De ghnáth, déanann nuathosaitheoirí iarracht ar an n[[giotár]] nó ar an b[[pianó]] mar chéad-uirlis. Féadann duine bodhar ceol a chleachtadh le mothú na gcreathanna istigh ina chorp; is é [[Ludwig van Beethoven]] an sampla is cáiliúla de cheoltóir bodhar, a chum mórán saothar cáiliúil cé gur chaill sé a éisteacht cheana féin. San aimsir níos nuaí is cnagcheoltóir atá molta go hard í [[Evelyn Glennie]] (atá bodhar ó 12 bhliain d’aois) . == Oideachas == Bíonn ceachtanna ceoil á dtógáil ag daoine nuair is mian leo seinm an cheoil a fhoghlaim. Is í [[ceoleolaíocht]] réimse leathan a chuimsíonn an staidéar staire agus an staidéar eolaíochta, [[teoiric cheoil]] agus [[stair cheoil]] san áireamh. == Uirlisí == [[Íomhá:Violin VL100.jpg|thumb|An fhidil]] Is iomaí uirlis a úsáidtear chun ceol a léiriú. De réir dealramh, bhí ceann de na céad uirlisí ariamh déanta as clocha le poill iontu a dtáinig na chéad daoine orthu ar an tráigh. Bhuailidís le chéile iad (cnaguirlis) , agus ansin, i ndiaidh roinnt fiosraithe air, thosaíodar ag séideadh isteach iontu agus tháinig gleo (nóta ceoil). Tháinig siad ar chlocha le poill ar mhéideanna éagsúla, agus bhí neart nótaí acu le píosaí ceoil a sheineadh! == Seánraí == Is léir don domhan go bhfuil an-chuid saghsanna ceol. Tá cineál áirithe ceoil do gach aon phobal, agus ós rud gur ealaíon sheanda í an ceol, tá mórán seánra ann. == Féach freisin == * [[Pop-cheol]] * [[Ragcheol]] * [[Snagcheol]] * [[Na Gormacha]] * [[Ceol rithim agus gormacha|Rithim agus Gormacha]] * [[Rac-cheol]] * [[Ceol Tíre]] * [[Reigé]] * [[Punc-rac]] * [[Miotal trom (ceol)|Miotal Trom]] * [[Ceol damhsa leictreonach]] * [[Dioscó]] * [[Anamcheol]] * [[Rapcheol]] * [[Ceol traidisiúnta na hÉireann|Ceol Traidisiúnta]] == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Ceol|*]] [[Catagóir:Míndána]] eqm44pxmr84b72gy8vdgi469buyp8rf 0 2195 1318689 1315891 2026-06-27T01:16:26Z Miksolwf 75344 https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI 1318689 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI {{glanadh-mar|Tá an-chuid téarmaíochta amhrasaí ann}} [[Íomhá:Three_early_medicine_bottles.jpg|deas|250px|thumb|Míochaine]] Is éard is '''míochaine''' nó '''leigheas''' ann ná an [[eolaíocht]] a bhaineann le haire don cholainn agus don aigne, agus an freastal a thugann [[dochtúir leighis|dochtúirí leighis]]. Is mór é a réimse, agus baineann líon mór saineolaíochtaí leis - na trí réimse is ginearálta ná [[máinliacht]], [[míochaine chliniciúil]] agus [[taighde míochaine]]. Is [[dochtúir leighis|dochtúirí leighis]] iad [[dochtúir teaghlaigh|dochtúirí teaghlaigh]] nó [[cleachtóir ginearálta leighis|cleachtóirí ginearálta]] agus nó saineolaithe leighis nó [[comhairleoir leighis|comhairleoirí]] araon. Tugtar [[dochtúir teaghlaigh]] ar ghnáthdhochtúir a chleachtann an leigheas go ginearálta, de ghnáth ina sheomra freastail féin. Sa lá atá inniu ann, is minice dochtúirí a bheith i gcomhchleachtadh le dochtúirí eile i gclinic, ina bhfuil ar a laghad [[altra|banaltra]] amháin, cléireach, agus áiseanna sa bhreis nach mbeadh ar chumas dhochtúra aonair a chur ar fáil. Ar an taobh eile de, is féidir an leigheas a roinnt idir speisialtachtaí galair agus córais an choirp (m.sh. [[liacht bhan]], [[leigheas análaithe]], [[néareolaíocht]], nó [[síciatracht]]), aois an othair (m.sh. [[péidiatraic]] (liacht leanbh) nó [[leigheas seanaoise]]), an bealach ina gcuirtear an leigheas i bhfeidhm (m.sh. [[máinliacht]], [[raideolaíocht]] nó leigheas ginearálta), agus idir aire dhíreach, agus déanamh agus iniúchadh scrúdaithe, m.sh. [[paiteolaíocht]] agus [[raideolaíocht]]. [[Cnáimhseachas]] a thugtar ar dhochtúir a chleachtann aire ban torrach chomh maith le bainistíocht na breithe féin. Ina theannta sin, tá dochtúirí a chaitheann cuid mhaith dá gcuid ama le múinteoireacht, le taighde in [[eolaíocht shláinte]], ag obair le roinn den rialtas nó ag plé le leigheas pobail. Ina theannta sin uile, tá go leor cleachtóirí eile leighis nach dochtúirí leighis iad, ach a oibríonn leis an othar, go minic faoi choimirce an dochtúra leighis. M.sh., [[altra]] (banaltra an fhoirm bhaineann) a thugtar ar chleachtóir a dhéanann obair cosúil le piollaí agus instealltaí a thabhairt, cuidiú leis an lia le linn obráide, aire othair roimh agus i ndiaidh obráide, agus mórchuid an aire ginearálta le linn d'othair bheith in [[ospidéal|ospidéil]]. Tá teiripeoirí eile, mar shampla, a chuidíonn le hothair; le neamhoird urlabhra (teiripe urlabhra agus éisteachta), le trioblóid gluaiseachta (fisiteiripe) agus a thugann radaíocht (radaiteiripe). {{síol}} [[Catagóir:Leigheas|*]] [[Catagóir:Eolaíocht]] a0wy8zg3rwt1midbs0pds4qdh48nlmd 1318691 1318689 2026-06-27T01:16:31Z Divinations 63974 Cealaíodh athruithe [[Special:Contributions/Miksolwf|Miksolwf]] ([[User talk:Miksolwf|Plé]]); ar ais chuig leagan le [[User:Quinlan83|Quinlan83]] 1132410 wikitext text/x-wiki {{glanadh-mar|Tá an-chuid téarmaíochta amhrasaí ann}} [[Íomhá:Three_early_medicine_bottles.jpg|deas|250px|thumb|Míochaine]] Is éard is '''míochaine''' nó '''leigheas''' ann ná an [[eolaíocht]] a bhaineann le haire don cholainn agus don aigne, agus an freastal a thugann [[dochtúir leighis|dochtúirí leighis]]. Is mór é a réimse, agus baineann líon mór saineolaíochtaí leis - na trí réimse is ginearálta ná [[máinliacht]], [[míochaine chliniciúil]] agus [[taighde míochaine]]. Is [[dochtúir leighis|dochtúirí leighis]] iad [[dochtúir teaghlaigh|dochtúirí teaghlaigh]] nó [[cleachtóir ginearálta leighis|cleachtóirí ginearálta]] agus nó saineolaithe leighis nó [[comhairleoir leighis|comhairleoirí]] araon. Tugtar [[dochtúir teaghlaigh]] ar ghnáthdhochtúir a chleachtann an leigheas go ginearálta, de ghnáth ina sheomra freastail féin. Sa lá atá inniu ann, is minice dochtúirí a bheith i gcomhchleachtadh le dochtúirí eile i gclinic, ina bhfuil ar a laghad [[altra|banaltra]] amháin, cléireach, agus áiseanna sa bhreis nach mbeadh ar chumas dhochtúra aonair a chur ar fáil. Ar an taobh eile de, is féidir an leigheas a roinnt idir speisialtachtaí galair agus córais an choirp (m.sh. [[liacht bhan]], [[leigheas análaithe]], [[néareolaíocht]], nó [[síciatracht]]), aois an othair (m.sh. [[péidiatraic]] (liacht leanbh) nó [[leigheas seanaoise]]), an bealach ina gcuirtear an leigheas i bhfeidhm (m.sh. [[máinliacht]], [[raideolaíocht]] nó leigheas ginearálta), agus idir aire dhíreach, agus déanamh agus iniúchadh scrúdaithe, m.sh. [[paiteolaíocht]] agus [[raideolaíocht]]. [[Cnáimhseachas]] a thugtar ar dhochtúir a chleachtann aire ban torrach chomh maith le bainistíocht na breithe féin. Ina theannta sin, tá dochtúirí a chaitheann cuid mhaith dá gcuid ama le múinteoireacht, le taighde in [[eolaíocht shláinte]], ag obair le roinn den rialtas nó ag plé le leigheas pobail. Ina theannta sin uile, tá go leor cleachtóirí eile leighis nach dochtúirí leighis iad, ach a oibríonn leis an othar, go minic faoi choimirce an dochtúra leighis. M.sh., [[altra]] (banaltra an fhoirm bhaineann) a thugtar ar chleachtóir a dhéanann obair cosúil le piollaí agus instealltaí a thabhairt, cuidiú leis an lia le linn obráide, aire othair roimh agus i ndiaidh obráide, agus mórchuid an aire ginearálta le linn d'othair bheith in [[ospidéal|ospidéil]]. Tá teiripeoirí eile, mar shampla, a chuidíonn le hothair; le neamhoird urlabhra (teiripe urlabhra agus éisteachta), le trioblóid gluaiseachta (fisiteiripe) agus a thugann radaíocht (radaiteiripe). {{síol}} [[Catagóir:Leigheas|*]] [[Catagóir:Eolaíocht]] d9hv4zsn7o9atoj21gpx04zoaj5nhi0 1318754 1318691 2026-06-27T09:20:26Z https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II 1318754 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II {{glanadh-mar|Tá an-chuid téarmaíochta amhrasaí ann}} [[Íomhá:Three_early_medicine_bottles.jpg|deas|250px|thumb|Míochaine]] Is éard is '''míochaine''' nó '''leigheas''' ann ná an [[eolaíocht]] a bhaineann le haire don cholainn agus don aigne, agus an freastal a thugann [[dochtúir leighis|dochtúirí leighis]]. Is mór é a réimse, agus baineann líon mór saineolaíochtaí leis - na trí réimse is ginearálta ná [[máinliacht]], [[míochaine chliniciúil]] agus [[taighde míochaine]]. Is [[dochtúir leighis|dochtúirí leighis]] iad [[dochtúir teaghlaigh|dochtúirí teaghlaigh]] nó [[cleachtóir ginearálta leighis|cleachtóirí ginearálta]] agus nó saineolaithe leighis nó [[comhairleoir leighis|comhairleoirí]] araon. Tugtar [[dochtúir teaghlaigh]] ar ghnáthdhochtúir a chleachtann an leigheas go ginearálta, de ghnáth ina sheomra freastail féin. Sa lá atá inniu ann, is minice dochtúirí a bheith i gcomhchleachtadh le dochtúirí eile i gclinic, ina bhfuil ar a laghad [[altra|banaltra]] amháin, cléireach, agus áiseanna sa bhreis nach mbeadh ar chumas dhochtúra aonair a chur ar fáil. Ar an taobh eile de, is féidir an leigheas a roinnt idir speisialtachtaí galair agus córais an choirp (m.sh. [[liacht bhan]], [[leigheas análaithe]], [[néareolaíocht]], nó [[síciatracht]]), aois an othair (m.sh. [[péidiatraic]] (liacht leanbh) nó [[leigheas seanaoise]]), an bealach ina gcuirtear an leigheas i bhfeidhm (m.sh. [[máinliacht]], [[raideolaíocht]] nó leigheas ginearálta), agus idir aire dhíreach, agus déanamh agus iniúchadh scrúdaithe, m.sh. [[paiteolaíocht]] agus [[raideolaíocht]]. [[Cnáimhseachas]] a thugtar ar dhochtúir a chleachtann aire ban torrach chomh maith le bainistíocht na breithe féin. Ina theannta sin, tá dochtúirí a chaitheann cuid mhaith dá gcuid ama le múinteoireacht, le taighde in [[eolaíocht shláinte]], ag obair le roinn den rialtas nó ag plé le leigheas pobail. Ina theannta sin uile, tá go leor cleachtóirí eile leighis nach dochtúirí leighis iad, ach a oibríonn leis an othar, go minic faoi choimirce an dochtúra leighis. M.sh., [[altra]] (banaltra an fhoirm bhaineann) a thugtar ar chleachtóir a dhéanann obair cosúil le piollaí agus instealltaí a thabhairt, cuidiú leis an lia le linn obráide, aire othair roimh agus i ndiaidh obráide, agus mórchuid an aire ginearálta le linn d'othair bheith in [[ospidéal|ospidéil]]. Tá teiripeoirí eile, mar shampla, a chuidíonn le hothair; le neamhoird urlabhra (teiripe urlabhra agus éisteachta), le trioblóid gluaiseachta (fisiteiripe) agus a thugann radaíocht (radaiteiripe). {{síol}} [[Catagóir:Leigheas|*]] [[Catagóir:Eolaíocht]] fk7ws7k37dbkqlmcrl603s1x0nwbofv 1318903 1318754 2026-06-27T09:34:21Z XXBlackburnXx 36804 Reverted edit by a hidden user to last revision by [[User:Divinations|Divinations]] 1132410 wikitext text/x-wiki {{glanadh-mar|Tá an-chuid téarmaíochta amhrasaí ann}} [[Íomhá:Three_early_medicine_bottles.jpg|deas|250px|thumb|Míochaine]] Is éard is '''míochaine''' nó '''leigheas''' ann ná an [[eolaíocht]] a bhaineann le haire don cholainn agus don aigne, agus an freastal a thugann [[dochtúir leighis|dochtúirí leighis]]. Is mór é a réimse, agus baineann líon mór saineolaíochtaí leis - na trí réimse is ginearálta ná [[máinliacht]], [[míochaine chliniciúil]] agus [[taighde míochaine]]. Is [[dochtúir leighis|dochtúirí leighis]] iad [[dochtúir teaghlaigh|dochtúirí teaghlaigh]] nó [[cleachtóir ginearálta leighis|cleachtóirí ginearálta]] agus nó saineolaithe leighis nó [[comhairleoir leighis|comhairleoirí]] araon. Tugtar [[dochtúir teaghlaigh]] ar ghnáthdhochtúir a chleachtann an leigheas go ginearálta, de ghnáth ina sheomra freastail féin. Sa lá atá inniu ann, is minice dochtúirí a bheith i gcomhchleachtadh le dochtúirí eile i gclinic, ina bhfuil ar a laghad [[altra|banaltra]] amháin, cléireach, agus áiseanna sa bhreis nach mbeadh ar chumas dhochtúra aonair a chur ar fáil. Ar an taobh eile de, is féidir an leigheas a roinnt idir speisialtachtaí galair agus córais an choirp (m.sh. [[liacht bhan]], [[leigheas análaithe]], [[néareolaíocht]], nó [[síciatracht]]), aois an othair (m.sh. [[péidiatraic]] (liacht leanbh) nó [[leigheas seanaoise]]), an bealach ina gcuirtear an leigheas i bhfeidhm (m.sh. [[máinliacht]], [[raideolaíocht]] nó leigheas ginearálta), agus idir aire dhíreach, agus déanamh agus iniúchadh scrúdaithe, m.sh. [[paiteolaíocht]] agus [[raideolaíocht]]. [[Cnáimhseachas]] a thugtar ar dhochtúir a chleachtann aire ban torrach chomh maith le bainistíocht na breithe féin. Ina theannta sin, tá dochtúirí a chaitheann cuid mhaith dá gcuid ama le múinteoireacht, le taighde in [[eolaíocht shláinte]], ag obair le roinn den rialtas nó ag plé le leigheas pobail. Ina theannta sin uile, tá go leor cleachtóirí eile leighis nach dochtúirí leighis iad, ach a oibríonn leis an othar, go minic faoi choimirce an dochtúra leighis. M.sh., [[altra]] (banaltra an fhoirm bhaineann) a thugtar ar chleachtóir a dhéanann obair cosúil le piollaí agus instealltaí a thabhairt, cuidiú leis an lia le linn obráide, aire othair roimh agus i ndiaidh obráide, agus mórchuid an aire ginearálta le linn d'othair bheith in [[ospidéal|ospidéil]]. Tá teiripeoirí eile, mar shampla, a chuidíonn le hothair; le neamhoird urlabhra (teiripe urlabhra agus éisteachta), le trioblóid gluaiseachta (fisiteiripe) agus a thugann radaíocht (radaiteiripe). {{síol}} [[Catagóir:Leigheas|*]] [[Catagóir:Eolaíocht]] d9hv4zsn7o9atoj21gpx04zoaj5nhi0 0 2198 1318653 1317156 2026-06-27T01:13:08Z Miksolwf 75344 https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI 1318653 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI [[Íomhá:Health Sciences Authority 2, Dec 05.JPG|mion|Health Sciences Authority]] Is é atá i gceist le h'''eolaíocht sláinte''' ná an [[eolaíocht]] a bhaineann leis an g[[corp daonna]], ar na galair a bhaineann dó, agus ar na modhanna a úsáidtear leis na [[galair]] sin a chur i gceart; Mar shampla, [[cógas leighis]], [[radaiteiripe]], nó le bunchúiseanna na ngalar a bhaineann don chorp daonna. Le dul ar aghaidh in eolaíocht sláinte, is minic a bhíonn leighis nua ar fáil do [[tinneas|thinnis]] éagsúla. I measc na n-eolaíochtaí sláinte, áirítear [[bithcheimic]], [[micribitheolaíocht]], [[fiseolaíocht]], agus [[anatamaíocht]]. Go minic oibríonn [[Dochtúir leighis|dochtúirí leighis]] i dteannta eolaithe eile le taighde a reáchtáil. == Tagairtí == {{reflist}} {{Síol-sláinte}} [[Catagóir:Leigheas]] [[Catagóir:Eolaíocht]] 27m7o4vgqr0gjx0vvve808qxvkq297u 1318657 1318653 2026-06-27T01:13:29Z Divinations 63974 Cealaíodh athruithe [[Special:Contributions/Miksolwf|Miksolwf]] ([[User talk:Miksolwf|Plé]]); ar ais chuig leagan le [[User:Conradder|Conradder]] 1155914 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:Health Sciences Authority 2, Dec 05.JPG|mion|Health Sciences Authority]] Is é atá i gceist le h'''eolaíocht sláinte''' ná an [[eolaíocht]] a bhaineann leis an g[[corp daonna]], ar na galair a bhaineann dó, agus ar na modhanna a úsáidtear leis na [[galair]] sin a chur i gceart; Mar shampla, [[cógas leighis]], [[radaiteiripe]], nó le bunchúiseanna na ngalar a bhaineann don chorp daonna. Le dul ar aghaidh in eolaíocht sláinte, is minic a bhíonn leighis nua ar fáil do [[tinneas|thinnis]] éagsúla. I measc na n-eolaíochtaí sláinte, áirítear [[bithcheimic]], [[micribitheolaíocht]], [[fiseolaíocht]], agus [[anatamaíocht]]. Go minic oibríonn [[Dochtúir leighis|dochtúirí leighis]] i dteannta eolaithe eile le taighde a reáchtáil. == Tagairtí == {{reflist}} {{Síol-sláinte}} [[Catagóir:Leigheas]] [[Catagóir:Eolaíocht]] hns49jbqc5rx0g5n5ns8hotlrzqx2kg 1318738 1318657 2026-06-27T09:17:09Z https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II 1318738 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II [[Íomhá:Health Sciences Authority 2, Dec 05.JPG|mion|Health Sciences Authority]] Is é atá i gceist le h'''eolaíocht sláinte''' ná an [[eolaíocht]] a bhaineann leis an g[[corp daonna]], ar na galair a bhaineann dó, agus ar na modhanna a úsáidtear leis na [[galair]] sin a chur i gceart; Mar shampla, [[cógas leighis]], [[radaiteiripe]], nó le bunchúiseanna na ngalar a bhaineann don chorp daonna. Le dul ar aghaidh in eolaíocht sláinte, is minic a bhíonn leighis nua ar fáil do [[tinneas|thinnis]] éagsúla. I measc na n-eolaíochtaí sláinte, áirítear [[bithcheimic]], [[micribitheolaíocht]], [[fiseolaíocht]], agus [[anatamaíocht]]. Go minic oibríonn [[Dochtúir leighis|dochtúirí leighis]] i dteannta eolaithe eile le taighde a reáchtáil. == Tagairtí == {{reflist}} {{Síol-sláinte}} [[Catagóir:Leigheas]] [[Catagóir:Eolaíocht]] hx8pyzk9njtck0nl8rg2nwezki0q29i 1318916 1318738 2026-06-27T09:34:21Z XXBlackburnXx 36804 Reverted edit by a hidden user to last revision by [[User:Divinations|Divinations]] 1155914 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:Health Sciences Authority 2, Dec 05.JPG|mion|Health Sciences Authority]] Is é atá i gceist le h'''eolaíocht sláinte''' ná an [[eolaíocht]] a bhaineann leis an g[[corp daonna]], ar na galair a bhaineann dó, agus ar na modhanna a úsáidtear leis na [[galair]] sin a chur i gceart; Mar shampla, [[cógas leighis]], [[radaiteiripe]], nó le bunchúiseanna na ngalar a bhaineann don chorp daonna. Le dul ar aghaidh in eolaíocht sláinte, is minic a bhíonn leighis nua ar fáil do [[tinneas|thinnis]] éagsúla. I measc na n-eolaíochtaí sláinte, áirítear [[bithcheimic]], [[micribitheolaíocht]], [[fiseolaíocht]], agus [[anatamaíocht]]. Go minic oibríonn [[Dochtúir leighis|dochtúirí leighis]] i dteannta eolaithe eile le taighde a reáchtáil. == Tagairtí == {{reflist}} {{Síol-sláinte}} [[Catagóir:Leigheas]] [[Catagóir:Eolaíocht]] hns49jbqc5rx0g5n5ns8hotlrzqx2kg 0 2211 1318796 1315991 2026-06-27T09:28:51Z https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II 1318796 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II {{WD Bosca Sonraí Córais Scríbhneoireachta‎}} <div align=center><font size=7>&#x169b;&#x1691;&#x168c;&#x1690;&#x168b;&#x169c;</font></div> Is [[aibítir]] sheanda é an t'''Ogham''' nó '''Aibítir na gcrann''' ([[Sean-Ghaeilge]] '''Ogam'''), an t-oghamchraobh, a bhíodh in úsáid roimh theacht na [[Críostaíocht|Críostaíochta]] go [[Éire|hÉirinn]], idir [[300]] A.D. agus [[600]] A.D. Faightear inscríte é in Éirinn, in [[Albain]], sa [[An Bhreatain Bheag|Bhreatain Bheag]], i [[Sasana]], agus i [[Oileán Mhanann|Manainn]]. [[Íomhá:Book of Ballymote 170r.jpg|mion|clé|240px|Leathanach 170r - Leabhar Bhaile an Mhóta]] == An Córas Scríbhneoireachta == Nuair a ghearrtaí an tOgham ar [[liag]], ar ghallán nó ar chloch chuimhneachán, ritheadh an téacs ó bhun na cloiche aníos. D'úsáidtí poncanna do na [[guta|gutaí]] mar seo a leanas: ponc amháin = a, dhá phonc = o, trí phonc = u, ceithre phonc = e agus cúig phonc = i. D'úsáidtí stróiceacha do na [[consan|consain]]. Ghearrtaí an scríbhneoireacht seo ar imeall na cloiche nó ar lár líne ar a dtugtaí an 'fleasc'. Tá inscríbhinní dátheangacha [[Gaeilge]] agus [[Laidin|Laidine]] ann freisin, a léitear ó chlé go deis. Nuair a bhí an tOgham scríofa i lámhscríbhinní, lean an téacs gnáth-threo na Laidine (cothrománach agus ó chlé go deis), le stríoca ingearacha in áit eangaí greanta na n-inscríbhinní le haghaidh na ngutaí. [[Íomhá:All Ogham letters including Forfeda - Übersicht aller Ogham-Zeichen einschließlich Forfeda.jpg|thumb|350px|Tá 25 bunlitir san Ogham]] == Fairsinge == Maítear gur thosaigh an tOgham, in iardheisceart na tíre agus tá teacht ar 121 sampla de na galláin seo i [[Contae Chiarraí|gCiarraí]]. Faightear 81 sampla i [[Contae Chorcaí|gCorcaigh]] agus 47 sampla i [[Contae Phort Láirge|bPort Láirge]]. Faightear 15 sampla sa Bhreatain Bheag agus tá an gallán oghaim is sia soir le fáil i [[Silchester]] i Sasana, rud a chiallaíonn gur bhog na daoine leis an scríbhneoireacht seo soir de réir a chéile, ó Chiarraí ar aghaidh. ==Aibítir an Oghaim== {{féach freisin|Bríatharogam}} Tá 25 bunlitir san Ogham. Tugtar ''fid''<ref>[http://dil.ie/21999 fid], crann, litir, guta, ar eDIL</ref> (fiodh, crann) ar an gcéad fiche [[Litir (aibítir)|litir]], roinnte ina gceithre aicme ainmnithe as an gcéad litir sa tsraith (''Aicme Bheithe'', ''Aicme Uatha'', ''Aicme Mhuine'', ''Aicme Ailme''). Cuireann an focal 'fiodh' in iúl an nasc idir crainn agus ainmneacha na litreacha. Is ''taebomna''<ref>[http://dil.ie/39468 taebomna] ar eDIL</ref>, taobhomhna nó consain iad an chéad 15 díobh, agus gutaí simplí na 5 deireanacha. Tugtar ''[[forfeda]]''<ref>[http://dil.ie/23611 forfid], litir sa bhreis, ar eDIL</ref> (airfheánna, litreacha sa bhreis) ar na litreacha eile. Tá aon aicme oifigiúil amháin inniu ann, agus défhoghair atá ann, ach faightear ''forfeda'' eile, go háirithe Peith. {{Litreacha Oghaim}} <!-- féach na leathanaigh féin * '''[[Beith (ogham)|Beith]] [B]''', Is é is brí le '''Beithe''' sa tSean-Ghaeilge ná "[[Beith|crann beithe]]", gaolmhar leis an bhfocal ''bedw'' sa Mheán-Bhreatnais. Ceaptar gur iasacht ón bhfocal gaolmhar sa Ghaillis é an focal Laidine ''betula''. * '''[[Luis (ogham)|Luis]]/Caertheand [L]''', Sa tSean-Ghaeilge, tá an focal '''Luis''' gaolmhar le ''luise'' nó ''lus.'' Úsáidtear '''Caertheand''' i gcóras na gcrann, i.e. seanfhocal ar "[[Caorthann|crann caorthainn]]". * '''[[Fearn (ogham)|Fearn]] [W]''', bhí an brí céanna ag '''Fearn''' sa tSean-Ghaeilge is atá aige sa Nua-Ghaeilge ~ [[Fearn]] nó [[Fearnóg]]. Ós rud é go bhfoghraíodh "f" mar "w" sa tSean-Ghaeilge, i.e.''*wernā'', ba é '''{{IPA|[w]}}''' an fhuaim a sheasann sé di. *'''[[Sail (ogham)|Sail]] [S]''', Is é is brí le '''Sail''' sa tSean-Ghaeilge ná "[[Saileach|crann saillí]]" nó "[[saileach]]", gaolmhar le ''salix'' sa Laidin. * '''[[Nion (ogham)|Nion]]/Uinnius [N]''' Is é is brí le '''Nin''' sa tSean-Ghaeilge ná "píce" or "áiléir". Úsáidtear '''Uinnius''' i gcóras na gcrann, i.e. seanfhocal ar "[[Fuinseog|fhuinseog]]".--> * '''[[Uath (ogham)|Uath]] [H]''', tá an bhrí chéanna ag an bhfocal '''Uath '''sa tSean-Ghaeilge is atá aige sa Nua-Ghaeilge. Úsáidtear “[[Sceach gheal|Sceach Gheall]]” i gCóras na gcrann. Ní fios cad é sanasaíocht fhoinseacht an fhocail, áfach, foghraíocht an fhocail ach oiread. Molann McManus (1986) gur '''[y]''' atá i gceist. Mhol Peter Schrijver (''féach ''McManus 1991:37) go bhfuil seans ann, más rud é gurb leagan gaolmhar é leis an Laidin pavere, gur lean rian den *p sa [[Phróta-Ind-Eorpach]] ar aghaidh sa nGaeilge Chianach, ach níl aon fhianaise neamhspleách de sin.<!-- * '''[[Dair (ogham)|Dair]] [D]''', tá an bhrí chéanna ag an bhfocal '''Dair '''sa tSean-Ghaeilge is atá aige sa Nua-Ghaeilge, i.e. [[Dair|crann darach]]. (PIE ''*doru-'').<ref>https://en.wiktionary.org/wiki/dair</ref> * '''[[Tinne (ogham)|Tinne]]/Cuileand [T],''' De réir fianaise na nathanna meafaracha (nó ''kennings''), is é is brí le Tinne sa tSean-Ghaeilge ná "barra miotail”, nó “tinne". Úsáidtear “Cuileand” i gCóras na gcrann, i.e. [[Cuileann]]. * '''[[Coll (ogham)|Coll]]''', sa tSean-Ghaeilge bhí an focal céanna atá ann inniu sa Nua-Ghaeilge, '''Coll''', gaolmhar leis an focal ''collen'' sa Bhreatanais. Sa Laidin, tá an focal ''corulus'' nó ''corylus'' gaolmhar leis. * '''[[Ceirt (ogham)|Ceirt]]''', nó '''Cert''' sa tSean-Ghaeilge. Tá an focal seo gaolmhar le ''perth'' sa Bhreatnais agus ''quercus'', “dair”, sa Laidin (Próta-Ind-Eorpach *perkwos). Ceapadh go mícheart gur ceirt a bhí ann sa tSean-Ghaeilge, an focal ar “chiap”, agus tá an botún sin le feiceáil sna nathanna meafaracha. * '''[[Muin (ogham)|Muin]]''' * '''[[Gort (ogham)|Gort]]''' * '''[[nGéadal (ogham)|nGéadal]]''' * '''[[Straif (ogham)|Straif]]''' * '''[[Ruis (ogham)|Ruis]]''' * '''[[Ailm (ogham)|Ailm]]''' * '''[[Onn (ogham)|Onn]]''' * '''[[Úr (ogham)|Úr]]''' * '''[[Eadhadh (ogham)|Eadhadh]]''' * '''[[Iodhadh (ogham)|Iodhadh]].'''--> ==Unicode== Cuireadh an tOgham leis an gCaighdeán Unicode i Mí Mheán Fómhair 1999 nuair a seoladh leagan 3.0. Tógadh litriú na n-ainmneacha as caighdeánú as an mbliain 1997,<ref>Cén cheann?</ref> agus gafa chuig an gCaighdeán Unicode agus Caighdeán na hÉireann 434:1999. Tá 32 cód le fáil sa bhloc Unicode, U+1680–U+169F, san áireamh spás, 26 litir &mdash; 25 sa 5 bhunaicme, agus peith &mdash; tús- agus críoch-chleite, agus 3 in áirithe. {| border="1" cellspacing="0" cellpadding="5" class="wikitable nounderlines" style="border-collapse:collapse;background:#FFFFFF;font-size:large;text-align:center" | colspan="17" style="background:#F8F8F8;font-size:small" | '''Ogham'''<ref group=U1680>Ó leagan Unicode 12.0 amach</ref><ref group= U1680>Boscaí liatha neamhshannta</ref><br />[https://www.unicode.org/charts/PDF/U1680.pdf Cairt Oifigiúil den Unicode Consortium] (PDF) |- style="background:#F8F8F8;font-size:small" | style="width:45pt" | &nbsp; || style="width:20pt" | 0 || style="width:20pt" | 1 || style="width:20pt" | 2 || style="width:20pt" | 3 || style="width:20pt" | 4 || style="width:20pt" | 5 || style="width:20pt" | 6 || style="width:20pt" | 7 || style="width:20pt" | 8 || style="width:20pt" | 9 || style="width:20pt" | A || style="width:20pt" | B || style="width:20pt" | C || style="width:20pt" | D || style="width:20pt" | E || style="width:20pt" | F |- | style="background:#F8F8F8;font-size:small" | U+168x | style="font-family:'Noto Sans Ogham';" title="U+1680: SPACE" | &#x1680; | style="font-family:'Noto Sans Ogham';" title="U+1681: BEITH" | &#x1681; | style="font-family:'Noto Sans Ogham';" title="U+1682: LUIS" | &#x1682; | style="font-family:'Noto Sans Ogham';" title="U+1683: FEARN" | &#x1683; | style="font-family:'Noto Sans Ogham';" title="U+1684: SAIL" | &#x1684; | style="font-family:'Noto Sans Ogham';" title="U+1685: NION" | &#x1685; | style="font-family:'Noto Sans Ogham';" title="U+1686: UATH" | &#x1686; | style="font-family:'Noto Sans Ogham';" title="U+1687: DAIR" | &#x1687; | style="font-family:'Noto Sans Ogham';" title="U+1688: TINNE" | &#x1688; | style="font-family:'Noto Sans Ogham';" title="U+1689: COLL" | &#x1689; | style="font-family:'Noto Sans Ogham';" title="U+168A: CEIRT" | &#x168A; | style="font-family:'Noto Sans Ogham';" title="U+168B: MUIN" | &#x168B; | style="font-family:'Noto Sans Ogham';" title="U+168C: GORT" | &#x168C; | style="font-family:'Noto Sans Ogham';" title="U+168D: NGEADAL" | &#x168D; | style="font-family:'Noto Sans Ogham';" title="U+168E: STRAIF" | &#x168E; | style="font-family:'Noto Sans Ogham';" title="U+168F: RUIS" | &#x168F; |- | style="background:#F8F8F8;font-size:small" | U+169x | style="font-family:'Noto Sans Ogham';" title="U+1690: AILM" | &#x1690; | style="font-family:'Noto Sans Ogham';" title="U+1691: ONN" | &#x1691; | style="font-family:'Noto Sans Ogham';" title="U+1692: UR" | &#x1692; | style="font-family:'Noto Sans Ogham';" title="U+1693: EADHADH" | &#x1693; | style="font-family:'Noto Sans Ogham';" title="U+1694: IODHADH" | &#x1694; | style="font-family:'Noto Sans Ogham';" title="U+1695: EABHADH" | &#x1695; | style="font-family:'Noto Sans Ogham';" title="U+1696: OR" | &#x1696; | style="font-family:'Noto Sans Ogham';" title="U+1697: UILLEANN" | &#x1697; | style="font-family:'Noto Sans Ogham';" title="U+1698: IFIN" | &#x1698; | style="font-family:'Noto Sans Ogham';" title="U+1699: EAMHANCHOLL" | &#x1699; | style="font-family:'Noto Sans Ogham';" title="U+169A: PEITH" | &#x169A; | style="font-family:'Noto Sans Ogham';" title="U+169B: FEATHER MARK" | &#x169B; | style="font-family:'Noto Sans Ogham';" title="U+169C: REVERSED FEATHER MARK" | &#x169C; | title="In áirithe" style="background-color:#CCCCCC;" | | title="In áirithe" style="background-color:#CCCCCC;" | | title="In áirithe" style="background-color:#CCCCCC;" | |- | colspan="17" style="background:#F8F8F8;font-size:small;text-align:left" | '''Nótaí''' <references group=U1680 /> |} == Cé dó an tOgham? == Ba scil ar leith í an [[córas scríbhneoireachta]] seo, is mar sin, scríobhtaí é do dhaoine tábhachtacha, a cuireadh mar a seasann an gallán anois. Ainmneacha daoine móra le rá – [[rí|ríthe]], [[taoiseach|taoisigh]] agus daoine cumhachtacha eile – a scríobhtaí ar na galláin oghaim den chuid is mó. De réir an tseanchais, ba é an [[dia]] [[Ceilteach]] [[Oghma]] (dia na hurlabhra agus na foghlama) a cheap an córas scríbhneoireachta seo. == Deireadh ré == Tháinig deireadh le ré an oghaim le teacht na manach go hÉirinn mar d'úsáidtí aibítir na Laidine ó shin i leith agus bhíodh na manaigh ag scríobh ar phár. Cé gur tháinig deireadh lena ré sa seachtú haois, faightear tagairt don ogham i [[Leabhar Bhaile an Mhóta]] a scríobhadh san 11ú haois. == Foinse == * Ó Murchú, Máirtín (1985). ''The Irish Language''. An Roinn Ghnóthaí Eachtrannacha agus Bord na Gaeilge (arna chur i gcló ag Ormond Printing Co., Éire). ==Féach freisin== * ''[[Auraicept na n-Éces]]'' * [[Briatharoghaim]] * ''[[De Dúilib Feda na Forfid]]'' * [[An Leabhar Oghaim]] ==Naisc sheachtracha== * [http://www.megalithicireland.com Irish Ogham Stones] * [http://https://www.ucc.ie/en/discover/visit/centre/stone-corridor/The Stone Corridor] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130711041720/http://https/ |date=2013-07-11 }} * [https://www.evertype.com/standards/og/ogmharc.html Gach uile rud faoi Ogham ar an Líon] lenár gcara [[Úsáideoir:Evertype|Evertype]] ==Tagairtí== {{reflist}} {{Teangeolaíocht na Gaeilge}} [[Catagóir:Stair na hÉireann]] [[Catagóir:Aibítrí]] [[Catagóir:Ogham| ]] qnb21b243gnjyetitfc5j6p3ivzwdem 1318879 1318796 2026-06-27T09:34:20Z XXBlackburnXx 36804 Reverted edit by a hidden user to last revision by [[User:Quinlan83|Quinlan83]] 1296078 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Córais Scríbhneoireachta‎}} <div align=center><font size=7>&#x169b;&#x1691;&#x168c;&#x1690;&#x168b;&#x169c;</font></div> Is [[aibítir]] sheanda é an t'''Ogham''' nó '''Aibítir na gcrann''' ([[Sean-Ghaeilge]] '''Ogam'''), an t-oghamchraobh, a bhíodh in úsáid roimh theacht na [[Críostaíocht|Críostaíochta]] go [[Éire|hÉirinn]], idir [[300]] A.D. agus [[600]] A.D. Faightear inscríte é in Éirinn, in [[Albain]], sa [[An Bhreatain Bheag|Bhreatain Bheag]], i [[Sasana]], agus i [[Oileán Mhanann|Manainn]]. [[Íomhá:Book of Ballymote 170r.jpg|mion|clé|240px|Leathanach 170r - Leabhar Bhaile an Mhóta]] == An Córas Scríbhneoireachta == Nuair a ghearrtaí an tOgham ar [[liag]], ar ghallán nó ar chloch chuimhneachán, ritheadh an téacs ó bhun na cloiche aníos. D'úsáidtí poncanna do na [[guta|gutaí]] mar seo a leanas: ponc amháin = a, dhá phonc = o, trí phonc = u, ceithre phonc = e agus cúig phonc = i. D'úsáidtí stróiceacha do na [[consan|consain]]. Ghearrtaí an scríbhneoireacht seo ar imeall na cloiche nó ar lár líne ar a dtugtaí an 'fleasc'. Tá inscríbhinní dátheangacha [[Gaeilge]] agus [[Laidin|Laidine]] ann freisin, a léitear ó chlé go deis. Nuair a bhí an tOgham scríofa i lámhscríbhinní, lean an téacs gnáth-threo na Laidine (cothrománach agus ó chlé go deis), le stríoca ingearacha in áit eangaí greanta na n-inscríbhinní le haghaidh na ngutaí. [[Íomhá:All Ogham letters including Forfeda - Übersicht aller Ogham-Zeichen einschließlich Forfeda.jpg|thumb|350px|Tá 25 bunlitir san Ogham]] == Fairsinge == Maítear gur thosaigh an tOgham, in iardheisceart na tíre agus tá teacht ar 121 sampla de na galláin seo i [[Contae Chiarraí|gCiarraí]]. Faightear 81 sampla i [[Contae Chorcaí|gCorcaigh]] agus 47 sampla i [[Contae Phort Láirge|bPort Láirge]]. Faightear 15 sampla sa Bhreatain Bheag agus tá an gallán oghaim is sia soir le fáil i [[Silchester]] i Sasana, rud a chiallaíonn gur bhog na daoine leis an scríbhneoireacht seo soir de réir a chéile, ó Chiarraí ar aghaidh. ==Aibítir an Oghaim== {{féach freisin|Bríatharogam}} Tá 25 bunlitir san Ogham. Tugtar ''fid''<ref>[http://dil.ie/21999 fid], crann, litir, guta, ar eDIL</ref> (fiodh, crann) ar an gcéad fiche [[Litir (aibítir)|litir]], roinnte ina gceithre aicme ainmnithe as an gcéad litir sa tsraith (''Aicme Bheithe'', ''Aicme Uatha'', ''Aicme Mhuine'', ''Aicme Ailme''). Cuireann an focal 'fiodh' in iúl an nasc idir crainn agus ainmneacha na litreacha. Is ''taebomna''<ref>[http://dil.ie/39468 taebomna] ar eDIL</ref>, taobhomhna nó consain iad an chéad 15 díobh, agus gutaí simplí na 5 deireanacha. Tugtar ''[[forfeda]]''<ref>[http://dil.ie/23611 forfid], litir sa bhreis, ar eDIL</ref> (airfheánna, litreacha sa bhreis) ar na litreacha eile. Tá aon aicme oifigiúil amháin inniu ann, agus défhoghair atá ann, ach faightear ''forfeda'' eile, go háirithe Peith. {{Litreacha Oghaim}} <!-- féach na leathanaigh féin * '''[[Beith (ogham)|Beith]] [B]''', Is é is brí le '''Beithe''' sa tSean-Ghaeilge ná "[[Beith|crann beithe]]", gaolmhar leis an bhfocal ''bedw'' sa Mheán-Bhreatnais. Ceaptar gur iasacht ón bhfocal gaolmhar sa Ghaillis é an focal Laidine ''betula''. * '''[[Luis (ogham)|Luis]]/Caertheand [L]''', Sa tSean-Ghaeilge, tá an focal '''Luis''' gaolmhar le ''luise'' nó ''lus.'' Úsáidtear '''Caertheand''' i gcóras na gcrann, i.e. seanfhocal ar "[[Caorthann|crann caorthainn]]". * '''[[Fearn (ogham)|Fearn]] [W]''', bhí an brí céanna ag '''Fearn''' sa tSean-Ghaeilge is atá aige sa Nua-Ghaeilge ~ [[Fearn]] nó [[Fearnóg]]. Ós rud é go bhfoghraíodh "f" mar "w" sa tSean-Ghaeilge, i.e.''*wernā'', ba é '''{{IPA|[w]}}''' an fhuaim a sheasann sé di. *'''[[Sail (ogham)|Sail]] [S]''', Is é is brí le '''Sail''' sa tSean-Ghaeilge ná "[[Saileach|crann saillí]]" nó "[[saileach]]", gaolmhar le ''salix'' sa Laidin. * '''[[Nion (ogham)|Nion]]/Uinnius [N]''' Is é is brí le '''Nin''' sa tSean-Ghaeilge ná "píce" or "áiléir". Úsáidtear '''Uinnius''' i gcóras na gcrann, i.e. seanfhocal ar "[[Fuinseog|fhuinseog]]".--> * '''[[Uath (ogham)|Uath]] [H]''', tá an bhrí chéanna ag an bhfocal '''Uath '''sa tSean-Ghaeilge is atá aige sa Nua-Ghaeilge. Úsáidtear “[[Sceach gheal|Sceach Gheall]]” i gCóras na gcrann. Ní fios cad é sanasaíocht fhoinseacht an fhocail, áfach, foghraíocht an fhocail ach oiread. Molann McManus (1986) gur '''[y]''' atá i gceist. Mhol Peter Schrijver (''féach ''McManus 1991:37) go bhfuil seans ann, más rud é gurb leagan gaolmhar é leis an Laidin pavere, gur lean rian den *p sa [[Phróta-Ind-Eorpach]] ar aghaidh sa nGaeilge Chianach, ach níl aon fhianaise neamhspleách de sin.<!-- * '''[[Dair (ogham)|Dair]] [D]''', tá an bhrí chéanna ag an bhfocal '''Dair '''sa tSean-Ghaeilge is atá aige sa Nua-Ghaeilge, i.e. [[Dair|crann darach]]. (PIE ''*doru-'').<ref>https://en.wiktionary.org/wiki/dair</ref> * '''[[Tinne (ogham)|Tinne]]/Cuileand [T],''' De réir fianaise na nathanna meafaracha (nó ''kennings''), is é is brí le Tinne sa tSean-Ghaeilge ná "barra miotail”, nó “tinne". Úsáidtear “Cuileand” i gCóras na gcrann, i.e. [[Cuileann]]. * '''[[Coll (ogham)|Coll]]''', sa tSean-Ghaeilge bhí an focal céanna atá ann inniu sa Nua-Ghaeilge, '''Coll''', gaolmhar leis an focal ''collen'' sa Bhreatanais. Sa Laidin, tá an focal ''corulus'' nó ''corylus'' gaolmhar leis. * '''[[Ceirt (ogham)|Ceirt]]''', nó '''Cert''' sa tSean-Ghaeilge. Tá an focal seo gaolmhar le ''perth'' sa Bhreatnais agus ''quercus'', “dair”, sa Laidin (Próta-Ind-Eorpach *perkwos). Ceapadh go mícheart gur ceirt a bhí ann sa tSean-Ghaeilge, an focal ar “chiap”, agus tá an botún sin le feiceáil sna nathanna meafaracha. * '''[[Muin (ogham)|Muin]]''' * '''[[Gort (ogham)|Gort]]''' * '''[[nGéadal (ogham)|nGéadal]]''' * '''[[Straif (ogham)|Straif]]''' * '''[[Ruis (ogham)|Ruis]]''' * '''[[Ailm (ogham)|Ailm]]''' * '''[[Onn (ogham)|Onn]]''' * '''[[Úr (ogham)|Úr]]''' * '''[[Eadhadh (ogham)|Eadhadh]]''' * '''[[Iodhadh (ogham)|Iodhadh]].'''--> ==Unicode== Cuireadh an tOgham leis an gCaighdeán Unicode i Mí Mheán Fómhair 1999 nuair a seoladh leagan 3.0. Tógadh litriú na n-ainmneacha as caighdeánú as an mbliain 1997,<ref>Cén cheann?</ref> agus gafa chuig an gCaighdeán Unicode agus Caighdeán na hÉireann 434:1999. Tá 32 cód le fáil sa bhloc Unicode, U+1680–U+169F, san áireamh spás, 26 litir &mdash; 25 sa 5 bhunaicme, agus peith &mdash; tús- agus críoch-chleite, agus 3 in áirithe. {| border="1" cellspacing="0" cellpadding="5" class="wikitable nounderlines" style="border-collapse:collapse;background:#FFFFFF;font-size:large;text-align:center" | colspan="17" style="background:#F8F8F8;font-size:small" | '''Ogham'''<ref group=U1680>Ó leagan Unicode 12.0 amach</ref><ref group= U1680>Boscaí liatha neamhshannta</ref><br />[https://www.unicode.org/charts/PDF/U1680.pdf Cairt Oifigiúil den Unicode Consortium] (PDF) |- style="background:#F8F8F8;font-size:small" | style="width:45pt" | &nbsp; || style="width:20pt" | 0 || style="width:20pt" | 1 || style="width:20pt" | 2 || style="width:20pt" | 3 || style="width:20pt" | 4 || style="width:20pt" | 5 || style="width:20pt" | 6 || style="width:20pt" | 7 || style="width:20pt" | 8 || style="width:20pt" | 9 || style="width:20pt" | A || style="width:20pt" | B || style="width:20pt" | C || style="width:20pt" | D || style="width:20pt" | E || style="width:20pt" | F |- | style="background:#F8F8F8;font-size:small" | U+168x | style="font-family:'Noto Sans Ogham';" title="U+1680: SPACE" | &#x1680; | style="font-family:'Noto Sans Ogham';" title="U+1681: BEITH" | &#x1681; | style="font-family:'Noto Sans Ogham';" title="U+1682: LUIS" | &#x1682; | style="font-family:'Noto Sans Ogham';" title="U+1683: FEARN" | &#x1683; | style="font-family:'Noto Sans Ogham';" title="U+1684: SAIL" | &#x1684; | style="font-family:'Noto Sans Ogham';" title="U+1685: NION" | &#x1685; | style="font-family:'Noto Sans Ogham';" title="U+1686: UATH" | &#x1686; | style="font-family:'Noto Sans Ogham';" title="U+1687: DAIR" | &#x1687; | style="font-family:'Noto Sans Ogham';" title="U+1688: TINNE" | &#x1688; | style="font-family:'Noto Sans Ogham';" title="U+1689: COLL" | &#x1689; | style="font-family:'Noto Sans Ogham';" title="U+168A: CEIRT" | &#x168A; | style="font-family:'Noto Sans Ogham';" title="U+168B: MUIN" | &#x168B; | style="font-family:'Noto Sans Ogham';" title="U+168C: GORT" | &#x168C; | style="font-family:'Noto Sans Ogham';" title="U+168D: NGEADAL" | &#x168D; | style="font-family:'Noto Sans Ogham';" title="U+168E: STRAIF" | &#x168E; | style="font-family:'Noto Sans Ogham';" title="U+168F: RUIS" | &#x168F; |- | style="background:#F8F8F8;font-size:small" | U+169x | style="font-family:'Noto Sans Ogham';" title="U+1690: AILM" | &#x1690; | style="font-family:'Noto Sans Ogham';" title="U+1691: ONN" | &#x1691; | style="font-family:'Noto Sans Ogham';" title="U+1692: UR" | &#x1692; | style="font-family:'Noto Sans Ogham';" title="U+1693: EADHADH" | &#x1693; | style="font-family:'Noto Sans Ogham';" title="U+1694: IODHADH" | &#x1694; | style="font-family:'Noto Sans Ogham';" title="U+1695: EABHADH" | &#x1695; | style="font-family:'Noto Sans Ogham';" title="U+1696: OR" | &#x1696; | style="font-family:'Noto Sans Ogham';" title="U+1697: UILLEANN" | &#x1697; | style="font-family:'Noto Sans Ogham';" title="U+1698: IFIN" | &#x1698; | style="font-family:'Noto Sans Ogham';" title="U+1699: EAMHANCHOLL" | &#x1699; | style="font-family:'Noto Sans Ogham';" title="U+169A: PEITH" | &#x169A; | style="font-family:'Noto Sans Ogham';" title="U+169B: FEATHER MARK" | &#x169B; | style="font-family:'Noto Sans Ogham';" title="U+169C: REVERSED FEATHER MARK" | &#x169C; | title="In áirithe" style="background-color:#CCCCCC;" | | title="In áirithe" style="background-color:#CCCCCC;" | | title="In áirithe" style="background-color:#CCCCCC;" | |- | colspan="17" style="background:#F8F8F8;font-size:small;text-align:left" | '''Nótaí''' <references group=U1680 /> |} == Cé dó an tOgham? == Ba scil ar leith í an [[córas scríbhneoireachta]] seo, is mar sin, scríobhtaí é do dhaoine tábhachtacha, a cuireadh mar a seasann an gallán anois. Ainmneacha daoine móra le rá – [[rí|ríthe]], [[taoiseach|taoisigh]] agus daoine cumhachtacha eile – a scríobhtaí ar na galláin oghaim den chuid is mó. De réir an tseanchais, ba é an [[dia]] [[Ceilteach]] [[Oghma]] (dia na hurlabhra agus na foghlama) a cheap an córas scríbhneoireachta seo. == Deireadh ré == Tháinig deireadh le ré an oghaim le teacht na manach go hÉirinn mar d'úsáidtí aibítir na Laidine ó shin i leith agus bhíodh na manaigh ag scríobh ar phár. Cé gur tháinig deireadh lena ré sa seachtú haois, faightear tagairt don ogham i [[Leabhar Bhaile an Mhóta]] a scríobhadh san 11ú haois. == Foinse == * Ó Murchú, Máirtín (1985). ''The Irish Language''. An Roinn Ghnóthaí Eachtrannacha agus Bord na Gaeilge (arna chur i gcló ag Ormond Printing Co., Éire). ==Féach freisin== * ''[[Auraicept na n-Éces]]'' * [[Briatharoghaim]] * ''[[De Dúilib Feda na Forfid]]'' * [[An Leabhar Oghaim]] ==Naisc sheachtracha== * [http://www.megalithicireland.com Irish Ogham Stones] * [http://https://www.ucc.ie/en/discover/visit/centre/stone-corridor/The Stone Corridor] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130711041720/http://https/ |date=2013-07-11 }} * [https://www.evertype.com/standards/og/ogmharc.html Gach uile rud faoi Ogham ar an Líon] lenár gcara [[Úsáideoir:Evertype|Evertype]] ==Tagairtí== {{reflist}} {{Teangeolaíocht na Gaeilge}} [[Catagóir:Stair na hÉireann]] [[Catagóir:Aibítrí]] [[Catagóir:Ogham| ]] jv4cci6i5o9qeyi0xazmlkgoetquxpw 0 2233 1318767 1315924 2026-06-27T09:23:11Z https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II 1318767 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II {{WD Bosca Sonraí Idirghabháil Leighis}} Is éard atá i gceist leis an t'''síceolaíocht''' (nó an '''aigneolaíocht''' uaireanta) ná an brainse sin den [[eolaíocht]] a bhaineann le [[córas céadfach|aireachtáil]], smaoineamh, mothúcháin, agus iompar, agus mar a éiríonn siad as próisis orgánacha agus in imoibriú leis an [[comhshaol|timpeallacht nádúrtha]] agus shóisialta. Tá naisc thábhachtacha idir í agus brainsí eile den [[eolaíocht nádúrtha]] (mar shampla, an [[bitheolaíocht|bhitheolaíocht]] agus go háirithe an [[córas céadfach|eolaíocht néarach]]) agus [[Eolaíocht shóisialta|shóisialta]] (mar shampla, an t[[socheolaíocht]] agus an [[eolaíocht pholaitiúil]]). Tá brainse feidhmeach aici freisin, go háirithe an [[Síceolaíocht chliniciúil|tsíceolaíocht chliniciúil]], atá dírithe ar chothú sláinte intinne, agus an tsíceolaíocht gnó, atá dírithe ar fhadhbanna a bhaineann le dul chun cinn eagraíochta agus gnó. Uaireanta, sa ghnáthchaint, measctar síceolaíocht le [[síciatracht]], ach ní hionann an dá rud. Is brainse [[leigheas|leighis]] í an tsíciatracht, agus is [[dochtúir leighis|lia]] an t[[síciatraí]]. De ghnáth ní bhíonn traenáil sa leigheas ag síceolaithe agus dá bhrí sin ní úsáideann siad cógais nó drugaí mar áiseanna theiripeach. Mar sin féin, is fíor go bhfuil gaol idir síciatracht agus síceolaíocht chliniciúil nuair atá scileanna síciteiripe i gceist. ==Tagairtí== {{reflist}} {{wikt|síceolaíocht}} {{síol-sláinte}} [[Catagóir:Neamhoird mheabhracha]] [[Catagóir:Síceolaíocht| ]] [[Catagóir:Síciatracht|*]] [[Catagóir:Eolaíochtaí sóisialta]] jby92xm8ypu3s4blyndznxl2znle775 1318909 1318767 2026-06-27T09:34:21Z XXBlackburnXx 36804 Reverted edit by a hidden user to last revision by [[User:Quinlan83|Quinlan83]] 1284338 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Idirghabháil Leighis}} Is éard atá i gceist leis an t'''síceolaíocht''' (nó an '''aigneolaíocht''' uaireanta) ná an brainse sin den [[eolaíocht]] a bhaineann le [[córas céadfach|aireachtáil]], smaoineamh, mothúcháin, agus iompar, agus mar a éiríonn siad as próisis orgánacha agus in imoibriú leis an [[comhshaol|timpeallacht nádúrtha]] agus shóisialta. Tá naisc thábhachtacha idir í agus brainsí eile den [[eolaíocht nádúrtha]] (mar shampla, an [[bitheolaíocht|bhitheolaíocht]] agus go háirithe an [[córas céadfach|eolaíocht néarach]]) agus [[Eolaíocht shóisialta|shóisialta]] (mar shampla, an t[[socheolaíocht]] agus an [[eolaíocht pholaitiúil]]). Tá brainse feidhmeach aici freisin, go háirithe an [[Síceolaíocht chliniciúil|tsíceolaíocht chliniciúil]], atá dírithe ar chothú sláinte intinne, agus an tsíceolaíocht gnó, atá dírithe ar fhadhbanna a bhaineann le dul chun cinn eagraíochta agus gnó. Uaireanta, sa ghnáthchaint, measctar síceolaíocht le [[síciatracht]], ach ní hionann an dá rud. Is brainse [[leigheas|leighis]] í an tsíciatracht, agus is [[dochtúir leighis|lia]] an t[[síciatraí]]. De ghnáth ní bhíonn traenáil sa leigheas ag síceolaithe agus dá bhrí sin ní úsáideann siad cógais nó drugaí mar áiseanna theiripeach. Mar sin féin, is fíor go bhfuil gaol idir síciatracht agus síceolaíocht chliniciúil nuair atá scileanna síciteiripe i gceist. ==Tagairtí== {{reflist}} {{wikt|síceolaíocht}} {{síol-sláinte}} [[Catagóir:Neamhoird mheabhracha]] [[Catagóir:Síceolaíocht| ]] [[Catagóir:Síciatracht|*]] [[Catagóir:Eolaíochtaí sóisialta]] 2ebp4mi6zj9iaiulmmuauwkp7q1d5ja 0 2296 1318755 1315921 2026-06-27T09:20:45Z https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II 1318755 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II [[Íomhá:Schoolgirls in Bamozai.JPG|mion|Bamozai, an Afganastái]] [[Íomhá:Hk protest against implementation of national education 6.jpg|mion|Téann indoctrination sa seomra ranga, ionchorprú ábhar polaitiúil san ábhar staidéir nó múinteoirí a bhaineann mí-úsáid as a ról chun mic léinn a ionchoiriú i gcoinne chuspóirí an oideachais a lorgaíonn saoirse smaoinimh agus smaointeoireacht chriticiúil.]] Is é an t-'''oideachas''' an léann nó scolaíocht a thugtar do [[Duine|dhuine]], mar aon leis an traenáil agus an múnlú a chuirtear air. Sa domhan thiar, tá [[cearta daonna|ceart]] ag gach duine oideachas a fháil ó [[aois]] óg go haois idir 15 agus 18, de ghnáth go hocht bliain déag d'aois. San oideas foirmiúil, labhraítear ar thrí leibhéal: Bunoideachas, Meánoideachas agus Ardoideachas. == Bunoideachas == Sa bhunoideachas ([[bunscoil]]<nowiki/>eanna), is gnách do leanaí a bheith ann idir 5/6 bliain agus 11/12 bliain. [[Íomhá:World literacy map UNHD 2007 2008.png|clé|mion|333x333px|litearthacht]] ==Meánoideachas == Leanann an meánoideachas ([[meánscoil]]<nowiki/>eanna) ó aois 11-12 go haois 17 nó 20, ag brath ar an gcóras agus ar an dlí. == Ardoideachas == Tugtar ardoideachas in [[ollscoil]] nó i gcoláiste. gnách do scoláire in ardoideachas céim bhaitsiléara nó dioplóma a bhaint amach. Leagtar cúrsa oidis 3 nó 4 bliana amach do chúrsa bhaitsiléara, ach bíonn dioplóma le fáil i gcúrsaí gairmiúla áirithe tar éis bliana go leith nó dhá bhliain. Tugtar comhchéim (Associate's Degree) tar éis chúrsaí 2 bhliana i [[Stáit Aontaithe Mheiriceá]].[[Íomhá:FBE_CTU_lecture.jpg|deas|250px|thumb|Meánoideachas]] [[File:Jan Steen school class with a sleeping schoolmaster, 1672.jpg|thumb|Jan Steen (1672)]] ==In Éirinn == In Éirinn, in aimsir na bPéindlíthe, bhíodh [[scoil chois claí|scoileanna chois claí]] ar bun faoin [[tír]], mar go raibh an oiread sin coscanna i gcoinne na [[Teanga (cumarsáid)|teanga]]<nowiki/>n [[an Ghaeilge|Gaeilge]] agus i gcoinne an [[Creideamh|chreidimh]] [[Caitliceachas|Chaitlicigh]]. [[Íomhá:Braille AND.svg|clé|mion|[[Louis Braille|Braille]]]] == Féach freisin == * [[Louis Braille]] (1809-52) Oideachasóir a rugadh i gCoupvray na Fraince. * [[Cyril Lodowic Burt]] (1883-1971) Bhí sé freagrach as teoiric is cleachtadh tástálacha intleachta is inniúlachta, le feidhmeanna san oideachas is staidéár ar chiontóirí óga sa Bhreatain. * [[Richard Lovell Edgeworth]] (1744-1817) Tiarna talún i [[Meathas Troim]], [[Contae an Longfoirt|Co. an Longfoirt]].. Scríobh sé ''Practica! Education'' (Oideachas Praiticiúil, (1798) i gcomhar lena iníon [[Maria Edgeworth]], agus ''Professiona! Education'' (Oideachas Gairmiúil) ar an ngairmoideachas, a bhí i bhfad chun tosaigh ar a am. * [[Intleacht|Intleacht.]] Cumas freagairt go hoiriúnach do chúinsí nua. * [[Síceolaíocht oideachais|Síceolaíocht oideachais.]] Saothraíodh í seo sa [[20ú haois|20ú céad]] chun modh oibre [[Síceolaíocht|síceolaíoch]] a fheidhmiú le foghlaim a thuiscint. == Tagairtí == {{Reflist}}http://www.gaelscoileanna.ie/en/about/statistics/ https://www.schooldays.ie/articles/primary-Schools-in-Ireland-by-County [[Catagóir:Oideachas|*]] [[Catagóir:Cultúr]] [[Catagóir:Eolaíochtaí sóisialta]] qwdnxjqmh83y12547hywn5zrl2zrfhn 1318871 1318755 2026-06-27T09:34:21Z XXBlackburnXx 36804 Reverted edit by a hidden user to last revision by [[User:Lp0 on fire|Lp0 on fire]] 1315921 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:Schoolgirls in Bamozai.JPG|mion|Bamozai, an Afganastái]] [[Íomhá:Hk protest against implementation of national education 6.jpg|mion|Téann indoctrination sa seomra ranga, ionchorprú ábhar polaitiúil san ábhar staidéir nó múinteoirí a bhaineann mí-úsáid as a ról chun mic léinn a ionchoiriú i gcoinne chuspóirí an oideachais a lorgaíonn saoirse smaoinimh agus smaointeoireacht chriticiúil.]] Is é an t-'''oideachas''' an léann nó scolaíocht a thugtar do [[Duine|dhuine]], mar aon leis an traenáil agus an múnlú a chuirtear air. Sa domhan thiar, tá [[cearta daonna|ceart]] ag gach duine oideachas a fháil ó [[aois]] óg go haois idir 15 agus 18, de ghnáth go hocht bliain déag d'aois. San oideas foirmiúil, labhraítear ar thrí leibhéal: Bunoideachas, Meánoideachas agus Ardoideachas. == Bunoideachas == Sa bhunoideachas ([[bunscoil]]<nowiki/>eanna), is gnách do leanaí a bheith ann idir 5/6 bliain agus 11/12 bliain. [[Íomhá:World literacy map UNHD 2007 2008.png|clé|mion|333x333px|litearthacht]] ==Meánoideachas == Leanann an meánoideachas ([[meánscoil]]<nowiki/>eanna) ó aois 11-12 go haois 17 nó 20, ag brath ar an gcóras agus ar an dlí. == Ardoideachas == Tugtar ardoideachas in [[ollscoil]] nó i gcoláiste. gnách do scoláire in ardoideachas céim bhaitsiléara nó dioplóma a bhaint amach. Leagtar cúrsa oidis 3 nó 4 bliana amach do chúrsa bhaitsiléara, ach bíonn dioplóma le fáil i gcúrsaí gairmiúla áirithe tar éis bliana go leith nó dhá bhliain. Tugtar comhchéim (Associate's Degree) tar éis chúrsaí 2 bhliana i [[Stáit Aontaithe Mheiriceá]].[[Íomhá:FBE_CTU_lecture.jpg|deas|250px|thumb|Meánoideachas]] [[File:Jan Steen school class with a sleeping schoolmaster, 1672.jpg|thumb|Jan Steen (1672)]] ==In Éirinn == In Éirinn, in aimsir na bPéindlíthe, bhíodh [[scoil chois claí|scoileanna chois claí]] ar bun faoin [[tír]], mar go raibh an oiread sin coscanna i gcoinne na [[Teanga (cumarsáid)|teanga]]<nowiki/>n [[an Ghaeilge|Gaeilge]] agus i gcoinne an [[Creideamh|chreidimh]] [[Caitliceachas|Chaitlicigh]]. [[Íomhá:Braille AND.svg|clé|mion|[[Louis Braille|Braille]]]] == Féach freisin == * [[Louis Braille]] (1809-52) Oideachasóir a rugadh i gCoupvray na Fraince. * [[Cyril Lodowic Burt]] (1883-1971) Bhí sé freagrach as teoiric is cleachtadh tástálacha intleachta is inniúlachta, le feidhmeanna san oideachas is staidéár ar chiontóirí óga sa Bhreatain. * [[Richard Lovell Edgeworth]] (1744-1817) Tiarna talún i [[Meathas Troim]], [[Contae an Longfoirt|Co. an Longfoirt]].. Scríobh sé ''Practica! Education'' (Oideachas Praiticiúil, (1798) i gcomhar lena iníon [[Maria Edgeworth]], agus ''Professiona! Education'' (Oideachas Gairmiúil) ar an ngairmoideachas, a bhí i bhfad chun tosaigh ar a am. * [[Intleacht|Intleacht.]] Cumas freagairt go hoiriúnach do chúinsí nua. * [[Síceolaíocht oideachais|Síceolaíocht oideachais.]] Saothraíodh í seo sa [[20ú haois|20ú céad]] chun modh oibre [[Síceolaíocht|síceolaíoch]] a fheidhmiú le foghlaim a thuiscint. == Tagairtí == {{Reflist}}http://www.gaelscoileanna.ie/en/about/statistics/ https://www.schooldays.ie/articles/primary-Schools-in-Ireland-by-County [[Catagóir:Oideachas|*]] [[Catagóir:Cultúr]] [[Catagóir:Eolaíochtaí sóisialta]] g66efwffosi94a1vygw5c4ioi7mluvf 0 2308 1318792 1315981 2026-06-27T09:28:10Z https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II 1318792 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II [[Íomhá:'Bank Holiday, Kew' by Camille Pissarro, 1892.jpg|mion|[[Camille Pissarro]], 'Bank Holiday, [[Kew]]', 1892]] I measc na '''laethanta saoire''' in [[Éirinn]], tá: * [[1 Eanáir (Lá Caille)|Lá Caille]] - [[1 Eanáir]] tá lá saoire ar fud na h[[An Eoraip|Eorpa]] ar an chéad lá den [[Bliain|bhliain]]. * [[Lá Fhéile Bríde]] - [[1 Feabhra]]. * [[Lá Bealtaine]] - [[1 Bealtaine]], saoire poiblí in [[Éire|Éirinn]] ar nós cuid mhór den [[an Eoraip|Eoraip]]. * [[An Cháisc]] - comóradh [[Aiséirí Íosa|aiséirí]] Chríost. * [[Lá 'le Pádraig]] nó [[Lá Fhéile Pádraig]] - bás [[Naomh Pádraig|Naoimh Pádraig]] - [[17 Márta]]. * Lá Saoire Bainc an t[[Samhradh|Samhraidh]] - Tá saoire bainc ar an chéad [[An Luan|Luan]] i mhí [[An Lúnasa|Lúnasa]] in Éirinn. * Lá Saoire Bainc, [[Deireadh Fómhair]]: An Luan deireanach. * [[Lá Nollag]] - [[25 Nollaig]] - Ceiliúrann [[an Nollaig]] breith [[Íosa Críost|Íosa Chríost]]. * [[Lá 'le Stiofán]] nó [[Lá Fhéile Stiofán]] - [[26 Nollaig]] - ba é Stiofán an chéad mhairtíreach. * Oíche Cinn Bliana - [[31 Nollaig]] - feighil na Bliana Nua. == Tagairtí == {{Reflist}} [[Catagóir:Féilte|La saoire]] [[Catagóir:Saoirí]] [[Catagóir:Saoirí poiblí]] 0djepljqi9byfemj7uxc7kaep5lbvo0 1318840 1318792 2026-06-27T09:34:21Z XXBlackburnXx 36804 Reverted edit by a hidden user to last revision by [[User:Quinlan83|Quinlan83]] 1196311 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:'Bank Holiday, Kew' by Camille Pissarro, 1892.jpg|mion|[[Camille Pissarro]], 'Bank Holiday, [[Kew]]', 1892]] I measc na '''laethanta saoire''' in [[Éirinn]], tá: * [[1 Eanáir (Lá Caille)|Lá Caille]] - [[1 Eanáir]] tá lá saoire ar fud na h[[An Eoraip|Eorpa]] ar an chéad lá den [[Bliain|bhliain]]. * [[Lá Fhéile Bríde]] - [[1 Feabhra]]. * [[Lá Bealtaine]] - [[1 Bealtaine]], saoire poiblí in [[Éire|Éirinn]] ar nós cuid mhór den [[an Eoraip|Eoraip]]. * [[An Cháisc]] - comóradh [[Aiséirí Íosa|aiséirí]] Chríost. * [[Lá 'le Pádraig]] nó [[Lá Fhéile Pádraig]] - bás [[Naomh Pádraig|Naoimh Pádraig]] - [[17 Márta]]. * Lá Saoire Bainc an t[[Samhradh|Samhraidh]] - Tá saoire bainc ar an chéad [[An Luan|Luan]] i mhí [[An Lúnasa|Lúnasa]] in Éirinn. * Lá Saoire Bainc, [[Deireadh Fómhair]]: An Luan deireanach. * [[Lá Nollag]] - [[25 Nollaig]] - Ceiliúrann [[an Nollaig]] breith [[Íosa Críost|Íosa Chríost]]. * [[Lá 'le Stiofán]] nó [[Lá Fhéile Stiofán]] - [[26 Nollaig]] - ba é Stiofán an chéad mhairtíreach. * Oíche Cinn Bliana - [[31 Nollaig]] - feighil na Bliana Nua. == Tagairtí == {{Reflist}} [[Catagóir:Féilte|La saoire]] [[Catagóir:Saoirí]] [[Catagóir:Saoirí poiblí]] 8klong2b03c9cueaei9sf0bx410nk23 0 2320 1318794 1315985 2026-06-27T09:28:31Z https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II 1318794 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II [[Íomhá:P literature grey.svg|mion]] Díolaim scríbhinní í an '''litríocht''' a bhaineann feidhm as an g[[cumadóireacht]] chun smaointe suntasacha ardsuimiúla a chur in iúl. Déantar é seo le [[filíocht]], le [[scéal]]ta, le haistí, le [[drámaíocht]] agus eile. Ina theannta sin is féidir an [[focal]] a úsáid i dtaobh na scríbhinní go léir a bhaineann le [[Teanga (cumarsáid)|teanga]] áirithe, le ré áirithe, le [[tír]] áirithe agus msd. Is iad [[ficsean]] agus [[neamhfhicsean]] na catagóirí is bunúsaí ina roinntear litríocht scríofa. == Féach freisin == * [[Litríocht na hÉireann]] * [[Litríocht na Gaeilge]] * [[Litríocht na hIodáilise]] * [[Litríocht na bPáistí]] * [[Litríocht na Sualainnise]] * [[Litríocht na Liotuáine]] {{síol}} {{DEFAULTSORT:Litriocht}} [[Catagóir:Litríocht| ]] [[Catagóir:Ealaíona teangabhunaithe]] ninap2f5i3dbuymqvruqtq3fjq88fuv 1318848 1318794 2026-06-27T09:34:21Z XXBlackburnXx 36804 Reverted edit by a hidden user to last revision by [[User:Quinlan83|Quinlan83]] 1258728 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:P literature grey.svg|mion]] Díolaim scríbhinní í an '''litríocht''' a bhaineann feidhm as an g[[cumadóireacht]] chun smaointe suntasacha ardsuimiúla a chur in iúl. Déantar é seo le [[filíocht]], le [[scéal]]ta, le haistí, le [[drámaíocht]] agus eile. Ina theannta sin is féidir an [[focal]] a úsáid i dtaobh na scríbhinní go léir a bhaineann le [[Teanga (cumarsáid)|teanga]] áirithe, le ré áirithe, le [[tír]] áirithe agus msd. Is iad [[ficsean]] agus [[neamhfhicsean]] na catagóirí is bunúsaí ina roinntear litríocht scríofa. == Féach freisin == * [[Litríocht na hÉireann]] * [[Litríocht na Gaeilge]] * [[Litríocht na hIodáilise]] * [[Litríocht na bPáistí]] * [[Litríocht na Sualainnise]] * [[Litríocht na Liotuáine]] {{síol}} {{DEFAULTSORT:Litriocht}} [[Catagóir:Litríocht| ]] [[Catagóir:Ealaíona teangabhunaithe]] 9k5clqf1u4707g84gbene33qiecabpt 0 2326 1318786 1315969 2026-06-27T09:27:03Z https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II 1318786 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II [[Íomhá:amharchlann.jpeg|thumb|300px|right|[[Amharclann]] i [[Chicago]]. Ligeann cruth an dín don fhuaim dul timpeall na hamharclainne.]] [[Íomhá:Comedy and tragedy masks without background.svg|thumb|200px|right|Maisc amharclainne [[Greann|grinn]] agus [[tragóid]]e, deilbhín traidisiúnta drámaíochta.]] Saothar a chur i láthair beo in [[amharclann]] nó i spás poiblí eile atá sa '''drámaíocht''' (nó '''dráma'''). Tá sí ar cheann de na foirmeacha is ársa sa [[litríocht]]. Samhlaítear tús na drámaíochta, mar a aithnítear anois í, leis [[an tSean-Ghréig]] agus chuireadh [[Eoiripidéas]], [[Sofaicléas]] agus na drámadóirí [[an Ghréig|Gréagacha]] eile drámaí ar siúl os comhair an phobail na mílte bliain ó shin. Tagann an focal ''dráma'' ón t[[Sean-Ghréigis]] ''δρᾶμα'' a ciallaíonn sé "gníomh". Ar [[William Shakespeare]] a chuimhníonn go leor daoine nuair a luaitear an drámaíocht. Cé gur mhair sé sa [[16ú haois]], cuirtear a chuid drámaí i láthair go rialta ar fud an domhain go fóill. == Féach freisin == * [[Drámaíocht Éireannach]] * [[Drámaíocht na Gaeilge]] {{DEFAULTSORT:Dramaiocht}} [[Catagóir:Drámaíocht| ]] [[Catagóir:Litríocht]] [[Catagóir:Míndána]] [[Catagóir:Ealaíona taibhiúcháin]] [[Catagóir:Ealaíona teangabhunaithe]] 8w9xxesjah30naj8bvmwdhthkmfycaq 1318847 1318786 2026-06-27T09:34:21Z XXBlackburnXx 36804 Reverted edit by a hidden user to last revision by [[User:Quinlan83|Quinlan83]] 1258721 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:amharchlann.jpeg|thumb|300px|right|[[Amharclann]] i [[Chicago]]. Ligeann cruth an dín don fhuaim dul timpeall na hamharclainne.]] [[Íomhá:Comedy and tragedy masks without background.svg|thumb|200px|right|Maisc amharclainne [[Greann|grinn]] agus [[tragóid]]e, deilbhín traidisiúnta drámaíochta.]] Saothar a chur i láthair beo in [[amharclann]] nó i spás poiblí eile atá sa '''drámaíocht''' (nó '''dráma'''). Tá sí ar cheann de na foirmeacha is ársa sa [[litríocht]]. Samhlaítear tús na drámaíochta, mar a aithnítear anois í, leis [[an tSean-Ghréig]] agus chuireadh [[Eoiripidéas]], [[Sofaicléas]] agus na drámadóirí [[an Ghréig|Gréagacha]] eile drámaí ar siúl os comhair an phobail na mílte bliain ó shin. Tagann an focal ''dráma'' ón t[[Sean-Ghréigis]] ''δρᾶμα'' a ciallaíonn sé "gníomh". Ar [[William Shakespeare]] a chuimhníonn go leor daoine nuair a luaitear an drámaíocht. Cé gur mhair sé sa [[16ú haois]], cuirtear a chuid drámaí i láthair go rialta ar fud an domhain go fóill. == Féach freisin == * [[Drámaíocht Éireannach]] * [[Drámaíocht na Gaeilge]] {{DEFAULTSORT:Dramaiocht}} [[Catagóir:Drámaíocht| ]] [[Catagóir:Litríocht]] [[Catagóir:Míndána]] [[Catagóir:Ealaíona taibhiúcháin]] [[Catagóir:Ealaíona teangabhunaithe]] il86t1012ucphl2f6g2bs1374w9si4m 0 2436 1318687 1317195 2026-06-27T01:16:19Z Miksolwf 75344 https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI 1318687 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI [[Íomhá:1944-MetroMontreal.png|mion|Córas iompair, Montréal, 1944]] Is éard is an t-'''iompar''' ann ná bogadh na ndaoine, na n-ainmhithe agus na rudaí, bíodh sé ar thalamh, ar uisce, nó san aer. == Stair == Ba iad an siúl agus an rith na chéad chineálacha iompair a bhí ann do dhaoine. Sa 4ú mílaois RCR, ceansaíodh asail san Éigipt, agus ceansaíodh capaill san am roimh an 3ú mílaois RCR i [[steip na hEoráise]]. Cé gur úsáideadh na ainmhithe sin dá bhfeoil nó dá mbainne ar dtús, is luath a thosaigh daoine á n-úsáid mar ainmhithe iompair. Sa 2ú mílaois RCR, tháinig carranna capaill ar an bhfód sa [[An Mheaspatáim|Mheaspatáim]]. <ref>Weissenbacher, M. (2009). ''Sources of Power: How Energy Forges Human History [2 volumes]''. 57-62. Bloomsbury Publishing USA.</ref> == Iompar ar uisce == Ba iad na báid an gnáthbhealach iompair ar uisce riamh, agus iad i bhfad níos áisiúla ná aon rud eile i dtír a raibh a lán lochanna agus aibhneacha. Mar seo a bhí daoine agus earraí á n-iompar i gcuid mhór den domhan le fada an lá, go háirithe in [[Éire|Éirinn]] sular leagadh formhór na gcoillte. Tá an-tábhacht leis an bhfarraige fós i gcúrsaí uisce, mar atá i gcónaí le haibhneacha móra an domhain, cé gur baol dóibh siúd an ganntanas uisce a leanfaidh téamh na haeráide. Ba mhór an áis na haibhneacha i dtús [[Ré na Tionsclaíochta]], nuair nach raibh [[bóithre iarainn]] ann ná bóithre maithe d’aon sórt eile go minic. Ar feadh na n-aoiseanna cumadh an iliomad soitheach, idir bháid agus longa, chun imeacht ar bharr an uisce, agus chomh luath leis na 17ú haois bhí triail á baint as dul faoi uisce. Cumadh na chéad fhomhuireáin chearta sa 19ú haois, agus ba é an Gael-Meiriceánach [[John Phillip Holland]], cainteoir dúchais Gaeilge, a bhí ar tosach sna gnóthaí sin. Is le cabhlaigh agus taiscéalaithe formhór na bhfomhuireán atá anois ann. == Iompar ar thalamh == Murach áiseanna iompair ní bheadh [[tráchtáil]] ná [[rialtas]] ann. Go fiú in aois an Idirlín, nuair is féidir rudaí a cheannach ó áit ar bith, caithfear iad a sheoladh chugat. Ba é cumadh an [[roth]]a an rud ba thábhachtaí ar fad i stair an iompair, cé gur féidir [[cultúr]] casta agus ard[[sibhialtacht]] féin a chothú gan rotha ar bith: féach ar tharla i [[Meiriceá Theas]] roimh theacht na [[Spáinnigh|Spáinneach]]. Rud eile a raibh gá leis ba ea deis tarraingthe – [[capall|capaill]], beithígh nó eile ar dtús agus ansin an t-[[inneall]], rud a fhéadann a chuid [[cumacht|cumhachta]] a fháil ó ábhar éigin nádúrtha. San 18ú haois ceapadh na chéad innill mhóra gaile agus [[gual]] acu mar [[breosla|bhreosla]]. Sa 19ú haois thosaigh tuiscint ag teacht ag daoine ar a bhféadfadh a dhéanamh leis an [[ola]] sna cúrsaí seo, agus ba ghearr nárbh fhéidir teacht gan é, go háirithe san Iarthar. Rinneadh an-dul chun cinn le húsáid an [[leictreachas|leictreachais]] freisin. Tá baint ag na foinsí cumhachta go léir le chéile ar shlí amháin nó ar shlí eile (an leictreachas a thiomáineann [[traein]], mar shampla, is féidir é a ghiniúint le gual), ach anois is léir go gcaithfear foinsí nua cumhachta a aimsiú, agus a rian sin ar na [[gluaisteán|gluaisteáin]] is déanaí. == Iompar san aer == Tháinig glaoch ar an mbalún mar áis thaistil agus shiamsa chomh luath leis an 18ú haois (féach na deartháireacha [[Montgolfier]] sa Fhrainc) ach níor ceapadh na chéad [[eitleán|eitleáin]] go dtí deireadh an 19ú haois, a bhuíochas sin ar [[William Hargreaves]] san Astráil, na [[Deartháireacha Wright]] i Meiriceá agus eile. Tháinig an [[aerlong]] chun cinn freisin, cé gur tháinig droch-chlú uirthi mar áis iompair de bharr [[hidrigin]], gás an-inlasta, a bheith á húsáid ag an am mar áis shnámha. Ba iad na heitleáin a rug bua, mar sin. Cumadh an chéad [[scairdeitleán]] roimh an Dara Cogadh Domhanda, agus tar éis an chogaidh tháinig sé i réim i gcúrsaí tráchtála de réir a chéile agus i gcúrsaí troda go hanluath. Ach tá easpa breosla á tuar anois de bharr laghdú an méid ola, agus cuireann na scairdeitleáin go mór leis an méid [[dí-ocsaíd charabónach|dí-ocsaíde charbónaí]], gás teaschaomhnaithe, san atmaisféar. Ó am go chéile déantar trácht ar an úsáid nua a d’fhéadfaí a bhaint as na haerlonga agus iad i bhfad níos sábháilte anois, ach ní cosúil go bhfuil deireadh le réim na n-eitleán go fóill. [[Catagóir:Iompar|*]] 4en7mn526xfd97i2essfhleoe6ceidy 1318690 1318687 2026-06-27T01:16:30Z Divinations 63974 Cealaíodh athruithe [[Special:Contributions/Miksolwf|Miksolwf]] ([[User talk:Miksolwf|Plé]]); ar ais chuig leagan le [[User:Conradder|Conradder]] 1312360 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:1944-MetroMontreal.png|mion|Córas iompair, Montréal, 1944]] Is éard is an t-'''iompar''' ann ná bogadh na ndaoine, na n-ainmhithe agus na rudaí, bíodh sé ar thalamh, ar uisce, nó san aer. == Stair == Ba iad an siúl agus an rith na chéad chineálacha iompair a bhí ann do dhaoine. Sa 4ú mílaois RCR, ceansaíodh asail san Éigipt, agus ceansaíodh capaill san am roimh an 3ú mílaois RCR i [[steip na hEoráise]]. Cé gur úsáideadh na ainmhithe sin dá bhfeoil nó dá mbainne ar dtús, is luath a thosaigh daoine á n-úsáid mar ainmhithe iompair. Sa 2ú mílaois RCR, tháinig carranna capaill ar an bhfód sa [[An Mheaspatáim|Mheaspatáim]]. <ref>Weissenbacher, M. (2009). ''Sources of Power: How Energy Forges Human History [2 volumes]''. 57-62. Bloomsbury Publishing USA.</ref> == Iompar ar uisce == Ba iad na báid an gnáthbhealach iompair ar uisce riamh, agus iad i bhfad níos áisiúla ná aon rud eile i dtír a raibh a lán lochanna agus aibhneacha. Mar seo a bhí daoine agus earraí á n-iompar i gcuid mhór den domhan le fada an lá, go háirithe in [[Éire|Éirinn]] sular leagadh formhór na gcoillte. Tá an-tábhacht leis an bhfarraige fós i gcúrsaí uisce, mar atá i gcónaí le haibhneacha móra an domhain, cé gur baol dóibh siúd an ganntanas uisce a leanfaidh téamh na haeráide. Ba mhór an áis na haibhneacha i dtús [[Ré na Tionsclaíochta]], nuair nach raibh [[bóithre iarainn]] ann ná bóithre maithe d’aon sórt eile go minic. Ar feadh na n-aoiseanna cumadh an iliomad soitheach, idir bháid agus longa, chun imeacht ar bharr an uisce, agus chomh luath leis na 17ú haois bhí triail á baint as dul faoi uisce. Cumadh na chéad fhomhuireáin chearta sa 19ú haois, agus ba é an Gael-Meiriceánach [[John Phillip Holland]], cainteoir dúchais Gaeilge, a bhí ar tosach sna gnóthaí sin. Is le cabhlaigh agus taiscéalaithe formhór na bhfomhuireán atá anois ann. == Iompar ar thalamh == Murach áiseanna iompair ní bheadh [[tráchtáil]] ná [[rialtas]] ann. Go fiú in aois an Idirlín, nuair is féidir rudaí a cheannach ó áit ar bith, caithfear iad a sheoladh chugat. Ba é cumadh an [[roth]]a an rud ba thábhachtaí ar fad i stair an iompair, cé gur féidir [[cultúr]] casta agus ard[[sibhialtacht]] féin a chothú gan rotha ar bith: féach ar tharla i [[Meiriceá Theas]] roimh theacht na [[Spáinnigh|Spáinneach]]. Rud eile a raibh gá leis ba ea deis tarraingthe – [[capall|capaill]], beithígh nó eile ar dtús agus ansin an t-[[inneall]], rud a fhéadann a chuid [[cumacht|cumhachta]] a fháil ó ábhar éigin nádúrtha. San 18ú haois ceapadh na chéad innill mhóra gaile agus [[gual]] acu mar [[breosla|bhreosla]]. Sa 19ú haois thosaigh tuiscint ag teacht ag daoine ar a bhféadfadh a dhéanamh leis an [[ola]] sna cúrsaí seo, agus ba ghearr nárbh fhéidir teacht gan é, go háirithe san Iarthar. Rinneadh an-dul chun cinn le húsáid an [[leictreachas|leictreachais]] freisin. Tá baint ag na foinsí cumhachta go léir le chéile ar shlí amháin nó ar shlí eile (an leictreachas a thiomáineann [[traein]], mar shampla, is féidir é a ghiniúint le gual), ach anois is léir go gcaithfear foinsí nua cumhachta a aimsiú, agus a rian sin ar na [[gluaisteán|gluaisteáin]] is déanaí. == Iompar san aer == Tháinig glaoch ar an mbalún mar áis thaistil agus shiamsa chomh luath leis an 18ú haois (féach na deartháireacha [[Montgolfier]] sa Fhrainc) ach níor ceapadh na chéad [[eitleán|eitleáin]] go dtí deireadh an 19ú haois, a bhuíochas sin ar [[William Hargreaves]] san Astráil, na [[Deartháireacha Wright]] i Meiriceá agus eile. Tháinig an [[aerlong]] chun cinn freisin, cé gur tháinig droch-chlú uirthi mar áis iompair de bharr [[hidrigin]], gás an-inlasta, a bheith á húsáid ag an am mar áis shnámha. Ba iad na heitleáin a rug bua, mar sin. Cumadh an chéad [[scairdeitleán]] roimh an Dara Cogadh Domhanda, agus tar éis an chogaidh tháinig sé i réim i gcúrsaí tráchtála de réir a chéile agus i gcúrsaí troda go hanluath. Ach tá easpa breosla á tuar anois de bharr laghdú an méid ola, agus cuireann na scairdeitleáin go mór leis an méid [[dí-ocsaíd charabónach|dí-ocsaíde charbónaí]], gás teaschaomhnaithe, san atmaisféar. Ó am go chéile déantar trácht ar an úsáid nua a d’fhéadfaí a bhaint as na haerlonga agus iad i bhfad níos sábháilte anois, ach ní cosúil go bhfuil deireadh le réim na n-eitleán go fóill. [[Catagóir:Iompar|*]] 6phhyv3bn3uv5umhlsn2k0zb4askbhr 1318753 1318690 2026-06-27T09:20:16Z https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II 1318753 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II [[Íomhá:1944-MetroMontreal.png|mion|Córas iompair, Montréal, 1944]] Is éard is an t-'''iompar''' ann ná bogadh na ndaoine, na n-ainmhithe agus na rudaí, bíodh sé ar thalamh, ar uisce, nó san aer. == Stair == Ba iad an siúl agus an rith na chéad chineálacha iompair a bhí ann do dhaoine. Sa 4ú mílaois RCR, ceansaíodh asail san Éigipt, agus ceansaíodh capaill san am roimh an 3ú mílaois RCR i [[steip na hEoráise]]. Cé gur úsáideadh na ainmhithe sin dá bhfeoil nó dá mbainne ar dtús, is luath a thosaigh daoine á n-úsáid mar ainmhithe iompair. Sa 2ú mílaois RCR, tháinig carranna capaill ar an bhfód sa [[An Mheaspatáim|Mheaspatáim]]. <ref>Weissenbacher, M. (2009). ''Sources of Power: How Energy Forges Human History [2 volumes]''. 57-62. Bloomsbury Publishing USA.</ref> == Iompar ar uisce == Ba iad na báid an gnáthbhealach iompair ar uisce riamh, agus iad i bhfad níos áisiúla ná aon rud eile i dtír a raibh a lán lochanna agus aibhneacha. Mar seo a bhí daoine agus earraí á n-iompar i gcuid mhór den domhan le fada an lá, go háirithe in [[Éire|Éirinn]] sular leagadh formhór na gcoillte. Tá an-tábhacht leis an bhfarraige fós i gcúrsaí uisce, mar atá i gcónaí le haibhneacha móra an domhain, cé gur baol dóibh siúd an ganntanas uisce a leanfaidh téamh na haeráide. Ba mhór an áis na haibhneacha i dtús [[Ré na Tionsclaíochta]], nuair nach raibh [[bóithre iarainn]] ann ná bóithre maithe d’aon sórt eile go minic. Ar feadh na n-aoiseanna cumadh an iliomad soitheach, idir bháid agus longa, chun imeacht ar bharr an uisce, agus chomh luath leis na 17ú haois bhí triail á baint as dul faoi uisce. Cumadh na chéad fhomhuireáin chearta sa 19ú haois, agus ba é an Gael-Meiriceánach [[John Phillip Holland]], cainteoir dúchais Gaeilge, a bhí ar tosach sna gnóthaí sin. Is le cabhlaigh agus taiscéalaithe formhór na bhfomhuireán atá anois ann. == Iompar ar thalamh == Murach áiseanna iompair ní bheadh [[tráchtáil]] ná [[rialtas]] ann. Go fiú in aois an Idirlín, nuair is féidir rudaí a cheannach ó áit ar bith, caithfear iad a sheoladh chugat. Ba é cumadh an [[roth]]a an rud ba thábhachtaí ar fad i stair an iompair, cé gur féidir [[cultúr]] casta agus ard[[sibhialtacht]] féin a chothú gan rotha ar bith: féach ar tharla i [[Meiriceá Theas]] roimh theacht na [[Spáinnigh|Spáinneach]]. Rud eile a raibh gá leis ba ea deis tarraingthe – [[capall|capaill]], beithígh nó eile ar dtús agus ansin an t-[[inneall]], rud a fhéadann a chuid [[cumacht|cumhachta]] a fháil ó ábhar éigin nádúrtha. San 18ú haois ceapadh na chéad innill mhóra gaile agus [[gual]] acu mar [[breosla|bhreosla]]. Sa 19ú haois thosaigh tuiscint ag teacht ag daoine ar a bhféadfadh a dhéanamh leis an [[ola]] sna cúrsaí seo, agus ba ghearr nárbh fhéidir teacht gan é, go háirithe san Iarthar. Rinneadh an-dul chun cinn le húsáid an [[leictreachas|leictreachais]] freisin. Tá baint ag na foinsí cumhachta go léir le chéile ar shlí amháin nó ar shlí eile (an leictreachas a thiomáineann [[traein]], mar shampla, is féidir é a ghiniúint le gual), ach anois is léir go gcaithfear foinsí nua cumhachta a aimsiú, agus a rian sin ar na [[gluaisteán|gluaisteáin]] is déanaí. == Iompar san aer == Tháinig glaoch ar an mbalún mar áis thaistil agus shiamsa chomh luath leis an 18ú haois (féach na deartháireacha [[Montgolfier]] sa Fhrainc) ach níor ceapadh na chéad [[eitleán|eitleáin]] go dtí deireadh an 19ú haois, a bhuíochas sin ar [[William Hargreaves]] san Astráil, na [[Deartháireacha Wright]] i Meiriceá agus eile. Tháinig an [[aerlong]] chun cinn freisin, cé gur tháinig droch-chlú uirthi mar áis iompair de bharr [[hidrigin]], gás an-inlasta, a bheith á húsáid ag an am mar áis shnámha. Ba iad na heitleáin a rug bua, mar sin. Cumadh an chéad [[scairdeitleán]] roimh an Dara Cogadh Domhanda, agus tar éis an chogaidh tháinig sé i réim i gcúrsaí tráchtála de réir a chéile agus i gcúrsaí troda go hanluath. Ach tá easpa breosla á tuar anois de bharr laghdú an méid ola, agus cuireann na scairdeitleáin go mór leis an méid [[dí-ocsaíd charabónach|dí-ocsaíde charbónaí]], gás teaschaomhnaithe, san atmaisféar. Ó am go chéile déantar trácht ar an úsáid nua a d’fhéadfaí a bhaint as na haerlonga agus iad i bhfad níos sábháilte anois, ach ní cosúil go bhfuil deireadh le réim na n-eitleán go fóill. [[Catagóir:Iompar|*]] 6e5oyk7gnrajw4j7lubtbhiegcs3479 1318877 1318753 2026-06-27T09:34:21Z XXBlackburnXx 36804 Reverted edit by a hidden user to last revision by [[User:Divinations|Divinations]] 1312360 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:1944-MetroMontreal.png|mion|Córas iompair, Montréal, 1944]] Is éard is an t-'''iompar''' ann ná bogadh na ndaoine, na n-ainmhithe agus na rudaí, bíodh sé ar thalamh, ar uisce, nó san aer. == Stair == Ba iad an siúl agus an rith na chéad chineálacha iompair a bhí ann do dhaoine. Sa 4ú mílaois RCR, ceansaíodh asail san Éigipt, agus ceansaíodh capaill san am roimh an 3ú mílaois RCR i [[steip na hEoráise]]. Cé gur úsáideadh na ainmhithe sin dá bhfeoil nó dá mbainne ar dtús, is luath a thosaigh daoine á n-úsáid mar ainmhithe iompair. Sa 2ú mílaois RCR, tháinig carranna capaill ar an bhfód sa [[An Mheaspatáim|Mheaspatáim]]. <ref>Weissenbacher, M. (2009). ''Sources of Power: How Energy Forges Human History [2 volumes]''. 57-62. Bloomsbury Publishing USA.</ref> == Iompar ar uisce == Ba iad na báid an gnáthbhealach iompair ar uisce riamh, agus iad i bhfad níos áisiúla ná aon rud eile i dtír a raibh a lán lochanna agus aibhneacha. Mar seo a bhí daoine agus earraí á n-iompar i gcuid mhór den domhan le fada an lá, go háirithe in [[Éire|Éirinn]] sular leagadh formhór na gcoillte. Tá an-tábhacht leis an bhfarraige fós i gcúrsaí uisce, mar atá i gcónaí le haibhneacha móra an domhain, cé gur baol dóibh siúd an ganntanas uisce a leanfaidh téamh na haeráide. Ba mhór an áis na haibhneacha i dtús [[Ré na Tionsclaíochta]], nuair nach raibh [[bóithre iarainn]] ann ná bóithre maithe d’aon sórt eile go minic. Ar feadh na n-aoiseanna cumadh an iliomad soitheach, idir bháid agus longa, chun imeacht ar bharr an uisce, agus chomh luath leis na 17ú haois bhí triail á baint as dul faoi uisce. Cumadh na chéad fhomhuireáin chearta sa 19ú haois, agus ba é an Gael-Meiriceánach [[John Phillip Holland]], cainteoir dúchais Gaeilge, a bhí ar tosach sna gnóthaí sin. Is le cabhlaigh agus taiscéalaithe formhór na bhfomhuireán atá anois ann. == Iompar ar thalamh == Murach áiseanna iompair ní bheadh [[tráchtáil]] ná [[rialtas]] ann. Go fiú in aois an Idirlín, nuair is féidir rudaí a cheannach ó áit ar bith, caithfear iad a sheoladh chugat. Ba é cumadh an [[roth]]a an rud ba thábhachtaí ar fad i stair an iompair, cé gur féidir [[cultúr]] casta agus ard[[sibhialtacht]] féin a chothú gan rotha ar bith: féach ar tharla i [[Meiriceá Theas]] roimh theacht na [[Spáinnigh|Spáinneach]]. Rud eile a raibh gá leis ba ea deis tarraingthe – [[capall|capaill]], beithígh nó eile ar dtús agus ansin an t-[[inneall]], rud a fhéadann a chuid [[cumacht|cumhachta]] a fháil ó ábhar éigin nádúrtha. San 18ú haois ceapadh na chéad innill mhóra gaile agus [[gual]] acu mar [[breosla|bhreosla]]. Sa 19ú haois thosaigh tuiscint ag teacht ag daoine ar a bhféadfadh a dhéanamh leis an [[ola]] sna cúrsaí seo, agus ba ghearr nárbh fhéidir teacht gan é, go háirithe san Iarthar. Rinneadh an-dul chun cinn le húsáid an [[leictreachas|leictreachais]] freisin. Tá baint ag na foinsí cumhachta go léir le chéile ar shlí amháin nó ar shlí eile (an leictreachas a thiomáineann [[traein]], mar shampla, is féidir é a ghiniúint le gual), ach anois is léir go gcaithfear foinsí nua cumhachta a aimsiú, agus a rian sin ar na [[gluaisteán|gluaisteáin]] is déanaí. == Iompar san aer == Tháinig glaoch ar an mbalún mar áis thaistil agus shiamsa chomh luath leis an 18ú haois (féach na deartháireacha [[Montgolfier]] sa Fhrainc) ach níor ceapadh na chéad [[eitleán|eitleáin]] go dtí deireadh an 19ú haois, a bhuíochas sin ar [[William Hargreaves]] san Astráil, na [[Deartháireacha Wright]] i Meiriceá agus eile. Tháinig an [[aerlong]] chun cinn freisin, cé gur tháinig droch-chlú uirthi mar áis iompair de bharr [[hidrigin]], gás an-inlasta, a bheith á húsáid ag an am mar áis shnámha. Ba iad na heitleáin a rug bua, mar sin. Cumadh an chéad [[scairdeitleán]] roimh an Dara Cogadh Domhanda, agus tar éis an chogaidh tháinig sé i réim i gcúrsaí tráchtála de réir a chéile agus i gcúrsaí troda go hanluath. Ach tá easpa breosla á tuar anois de bharr laghdú an méid ola, agus cuireann na scairdeitleáin go mór leis an méid [[dí-ocsaíd charabónach|dí-ocsaíde charbónaí]], gás teaschaomhnaithe, san atmaisféar. Ó am go chéile déantar trácht ar an úsáid nua a d’fhéadfaí a bhaint as na haerlonga agus iad i bhfad níos sábháilte anois, ach ní cosúil go bhfuil deireadh le réim na n-eitleán go fóill. [[Catagóir:Iompar|*]] 6phhyv3bn3uv5umhlsn2k0zb4askbhr 0 2476 1318788 1315973 2026-06-27T09:27:22Z https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II 1318788 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II [[Íomhá:Abdul Hameed II Poetry.png|mion|Filíocht, [[:en:Abdul_Hamid_II|Abdul Hameed II]]<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Abdul_Hamid_II</ref>]] Is saghas [[Ealaín|ealaíne]] scríofa í an '''fhilíocht''' ina n-úsáidtear [[teanga]] ar son a cáilíochtaí aeistéitiúla chomh maith le - nó in ionad - na tuairimí le tuiscint ó na [[focal|focail]]. ''Dán'' is ea an téarma i n[[Gaeilge]] ar phíosa filíochta a chruthaíonn an [[file]]. == Modhanna == {{vicífhoclóir|filíocht}}Go minic úsáidtear foirm chomhdhlúite i ndánta chun [[Mothúchán|mothúcháin]] nó smaointe doimhne a chur in iúl don léitheoir nó don lucht [[éisteacht]]a. Chomh maith leis sin tá deiseanna cosúil le hathrá agus comhfhuaim le cloisteáil chun éifeacht cheolmhar a chur i gcrích. [[Íomhá:Poetry on the wall at the Angel Island Immigration Station (1) (40206).jpg|clé|mion|Filíocht na [[An tSínis|Síne]] ar an mballa, lárionad Angel Island, [[San Francisco]]]] De ghnáth, baineann filí an-fheidhm as [[íomhá]]nna, meafair srl. chomh maith. Uaireanta is deacair dán a thuiscint de bharr íomhánna nó meafar casta. Bíonn níos mó ná brí amháin le tuiscint ón gcuid is mó de phíosaí filíochta. == Stair == Tá [[stair]] fhada ag baint le '''filíocht''' atá i bhfad níos faide ná léitheoireacht nó [[scríbhneoir]]eacht. Is féidir idirdhealú a dhéanamh idir filíocht agus ''prós'' maidir leis an úsáid a bhaintear san fhilíocht as cáilíochtaí aeistéitiúla na focail, athrá, [[rithim]] agus [[meadaracht]]. == Naisc sheachtracha == * http://www.scoilgaeilge.org/lasmuigh/danta/ * [http://pouemes.free.fr/ Poemes et Poesie] * [http://www.cybersamurai.net/Art/Poetry.htm CyberSamurai Poetry] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060614004816/http://www.cybersamurai.net/Art/Poetry.htm |date=2006-06-14 }} ==Féach freisin== * [[Filíocht na Gaeilge]] ==Tagairtí== {{reflist}} [[Catagóir:Filíocht| ]] [[Catagóir:Litríocht|Filiocht]] [[Catagóir:Ealaíona teangabhunaithe]] fwilefydye7ryr56bwi56joogu9rh80 1318849 1318788 2026-06-27T09:34:21Z XXBlackburnXx 36804 Reverted edit by a hidden user to last revision by [[User:Quinlan83|Quinlan83]] 1261406 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:Abdul Hameed II Poetry.png|mion|Filíocht, [[:en:Abdul_Hamid_II|Abdul Hameed II]]<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Abdul_Hamid_II</ref>]] Is saghas [[Ealaín|ealaíne]] scríofa í an '''fhilíocht''' ina n-úsáidtear [[teanga]] ar son a cáilíochtaí aeistéitiúla chomh maith le - nó in ionad - na tuairimí le tuiscint ó na [[focal|focail]]. ''Dán'' is ea an téarma i n[[Gaeilge]] ar phíosa filíochta a chruthaíonn an [[file]]. == Modhanna == {{vicífhoclóir|filíocht}}Go minic úsáidtear foirm chomhdhlúite i ndánta chun [[Mothúchán|mothúcháin]] nó smaointe doimhne a chur in iúl don léitheoir nó don lucht [[éisteacht]]a. Chomh maith leis sin tá deiseanna cosúil le hathrá agus comhfhuaim le cloisteáil chun éifeacht cheolmhar a chur i gcrích. [[Íomhá:Poetry on the wall at the Angel Island Immigration Station (1) (40206).jpg|clé|mion|Filíocht na [[An tSínis|Síne]] ar an mballa, lárionad Angel Island, [[San Francisco]]]] De ghnáth, baineann filí an-fheidhm as [[íomhá]]nna, meafair srl. chomh maith. Uaireanta is deacair dán a thuiscint de bharr íomhánna nó meafar casta. Bíonn níos mó ná brí amháin le tuiscint ón gcuid is mó de phíosaí filíochta. == Stair == Tá [[stair]] fhada ag baint le '''filíocht''' atá i bhfad níos faide ná léitheoireacht nó [[scríbhneoir]]eacht. Is féidir idirdhealú a dhéanamh idir filíocht agus ''prós'' maidir leis an úsáid a bhaintear san fhilíocht as cáilíochtaí aeistéitiúla na focail, athrá, [[rithim]] agus [[meadaracht]]. == Naisc sheachtracha == * http://www.scoilgaeilge.org/lasmuigh/danta/ * [http://pouemes.free.fr/ Poemes et Poesie] * [http://www.cybersamurai.net/Art/Poetry.htm CyberSamurai Poetry] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060614004816/http://www.cybersamurai.net/Art/Poetry.htm |date=2006-06-14 }} ==Féach freisin== * [[Filíocht na Gaeilge]] ==Tagairtí== {{reflist}} [[Catagóir:Filíocht| ]] [[Catagóir:Litríocht|Filiocht]] [[Catagóir:Ealaíona teangabhunaithe]] gr3j35ejfmlsxouj2sokylsbwr5wp8s 0 2564 1318779 1315953 2026-06-27T09:25:37Z https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II 1318779 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II [[Íomhá:Hurling.jpg|mion|Cluiche iomána nó cluiche iománaíochta]] Tá '''cluichí''' (''cluiche'' is ea an uimhir uathu) á n-imirt chomh fada siar agus a théann foinsí [[stair]]iúla agus [[seandálaíocht]]a. Is iad na cluichí is simplí, ar ndóigh, ná comórtasaí nirt, luais, agus léimnigh, ar a dtugtar [[lúthchleasaíocht]]. Gaolmhar le rith agus léimnigh an duine, bíonn [[rásaí con]] agus [[rásaíocht chapall]], seóléimneach chapall, rásaí [[snámh]]a, [[seoltóireacht]]a, [[iomramh]] agus [[rothar]]. Tugtar [[spórt]] orthu seo uilig, mar aon le cluichí eile aonair, beirte agus foirne. Tá sórt eile cluichí ann, ar ndóigh, ar nós [[ficheall]], táiplis, dartanna, [[júdó]], mah jongg, [[Monopoly]], agus iliomad cinn eile. Agus ar ndóigh, tá gach sórt cluiche cártaí le fáil ar fud an [[An Domhan|domhain]]. Tá glaoch i gcónaí ar chluichí cearrbhachais agus geall, agus féadtar geall a chur ar aon cheann de na cluichí thuas. Ach is i gcaisíní a chaitear agus a dhéantar airgid mór le cluichí mar [[Blackjack]] agus [[Roulette]]. ==Tagairtí== {{reflist}} {{Síol}} [[Catagóir:Cluichí| ]] [[Catagóir:Fóillíocht]] 730rbajior5lcaopl5rlmzoswtf8ioj 1318852 1318779 2026-06-27T09:34:21Z XXBlackburnXx 36804 Reverted edit by a hidden user to last revision by [[User:Quinlan83|Quinlan83]] 1271787 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:Hurling.jpg|mion|Cluiche iomána nó cluiche iománaíochta]] Tá '''cluichí''' (''cluiche'' is ea an uimhir uathu) á n-imirt chomh fada siar agus a théann foinsí [[stair]]iúla agus [[seandálaíocht]]a. Is iad na cluichí is simplí, ar ndóigh, ná comórtasaí nirt, luais, agus léimnigh, ar a dtugtar [[lúthchleasaíocht]]. Gaolmhar le rith agus léimnigh an duine, bíonn [[rásaí con]] agus [[rásaíocht chapall]], seóléimneach chapall, rásaí [[snámh]]a, [[seoltóireacht]]a, [[iomramh]] agus [[rothar]]. Tugtar [[spórt]] orthu seo uilig, mar aon le cluichí eile aonair, beirte agus foirne. Tá sórt eile cluichí ann, ar ndóigh, ar nós [[ficheall]], táiplis, dartanna, [[júdó]], mah jongg, [[Monopoly]], agus iliomad cinn eile. Agus ar ndóigh, tá gach sórt cluiche cártaí le fáil ar fud an [[An Domhan|domhain]]. Tá glaoch i gcónaí ar chluichí cearrbhachais agus geall, agus féadtar geall a chur ar aon cheann de na cluichí thuas. Ach is i gcaisíní a chaitear agus a dhéantar airgid mór le cluichí mar [[Blackjack]] agus [[Roulette]]. ==Tagairtí== {{reflist}} {{Síol}} [[Catagóir:Cluichí| ]] [[Catagóir:Fóillíocht]] iqh3ud33o1t93pd7nts23yxzxemy7lx 0 2567 1318801 1315999 2026-06-27T09:29:57Z https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II 1318801 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II [[Íomhá:141100 - Wheelchair basketball Paula Coghlan passes - 3b - 2000 Sydney match photo.jpg|mion|Cispheil cathaoireacha rothaí, spórt ina dtéann luthchleasaithe i gcathaoireacha rothaí in iomaíocht]] Is éard is '''spórt''' ann ná cluiche nó gníomhaíocht fisiciúil, a bhíonn iomaíocht i gceist leis go minic, a dhéantar ar mhaithe le scileanna fisiciúla a fhorbairt, aclaíocht nó féin-fhorbairt. Is minic go mbíonn [[Snámhaíocht|siamsaíocht]] i gceist freisin, go háirithe nuair bhreathnaíonn lucht féachana nó lucht tacaíochta ar spórt. Tá iliomad cineálacha agus formáidí spóirt ann. Mar shampla, tá spórt aonair agus spórt foirne ann, agus bíonn comórtas áirithe oscailte (ina mbíonn cead ag duine ar bith páirt a ghlacadh) nó dúnta (ina gcuirtear srian ar luthchleasaí páirt a ghlacadh mura gcomhlíonann siad coinníollacha áirithe). Go ginearálta, bíonn gníomhaíocht fhisiciúil i gceist le spórt ar bith, in éineacht le hiomaíocht agus córas scórála. Is iad na spóirt is bunúsaí ná na comórtaisí nirt, luais, léimnigh, agus [[lúthchleasaíocht]]a. Chomh maith le sin, tá tóir ar [[rásaí con]] agus capall, seóléimrigh capall, rásaí snámha, [[seoltóireacht]], [[rámhaíocht]], [[cadhcáil]], [[na healaíona míleata]], [[marcaíocht mhaidhme]], [[rásaíocht mótair]] agus [[rothar]] ar fud an domhain. Tá nasc láidir ann idir an spórt agus [[eolaíocht|an eolaíocht]]. Bíonn [[Fad|faid]], [[Airde (geografaíocht)|airdí]], agus [[am|amanna]] le tomhas. Bíonn [[Matán|matáin]], [[croí]] agus [[Scamhóg|scamhóga]] láidre ag lúthchleasaithe.<ref name=":0">{{Lua idirlín|url=http://www.cogg.ie/wp-content/uploads/Eureka_Irish-12.1.pdf|teideal=Eureka - Bainimid Sult as Spórt|údar=COGG|dáta=|dátarochtana=2020|archivedate=2021-01-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210128050409/https://www.cogg.ie/wp-content/uploads/Eureka_Irish-12.1.pdf}}</ref> == Stair an spóirt == [[Íomhá:Young_boxers_fresco,_Akrotiri,_Greece.jpg|150px|thumb|Léiriú Spóirt ó na [[Mionóch]] thart ar 1000 bliain [[Roimh Chríost|RCh]]]] Ní fios cén uair a imríodh spórt den chéad uair, ach tá fianaise ann go raibh cluichí de sórt éigin ag muintir na [[An tSín|Síne]] thart ar an mbliain 4000 [[Roimh Chríost|RCh]]<ref>{{Lua idirlín |url=http://chineseculture.about.com/library/weekly/aa032301a.htm |teideal=Cóip cartlainne |dátarochtana=2010-01-15 |archivedate=2009-03-03 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090303183246/http://chineseculture.about.com/library/weekly/aa032301a.htm }}</ref>. Tuigtear freisin go raibh móréileamh ar ghleacaíocht san [[An Éigipt|Éigipt]]. Is léir ó shéadchomharthaí go raibh córas rialacha i gceist do na cluichí sin<ref>http://www.ioa.leeds.ac.uk/1980s/84085.htm</ref>. Inniu, tá [[Cluichí Oilimpeacha]] na Gréige agus Rásaí Tailteann na hÉireann i measc na gcruinnithe móra spóirt is eol dúinn ón stair. Bhí comórtais lúthchleasaíochta ann sna Cluichí Oilimpeacha sa bhliain 776 R.C. le beagnach 3000 bliain anuas, tá iomaíocht ar siúl ag daoine i gcomórtais reatha, léime, caithimh agus siúil.<ref name=":0" /> Ceiliúrtar ar [[6 Aibreán]] gach bliain an "Lá Idirnáisiúnta Spóirt ar son na Forbartha agus na Síochána". == Cluichí foirne == Tá tábhacht inniu go fóill le comórtaisí luais, léimní agus nirt, ach tá níos mó béime ar chluichí foirne. Tá cluichí eile a imrítear ina mbíonn duine in aghaidh duine, nó i bhfoirne, a bhfuil scil nó deiseacht láimhe i gceist, mar atá [[dairteanna]], [[leadóg]], lámhach piléar agus [[saighead]], caitheamh puc agus caitheamh casúir, [[Scátáil rollála|scátáil]], tumadh agus [[liathróid láimhe]]. Tá foirm ar leith de [[lúthchleasaíocht]] ann ina mbíonn an lúthchleasaí ag déanamh cleasa agus é ag casadh ar mhaide. == Spóirt gheimhridh == Tá an-ráchairt ar an spórt geimhridh ar fud an domhain, ar nós [[Sciáil|sciáil]] ailpíneach, [[Sciáil Nordach|sciáil Nordach]], scátáil, scátáil figiúir, lúg, agus gluaiseacht chláir-sneachta. == Féach freisin == * [[Cúrsaí spóirt in Éirinn]] == Tagairtí == {{reflist}} {{síol}} [[Catagóir:Caitheamh aimsire]] [[Catagóir:Spórt|*]] muj66jj6khvv9zjt3y208dajyc6t5i2 1318870 1318801 2026-06-27T09:34:21Z XXBlackburnXx 36804 Reverted edit by a hidden user to last revision by [[User:Quinlan83|Quinlan83]] 1297269 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:141100 - Wheelchair basketball Paula Coghlan passes - 3b - 2000 Sydney match photo.jpg|mion|Cispheil cathaoireacha rothaí, spórt ina dtéann luthchleasaithe i gcathaoireacha rothaí in iomaíocht]] Is éard is '''spórt''' ann ná cluiche nó gníomhaíocht fisiciúil, a bhíonn iomaíocht i gceist leis go minic, a dhéantar ar mhaithe le scileanna fisiciúla a fhorbairt, aclaíocht nó féin-fhorbairt. Is minic go mbíonn [[Snámhaíocht|siamsaíocht]] i gceist freisin, go háirithe nuair bhreathnaíonn lucht féachana nó lucht tacaíochta ar spórt. Tá iliomad cineálacha agus formáidí spóirt ann. Mar shampla, tá spórt aonair agus spórt foirne ann, agus bíonn comórtas áirithe oscailte (ina mbíonn cead ag duine ar bith páirt a ghlacadh) nó dúnta (ina gcuirtear srian ar luthchleasaí páirt a ghlacadh mura gcomhlíonann siad coinníollacha áirithe). Go ginearálta, bíonn gníomhaíocht fhisiciúil i gceist le spórt ar bith, in éineacht le hiomaíocht agus córas scórála. Is iad na spóirt is bunúsaí ná na comórtaisí nirt, luais, léimnigh, agus [[lúthchleasaíocht]]a. Chomh maith le sin, tá tóir ar [[rásaí con]] agus capall, seóléimrigh capall, rásaí snámha, [[seoltóireacht]], [[rámhaíocht]], [[cadhcáil]], [[na healaíona míleata]], [[marcaíocht mhaidhme]], [[rásaíocht mótair]] agus [[rothar]] ar fud an domhain. Tá nasc láidir ann idir an spórt agus [[eolaíocht|an eolaíocht]]. Bíonn [[Fad|faid]], [[Airde (geografaíocht)|airdí]], agus [[am|amanna]] le tomhas. Bíonn [[Matán|matáin]], [[croí]] agus [[Scamhóg|scamhóga]] láidre ag lúthchleasaithe.<ref name=":0">{{Lua idirlín|url=http://www.cogg.ie/wp-content/uploads/Eureka_Irish-12.1.pdf|teideal=Eureka - Bainimid Sult as Spórt|údar=COGG|dáta=|dátarochtana=2020|archivedate=2021-01-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210128050409/https://www.cogg.ie/wp-content/uploads/Eureka_Irish-12.1.pdf}}</ref> == Stair an spóirt == [[Íomhá:Young_boxers_fresco,_Akrotiri,_Greece.jpg|150px|thumb|Léiriú Spóirt ó na [[Mionóch]] thart ar 1000 bliain [[Roimh Chríost|RCh]]]] Ní fios cén uair a imríodh spórt den chéad uair, ach tá fianaise ann go raibh cluichí de sórt éigin ag muintir na [[An tSín|Síne]] thart ar an mbliain 4000 [[Roimh Chríost|RCh]]<ref>{{Lua idirlín |url=http://chineseculture.about.com/library/weekly/aa032301a.htm |teideal=Cóip cartlainne |dátarochtana=2010-01-15 |archivedate=2009-03-03 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090303183246/http://chineseculture.about.com/library/weekly/aa032301a.htm }}</ref>. Tuigtear freisin go raibh móréileamh ar ghleacaíocht san [[An Éigipt|Éigipt]]. Is léir ó shéadchomharthaí go raibh córas rialacha i gceist do na cluichí sin<ref>http://www.ioa.leeds.ac.uk/1980s/84085.htm</ref>. Inniu, tá [[Cluichí Oilimpeacha]] na Gréige agus Rásaí Tailteann na hÉireann i measc na gcruinnithe móra spóirt is eol dúinn ón stair. Bhí comórtais lúthchleasaíochta ann sna Cluichí Oilimpeacha sa bhliain 776 R.C. le beagnach 3000 bliain anuas, tá iomaíocht ar siúl ag daoine i gcomórtais reatha, léime, caithimh agus siúil.<ref name=":0" /> Ceiliúrtar ar [[6 Aibreán]] gach bliain an "Lá Idirnáisiúnta Spóirt ar son na Forbartha agus na Síochána". == Cluichí foirne == Tá tábhacht inniu go fóill le comórtaisí luais, léimní agus nirt, ach tá níos mó béime ar chluichí foirne. Tá cluichí eile a imrítear ina mbíonn duine in aghaidh duine, nó i bhfoirne, a bhfuil scil nó deiseacht láimhe i gceist, mar atá [[dairteanna]], [[leadóg]], lámhach piléar agus [[saighead]], caitheamh puc agus caitheamh casúir, [[Scátáil rollála|scátáil]], tumadh agus [[liathróid láimhe]]. Tá foirm ar leith de [[lúthchleasaíocht]] ann ina mbíonn an lúthchleasaí ag déanamh cleasa agus é ag casadh ar mhaide. == Spóirt gheimhridh == Tá an-ráchairt ar an spórt geimhridh ar fud an domhain, ar nós [[Sciáil|sciáil]] ailpíneach, [[Sciáil Nordach|sciáil Nordach]], scátáil, scátáil figiúir, lúg, agus gluaiseacht chláir-sneachta. == Féach freisin == * [[Cúrsaí spóirt in Éirinn]] == Tagairtí == {{reflist}} {{síol}} [[Catagóir:Caitheamh aimsire]] [[Catagóir:Spórt|*]] qhkfeg037932o5h5hjjsty4tud4y0hc 0 2568 1318607 1317128 2026-06-27T01:05:43Z Miksolwf 75344 https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI 1318607 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI [[File:Gyzis_006_(Ηistoria).jpeg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Gyzis_006_(%CE%97istoria).jpeg|mion|''Historia'', Nikolaos Gyzis (1892)]] Cur síos ar an saol atá caite, agus ciall a bhaint aisti, atá i gceist le '''stair'''. Is ón [[Fraincis|Fhraincis]] "''Histoire''" a tháinig an focal go [[Gaeilge]], agus tá a bhunús sa bhfocal [[an tSean-Ghréigis|Gréigise]] ἱστορία, ''historia'', a chiallaíonn eolas a fuarthas trí imscrúdú.<ref name=JosephJanda>{{Cite book|editor1-last =Joseph |editor1-first =Brian|editor2-last =Janda |editor2-first =Richard| publication-date =30 December 2004| title=The Handbook of Historical Linguistics| publisher =Blackwell Publishing| page =163| isbn =978-1-4051-2747-9| year =2008}}</ref> Is féidir stair réigiúin leathain agus cultúir ar fad a chur síos agus staidéar a dhéanamh orthu, nó is féidir dian-staidéar a dhéanamh ar thír, ar bhaile, ar dhuine, nó ar cheird nó aon gné eile den saol thar am. == Stair an domhain == [[Íomhá:Macronaria scrubbed enh.jpg|200px|deas|thumb|[[Dineasár]]]] :''Príomhalt: [[Stair an Domhain]]'' Baineann stair [[an Domhan|an Domhain]] leis na heachtraí agus tréimhsí i bhforbairt an phláinéid ar feadh na 4.6 billiún bliain idir cruthú na cruinne agus an lá inniu. * [[Ollphléasc|An Ollphléasc]], cruthú na hollchruinne * [[Prótarasóch|Aeón Prótarasóch]] ** [[Pailéaprótarasóch|Ré Phailéaprótarasóch]] ** [[Méiseaprótarasóch|Ré Mhéiseaprótarasóch]] ** [[Neoprótarasóch|Ré Neoprótarasóch]] * [[Pailéasóch|Ré Phailéasóch]] ** An Pailéasóch ** An Méiseasóch ** An Céineasóch == Réamhstair == [[Íomhá:Stonehenge2007 07 30.jpg|deas|thumb|Stonehenge]] :''Príomhalt: [[An Réamhstair]]'' Roinntear an réamhstair mar seo: * [[An Chlochaois]] * [[An Chré-umhaois]] * [[An Iarannaois]] == Aoiseanna idir an réamhstair agus an lá inniu == [[Íomhá:La Peste d'Asdod - Nicolas Poussin - Musée du Louvre Peintures INV 7276 ; MR 2312.jpg|deas|200px|thumb|[[An Phlá Mhór]]]] * [[An Ré Ársa]] * [[An Ré Dhorcha]] * [[An Mheánaois]] * [[Ré na Lochlannach]] * [[Ré na Fionnachtana]] * [[Ré an Réasúin]], nó Aois na hEagna * [[Ré na hEagnaíochta]], nó Ré an tSoilsithe * [[Aois na Tionsclaíochta]] * [[Aois na Faisnéise]] * [[Aois an Spáis]] == Gnéithe den stair acadúil == * [[Stair Áitiúil]] * [[Stair Mhíleata]] * [[Stair Shóisailta]] == Féach freisin == * [[Stair na hÉireann]] ==Tagairtí== {{reflist}} {{síol}} [[Catagóir:Stair| ]] [[Catagóir:Cultúr]] [[Catagóir:Eolaíochtaí sóisialta]] 69onbszoiypzonnmrbdyu1tyb5ffk86 1318612 1318607 2026-06-27T01:05:59Z Divinations 63974 Cealaíodh athruithe [[Special:Contributions/Miksolwf|Miksolwf]] ([[User talk:Miksolwf|Plé]]); ar ais chuig leagan le [[User:Conradder|Conradder]] 1316790 wikitext text/x-wiki [[File:Gyzis_006_(Ηistoria).jpeg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Gyzis_006_(%CE%97istoria).jpeg|mion|''Historia'', Nikolaos Gyzis (1892)]] Cur síos ar an saol atá caite, agus ciall a bhaint aisti, atá i gceist le '''stair'''. Is ón [[Fraincis|Fhraincis]] "''Histoire''" a tháinig an focal go [[Gaeilge]], agus tá a bhunús sa bhfocal [[an tSean-Ghréigis|Gréigise]] ἱστορία, ''historia'', a chiallaíonn eolas a fuarthas trí imscrúdú.<ref name=JosephJanda>{{Cite book|editor1-last =Joseph |editor1-first =Brian|editor2-last =Janda |editor2-first =Richard| publication-date =30 December 2004| title=The Handbook of Historical Linguistics| publisher =Blackwell Publishing| page =163| isbn =978-1-4051-2747-9| year =2008}}</ref> Is féidir stair réigiúin leathain agus cultúir ar fad a chur síos agus staidéar a dhéanamh orthu, nó is féidir dian-staidéar a dhéanamh ar thír, ar bhaile, ar dhuine, nó ar cheird nó aon gné eile den saol thar am. == Stair an domhain == [[Íomhá:Macronaria scrubbed enh.jpg|200px|deas|thumb|[[Dineasár]]]] :''Príomhalt: [[Stair an Domhain]]'' Baineann stair [[an Domhan|an Domhain]] leis na heachtraí agus tréimhsí i bhforbairt an phláinéid ar feadh na 4.6 billiún bliain idir cruthú na cruinne agus an lá inniu. * [[Ollphléasc|An Ollphléasc]], cruthú na hollchruinne * [[Prótarasóch|Aeón Prótarasóch]] ** [[Pailéaprótarasóch|Ré Phailéaprótarasóch]] ** [[Méiseaprótarasóch|Ré Mhéiseaprótarasóch]] ** [[Neoprótarasóch|Ré Neoprótarasóch]] * [[Pailéasóch|Ré Phailéasóch]] ** An Pailéasóch ** An Méiseasóch ** An Céineasóch == Réamhstair == [[Íomhá:Stonehenge2007 07 30.jpg|deas|thumb|Stonehenge]] :''Príomhalt: [[An Réamhstair]]'' Roinntear an réamhstair mar seo: * [[An Chlochaois]] * [[An Chré-umhaois]] * [[An Iarannaois]] == Aoiseanna idir an réamhstair agus an lá inniu == [[Íomhá:La Peste d'Asdod - Nicolas Poussin - Musée du Louvre Peintures INV 7276 ; MR 2312.jpg|deas|200px|thumb|[[An Phlá Mhór]]]] * [[An Ré Ársa]] * [[An Ré Dhorcha]] * [[An Mheánaois]] * [[Ré na Lochlannach]] * [[Ré na Fionnachtana]] * [[Ré an Réasúin]], nó Aois na hEagna * [[Ré na hEagnaíochta]], nó Ré an tSoilsithe * [[Aois na Tionsclaíochta]] * [[Aois na Faisnéise]] * [[Aois an Spáis]] == Gnéithe den stair acadúil == * [[Stair Áitiúil]] * [[Stair Mhíleata]] * [[Stair Shóisailta]] == Féach freisin == * [[Stair na hÉireann]] ==Tagairtí== {{reflist}} {{síol}} [[Catagóir:Stair| ]] [[Catagóir:Cultúr]] [[Catagóir:Eolaíochtaí sóisialta]] 2pikn5j1lfhuwyxw3pojdfuqghvix3b 1318718 1318612 2026-06-27T09:12:38Z https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II 1318718 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II [[File:Gyzis_006_(Ηistoria).jpeg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Gyzis_006_(%CE%97istoria).jpeg|mion|''Historia'', Nikolaos Gyzis (1892)]] Cur síos ar an saol atá caite, agus ciall a bhaint aisti, atá i gceist le '''stair'''. Is ón [[Fraincis|Fhraincis]] "''Histoire''" a tháinig an focal go [[Gaeilge]], agus tá a bhunús sa bhfocal [[an tSean-Ghréigis|Gréigise]] ἱστορία, ''historia'', a chiallaíonn eolas a fuarthas trí imscrúdú.<ref name=JosephJanda>{{Cite book|editor1-last =Joseph |editor1-first =Brian|editor2-last =Janda |editor2-first =Richard| publication-date =30 December 2004| title=The Handbook of Historical Linguistics| publisher =Blackwell Publishing| page =163| isbn =978-1-4051-2747-9| year =2008}}</ref> Is féidir stair réigiúin leathain agus cultúir ar fad a chur síos agus staidéar a dhéanamh orthu, nó is féidir dian-staidéar a dhéanamh ar thír, ar bhaile, ar dhuine, nó ar cheird nó aon gné eile den saol thar am. == Stair an domhain == [[Íomhá:Macronaria scrubbed enh.jpg|200px|deas|thumb|[[Dineasár]]]] :''Príomhalt: [[Stair an Domhain]]'' Baineann stair [[an Domhan|an Domhain]] leis na heachtraí agus tréimhsí i bhforbairt an phláinéid ar feadh na 4.6 billiún bliain idir cruthú na cruinne agus an lá inniu. * [[Ollphléasc|An Ollphléasc]], cruthú na hollchruinne * [[Prótarasóch|Aeón Prótarasóch]] ** [[Pailéaprótarasóch|Ré Phailéaprótarasóch]] ** [[Méiseaprótarasóch|Ré Mhéiseaprótarasóch]] ** [[Neoprótarasóch|Ré Neoprótarasóch]] * [[Pailéasóch|Ré Phailéasóch]] ** An Pailéasóch ** An Méiseasóch ** An Céineasóch == Réamhstair == [[Íomhá:Stonehenge2007 07 30.jpg|deas|thumb|Stonehenge]] :''Príomhalt: [[An Réamhstair]]'' Roinntear an réamhstair mar seo: * [[An Chlochaois]] * [[An Chré-umhaois]] * [[An Iarannaois]] == Aoiseanna idir an réamhstair agus an lá inniu == [[Íomhá:La Peste d'Asdod - Nicolas Poussin - Musée du Louvre Peintures INV 7276 ; MR 2312.jpg|deas|200px|thumb|[[An Phlá Mhór]]]] * [[An Ré Ársa]] * [[An Ré Dhorcha]] * [[An Mheánaois]] * [[Ré na Lochlannach]] * [[Ré na Fionnachtana]] * [[Ré an Réasúin]], nó Aois na hEagna * [[Ré na hEagnaíochta]], nó Ré an tSoilsithe * [[Aois na Tionsclaíochta]] * [[Aois na Faisnéise]] * [[Aois an Spáis]] == Gnéithe den stair acadúil == * [[Stair Áitiúil]] * [[Stair Mhíleata]] * [[Stair Shóisailta]] == Féach freisin == * [[Stair na hÉireann]] ==Tagairtí== {{reflist}} {{síol}} [[Catagóir:Stair| ]] [[Catagóir:Cultúr]] [[Catagóir:Eolaíochtaí sóisialta]] ett1xlrak9trq535xo76v4ichkjawwd 1318885 1318718 2026-06-27T09:34:21Z XXBlackburnXx 36804 Reverted edit by a hidden user to last revision by [[User:Divinations|Divinations]] 1316790 wikitext text/x-wiki [[File:Gyzis_006_(Ηistoria).jpeg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Gyzis_006_(%CE%97istoria).jpeg|mion|''Historia'', Nikolaos Gyzis (1892)]] Cur síos ar an saol atá caite, agus ciall a bhaint aisti, atá i gceist le '''stair'''. Is ón [[Fraincis|Fhraincis]] "''Histoire''" a tháinig an focal go [[Gaeilge]], agus tá a bhunús sa bhfocal [[an tSean-Ghréigis|Gréigise]] ἱστορία, ''historia'', a chiallaíonn eolas a fuarthas trí imscrúdú.<ref name=JosephJanda>{{Cite book|editor1-last =Joseph |editor1-first =Brian|editor2-last =Janda |editor2-first =Richard| publication-date =30 December 2004| title=The Handbook of Historical Linguistics| publisher =Blackwell Publishing| page =163| isbn =978-1-4051-2747-9| year =2008}}</ref> Is féidir stair réigiúin leathain agus cultúir ar fad a chur síos agus staidéar a dhéanamh orthu, nó is féidir dian-staidéar a dhéanamh ar thír, ar bhaile, ar dhuine, nó ar cheird nó aon gné eile den saol thar am. == Stair an domhain == [[Íomhá:Macronaria scrubbed enh.jpg|200px|deas|thumb|[[Dineasár]]]] :''Príomhalt: [[Stair an Domhain]]'' Baineann stair [[an Domhan|an Domhain]] leis na heachtraí agus tréimhsí i bhforbairt an phláinéid ar feadh na 4.6 billiún bliain idir cruthú na cruinne agus an lá inniu. * [[Ollphléasc|An Ollphléasc]], cruthú na hollchruinne * [[Prótarasóch|Aeón Prótarasóch]] ** [[Pailéaprótarasóch|Ré Phailéaprótarasóch]] ** [[Méiseaprótarasóch|Ré Mhéiseaprótarasóch]] ** [[Neoprótarasóch|Ré Neoprótarasóch]] * [[Pailéasóch|Ré Phailéasóch]] ** An Pailéasóch ** An Méiseasóch ** An Céineasóch == Réamhstair == [[Íomhá:Stonehenge2007 07 30.jpg|deas|thumb|Stonehenge]] :''Príomhalt: [[An Réamhstair]]'' Roinntear an réamhstair mar seo: * [[An Chlochaois]] * [[An Chré-umhaois]] * [[An Iarannaois]] == Aoiseanna idir an réamhstair agus an lá inniu == [[Íomhá:La Peste d'Asdod - Nicolas Poussin - Musée du Louvre Peintures INV 7276 ; MR 2312.jpg|deas|200px|thumb|[[An Phlá Mhór]]]] * [[An Ré Ársa]] * [[An Ré Dhorcha]] * [[An Mheánaois]] * [[Ré na Lochlannach]] * [[Ré na Fionnachtana]] * [[Ré an Réasúin]], nó Aois na hEagna * [[Ré na hEagnaíochta]], nó Ré an tSoilsithe * [[Aois na Tionsclaíochta]] * [[Aois na Faisnéise]] * [[Aois an Spáis]] == Gnéithe den stair acadúil == * [[Stair Áitiúil]] * [[Stair Mhíleata]] * [[Stair Shóisailta]] == Féach freisin == * [[Stair na hÉireann]] ==Tagairtí== {{reflist}} {{síol}} [[Catagóir:Stair| ]] [[Catagóir:Cultúr]] [[Catagóir:Eolaíochtaí sóisialta]] 2pikn5j1lfhuwyxw3pojdfuqghvix3b 0 2569 1318777 1315949 2026-06-27T09:25:17Z https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II 1318777 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II {{glanadh}} Is cineál amharclannaíochta é '''ceoldráma''' ina bhfuil an ceol ina chomhpháirt bhunúsach agus ina nglacann amhránaithe róil dhrámatúla. De ghnáth is comhoibriú idir cumadóir agus leabhrógaí é an "saothar" sin (aistriúchán litriúil an fhocail Iodáilis "''opera'' ") agus ionchorpraíonn sé roinnt de na taibhealaíona, amhail aisteoireacht, radharcra, feistis, agus uaireanta damhsa nó bailé. Is iondúil go dtugtar an léiriú in áras ceoldrámaíochta, in éineacht le ceolfhoireann nó ensemble ceoil níos lú, atá faoi stiúir, ó thús an 19ú haois, stiúrthóir ceolfhoirne. Cé go bhfuil dlúthbhaint ag an gceolamharclannaíocht le ceoldráma, meastar go bhfuil an dá cheann difriúil óna chéile. Is cuid lárnach de thraidisiún ceoil chlasaicigh an Iarthair é an ceoldráma. Ar dtús, tuigeadh gur píosa a bhí go hiomlán canta é, i gcodarsnacht le dráma le hamhráin, tá seánraí iomadúla tagtha ar cheoldrámaí, lena n-áirítear roinnt seánraí a chuimsíonn idirphlé labhartha mar ''Singspiel'' agus ''Opéra comique''. Sa cheoldráma rannach traidisiúnta, úsáideann amhránaithe dhá stíl amhránaíochta: reacaireacht, stíl infhillte cainte, agus áirianna neamhspleácha. Sa 19ú haois tháinig méadú ar an dráma ceoil leanúnach. Thosaigh an ceoldráma san Iodáil ag deireadh an 16ú haois (le Dafne a cailleadh den chuid is mó le Jacopo Peri, a táirgeadh i bhFlórans i 1598) go háirithe ó shaothair le Claudio Monteverdi, go háirithe L'Orfeo, agus scaipeadh go luath tríd an gcuid eile den Eoraip: chabhraigh Heinrich Schütz sa Ghearmáin, Jean - Baptiste Lully sa Fhrainc, agus Henry Purcell i Sasana lena dtraidisiúin náisiúnta a bhunú sa 17ú haois. San 18ú haois, lean ceoldráma na hIodáile ar aghaidh i gceannas ar an gcuid is mó den Eoraip (seachas an Fhrainc), ag mealladh cumadóirí eachtracha mar George Frideric Handel. Ba é Opera Seria an fhoirm is mó le rá de cheoldráma na hIodáile, go dtí gur imoibrigh Christoph Willibald Gluck i gcoinne a shaorga lena cheoldrámaí "athchóiriú" sna 1760í. Is é an phearsa is cáiliúla de cheoldráma déanach an 18ú haois Wolfgang Amadeus Mozart, a thosaigh le seria ceoldráma ach is cáiliúla é as a chuid ceoldrámaí grinn Iodáilis, go háirithe Pósadh Figaro (Le nozze di Figaro), Don Giovanni, agus Così fan tutte, chomh maith le Die Entführung aus dem Serail (An Fuadach ón Seraglio), agus The Magic Flute (Die Zauberflöte), sainchomharthaí tíre i dtraidisiún na Gearmáine. Cineál [[ceoldráma]] atá in '''ceoldráma''' a chuirtear i láthair an phobail. Is gnách féitheanna agus sonraí áirithe a bheith i gceoldráma m.sh., bíonn réamhcheoil agus ceol idir chanadh ann, bíonn canadh amhrán aonair, beirte agus drongach ann, agus bíonn cur i láthair i bhfoirm dráma, go minic le feistis an-ghalánta agus cúlra an-mhaisithe. [[Íomhá:Prudent-Louis Leray - Poster for the première of Georges Bizet's Carmen.jpg|thumb|Póstaer don opera ''Carmen'' le [[Georges Bizet]] (1875)]] Sa lá atá inniu ann, bíonn [[ceolfhoireann]] suite faoi bhun an [[ardán]] de ghnáth, agus bíonn innealra agus iliomad cuiditheoirí agus ceardaithe fostaithe chun cúlraí agus feistis eile a ullmhú, agus ina dhiaidh sin iad a chur in áit le linn an taispeántais. Chomh maith leis sin bíonn gá le ceardaithe solais, maisitheoirí aghaidh agus gruaige, innealtóirí fuaim, agus lucht stiúrtha na n-éisteoirí, lucht díolta leabhrán, lucht díolta cló-cheadanna, agus lucht ullmhúcháin agus dáileadh bídh agus dí. Níl ceoldráma i mórán cathair mór, agus go minic is gá cuidiú ó rialtais chun ceoldráma a chur ar bun agus a dhaingniú i mbaile. == Comhlachtaí Opera == I measc mórchomhlachtaí ceoldrámaíochta an domhain, tá [[an Opera Meitreapólach]] agus [[Opera Cathartha Nua-Eabhrac]] i [[Nua-Eabhrac (cathair)|Nua-Eabhrac]], an [[Liceu]] i m[[Barcelona]], [[Ceoldráma Náisiúnta Shasana]] i [[Londain]], an [[Mariinsky]] i [[Moscú]], an [[Opéra Nationale]] i b[[Páras]], an [[Suomen Kansaalisooppera]] i [[Heilsincí]], an [[Deutsche Oper]] agus an [[Staatsoper]] i m[[Berlin]], agus [[Ceoldráma Náisiúnta na Breataine Bige]] i g[[Caerdíd]]. In Éirinn, tá an [[Compántas Náisiúnta Ceoldrámaíochta Éireann]] é roimh na comhlachtaí. Déannan sé in mBaile Átha Cliath agus thart ar an tír. Tá Ceoláras i g[[Corcaigh]], ach ní heol cathain a bhí ceoldrámaí riamh ann. Tá feis cheoldráma chlúiteach gach uile bhliain i [[Loch Garman]], ar é a aidhm saothair atá beagnach ligthe i ndearmad a thabhairt chun cinn arís. [[Liosta de phríomhthithe opera an domhain]] == Cumadóirí ceoldrámaí == Imeasc na gcumadóirí móra ceoldráma tá: * [[John Adams]] * [[Vincenzo Bellini]] * [[Alban Berg]] * [[Hector Berlioz]] * [[Georges Bizet]] * [[Benjamin Britten]] * [[Gustave Charpentier]] * [[Claude Debussy]] * [[Gaetano Donizetti]] * [[Philip Glass]] * [[Christoph Willibald Gluck]] * [[Charles Gounod]] * [[George Frideric Handel]] * [[Joseph Haydn]] * [[Leos Janacek]] * [[Ruggiero Leoncavallo]] * [[Jean-Baptiste Lully]] * [[Pietro Mascagni]] * [[Jules Massenet]] * [[Giacomo Meyerbeer]] * [[Modest Mussorgsky]] * [[Claudio Monteverdi]] * [[Wolfgang Amadeus Mozart]] * [[Jacques Offenbach]] * [[Francis Poulenc]] * [[Giacomo Puccini]] * [[Henry Purcell]] * [[Jean-Philippe Rameau]] * [[Steve Reich]] * [[Nikolai Rimsky-Korsakov]] * [[Gioacchino Rossini]] * [[Camille Saint-Saens]] * [[Richard Strauss]] * [[Igor Stravinsky]] * [[Pyotr Ilyich Tchaikovsky]] * [[Giuseppe Verdi]] * [[Richard Wagner]] * [[Carl Maria von Weber]] * [[Kurt Weill]] {{Síol}} {{DEFAULTSORT:Ceoldrama}} [[Catagóir:Ceoldráma| ]] [[Catagóir:Ealaíona teangabhunaithe]] 6u3bhyogpa6btg0ph4v1dupsj32blgm 1318855 1318777 2026-06-27T09:34:21Z XXBlackburnXx 36804 Reverted edit by a hidden user to last revision by [[User:Quinlan83|Quinlan83]] 1258722 wikitext text/x-wiki {{glanadh}} Is cineál amharclannaíochta é '''ceoldráma''' ina bhfuil an ceol ina chomhpháirt bhunúsach agus ina nglacann amhránaithe róil dhrámatúla. De ghnáth is comhoibriú idir cumadóir agus leabhrógaí é an "saothar" sin (aistriúchán litriúil an fhocail Iodáilis "''opera'' ") agus ionchorpraíonn sé roinnt de na taibhealaíona, amhail aisteoireacht, radharcra, feistis, agus uaireanta damhsa nó bailé. Is iondúil go dtugtar an léiriú in áras ceoldrámaíochta, in éineacht le ceolfhoireann nó ensemble ceoil níos lú, atá faoi stiúir, ó thús an 19ú haois, stiúrthóir ceolfhoirne. Cé go bhfuil dlúthbhaint ag an gceolamharclannaíocht le ceoldráma, meastar go bhfuil an dá cheann difriúil óna chéile. Is cuid lárnach de thraidisiún ceoil chlasaicigh an Iarthair é an ceoldráma. Ar dtús, tuigeadh gur píosa a bhí go hiomlán canta é, i gcodarsnacht le dráma le hamhráin, tá seánraí iomadúla tagtha ar cheoldrámaí, lena n-áirítear roinnt seánraí a chuimsíonn idirphlé labhartha mar ''Singspiel'' agus ''Opéra comique''. Sa cheoldráma rannach traidisiúnta, úsáideann amhránaithe dhá stíl amhránaíochta: reacaireacht, stíl infhillte cainte, agus áirianna neamhspleácha. Sa 19ú haois tháinig méadú ar an dráma ceoil leanúnach. Thosaigh an ceoldráma san Iodáil ag deireadh an 16ú haois (le Dafne a cailleadh den chuid is mó le Jacopo Peri, a táirgeadh i bhFlórans i 1598) go háirithe ó shaothair le Claudio Monteverdi, go háirithe L'Orfeo, agus scaipeadh go luath tríd an gcuid eile den Eoraip: chabhraigh Heinrich Schütz sa Ghearmáin, Jean - Baptiste Lully sa Fhrainc, agus Henry Purcell i Sasana lena dtraidisiúin náisiúnta a bhunú sa 17ú haois. San 18ú haois, lean ceoldráma na hIodáile ar aghaidh i gceannas ar an gcuid is mó den Eoraip (seachas an Fhrainc), ag mealladh cumadóirí eachtracha mar George Frideric Handel. Ba é Opera Seria an fhoirm is mó le rá de cheoldráma na hIodáile, go dtí gur imoibrigh Christoph Willibald Gluck i gcoinne a shaorga lena cheoldrámaí "athchóiriú" sna 1760í. Is é an phearsa is cáiliúla de cheoldráma déanach an 18ú haois Wolfgang Amadeus Mozart, a thosaigh le seria ceoldráma ach is cáiliúla é as a chuid ceoldrámaí grinn Iodáilis, go háirithe Pósadh Figaro (Le nozze di Figaro), Don Giovanni, agus Così fan tutte, chomh maith le Die Entführung aus dem Serail (An Fuadach ón Seraglio), agus The Magic Flute (Die Zauberflöte), sainchomharthaí tíre i dtraidisiún na Gearmáine. Cineál [[ceoldráma]] atá in '''ceoldráma''' a chuirtear i láthair an phobail. Is gnách féitheanna agus sonraí áirithe a bheith i gceoldráma m.sh., bíonn réamhcheoil agus ceol idir chanadh ann, bíonn canadh amhrán aonair, beirte agus drongach ann, agus bíonn cur i láthair i bhfoirm dráma, go minic le feistis an-ghalánta agus cúlra an-mhaisithe. [[Íomhá:Prudent-Louis Leray - Poster for the première of Georges Bizet's Carmen.jpg|thumb|Póstaer don opera ''Carmen'' le [[Georges Bizet]] (1875)]] Sa lá atá inniu ann, bíonn [[ceolfhoireann]] suite faoi bhun an [[ardán]] de ghnáth, agus bíonn innealra agus iliomad cuiditheoirí agus ceardaithe fostaithe chun cúlraí agus feistis eile a ullmhú, agus ina dhiaidh sin iad a chur in áit le linn an taispeántais. Chomh maith leis sin bíonn gá le ceardaithe solais, maisitheoirí aghaidh agus gruaige, innealtóirí fuaim, agus lucht stiúrtha na n-éisteoirí, lucht díolta leabhrán, lucht díolta cló-cheadanna, agus lucht ullmhúcháin agus dáileadh bídh agus dí. Níl ceoldráma i mórán cathair mór, agus go minic is gá cuidiú ó rialtais chun ceoldráma a chur ar bun agus a dhaingniú i mbaile. == Comhlachtaí Opera == I measc mórchomhlachtaí ceoldrámaíochta an domhain, tá [[an Opera Meitreapólach]] agus [[Opera Cathartha Nua-Eabhrac]] i [[Nua-Eabhrac (cathair)|Nua-Eabhrac]], an [[Liceu]] i m[[Barcelona]], [[Ceoldráma Náisiúnta Shasana]] i [[Londain]], an [[Mariinsky]] i [[Moscú]], an [[Opéra Nationale]] i b[[Páras]], an [[Suomen Kansaalisooppera]] i [[Heilsincí]], an [[Deutsche Oper]] agus an [[Staatsoper]] i m[[Berlin]], agus [[Ceoldráma Náisiúnta na Breataine Bige]] i g[[Caerdíd]]. In Éirinn, tá an [[Compántas Náisiúnta Ceoldrámaíochta Éireann]] é roimh na comhlachtaí. Déannan sé in mBaile Átha Cliath agus thart ar an tír. Tá Ceoláras i g[[Corcaigh]], ach ní heol cathain a bhí ceoldrámaí riamh ann. Tá feis cheoldráma chlúiteach gach uile bhliain i [[Loch Garman]], ar é a aidhm saothair atá beagnach ligthe i ndearmad a thabhairt chun cinn arís. [[Liosta de phríomhthithe opera an domhain]] == Cumadóirí ceoldrámaí == Imeasc na gcumadóirí móra ceoldráma tá: * [[John Adams]] * [[Vincenzo Bellini]] * [[Alban Berg]] * [[Hector Berlioz]] * [[Georges Bizet]] * [[Benjamin Britten]] * [[Gustave Charpentier]] * [[Claude Debussy]] * [[Gaetano Donizetti]] * [[Philip Glass]] * [[Christoph Willibald Gluck]] * [[Charles Gounod]] * [[George Frideric Handel]] * [[Joseph Haydn]] * [[Leos Janacek]] * [[Ruggiero Leoncavallo]] * [[Jean-Baptiste Lully]] * [[Pietro Mascagni]] * [[Jules Massenet]] * [[Giacomo Meyerbeer]] * [[Modest Mussorgsky]] * [[Claudio Monteverdi]] * [[Wolfgang Amadeus Mozart]] * [[Jacques Offenbach]] * [[Francis Poulenc]] * [[Giacomo Puccini]] * [[Henry Purcell]] * [[Jean-Philippe Rameau]] * [[Steve Reich]] * [[Nikolai Rimsky-Korsakov]] * [[Gioacchino Rossini]] * [[Camille Saint-Saens]] * [[Richard Strauss]] * [[Igor Stravinsky]] * [[Pyotr Ilyich Tchaikovsky]] * [[Giuseppe Verdi]] * [[Richard Wagner]] * [[Carl Maria von Weber]] * [[Kurt Weill]] {{Síol}} {{DEFAULTSORT:Ceoldrama}} [[Catagóir:Ceoldráma| ]] [[Catagóir:Ealaíona teangabhunaithe]] qze0xop9iz7an8mjcypo81oub89b641 0 2574 1318615 1317130 2026-06-27T01:06:21Z Miksolwf 75344 https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI 1318615 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI [[Íomhá:Physical_world.jpg|thumb|300px|right|Cairt fhisiceach an Domhain]] Go ginearálta, ciallaíonn an '''tíreolaíocht''' nó an gheografaíocht (ón tSean-Ghréigis γεωγραφία - ''geographia'' - "tuairisc a scríobh ar an domhan") an staidéar eolaíoch a dhéantar ar an Domhan agus a chuid tailte, tírdhreach, áitritheoirí agus feiniméan. Ba é an Gréagach [[Éarastaitéanas]] (276-194 R.C.) a chum an focal ''geografaíocht''. Ó thaobh na staire de tá ceithre réimsí taighde i gceist sa gheografaíocht: spásanailís ar fheiniméin nádúrtha agus dhaonna (staidéar ar an dáileadh), staidéar ar cheantair (áiteanna agus réigiúin), staidéir ar ghaolmhaireachtaí saorga, agus taighde ar na domhaneolaíochtaí. == An tÁbhar == Is fada na tíreolaithe, agus iad ag scrúdú an domhain, ag cur ceithre mhórcheist chun go bhféadfaidís cuntas a thabhairt agus anailís a dhéanamh: # '''''Cé?''''' Cumann daoine agus pobail a gcuid spáis lena nósanna maireachtála agus iompair. Seo tíreolaíocht na gclúideacha cultúrtha, í ag iarraidh sonraí a léiriú. # '''''Céard?''''' An chaoi a dtéann daoine i bhfeidhm ar an saol i gcúrsaí geilleagair, sóisialta nó timpeallachta, maidir leis na forais, an taighde, na seifteanna, an malartú nó saothrú na n-acmhainní nádúrtha. # '''''Cá háit?''''' An áit a ndéantar na rudaí úd; i gcoitinne, an chúis atá leis an ngníomhú áitiúil. # '''''Cén uair?''''' An tréimhse stairiúil ina gcumann daoine nó pobail na saghsanna difriúla spáis, ag cur leis na cinn a bhí ann cheana nó á gcur siúd i gcontúirt. Tarraingíonn an cheist sin aird ar an dóigh a dtugtar tús áite don stair ar an tíreolaíocht, rud a fhágann nach mbíonn inti siúd ach cúlra. Ó thús na fichiú haoise tháinig athrú mór ar an scéal, sa mhéid nach í an tíreolaíocht féin ach an eolaíocht a dhéanann staidéar ar mhiosúr an spáis shóisialta. Chun dul amach ar an bhfeidhm a bhaineann pobail as an spás lena eagrú agus lena leagan amach, cuirtear buncheist thíreolaíocht an lae inniu: “An bhfuil an t-achar ann?” Má tá (maidir le poist, le tithíocht, le turasóireacht, le hacmhainní nádúrtha agus msd), baineann an tíreolaíocht leis an scéal, agus is cóir é sin a scrúdú i bhfianaise na bhfórsaí móra a théann i gcion ar an bpobal: an duine aonair, na sochaithe féin, na cumhachtaí, an teicníc, an Nádúr. Cuireann an léarscáilíocht ar ár gcumas an spás a scrúdú, agus a mhíniú cén fáth a bhfuil rud áirithe le fáil anseo seachas ansiúd. Ligeann an tíreolaíocht dúinn a dhéanamh amach cé na cúiseanna atá leis, idir nádúrtha agus dhaonna, agus cén toradh atá ar na difríochtaí. == Saghsanna Tíreolaíochta == Ní furasta brainsí difriúla na tíreolaíochta a léiriú, ós iomaí difríocht atá ann de réir na tíre agus na ré, gan trácht ar na díospóireachtaí eipistéimeolaíocha. Is féidir, áfach, iad a leagan amach mar a leanas: ===== An tíreolaíocht fhisiciúil: ===== * [[Biththíreolaíocht]] (eolaíocht nua a d’eascair as an mbitheolaíocht, as an bplandeolaíocht, as an aeráideolaíocht, as an ithireolaíocht, as an míoleolaíocht agus as an éiceolaíocht) * [[Aeráideolaíocht]] (agus í faoi anáil na méiteareolaíochta agus na staitistice) * [[Geodheilbheolaíocht]] (meascán de gheolaíocht agus de gheoifisic) * [[Uisceolaíocht]], in éineacht leis an [[muireolaíocht]] * [[Pailitíreolaíocht]] * [[Ithireolaíocht]] (agus í faoi anáil na cureolaíochta agus na geoidheilbheolaíochta) ===== An tíreolaíocht dhaonna: ===== * Tíreolaíocht chultúrtha * Tíreolaíocht eacnamaíoch * Tíreolaíocht pholaitiúil agus geopholaitíocht * Tíreolaíocht thuaithe * Tíreolaíocht shóisialta * Tíreolaíocht uirbeach ===== An tíreolaíocht réigiúnach: ===== An tíreolaíocht réigiúnach, agus dianscrúdú á dhéanamh aici ar chomharthaí sóirt an réigiúin. Ó na seachtóidí i leith, tá borradh ag teacht faoin méid brainsí nua idirdhisciplíneacha (a bhaineann leas as an eacnamaíocht, an matamaitic, an ríomheolaíocht agus as na heolaíochtaí polaitiúla agus socheolaíocha), de réir thíreolaíochtaí na Lochlainne, na Fraince, Mheiriceá Thuaidh agus na Breataine. Tá tábhacht ar leith leis na disciplíní a leanas: * An gheopholaitíocht :Tá claonadh aici seo chun anailís a dhéanamh ar iarsmaí an domhandaithe agus ar shaothrú na n-acmhainní nádúrtha. * An eacnamaíocht spásúil :Déanann seo staidéar ar cheisteanna eacnamaíocha áitiúla agus ar an mbaint atá ag an domhandú agus ag cúrsaí áitiúla le chéile. * An gheoríomheolaíocht :Úsáidtear an ríomheolaíocht chun limistéar a anailísiú. * An anailís spásúil :Úsáidtear a lán uirlisí agus smaointe chun struchtúir spásúla a mhionsamhlú agus miosúr sóisialta an tsaoil a anailísiú. * An tíreolaíocht chineálach (''la géographie du genre'') :Brainse a tháinig chun cinn sa Fhrainc tar éis na nóchaidí agus rian an iarnua-aoiseachais air. É de chuspóir aige aird a thabhairt ar mhionghrúpaí sóisialta agus ciníocha. I gcúrsaí tíreolaíochta ní foláir aird a choinneáil ar an scála; déanann an tíreolaí staidéar ar an domhan go léir nó ar chuid de – tíreolaíocht ghinearálta nó tíreolaíocht réigiúnach. == Stair na Tíreolaíochta == ==== An Seanreacht ==== Is iad na Gréagaigh ba thúisce a rinne staidéar ar an tíreolaíocht, go bhfios dúinn, rud a rinne siad mar eolaíocht agus mar fhealsúnacht. Tailéas, Héireodatas, Éireatoistéanas (údar an chéad léarscáil is eol dúinn – meastachán ar imlíne an domhain), Hioparcas, Aireastotas, Tolamaes – daoine a chuir go mór le heolas an disciplín. Rinne na Rómhánaigh réigiúin nua a léarscáiliú agus iad ag cumadh modhanna nua chuige. Chum na chéad “tíreolaithe” seo ceithre bhrainse den tíreolaíocht a mhair go dtí an Athbheochan: * Na mór-ranna a aimsiú agus a thaiscéaladh * An domhan a thomhas * A fháil amach cá raibh an domhan suite i measc na réaltaí * An domhan a léarscáiliú ==== An Mheánaois ==== Thosaigh an “Mheánaois” tar éis mheath na hImpireachta Rómhánaí sa 6ú haois, agus san Iarthar cailleadh spéis sa tíreolaíocht. San Ard-Mheánaois, ní raibh inti ach ábhar suarach de chuid an oideachais – sin é, de chuid na saorealaíon. Bhí an réalteolaíocht le fáil sa [[quadrivium]], ach ní raibh an tíreolaíocht ann. D’ainneoin a ndearna Iseadór Sheiville chun roinnt éigin eolais a chaomhnú, is teoranta an léiriú a bhí le fáil ar an domhan: é ina dhroim cothrom, na mór-ranna taobh istigh de chiorcal agus iad timpeall T a bhí claonta i leith na láimhe deise, an Eoraip os cionn an bharra chothroim, an Afraic thíos agus an Áise ar thaobh na láimhe deise. (Ní raibh eolas ar Mheiriceá ná ar an Aigéine.) Sheas an barra cothrom don Mheánmhuir agus sheas an barra iongarach don Danóib agus don Níl, iad ceangailte le chéile mar dhea, an Áise ar an taobh thoir díobh, an Eoraip agus an Afraic ar an taobh thiar. I lár na croise, áit a ndeachaigh an dá bharra trasna ar a chéile, bhí Iarúsailéim, cathair naofa agus lárphointe an domhain. Mar sin féin, bhí eolas tíreolaíoch agus eolaíoch de chuid an tSeanreachta bailithe i lárionaid intleachtúla na sibhialtachta Araib-Mhoslamaí. Ó thaobh na tíreolaíochta de ba é an cultúr sin ab fhearr a bhí in ann an t-eolas a bhailiú agus é cóngarach do shibhialtachtaí na Gréige, na Measpatáime, na hIndia agus na hÉigipte. Agus ba mhó an gá a bhí ag an bpaidreoireacht Mhoslamach le heolas tíreolaíoch (cúig phaidir sa lá agus d’aghaidh ar Mheice) ná mar a bhí ag an Iarthar. Rinne na tíreolaithe Arabacha, leithéidí [[Idrisi]] (ar tháinig an chéad tíreolaíocht mhór den Iarthar óna lámh timpeall 1150), [[Ibn Battuta]] (1304-1370) agus [[Ibn Khaldun]], an oidhreacht Ghréagach-Rómhánach. San Iarthar bhí a raibh ar eolas sna cúrsaí seo sa bhliain 1250 le fáil i gciclipéid (speculum naturale) Uinseann de Beauvais. San aois chéanna chuaigh misinéirí Proinsiasacha chun na hÁise; bhí [[Jean de Plan Carpin]] sa Mhongóil (1245-1247), agus bhí Guillaume de Rubrouck ann freisin (1253-57). Scríobh seisean cuntas Laidine ar a thuras a bhí lán d’fhaisnéis faoi chúrsaí tíreolaíochta, staire agus eitneolaíochta san impireacht Mhongólach. Cuireann staraithe éigin amhras sa chuntas cáiliúil ar an Áise (idir 1271 agus 1295) a chuirtear i leith Mharcó Póló. Beirt Phroinsiasach eile a thug a n-aghaidh ar an Áise: * [[Giovanne de Montecorvino]] – é ag siúl na Síne idir na blianta 1289 agus 1328. * [[Odoric de Pordenone]] – é ag taisteal idir na blianta 1316 agus 1330 sa [[An Pheirs|Pheirs]], san [[India]], i Malabar, i [[Srí Lanca]], i [[Sumatra]], i m[[Boirneo]], sa t[[an tSín|Sín]] agus sa [[An Tibéid|Tibéid]]. Mhéadaigh go mór ar an tsuim a bhí ag muintire Iarthar Eorpa sa tíreolaíocht, rud a chuir léarscáileanna nua á ndéanamh. Sa bhliain 1410 scríobh an Cairdinéal Pierre d’Ailly ''Imago Mundi'', leabhar a cuireadh i gcló sa bhliain 1478, agus cóip de ag [[Críostóir Colambas]] féin. ==== An Athbheochan ==== Sa 15ú haois agus sa 16ú haois, is mó go mór a t-eolas a fuarthas ar an domhan de bharr an taiscéaladh mara, agus cuntas cúramach á thabhairt ar ar aimsíodh i gcúrsaí réalteolaíochta agus tíreolaíochta. Is fiú tagairt ar leith a dhéanamh do na turais seo: [[Vasco da Gama]] (an Afraic agus an India), Críostóir Colambas (Meiriceá Lárnach agus Muir Chairib), [[Fernão de Magalhães|Magellan]] (Meiriceá Theas agus an tAigéan Ciúin), [[Jacques Cartier]] (Ceanada 1534). Ní nach ionadh, lean an léarscáilíocht uirthi ag dul chun cinn de bharr a raibh d’eolas úr ann ón taiscéaladh, agus de bharr na modhanna nua agus an bhunúis nua theoiriciúil (fortheilgean Mhercator sa 16ú haois). Tháinig léarscáileanna nua den domhan amach, dála na gceann a rinne [[Gerardus Mercator]] agus an ''Geographica Generalis'' a rinne Bernard Varenius. Sna blianta 1591 agus 1592 d’fhoilsigh [[Giovanni Botero]] sa Róimh na ''Relazioni Universali'' i dtrí imleabhar, rud a cuir tús le staitistic an Stáit: tíreolaíocht nua a d’fhreastail ar lucht riaracháin. ==== Ón 18ú haois go dtí an 20ú haois ==== San 18ú haois rinneadh James Cook agus La Perouse taiscéaladh san Aigéan Ciúin. Bhí disciplín eolaíoch á dhéanamh den tíreolaíocht, ach níor tosaíodh á múineadh sna scoileanna go dtí an 19ú haois, tréimhse mhór na choilíneachais agus an náisiúnachais. Sampla cáiliúil is ea an téacsleabhar Francach a úsáideadh sna bunscoileanna : ''Le Tour de France par deux enfants''. Níorbh fhurasta, mar sin féin, an tíreolaíocht a chur i bhfeidhm mar dhisciplín ar leith sa réimse eolaíoch. Rinneadh a lán iarrachtaí difriúla ar an gceangal atá idir an duine agus an dúlra a thaispeáint, agus cuid acu níos éifeachtaí ná a chéile: * An cinnteachas, dearcadh a luaitear leis an tíreolaí Gearmánach [[Carl Ritter]]. Deir an cinnteachas go dtagann iarsma sóisialta ó chúis nádúrtha. * An t-imshaolachas, dearcadh a shaothraigh an tíreolaí Gearmánach [[Friedrich Ratzel]]. Fáisctear gach neach beo as timpeallacht áirithe. * An féidearthachas, teoiric a bheartaigh [[Vidal de la Blanche]], agus é ag iarraidh déine an dá dhearcadh thuas a mhaolú. Is féidir linn tairbhe nó a mhalairt a bhaint as a bhfuil inár dtimpeall. ''La nature propose, l'homme dispose''. == Tagairtí == * Féach [[Géographie]] na Fraincise (Wikipédie). ==== Leabhair Fhraincise ==== '''Stair''' * [[Paul Claval|Claval, Paul]], ''Histoire de la géographie'', Paris, PUF, Que-sais-je? * [[Paul Claval|Claval, Paul]], ''Histoire de la Géographie française de 1870 à nos jours'', Paris, Fernand Nathan, 1998. * [[Jean-François Deneux|Deneux, Jean-François]], ''Histoire de la pensée géographique'', Belin, 2006. * Singaravélou, Pierre (eag.), ''L'Empire des géographes. Géographie, exploration et colonisation (XIXe-XXe s.)'', Paris, Belin, 2008. '''Eipistéimeolaíocht''' * [[Jean-Jacques Bavoux|Bavoux, Jean-Jacques]], ''La géographie : Objets, méthodes, débats'', Paris, Armand Colin, 2002. * [[Jacques Scheibling|Scheibling, Jacques]], ''Qu'est-ce que la géographie ?'', Paris, Hachette, 1994. ==== Leabhair Bhéarla ==== * Goodman, Lenn Evan (1992), ''Avicenna'', Routledge. * Sullivan, Dan (2000). ''Mapmaking and its History''. Rutgers University. * Rashed, Roshdi, ed., ''Encyclopedia of the History of Arabic Science'', Routledge, London and New York. * Scheppler, Bill (2006), ''Al-Biruni: Master Astronomer and Muslim Scholar of the Eleventh Century'', The Rosen Publishing Group. == Naisc Sheachtracha == * [http://www.igu-net.org/ International Geographical Union] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080311010732/http://www.igu-net.org/ |date=2008-03-11 }} * [http://www.nationalgeographic.com/ National Geographic Online] * [http://www.rgs.org Royal Geographical Society] * [http://www.aag.org/ Association of American Geographers] * [http://www.rcgs.org Royal Canadian Geographical Society] * [http://www.cag-acg.ca/en/ Canadian Association of Geographers] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161115135628/http://www.cag-acg.ca/en/ |date=2016-11-15 }} * [http://rgo.msk.ru/ Russian Geographical Society (Moscow Centre)] * [http://igu.org.ru/ International Geographical Union - Russian National Committee] * [http://www.geografos.org Colegio de Geógrafos - España] * [http://www.geografs.org Col.legi de Geògrafs - Catalunya] [[Catagóir:Tíreolaíocht|*]] [[Catagóir:Eolaíochtaí sóisialta]] 4tr7l1sgguepb8qgkezlw3y6dn9fbeb 1318616 1318615 2026-06-27T01:06:27Z Divinations 63974 Cealaíodh athruithe [[Special:Contributions/Miksolwf|Miksolwf]] ([[User talk:Miksolwf|Plé]]); ar ais chuig leagan le [[User:Conradder|Conradder]] 1316800 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:Physical_world.jpg|thumb|300px|right|Cairt fhisiceach an Domhain]] Go ginearálta, ciallaíonn an '''tíreolaíocht''' nó an gheografaíocht (ón tSean-Ghréigis γεωγραφία - ''geographia'' - "tuairisc a scríobh ar an domhan") an staidéar eolaíoch a dhéantar ar an Domhan agus a chuid tailte, tírdhreach, áitritheoirí agus feiniméan. Ba é an Gréagach [[Éarastaitéanas]] (276-194 R.C.) a chum an focal ''geografaíocht''. Ó thaobh na staire de tá ceithre réimsí taighde i gceist sa gheografaíocht: spásanailís ar fheiniméin nádúrtha agus dhaonna (staidéar ar an dáileadh), staidéar ar cheantair (áiteanna agus réigiúin), staidéir ar ghaolmhaireachtaí saorga, agus taighde ar na domhaneolaíochtaí. == An tÁbhar == Is fada na tíreolaithe, agus iad ag scrúdú an domhain, ag cur ceithre mhórcheist chun go bhféadfaidís cuntas a thabhairt agus anailís a dhéanamh: # '''''Cé?''''' Cumann daoine agus pobail a gcuid spáis lena nósanna maireachtála agus iompair. Seo tíreolaíocht na gclúideacha cultúrtha, í ag iarraidh sonraí a léiriú. # '''''Céard?''''' An chaoi a dtéann daoine i bhfeidhm ar an saol i gcúrsaí geilleagair, sóisialta nó timpeallachta, maidir leis na forais, an taighde, na seifteanna, an malartú nó saothrú na n-acmhainní nádúrtha. # '''''Cá háit?''''' An áit a ndéantar na rudaí úd; i gcoitinne, an chúis atá leis an ngníomhú áitiúil. # '''''Cén uair?''''' An tréimhse stairiúil ina gcumann daoine nó pobail na saghsanna difriúla spáis, ag cur leis na cinn a bhí ann cheana nó á gcur siúd i gcontúirt. Tarraingíonn an cheist sin aird ar an dóigh a dtugtar tús áite don stair ar an tíreolaíocht, rud a fhágann nach mbíonn inti siúd ach cúlra. Ó thús na fichiú haoise tháinig athrú mór ar an scéal, sa mhéid nach í an tíreolaíocht féin ach an eolaíocht a dhéanann staidéar ar mhiosúr an spáis shóisialta. Chun dul amach ar an bhfeidhm a bhaineann pobail as an spás lena eagrú agus lena leagan amach, cuirtear buncheist thíreolaíocht an lae inniu: “An bhfuil an t-achar ann?” Má tá (maidir le poist, le tithíocht, le turasóireacht, le hacmhainní nádúrtha agus msd), baineann an tíreolaíocht leis an scéal, agus is cóir é sin a scrúdú i bhfianaise na bhfórsaí móra a théann i gcion ar an bpobal: an duine aonair, na sochaithe féin, na cumhachtaí, an teicníc, an Nádúr. Cuireann an léarscáilíocht ar ár gcumas an spás a scrúdú, agus a mhíniú cén fáth a bhfuil rud áirithe le fáil anseo seachas ansiúd. Ligeann an tíreolaíocht dúinn a dhéanamh amach cé na cúiseanna atá leis, idir nádúrtha agus dhaonna, agus cén toradh atá ar na difríochtaí. == Saghsanna Tíreolaíochta == Ní furasta brainsí difriúla na tíreolaíochta a léiriú, ós iomaí difríocht atá ann de réir na tíre agus na ré, gan trácht ar na díospóireachtaí eipistéimeolaíocha. Is féidir, áfach, iad a leagan amach mar a leanas: ===== An tíreolaíocht fhisiciúil: ===== * [[Biththíreolaíocht]] (eolaíocht nua a d’eascair as an mbitheolaíocht, as an bplandeolaíocht, as an aeráideolaíocht, as an ithireolaíocht, as an míoleolaíocht agus as an éiceolaíocht) * [[Aeráideolaíocht]] (agus í faoi anáil na méiteareolaíochta agus na staitistice) * [[Geodheilbheolaíocht]] (meascán de gheolaíocht agus de gheoifisic) * [[Uisceolaíocht]], in éineacht leis an [[muireolaíocht]] * [[Pailitíreolaíocht]] * [[Ithireolaíocht]] (agus í faoi anáil na cureolaíochta agus na geoidheilbheolaíochta) ===== An tíreolaíocht dhaonna: ===== * Tíreolaíocht chultúrtha * Tíreolaíocht eacnamaíoch * Tíreolaíocht pholaitiúil agus geopholaitíocht * Tíreolaíocht thuaithe * Tíreolaíocht shóisialta * Tíreolaíocht uirbeach ===== An tíreolaíocht réigiúnach: ===== An tíreolaíocht réigiúnach, agus dianscrúdú á dhéanamh aici ar chomharthaí sóirt an réigiúin. Ó na seachtóidí i leith, tá borradh ag teacht faoin méid brainsí nua idirdhisciplíneacha (a bhaineann leas as an eacnamaíocht, an matamaitic, an ríomheolaíocht agus as na heolaíochtaí polaitiúla agus socheolaíocha), de réir thíreolaíochtaí na Lochlainne, na Fraince, Mheiriceá Thuaidh agus na Breataine. Tá tábhacht ar leith leis na disciplíní a leanas: * An gheopholaitíocht :Tá claonadh aici seo chun anailís a dhéanamh ar iarsmaí an domhandaithe agus ar shaothrú na n-acmhainní nádúrtha. * An eacnamaíocht spásúil :Déanann seo staidéar ar cheisteanna eacnamaíocha áitiúla agus ar an mbaint atá ag an domhandú agus ag cúrsaí áitiúla le chéile. * An gheoríomheolaíocht :Úsáidtear an ríomheolaíocht chun limistéar a anailísiú. * An anailís spásúil :Úsáidtear a lán uirlisí agus smaointe chun struchtúir spásúla a mhionsamhlú agus miosúr sóisialta an tsaoil a anailísiú. * An tíreolaíocht chineálach (''la géographie du genre'') :Brainse a tháinig chun cinn sa Fhrainc tar éis na nóchaidí agus rian an iarnua-aoiseachais air. É de chuspóir aige aird a thabhairt ar mhionghrúpaí sóisialta agus ciníocha. I gcúrsaí tíreolaíochta ní foláir aird a choinneáil ar an scála; déanann an tíreolaí staidéar ar an domhan go léir nó ar chuid de – tíreolaíocht ghinearálta nó tíreolaíocht réigiúnach. == Stair na Tíreolaíochta == ==== An Seanreacht ==== Is iad na Gréagaigh ba thúisce a rinne staidéar ar an tíreolaíocht, go bhfios dúinn, rud a rinne siad mar eolaíocht agus mar fhealsúnacht. Tailéas, Héireodatas, Éireatoistéanas (údar an chéad léarscáil is eol dúinn – meastachán ar imlíne an domhain), Hioparcas, Aireastotas, Tolamaes – daoine a chuir go mór le heolas an disciplín. Rinne na Rómhánaigh réigiúin nua a léarscáiliú agus iad ag cumadh modhanna nua chuige. Chum na chéad “tíreolaithe” seo ceithre bhrainse den tíreolaíocht a mhair go dtí an Athbheochan: * Na mór-ranna a aimsiú agus a thaiscéaladh * An domhan a thomhas * A fháil amach cá raibh an domhan suite i measc na réaltaí * An domhan a léarscáiliú ==== An Mheánaois ==== Thosaigh an “Mheánaois” tar éis mheath na hImpireachta Rómhánaí sa 6ú haois, agus san Iarthar cailleadh spéis sa tíreolaíocht. San Ard-Mheánaois, ní raibh inti ach ábhar suarach de chuid an oideachais – sin é, de chuid na saorealaíon. Bhí an réalteolaíocht le fáil sa [[quadrivium]], ach ní raibh an tíreolaíocht ann. D’ainneoin a ndearna Iseadór Sheiville chun roinnt éigin eolais a chaomhnú, is teoranta an léiriú a bhí le fáil ar an domhan: é ina dhroim cothrom, na mór-ranna taobh istigh de chiorcal agus iad timpeall T a bhí claonta i leith na láimhe deise, an Eoraip os cionn an bharra chothroim, an Afraic thíos agus an Áise ar thaobh na láimhe deise. (Ní raibh eolas ar Mheiriceá ná ar an Aigéine.) Sheas an barra cothrom don Mheánmhuir agus sheas an barra iongarach don Danóib agus don Níl, iad ceangailte le chéile mar dhea, an Áise ar an taobh thoir díobh, an Eoraip agus an Afraic ar an taobh thiar. I lár na croise, áit a ndeachaigh an dá bharra trasna ar a chéile, bhí Iarúsailéim, cathair naofa agus lárphointe an domhain. Mar sin féin, bhí eolas tíreolaíoch agus eolaíoch de chuid an tSeanreachta bailithe i lárionaid intleachtúla na sibhialtachta Araib-Mhoslamaí. Ó thaobh na tíreolaíochta de ba é an cultúr sin ab fhearr a bhí in ann an t-eolas a bhailiú agus é cóngarach do shibhialtachtaí na Gréige, na Measpatáime, na hIndia agus na hÉigipte. Agus ba mhó an gá a bhí ag an bpaidreoireacht Mhoslamach le heolas tíreolaíoch (cúig phaidir sa lá agus d’aghaidh ar Mheice) ná mar a bhí ag an Iarthar. Rinne na tíreolaithe Arabacha, leithéidí [[Idrisi]] (ar tháinig an chéad tíreolaíocht mhór den Iarthar óna lámh timpeall 1150), [[Ibn Battuta]] (1304-1370) agus [[Ibn Khaldun]], an oidhreacht Ghréagach-Rómhánach. San Iarthar bhí a raibh ar eolas sna cúrsaí seo sa bhliain 1250 le fáil i gciclipéid (speculum naturale) Uinseann de Beauvais. San aois chéanna chuaigh misinéirí Proinsiasacha chun na hÁise; bhí [[Jean de Plan Carpin]] sa Mhongóil (1245-1247), agus bhí Guillaume de Rubrouck ann freisin (1253-57). Scríobh seisean cuntas Laidine ar a thuras a bhí lán d’fhaisnéis faoi chúrsaí tíreolaíochta, staire agus eitneolaíochta san impireacht Mhongólach. Cuireann staraithe éigin amhras sa chuntas cáiliúil ar an Áise (idir 1271 agus 1295) a chuirtear i leith Mharcó Póló. Beirt Phroinsiasach eile a thug a n-aghaidh ar an Áise: * [[Giovanne de Montecorvino]] – é ag siúl na Síne idir na blianta 1289 agus 1328. * [[Odoric de Pordenone]] – é ag taisteal idir na blianta 1316 agus 1330 sa [[An Pheirs|Pheirs]], san [[India]], i Malabar, i [[Srí Lanca]], i [[Sumatra]], i m[[Boirneo]], sa t[[an tSín|Sín]] agus sa [[An Tibéid|Tibéid]]. Mhéadaigh go mór ar an tsuim a bhí ag muintire Iarthar Eorpa sa tíreolaíocht, rud a chuir léarscáileanna nua á ndéanamh. Sa bhliain 1410 scríobh an Cairdinéal Pierre d’Ailly ''Imago Mundi'', leabhar a cuireadh i gcló sa bhliain 1478, agus cóip de ag [[Críostóir Colambas]] féin. ==== An Athbheochan ==== Sa 15ú haois agus sa 16ú haois, is mó go mór a t-eolas a fuarthas ar an domhan de bharr an taiscéaladh mara, agus cuntas cúramach á thabhairt ar ar aimsíodh i gcúrsaí réalteolaíochta agus tíreolaíochta. Is fiú tagairt ar leith a dhéanamh do na turais seo: [[Vasco da Gama]] (an Afraic agus an India), Críostóir Colambas (Meiriceá Lárnach agus Muir Chairib), [[Fernão de Magalhães|Magellan]] (Meiriceá Theas agus an tAigéan Ciúin), [[Jacques Cartier]] (Ceanada 1534). Ní nach ionadh, lean an léarscáilíocht uirthi ag dul chun cinn de bharr a raibh d’eolas úr ann ón taiscéaladh, agus de bharr na modhanna nua agus an bhunúis nua theoiriciúil (fortheilgean Mhercator sa 16ú haois). Tháinig léarscáileanna nua den domhan amach, dála na gceann a rinne [[Gerardus Mercator]] agus an ''Geographica Generalis'' a rinne Bernard Varenius. Sna blianta 1591 agus 1592 d’fhoilsigh [[Giovanni Botero]] sa Róimh na ''Relazioni Universali'' i dtrí imleabhar, rud a cuir tús le staitistic an Stáit: tíreolaíocht nua a d’fhreastail ar lucht riaracháin. ==== Ón 18ú haois go dtí an 20ú haois ==== San 18ú haois rinneadh James Cook agus La Perouse taiscéaladh san Aigéan Ciúin. Bhí disciplín eolaíoch á dhéanamh den tíreolaíocht, ach níor tosaíodh á múineadh sna scoileanna go dtí an 19ú haois, tréimhse mhór na choilíneachais agus an náisiúnachais. Sampla cáiliúil is ea an téacsleabhar Francach a úsáideadh sna bunscoileanna : ''Le Tour de France par deux enfants''. Níorbh fhurasta, mar sin féin, an tíreolaíocht a chur i bhfeidhm mar dhisciplín ar leith sa réimse eolaíoch. Rinneadh a lán iarrachtaí difriúla ar an gceangal atá idir an duine agus an dúlra a thaispeáint, agus cuid acu níos éifeachtaí ná a chéile: * An cinnteachas, dearcadh a luaitear leis an tíreolaí Gearmánach [[Carl Ritter]]. Deir an cinnteachas go dtagann iarsma sóisialta ó chúis nádúrtha. * An t-imshaolachas, dearcadh a shaothraigh an tíreolaí Gearmánach [[Friedrich Ratzel]]. Fáisctear gach neach beo as timpeallacht áirithe. * An féidearthachas, teoiric a bheartaigh [[Vidal de la Blanche]], agus é ag iarraidh déine an dá dhearcadh thuas a mhaolú. Is féidir linn tairbhe nó a mhalairt a bhaint as a bhfuil inár dtimpeall. ''La nature propose, l'homme dispose''. == Tagairtí == * Féach [[Géographie]] na Fraincise (Wikipédie). ==== Leabhair Fhraincise ==== '''Stair''' * [[Paul Claval|Claval, Paul]], ''Histoire de la géographie'', Paris, PUF, Que-sais-je? * [[Paul Claval|Claval, Paul]], ''Histoire de la Géographie française de 1870 à nos jours'', Paris, Fernand Nathan, 1998. * [[Jean-François Deneux|Deneux, Jean-François]], ''Histoire de la pensée géographique'', Belin, 2006. * Singaravélou, Pierre (eag.), ''L'Empire des géographes. Géographie, exploration et colonisation (XIXe-XXe s.)'', Paris, Belin, 2008. '''Eipistéimeolaíocht''' * [[Jean-Jacques Bavoux|Bavoux, Jean-Jacques]], ''La géographie : Objets, méthodes, débats'', Paris, Armand Colin, 2002. * [[Jacques Scheibling|Scheibling, Jacques]], ''Qu'est-ce que la géographie ?'', Paris, Hachette, 1994. ==== Leabhair Bhéarla ==== * Goodman, Lenn Evan (1992), ''Avicenna'', Routledge. * Sullivan, Dan (2000). ''Mapmaking and its History''. Rutgers University. * Rashed, Roshdi, ed., ''Encyclopedia of the History of Arabic Science'', Routledge, London and New York. * Scheppler, Bill (2006), ''Al-Biruni: Master Astronomer and Muslim Scholar of the Eleventh Century'', The Rosen Publishing Group. == Naisc Sheachtracha == * [http://www.igu-net.org/ International Geographical Union] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080311010732/http://www.igu-net.org/ |date=2008-03-11 }} * [http://www.nationalgeographic.com/ National Geographic Online] * [http://www.rgs.org Royal Geographical Society] * [http://www.aag.org/ Association of American Geographers] * [http://www.rcgs.org Royal Canadian Geographical Society] * [http://www.cag-acg.ca/en/ Canadian Association of Geographers] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161115135628/http://www.cag-acg.ca/en/ |date=2016-11-15 }} * [http://rgo.msk.ru/ Russian Geographical Society (Moscow Centre)] * [http://igu.org.ru/ International Geographical Union - Russian National Committee] * [http://www.geografos.org Colegio de Geógrafos - España] * [http://www.geografs.org Col.legi de Geògrafs - Catalunya] [[Catagóir:Tíreolaíocht|*]] [[Catagóir:Eolaíochtaí sóisialta]] j6cqwks1o7vi0xrd6y5ziv380ehg794 1318721 1318616 2026-06-27T09:13:26Z https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II 1318721 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II [[Íomhá:Physical_world.jpg|thumb|300px|right|Cairt fhisiceach an Domhain]] Go ginearálta, ciallaíonn an '''tíreolaíocht''' nó an gheografaíocht (ón tSean-Ghréigis γεωγραφία - ''geographia'' - "tuairisc a scríobh ar an domhan") an staidéar eolaíoch a dhéantar ar an Domhan agus a chuid tailte, tírdhreach, áitritheoirí agus feiniméan. Ba é an Gréagach [[Éarastaitéanas]] (276-194 R.C.) a chum an focal ''geografaíocht''. Ó thaobh na staire de tá ceithre réimsí taighde i gceist sa gheografaíocht: spásanailís ar fheiniméin nádúrtha agus dhaonna (staidéar ar an dáileadh), staidéar ar cheantair (áiteanna agus réigiúin), staidéir ar ghaolmhaireachtaí saorga, agus taighde ar na domhaneolaíochtaí. == An tÁbhar == Is fada na tíreolaithe, agus iad ag scrúdú an domhain, ag cur ceithre mhórcheist chun go bhféadfaidís cuntas a thabhairt agus anailís a dhéanamh: # '''''Cé?''''' Cumann daoine agus pobail a gcuid spáis lena nósanna maireachtála agus iompair. Seo tíreolaíocht na gclúideacha cultúrtha, í ag iarraidh sonraí a léiriú. # '''''Céard?''''' An chaoi a dtéann daoine i bhfeidhm ar an saol i gcúrsaí geilleagair, sóisialta nó timpeallachta, maidir leis na forais, an taighde, na seifteanna, an malartú nó saothrú na n-acmhainní nádúrtha. # '''''Cá háit?''''' An áit a ndéantar na rudaí úd; i gcoitinne, an chúis atá leis an ngníomhú áitiúil. # '''''Cén uair?''''' An tréimhse stairiúil ina gcumann daoine nó pobail na saghsanna difriúla spáis, ag cur leis na cinn a bhí ann cheana nó á gcur siúd i gcontúirt. Tarraingíonn an cheist sin aird ar an dóigh a dtugtar tús áite don stair ar an tíreolaíocht, rud a fhágann nach mbíonn inti siúd ach cúlra. Ó thús na fichiú haoise tháinig athrú mór ar an scéal, sa mhéid nach í an tíreolaíocht féin ach an eolaíocht a dhéanann staidéar ar mhiosúr an spáis shóisialta. Chun dul amach ar an bhfeidhm a bhaineann pobail as an spás lena eagrú agus lena leagan amach, cuirtear buncheist thíreolaíocht an lae inniu: “An bhfuil an t-achar ann?” Má tá (maidir le poist, le tithíocht, le turasóireacht, le hacmhainní nádúrtha agus msd), baineann an tíreolaíocht leis an scéal, agus is cóir é sin a scrúdú i bhfianaise na bhfórsaí móra a théann i gcion ar an bpobal: an duine aonair, na sochaithe féin, na cumhachtaí, an teicníc, an Nádúr. Cuireann an léarscáilíocht ar ár gcumas an spás a scrúdú, agus a mhíniú cén fáth a bhfuil rud áirithe le fáil anseo seachas ansiúd. Ligeann an tíreolaíocht dúinn a dhéanamh amach cé na cúiseanna atá leis, idir nádúrtha agus dhaonna, agus cén toradh atá ar na difríochtaí. == Saghsanna Tíreolaíochta == Ní furasta brainsí difriúla na tíreolaíochta a léiriú, ós iomaí difríocht atá ann de réir na tíre agus na ré, gan trácht ar na díospóireachtaí eipistéimeolaíocha. Is féidir, áfach, iad a leagan amach mar a leanas: ===== An tíreolaíocht fhisiciúil: ===== * [[Biththíreolaíocht]] (eolaíocht nua a d’eascair as an mbitheolaíocht, as an bplandeolaíocht, as an aeráideolaíocht, as an ithireolaíocht, as an míoleolaíocht agus as an éiceolaíocht) * [[Aeráideolaíocht]] (agus í faoi anáil na méiteareolaíochta agus na staitistice) * [[Geodheilbheolaíocht]] (meascán de gheolaíocht agus de gheoifisic) * [[Uisceolaíocht]], in éineacht leis an [[muireolaíocht]] * [[Pailitíreolaíocht]] * [[Ithireolaíocht]] (agus í faoi anáil na cureolaíochta agus na geoidheilbheolaíochta) ===== An tíreolaíocht dhaonna: ===== * Tíreolaíocht chultúrtha * Tíreolaíocht eacnamaíoch * Tíreolaíocht pholaitiúil agus geopholaitíocht * Tíreolaíocht thuaithe * Tíreolaíocht shóisialta * Tíreolaíocht uirbeach ===== An tíreolaíocht réigiúnach: ===== An tíreolaíocht réigiúnach, agus dianscrúdú á dhéanamh aici ar chomharthaí sóirt an réigiúin. Ó na seachtóidí i leith, tá borradh ag teacht faoin méid brainsí nua idirdhisciplíneacha (a bhaineann leas as an eacnamaíocht, an matamaitic, an ríomheolaíocht agus as na heolaíochtaí polaitiúla agus socheolaíocha), de réir thíreolaíochtaí na Lochlainne, na Fraince, Mheiriceá Thuaidh agus na Breataine. Tá tábhacht ar leith leis na disciplíní a leanas: * An gheopholaitíocht :Tá claonadh aici seo chun anailís a dhéanamh ar iarsmaí an domhandaithe agus ar shaothrú na n-acmhainní nádúrtha. * An eacnamaíocht spásúil :Déanann seo staidéar ar cheisteanna eacnamaíocha áitiúla agus ar an mbaint atá ag an domhandú agus ag cúrsaí áitiúla le chéile. * An gheoríomheolaíocht :Úsáidtear an ríomheolaíocht chun limistéar a anailísiú. * An anailís spásúil :Úsáidtear a lán uirlisí agus smaointe chun struchtúir spásúla a mhionsamhlú agus miosúr sóisialta an tsaoil a anailísiú. * An tíreolaíocht chineálach (''la géographie du genre'') :Brainse a tháinig chun cinn sa Fhrainc tar éis na nóchaidí agus rian an iarnua-aoiseachais air. É de chuspóir aige aird a thabhairt ar mhionghrúpaí sóisialta agus ciníocha. I gcúrsaí tíreolaíochta ní foláir aird a choinneáil ar an scála; déanann an tíreolaí staidéar ar an domhan go léir nó ar chuid de – tíreolaíocht ghinearálta nó tíreolaíocht réigiúnach. == Stair na Tíreolaíochta == ==== An Seanreacht ==== Is iad na Gréagaigh ba thúisce a rinne staidéar ar an tíreolaíocht, go bhfios dúinn, rud a rinne siad mar eolaíocht agus mar fhealsúnacht. Tailéas, Héireodatas, Éireatoistéanas (údar an chéad léarscáil is eol dúinn – meastachán ar imlíne an domhain), Hioparcas, Aireastotas, Tolamaes – daoine a chuir go mór le heolas an disciplín. Rinne na Rómhánaigh réigiúin nua a léarscáiliú agus iad ag cumadh modhanna nua chuige. Chum na chéad “tíreolaithe” seo ceithre bhrainse den tíreolaíocht a mhair go dtí an Athbheochan: * Na mór-ranna a aimsiú agus a thaiscéaladh * An domhan a thomhas * A fháil amach cá raibh an domhan suite i measc na réaltaí * An domhan a léarscáiliú ==== An Mheánaois ==== Thosaigh an “Mheánaois” tar éis mheath na hImpireachta Rómhánaí sa 6ú haois, agus san Iarthar cailleadh spéis sa tíreolaíocht. San Ard-Mheánaois, ní raibh inti ach ábhar suarach de chuid an oideachais – sin é, de chuid na saorealaíon. Bhí an réalteolaíocht le fáil sa [[quadrivium]], ach ní raibh an tíreolaíocht ann. D’ainneoin a ndearna Iseadór Sheiville chun roinnt éigin eolais a chaomhnú, is teoranta an léiriú a bhí le fáil ar an domhan: é ina dhroim cothrom, na mór-ranna taobh istigh de chiorcal agus iad timpeall T a bhí claonta i leith na láimhe deise, an Eoraip os cionn an bharra chothroim, an Afraic thíos agus an Áise ar thaobh na láimhe deise. (Ní raibh eolas ar Mheiriceá ná ar an Aigéine.) Sheas an barra cothrom don Mheánmhuir agus sheas an barra iongarach don Danóib agus don Níl, iad ceangailte le chéile mar dhea, an Áise ar an taobh thoir díobh, an Eoraip agus an Afraic ar an taobh thiar. I lár na croise, áit a ndeachaigh an dá bharra trasna ar a chéile, bhí Iarúsailéim, cathair naofa agus lárphointe an domhain. Mar sin féin, bhí eolas tíreolaíoch agus eolaíoch de chuid an tSeanreachta bailithe i lárionaid intleachtúla na sibhialtachta Araib-Mhoslamaí. Ó thaobh na tíreolaíochta de ba é an cultúr sin ab fhearr a bhí in ann an t-eolas a bhailiú agus é cóngarach do shibhialtachtaí na Gréige, na Measpatáime, na hIndia agus na hÉigipte. Agus ba mhó an gá a bhí ag an bpaidreoireacht Mhoslamach le heolas tíreolaíoch (cúig phaidir sa lá agus d’aghaidh ar Mheice) ná mar a bhí ag an Iarthar. Rinne na tíreolaithe Arabacha, leithéidí [[Idrisi]] (ar tháinig an chéad tíreolaíocht mhór den Iarthar óna lámh timpeall 1150), [[Ibn Battuta]] (1304-1370) agus [[Ibn Khaldun]], an oidhreacht Ghréagach-Rómhánach. San Iarthar bhí a raibh ar eolas sna cúrsaí seo sa bhliain 1250 le fáil i gciclipéid (speculum naturale) Uinseann de Beauvais. San aois chéanna chuaigh misinéirí Proinsiasacha chun na hÁise; bhí [[Jean de Plan Carpin]] sa Mhongóil (1245-1247), agus bhí Guillaume de Rubrouck ann freisin (1253-57). Scríobh seisean cuntas Laidine ar a thuras a bhí lán d’fhaisnéis faoi chúrsaí tíreolaíochta, staire agus eitneolaíochta san impireacht Mhongólach. Cuireann staraithe éigin amhras sa chuntas cáiliúil ar an Áise (idir 1271 agus 1295) a chuirtear i leith Mharcó Póló. Beirt Phroinsiasach eile a thug a n-aghaidh ar an Áise: * [[Giovanne de Montecorvino]] – é ag siúl na Síne idir na blianta 1289 agus 1328. * [[Odoric de Pordenone]] – é ag taisteal idir na blianta 1316 agus 1330 sa [[An Pheirs|Pheirs]], san [[India]], i Malabar, i [[Srí Lanca]], i [[Sumatra]], i m[[Boirneo]], sa t[[an tSín|Sín]] agus sa [[An Tibéid|Tibéid]]. Mhéadaigh go mór ar an tsuim a bhí ag muintire Iarthar Eorpa sa tíreolaíocht, rud a chuir léarscáileanna nua á ndéanamh. Sa bhliain 1410 scríobh an Cairdinéal Pierre d’Ailly ''Imago Mundi'', leabhar a cuireadh i gcló sa bhliain 1478, agus cóip de ag [[Críostóir Colambas]] féin. ==== An Athbheochan ==== Sa 15ú haois agus sa 16ú haois, is mó go mór a t-eolas a fuarthas ar an domhan de bharr an taiscéaladh mara, agus cuntas cúramach á thabhairt ar ar aimsíodh i gcúrsaí réalteolaíochta agus tíreolaíochta. Is fiú tagairt ar leith a dhéanamh do na turais seo: [[Vasco da Gama]] (an Afraic agus an India), Críostóir Colambas (Meiriceá Lárnach agus Muir Chairib), [[Fernão de Magalhães|Magellan]] (Meiriceá Theas agus an tAigéan Ciúin), [[Jacques Cartier]] (Ceanada 1534). Ní nach ionadh, lean an léarscáilíocht uirthi ag dul chun cinn de bharr a raibh d’eolas úr ann ón taiscéaladh, agus de bharr na modhanna nua agus an bhunúis nua theoiriciúil (fortheilgean Mhercator sa 16ú haois). Tháinig léarscáileanna nua den domhan amach, dála na gceann a rinne [[Gerardus Mercator]] agus an ''Geographica Generalis'' a rinne Bernard Varenius. Sna blianta 1591 agus 1592 d’fhoilsigh [[Giovanni Botero]] sa Róimh na ''Relazioni Universali'' i dtrí imleabhar, rud a cuir tús le staitistic an Stáit: tíreolaíocht nua a d’fhreastail ar lucht riaracháin. ==== Ón 18ú haois go dtí an 20ú haois ==== San 18ú haois rinneadh James Cook agus La Perouse taiscéaladh san Aigéan Ciúin. Bhí disciplín eolaíoch á dhéanamh den tíreolaíocht, ach níor tosaíodh á múineadh sna scoileanna go dtí an 19ú haois, tréimhse mhór na choilíneachais agus an náisiúnachais. Sampla cáiliúil is ea an téacsleabhar Francach a úsáideadh sna bunscoileanna : ''Le Tour de France par deux enfants''. Níorbh fhurasta, mar sin féin, an tíreolaíocht a chur i bhfeidhm mar dhisciplín ar leith sa réimse eolaíoch. Rinneadh a lán iarrachtaí difriúla ar an gceangal atá idir an duine agus an dúlra a thaispeáint, agus cuid acu níos éifeachtaí ná a chéile: * An cinnteachas, dearcadh a luaitear leis an tíreolaí Gearmánach [[Carl Ritter]]. Deir an cinnteachas go dtagann iarsma sóisialta ó chúis nádúrtha. * An t-imshaolachas, dearcadh a shaothraigh an tíreolaí Gearmánach [[Friedrich Ratzel]]. Fáisctear gach neach beo as timpeallacht áirithe. * An féidearthachas, teoiric a bheartaigh [[Vidal de la Blanche]], agus é ag iarraidh déine an dá dhearcadh thuas a mhaolú. Is féidir linn tairbhe nó a mhalairt a bhaint as a bhfuil inár dtimpeall. ''La nature propose, l'homme dispose''. == Tagairtí == * Féach [[Géographie]] na Fraincise (Wikipédie). ==== Leabhair Fhraincise ==== '''Stair''' * [[Paul Claval|Claval, Paul]], ''Histoire de la géographie'', Paris, PUF, Que-sais-je? * [[Paul Claval|Claval, Paul]], ''Histoire de la Géographie française de 1870 à nos jours'', Paris, Fernand Nathan, 1998. * [[Jean-François Deneux|Deneux, Jean-François]], ''Histoire de la pensée géographique'', Belin, 2006. * Singaravélou, Pierre (eag.), ''L'Empire des géographes. Géographie, exploration et colonisation (XIXe-XXe s.)'', Paris, Belin, 2008. '''Eipistéimeolaíocht''' * [[Jean-Jacques Bavoux|Bavoux, Jean-Jacques]], ''La géographie : Objets, méthodes, débats'', Paris, Armand Colin, 2002. * [[Jacques Scheibling|Scheibling, Jacques]], ''Qu'est-ce que la géographie ?'', Paris, Hachette, 1994. ==== Leabhair Bhéarla ==== * Goodman, Lenn Evan (1992), ''Avicenna'', Routledge. * Sullivan, Dan (2000). ''Mapmaking and its History''. Rutgers University. * Rashed, Roshdi, ed., ''Encyclopedia of the History of Arabic Science'', Routledge, London and New York. * Scheppler, Bill (2006), ''Al-Biruni: Master Astronomer and Muslim Scholar of the Eleventh Century'', The Rosen Publishing Group. == Naisc Sheachtracha == * [http://www.igu-net.org/ International Geographical Union] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080311010732/http://www.igu-net.org/ |date=2008-03-11 }} * [http://www.nationalgeographic.com/ National Geographic Online] * [http://www.rgs.org Royal Geographical Society] * [http://www.aag.org/ Association of American Geographers] * [http://www.rcgs.org Royal Canadian Geographical Society] * [http://www.cag-acg.ca/en/ Canadian Association of Geographers] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161115135628/http://www.cag-acg.ca/en/ |date=2016-11-15 }} * [http://rgo.msk.ru/ Russian Geographical Society (Moscow Centre)] * [http://igu.org.ru/ International Geographical Union - Russian National Committee] * [http://www.geografos.org Colegio de Geógrafos - España] * [http://www.geografs.org Col.legi de Geògrafs - Catalunya] [[Catagóir:Tíreolaíocht|*]] [[Catagóir:Eolaíochtaí sóisialta]] ffcscahdavddkzx3ia044e92s4kzg27 1318878 1318721 2026-06-27T09:34:21Z XXBlackburnXx 36804 Reverted edit by a hidden user to last revision by [[User:Divinations|Divinations]] 1316800 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:Physical_world.jpg|thumb|300px|right|Cairt fhisiceach an Domhain]] Go ginearálta, ciallaíonn an '''tíreolaíocht''' nó an gheografaíocht (ón tSean-Ghréigis γεωγραφία - ''geographia'' - "tuairisc a scríobh ar an domhan") an staidéar eolaíoch a dhéantar ar an Domhan agus a chuid tailte, tírdhreach, áitritheoirí agus feiniméan. Ba é an Gréagach [[Éarastaitéanas]] (276-194 R.C.) a chum an focal ''geografaíocht''. Ó thaobh na staire de tá ceithre réimsí taighde i gceist sa gheografaíocht: spásanailís ar fheiniméin nádúrtha agus dhaonna (staidéar ar an dáileadh), staidéar ar cheantair (áiteanna agus réigiúin), staidéir ar ghaolmhaireachtaí saorga, agus taighde ar na domhaneolaíochtaí. == An tÁbhar == Is fada na tíreolaithe, agus iad ag scrúdú an domhain, ag cur ceithre mhórcheist chun go bhféadfaidís cuntas a thabhairt agus anailís a dhéanamh: # '''''Cé?''''' Cumann daoine agus pobail a gcuid spáis lena nósanna maireachtála agus iompair. Seo tíreolaíocht na gclúideacha cultúrtha, í ag iarraidh sonraí a léiriú. # '''''Céard?''''' An chaoi a dtéann daoine i bhfeidhm ar an saol i gcúrsaí geilleagair, sóisialta nó timpeallachta, maidir leis na forais, an taighde, na seifteanna, an malartú nó saothrú na n-acmhainní nádúrtha. # '''''Cá háit?''''' An áit a ndéantar na rudaí úd; i gcoitinne, an chúis atá leis an ngníomhú áitiúil. # '''''Cén uair?''''' An tréimhse stairiúil ina gcumann daoine nó pobail na saghsanna difriúla spáis, ag cur leis na cinn a bhí ann cheana nó á gcur siúd i gcontúirt. Tarraingíonn an cheist sin aird ar an dóigh a dtugtar tús áite don stair ar an tíreolaíocht, rud a fhágann nach mbíonn inti siúd ach cúlra. Ó thús na fichiú haoise tháinig athrú mór ar an scéal, sa mhéid nach í an tíreolaíocht féin ach an eolaíocht a dhéanann staidéar ar mhiosúr an spáis shóisialta. Chun dul amach ar an bhfeidhm a bhaineann pobail as an spás lena eagrú agus lena leagan amach, cuirtear buncheist thíreolaíocht an lae inniu: “An bhfuil an t-achar ann?” Má tá (maidir le poist, le tithíocht, le turasóireacht, le hacmhainní nádúrtha agus msd), baineann an tíreolaíocht leis an scéal, agus is cóir é sin a scrúdú i bhfianaise na bhfórsaí móra a théann i gcion ar an bpobal: an duine aonair, na sochaithe féin, na cumhachtaí, an teicníc, an Nádúr. Cuireann an léarscáilíocht ar ár gcumas an spás a scrúdú, agus a mhíniú cén fáth a bhfuil rud áirithe le fáil anseo seachas ansiúd. Ligeann an tíreolaíocht dúinn a dhéanamh amach cé na cúiseanna atá leis, idir nádúrtha agus dhaonna, agus cén toradh atá ar na difríochtaí. == Saghsanna Tíreolaíochta == Ní furasta brainsí difriúla na tíreolaíochta a léiriú, ós iomaí difríocht atá ann de réir na tíre agus na ré, gan trácht ar na díospóireachtaí eipistéimeolaíocha. Is féidir, áfach, iad a leagan amach mar a leanas: ===== An tíreolaíocht fhisiciúil: ===== * [[Biththíreolaíocht]] (eolaíocht nua a d’eascair as an mbitheolaíocht, as an bplandeolaíocht, as an aeráideolaíocht, as an ithireolaíocht, as an míoleolaíocht agus as an éiceolaíocht) * [[Aeráideolaíocht]] (agus í faoi anáil na méiteareolaíochta agus na staitistice) * [[Geodheilbheolaíocht]] (meascán de gheolaíocht agus de gheoifisic) * [[Uisceolaíocht]], in éineacht leis an [[muireolaíocht]] * [[Pailitíreolaíocht]] * [[Ithireolaíocht]] (agus í faoi anáil na cureolaíochta agus na geoidheilbheolaíochta) ===== An tíreolaíocht dhaonna: ===== * Tíreolaíocht chultúrtha * Tíreolaíocht eacnamaíoch * Tíreolaíocht pholaitiúil agus geopholaitíocht * Tíreolaíocht thuaithe * Tíreolaíocht shóisialta * Tíreolaíocht uirbeach ===== An tíreolaíocht réigiúnach: ===== An tíreolaíocht réigiúnach, agus dianscrúdú á dhéanamh aici ar chomharthaí sóirt an réigiúin. Ó na seachtóidí i leith, tá borradh ag teacht faoin méid brainsí nua idirdhisciplíneacha (a bhaineann leas as an eacnamaíocht, an matamaitic, an ríomheolaíocht agus as na heolaíochtaí polaitiúla agus socheolaíocha), de réir thíreolaíochtaí na Lochlainne, na Fraince, Mheiriceá Thuaidh agus na Breataine. Tá tábhacht ar leith leis na disciplíní a leanas: * An gheopholaitíocht :Tá claonadh aici seo chun anailís a dhéanamh ar iarsmaí an domhandaithe agus ar shaothrú na n-acmhainní nádúrtha. * An eacnamaíocht spásúil :Déanann seo staidéar ar cheisteanna eacnamaíocha áitiúla agus ar an mbaint atá ag an domhandú agus ag cúrsaí áitiúla le chéile. * An gheoríomheolaíocht :Úsáidtear an ríomheolaíocht chun limistéar a anailísiú. * An anailís spásúil :Úsáidtear a lán uirlisí agus smaointe chun struchtúir spásúla a mhionsamhlú agus miosúr sóisialta an tsaoil a anailísiú. * An tíreolaíocht chineálach (''la géographie du genre'') :Brainse a tháinig chun cinn sa Fhrainc tar éis na nóchaidí agus rian an iarnua-aoiseachais air. É de chuspóir aige aird a thabhairt ar mhionghrúpaí sóisialta agus ciníocha. I gcúrsaí tíreolaíochta ní foláir aird a choinneáil ar an scála; déanann an tíreolaí staidéar ar an domhan go léir nó ar chuid de – tíreolaíocht ghinearálta nó tíreolaíocht réigiúnach. == Stair na Tíreolaíochta == ==== An Seanreacht ==== Is iad na Gréagaigh ba thúisce a rinne staidéar ar an tíreolaíocht, go bhfios dúinn, rud a rinne siad mar eolaíocht agus mar fhealsúnacht. Tailéas, Héireodatas, Éireatoistéanas (údar an chéad léarscáil is eol dúinn – meastachán ar imlíne an domhain), Hioparcas, Aireastotas, Tolamaes – daoine a chuir go mór le heolas an disciplín. Rinne na Rómhánaigh réigiúin nua a léarscáiliú agus iad ag cumadh modhanna nua chuige. Chum na chéad “tíreolaithe” seo ceithre bhrainse den tíreolaíocht a mhair go dtí an Athbheochan: * Na mór-ranna a aimsiú agus a thaiscéaladh * An domhan a thomhas * A fháil amach cá raibh an domhan suite i measc na réaltaí * An domhan a léarscáiliú ==== An Mheánaois ==== Thosaigh an “Mheánaois” tar éis mheath na hImpireachta Rómhánaí sa 6ú haois, agus san Iarthar cailleadh spéis sa tíreolaíocht. San Ard-Mheánaois, ní raibh inti ach ábhar suarach de chuid an oideachais – sin é, de chuid na saorealaíon. Bhí an réalteolaíocht le fáil sa [[quadrivium]], ach ní raibh an tíreolaíocht ann. D’ainneoin a ndearna Iseadór Sheiville chun roinnt éigin eolais a chaomhnú, is teoranta an léiriú a bhí le fáil ar an domhan: é ina dhroim cothrom, na mór-ranna taobh istigh de chiorcal agus iad timpeall T a bhí claonta i leith na láimhe deise, an Eoraip os cionn an bharra chothroim, an Afraic thíos agus an Áise ar thaobh na láimhe deise. (Ní raibh eolas ar Mheiriceá ná ar an Aigéine.) Sheas an barra cothrom don Mheánmhuir agus sheas an barra iongarach don Danóib agus don Níl, iad ceangailte le chéile mar dhea, an Áise ar an taobh thoir díobh, an Eoraip agus an Afraic ar an taobh thiar. I lár na croise, áit a ndeachaigh an dá bharra trasna ar a chéile, bhí Iarúsailéim, cathair naofa agus lárphointe an domhain. Mar sin féin, bhí eolas tíreolaíoch agus eolaíoch de chuid an tSeanreachta bailithe i lárionaid intleachtúla na sibhialtachta Araib-Mhoslamaí. Ó thaobh na tíreolaíochta de ba é an cultúr sin ab fhearr a bhí in ann an t-eolas a bhailiú agus é cóngarach do shibhialtachtaí na Gréige, na Measpatáime, na hIndia agus na hÉigipte. Agus ba mhó an gá a bhí ag an bpaidreoireacht Mhoslamach le heolas tíreolaíoch (cúig phaidir sa lá agus d’aghaidh ar Mheice) ná mar a bhí ag an Iarthar. Rinne na tíreolaithe Arabacha, leithéidí [[Idrisi]] (ar tháinig an chéad tíreolaíocht mhór den Iarthar óna lámh timpeall 1150), [[Ibn Battuta]] (1304-1370) agus [[Ibn Khaldun]], an oidhreacht Ghréagach-Rómhánach. San Iarthar bhí a raibh ar eolas sna cúrsaí seo sa bhliain 1250 le fáil i gciclipéid (speculum naturale) Uinseann de Beauvais. San aois chéanna chuaigh misinéirí Proinsiasacha chun na hÁise; bhí [[Jean de Plan Carpin]] sa Mhongóil (1245-1247), agus bhí Guillaume de Rubrouck ann freisin (1253-57). Scríobh seisean cuntas Laidine ar a thuras a bhí lán d’fhaisnéis faoi chúrsaí tíreolaíochta, staire agus eitneolaíochta san impireacht Mhongólach. Cuireann staraithe éigin amhras sa chuntas cáiliúil ar an Áise (idir 1271 agus 1295) a chuirtear i leith Mharcó Póló. Beirt Phroinsiasach eile a thug a n-aghaidh ar an Áise: * [[Giovanne de Montecorvino]] – é ag siúl na Síne idir na blianta 1289 agus 1328. * [[Odoric de Pordenone]] – é ag taisteal idir na blianta 1316 agus 1330 sa [[An Pheirs|Pheirs]], san [[India]], i Malabar, i [[Srí Lanca]], i [[Sumatra]], i m[[Boirneo]], sa t[[an tSín|Sín]] agus sa [[An Tibéid|Tibéid]]. Mhéadaigh go mór ar an tsuim a bhí ag muintire Iarthar Eorpa sa tíreolaíocht, rud a chuir léarscáileanna nua á ndéanamh. Sa bhliain 1410 scríobh an Cairdinéal Pierre d’Ailly ''Imago Mundi'', leabhar a cuireadh i gcló sa bhliain 1478, agus cóip de ag [[Críostóir Colambas]] féin. ==== An Athbheochan ==== Sa 15ú haois agus sa 16ú haois, is mó go mór a t-eolas a fuarthas ar an domhan de bharr an taiscéaladh mara, agus cuntas cúramach á thabhairt ar ar aimsíodh i gcúrsaí réalteolaíochta agus tíreolaíochta. Is fiú tagairt ar leith a dhéanamh do na turais seo: [[Vasco da Gama]] (an Afraic agus an India), Críostóir Colambas (Meiriceá Lárnach agus Muir Chairib), [[Fernão de Magalhães|Magellan]] (Meiriceá Theas agus an tAigéan Ciúin), [[Jacques Cartier]] (Ceanada 1534). Ní nach ionadh, lean an léarscáilíocht uirthi ag dul chun cinn de bharr a raibh d’eolas úr ann ón taiscéaladh, agus de bharr na modhanna nua agus an bhunúis nua theoiriciúil (fortheilgean Mhercator sa 16ú haois). Tháinig léarscáileanna nua den domhan amach, dála na gceann a rinne [[Gerardus Mercator]] agus an ''Geographica Generalis'' a rinne Bernard Varenius. Sna blianta 1591 agus 1592 d’fhoilsigh [[Giovanni Botero]] sa Róimh na ''Relazioni Universali'' i dtrí imleabhar, rud a cuir tús le staitistic an Stáit: tíreolaíocht nua a d’fhreastail ar lucht riaracháin. ==== Ón 18ú haois go dtí an 20ú haois ==== San 18ú haois rinneadh James Cook agus La Perouse taiscéaladh san Aigéan Ciúin. Bhí disciplín eolaíoch á dhéanamh den tíreolaíocht, ach níor tosaíodh á múineadh sna scoileanna go dtí an 19ú haois, tréimhse mhór na choilíneachais agus an náisiúnachais. Sampla cáiliúil is ea an téacsleabhar Francach a úsáideadh sna bunscoileanna : ''Le Tour de France par deux enfants''. Níorbh fhurasta, mar sin féin, an tíreolaíocht a chur i bhfeidhm mar dhisciplín ar leith sa réimse eolaíoch. Rinneadh a lán iarrachtaí difriúla ar an gceangal atá idir an duine agus an dúlra a thaispeáint, agus cuid acu níos éifeachtaí ná a chéile: * An cinnteachas, dearcadh a luaitear leis an tíreolaí Gearmánach [[Carl Ritter]]. Deir an cinnteachas go dtagann iarsma sóisialta ó chúis nádúrtha. * An t-imshaolachas, dearcadh a shaothraigh an tíreolaí Gearmánach [[Friedrich Ratzel]]. Fáisctear gach neach beo as timpeallacht áirithe. * An féidearthachas, teoiric a bheartaigh [[Vidal de la Blanche]], agus é ag iarraidh déine an dá dhearcadh thuas a mhaolú. Is féidir linn tairbhe nó a mhalairt a bhaint as a bhfuil inár dtimpeall. ''La nature propose, l'homme dispose''. == Tagairtí == * Féach [[Géographie]] na Fraincise (Wikipédie). ==== Leabhair Fhraincise ==== '''Stair''' * [[Paul Claval|Claval, Paul]], ''Histoire de la géographie'', Paris, PUF, Que-sais-je? * [[Paul Claval|Claval, Paul]], ''Histoire de la Géographie française de 1870 à nos jours'', Paris, Fernand Nathan, 1998. * [[Jean-François Deneux|Deneux, Jean-François]], ''Histoire de la pensée géographique'', Belin, 2006. * Singaravélou, Pierre (eag.), ''L'Empire des géographes. Géographie, exploration et colonisation (XIXe-XXe s.)'', Paris, Belin, 2008. '''Eipistéimeolaíocht''' * [[Jean-Jacques Bavoux|Bavoux, Jean-Jacques]], ''La géographie : Objets, méthodes, débats'', Paris, Armand Colin, 2002. * [[Jacques Scheibling|Scheibling, Jacques]], ''Qu'est-ce que la géographie ?'', Paris, Hachette, 1994. ==== Leabhair Bhéarla ==== * Goodman, Lenn Evan (1992), ''Avicenna'', Routledge. * Sullivan, Dan (2000). ''Mapmaking and its History''. Rutgers University. * Rashed, Roshdi, ed., ''Encyclopedia of the History of Arabic Science'', Routledge, London and New York. * Scheppler, Bill (2006), ''Al-Biruni: Master Astronomer and Muslim Scholar of the Eleventh Century'', The Rosen Publishing Group. == Naisc Sheachtracha == * [http://www.igu-net.org/ International Geographical Union] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080311010732/http://www.igu-net.org/ |date=2008-03-11 }} * [http://www.nationalgeographic.com/ National Geographic Online] * [http://www.rgs.org Royal Geographical Society] * [http://www.aag.org/ Association of American Geographers] * [http://www.rcgs.org Royal Canadian Geographical Society] * [http://www.cag-acg.ca/en/ Canadian Association of Geographers] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161115135628/http://www.cag-acg.ca/en/ |date=2016-11-15 }} * [http://rgo.msk.ru/ Russian Geographical Society (Moscow Centre)] * [http://igu.org.ru/ International Geographical Union - Russian National Committee] * [http://www.geografos.org Colegio de Geógrafos - España] * [http://www.geografs.org Col.legi de Geògrafs - Catalunya] [[Catagóir:Tíreolaíocht|*]] [[Catagóir:Eolaíochtaí sóisialta]] j6cqwks1o7vi0xrd6y5ziv380ehg794 0 2618 1318645 1317179 2026-06-27T01:12:23Z Miksolwf 75344 https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI 1318645 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI [[Íomhá:Guriezo Adino vaca toro terneras.jpg|thumb|150px|Animalia - [[Bó|''Bos primigenius taurus'']]]] [[Íomhá:Zboże.jpg|thumb|150px|Planta - ''[[Triticum]]'']] [[Íomhá:Morchella esculenta 08.jpg|thumb|150px|Fungi - ''Morchella esculenta'']] [[Íomhá:Gemmatimonas aurantiaca.jpg|thumb|150px|Bacteria - ''Gemmatimonas aurantiaca'' (- = 1 Micrometer)]] Is í an '''bhitheolaíocht''' an brainse [[Eolaíocht|eolaíochta]] in a ndéantar staidéar ar rudaí beo, ar nós na n-[[ainmhí|ainmhithe]] agus na [[planda|bplandaí]], lena n-áirítear struchtúr, feidhm, fás, [[éabhlóid]], dáileadh, agus [[Tacsanomaíocht (bitheolaíocht)|tacsanomaíocht]]. Réimse ollmhór agus éagsúil is ea an bhitheolaíochta nua-aimseartha, a chuimsíonn go leor brainsí agus fodhisciplíní. Mar sin féin, in ainneoin raon leathan na bitheolaíochta, tá coincheapa ginearálta áirithe aici a rialaíonn gach staidéar agus taighde, agus a chomh-dhlúthaíonn í isteach i réimsí aonaracha leanúnacha. Go ginearálta, aithníonn an bhitheolaíocht an [[Cill (bitheolaíocht)|chill]] mar an t-aonad bunúsach den saol, [[Géin|géinte]] mar aonad bunúsach na hoidhreachta, agus an [[éabhlóid]] mar an t-inneall a thiomáineann sintéis agus cruthú [[speiceas]] nua. Tuigtear freisin inniu go dtagann gach [[orgánach]] slán tré fhuinnimh a ídiú agus a athrú agus tríd a dtimpeallacht inmheánach a rialáil sa chaoi is go mbeadh sí cobhsaí agus beoga. Sainítear fodhisciplíní na bitheolaíochta trí scála na n-orgánach a bhíonn faoi scrúdú, agus na modhanna a úsáidtear chun staidéar a dhéanamh orthu: scrúdaíonn an [[Bithcheimic|bhithcheimic]] an cheimic rudim uraiceacht ceimic na beatha; an [[Bitheolaíocht mhóilíneach|bhitheolaíocht mhóilíneach]] na hidirghníomhaíochtaí casta idir [[Bithmhóilín|móilíní bitheolaíochta]]; an [[luibheolaíocht]] bitheolaíocht na bplandaí; an [[Bitheolaíocht na gceall|bhitheolaíocht na gceall]] bun-bhloic tógála an bheathra uilig, an chill; Scrúdaíonn an [[Fiseolaíocht|fhiseolaíocht]] feidhmeanna fisiceacha agus ceimiceacha na [[Fíochán|bhfíochán]], na n-[[Orgán (bitheolaíocht)|orgán]], agus [[Córas orgán|córas orgánach]] ar n-orgánach; Scrúdaíonn an [[Bitheolaíocht éabhlóideach|bhitheolaíocht éabhlóideach]] na próisis a tháirgtear éagsúlacht na beatha; agus scrúdaíonn an [[éiceolaíocht]] conas a n-idirghníomhaíonn orgánaigh ina dtimpeallacht. == Forbhreathnú == Ábhar taighde don bhitheolaíocht is ea é conas a bhíonn na horgánaigh bheo á n-iompar agus cad é an chosúlacht atá orthu, conas a thagann na [[Speiceas|speicis]] agus na hindibhidí ar an saol, agus cén cineál idirghníomhaíochtaí a bhíonn acu le chéile agus leis an g[[comhshaol]]. Roinntear na nithe beo ina dtrí phríomhghrúpa ar a dtugtar [[Fearann (bitheolaíocht)|fearainn]] ón mbliain 1990 i leith. Roimhe sin, bhí córas na [[Ríocht (bitheolaíocht)|ríochtaí]] in úsáid. Ar dtús, ba nós dhá ríocht a aithint, mar atá, [[Ríocht na nAinmhithe]] agus [[Ríocht na bPlandaí]]. Téann an t-aicmiú seo siar go laethanta [[Carolus Linnaeus|Linnaeus]], ceannródaí Sualannach na bitheolaíochta agus na tacsanomaíochta. Le forbairt an mhicreascóip, aithníodh beothaigh de chineálacha nua nach raibh so-aicmithe mar ainmhithe ná mar phlandaí, agus sa bhliain 1866 mhol [[Ernst Haeckel]], bitheolaí Gearmánach, go dtabharfaí isteach an tríú ríocht - [[Prótaisteach|ríocht na bprótaisteach]] - mar chatagóir nua. Bhí an chuid ba mhó de na miocrorgánaigh aicmithe ina bprótaistigh, dar le Haeckel. Sa bhliain 1937, roinn Édouard Chatton na beothaigh ina dhá n-[[Impireacht (bitheolaíocht)|impireacht]], mar atá, impireacht na b[[prócarót]] agus impireacht na n-[[eocarót]]. Ba iad na prócaróit na nithe beaga beo nach raibh "carót", nó núicléas ceart, sa chill acu, ar nós na m[[baictéar]] agus na [[víreas]]. Sa bhliain 1956, d'aithin Herbert Copeland ceithre ríocht, mar atá, ríocht na bplandaí, ríocht na n-ainmhithe, ríocht ''[[Ríocht Monera|Monera]]'' agus ríocht na bprótaisteach. Dhearc Copeland ar na [[Fungas|fungais]] mar phrótaistigh, nuair ba dhóigh le Haeckel gur plandaí a bhí iontu. An chatagóir nua a tháinig in úsáid, is é sin, [[Monera]], b'ionann é agus na [[Baictéar|baictéir]] is na [[Archaea|hArchaea]]. Sa bhliain 1977, mhol Carl Woese córas nua [[Filigineacht|filigineachta]], inar scoilt sé ríocht na mbaictéar ina dhá leath, mar atá, na h[[Baictéar|eobaictéir]] agus na hArchaea. Ansin, bhí sé ríocht ann, mar atá, ríocht na n-ainmhithe, ríocht na bplandaí, ríocht na bhfungas, ríocht na bprótaisteach, ríocht na n-eobaictéar agus ríocht na n-aircéabaictéar. An t-aicmiú filigineachta atá in úsáid inniu, áfach, tá sé bunaithe ar fhearainn in áit na ríochtaí, agus ba é Carl Woese a chuir bun leis fosta. Is í an tuiscint atá ag na bitheolaithe inniu ná go bhfuil trí phríomhghrúpa, nó trí fhearann, de nithe beo ann, mar atá, na h[[Eocarót|eocaróit]], hArchaea, agus na baictéir. Is iad hArchaea na beothaigh ar a dtugtaí aircéabaictéir roimhe seo nuair a shíltí gur sórt baictéir a bhí iontu. Fearacht na mbaictéar níl a gcuid [[aigéad dí-ocsairibeanúicléasach]] (ADN) suite in aon núicléas ceart. Os a choinne sin, áfach, [[Trascríobh (bitheolaíocht)|trascríobhann]] siad a gcuid ARN ([[aigéad ribeanúicléasach]]) ar bhealach atá níos cosúla le próiseas tras-scríofa na n-eocarót. == Prionsabail eolaíochtúla na bitheolaíochta == Brainse den [[eolaíocht]] is ea an bhitheolaíocht a bhaineann úsáid as an [[modh eolaíochta]] le heolas a bhailiú agus bailíocht na heolaíochta a thástáil. Is éard atá i gceist leis an modh eolaíochta ná eolas a bhailiú i gcaoi go mbeidh sé intomhaiste, intuartha agus bunaithe ar an taithí (eolas eimpíreach), agus gur féidir tátail a bhaint as an eolas sin de réir phrionsabail na réasúnaíochta. === Uilíocht na bitheolaíochta === [[Íomhá:DNA-structure-and-bases.png|thumb|Scéimléaráid den [[Aigéad dí-ocsairibeanúicléasach|ADN]] (an t-aigéad dí-ocsairibeanúicléasach), bunábhar na ngéinte]] Cé go mbíonn na horgánaigh bheo an-éagsúil óna chéile ó thaobh na cuma is na cosúlachta de, tá saintréithe áirithe i bpáirt acu go léir. Is é sin, an bheatha go léir a bhfuil aithne againn uirthi mar bheatha, tá sí bunaithe ar an gcarbón agus ar chomhdhúile an charbóin. Na himoibrithe ceimiceacha a choinníonn an bheatha ag imeacht, is é sin, an [[Bithcheimic|bhithcheimic]], titeann siad amach idir móilíní a bhfuil slabhraí fada d'adaimh charbóin iontu. Is iad na móilíní sin na blocanna tógála as a bhfuil an t-orgánach beo déanta. Ar an dóigh chéanna, is é an t-[[uisce]] an bun[[tuaslagóir]] sna beothaigh go léir. Sin a bhfuil le rá faoin mbeatha ar an Domhan, ach is féidir an cheist a chur, an gcaithfidh gach sórt beatha—beatha eachtardhomhanda ar phláinéid eile—más ann di ar aon nós—bheith i dtuilleamaí an charbóin ar an dóigh chéanna? Le heolas géiniteach a choinneáil i dtaisce, baineann na horgánaigh bheo go léir úsáid as an dá mhóilín úd - ADN agus ARN - an t-aigéad dí-ocsairibeanúicléasach agus an t-aigéad ribeanúicléasach. Prionsabal uilíoch eile is ea go bhfuil na neacha beo go léir (cé is moite de na [[Víreas|víris]]) comhdhéanta de [[Cill (bitheolaíocht)|chealla]]. Is féidir cosúlachtaí móra a aithint idir na próisis fhorbartha a bhíonn ag na beothaigh éagsúla chomh maith. === Teoiric na héabhlóide === Is é is brí leis an [[éabhlóid]] i gcúrsaí na bitheolaíochta ná an dóigh ar tháinig na beothaigh ardfhorbartha chun cinn ó na neacha simplí a bhí ann rompu, agus go ndeachaigh an bheatha chun castachta agus chun éagsúlachta in imeacht na milliún bliain. Ba é [[Charles Robert Darwin]] (12 Feabhra 1809 — 19 Aibreán 1882) ba thúisce a chuir an tuiscint seo os comhair an tsaoil mhóir, nuair a d'fhoilsigh sé a leabhar cáiliúil ''On the Origin of Species by Means of Natural Selection'' ("An Dóigh a bhForbraíonn na Speicis tríd an Roghnú Nádúrtha"), sa bhliain 1859. Rinne an foilseachán seo athmhúnlú radacach ar na heolaíochtaí nádúrtha go léir, nó chuir sé an dearcadh dinimiciúil in áit na tuisceana stataí a bhí ag na daoine ar an mbeatha agus ar an saol go dtí sin. Is é sin, má chreid na heolaithe roimh lá Darwin go raibh an nádúr do-athraithe, is é an síor-athrú is bunchloch don tuiscint eolaíochtúil ar an nádúr agus ar an dúlra ina dhiaidh. Ba é Darwin an chéad duine a bhuanaigh an éabhlóid mar theoiric, ó bhí sé in ann fórsa a tiomána, is é sin, an roghnú nádúrtha, a mhíniú go sásúil, ach glactar leis go raibh an-lámh ag [[Alfred Russel Wallace]] i bhforbairt na teoirice chomh maith. Nuair a fuair na bitheolaithe nua-aimseartha amach faoin ngéineolaíocht, faoin [[ADN]] agus faoi mhacasamhlú an ADN, chuir siad míniú breise leis an scéal, mar atá, fánaíocht na ngéinte. === Éagsúlacht na Speiceas === Úsáideann bitheolaithe an lae inniu córas rangaithe a bhunaigh an bitheolaí Sualannach, Carolas Linnaeus (1707—1778). Rangaigh Linnaeus gach ainmhí agus planda dá raibh ar eolas aige ina saghsanna, agus thug sé sainainm faoi leith ar gach saghas. Is í an ''Tacsanamaíocht'' an eolaíocht ina rangaítear rudaí beo. Rangaítear na horgánaigh bheo de réir na gcosúlachtaí/na ndifríochtaí a bhíonn acu/eatarthu. Go dtí le déanaí, bhí cúig phríomhrangú in úsáid (na Cúig Ríochtaí): [[Monera]] — [[Prótaisteach|Protista]] — [[Fungas|Fungi]] — [[Planda|Plantae]] — [[Ainmhí|Animalia]] Sa lá atá inniu ann, áfach, bíonn formhór na n-eolaithe den tuairim go bhfuil an rangú seo míchruinn agus as dáta. Rangaítear rudaí beo i dtrí Ríocht sa tacsanomaíocht nua-aimseartha mar seo a leanas; [[Archaea]] (i gcéaduair mar Archaebacteria) — Baictéir (i gcéaduair mar Eubacteria) — [[Eocarót|Eukaryota]]. Grúpáiltear "Géinis" i "bhFine", "Finte" in "Ord" mar seo a leanas; [[Speiceas]], [[Géineas]], [[Fine (bitheolaíocht)|Fine]], [[Ord (bitheolaíocht)|Ord]], [[Rang (bitheolaíocht)|Rang]], [[Fíleam]] agus [[Ríocht (bitheolaíocht)|Ríocht]]. Rangaíodh daonnaithe uile an domhain in aon speiceas amháin, sé sin ''Homo sapiens''. Tá ''Homo sapiens'' rangnaithe mar seo; Ríocht-Ainmithe, Fileam-Chordata, Rang-Mammalia, Ord-Primates, Fine-Hominidae, Géineas-''Homo'', Speiceas-''sapiens''. [[Íomhá:Crann.png|800px]] === Leanúnachachas === Creidtear go bhfuil sinsearach uilechoiteann ag gach neach atá beo. === Hoimeastáis === Is é is brí le 'hoimeastáis' ná an cumas oiriúnaithe atá ag córais oscáilte, timpeallacht inmheánacha a rialú agus coinníollacha atá cobhsaí nó seasmhach a bhaint amach. == Sanasaíocht == Tagann an focal "bitheolaíocht" ó na focail "beatha" agus "eolaíocht"—ina bhfuil "eolaíocht" an t-ábhar a bhaineann le heolaí (duine a phléann le heolas). Tá sé cosúil leis na focail i roinnt teangacha Eorpacha eile a thagann ó na focail [[Gréigis|Ghréigise]] "βιos" ''bios'' (rud beo) agus "λoγos", ''logos'' (cuntas réasúnta). ==Naisc sheachtracha== *[https://www.bbc.co.uk/sounds/play/p0fbrqht GCSE Biology] == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Bitheolaíocht| ]] jlx9305hvyh1qrsn3qut079sxzd4qyt 1318646 1318645 2026-06-27T01:12:28Z Divinations 63974 Cealaíodh athruithe [[Special:Contributions/Miksolwf|Miksolwf]] ([[User talk:Miksolwf|Plé]]); ar ais chuig leagan le [[User:Conradder|Conradder]] 1303697 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:Guriezo Adino vaca toro terneras.jpg|thumb|150px|Animalia - [[Bó|''Bos primigenius taurus'']]]] [[Íomhá:Zboże.jpg|thumb|150px|Planta - ''[[Triticum]]'']] [[Íomhá:Morchella esculenta 08.jpg|thumb|150px|Fungi - ''Morchella esculenta'']] [[Íomhá:Gemmatimonas aurantiaca.jpg|thumb|150px|Bacteria - ''Gemmatimonas aurantiaca'' (- = 1 Micrometer)]] Is í an '''bhitheolaíocht''' an brainse [[Eolaíocht|eolaíochta]] in a ndéantar staidéar ar rudaí beo, ar nós na n-[[ainmhí|ainmhithe]] agus na [[planda|bplandaí]], lena n-áirítear struchtúr, feidhm, fás, [[éabhlóid]], dáileadh, agus [[Tacsanomaíocht (bitheolaíocht)|tacsanomaíocht]]. Réimse ollmhór agus éagsúil is ea an bhitheolaíochta nua-aimseartha, a chuimsíonn go leor brainsí agus fodhisciplíní. Mar sin féin, in ainneoin raon leathan na bitheolaíochta, tá coincheapa ginearálta áirithe aici a rialaíonn gach staidéar agus taighde, agus a chomh-dhlúthaíonn í isteach i réimsí aonaracha leanúnacha. Go ginearálta, aithníonn an bhitheolaíocht an [[Cill (bitheolaíocht)|chill]] mar an t-aonad bunúsach den saol, [[Géin|géinte]] mar aonad bunúsach na hoidhreachta, agus an [[éabhlóid]] mar an t-inneall a thiomáineann sintéis agus cruthú [[speiceas]] nua. Tuigtear freisin inniu go dtagann gach [[orgánach]] slán tré fhuinnimh a ídiú agus a athrú agus tríd a dtimpeallacht inmheánach a rialáil sa chaoi is go mbeadh sí cobhsaí agus beoga. Sainítear fodhisciplíní na bitheolaíochta trí scála na n-orgánach a bhíonn faoi scrúdú, agus na modhanna a úsáidtear chun staidéar a dhéanamh orthu: scrúdaíonn an [[Bithcheimic|bhithcheimic]] an cheimic rudim uraiceacht ceimic na beatha; an [[Bitheolaíocht mhóilíneach|bhitheolaíocht mhóilíneach]] na hidirghníomhaíochtaí casta idir [[Bithmhóilín|móilíní bitheolaíochta]]; an [[luibheolaíocht]] bitheolaíocht na bplandaí; an [[Bitheolaíocht na gceall|bhitheolaíocht na gceall]] bun-bhloic tógála an bheathra uilig, an chill; Scrúdaíonn an [[Fiseolaíocht|fhiseolaíocht]] feidhmeanna fisiceacha agus ceimiceacha na [[Fíochán|bhfíochán]], na n-[[Orgán (bitheolaíocht)|orgán]], agus [[Córas orgán|córas orgánach]] ar n-orgánach; Scrúdaíonn an [[Bitheolaíocht éabhlóideach|bhitheolaíocht éabhlóideach]] na próisis a tháirgtear éagsúlacht na beatha; agus scrúdaíonn an [[éiceolaíocht]] conas a n-idirghníomhaíonn orgánaigh ina dtimpeallacht. == Forbhreathnú == Ábhar taighde don bhitheolaíocht is ea é conas a bhíonn na horgánaigh bheo á n-iompar agus cad é an chosúlacht atá orthu, conas a thagann na [[Speiceas|speicis]] agus na hindibhidí ar an saol, agus cén cineál idirghníomhaíochtaí a bhíonn acu le chéile agus leis an g[[comhshaol]]. Roinntear na nithe beo ina dtrí phríomhghrúpa ar a dtugtar [[Fearann (bitheolaíocht)|fearainn]] ón mbliain 1990 i leith. Roimhe sin, bhí córas na [[Ríocht (bitheolaíocht)|ríochtaí]] in úsáid. Ar dtús, ba nós dhá ríocht a aithint, mar atá, [[Ríocht na nAinmhithe]] agus [[Ríocht na bPlandaí]]. Téann an t-aicmiú seo siar go laethanta [[Carolus Linnaeus|Linnaeus]], ceannródaí Sualannach na bitheolaíochta agus na tacsanomaíochta. Le forbairt an mhicreascóip, aithníodh beothaigh de chineálacha nua nach raibh so-aicmithe mar ainmhithe ná mar phlandaí, agus sa bhliain 1866 mhol [[Ernst Haeckel]], bitheolaí Gearmánach, go dtabharfaí isteach an tríú ríocht - [[Prótaisteach|ríocht na bprótaisteach]] - mar chatagóir nua. Bhí an chuid ba mhó de na miocrorgánaigh aicmithe ina bprótaistigh, dar le Haeckel. Sa bhliain 1937, roinn Édouard Chatton na beothaigh ina dhá n-[[Impireacht (bitheolaíocht)|impireacht]], mar atá, impireacht na b[[prócarót]] agus impireacht na n-[[eocarót]]. Ba iad na prócaróit na nithe beaga beo nach raibh "carót", nó núicléas ceart, sa chill acu, ar nós na m[[baictéar]] agus na [[víreas]]. Sa bhliain 1956, d'aithin Herbert Copeland ceithre ríocht, mar atá, ríocht na bplandaí, ríocht na n-ainmhithe, ríocht ''[[Ríocht Monera|Monera]]'' agus ríocht na bprótaisteach. Dhearc Copeland ar na [[Fungas|fungais]] mar phrótaistigh, nuair ba dhóigh le Haeckel gur plandaí a bhí iontu. An chatagóir nua a tháinig in úsáid, is é sin, [[Monera]], b'ionann é agus na [[Baictéar|baictéir]] is na [[Archaea|hArchaea]]. Sa bhliain 1977, mhol Carl Woese córas nua [[Filigineacht|filigineachta]], inar scoilt sé ríocht na mbaictéar ina dhá leath, mar atá, na h[[Baictéar|eobaictéir]] agus na hArchaea. Ansin, bhí sé ríocht ann, mar atá, ríocht na n-ainmhithe, ríocht na bplandaí, ríocht na bhfungas, ríocht na bprótaisteach, ríocht na n-eobaictéar agus ríocht na n-aircéabaictéar. An t-aicmiú filigineachta atá in úsáid inniu, áfach, tá sé bunaithe ar fhearainn in áit na ríochtaí, agus ba é Carl Woese a chuir bun leis fosta. Is í an tuiscint atá ag na bitheolaithe inniu ná go bhfuil trí phríomhghrúpa, nó trí fhearann, de nithe beo ann, mar atá, na h[[Eocarót|eocaróit]], hArchaea, agus na baictéir. Is iad hArchaea na beothaigh ar a dtugtaí aircéabaictéir roimhe seo nuair a shíltí gur sórt baictéir a bhí iontu. Fearacht na mbaictéar níl a gcuid [[aigéad dí-ocsairibeanúicléasach]] (ADN) suite in aon núicléas ceart. Os a choinne sin, áfach, [[Trascríobh (bitheolaíocht)|trascríobhann]] siad a gcuid ARN ([[aigéad ribeanúicléasach]]) ar bhealach atá níos cosúla le próiseas tras-scríofa na n-eocarót. == Prionsabail eolaíochtúla na bitheolaíochta == Brainse den [[eolaíocht]] is ea an bhitheolaíocht a bhaineann úsáid as an [[modh eolaíochta]] le heolas a bhailiú agus bailíocht na heolaíochta a thástáil. Is éard atá i gceist leis an modh eolaíochta ná eolas a bhailiú i gcaoi go mbeidh sé intomhaiste, intuartha agus bunaithe ar an taithí (eolas eimpíreach), agus gur féidir tátail a bhaint as an eolas sin de réir phrionsabail na réasúnaíochta. === Uilíocht na bitheolaíochta === [[Íomhá:DNA-structure-and-bases.png|thumb|Scéimléaráid den [[Aigéad dí-ocsairibeanúicléasach|ADN]] (an t-aigéad dí-ocsairibeanúicléasach), bunábhar na ngéinte]] Cé go mbíonn na horgánaigh bheo an-éagsúil óna chéile ó thaobh na cuma is na cosúlachta de, tá saintréithe áirithe i bpáirt acu go léir. Is é sin, an bheatha go léir a bhfuil aithne againn uirthi mar bheatha, tá sí bunaithe ar an gcarbón agus ar chomhdhúile an charbóin. Na himoibrithe ceimiceacha a choinníonn an bheatha ag imeacht, is é sin, an [[Bithcheimic|bhithcheimic]], titeann siad amach idir móilíní a bhfuil slabhraí fada d'adaimh charbóin iontu. Is iad na móilíní sin na blocanna tógála as a bhfuil an t-orgánach beo déanta. Ar an dóigh chéanna, is é an t-[[uisce]] an bun[[tuaslagóir]] sna beothaigh go léir. Sin a bhfuil le rá faoin mbeatha ar an Domhan, ach is féidir an cheist a chur, an gcaithfidh gach sórt beatha—beatha eachtardhomhanda ar phláinéid eile—más ann di ar aon nós—bheith i dtuilleamaí an charbóin ar an dóigh chéanna? Le heolas géiniteach a choinneáil i dtaisce, baineann na horgánaigh bheo go léir úsáid as an dá mhóilín úd - ADN agus ARN - an t-aigéad dí-ocsairibeanúicléasach agus an t-aigéad ribeanúicléasach. Prionsabal uilíoch eile is ea go bhfuil na neacha beo go léir (cé is moite de na [[Víreas|víris]]) comhdhéanta de [[Cill (bitheolaíocht)|chealla]]. Is féidir cosúlachtaí móra a aithint idir na próisis fhorbartha a bhíonn ag na beothaigh éagsúla chomh maith. === Teoiric na héabhlóide === Is é is brí leis an [[éabhlóid]] i gcúrsaí na bitheolaíochta ná an dóigh ar tháinig na beothaigh ardfhorbartha chun cinn ó na neacha simplí a bhí ann rompu, agus go ndeachaigh an bheatha chun castachta agus chun éagsúlachta in imeacht na milliún bliain. Ba é [[Charles Robert Darwin]] (12 Feabhra 1809 — 19 Aibreán 1882) ba thúisce a chuir an tuiscint seo os comhair an tsaoil mhóir, nuair a d'fhoilsigh sé a leabhar cáiliúil ''On the Origin of Species by Means of Natural Selection'' ("An Dóigh a bhForbraíonn na Speicis tríd an Roghnú Nádúrtha"), sa bhliain 1859. Rinne an foilseachán seo athmhúnlú radacach ar na heolaíochtaí nádúrtha go léir, nó chuir sé an dearcadh dinimiciúil in áit na tuisceana stataí a bhí ag na daoine ar an mbeatha agus ar an saol go dtí sin. Is é sin, má chreid na heolaithe roimh lá Darwin go raibh an nádúr do-athraithe, is é an síor-athrú is bunchloch don tuiscint eolaíochtúil ar an nádúr agus ar an dúlra ina dhiaidh. Ba é Darwin an chéad duine a bhuanaigh an éabhlóid mar theoiric, ó bhí sé in ann fórsa a tiomána, is é sin, an roghnú nádúrtha, a mhíniú go sásúil, ach glactar leis go raibh an-lámh ag [[Alfred Russel Wallace]] i bhforbairt na teoirice chomh maith. Nuair a fuair na bitheolaithe nua-aimseartha amach faoin ngéineolaíocht, faoin [[ADN]] agus faoi mhacasamhlú an ADN, chuir siad míniú breise leis an scéal, mar atá, fánaíocht na ngéinte. === Éagsúlacht na Speiceas === Úsáideann bitheolaithe an lae inniu córas rangaithe a bhunaigh an bitheolaí Sualannach, Carolas Linnaeus (1707—1778). Rangaigh Linnaeus gach ainmhí agus planda dá raibh ar eolas aige ina saghsanna, agus thug sé sainainm faoi leith ar gach saghas. Is í an ''Tacsanamaíocht'' an eolaíocht ina rangaítear rudaí beo. Rangaítear na horgánaigh bheo de réir na gcosúlachtaí/na ndifríochtaí a bhíonn acu/eatarthu. Go dtí le déanaí, bhí cúig phríomhrangú in úsáid (na Cúig Ríochtaí): [[Monera]] — [[Prótaisteach|Protista]] — [[Fungas|Fungi]] — [[Planda|Plantae]] — [[Ainmhí|Animalia]] Sa lá atá inniu ann, áfach, bíonn formhór na n-eolaithe den tuairim go bhfuil an rangú seo míchruinn agus as dáta. Rangaítear rudaí beo i dtrí Ríocht sa tacsanomaíocht nua-aimseartha mar seo a leanas; [[Archaea]] (i gcéaduair mar Archaebacteria) — Baictéir (i gcéaduair mar Eubacteria) — [[Eocarót|Eukaryota]]. Grúpáiltear "Géinis" i "bhFine", "Finte" in "Ord" mar seo a leanas; [[Speiceas]], [[Géineas]], [[Fine (bitheolaíocht)|Fine]], [[Ord (bitheolaíocht)|Ord]], [[Rang (bitheolaíocht)|Rang]], [[Fíleam]] agus [[Ríocht (bitheolaíocht)|Ríocht]]. Rangaíodh daonnaithe uile an domhain in aon speiceas amháin, sé sin ''Homo sapiens''. Tá ''Homo sapiens'' rangnaithe mar seo; Ríocht-Ainmithe, Fileam-Chordata, Rang-Mammalia, Ord-Primates, Fine-Hominidae, Géineas-''Homo'', Speiceas-''sapiens''. [[Íomhá:Crann.png|800px]] === Leanúnachachas === Creidtear go bhfuil sinsearach uilechoiteann ag gach neach atá beo. === Hoimeastáis === Is é is brí le 'hoimeastáis' ná an cumas oiriúnaithe atá ag córais oscáilte, timpeallacht inmheánacha a rialú agus coinníollacha atá cobhsaí nó seasmhach a bhaint amach. == Sanasaíocht == Tagann an focal "bitheolaíocht" ó na focail "beatha" agus "eolaíocht"—ina bhfuil "eolaíocht" an t-ábhar a bhaineann le heolaí (duine a phléann le heolas). Tá sé cosúil leis na focail i roinnt teangacha Eorpacha eile a thagann ó na focail [[Gréigis|Ghréigise]] "βιos" ''bios'' (rud beo) agus "λoγos", ''logos'' (cuntas réasúnta). ==Naisc sheachtracha== *[https://www.bbc.co.uk/sounds/play/p0fbrqht GCSE Biology] == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Bitheolaíocht| ]] oj9lw8tes89tw9z2tzxh8f47qi2ytkf 1318734 1318646 2026-06-27T09:16:14Z https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II 1318734 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II [[Íomhá:Guriezo Adino vaca toro terneras.jpg|thumb|150px|Animalia - [[Bó|''Bos primigenius taurus'']]]] [[Íomhá:Zboże.jpg|thumb|150px|Planta - ''[[Triticum]]'']] [[Íomhá:Morchella esculenta 08.jpg|thumb|150px|Fungi - ''Morchella esculenta'']] [[Íomhá:Gemmatimonas aurantiaca.jpg|thumb|150px|Bacteria - ''Gemmatimonas aurantiaca'' (- = 1 Micrometer)]] Is í an '''bhitheolaíocht''' an brainse [[Eolaíocht|eolaíochta]] in a ndéantar staidéar ar rudaí beo, ar nós na n-[[ainmhí|ainmhithe]] agus na [[planda|bplandaí]], lena n-áirítear struchtúr, feidhm, fás, [[éabhlóid]], dáileadh, agus [[Tacsanomaíocht (bitheolaíocht)|tacsanomaíocht]]. Réimse ollmhór agus éagsúil is ea an bhitheolaíochta nua-aimseartha, a chuimsíonn go leor brainsí agus fodhisciplíní. Mar sin féin, in ainneoin raon leathan na bitheolaíochta, tá coincheapa ginearálta áirithe aici a rialaíonn gach staidéar agus taighde, agus a chomh-dhlúthaíonn í isteach i réimsí aonaracha leanúnacha. Go ginearálta, aithníonn an bhitheolaíocht an [[Cill (bitheolaíocht)|chill]] mar an t-aonad bunúsach den saol, [[Géin|géinte]] mar aonad bunúsach na hoidhreachta, agus an [[éabhlóid]] mar an t-inneall a thiomáineann sintéis agus cruthú [[speiceas]] nua. Tuigtear freisin inniu go dtagann gach [[orgánach]] slán tré fhuinnimh a ídiú agus a athrú agus tríd a dtimpeallacht inmheánach a rialáil sa chaoi is go mbeadh sí cobhsaí agus beoga. Sainítear fodhisciplíní na bitheolaíochta trí scála na n-orgánach a bhíonn faoi scrúdú, agus na modhanna a úsáidtear chun staidéar a dhéanamh orthu: scrúdaíonn an [[Bithcheimic|bhithcheimic]] an cheimic rudim uraiceacht ceimic na beatha; an [[Bitheolaíocht mhóilíneach|bhitheolaíocht mhóilíneach]] na hidirghníomhaíochtaí casta idir [[Bithmhóilín|móilíní bitheolaíochta]]; an [[luibheolaíocht]] bitheolaíocht na bplandaí; an [[Bitheolaíocht na gceall|bhitheolaíocht na gceall]] bun-bhloic tógála an bheathra uilig, an chill; Scrúdaíonn an [[Fiseolaíocht|fhiseolaíocht]] feidhmeanna fisiceacha agus ceimiceacha na [[Fíochán|bhfíochán]], na n-[[Orgán (bitheolaíocht)|orgán]], agus [[Córas orgán|córas orgánach]] ar n-orgánach; Scrúdaíonn an [[Bitheolaíocht éabhlóideach|bhitheolaíocht éabhlóideach]] na próisis a tháirgtear éagsúlacht na beatha; agus scrúdaíonn an [[éiceolaíocht]] conas a n-idirghníomhaíonn orgánaigh ina dtimpeallacht. == Forbhreathnú == Ábhar taighde don bhitheolaíocht is ea é conas a bhíonn na horgánaigh bheo á n-iompar agus cad é an chosúlacht atá orthu, conas a thagann na [[Speiceas|speicis]] agus na hindibhidí ar an saol, agus cén cineál idirghníomhaíochtaí a bhíonn acu le chéile agus leis an g[[comhshaol]]. Roinntear na nithe beo ina dtrí phríomhghrúpa ar a dtugtar [[Fearann (bitheolaíocht)|fearainn]] ón mbliain 1990 i leith. Roimhe sin, bhí córas na [[Ríocht (bitheolaíocht)|ríochtaí]] in úsáid. Ar dtús, ba nós dhá ríocht a aithint, mar atá, [[Ríocht na nAinmhithe]] agus [[Ríocht na bPlandaí]]. Téann an t-aicmiú seo siar go laethanta [[Carolus Linnaeus|Linnaeus]], ceannródaí Sualannach na bitheolaíochta agus na tacsanomaíochta. Le forbairt an mhicreascóip, aithníodh beothaigh de chineálacha nua nach raibh so-aicmithe mar ainmhithe ná mar phlandaí, agus sa bhliain 1866 mhol [[Ernst Haeckel]], bitheolaí Gearmánach, go dtabharfaí isteach an tríú ríocht - [[Prótaisteach|ríocht na bprótaisteach]] - mar chatagóir nua. Bhí an chuid ba mhó de na miocrorgánaigh aicmithe ina bprótaistigh, dar le Haeckel. Sa bhliain 1937, roinn Édouard Chatton na beothaigh ina dhá n-[[Impireacht (bitheolaíocht)|impireacht]], mar atá, impireacht na b[[prócarót]] agus impireacht na n-[[eocarót]]. Ba iad na prócaróit na nithe beaga beo nach raibh "carót", nó núicléas ceart, sa chill acu, ar nós na m[[baictéar]] agus na [[víreas]]. Sa bhliain 1956, d'aithin Herbert Copeland ceithre ríocht, mar atá, ríocht na bplandaí, ríocht na n-ainmhithe, ríocht ''[[Ríocht Monera|Monera]]'' agus ríocht na bprótaisteach. Dhearc Copeland ar na [[Fungas|fungais]] mar phrótaistigh, nuair ba dhóigh le Haeckel gur plandaí a bhí iontu. An chatagóir nua a tháinig in úsáid, is é sin, [[Monera]], b'ionann é agus na [[Baictéar|baictéir]] is na [[Archaea|hArchaea]]. Sa bhliain 1977, mhol Carl Woese córas nua [[Filigineacht|filigineachta]], inar scoilt sé ríocht na mbaictéar ina dhá leath, mar atá, na h[[Baictéar|eobaictéir]] agus na hArchaea. Ansin, bhí sé ríocht ann, mar atá, ríocht na n-ainmhithe, ríocht na bplandaí, ríocht na bhfungas, ríocht na bprótaisteach, ríocht na n-eobaictéar agus ríocht na n-aircéabaictéar. An t-aicmiú filigineachta atá in úsáid inniu, áfach, tá sé bunaithe ar fhearainn in áit na ríochtaí, agus ba é Carl Woese a chuir bun leis fosta. Is í an tuiscint atá ag na bitheolaithe inniu ná go bhfuil trí phríomhghrúpa, nó trí fhearann, de nithe beo ann, mar atá, na h[[Eocarót|eocaróit]], hArchaea, agus na baictéir. Is iad hArchaea na beothaigh ar a dtugtaí aircéabaictéir roimhe seo nuair a shíltí gur sórt baictéir a bhí iontu. Fearacht na mbaictéar níl a gcuid [[aigéad dí-ocsairibeanúicléasach]] (ADN) suite in aon núicléas ceart. Os a choinne sin, áfach, [[Trascríobh (bitheolaíocht)|trascríobhann]] siad a gcuid ARN ([[aigéad ribeanúicléasach]]) ar bhealach atá níos cosúla le próiseas tras-scríofa na n-eocarót. == Prionsabail eolaíochtúla na bitheolaíochta == Brainse den [[eolaíocht]] is ea an bhitheolaíocht a bhaineann úsáid as an [[modh eolaíochta]] le heolas a bhailiú agus bailíocht na heolaíochta a thástáil. Is éard atá i gceist leis an modh eolaíochta ná eolas a bhailiú i gcaoi go mbeidh sé intomhaiste, intuartha agus bunaithe ar an taithí (eolas eimpíreach), agus gur féidir tátail a bhaint as an eolas sin de réir phrionsabail na réasúnaíochta. === Uilíocht na bitheolaíochta === [[Íomhá:DNA-structure-and-bases.png|thumb|Scéimléaráid den [[Aigéad dí-ocsairibeanúicléasach|ADN]] (an t-aigéad dí-ocsairibeanúicléasach), bunábhar na ngéinte]] Cé go mbíonn na horgánaigh bheo an-éagsúil óna chéile ó thaobh na cuma is na cosúlachta de, tá saintréithe áirithe i bpáirt acu go léir. Is é sin, an bheatha go léir a bhfuil aithne againn uirthi mar bheatha, tá sí bunaithe ar an gcarbón agus ar chomhdhúile an charbóin. Na himoibrithe ceimiceacha a choinníonn an bheatha ag imeacht, is é sin, an [[Bithcheimic|bhithcheimic]], titeann siad amach idir móilíní a bhfuil slabhraí fada d'adaimh charbóin iontu. Is iad na móilíní sin na blocanna tógála as a bhfuil an t-orgánach beo déanta. Ar an dóigh chéanna, is é an t-[[uisce]] an bun[[tuaslagóir]] sna beothaigh go léir. Sin a bhfuil le rá faoin mbeatha ar an Domhan, ach is féidir an cheist a chur, an gcaithfidh gach sórt beatha—beatha eachtardhomhanda ar phláinéid eile—más ann di ar aon nós—bheith i dtuilleamaí an charbóin ar an dóigh chéanna? Le heolas géiniteach a choinneáil i dtaisce, baineann na horgánaigh bheo go léir úsáid as an dá mhóilín úd - ADN agus ARN - an t-aigéad dí-ocsairibeanúicléasach agus an t-aigéad ribeanúicléasach. Prionsabal uilíoch eile is ea go bhfuil na neacha beo go léir (cé is moite de na [[Víreas|víris]]) comhdhéanta de [[Cill (bitheolaíocht)|chealla]]. Is féidir cosúlachtaí móra a aithint idir na próisis fhorbartha a bhíonn ag na beothaigh éagsúla chomh maith. === Teoiric na héabhlóide === Is é is brí leis an [[éabhlóid]] i gcúrsaí na bitheolaíochta ná an dóigh ar tháinig na beothaigh ardfhorbartha chun cinn ó na neacha simplí a bhí ann rompu, agus go ndeachaigh an bheatha chun castachta agus chun éagsúlachta in imeacht na milliún bliain. Ba é [[Charles Robert Darwin]] (12 Feabhra 1809 — 19 Aibreán 1882) ba thúisce a chuir an tuiscint seo os comhair an tsaoil mhóir, nuair a d'fhoilsigh sé a leabhar cáiliúil ''On the Origin of Species by Means of Natural Selection'' ("An Dóigh a bhForbraíonn na Speicis tríd an Roghnú Nádúrtha"), sa bhliain 1859. Rinne an foilseachán seo athmhúnlú radacach ar na heolaíochtaí nádúrtha go léir, nó chuir sé an dearcadh dinimiciúil in áit na tuisceana stataí a bhí ag na daoine ar an mbeatha agus ar an saol go dtí sin. Is é sin, má chreid na heolaithe roimh lá Darwin go raibh an nádúr do-athraithe, is é an síor-athrú is bunchloch don tuiscint eolaíochtúil ar an nádúr agus ar an dúlra ina dhiaidh. Ba é Darwin an chéad duine a bhuanaigh an éabhlóid mar theoiric, ó bhí sé in ann fórsa a tiomána, is é sin, an roghnú nádúrtha, a mhíniú go sásúil, ach glactar leis go raibh an-lámh ag [[Alfred Russel Wallace]] i bhforbairt na teoirice chomh maith. Nuair a fuair na bitheolaithe nua-aimseartha amach faoin ngéineolaíocht, faoin [[ADN]] agus faoi mhacasamhlú an ADN, chuir siad míniú breise leis an scéal, mar atá, fánaíocht na ngéinte. === Éagsúlacht na Speiceas === Úsáideann bitheolaithe an lae inniu córas rangaithe a bhunaigh an bitheolaí Sualannach, Carolas Linnaeus (1707—1778). Rangaigh Linnaeus gach ainmhí agus planda dá raibh ar eolas aige ina saghsanna, agus thug sé sainainm faoi leith ar gach saghas. Is í an ''Tacsanamaíocht'' an eolaíocht ina rangaítear rudaí beo. Rangaítear na horgánaigh bheo de réir na gcosúlachtaí/na ndifríochtaí a bhíonn acu/eatarthu. Go dtí le déanaí, bhí cúig phríomhrangú in úsáid (na Cúig Ríochtaí): [[Monera]] — [[Prótaisteach|Protista]] — [[Fungas|Fungi]] — [[Planda|Plantae]] — [[Ainmhí|Animalia]] Sa lá atá inniu ann, áfach, bíonn formhór na n-eolaithe den tuairim go bhfuil an rangú seo míchruinn agus as dáta. Rangaítear rudaí beo i dtrí Ríocht sa tacsanomaíocht nua-aimseartha mar seo a leanas; [[Archaea]] (i gcéaduair mar Archaebacteria) — Baictéir (i gcéaduair mar Eubacteria) — [[Eocarót|Eukaryota]]. Grúpáiltear "Géinis" i "bhFine", "Finte" in "Ord" mar seo a leanas; [[Speiceas]], [[Géineas]], [[Fine (bitheolaíocht)|Fine]], [[Ord (bitheolaíocht)|Ord]], [[Rang (bitheolaíocht)|Rang]], [[Fíleam]] agus [[Ríocht (bitheolaíocht)|Ríocht]]. Rangaíodh daonnaithe uile an domhain in aon speiceas amháin, sé sin ''Homo sapiens''. Tá ''Homo sapiens'' rangnaithe mar seo; Ríocht-Ainmithe, Fileam-Chordata, Rang-Mammalia, Ord-Primates, Fine-Hominidae, Géineas-''Homo'', Speiceas-''sapiens''. [[Íomhá:Crann.png|800px]] === Leanúnachachas === Creidtear go bhfuil sinsearach uilechoiteann ag gach neach atá beo. === Hoimeastáis === Is é is brí le 'hoimeastáis' ná an cumas oiriúnaithe atá ag córais oscáilte, timpeallacht inmheánacha a rialú agus coinníollacha atá cobhsaí nó seasmhach a bhaint amach. == Sanasaíocht == Tagann an focal "bitheolaíocht" ó na focail "beatha" agus "eolaíocht"—ina bhfuil "eolaíocht" an t-ábhar a bhaineann le heolaí (duine a phléann le heolas). Tá sé cosúil leis na focail i roinnt teangacha Eorpacha eile a thagann ó na focail [[Gréigis|Ghréigise]] "βιos" ''bios'' (rud beo) agus "λoγos", ''logos'' (cuntas réasúnta). ==Naisc sheachtracha== *[https://www.bbc.co.uk/sounds/play/p0fbrqht GCSE Biology] == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Bitheolaíocht| ]] 3dbx5ny71pps9ptkkq8kfykm2ob0vjw 1318923 1318734 2026-06-27T09:34:21Z XXBlackburnXx 36804 Reverted edit by a hidden user to last revision by [[User:Divinations|Divinations]] 1303697 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:Guriezo Adino vaca toro terneras.jpg|thumb|150px|Animalia - [[Bó|''Bos primigenius taurus'']]]] [[Íomhá:Zboże.jpg|thumb|150px|Planta - ''[[Triticum]]'']] [[Íomhá:Morchella esculenta 08.jpg|thumb|150px|Fungi - ''Morchella esculenta'']] [[Íomhá:Gemmatimonas aurantiaca.jpg|thumb|150px|Bacteria - ''Gemmatimonas aurantiaca'' (- = 1 Micrometer)]] Is í an '''bhitheolaíocht''' an brainse [[Eolaíocht|eolaíochta]] in a ndéantar staidéar ar rudaí beo, ar nós na n-[[ainmhí|ainmhithe]] agus na [[planda|bplandaí]], lena n-áirítear struchtúr, feidhm, fás, [[éabhlóid]], dáileadh, agus [[Tacsanomaíocht (bitheolaíocht)|tacsanomaíocht]]. Réimse ollmhór agus éagsúil is ea an bhitheolaíochta nua-aimseartha, a chuimsíonn go leor brainsí agus fodhisciplíní. Mar sin féin, in ainneoin raon leathan na bitheolaíochta, tá coincheapa ginearálta áirithe aici a rialaíonn gach staidéar agus taighde, agus a chomh-dhlúthaíonn í isteach i réimsí aonaracha leanúnacha. Go ginearálta, aithníonn an bhitheolaíocht an [[Cill (bitheolaíocht)|chill]] mar an t-aonad bunúsach den saol, [[Géin|géinte]] mar aonad bunúsach na hoidhreachta, agus an [[éabhlóid]] mar an t-inneall a thiomáineann sintéis agus cruthú [[speiceas]] nua. Tuigtear freisin inniu go dtagann gach [[orgánach]] slán tré fhuinnimh a ídiú agus a athrú agus tríd a dtimpeallacht inmheánach a rialáil sa chaoi is go mbeadh sí cobhsaí agus beoga. Sainítear fodhisciplíní na bitheolaíochta trí scála na n-orgánach a bhíonn faoi scrúdú, agus na modhanna a úsáidtear chun staidéar a dhéanamh orthu: scrúdaíonn an [[Bithcheimic|bhithcheimic]] an cheimic rudim uraiceacht ceimic na beatha; an [[Bitheolaíocht mhóilíneach|bhitheolaíocht mhóilíneach]] na hidirghníomhaíochtaí casta idir [[Bithmhóilín|móilíní bitheolaíochta]]; an [[luibheolaíocht]] bitheolaíocht na bplandaí; an [[Bitheolaíocht na gceall|bhitheolaíocht na gceall]] bun-bhloic tógála an bheathra uilig, an chill; Scrúdaíonn an [[Fiseolaíocht|fhiseolaíocht]] feidhmeanna fisiceacha agus ceimiceacha na [[Fíochán|bhfíochán]], na n-[[Orgán (bitheolaíocht)|orgán]], agus [[Córas orgán|córas orgánach]] ar n-orgánach; Scrúdaíonn an [[Bitheolaíocht éabhlóideach|bhitheolaíocht éabhlóideach]] na próisis a tháirgtear éagsúlacht na beatha; agus scrúdaíonn an [[éiceolaíocht]] conas a n-idirghníomhaíonn orgánaigh ina dtimpeallacht. == Forbhreathnú == Ábhar taighde don bhitheolaíocht is ea é conas a bhíonn na horgánaigh bheo á n-iompar agus cad é an chosúlacht atá orthu, conas a thagann na [[Speiceas|speicis]] agus na hindibhidí ar an saol, agus cén cineál idirghníomhaíochtaí a bhíonn acu le chéile agus leis an g[[comhshaol]]. Roinntear na nithe beo ina dtrí phríomhghrúpa ar a dtugtar [[Fearann (bitheolaíocht)|fearainn]] ón mbliain 1990 i leith. Roimhe sin, bhí córas na [[Ríocht (bitheolaíocht)|ríochtaí]] in úsáid. Ar dtús, ba nós dhá ríocht a aithint, mar atá, [[Ríocht na nAinmhithe]] agus [[Ríocht na bPlandaí]]. Téann an t-aicmiú seo siar go laethanta [[Carolus Linnaeus|Linnaeus]], ceannródaí Sualannach na bitheolaíochta agus na tacsanomaíochta. Le forbairt an mhicreascóip, aithníodh beothaigh de chineálacha nua nach raibh so-aicmithe mar ainmhithe ná mar phlandaí, agus sa bhliain 1866 mhol [[Ernst Haeckel]], bitheolaí Gearmánach, go dtabharfaí isteach an tríú ríocht - [[Prótaisteach|ríocht na bprótaisteach]] - mar chatagóir nua. Bhí an chuid ba mhó de na miocrorgánaigh aicmithe ina bprótaistigh, dar le Haeckel. Sa bhliain 1937, roinn Édouard Chatton na beothaigh ina dhá n-[[Impireacht (bitheolaíocht)|impireacht]], mar atá, impireacht na b[[prócarót]] agus impireacht na n-[[eocarót]]. Ba iad na prócaróit na nithe beaga beo nach raibh "carót", nó núicléas ceart, sa chill acu, ar nós na m[[baictéar]] agus na [[víreas]]. Sa bhliain 1956, d'aithin Herbert Copeland ceithre ríocht, mar atá, ríocht na bplandaí, ríocht na n-ainmhithe, ríocht ''[[Ríocht Monera|Monera]]'' agus ríocht na bprótaisteach. Dhearc Copeland ar na [[Fungas|fungais]] mar phrótaistigh, nuair ba dhóigh le Haeckel gur plandaí a bhí iontu. An chatagóir nua a tháinig in úsáid, is é sin, [[Monera]], b'ionann é agus na [[Baictéar|baictéir]] is na [[Archaea|hArchaea]]. Sa bhliain 1977, mhol Carl Woese córas nua [[Filigineacht|filigineachta]], inar scoilt sé ríocht na mbaictéar ina dhá leath, mar atá, na h[[Baictéar|eobaictéir]] agus na hArchaea. Ansin, bhí sé ríocht ann, mar atá, ríocht na n-ainmhithe, ríocht na bplandaí, ríocht na bhfungas, ríocht na bprótaisteach, ríocht na n-eobaictéar agus ríocht na n-aircéabaictéar. An t-aicmiú filigineachta atá in úsáid inniu, áfach, tá sé bunaithe ar fhearainn in áit na ríochtaí, agus ba é Carl Woese a chuir bun leis fosta. Is í an tuiscint atá ag na bitheolaithe inniu ná go bhfuil trí phríomhghrúpa, nó trí fhearann, de nithe beo ann, mar atá, na h[[Eocarót|eocaróit]], hArchaea, agus na baictéir. Is iad hArchaea na beothaigh ar a dtugtaí aircéabaictéir roimhe seo nuair a shíltí gur sórt baictéir a bhí iontu. Fearacht na mbaictéar níl a gcuid [[aigéad dí-ocsairibeanúicléasach]] (ADN) suite in aon núicléas ceart. Os a choinne sin, áfach, [[Trascríobh (bitheolaíocht)|trascríobhann]] siad a gcuid ARN ([[aigéad ribeanúicléasach]]) ar bhealach atá níos cosúla le próiseas tras-scríofa na n-eocarót. == Prionsabail eolaíochtúla na bitheolaíochta == Brainse den [[eolaíocht]] is ea an bhitheolaíocht a bhaineann úsáid as an [[modh eolaíochta]] le heolas a bhailiú agus bailíocht na heolaíochta a thástáil. Is éard atá i gceist leis an modh eolaíochta ná eolas a bhailiú i gcaoi go mbeidh sé intomhaiste, intuartha agus bunaithe ar an taithí (eolas eimpíreach), agus gur féidir tátail a bhaint as an eolas sin de réir phrionsabail na réasúnaíochta. === Uilíocht na bitheolaíochta === [[Íomhá:DNA-structure-and-bases.png|thumb|Scéimléaráid den [[Aigéad dí-ocsairibeanúicléasach|ADN]] (an t-aigéad dí-ocsairibeanúicléasach), bunábhar na ngéinte]] Cé go mbíonn na horgánaigh bheo an-éagsúil óna chéile ó thaobh na cuma is na cosúlachta de, tá saintréithe áirithe i bpáirt acu go léir. Is é sin, an bheatha go léir a bhfuil aithne againn uirthi mar bheatha, tá sí bunaithe ar an gcarbón agus ar chomhdhúile an charbóin. Na himoibrithe ceimiceacha a choinníonn an bheatha ag imeacht, is é sin, an [[Bithcheimic|bhithcheimic]], titeann siad amach idir móilíní a bhfuil slabhraí fada d'adaimh charbóin iontu. Is iad na móilíní sin na blocanna tógála as a bhfuil an t-orgánach beo déanta. Ar an dóigh chéanna, is é an t-[[uisce]] an bun[[tuaslagóir]] sna beothaigh go léir. Sin a bhfuil le rá faoin mbeatha ar an Domhan, ach is féidir an cheist a chur, an gcaithfidh gach sórt beatha—beatha eachtardhomhanda ar phláinéid eile—más ann di ar aon nós—bheith i dtuilleamaí an charbóin ar an dóigh chéanna? Le heolas géiniteach a choinneáil i dtaisce, baineann na horgánaigh bheo go léir úsáid as an dá mhóilín úd - ADN agus ARN - an t-aigéad dí-ocsairibeanúicléasach agus an t-aigéad ribeanúicléasach. Prionsabal uilíoch eile is ea go bhfuil na neacha beo go léir (cé is moite de na [[Víreas|víris]]) comhdhéanta de [[Cill (bitheolaíocht)|chealla]]. Is féidir cosúlachtaí móra a aithint idir na próisis fhorbartha a bhíonn ag na beothaigh éagsúla chomh maith. === Teoiric na héabhlóide === Is é is brí leis an [[éabhlóid]] i gcúrsaí na bitheolaíochta ná an dóigh ar tháinig na beothaigh ardfhorbartha chun cinn ó na neacha simplí a bhí ann rompu, agus go ndeachaigh an bheatha chun castachta agus chun éagsúlachta in imeacht na milliún bliain. Ba é [[Charles Robert Darwin]] (12 Feabhra 1809 — 19 Aibreán 1882) ba thúisce a chuir an tuiscint seo os comhair an tsaoil mhóir, nuair a d'fhoilsigh sé a leabhar cáiliúil ''On the Origin of Species by Means of Natural Selection'' ("An Dóigh a bhForbraíonn na Speicis tríd an Roghnú Nádúrtha"), sa bhliain 1859. Rinne an foilseachán seo athmhúnlú radacach ar na heolaíochtaí nádúrtha go léir, nó chuir sé an dearcadh dinimiciúil in áit na tuisceana stataí a bhí ag na daoine ar an mbeatha agus ar an saol go dtí sin. Is é sin, má chreid na heolaithe roimh lá Darwin go raibh an nádúr do-athraithe, is é an síor-athrú is bunchloch don tuiscint eolaíochtúil ar an nádúr agus ar an dúlra ina dhiaidh. Ba é Darwin an chéad duine a bhuanaigh an éabhlóid mar theoiric, ó bhí sé in ann fórsa a tiomána, is é sin, an roghnú nádúrtha, a mhíniú go sásúil, ach glactar leis go raibh an-lámh ag [[Alfred Russel Wallace]] i bhforbairt na teoirice chomh maith. Nuair a fuair na bitheolaithe nua-aimseartha amach faoin ngéineolaíocht, faoin [[ADN]] agus faoi mhacasamhlú an ADN, chuir siad míniú breise leis an scéal, mar atá, fánaíocht na ngéinte. === Éagsúlacht na Speiceas === Úsáideann bitheolaithe an lae inniu córas rangaithe a bhunaigh an bitheolaí Sualannach, Carolas Linnaeus (1707—1778). Rangaigh Linnaeus gach ainmhí agus planda dá raibh ar eolas aige ina saghsanna, agus thug sé sainainm faoi leith ar gach saghas. Is í an ''Tacsanamaíocht'' an eolaíocht ina rangaítear rudaí beo. Rangaítear na horgánaigh bheo de réir na gcosúlachtaí/na ndifríochtaí a bhíonn acu/eatarthu. Go dtí le déanaí, bhí cúig phríomhrangú in úsáid (na Cúig Ríochtaí): [[Monera]] — [[Prótaisteach|Protista]] — [[Fungas|Fungi]] — [[Planda|Plantae]] — [[Ainmhí|Animalia]] Sa lá atá inniu ann, áfach, bíonn formhór na n-eolaithe den tuairim go bhfuil an rangú seo míchruinn agus as dáta. Rangaítear rudaí beo i dtrí Ríocht sa tacsanomaíocht nua-aimseartha mar seo a leanas; [[Archaea]] (i gcéaduair mar Archaebacteria) — Baictéir (i gcéaduair mar Eubacteria) — [[Eocarót|Eukaryota]]. Grúpáiltear "Géinis" i "bhFine", "Finte" in "Ord" mar seo a leanas; [[Speiceas]], [[Géineas]], [[Fine (bitheolaíocht)|Fine]], [[Ord (bitheolaíocht)|Ord]], [[Rang (bitheolaíocht)|Rang]], [[Fíleam]] agus [[Ríocht (bitheolaíocht)|Ríocht]]. Rangaíodh daonnaithe uile an domhain in aon speiceas amháin, sé sin ''Homo sapiens''. Tá ''Homo sapiens'' rangnaithe mar seo; Ríocht-Ainmithe, Fileam-Chordata, Rang-Mammalia, Ord-Primates, Fine-Hominidae, Géineas-''Homo'', Speiceas-''sapiens''. [[Íomhá:Crann.png|800px]] === Leanúnachachas === Creidtear go bhfuil sinsearach uilechoiteann ag gach neach atá beo. === Hoimeastáis === Is é is brí le 'hoimeastáis' ná an cumas oiriúnaithe atá ag córais oscáilte, timpeallacht inmheánacha a rialú agus coinníollacha atá cobhsaí nó seasmhach a bhaint amach. == Sanasaíocht == Tagann an focal "bitheolaíocht" ó na focail "beatha" agus "eolaíocht"—ina bhfuil "eolaíocht" an t-ábhar a bhaineann le heolaí (duine a phléann le heolas). Tá sé cosúil leis na focail i roinnt teangacha Eorpacha eile a thagann ó na focail [[Gréigis|Ghréigise]] "βιos" ''bios'' (rud beo) agus "λoγos", ''logos'' (cuntas réasúnta). ==Naisc sheachtracha== *[https://www.bbc.co.uk/sounds/play/p0fbrqht GCSE Biology] == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Bitheolaíocht| ]] oj9lw8tes89tw9z2tzxh8f47qi2ytkf 0 2634 1318802 1316001 2026-06-27T09:30:07Z https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II 1318802 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II {{WD Bosca Sonraí Uirlis}} [[Íomhá:Mast at RTE Television Studios - geograph.org.uk - 401188.jpg|mion|clé|RTÉ, Monadh Rois, [[Domhnach Broc]]]] Is é an rud atá i gceist leis an '''teilifís''' ná córas [[teileachumarsáid]]e le pictiúir ghluaiste a [[Craolachán|chraoladh]], ionas gur féidir iad a ghlacadh i bhfad ar shiúl ó áit a gcraolta leis an ngléas ar a dtugtar ''[[teilifíseán]]''. * Tagraíonn an focal ''teilifís'' do na cláir, don chraoltóireacht agus don tarchuradóireacht, mar ghníomhaíocht. * ''Teilí'' a thugtar ar an dá rud sa ghnáthchaint [[Gaeilge]] go minic: ''chonaic mé ar an teilí é''. Focal é sin atá bunaithe ar ghnáthchaint an [[Béarla|Bhéarla]]. * Is féidir ''an bosca'', nó ''an bosca draíochta'', a thabhairt ar an teilifíseán agus, go meatonaimeach, ar an gcraolachán teilifíse freisin. [[Íomhá:Montrose Studios Donnybrook 2.jpg|mion|RTÉ Domhnach Broc]] == Comhpháirteanna == Is iad na comhpháirteanna atá ag teastáil le craolachán teilifíse a dhéanamh ná: * Foinse na h[[íomhá]]. Is éard atá ann ná comhartha [[leictreachas|leictreach]] a sheasann don íomhá. Más íomhánna beo atá á gcraoladh, tá an comhartha seo á sholáthar ag an gceamara a iompaíonn an t-imprisiún [[Físeán|fís]]<nowiki/>e (is é sin, na himeachtaí infheicthe) ina bhíoganna [[Leictreachas|leictreach]]<nowiki/>a. Is féidir, áfach, gur íomhánna taifeadta atá againn ansin, agus an comhartha á sholáthar ag an taifeadán [[fístéip]]<nowiki/>e. Is féidir freisin [[scannán]] den tseanchineál a léamh le scanóir ar leith. * Foinse na fuaime. Ar bhealach cosúil le foinse na híomhá, is éard atá i gceist leis seo ná comhartha leictreach a sheasann don fhuaim. Más [[fuaim]] bheo atá ann, tagann na bíoganna leictreacha ón [[micreafón]] a iompaíonn an fhuaim - [[guth]] an duine, abair, nó an [[ceol]], nó eile - ina leictreachas. Ar ndóighe, úsáidtear fuaim thaifeadta chomh maith.[[Íomhá:Outside broadcasting vehicles of Raidió Teilifís Éireann 1970s.jpg|mion|craoladh seachtrach, 1970idí]] * An tarchuradóir. Iompaíonn an gléas seo an comhartha físe agus an comhartha fuaime ina dtonnta [[raidió]], is é sin, ina [[radaíocht]] [[Leictreamhaighnéadas|leictreamhaighnéad]]<nowiki/>ach. Tá bannaí minicíochta na radathonnta níos airde ar scála an tonnfhaid, agus dá réir sin, níos ísle ar scála na minicíochta, ná an radaíocht infridhearg. * An [[Aeróg (leictreonaic)|aeróg]] leis na radathonnta a tharchur. * An aeróg leis na radathonnta a ghlacadh. * An glacadóir sa chiall chúng, is é sin, an tiúnóir, a aithníonn na comharthaí radathonnta agus a iompaíonn ar ais ina mbíoganna leictreacha iad. *[[Íomhá:Studio 1 (RTE T.C.).jpg|mion|stiúideo teilifíse 1, RTÉ, Monadh Rois]][[Íomhá:Big Bite Studio.jpg|mion|stiúideo Big Bite, RTÉ]]An gléas taispeána. Go traidisiúnta, bhí [[feadán ga-chatóideach]] á úsáid leis na craolacháin teilifíse a thaispeáint. San fheadán ga-chatóideach, tá leictreoid dhiúltach - [[catóid]] - suite i gcúl an fheadáin, agus í ag tabhairt [[leictreon]] uaithi. Tá cornaí leictreacha timpeall an fheadáin agus [[anóid]] taobh istigh de, agus iad ag stiúradh shruth na leictreon de réir an chomhartha físe a fhaightear ón [[Aeróg (leictreonaic)|aeróg]]. San áit ina mbuaileann sruth na leictreon an scáileán fluaraiseach, feictear ponc [[Solas|solais]] ag lasadh suas, agus nuair a athraíonn an comhartha físe treo na leictreon, tarraingíonn an ponc solais seo íomhá i ndiaidh íomhá ar an scáileán fluaraiseach chomh sciobtha is nach féidir le súil an duine na pictiúir seo a aithint thar a chéile. Mar sin, téann siad i bhfeidhm ar an bhféachadóir díreach mar a bheadh gluaiseacht leanúnach ann. [[Íomhá:RTÉ News Studio 2009.jpg|mion|stiúideo Nuacht RTÉ 2009]] == Teicneolaíocht == Ní hé an feadán ga-chatóideach an t-aon [[teicneolaíocht]] is féidir a úsáid le híomhánna teilifíse a thaispeáint a thuilleadh. Is féidir úsáid a bhaint as cúlteilgeoirí teilifíse (RPTV) freisin, agus inniu, tá na teilifíseáin phlánacha, cosúil leis na teilifíseáin [[Plasma (fisic)|phlasma]] agus na teilifíseáin leachtchriostail, ag dul i bhfairsinge. Is féidir úsáid a bhaint as gléas taispeántais atá bunaithe ar na dé-óideanna astaithe solais (na LEDanna) freisin, le haghaidh taispeántas mórphictiúir amuigh faoin spéir. * An gléas fuaime, is é sin, an t-[[aimplitheoir]] fuaime agus an [[callaire]], leis an gcomhartha fuaime a iompú ina fhuaim inchloiste. == Stair == Ar an [[10 Bealtaine]] [[1928]], cuireadh tús leis an chéad chraoladh rialta teilifíse i dtuaisceart [[Nua-Eabhrac (stát)|Stát Nua-Eabhrac]] i Schenectady (W2XB)<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/WRGB</ref>. Stáisiún teilifíse de chuid [[General Electric]] a bhí ann. == Éire == In Éirinn, is é [[RTÉ]] an príomhchraoltóir [[náisiún]]<nowiki/>ta, agus é faoi smacht an [[Rialtais na hÉireann|rialtais]]. Gearrtar suim [[Airgead (eacnamaíocht)|airgid]] de na féachadóirí mar thaille ceadúnais leis an gcraolachán a mhaoiniú. == Féach freisin == * [[Teilifís réaltachta]] {{síol}} [[Catagóir:Teilifís|*]] [[Catagóir:Cumarsáid]] 80qb34o5rrfxqcztxk53rgv13b8vjn1 1318865 1318802 2026-06-27T09:34:20Z XXBlackburnXx 36804 Reverted edit by a hidden user to last revision by [[User:Quinlan83|Quinlan83]] 1238763 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Uirlis}} [[Íomhá:Mast at RTE Television Studios - geograph.org.uk - 401188.jpg|mion|clé|RTÉ, Monadh Rois, [[Domhnach Broc]]]] Is é an rud atá i gceist leis an '''teilifís''' ná córas [[teileachumarsáid]]e le pictiúir ghluaiste a [[Craolachán|chraoladh]], ionas gur féidir iad a ghlacadh i bhfad ar shiúl ó áit a gcraolta leis an ngléas ar a dtugtar ''[[teilifíseán]]''. * Tagraíonn an focal ''teilifís'' do na cláir, don chraoltóireacht agus don tarchuradóireacht, mar ghníomhaíocht. * ''Teilí'' a thugtar ar an dá rud sa ghnáthchaint [[Gaeilge]] go minic: ''chonaic mé ar an teilí é''. Focal é sin atá bunaithe ar ghnáthchaint an [[Béarla|Bhéarla]]. * Is féidir ''an bosca'', nó ''an bosca draíochta'', a thabhairt ar an teilifíseán agus, go meatonaimeach, ar an gcraolachán teilifíse freisin. [[Íomhá:Montrose Studios Donnybrook 2.jpg|mion|RTÉ Domhnach Broc]] == Comhpháirteanna == Is iad na comhpháirteanna atá ag teastáil le craolachán teilifíse a dhéanamh ná: * Foinse na h[[íomhá]]. Is éard atá ann ná comhartha [[leictreachas|leictreach]] a sheasann don íomhá. Más íomhánna beo atá á gcraoladh, tá an comhartha seo á sholáthar ag an gceamara a iompaíonn an t-imprisiún [[Físeán|fís]]<nowiki/>e (is é sin, na himeachtaí infheicthe) ina bhíoganna [[Leictreachas|leictreach]]<nowiki/>a. Is féidir, áfach, gur íomhánna taifeadta atá againn ansin, agus an comhartha á sholáthar ag an taifeadán [[fístéip]]<nowiki/>e. Is féidir freisin [[scannán]] den tseanchineál a léamh le scanóir ar leith. * Foinse na fuaime. Ar bhealach cosúil le foinse na híomhá, is éard atá i gceist leis seo ná comhartha leictreach a sheasann don fhuaim. Más [[fuaim]] bheo atá ann, tagann na bíoganna leictreacha ón [[micreafón]] a iompaíonn an fhuaim - [[guth]] an duine, abair, nó an [[ceol]], nó eile - ina leictreachas. Ar ndóighe, úsáidtear fuaim thaifeadta chomh maith.[[Íomhá:Outside broadcasting vehicles of Raidió Teilifís Éireann 1970s.jpg|mion|craoladh seachtrach, 1970idí]] * An tarchuradóir. Iompaíonn an gléas seo an comhartha físe agus an comhartha fuaime ina dtonnta [[raidió]], is é sin, ina [[radaíocht]] [[Leictreamhaighnéadas|leictreamhaighnéad]]<nowiki/>ach. Tá bannaí minicíochta na radathonnta níos airde ar scála an tonnfhaid, agus dá réir sin, níos ísle ar scála na minicíochta, ná an radaíocht infridhearg. * An [[Aeróg (leictreonaic)|aeróg]] leis na radathonnta a tharchur. * An aeróg leis na radathonnta a ghlacadh. * An glacadóir sa chiall chúng, is é sin, an tiúnóir, a aithníonn na comharthaí radathonnta agus a iompaíonn ar ais ina mbíoganna leictreacha iad. *[[Íomhá:Studio 1 (RTE T.C.).jpg|mion|stiúideo teilifíse 1, RTÉ, Monadh Rois]][[Íomhá:Big Bite Studio.jpg|mion|stiúideo Big Bite, RTÉ]]An gléas taispeána. Go traidisiúnta, bhí [[feadán ga-chatóideach]] á úsáid leis na craolacháin teilifíse a thaispeáint. San fheadán ga-chatóideach, tá leictreoid dhiúltach - [[catóid]] - suite i gcúl an fheadáin, agus í ag tabhairt [[leictreon]] uaithi. Tá cornaí leictreacha timpeall an fheadáin agus [[anóid]] taobh istigh de, agus iad ag stiúradh shruth na leictreon de réir an chomhartha físe a fhaightear ón [[Aeróg (leictreonaic)|aeróg]]. San áit ina mbuaileann sruth na leictreon an scáileán fluaraiseach, feictear ponc [[Solas|solais]] ag lasadh suas, agus nuair a athraíonn an comhartha físe treo na leictreon, tarraingíonn an ponc solais seo íomhá i ndiaidh íomhá ar an scáileán fluaraiseach chomh sciobtha is nach féidir le súil an duine na pictiúir seo a aithint thar a chéile. Mar sin, téann siad i bhfeidhm ar an bhféachadóir díreach mar a bheadh gluaiseacht leanúnach ann. [[Íomhá:RTÉ News Studio 2009.jpg|mion|stiúideo Nuacht RTÉ 2009]] == Teicneolaíocht == Ní hé an feadán ga-chatóideach an t-aon [[teicneolaíocht]] is féidir a úsáid le híomhánna teilifíse a thaispeáint a thuilleadh. Is féidir úsáid a bhaint as cúlteilgeoirí teilifíse (RPTV) freisin, agus inniu, tá na teilifíseáin phlánacha, cosúil leis na teilifíseáin [[Plasma (fisic)|phlasma]] agus na teilifíseáin leachtchriostail, ag dul i bhfairsinge. Is féidir úsáid a bhaint as gléas taispeántais atá bunaithe ar na dé-óideanna astaithe solais (na LEDanna) freisin, le haghaidh taispeántas mórphictiúir amuigh faoin spéir. * An gléas fuaime, is é sin, an t-[[aimplitheoir]] fuaime agus an [[callaire]], leis an gcomhartha fuaime a iompú ina fhuaim inchloiste. == Stair == Ar an [[10 Bealtaine]] [[1928]], cuireadh tús leis an chéad chraoladh rialta teilifíse i dtuaisceart [[Nua-Eabhrac (stát)|Stát Nua-Eabhrac]] i Schenectady (W2XB)<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/WRGB</ref>. Stáisiún teilifíse de chuid [[General Electric]] a bhí ann. == Éire == In Éirinn, is é [[RTÉ]] an príomhchraoltóir [[náisiún]]<nowiki/>ta, agus é faoi smacht an [[Rialtais na hÉireann|rialtais]]. Gearrtar suim [[Airgead (eacnamaíocht)|airgid]] de na féachadóirí mar thaille ceadúnais leis an gcraolachán a mhaoiniú. == Féach freisin == * [[Teilifís réaltachta]] {{síol}} [[Catagóir:Teilifís|*]] [[Catagóir:Cumarsáid]] 6pp330wj9ihm3k1a8anv2h4k4pyxat3 0 2676 1318774 1315943 2026-06-27T09:24:38Z https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II 1318774 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II == Liosta == * [[bádóireacht]] * [[bailiú stampaí]] * [[cártaí]] * [[ceol]] * [[cluiche|cluichí]] * [[cumadh don Vicipéid]] * [[drámaíocht]] * [[dúcheisteanna]] * [[éaneolaíocht]] * [[fiach]] * [[grianghrafadóireacht]] * [[gluaisteán|gluaisteáin]] agus [[tiomáint]] * [[iascaireacht]] * [[marcaíocht]] * [[ríomheolaíocht|ríomhairí]] * [[gluaisrothar|rothair gluaiste]] * [[scríbhneoir|scríbhneoireacht]] * [[spórt]] * [[stair]] * [[turasóireacht]] agus [[taisteal]] [[Catagóir:Caitheamh aimsire|*]] [[Catagóir:Cultúr]] [[Catagóir:Fóillíocht]] 40t843sf4pk2otz10qmbajhhox8f2fa 1318861 1318774 2026-06-27T09:34:21Z XXBlackburnXx 36804 Reverted edit by a hidden user to last revision by [[User:Quinlan83|Quinlan83]] 1271785 wikitext text/x-wiki == Liosta == * [[bádóireacht]] * [[bailiú stampaí]] * [[cártaí]] * [[ceol]] * [[cluiche|cluichí]] * [[cumadh don Vicipéid]] * [[drámaíocht]] * [[dúcheisteanna]] * [[éaneolaíocht]] * [[fiach]] * [[grianghrafadóireacht]] * [[gluaisteán|gluaisteáin]] agus [[tiomáint]] * [[iascaireacht]] * [[marcaíocht]] * [[ríomheolaíocht|ríomhairí]] * [[gluaisrothar|rothair gluaiste]] * [[scríbhneoir|scríbhneoireacht]] * [[spórt]] * [[stair]] * [[turasóireacht]] agus [[taisteal]] [[Catagóir:Caitheamh aimsire|*]] [[Catagóir:Cultúr]] [[Catagóir:Fóillíocht]] 9xex0lj03z9une3e648gvhrg8oxn25c 0 2706 1318633 1317187 2026-06-27T01:10:24Z Miksolwf 75344 https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI 1318633 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI {{WD Bosca Sonraí Foirgneamh}} Is amharclann i m[[Baile Átha Cliath]] í '''Amharclann na Mainistreach''', nó '''Amharclann Náisiúnta na hÉireann'''. Bhí cuid mhaith de na scríbhneoirí agus aisteoirí is mór le rá in Éirinn sa chéad leath den 20ú haois bainte leis an amharclann, [[W. B. Yeats|William Butler Yeats]], [[Lady Gregory]], [[Seán Ó Cathasaigh|Sean O'Casey]] agus [[John Millington Synge]] ach go háirithe. Ba í Amharclann na Mainistreach an chéad amharclann fóirdheonaithe le hairgead poiblí i ndomhan an Bhéarla; ó 1925 ar aghaidh fuair sí fóirdheontas bliantúil ó [[Saorstát Éireann]].<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.universityofgalway.ie/abbeytheatreminutebooks/about/|teideal=The Minute Books - University of Galway|work=www.universityofgalway.ie|dátarochtana=2024-08-30}}</ref> [[Íomhá:AbbeyPosterOpeningNight.jpg|thumb|Póstaer na chéad oíche san amharclann.|clé|323x323px]] [[Íomhá:Sean O'Casey by Reginald Gray.jpg|mion|Seán O'Casey|clé|305x305px]] [[Íomhá:Facade Abbey Theatre Dublin.jpg|mion|Foirgneamh Michael Scott, 1966|clé|220x220px]] == Stair == === Bunús === Ba iad [[W. B. Yeats|W.B. Yeats]] agus [[Lady Gregory|Lady Augusta Gregory]] a bhunaigh Amharclann na Mainistreach i [[1903]]. Roimhe sin, bhí Amharclann Liteartha na hÉireann agus An Cumann Drámata Náisiúnta ann chun drámaíocht a chur ar taispeáint do lucht féachana na hÉireann. Bhí Amharclann Liteartha na hÉireann bunaithe ag Yeats, Gregory agus ag Edward Martyn sa bhliain [[1899]] agus d'eascair Amharclann na Mainistreach as an gcompántas sin, agus í ag feidhmiú faoin ainm Cumann Náisiúnta Amharclannaíochta na hÉireann. Bhronn bean darb ainm Annie Horniman pátrúnacht ar an tionscnamh agus d'éirigh leo suíomh a cheannach don amharclann nua ar Shráid na Mainistreach. Osclaíodh na doirse don chéad seó ar [[27 Nollaig]] [[1904]]. Ba é ''On Baile's Strand'', ar dhráma é le W.B. Yeats féin, an chéad dráma a cuireadh os comhair an phobail san amharclann nua. Bhronn an [[Saorstát Éireann|Saorstát nua]] fóirdheontas ar an amharclann náisiúnta i [[1925]] agus tá cáil uirthi mar gheall air sin, toisc gurbh í an chéad amharclann i saol an [[An Béarla|Bhéarla]] a fuair maoiniú stáit. === Drámaí conspóideacha === Tharraing cuid de na drámaí go leor achrainn ar lucht na hamharclainne i rith na mblianta. Bhí sé ina chíréib nuair a léiríodh ''The Playboy of the Western World'' den chéad uair in [[An tEanáir|Eanáir]] [[1907]], toisc gur mheas cuid mhaith den lucht féachana go raibh an dráma ina mhasla do mhná na hÉireann. Tharla an rud céanna i [[1926]] nuair a léiríodh ''The Plough and the Stars'' le Seán O'Casey den chéad uair agus daoine áirithe den tuairim nár léirigh an dráma go leor urraime do cheannairí [[Éirí Amach na Cásca]]. === 1960idí: Foirgneamh Michael Scott === Scriosadh foirgneamh bunaidh na hamharclainne ar [[16 Iúil]] [[1951]], nuair a réab tine tríd. Cuireadh áitreabh sealadach ar fáil don amharclann in Amharclann na Banríona ar dtús agus aistríodh an amharclann ar ais go dtí an seansuíomh ar [[18 Iúil]] [[1966]], tar éis d'fhoirgneamh nua-aimseartha a bheith tógtha ar láthair stairiúil na hamharclainne, deartha ag an [[ailtireacht|ailtire]] Michael Scott. == 21ú haois == === Athfhorbairt === I mí [[Meán Fómhair|Mheán Fómhair]] [[2006]], sheol [[rialtas na hÉireann]] comórtas idirnáisiúnta dearaidh chun foirgneamh nua buan a chruthú d'Amharclann na Mainistreach ar shuíomh nua ag Cé Sheoirse, ar thaobh theas na cathrach. Fógraíodh coiste moltóireachta an chomórtais seo i n[[Deireadh Fómhair]] [[2007]]. Nuair a bhris [[Géarchéim bhaincéireachta na hÉireann, 2008|Géarchéim bhaincéireachta na hÉireann]] amach in 2008, chinn an rialtas athchóiriú foirgnimh Michael Scott a dhéanamh, rud nár tharla riamh. === Conspóid === Bhí cúrsaí rialachais san amharclann náisiúnta in aimhréidh idir 2019 agus 2021, na blianta a chaith Neil Murray agus Graham McLaren ina gcomhstiúrthóirí ar Amharclann na Mainistreach. Chuir an comhlacht Crowe Ireland tuarascáil i dtoll a chéile ar son na Comhairle Ealaíon sa bhliain 2024. Bhí "teip shuntasach" ann maidir le taifid oifigiúla a choinneáil agus bhí an córas rialachais "doiléir".<ref>{{Luaigh foilseachán|title='Rialachas Amharclann na Mainistreach in aimhréidh idir 2019-21'|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2024/0830/1467506-rialachas-amharclann-na-mainistreach-in-aimhreidh-idir-2019-21/|date=2024-08-30|language=ga-IE|author=Irene Ní Nualláin / Nuacht RTÉ}}</ref> I mí na Feabhra 2021, ceapadh Caitríona McLaughlin agus Mark O'Brien mar stiúrthóirí. == Tagairtí == {{Reflist}} == Naisc sheachtracha == * [http://www.abbeytheatre.ie/ie Suíomh oifigiúil Gaelach na hamharclainne] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090907065112/http://www.abbeytheatre.ie/ie/ |date=2009-09-07 }} * ''Cúirt an Mheán Oíche'', ó [[1985]] ar [[Raidió Teilifís Éireann|RTE]] {le aisteoirí ó ''Amharclann na Mainistreach''}. [[Catagóir:Drámaíocht]] [[Catagóir:Foirgnimh agus struchtúir i mBaile Átha Cliath]] [[Catagóir:Amharclanna]] glq7s1s8e6kt08foxbdoq9g1bb5ksxe 1318634 1318633 2026-06-27T01:10:28Z Divinations 63974 Cealaíodh athruithe [[Special:Contributions/Miksolwf|Miksolwf]] ([[User talk:Miksolwf|Plé]]); ar ais chuig leagan le [[User:Conradder|Conradder]] 1294209 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Foirgneamh}} Is amharclann i m[[Baile Átha Cliath]] í '''Amharclann na Mainistreach''', nó '''Amharclann Náisiúnta na hÉireann'''. Bhí cuid mhaith de na scríbhneoirí agus aisteoirí is mór le rá in Éirinn sa chéad leath den 20ú haois bainte leis an amharclann, [[W. B. Yeats|William Butler Yeats]], [[Lady Gregory]], [[Seán Ó Cathasaigh|Sean O'Casey]] agus [[John Millington Synge]] ach go háirithe. Ba í Amharclann na Mainistreach an chéad amharclann fóirdheonaithe le hairgead poiblí i ndomhan an Bhéarla; ó 1925 ar aghaidh fuair sí fóirdheontas bliantúil ó [[Saorstát Éireann]].<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.universityofgalway.ie/abbeytheatreminutebooks/about/|teideal=The Minute Books - University of Galway|work=www.universityofgalway.ie|dátarochtana=2024-08-30}}</ref> [[Íomhá:AbbeyPosterOpeningNight.jpg|thumb|Póstaer na chéad oíche san amharclann.|clé|323x323px]] [[Íomhá:Sean O'Casey by Reginald Gray.jpg|mion|Seán O'Casey|clé|305x305px]] [[Íomhá:Facade Abbey Theatre Dublin.jpg|mion|Foirgneamh Michael Scott, 1966|clé|220x220px]] == Stair == === Bunús === Ba iad [[W. B. Yeats|W.B. Yeats]] agus [[Lady Gregory|Lady Augusta Gregory]] a bhunaigh Amharclann na Mainistreach i [[1903]]. Roimhe sin, bhí Amharclann Liteartha na hÉireann agus An Cumann Drámata Náisiúnta ann chun drámaíocht a chur ar taispeáint do lucht féachana na hÉireann. Bhí Amharclann Liteartha na hÉireann bunaithe ag Yeats, Gregory agus ag Edward Martyn sa bhliain [[1899]] agus d'eascair Amharclann na Mainistreach as an gcompántas sin, agus í ag feidhmiú faoin ainm Cumann Náisiúnta Amharclannaíochta na hÉireann. Bhronn bean darb ainm Annie Horniman pátrúnacht ar an tionscnamh agus d'éirigh leo suíomh a cheannach don amharclann nua ar Shráid na Mainistreach. Osclaíodh na doirse don chéad seó ar [[27 Nollaig]] [[1904]]. Ba é ''On Baile's Strand'', ar dhráma é le W.B. Yeats féin, an chéad dráma a cuireadh os comhair an phobail san amharclann nua. Bhronn an [[Saorstát Éireann|Saorstát nua]] fóirdheontas ar an amharclann náisiúnta i [[1925]] agus tá cáil uirthi mar gheall air sin, toisc gurbh í an chéad amharclann i saol an [[An Béarla|Bhéarla]] a fuair maoiniú stáit. === Drámaí conspóideacha === Tharraing cuid de na drámaí go leor achrainn ar lucht na hamharclainne i rith na mblianta. Bhí sé ina chíréib nuair a léiríodh ''The Playboy of the Western World'' den chéad uair in [[An tEanáir|Eanáir]] [[1907]], toisc gur mheas cuid mhaith den lucht féachana go raibh an dráma ina mhasla do mhná na hÉireann. Tharla an rud céanna i [[1926]] nuair a léiríodh ''The Plough and the Stars'' le Seán O'Casey den chéad uair agus daoine áirithe den tuairim nár léirigh an dráma go leor urraime do cheannairí [[Éirí Amach na Cásca]]. === 1960idí: Foirgneamh Michael Scott === Scriosadh foirgneamh bunaidh na hamharclainne ar [[16 Iúil]] [[1951]], nuair a réab tine tríd. Cuireadh áitreabh sealadach ar fáil don amharclann in Amharclann na Banríona ar dtús agus aistríodh an amharclann ar ais go dtí an seansuíomh ar [[18 Iúil]] [[1966]], tar éis d'fhoirgneamh nua-aimseartha a bheith tógtha ar láthair stairiúil na hamharclainne, deartha ag an [[ailtireacht|ailtire]] Michael Scott. == 21ú haois == === Athfhorbairt === I mí [[Meán Fómhair|Mheán Fómhair]] [[2006]], sheol [[rialtas na hÉireann]] comórtas idirnáisiúnta dearaidh chun foirgneamh nua buan a chruthú d'Amharclann na Mainistreach ar shuíomh nua ag Cé Sheoirse, ar thaobh theas na cathrach. Fógraíodh coiste moltóireachta an chomórtais seo i n[[Deireadh Fómhair]] [[2007]]. Nuair a bhris [[Géarchéim bhaincéireachta na hÉireann, 2008|Géarchéim bhaincéireachta na hÉireann]] amach in 2008, chinn an rialtas athchóiriú foirgnimh Michael Scott a dhéanamh, rud nár tharla riamh. === Conspóid === Bhí cúrsaí rialachais san amharclann náisiúnta in aimhréidh idir 2019 agus 2021, na blianta a chaith Neil Murray agus Graham McLaren ina gcomhstiúrthóirí ar Amharclann na Mainistreach. Chuir an comhlacht Crowe Ireland tuarascáil i dtoll a chéile ar son na Comhairle Ealaíon sa bhliain 2024. Bhí "teip shuntasach" ann maidir le taifid oifigiúla a choinneáil agus bhí an córas rialachais "doiléir".<ref>{{Luaigh foilseachán|title='Rialachas Amharclann na Mainistreach in aimhréidh idir 2019-21'|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2024/0830/1467506-rialachas-amharclann-na-mainistreach-in-aimhreidh-idir-2019-21/|date=2024-08-30|language=ga-IE|author=Irene Ní Nualláin / Nuacht RTÉ}}</ref> I mí na Feabhra 2021, ceapadh Caitríona McLaughlin agus Mark O'Brien mar stiúrthóirí. == Tagairtí == {{Reflist}} == Naisc sheachtracha == * [http://www.abbeytheatre.ie/ie Suíomh oifigiúil Gaelach na hamharclainne] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090907065112/http://www.abbeytheatre.ie/ie/ |date=2009-09-07 }} * ''Cúirt an Mheán Oíche'', ó [[1985]] ar [[Raidió Teilifís Éireann|RTE]] {le aisteoirí ó ''Amharclann na Mainistreach''}. [[Catagóir:Drámaíocht]] [[Catagóir:Foirgnimh agus struchtúir i mBaile Átha Cliath]] [[Catagóir:Amharclanna]] 5h68mbfng264olgay45upjn5ipk1yix 1318729 1318634 2026-06-27T09:14:59Z https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II 1318729 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II {{WD Bosca Sonraí Foirgneamh}} Is amharclann i m[[Baile Átha Cliath]] í '''Amharclann na Mainistreach''', nó '''Amharclann Náisiúnta na hÉireann'''. Bhí cuid mhaith de na scríbhneoirí agus aisteoirí is mór le rá in Éirinn sa chéad leath den 20ú haois bainte leis an amharclann, [[W. B. Yeats|William Butler Yeats]], [[Lady Gregory]], [[Seán Ó Cathasaigh|Sean O'Casey]] agus [[John Millington Synge]] ach go háirithe. Ba í Amharclann na Mainistreach an chéad amharclann fóirdheonaithe le hairgead poiblí i ndomhan an Bhéarla; ó 1925 ar aghaidh fuair sí fóirdheontas bliantúil ó [[Saorstát Éireann]].<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.universityofgalway.ie/abbeytheatreminutebooks/about/|teideal=The Minute Books - University of Galway|work=www.universityofgalway.ie|dátarochtana=2024-08-30}}</ref> [[Íomhá:AbbeyPosterOpeningNight.jpg|thumb|Póstaer na chéad oíche san amharclann.|clé|323x323px]] [[Íomhá:Sean O'Casey by Reginald Gray.jpg|mion|Seán O'Casey|clé|305x305px]] [[Íomhá:Facade Abbey Theatre Dublin.jpg|mion|Foirgneamh Michael Scott, 1966|clé|220x220px]] == Stair == === Bunús === Ba iad [[W. B. Yeats|W.B. Yeats]] agus [[Lady Gregory|Lady Augusta Gregory]] a bhunaigh Amharclann na Mainistreach i [[1903]]. Roimhe sin, bhí Amharclann Liteartha na hÉireann agus An Cumann Drámata Náisiúnta ann chun drámaíocht a chur ar taispeáint do lucht féachana na hÉireann. Bhí Amharclann Liteartha na hÉireann bunaithe ag Yeats, Gregory agus ag Edward Martyn sa bhliain [[1899]] agus d'eascair Amharclann na Mainistreach as an gcompántas sin, agus í ag feidhmiú faoin ainm Cumann Náisiúnta Amharclannaíochta na hÉireann. Bhronn bean darb ainm Annie Horniman pátrúnacht ar an tionscnamh agus d'éirigh leo suíomh a cheannach don amharclann nua ar Shráid na Mainistreach. Osclaíodh na doirse don chéad seó ar [[27 Nollaig]] [[1904]]. Ba é ''On Baile's Strand'', ar dhráma é le W.B. Yeats féin, an chéad dráma a cuireadh os comhair an phobail san amharclann nua. Bhronn an [[Saorstát Éireann|Saorstát nua]] fóirdheontas ar an amharclann náisiúnta i [[1925]] agus tá cáil uirthi mar gheall air sin, toisc gurbh í an chéad amharclann i saol an [[An Béarla|Bhéarla]] a fuair maoiniú stáit. === Drámaí conspóideacha === Tharraing cuid de na drámaí go leor achrainn ar lucht na hamharclainne i rith na mblianta. Bhí sé ina chíréib nuair a léiríodh ''The Playboy of the Western World'' den chéad uair in [[An tEanáir|Eanáir]] [[1907]], toisc gur mheas cuid mhaith den lucht féachana go raibh an dráma ina mhasla do mhná na hÉireann. Tharla an rud céanna i [[1926]] nuair a léiríodh ''The Plough and the Stars'' le Seán O'Casey den chéad uair agus daoine áirithe den tuairim nár léirigh an dráma go leor urraime do cheannairí [[Éirí Amach na Cásca]]. === 1960idí: Foirgneamh Michael Scott === Scriosadh foirgneamh bunaidh na hamharclainne ar [[16 Iúil]] [[1951]], nuair a réab tine tríd. Cuireadh áitreabh sealadach ar fáil don amharclann in Amharclann na Banríona ar dtús agus aistríodh an amharclann ar ais go dtí an seansuíomh ar [[18 Iúil]] [[1966]], tar éis d'fhoirgneamh nua-aimseartha a bheith tógtha ar láthair stairiúil na hamharclainne, deartha ag an [[ailtireacht|ailtire]] Michael Scott. == 21ú haois == === Athfhorbairt === I mí [[Meán Fómhair|Mheán Fómhair]] [[2006]], sheol [[rialtas na hÉireann]] comórtas idirnáisiúnta dearaidh chun foirgneamh nua buan a chruthú d'Amharclann na Mainistreach ar shuíomh nua ag Cé Sheoirse, ar thaobh theas na cathrach. Fógraíodh coiste moltóireachta an chomórtais seo i n[[Deireadh Fómhair]] [[2007]]. Nuair a bhris [[Géarchéim bhaincéireachta na hÉireann, 2008|Géarchéim bhaincéireachta na hÉireann]] amach in 2008, chinn an rialtas athchóiriú foirgnimh Michael Scott a dhéanamh, rud nár tharla riamh. === Conspóid === Bhí cúrsaí rialachais san amharclann náisiúnta in aimhréidh idir 2019 agus 2021, na blianta a chaith Neil Murray agus Graham McLaren ina gcomhstiúrthóirí ar Amharclann na Mainistreach. Chuir an comhlacht Crowe Ireland tuarascáil i dtoll a chéile ar son na Comhairle Ealaíon sa bhliain 2024. Bhí "teip shuntasach" ann maidir le taifid oifigiúla a choinneáil agus bhí an córas rialachais "doiléir".<ref>{{Luaigh foilseachán|title='Rialachas Amharclann na Mainistreach in aimhréidh idir 2019-21'|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2024/0830/1467506-rialachas-amharclann-na-mainistreach-in-aimhreidh-idir-2019-21/|date=2024-08-30|language=ga-IE|author=Irene Ní Nualláin / Nuacht RTÉ}}</ref> I mí na Feabhra 2021, ceapadh Caitríona McLaughlin agus Mark O'Brien mar stiúrthóirí. == Tagairtí == {{Reflist}} == Naisc sheachtracha == * [http://www.abbeytheatre.ie/ie Suíomh oifigiúil Gaelach na hamharclainne] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090907065112/http://www.abbeytheatre.ie/ie/ |date=2009-09-07 }} * ''Cúirt an Mheán Oíche'', ó [[1985]] ar [[Raidió Teilifís Éireann|RTE]] {le aisteoirí ó ''Amharclann na Mainistreach''}. [[Catagóir:Drámaíocht]] [[Catagóir:Foirgnimh agus struchtúir i mBaile Átha Cliath]] [[Catagóir:Amharclanna]] 3htrw0kragc7ux0j5jotskfz5ec5oxc 1318929 1318729 2026-06-27T09:34:21Z XXBlackburnXx 36804 Reverted edit by a hidden user to last revision by [[User:Divinations|Divinations]] 1294209 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Foirgneamh}} Is amharclann i m[[Baile Átha Cliath]] í '''Amharclann na Mainistreach''', nó '''Amharclann Náisiúnta na hÉireann'''. Bhí cuid mhaith de na scríbhneoirí agus aisteoirí is mór le rá in Éirinn sa chéad leath den 20ú haois bainte leis an amharclann, [[W. B. Yeats|William Butler Yeats]], [[Lady Gregory]], [[Seán Ó Cathasaigh|Sean O'Casey]] agus [[John Millington Synge]] ach go háirithe. Ba í Amharclann na Mainistreach an chéad amharclann fóirdheonaithe le hairgead poiblí i ndomhan an Bhéarla; ó 1925 ar aghaidh fuair sí fóirdheontas bliantúil ó [[Saorstát Éireann]].<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.universityofgalway.ie/abbeytheatreminutebooks/about/|teideal=The Minute Books - University of Galway|work=www.universityofgalway.ie|dátarochtana=2024-08-30}}</ref> [[Íomhá:AbbeyPosterOpeningNight.jpg|thumb|Póstaer na chéad oíche san amharclann.|clé|323x323px]] [[Íomhá:Sean O'Casey by Reginald Gray.jpg|mion|Seán O'Casey|clé|305x305px]] [[Íomhá:Facade Abbey Theatre Dublin.jpg|mion|Foirgneamh Michael Scott, 1966|clé|220x220px]] == Stair == === Bunús === Ba iad [[W. B. Yeats|W.B. Yeats]] agus [[Lady Gregory|Lady Augusta Gregory]] a bhunaigh Amharclann na Mainistreach i [[1903]]. Roimhe sin, bhí Amharclann Liteartha na hÉireann agus An Cumann Drámata Náisiúnta ann chun drámaíocht a chur ar taispeáint do lucht féachana na hÉireann. Bhí Amharclann Liteartha na hÉireann bunaithe ag Yeats, Gregory agus ag Edward Martyn sa bhliain [[1899]] agus d'eascair Amharclann na Mainistreach as an gcompántas sin, agus í ag feidhmiú faoin ainm Cumann Náisiúnta Amharclannaíochta na hÉireann. Bhronn bean darb ainm Annie Horniman pátrúnacht ar an tionscnamh agus d'éirigh leo suíomh a cheannach don amharclann nua ar Shráid na Mainistreach. Osclaíodh na doirse don chéad seó ar [[27 Nollaig]] [[1904]]. Ba é ''On Baile's Strand'', ar dhráma é le W.B. Yeats féin, an chéad dráma a cuireadh os comhair an phobail san amharclann nua. Bhronn an [[Saorstát Éireann|Saorstát nua]] fóirdheontas ar an amharclann náisiúnta i [[1925]] agus tá cáil uirthi mar gheall air sin, toisc gurbh í an chéad amharclann i saol an [[An Béarla|Bhéarla]] a fuair maoiniú stáit. === Drámaí conspóideacha === Tharraing cuid de na drámaí go leor achrainn ar lucht na hamharclainne i rith na mblianta. Bhí sé ina chíréib nuair a léiríodh ''The Playboy of the Western World'' den chéad uair in [[An tEanáir|Eanáir]] [[1907]], toisc gur mheas cuid mhaith den lucht féachana go raibh an dráma ina mhasla do mhná na hÉireann. Tharla an rud céanna i [[1926]] nuair a léiríodh ''The Plough and the Stars'' le Seán O'Casey den chéad uair agus daoine áirithe den tuairim nár léirigh an dráma go leor urraime do cheannairí [[Éirí Amach na Cásca]]. === 1960idí: Foirgneamh Michael Scott === Scriosadh foirgneamh bunaidh na hamharclainne ar [[16 Iúil]] [[1951]], nuair a réab tine tríd. Cuireadh áitreabh sealadach ar fáil don amharclann in Amharclann na Banríona ar dtús agus aistríodh an amharclann ar ais go dtí an seansuíomh ar [[18 Iúil]] [[1966]], tar éis d'fhoirgneamh nua-aimseartha a bheith tógtha ar láthair stairiúil na hamharclainne, deartha ag an [[ailtireacht|ailtire]] Michael Scott. == 21ú haois == === Athfhorbairt === I mí [[Meán Fómhair|Mheán Fómhair]] [[2006]], sheol [[rialtas na hÉireann]] comórtas idirnáisiúnta dearaidh chun foirgneamh nua buan a chruthú d'Amharclann na Mainistreach ar shuíomh nua ag Cé Sheoirse, ar thaobh theas na cathrach. Fógraíodh coiste moltóireachta an chomórtais seo i n[[Deireadh Fómhair]] [[2007]]. Nuair a bhris [[Géarchéim bhaincéireachta na hÉireann, 2008|Géarchéim bhaincéireachta na hÉireann]] amach in 2008, chinn an rialtas athchóiriú foirgnimh Michael Scott a dhéanamh, rud nár tharla riamh. === Conspóid === Bhí cúrsaí rialachais san amharclann náisiúnta in aimhréidh idir 2019 agus 2021, na blianta a chaith Neil Murray agus Graham McLaren ina gcomhstiúrthóirí ar Amharclann na Mainistreach. Chuir an comhlacht Crowe Ireland tuarascáil i dtoll a chéile ar son na Comhairle Ealaíon sa bhliain 2024. Bhí "teip shuntasach" ann maidir le taifid oifigiúla a choinneáil agus bhí an córas rialachais "doiléir".<ref>{{Luaigh foilseachán|title='Rialachas Amharclann na Mainistreach in aimhréidh idir 2019-21'|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2024/0830/1467506-rialachas-amharclann-na-mainistreach-in-aimhreidh-idir-2019-21/|date=2024-08-30|language=ga-IE|author=Irene Ní Nualláin / Nuacht RTÉ}}</ref> I mí na Feabhra 2021, ceapadh Caitríona McLaughlin agus Mark O'Brien mar stiúrthóirí. == Tagairtí == {{Reflist}} == Naisc sheachtracha == * [http://www.abbeytheatre.ie/ie Suíomh oifigiúil Gaelach na hamharclainne] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090907065112/http://www.abbeytheatre.ie/ie/ |date=2009-09-07 }} * ''Cúirt an Mheán Oíche'', ó [[1985]] ar [[Raidió Teilifís Éireann|RTE]] {le aisteoirí ó ''Amharclann na Mainistreach''}. [[Catagóir:Drámaíocht]] [[Catagóir:Foirgnimh agus struchtúir i mBaile Átha Cliath]] [[Catagóir:Amharclanna]] 5h68mbfng264olgay45upjn5ipk1yix 0 2759 1318656 1317163 2026-06-27T01:13:27Z Miksolwf 75344 https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI 1318656 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI {{glanadh}} [[Íomhá:CollageFisica.jpg|300px|deas|thumb|Samplaí de feiniméin fhisiceacha]] Is éard is '''fisic''' ann (ón t[[Sean-Ghréigis]], φύσις (''physis''), "nádúr") ná [[eolaíocht nádúrtha]] a bhfuil mar chuspóir aici imscrúdú a dhéanamh ar [[damhna|dhamhna]] agus gluaisne an damhna trí [[spás]] agus [[am]], mar aon le coincheapa atá bainteach leis amhail [[fuinneamh]] agus [[fórsa]]. Ag caint go forleathan, anailís an nádúir atá inti, chun teacht ar thuiscint ar iompar na [[An Chruinne|cruinne]]. Tá an fhisic suite idir an [[matamaitic|mhatamaitic]] is an [[ceimic|cheimic]]. Déanann sí mionscrúdú ar dhlíthe na gluaiseachta mar a bhaineann siad le píosaí ábhar ag druidim faoi thionchar forsaí éagsúla. [[Meicnic]] a ghlaoitear ar an scrúdú seo. San fhisic, meastar nach bhfuil ann ach ceithre fhorsa - an [[leictreachas]], an forsa núicléach lag, an forsa núicléach láidir, agus [[imtharraingt|an imtharraingt]]. Déantar staidéar freisin ar adaimh agus a gcomhpháirtithe, na [[núicléón|núicléóin]] is na [[leaptón|leaptóin]]. Fuaimnítear í mar [fɪʃəc]. Is botún coitianta é í a rá mar an [[Béarla]], [fizɪk]. == Tagairtí == {{reflist}} {{Síol}} [[Catagóir:Fisic|*]] ib4288z4jq92ao5t4t7mg3u1u13xk5r 1318658 1318656 2026-06-27T01:13:31Z Divinations 63974 Cealaíodh athruithe [[Special:Contributions/Miksolwf|Miksolwf]] ([[User talk:Miksolwf|Plé]]); ar ais chuig leagan le [[User:Conradder|Conradder]] 1270269 wikitext text/x-wiki {{glanadh}} [[Íomhá:CollageFisica.jpg|300px|deas|thumb|Samplaí de feiniméin fhisiceacha]] Is éard is '''fisic''' ann (ón t[[Sean-Ghréigis]], φύσις (''physis''), "nádúr") ná [[eolaíocht nádúrtha]] a bhfuil mar chuspóir aici imscrúdú a dhéanamh ar [[damhna|dhamhna]] agus gluaisne an damhna trí [[spás]] agus [[am]], mar aon le coincheapa atá bainteach leis amhail [[fuinneamh]] agus [[fórsa]]. Ag caint go forleathan, anailís an nádúir atá inti, chun teacht ar thuiscint ar iompar na [[An Chruinne|cruinne]]. Tá an fhisic suite idir an [[matamaitic|mhatamaitic]] is an [[ceimic|cheimic]]. Déanann sí mionscrúdú ar dhlíthe na gluaiseachta mar a bhaineann siad le píosaí ábhar ag druidim faoi thionchar forsaí éagsúla. [[Meicnic]] a ghlaoitear ar an scrúdú seo. San fhisic, meastar nach bhfuil ann ach ceithre fhorsa - an [[leictreachas]], an forsa núicléach lag, an forsa núicléach láidir, agus [[imtharraingt|an imtharraingt]]. Déantar staidéar freisin ar adaimh agus a gcomhpháirtithe, na [[núicléón|núicléóin]] is na [[leaptón|leaptóin]]. Fuaimnítear í mar [fɪʃəc]. Is botún coitianta é í a rá mar an [[Béarla]], [fizɪk]. == Tagairtí == {{reflist}} {{Síol}} [[Catagóir:Fisic|*]] 0vvmrqle4zyinogx7n34bb65vw88esz 1318740 1318658 2026-06-27T09:17:35Z https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II 1318740 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II {{glanadh}} [[Íomhá:CollageFisica.jpg|300px|deas|thumb|Samplaí de feiniméin fhisiceacha]] Is éard is '''fisic''' ann (ón t[[Sean-Ghréigis]], φύσις (''physis''), "nádúr") ná [[eolaíocht nádúrtha]] a bhfuil mar chuspóir aici imscrúdú a dhéanamh ar [[damhna|dhamhna]] agus gluaisne an damhna trí [[spás]] agus [[am]], mar aon le coincheapa atá bainteach leis amhail [[fuinneamh]] agus [[fórsa]]. Ag caint go forleathan, anailís an nádúir atá inti, chun teacht ar thuiscint ar iompar na [[An Chruinne|cruinne]]. Tá an fhisic suite idir an [[matamaitic|mhatamaitic]] is an [[ceimic|cheimic]]. Déanann sí mionscrúdú ar dhlíthe na gluaiseachta mar a bhaineann siad le píosaí ábhar ag druidim faoi thionchar forsaí éagsúla. [[Meicnic]] a ghlaoitear ar an scrúdú seo. San fhisic, meastar nach bhfuil ann ach ceithre fhorsa - an [[leictreachas]], an forsa núicléach lag, an forsa núicléach láidir, agus [[imtharraingt|an imtharraingt]]. Déantar staidéar freisin ar adaimh agus a gcomhpháirtithe, na [[núicléón|núicléóin]] is na [[leaptón|leaptóin]]. Fuaimnítear í mar [fɪʃəc]. Is botún coitianta é í a rá mar an [[Béarla]], [fizɪk]. == Tagairtí == {{reflist}} {{Síol}} [[Catagóir:Fisic|*]] 98n6dxw6lzgbgre52fhgnoustddd1j3 1318887 1318740 2026-06-27T09:34:21Z XXBlackburnXx 36804 Reverted edit by a hidden user to last revision by [[User:Divinations|Divinations]] 1270269 wikitext text/x-wiki {{glanadh}} [[Íomhá:CollageFisica.jpg|300px|deas|thumb|Samplaí de feiniméin fhisiceacha]] Is éard is '''fisic''' ann (ón t[[Sean-Ghréigis]], φύσις (''physis''), "nádúr") ná [[eolaíocht nádúrtha]] a bhfuil mar chuspóir aici imscrúdú a dhéanamh ar [[damhna|dhamhna]] agus gluaisne an damhna trí [[spás]] agus [[am]], mar aon le coincheapa atá bainteach leis amhail [[fuinneamh]] agus [[fórsa]]. Ag caint go forleathan, anailís an nádúir atá inti, chun teacht ar thuiscint ar iompar na [[An Chruinne|cruinne]]. Tá an fhisic suite idir an [[matamaitic|mhatamaitic]] is an [[ceimic|cheimic]]. Déanann sí mionscrúdú ar dhlíthe na gluaiseachta mar a bhaineann siad le píosaí ábhar ag druidim faoi thionchar forsaí éagsúla. [[Meicnic]] a ghlaoitear ar an scrúdú seo. San fhisic, meastar nach bhfuil ann ach ceithre fhorsa - an [[leictreachas]], an forsa núicléach lag, an forsa núicléach láidir, agus [[imtharraingt|an imtharraingt]]. Déantar staidéar freisin ar adaimh agus a gcomhpháirtithe, na [[núicléón|núicléóin]] is na [[leaptón|leaptóin]]. Fuaimnítear í mar [fɪʃəc]. Is botún coitianta é í a rá mar an [[Béarla]], [fizɪk]. == Tagairtí == {{reflist}} {{Síol}} [[Catagóir:Fisic|*]] 0vvmrqle4zyinogx7n34bb65vw88esz 0 2773 1318770 1315931 2026-06-27T09:23:46Z https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II 1318770 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II {{Úsáidíeile|an gnás urlabhra|Teanga (idirdhealú)}} {{WD Bosca Sonraí Teanga}} [[Íomhá:Languages of the world.PNG|mion|clé|Teangacha an domhain]] Maraon le aon choincheap casta, is deacair '''teanga''' a shainmhíniú go beacht; d´aontódh formhór na saineolaithe, ámh, gur córas aithrise agus cur in iúl é, a bhaineann feidhm as samhlú, maraon le meafar, agus saghas éigin gramadaí loighciúil. Baineann a lán teangacha feidhm as comharthaí, [[fuaim]]eanna, siombail, nó [[focal|focail]], agus cur in iúl coincheapa, tuairimí, [[brí]]onna, agus smaointe mar chuspóir acu, cé go dtagann ceist an neamhchruinnis sa [[teangeolaíocht]] chun tosaigh nuair a dhéantar iarracht idirdhealú a dhéanamh ar na tréithe seo. [[Íomhá:Tepantitla mural, Ballplayer A (Daquella manera).jpg|mion|clé|[[Múrphictiúr]] i [[Theotihuacán]], [[Meicsiceo]] (ca. 200 [[AD]]) a léiríonn duine agus scrolla ag teacht amach as a bhéal]] == Tagairtí == {{Refbegin}} * Crystal, David. (1997). The Cambridge Encyclopedia of Language. Cambridge, Cambridge University Press. * Crystal, David. (2001). The Cambridge Encyclopedia of the English Language. Cambridge, Cambridge University Press. * Katzner, K. (1999). The Languages of the World. New York, Routledge. * McArthur, T. (1996). The Concise Companion to the English Language. Oxford, Oxford University Press. {{Refend}} == Naisc sheachtracha == {{Cómhaoin|Language|Teanga}} * [https://web.archive.org/web/20010817010041/http://www.geocities.com/agihard/mohl/mohl_languages.html Iarsmalann na dTeangacha] * ''[http://www.ethnologue.com/ Ethnologue]'', Ainmliosta de theangacha an domhain * [http://www.netz-tipp.de/languages.html Réimse na dteangacha ar an Idirlíon] {{síol-teanga}} [[Catagóir:Teangeolaíocht|*]] [[Catagóir:Teangacha| ]] 8att01cy2kumzggd3k78knko64jwmzn 1318921 1318770 2026-06-27T09:34:21Z XXBlackburnXx 36804 Reverted edit by a hidden user to last revision by [[User:Quinlan83|Quinlan83]] 1281579 wikitext text/x-wiki {{Úsáidíeile|an gnás urlabhra|Teanga (idirdhealú)}} {{WD Bosca Sonraí Teanga}} [[Íomhá:Languages of the world.PNG|mion|clé|Teangacha an domhain]] Maraon le aon choincheap casta, is deacair '''teanga''' a shainmhíniú go beacht; d´aontódh formhór na saineolaithe, ámh, gur córas aithrise agus cur in iúl é, a bhaineann feidhm as samhlú, maraon le meafar, agus saghas éigin gramadaí loighciúil. Baineann a lán teangacha feidhm as comharthaí, [[fuaim]]eanna, siombail, nó [[focal|focail]], agus cur in iúl coincheapa, tuairimí, [[brí]]onna, agus smaointe mar chuspóir acu, cé go dtagann ceist an neamhchruinnis sa [[teangeolaíocht]] chun tosaigh nuair a dhéantar iarracht idirdhealú a dhéanamh ar na tréithe seo. [[Íomhá:Tepantitla mural, Ballplayer A (Daquella manera).jpg|mion|clé|[[Múrphictiúr]] i [[Theotihuacán]], [[Meicsiceo]] (ca. 200 [[AD]]) a léiríonn duine agus scrolla ag teacht amach as a bhéal]] == Tagairtí == {{Refbegin}} * Crystal, David. (1997). The Cambridge Encyclopedia of Language. Cambridge, Cambridge University Press. * Crystal, David. (2001). The Cambridge Encyclopedia of the English Language. Cambridge, Cambridge University Press. * Katzner, K. (1999). The Languages of the World. New York, Routledge. * McArthur, T. (1996). The Concise Companion to the English Language. Oxford, Oxford University Press. {{Refend}} == Naisc sheachtracha == {{Cómhaoin|Language|Teanga}} * [https://web.archive.org/web/20010817010041/http://www.geocities.com/agihard/mohl/mohl_languages.html Iarsmalann na dTeangacha] * ''[http://www.ethnologue.com/ Ethnologue]'', Ainmliosta de theangacha an domhain * [http://www.netz-tipp.de/languages.html Réimse na dteangacha ar an Idirlíon] {{síol-teanga}} [[Catagóir:Teangeolaíocht|*]] [[Catagóir:Teangacha| ]] 9tpiecd3n4dx8bsoe6vz2bzvtu23ghx 0 2775 1318670 1317176 2026-06-27T01:14:46Z Miksolwf 75344 https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI 1318670 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI [[Ealaín|Ealaíon]] agus [[eolaíocht]] ar [[dearadh|dhearadh]] [[foirgneamh|foirgnimh]] atá san '''Ailtireacht'''. Chlúdódh sainmhíniú níos leithne dearadh na timpeallachta, ó leibhéal macrai[[pleanáil bailte|phleanáil bailte]], [[dearadh cathartha]], agus [[ailtireacht tírphictiúra]] go leibhéal micri-dhearadh [[troscán]] nó [[dearadh táirgí]]. [[Íomhá:Athens Acropolis.jpg|thumb|250px|An [[Parthenon]] ar an [[Acrapolas|Acropolis]], in [[An Aithin|Aithin]] na [[An Ghréig|Gréige]]]] == Scóp agus cuspóir == De réir an chéad saothair faoin ábhar a bhfuil teacht againn fós air, ''De Architectura'' le [[Vitruvius]], ba chóir go mbeadh Áilleacht (Venustas), Buaine (Firmitas) agus Áisiúlacht (Utilitas) ag baint le foirgneamh maith; féadtar a rá gur cothromú agus comheagrú na príomhthréithe a bhaineann leis an ailtireacht agus gan aon cheann acu ag sárú aon chinn eile. Cuireann sainmhíniú nua-aoiseach béim ar conas mar a phléitear le ceisteanna aeistéitiúla, structúrtha agus feidhmiúla. Gnó ilghnéitheach is ea an ailtireacht, agus baineann sí feidhm as an [[matamaitic]], an [[eolaíocht]], an [[ealaín|ealaíon]], an [[teicneolaíocht]], na h[[Eolaíocht shóisialta|eolaíochtaí sóisialta]], an b[[polaitíocht]], an [[stair]], an bh[[fealsúnacht]] agus gnéithe eile nach iad. I bhfocail Vitruvius, "Is éard atá san ailtireacht ná eolas atá maisithe le cineálacha éagsúla léinn agus a chuidíonn le breith cheart a thabhairt ar a ndéantar trí cheirdeanna eile" (''architecti est scientia pluribus disciplinis et variis eruditionibus ornata, cuius indicio probantur omnia quae ab ceteris artibus perficiuntur opera''). Maíonn sé gur chóir d´ailtire a bheith oilte ar cheol, [[réalteolaíocht]] agus ábhair eile. Cuirtear béim ar leith ar an bh[[fealsúnacht]]; cluintear caint go minic ar fhealsúnacht ailtirí ar leith, nuair is é a bhealach oibre atá i gceist. [[Íomhá:Colosseum-2003-07-09.jpg|thumb|left|250px|An [[Colosseum]], sa [[An Róimh|Róimh]], [[An Iodáil]]]] == Teoiric agus cleachtadh == Ba dheacair an iomarca béime a chur ar thábhacht na teoirice agus an cleachtadh i gceist, cé gur beag ailtire a bhacann le teoiric. Mar a deir Vitruvius: "As an gcleachtadh agus as an teoiric a fháisctear an ailtireacht. Is éard atá sa chleachtadh ná machnamh fada leanúnach a dhéanamh ar an déantús, agus na lámha ag oibriú air i dtreo go gcuirtear an obair i gcrích le chuile shaghas ábhair. Is éard atá sa teoiric ná an míniú agus an soiléiriú is féidir a dhéanamh ar oiriúnacht na rudaí a beartaíodh" (''{{lang|la|ea nascitur ex fabrica et ratiocinatione. Fabrica est continuata ac trita usus meditatio, qua manibus perficitur e materia cuiuscumque generis opus est ad propositum deformationis. Ratiocinatio autem est quae res fabricatas sollertia, ratione proportionis demonstrare atque explicare potest}}''). == Ailtireacht agus foirgnimh == Is iomaí duine a chuir suim sa difríocht atá idir tógáil agus ailtireacht. De réir [[Nikolaus Pevsner]], staraí [[an Eoraip|Eorpach]] a bhí beo i dtús na 20ú hAoise, "Is foirgneamh é cró rothar; is saothar ailtireachta í Ardeaglais Lincoln". Ach níl an deighilt chomh soiléir sin, dar le saineolaithe an lae inniu. Thug an leabhar cáiliúil ''[[Architecture Without Architects]]'' ó lámh [[Bernard Rudofsky]] raidhse samplaí de struchtúir a rinne gnáthdhaoine le cois a chéile i ríocht na hailtireachta. I ré áirithe, bíonn daoine ar aon intinn faoi céard is ailtireacht ann, ach meathann an tuairim sin le himeacht aimsire agus déantar an scéal a sholéiriú ar bhealach eile. Más féidir linn glacadh le sainmhíniú Vetruvius–gurb éard atá san ailtireacht ná tógáil mhaith–an amhlaidh nach bhfuil a leithéid de rud ann is droch-ailtireacht? Leis an scéal seo a shocrú (go háirithe agus an oiread sin foirgneamh nua ann), d´fhéadfaí an ailtireacht a shainmhíniú go simplí mar cheird an ailtire–seachas aon bharúil fá chaighdeán an saothair. Chuirfeadh sé seo béim ar fhorás na hailtireachta agus an ailtire. == Stair na hailtireachta == D'eascair an ailtireacht as an gcaidreamh a bhí idir riachtanais na ndaoine, na hábhair a bhí ar fáil agus cumas an lucht tógála. <!-- Prehistoric and primitive architecture constitute this early stage. As humans progressed and knowledge began to be formalised through oral traditions and practices, architecture evolved into a [[craft]]. Here there is first a process of trial and error, and later improvisation or replication of a successful trial. The architect is not the sole important figure; he is merely part of a continuing tradition. What is termed as [[Vernacular architecture]] today falls under this mode and still continues to be produced in many parts of the world. [[Íomhá:Hampi1.jpg|thumb|[[Teampall Virupaksha]], i [[Hampi]], [[An India]]]] Early human settlements were essentially [[rural]]. As surplus of production began to occur, rural societies transformed into [[urban]] ones and cities began to evolve. In many ancient civilisations such as the Egyptians' and Mesopotamians' architecture and urbanism reflected the constant engagement with the divine and the [[supernatural]]. However, the architecture and urbanism of the Classical civilisations such as the [[Greek]] and the [[Roman]] evolved from more civic ideas and many new building types emerged. Architectural styles developed and texts on architecture began to be written. These became [[canons]] to be followed in important works, especially religious architecture. Some examples of canons are the works of Vitruvius, the Kaogongji of ancient [[China]] and [[Vaastu Shastra]] in ancient [[India]]. In [[Europe]] in the [[Classical]] and [[Medieval]] periods, buildings were not attributed to specific individual architects who remained anonymous. [[Guild]]s were formed by craftsmen to organise their trade. Over time the complexity of buildings and their types increased. General civil construction such as roads and bridges began to be built. Many new building types such as schools, hospitals, and recreational facilities emerged. With the [[Renaissance]] and its emphasis on the individual and humanity rather than religion, and with all its attendant progress and achievements, a new chapter began. Buildings were ascribed to specific architects - [[Michaelangelo]], [[Brunelleschi]], [[Leonardo da Vinci]] - and the cult of the individual had begun. But there was no dividing line between [[artist]], [[architect]] and [[engineer]], or any of the related vocations. At this stage, it was still possible for an artist to design a bridge as the level of structural calculations involved were within the scope of the generalist. With the consolidation of knowledge in scientific fields such as [[engineering]] and the rise of new materials and technology, the architect began to lose ground on the technical aspects of building. He therefore cornered for himself another playing field - that of [[aesthetics]]. There was the rise of the "gentleman architect" who usually dealt with wealthy clients and concentrated predominantly on visual qualities derived usually from historical prototypes. In the 19th century [[Ecole des Beaux Arts]] in [[France]], the training was toward producing quick sketch schemes involving beautiful drawings without much emphasis on context. Meanwhile, the [[Industrial Revolution]] laid open the door for mass consumption and aesthetics started becoming a criterion even for the middle class as ornamented products, once within the province of expensive craftmanship, became cheaper under machine production. Such products lacked the beauty and honesty associated with the expression of the process in the product. [[Íomhá:Taj_mahal.jpg|thumbnail|left|An [[Taj Mahal]], in [[Agra]], [[An India]]]] The dissatisfaction with such a general situation at the turn of the twentieth century gave rise to many new lines of thought that in architecture served as precursors to [[Modern Architecture]]. Notable among these is the [[Deutscher Werkbund]], formed in 1907 to produce better quality machine made objects. The rise of the profession of [[industrial design]] is usually placed here. Following this lead, the [[Bauhaus]] school, founded in [[Germany]] in 1919, consciously rejected [[history]] and looked at architecture as a synthesis of art, craft, and technology. When Modern architecture first began to be practiced, it was an [[avant garde]] movement with moral, philosophical, and aesthetic underpinnings. Truth was sought by rejecting history and turning to function as the generator of form. Architects became prominent figures and were termed masters. Later modern architecture moved into the realm of mass production due to its simplicity and economy. However, a reductive quality began to be perceived in modern architecture by the general public from the [[1960s]]. Some reasons cited for this are its perceived lack of meaning, sterility, ugliness, uniformity, and psychological effects. [[Íomhá:Chryslerbldg.jpg|thumbnail|100px|An [[Foirgneamh Na Chrysler]], i g[[cathair Nua Eabhrac]], [[Stáit Aontaí Mheiriceá|SAM]]]] The architectural profession responded to this partly by attempting a more populist architecture at the visual level, even if at the expense of sacrificing depth for shallowness, a direction called [[Postmodernism]]. [[Robert Venturi]]'s contention that a "decorated shed" (an ordinary building which is functionally designed inside and embellished on the outside) was better than a "duck" (a building in which the whole form and its function are considered together) gives an idea of this approach. Another part of the profession, and also some non-architects, responded by going to what they considered the root of the problem. They felt that architecture was not a personal philosophical or aesthetic pursuit by individualists; rather it had to consider everyday needs of people and use technology to give a livable environment. The [[Design Methodology Movement]] involving people such as [[Chris Jones(design)|Chris Jones]], [[Christopher Alexander]] started searching for a more inclusive process of design in order to lead to a better product. Extensive studies on areas such as behavioural, environmental, and social sciences were done and started informing the design process. --> De réir mar a aithníodh riachtanais éagsúla eile, b’fhacthas nach raibh san ailtire ach duine mar dhaoine eile a raibh gá lena gcuid oibre. Amanta is é an fear stiúrtha é, agus amanta ní hé. :''Mar chríoch'' Is iad na foirgnimh an fhianaise is mó ar ghnó na bhfear. Ach sna tíortha is boichte is iad na daoine iad féin nó na saoir chloiche a dhearann iad, rud a dhéantar le táirgí caighdeánaithe sna tíortha forbartha. Fanann an t-ailtire ar imeall na tógála féin. Ní bhíonn iarraidh ar scileanna an ailtire ach i bhfoirgnimh casta nó sna cinn ar samhailchomharthaí cultúrtha nó polaitiúla iad. Ach sin é an meas atá ag an bpobal ar an ailtireacht. Níl buntábhacht leis an ailtire agus ní bhíonn sé neamhspleách. Bíonn idirghabháil i gcónaí idir an ailtire agus an pobal. Agus an rud a thagann as seo, féadtar ailtireacht a thabhairt air—mar tháirgeadh nó mar ghné eolais. [[Íomhá:Architecture.swiss.re.arp.750pix.jpg|thumb|right|250px|Ceithre shampla de stíleanna ailtireachteacha i [[Londain]], [[Sasana]]. Tá an [[30 St Mary Axe|Túr Swiss Re]] ann i measc na samplaí seo, cruth uibhe uirthi agus an [[Duais Stirling]] gnóthaithe ag na hailtireacha—[[Foster and Partners]]—i [[2004]].]] == Naisc sheachtracha == {{catcómhaoin|Architecture|Ailtireacht}} * [http://www.riai.ie Royal Institute of Architects of Ireland] * [http://www.aia.org American Institute of Architects] * [http://www.architecture.com/go/Architecture/Home.html Royal Institute of British Architects] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050915092631/http://www.architecture.com/go/Architecture/Home.html |date=2005-09-15 }} * [http://ireland.archiseek.com/ Archeire — Irish Architecture Online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071011013048/http://ireland.archiseek.com/ |date=2007-10-11 }} * [http://www.archinect.com Archinect — cúrsaí reatha agus fóram plé bríomhar as Béarla] * [http://www.paddi.net Paddi.net — Planning Architecture Design Database Ireland] * [http://www.gutenberg.org/dirs/1/2/6/2/12625/12625-8.txt eText] de ''Architecture and Democracy'' le Bragdon, Claude Fayette, ag [[Project Gutenberg]] * [http://www.gutenberg.org/dirs/1/2/6/4/12648/12648-8.txt eText] de ''The Beautiful Necessity: Seven Essays on Theosophy and Architecture'' by Bragdon, Claude Fayette, at [[Project Gutenberg]] * [http://www.gutenberg.org/dirs/1/1/9/0/11906/11906-8.txt eText] de ''Four-Dimensional Vistas'' le Bragdon, Claude Fayette, ag [[Project Gutenberg]] * [http://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Vitruvius/home.html] de Marcus Vitruvius Pollio: De Architectura, Liber I == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Ailtireacht|*]] p4f1qtbkjc2seupkkkicqzhgo6q16pn 1318676 1318670 2026-06-27T01:15:23Z Divinations 63974 Cealaíodh athruithe [[Special:Contributions/Miksolwf|Miksolwf]] ([[User talk:Miksolwf|Plé]]); ar ais chuig leagan le [[User:Conradder|Conradder]] 1283568 wikitext text/x-wiki [[Ealaín|Ealaíon]] agus [[eolaíocht]] ar [[dearadh|dhearadh]] [[foirgneamh|foirgnimh]] atá san '''Ailtireacht'''. Chlúdódh sainmhíniú níos leithne dearadh na timpeallachta, ó leibhéal macrai[[pleanáil bailte|phleanáil bailte]], [[dearadh cathartha]], agus [[ailtireacht tírphictiúra]] go leibhéal micri-dhearadh [[troscán]] nó [[dearadh táirgí]]. [[Íomhá:Athens Acropolis.jpg|thumb|250px|An [[Parthenon]] ar an [[Acrapolas|Acropolis]], in [[An Aithin|Aithin]] na [[An Ghréig|Gréige]]]] == Scóp agus cuspóir == De réir an chéad saothair faoin ábhar a bhfuil teacht againn fós air, ''De Architectura'' le [[Vitruvius]], ba chóir go mbeadh Áilleacht (Venustas), Buaine (Firmitas) agus Áisiúlacht (Utilitas) ag baint le foirgneamh maith; féadtar a rá gur cothromú agus comheagrú na príomhthréithe a bhaineann leis an ailtireacht agus gan aon cheann acu ag sárú aon chinn eile. Cuireann sainmhíniú nua-aoiseach béim ar conas mar a phléitear le ceisteanna aeistéitiúla, structúrtha agus feidhmiúla. Gnó ilghnéitheach is ea an ailtireacht, agus baineann sí feidhm as an [[matamaitic]], an [[eolaíocht]], an [[ealaín|ealaíon]], an [[teicneolaíocht]], na h[[Eolaíocht shóisialta|eolaíochtaí sóisialta]], an b[[polaitíocht]], an [[stair]], an bh[[fealsúnacht]] agus gnéithe eile nach iad. I bhfocail Vitruvius, "Is éard atá san ailtireacht ná eolas atá maisithe le cineálacha éagsúla léinn agus a chuidíonn le breith cheart a thabhairt ar a ndéantar trí cheirdeanna eile" (''architecti est scientia pluribus disciplinis et variis eruditionibus ornata, cuius indicio probantur omnia quae ab ceteris artibus perficiuntur opera''). Maíonn sé gur chóir d´ailtire a bheith oilte ar cheol, [[réalteolaíocht]] agus ábhair eile. Cuirtear béim ar leith ar an bh[[fealsúnacht]]; cluintear caint go minic ar fhealsúnacht ailtirí ar leith, nuair is é a bhealach oibre atá i gceist. [[Íomhá:Colosseum-2003-07-09.jpg|thumb|left|250px|An [[Colosseum]], sa [[An Róimh|Róimh]], [[An Iodáil]]]] == Teoiric agus cleachtadh == Ba dheacair an iomarca béime a chur ar thábhacht na teoirice agus an cleachtadh i gceist, cé gur beag ailtire a bhacann le teoiric. Mar a deir Vitruvius: "As an gcleachtadh agus as an teoiric a fháisctear an ailtireacht. Is éard atá sa chleachtadh ná machnamh fada leanúnach a dhéanamh ar an déantús, agus na lámha ag oibriú air i dtreo go gcuirtear an obair i gcrích le chuile shaghas ábhair. Is éard atá sa teoiric ná an míniú agus an soiléiriú is féidir a dhéanamh ar oiriúnacht na rudaí a beartaíodh" (''{{lang|la|ea nascitur ex fabrica et ratiocinatione. Fabrica est continuata ac trita usus meditatio, qua manibus perficitur e materia cuiuscumque generis opus est ad propositum deformationis. Ratiocinatio autem est quae res fabricatas sollertia, ratione proportionis demonstrare atque explicare potest}}''). == Ailtireacht agus foirgnimh == Is iomaí duine a chuir suim sa difríocht atá idir tógáil agus ailtireacht. De réir [[Nikolaus Pevsner]], staraí [[an Eoraip|Eorpach]] a bhí beo i dtús na 20ú hAoise, "Is foirgneamh é cró rothar; is saothar ailtireachta í Ardeaglais Lincoln". Ach níl an deighilt chomh soiléir sin, dar le saineolaithe an lae inniu. Thug an leabhar cáiliúil ''[[Architecture Without Architects]]'' ó lámh [[Bernard Rudofsky]] raidhse samplaí de struchtúir a rinne gnáthdhaoine le cois a chéile i ríocht na hailtireachta. I ré áirithe, bíonn daoine ar aon intinn faoi céard is ailtireacht ann, ach meathann an tuairim sin le himeacht aimsire agus déantar an scéal a sholéiriú ar bhealach eile. Más féidir linn glacadh le sainmhíniú Vetruvius–gurb éard atá san ailtireacht ná tógáil mhaith–an amhlaidh nach bhfuil a leithéid de rud ann is droch-ailtireacht? Leis an scéal seo a shocrú (go háirithe agus an oiread sin foirgneamh nua ann), d´fhéadfaí an ailtireacht a shainmhíniú go simplí mar cheird an ailtire–seachas aon bharúil fá chaighdeán an saothair. Chuirfeadh sé seo béim ar fhorás na hailtireachta agus an ailtire. == Stair na hailtireachta == D'eascair an ailtireacht as an gcaidreamh a bhí idir riachtanais na ndaoine, na hábhair a bhí ar fáil agus cumas an lucht tógála. <!-- Prehistoric and primitive architecture constitute this early stage. As humans progressed and knowledge began to be formalised through oral traditions and practices, architecture evolved into a [[craft]]. Here there is first a process of trial and error, and later improvisation or replication of a successful trial. The architect is not the sole important figure; he is merely part of a continuing tradition. What is termed as [[Vernacular architecture]] today falls under this mode and still continues to be produced in many parts of the world. [[Íomhá:Hampi1.jpg|thumb|[[Teampall Virupaksha]], i [[Hampi]], [[An India]]]] Early human settlements were essentially [[rural]]. As surplus of production began to occur, rural societies transformed into [[urban]] ones and cities began to evolve. In many ancient civilisations such as the Egyptians' and Mesopotamians' architecture and urbanism reflected the constant engagement with the divine and the [[supernatural]]. However, the architecture and urbanism of the Classical civilisations such as the [[Greek]] and the [[Roman]] evolved from more civic ideas and many new building types emerged. Architectural styles developed and texts on architecture began to be written. These became [[canons]] to be followed in important works, especially religious architecture. Some examples of canons are the works of Vitruvius, the Kaogongji of ancient [[China]] and [[Vaastu Shastra]] in ancient [[India]]. In [[Europe]] in the [[Classical]] and [[Medieval]] periods, buildings were not attributed to specific individual architects who remained anonymous. [[Guild]]s were formed by craftsmen to organise their trade. Over time the complexity of buildings and their types increased. General civil construction such as roads and bridges began to be built. Many new building types such as schools, hospitals, and recreational facilities emerged. With the [[Renaissance]] and its emphasis on the individual and humanity rather than religion, and with all its attendant progress and achievements, a new chapter began. Buildings were ascribed to specific architects - [[Michaelangelo]], [[Brunelleschi]], [[Leonardo da Vinci]] - and the cult of the individual had begun. But there was no dividing line between [[artist]], [[architect]] and [[engineer]], or any of the related vocations. At this stage, it was still possible for an artist to design a bridge as the level of structural calculations involved were within the scope of the generalist. With the consolidation of knowledge in scientific fields such as [[engineering]] and the rise of new materials and technology, the architect began to lose ground on the technical aspects of building. He therefore cornered for himself another playing field - that of [[aesthetics]]. There was the rise of the "gentleman architect" who usually dealt with wealthy clients and concentrated predominantly on visual qualities derived usually from historical prototypes. In the 19th century [[Ecole des Beaux Arts]] in [[France]], the training was toward producing quick sketch schemes involving beautiful drawings without much emphasis on context. Meanwhile, the [[Industrial Revolution]] laid open the door for mass consumption and aesthetics started becoming a criterion even for the middle class as ornamented products, once within the province of expensive craftmanship, became cheaper under machine production. Such products lacked the beauty and honesty associated with the expression of the process in the product. [[Íomhá:Taj_mahal.jpg|thumbnail|left|An [[Taj Mahal]], in [[Agra]], [[An India]]]] The dissatisfaction with such a general situation at the turn of the twentieth century gave rise to many new lines of thought that in architecture served as precursors to [[Modern Architecture]]. Notable among these is the [[Deutscher Werkbund]], formed in 1907 to produce better quality machine made objects. The rise of the profession of [[industrial design]] is usually placed here. Following this lead, the [[Bauhaus]] school, founded in [[Germany]] in 1919, consciously rejected [[history]] and looked at architecture as a synthesis of art, craft, and technology. When Modern architecture first began to be practiced, it was an [[avant garde]] movement with moral, philosophical, and aesthetic underpinnings. Truth was sought by rejecting history and turning to function as the generator of form. Architects became prominent figures and were termed masters. Later modern architecture moved into the realm of mass production due to its simplicity and economy. However, a reductive quality began to be perceived in modern architecture by the general public from the [[1960s]]. Some reasons cited for this are its perceived lack of meaning, sterility, ugliness, uniformity, and psychological effects. [[Íomhá:Chryslerbldg.jpg|thumbnail|100px|An [[Foirgneamh Na Chrysler]], i g[[cathair Nua Eabhrac]], [[Stáit Aontaí Mheiriceá|SAM]]]] The architectural profession responded to this partly by attempting a more populist architecture at the visual level, even if at the expense of sacrificing depth for shallowness, a direction called [[Postmodernism]]. [[Robert Venturi]]'s contention that a "decorated shed" (an ordinary building which is functionally designed inside and embellished on the outside) was better than a "duck" (a building in which the whole form and its function are considered together) gives an idea of this approach. Another part of the profession, and also some non-architects, responded by going to what they considered the root of the problem. They felt that architecture was not a personal philosophical or aesthetic pursuit by individualists; rather it had to consider everyday needs of people and use technology to give a livable environment. The [[Design Methodology Movement]] involving people such as [[Chris Jones(design)|Chris Jones]], [[Christopher Alexander]] started searching for a more inclusive process of design in order to lead to a better product. Extensive studies on areas such as behavioural, environmental, and social sciences were done and started informing the design process. --> De réir mar a aithníodh riachtanais éagsúla eile, b’fhacthas nach raibh san ailtire ach duine mar dhaoine eile a raibh gá lena gcuid oibre. Amanta is é an fear stiúrtha é, agus amanta ní hé. :''Mar chríoch'' Is iad na foirgnimh an fhianaise is mó ar ghnó na bhfear. Ach sna tíortha is boichte is iad na daoine iad féin nó na saoir chloiche a dhearann iad, rud a dhéantar le táirgí caighdeánaithe sna tíortha forbartha. Fanann an t-ailtire ar imeall na tógála féin. Ní bhíonn iarraidh ar scileanna an ailtire ach i bhfoirgnimh casta nó sna cinn ar samhailchomharthaí cultúrtha nó polaitiúla iad. Ach sin é an meas atá ag an bpobal ar an ailtireacht. Níl buntábhacht leis an ailtire agus ní bhíonn sé neamhspleách. Bíonn idirghabháil i gcónaí idir an ailtire agus an pobal. Agus an rud a thagann as seo, féadtar ailtireacht a thabhairt air—mar tháirgeadh nó mar ghné eolais. [[Íomhá:Architecture.swiss.re.arp.750pix.jpg|thumb|right|250px|Ceithre shampla de stíleanna ailtireachteacha i [[Londain]], [[Sasana]]. Tá an [[30 St Mary Axe|Túr Swiss Re]] ann i measc na samplaí seo, cruth uibhe uirthi agus an [[Duais Stirling]] gnóthaithe ag na hailtireacha—[[Foster and Partners]]—i [[2004]].]] == Naisc sheachtracha == {{catcómhaoin|Architecture|Ailtireacht}} * [http://www.riai.ie Royal Institute of Architects of Ireland] * [http://www.aia.org American Institute of Architects] * [http://www.architecture.com/go/Architecture/Home.html Royal Institute of British Architects] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050915092631/http://www.architecture.com/go/Architecture/Home.html |date=2005-09-15 }} * [http://ireland.archiseek.com/ Archeire — Irish Architecture Online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071011013048/http://ireland.archiseek.com/ |date=2007-10-11 }} * [http://www.archinect.com Archinect — cúrsaí reatha agus fóram plé bríomhar as Béarla] * [http://www.paddi.net Paddi.net — Planning Architecture Design Database Ireland] * [http://www.gutenberg.org/dirs/1/2/6/2/12625/12625-8.txt eText] de ''Architecture and Democracy'' le Bragdon, Claude Fayette, ag [[Project Gutenberg]] * [http://www.gutenberg.org/dirs/1/2/6/4/12648/12648-8.txt eText] de ''The Beautiful Necessity: Seven Essays on Theosophy and Architecture'' by Bragdon, Claude Fayette, at [[Project Gutenberg]] * [http://www.gutenberg.org/dirs/1/1/9/0/11906/11906-8.txt eText] de ''Four-Dimensional Vistas'' le Bragdon, Claude Fayette, ag [[Project Gutenberg]] * [http://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Vitruvius/home.html] de Marcus Vitruvius Pollio: De Architectura, Liber I == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Ailtireacht|*]] rdhwz0nltd9sbfrdwhaawuckgndstx0 1318745 1318676 2026-06-27T09:18:36Z https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II 1318745 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II [[Ealaín|Ealaíon]] agus [[eolaíocht]] ar [[dearadh|dhearadh]] [[foirgneamh|foirgnimh]] atá san '''Ailtireacht'''. Chlúdódh sainmhíniú níos leithne dearadh na timpeallachta, ó leibhéal macrai[[pleanáil bailte|phleanáil bailte]], [[dearadh cathartha]], agus [[ailtireacht tírphictiúra]] go leibhéal micri-dhearadh [[troscán]] nó [[dearadh táirgí]]. [[Íomhá:Athens Acropolis.jpg|thumb|250px|An [[Parthenon]] ar an [[Acrapolas|Acropolis]], in [[An Aithin|Aithin]] na [[An Ghréig|Gréige]]]] == Scóp agus cuspóir == De réir an chéad saothair faoin ábhar a bhfuil teacht againn fós air, ''De Architectura'' le [[Vitruvius]], ba chóir go mbeadh Áilleacht (Venustas), Buaine (Firmitas) agus Áisiúlacht (Utilitas) ag baint le foirgneamh maith; féadtar a rá gur cothromú agus comheagrú na príomhthréithe a bhaineann leis an ailtireacht agus gan aon cheann acu ag sárú aon chinn eile. Cuireann sainmhíniú nua-aoiseach béim ar conas mar a phléitear le ceisteanna aeistéitiúla, structúrtha agus feidhmiúla. Gnó ilghnéitheach is ea an ailtireacht, agus baineann sí feidhm as an [[matamaitic]], an [[eolaíocht]], an [[ealaín|ealaíon]], an [[teicneolaíocht]], na h[[Eolaíocht shóisialta|eolaíochtaí sóisialta]], an b[[polaitíocht]], an [[stair]], an bh[[fealsúnacht]] agus gnéithe eile nach iad. I bhfocail Vitruvius, "Is éard atá san ailtireacht ná eolas atá maisithe le cineálacha éagsúla léinn agus a chuidíonn le breith cheart a thabhairt ar a ndéantar trí cheirdeanna eile" (''architecti est scientia pluribus disciplinis et variis eruditionibus ornata, cuius indicio probantur omnia quae ab ceteris artibus perficiuntur opera''). Maíonn sé gur chóir d´ailtire a bheith oilte ar cheol, [[réalteolaíocht]] agus ábhair eile. Cuirtear béim ar leith ar an bh[[fealsúnacht]]; cluintear caint go minic ar fhealsúnacht ailtirí ar leith, nuair is é a bhealach oibre atá i gceist. [[Íomhá:Colosseum-2003-07-09.jpg|thumb|left|250px|An [[Colosseum]], sa [[An Róimh|Róimh]], [[An Iodáil]]]] == Teoiric agus cleachtadh == Ba dheacair an iomarca béime a chur ar thábhacht na teoirice agus an cleachtadh i gceist, cé gur beag ailtire a bhacann le teoiric. Mar a deir Vitruvius: "As an gcleachtadh agus as an teoiric a fháisctear an ailtireacht. Is éard atá sa chleachtadh ná machnamh fada leanúnach a dhéanamh ar an déantús, agus na lámha ag oibriú air i dtreo go gcuirtear an obair i gcrích le chuile shaghas ábhair. Is éard atá sa teoiric ná an míniú agus an soiléiriú is féidir a dhéanamh ar oiriúnacht na rudaí a beartaíodh" (''{{lang|la|ea nascitur ex fabrica et ratiocinatione. Fabrica est continuata ac trita usus meditatio, qua manibus perficitur e materia cuiuscumque generis opus est ad propositum deformationis. Ratiocinatio autem est quae res fabricatas sollertia, ratione proportionis demonstrare atque explicare potest}}''). == Ailtireacht agus foirgnimh == Is iomaí duine a chuir suim sa difríocht atá idir tógáil agus ailtireacht. De réir [[Nikolaus Pevsner]], staraí [[an Eoraip|Eorpach]] a bhí beo i dtús na 20ú hAoise, "Is foirgneamh é cró rothar; is saothar ailtireachta í Ardeaglais Lincoln". Ach níl an deighilt chomh soiléir sin, dar le saineolaithe an lae inniu. Thug an leabhar cáiliúil ''[[Architecture Without Architects]]'' ó lámh [[Bernard Rudofsky]] raidhse samplaí de struchtúir a rinne gnáthdhaoine le cois a chéile i ríocht na hailtireachta. I ré áirithe, bíonn daoine ar aon intinn faoi céard is ailtireacht ann, ach meathann an tuairim sin le himeacht aimsire agus déantar an scéal a sholéiriú ar bhealach eile. Más féidir linn glacadh le sainmhíniú Vetruvius–gurb éard atá san ailtireacht ná tógáil mhaith–an amhlaidh nach bhfuil a leithéid de rud ann is droch-ailtireacht? Leis an scéal seo a shocrú (go háirithe agus an oiread sin foirgneamh nua ann), d´fhéadfaí an ailtireacht a shainmhíniú go simplí mar cheird an ailtire–seachas aon bharúil fá chaighdeán an saothair. Chuirfeadh sé seo béim ar fhorás na hailtireachta agus an ailtire. == Stair na hailtireachta == D'eascair an ailtireacht as an gcaidreamh a bhí idir riachtanais na ndaoine, na hábhair a bhí ar fáil agus cumas an lucht tógála. <!-- Prehistoric and primitive architecture constitute this early stage. As humans progressed and knowledge began to be formalised through oral traditions and practices, architecture evolved into a [[craft]]. Here there is first a process of trial and error, and later improvisation or replication of a successful trial. The architect is not the sole important figure; he is merely part of a continuing tradition. What is termed as [[Vernacular architecture]] today falls under this mode and still continues to be produced in many parts of the world. [[Íomhá:Hampi1.jpg|thumb|[[Teampall Virupaksha]], i [[Hampi]], [[An India]]]] Early human settlements were essentially [[rural]]. As surplus of production began to occur, rural societies transformed into [[urban]] ones and cities began to evolve. In many ancient civilisations such as the Egyptians' and Mesopotamians' architecture and urbanism reflected the constant engagement with the divine and the [[supernatural]]. However, the architecture and urbanism of the Classical civilisations such as the [[Greek]] and the [[Roman]] evolved from more civic ideas and many new building types emerged. Architectural styles developed and texts on architecture began to be written. These became [[canons]] to be followed in important works, especially religious architecture. Some examples of canons are the works of Vitruvius, the Kaogongji of ancient [[China]] and [[Vaastu Shastra]] in ancient [[India]]. In [[Europe]] in the [[Classical]] and [[Medieval]] periods, buildings were not attributed to specific individual architects who remained anonymous. [[Guild]]s were formed by craftsmen to organise their trade. Over time the complexity of buildings and their types increased. General civil construction such as roads and bridges began to be built. Many new building types such as schools, hospitals, and recreational facilities emerged. With the [[Renaissance]] and its emphasis on the individual and humanity rather than religion, and with all its attendant progress and achievements, a new chapter began. Buildings were ascribed to specific architects - [[Michaelangelo]], [[Brunelleschi]], [[Leonardo da Vinci]] - and the cult of the individual had begun. But there was no dividing line between [[artist]], [[architect]] and [[engineer]], or any of the related vocations. At this stage, it was still possible for an artist to design a bridge as the level of structural calculations involved were within the scope of the generalist. With the consolidation of knowledge in scientific fields such as [[engineering]] and the rise of new materials and technology, the architect began to lose ground on the technical aspects of building. He therefore cornered for himself another playing field - that of [[aesthetics]]. There was the rise of the "gentleman architect" who usually dealt with wealthy clients and concentrated predominantly on visual qualities derived usually from historical prototypes. In the 19th century [[Ecole des Beaux Arts]] in [[France]], the training was toward producing quick sketch schemes involving beautiful drawings without much emphasis on context. Meanwhile, the [[Industrial Revolution]] laid open the door for mass consumption and aesthetics started becoming a criterion even for the middle class as ornamented products, once within the province of expensive craftmanship, became cheaper under machine production. Such products lacked the beauty and honesty associated with the expression of the process in the product. [[Íomhá:Taj_mahal.jpg|thumbnail|left|An [[Taj Mahal]], in [[Agra]], [[An India]]]] The dissatisfaction with such a general situation at the turn of the twentieth century gave rise to many new lines of thought that in architecture served as precursors to [[Modern Architecture]]. Notable among these is the [[Deutscher Werkbund]], formed in 1907 to produce better quality machine made objects. The rise of the profession of [[industrial design]] is usually placed here. Following this lead, the [[Bauhaus]] school, founded in [[Germany]] in 1919, consciously rejected [[history]] and looked at architecture as a synthesis of art, craft, and technology. When Modern architecture first began to be practiced, it was an [[avant garde]] movement with moral, philosophical, and aesthetic underpinnings. Truth was sought by rejecting history and turning to function as the generator of form. Architects became prominent figures and were termed masters. Later modern architecture moved into the realm of mass production due to its simplicity and economy. However, a reductive quality began to be perceived in modern architecture by the general public from the [[1960s]]. Some reasons cited for this are its perceived lack of meaning, sterility, ugliness, uniformity, and psychological effects. [[Íomhá:Chryslerbldg.jpg|thumbnail|100px|An [[Foirgneamh Na Chrysler]], i g[[cathair Nua Eabhrac]], [[Stáit Aontaí Mheiriceá|SAM]]]] The architectural profession responded to this partly by attempting a more populist architecture at the visual level, even if at the expense of sacrificing depth for shallowness, a direction called [[Postmodernism]]. [[Robert Venturi]]'s contention that a "decorated shed" (an ordinary building which is functionally designed inside and embellished on the outside) was better than a "duck" (a building in which the whole form and its function are considered together) gives an idea of this approach. Another part of the profession, and also some non-architects, responded by going to what they considered the root of the problem. They felt that architecture was not a personal philosophical or aesthetic pursuit by individualists; rather it had to consider everyday needs of people and use technology to give a livable environment. The [[Design Methodology Movement]] involving people such as [[Chris Jones(design)|Chris Jones]], [[Christopher Alexander]] started searching for a more inclusive process of design in order to lead to a better product. Extensive studies on areas such as behavioural, environmental, and social sciences were done and started informing the design process. --> De réir mar a aithníodh riachtanais éagsúla eile, b’fhacthas nach raibh san ailtire ach duine mar dhaoine eile a raibh gá lena gcuid oibre. Amanta is é an fear stiúrtha é, agus amanta ní hé. :''Mar chríoch'' Is iad na foirgnimh an fhianaise is mó ar ghnó na bhfear. Ach sna tíortha is boichte is iad na daoine iad féin nó na saoir chloiche a dhearann iad, rud a dhéantar le táirgí caighdeánaithe sna tíortha forbartha. Fanann an t-ailtire ar imeall na tógála féin. Ní bhíonn iarraidh ar scileanna an ailtire ach i bhfoirgnimh casta nó sna cinn ar samhailchomharthaí cultúrtha nó polaitiúla iad. Ach sin é an meas atá ag an bpobal ar an ailtireacht. Níl buntábhacht leis an ailtire agus ní bhíonn sé neamhspleách. Bíonn idirghabháil i gcónaí idir an ailtire agus an pobal. Agus an rud a thagann as seo, féadtar ailtireacht a thabhairt air—mar tháirgeadh nó mar ghné eolais. [[Íomhá:Architecture.swiss.re.arp.750pix.jpg|thumb|right|250px|Ceithre shampla de stíleanna ailtireachteacha i [[Londain]], [[Sasana]]. Tá an [[30 St Mary Axe|Túr Swiss Re]] ann i measc na samplaí seo, cruth uibhe uirthi agus an [[Duais Stirling]] gnóthaithe ag na hailtireacha—[[Foster and Partners]]—i [[2004]].]] == Naisc sheachtracha == {{catcómhaoin|Architecture|Ailtireacht}} * [http://www.riai.ie Royal Institute of Architects of Ireland] * [http://www.aia.org American Institute of Architects] * [http://www.architecture.com/go/Architecture/Home.html Royal Institute of British Architects] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050915092631/http://www.architecture.com/go/Architecture/Home.html |date=2005-09-15 }} * [http://ireland.archiseek.com/ Archeire — Irish Architecture Online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071011013048/http://ireland.archiseek.com/ |date=2007-10-11 }} * [http://www.archinect.com Archinect — cúrsaí reatha agus fóram plé bríomhar as Béarla] * [http://www.paddi.net Paddi.net — Planning Architecture Design Database Ireland] * [http://www.gutenberg.org/dirs/1/2/6/2/12625/12625-8.txt eText] de ''Architecture and Democracy'' le Bragdon, Claude Fayette, ag [[Project Gutenberg]] * [http://www.gutenberg.org/dirs/1/2/6/4/12648/12648-8.txt eText] de ''The Beautiful Necessity: Seven Essays on Theosophy and Architecture'' by Bragdon, Claude Fayette, at [[Project Gutenberg]] * [http://www.gutenberg.org/dirs/1/1/9/0/11906/11906-8.txt eText] de ''Four-Dimensional Vistas'' le Bragdon, Claude Fayette, ag [[Project Gutenberg]] * [http://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Vitruvius/home.html] de Marcus Vitruvius Pollio: De Architectura, Liber I == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Ailtireacht|*]] krjgss7fkigyw3gfzw1zbvu507ozstq 1318914 1318745 2026-06-27T09:34:21Z XXBlackburnXx 36804 Reverted edit by a hidden user to last revision by [[User:Divinations|Divinations]] 1283568 wikitext text/x-wiki [[Ealaín|Ealaíon]] agus [[eolaíocht]] ar [[dearadh|dhearadh]] [[foirgneamh|foirgnimh]] atá san '''Ailtireacht'''. Chlúdódh sainmhíniú níos leithne dearadh na timpeallachta, ó leibhéal macrai[[pleanáil bailte|phleanáil bailte]], [[dearadh cathartha]], agus [[ailtireacht tírphictiúra]] go leibhéal micri-dhearadh [[troscán]] nó [[dearadh táirgí]]. [[Íomhá:Athens Acropolis.jpg|thumb|250px|An [[Parthenon]] ar an [[Acrapolas|Acropolis]], in [[An Aithin|Aithin]] na [[An Ghréig|Gréige]]]] == Scóp agus cuspóir == De réir an chéad saothair faoin ábhar a bhfuil teacht againn fós air, ''De Architectura'' le [[Vitruvius]], ba chóir go mbeadh Áilleacht (Venustas), Buaine (Firmitas) agus Áisiúlacht (Utilitas) ag baint le foirgneamh maith; féadtar a rá gur cothromú agus comheagrú na príomhthréithe a bhaineann leis an ailtireacht agus gan aon cheann acu ag sárú aon chinn eile. Cuireann sainmhíniú nua-aoiseach béim ar conas mar a phléitear le ceisteanna aeistéitiúla, structúrtha agus feidhmiúla. Gnó ilghnéitheach is ea an ailtireacht, agus baineann sí feidhm as an [[matamaitic]], an [[eolaíocht]], an [[ealaín|ealaíon]], an [[teicneolaíocht]], na h[[Eolaíocht shóisialta|eolaíochtaí sóisialta]], an b[[polaitíocht]], an [[stair]], an bh[[fealsúnacht]] agus gnéithe eile nach iad. I bhfocail Vitruvius, "Is éard atá san ailtireacht ná eolas atá maisithe le cineálacha éagsúla léinn agus a chuidíonn le breith cheart a thabhairt ar a ndéantar trí cheirdeanna eile" (''architecti est scientia pluribus disciplinis et variis eruditionibus ornata, cuius indicio probantur omnia quae ab ceteris artibus perficiuntur opera''). Maíonn sé gur chóir d´ailtire a bheith oilte ar cheol, [[réalteolaíocht]] agus ábhair eile. Cuirtear béim ar leith ar an bh[[fealsúnacht]]; cluintear caint go minic ar fhealsúnacht ailtirí ar leith, nuair is é a bhealach oibre atá i gceist. [[Íomhá:Colosseum-2003-07-09.jpg|thumb|left|250px|An [[Colosseum]], sa [[An Róimh|Róimh]], [[An Iodáil]]]] == Teoiric agus cleachtadh == Ba dheacair an iomarca béime a chur ar thábhacht na teoirice agus an cleachtadh i gceist, cé gur beag ailtire a bhacann le teoiric. Mar a deir Vitruvius: "As an gcleachtadh agus as an teoiric a fháisctear an ailtireacht. Is éard atá sa chleachtadh ná machnamh fada leanúnach a dhéanamh ar an déantús, agus na lámha ag oibriú air i dtreo go gcuirtear an obair i gcrích le chuile shaghas ábhair. Is éard atá sa teoiric ná an míniú agus an soiléiriú is féidir a dhéanamh ar oiriúnacht na rudaí a beartaíodh" (''{{lang|la|ea nascitur ex fabrica et ratiocinatione. Fabrica est continuata ac trita usus meditatio, qua manibus perficitur e materia cuiuscumque generis opus est ad propositum deformationis. Ratiocinatio autem est quae res fabricatas sollertia, ratione proportionis demonstrare atque explicare potest}}''). == Ailtireacht agus foirgnimh == Is iomaí duine a chuir suim sa difríocht atá idir tógáil agus ailtireacht. De réir [[Nikolaus Pevsner]], staraí [[an Eoraip|Eorpach]] a bhí beo i dtús na 20ú hAoise, "Is foirgneamh é cró rothar; is saothar ailtireachta í Ardeaglais Lincoln". Ach níl an deighilt chomh soiléir sin, dar le saineolaithe an lae inniu. Thug an leabhar cáiliúil ''[[Architecture Without Architects]]'' ó lámh [[Bernard Rudofsky]] raidhse samplaí de struchtúir a rinne gnáthdhaoine le cois a chéile i ríocht na hailtireachta. I ré áirithe, bíonn daoine ar aon intinn faoi céard is ailtireacht ann, ach meathann an tuairim sin le himeacht aimsire agus déantar an scéal a sholéiriú ar bhealach eile. Más féidir linn glacadh le sainmhíniú Vetruvius–gurb éard atá san ailtireacht ná tógáil mhaith–an amhlaidh nach bhfuil a leithéid de rud ann is droch-ailtireacht? Leis an scéal seo a shocrú (go háirithe agus an oiread sin foirgneamh nua ann), d´fhéadfaí an ailtireacht a shainmhíniú go simplí mar cheird an ailtire–seachas aon bharúil fá chaighdeán an saothair. Chuirfeadh sé seo béim ar fhorás na hailtireachta agus an ailtire. == Stair na hailtireachta == D'eascair an ailtireacht as an gcaidreamh a bhí idir riachtanais na ndaoine, na hábhair a bhí ar fáil agus cumas an lucht tógála. <!-- Prehistoric and primitive architecture constitute this early stage. As humans progressed and knowledge began to be formalised through oral traditions and practices, architecture evolved into a [[craft]]. Here there is first a process of trial and error, and later improvisation or replication of a successful trial. The architect is not the sole important figure; he is merely part of a continuing tradition. What is termed as [[Vernacular architecture]] today falls under this mode and still continues to be produced in many parts of the world. [[Íomhá:Hampi1.jpg|thumb|[[Teampall Virupaksha]], i [[Hampi]], [[An India]]]] Early human settlements were essentially [[rural]]. As surplus of production began to occur, rural societies transformed into [[urban]] ones and cities began to evolve. In many ancient civilisations such as the Egyptians' and Mesopotamians' architecture and urbanism reflected the constant engagement with the divine and the [[supernatural]]. However, the architecture and urbanism of the Classical civilisations such as the [[Greek]] and the [[Roman]] evolved from more civic ideas and many new building types emerged. Architectural styles developed and texts on architecture began to be written. These became [[canons]] to be followed in important works, especially religious architecture. Some examples of canons are the works of Vitruvius, the Kaogongji of ancient [[China]] and [[Vaastu Shastra]] in ancient [[India]]. In [[Europe]] in the [[Classical]] and [[Medieval]] periods, buildings were not attributed to specific individual architects who remained anonymous. [[Guild]]s were formed by craftsmen to organise their trade. Over time the complexity of buildings and their types increased. General civil construction such as roads and bridges began to be built. Many new building types such as schools, hospitals, and recreational facilities emerged. With the [[Renaissance]] and its emphasis on the individual and humanity rather than religion, and with all its attendant progress and achievements, a new chapter began. Buildings were ascribed to specific architects - [[Michaelangelo]], [[Brunelleschi]], [[Leonardo da Vinci]] - and the cult of the individual had begun. But there was no dividing line between [[artist]], [[architect]] and [[engineer]], or any of the related vocations. At this stage, it was still possible for an artist to design a bridge as the level of structural calculations involved were within the scope of the generalist. With the consolidation of knowledge in scientific fields such as [[engineering]] and the rise of new materials and technology, the architect began to lose ground on the technical aspects of building. He therefore cornered for himself another playing field - that of [[aesthetics]]. There was the rise of the "gentleman architect" who usually dealt with wealthy clients and concentrated predominantly on visual qualities derived usually from historical prototypes. In the 19th century [[Ecole des Beaux Arts]] in [[France]], the training was toward producing quick sketch schemes involving beautiful drawings without much emphasis on context. Meanwhile, the [[Industrial Revolution]] laid open the door for mass consumption and aesthetics started becoming a criterion even for the middle class as ornamented products, once within the province of expensive craftmanship, became cheaper under machine production. Such products lacked the beauty and honesty associated with the expression of the process in the product. [[Íomhá:Taj_mahal.jpg|thumbnail|left|An [[Taj Mahal]], in [[Agra]], [[An India]]]] The dissatisfaction with such a general situation at the turn of the twentieth century gave rise to many new lines of thought that in architecture served as precursors to [[Modern Architecture]]. Notable among these is the [[Deutscher Werkbund]], formed in 1907 to produce better quality machine made objects. The rise of the profession of [[industrial design]] is usually placed here. Following this lead, the [[Bauhaus]] school, founded in [[Germany]] in 1919, consciously rejected [[history]] and looked at architecture as a synthesis of art, craft, and technology. When Modern architecture first began to be practiced, it was an [[avant garde]] movement with moral, philosophical, and aesthetic underpinnings. Truth was sought by rejecting history and turning to function as the generator of form. Architects became prominent figures and were termed masters. Later modern architecture moved into the realm of mass production due to its simplicity and economy. However, a reductive quality began to be perceived in modern architecture by the general public from the [[1960s]]. Some reasons cited for this are its perceived lack of meaning, sterility, ugliness, uniformity, and psychological effects. [[Íomhá:Chryslerbldg.jpg|thumbnail|100px|An [[Foirgneamh Na Chrysler]], i g[[cathair Nua Eabhrac]], [[Stáit Aontaí Mheiriceá|SAM]]]] The architectural profession responded to this partly by attempting a more populist architecture at the visual level, even if at the expense of sacrificing depth for shallowness, a direction called [[Postmodernism]]. [[Robert Venturi]]'s contention that a "decorated shed" (an ordinary building which is functionally designed inside and embellished on the outside) was better than a "duck" (a building in which the whole form and its function are considered together) gives an idea of this approach. Another part of the profession, and also some non-architects, responded by going to what they considered the root of the problem. They felt that architecture was not a personal philosophical or aesthetic pursuit by individualists; rather it had to consider everyday needs of people and use technology to give a livable environment. The [[Design Methodology Movement]] involving people such as [[Chris Jones(design)|Chris Jones]], [[Christopher Alexander]] started searching for a more inclusive process of design in order to lead to a better product. Extensive studies on areas such as behavioural, environmental, and social sciences were done and started informing the design process. --> De réir mar a aithníodh riachtanais éagsúla eile, b’fhacthas nach raibh san ailtire ach duine mar dhaoine eile a raibh gá lena gcuid oibre. Amanta is é an fear stiúrtha é, agus amanta ní hé. :''Mar chríoch'' Is iad na foirgnimh an fhianaise is mó ar ghnó na bhfear. Ach sna tíortha is boichte is iad na daoine iad féin nó na saoir chloiche a dhearann iad, rud a dhéantar le táirgí caighdeánaithe sna tíortha forbartha. Fanann an t-ailtire ar imeall na tógála féin. Ní bhíonn iarraidh ar scileanna an ailtire ach i bhfoirgnimh casta nó sna cinn ar samhailchomharthaí cultúrtha nó polaitiúla iad. Ach sin é an meas atá ag an bpobal ar an ailtireacht. Níl buntábhacht leis an ailtire agus ní bhíonn sé neamhspleách. Bíonn idirghabháil i gcónaí idir an ailtire agus an pobal. Agus an rud a thagann as seo, féadtar ailtireacht a thabhairt air—mar tháirgeadh nó mar ghné eolais. [[Íomhá:Architecture.swiss.re.arp.750pix.jpg|thumb|right|250px|Ceithre shampla de stíleanna ailtireachteacha i [[Londain]], [[Sasana]]. Tá an [[30 St Mary Axe|Túr Swiss Re]] ann i measc na samplaí seo, cruth uibhe uirthi agus an [[Duais Stirling]] gnóthaithe ag na hailtireacha—[[Foster and Partners]]—i [[2004]].]] == Naisc sheachtracha == {{catcómhaoin|Architecture|Ailtireacht}} * [http://www.riai.ie Royal Institute of Architects of Ireland] * [http://www.aia.org American Institute of Architects] * [http://www.architecture.com/go/Architecture/Home.html Royal Institute of British Architects] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050915092631/http://www.architecture.com/go/Architecture/Home.html |date=2005-09-15 }} * [http://ireland.archiseek.com/ Archeire — Irish Architecture Online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071011013048/http://ireland.archiseek.com/ |date=2007-10-11 }} * [http://www.archinect.com Archinect — cúrsaí reatha agus fóram plé bríomhar as Béarla] * [http://www.paddi.net Paddi.net — Planning Architecture Design Database Ireland] * [http://www.gutenberg.org/dirs/1/2/6/2/12625/12625-8.txt eText] de ''Architecture and Democracy'' le Bragdon, Claude Fayette, ag [[Project Gutenberg]] * [http://www.gutenberg.org/dirs/1/2/6/4/12648/12648-8.txt eText] de ''The Beautiful Necessity: Seven Essays on Theosophy and Architecture'' by Bragdon, Claude Fayette, at [[Project Gutenberg]] * [http://www.gutenberg.org/dirs/1/1/9/0/11906/11906-8.txt eText] de ''Four-Dimensional Vistas'' le Bragdon, Claude Fayette, ag [[Project Gutenberg]] * [http://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Vitruvius/home.html] de Marcus Vitruvius Pollio: De Architectura, Liber I == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Ailtireacht|*]] rdhwz0nltd9sbfrdwhaawuckgndstx0 0 2785 1318771 1315933 2026-06-27T09:23:56Z https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II 1318771 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II [[Íomhá:Linguistics (Γλωσσολογία) IPA transcription.png|mion|Teangeolaíocht as Gréigise (Γλωσσολογία) san IPA]] Ciallaíonn '''teangeolaíocht''' an staidéar [[Eolaíocht|eolaíoch]] a dhéantar ar [[Teanga (cumarsáid)|theanga]]. Tugtar '''teangeolaí''' ar [[Duine|dhuine]] a dhéanann an saghas seo staidéir. Is féidir go bhfuil anailís fhoirm theanga, bhrí theanga, theanga i gcomhthéacs agus anailís na dtosca [[Sochaí|sóisialta]], [[Cultúr|cultúrtha]], [[Stair|stairiúil]] agus [[Polaitíocht|polaitiúil]] a fhágann lorg ar theanga i gceist leis an obair de chuid theangeolaí. Go traidisiúnta, anailísíonn na teangeolaithe an teanga dhaonna trí scrúdú an cheangail idir [[Fuaim|fhuaimeanna]] agus bhrí. Is féidir staidéar a dhéanamh ar bhrí ina foirm dhíreach a scríobhtar nó a labhraítear go díreach trí réimse na [[Séimeantaic|séimeantaice]], le cois ina foirm indíreach le teanga na [[Corp an duine|colainne]] agus comharthaí trí disciplín na [[Pragmataic|pragmataice]]. Tugtar '[[fóinéim]]' gach cáithnín fuaime na cainte. An chaoi na fóinéimí a n-eagraítear chun brí a chur in iúl a bhraitheann ar phatrúin agus struchtúir theangeolaíoch éagsúla. Is [[Teangeolaíocht theoiriciúil|teangeolaithe teoiriciúla]] a gcuireann síos arna phatrúin agus struchtúir seo, agus anailísíonn siad iad. Trí an staidéar moirfeolaíochta (a bhaineann an chaoi a gcuirtear [[Focal|focail]] le chéile trí “[[Moirféim|mhoirféimí]]”), [[Comhréir|comhréire]] (an chaoi a leagtar na [[Abairt (teangeolaíocht)|habairtí]] amach), agus [[Fóineolaíocht|fóineolaíochta]] (staidéar phatrúin na bhfuaimeanna) a fhaightear cuid den phatrúin fuaime agus brí seo. == Ceisteanna bunúsacha na teangeolaíochta == # Céard is teanga ann? # Cén chaoi ar fhás teanga nó cén chaoi a bhfuil sí ag fás? # Cén chaoi a n-oibríonn teanga mar mhodh cumarsáide? # Cén chaoi a n-oibríonn teanga mar mhodh smaointe? # Cén chosúlacht atá idir teangacha? # Cé na difríochtaí atá idir teangacha? D'fhéadfadh na freagraí a bheith casta go leor. [[Íomhá:Allegory of Grammar.gif|mion|Antoine Furetière, ''Nouvelle Allegorique, Ou Histoire Des Derniers Troubles Arrivez Au Royaume D'Eloquence'']] == Téarmaí bunúsacha == * [[Moirféim]] * [[Fóinéim]] * [[Gramadach]] * [[Comhréir]] * [[Séimeantaic]] == Stair na teangeolaíochta == * Gramadóirí Sainscritise * Léann teanga na Gréige * An saothrú a rinne na Rómhánach ar léann teanga na Gréige * Léann fealsúnach na meánaoiseanna i Laidin * Tús na teangeolaíochta nua-aoisí sa 19ú haois * Iompraíochas agus teoiric an ''tabula rasa'' * Chomsky agus an ''feidhmeachas'' * Gramadach ghiniúnach, fóineolaíocht ghiniúnach agus séimeantaic ghiniúnach * Teangacha comharthaí * Anailísí malartacha comhréireacha * Teangeolaíocht ríomhaireachta * Néaratheangeolaíocht agus bunús bitheolaíoch na feasa * [[Idirtheangeolaíocht]] - an chumarsáid idirnáisiúnta trí theangacha eitneacha agus trí theangacha pleanáilte mar [[Esperanto]] * Coincheap Pirahã na n-uimhreacha [[Íomhá:Potebna.jpg|mion|Potebna]] == Daoine == * Panini ([[5ú haois RC]]) * [[Wilhelm von Humboldt]] (1767–1835) * [[Jacob Grimm]] (1785-1863) * Wilhelm Grimm (1786-1859) * Rasmus Rask (1787-1832) * [[Franz Bopp]] (1791-1867) * August Schleicher (1821-1868) * [[Ernst Windisch]] (1844–1918) * [[Karl Brugmann]] (1849–1919) * [[Rudolf Thurneysen]] (1857–1940) * [[Ferdinand de Saussure]] (1857-1913) * [[Louis Hjelmslev]] (1899-1965) *[[Íomhá:Noam Chomsky, 2004.jpg|mion|[[Noam Chomsky]]]][[John Langshaw Austin]] (1911-1960) * [[John R. Searle]] * [[Kenneth L. Pike]] * [[M.A.K. Halliday]] * [[Noam Chomsky]] (*1928) * [[Roman Jakobson]] * [[Benjamin Lee Whorf]] * [[Edward Sapir]] * [[William Jones (philologist)|An Ridire William Jones]] * [[Judit Hidasi]] (*1948) * [[László Antal]] (1930–1993) * [[David Adger]] * [[Heinrich Zimmer]] (1851-1910) * [[Ghil'ad Zuckermann]] (*1971) == Fochatagóirí == * [[Teangeolaíocht fheasach]] * [[Teangeolaíocht ríomhaireachta]] * [[Teangeolaíocht chomparáideach]] * [[Canúinteolaíocht]] * [[Sanasaíocht]] * [[Teangeolaíocht stairiúil]] * [[Gramadach]] * [[Oideolaíocht teanga]] * [[Foclóireolaíocht]] * [[Staitisticí teangeolaíochta]] * [[Deilbheolaíocht (teangeolaíocht)|Deilbheolaíocht]] * [[Foghraíocht]] * [[Fóineolaíocht]] * [[Pragmatachas]] * [[Saintréitheacht teanga]] * [[Sícetheangeolaíocht]] * [[Séimeantaic]] * [[Sochtheangeolaíocht]] [[Catagóir:Teangeolaíocht]] [[Catagóir:Teangacha|*]] ==Tagairtí== {{reflist}} ==Naisc sheachtracha== {{Síol-teangeolaíocht}} [[Catagóir:Teangeolaíocht|*]] [[Catagóir:Teanga]] [[Catagóir:Léann daonna]] [[Catagóir:Fealsúnacht]] [[Catagóir:Antraipeolaíocht]] [[Catagóir:Cultúr]] [[Catagóir:Eolaíochtaí sóisialta]] 1u5jnt9ap5608udmljowh8d48s7wjqf 1318908 1318771 2026-06-27T09:34:21Z XXBlackburnXx 36804 Reverted edit by a hidden user to last revision by [[User:Quinlan83|Quinlan83]] 1239983 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:Linguistics (Γλωσσολογία) IPA transcription.png|mion|Teangeolaíocht as Gréigise (Γλωσσολογία) san IPA]] Ciallaíonn '''teangeolaíocht''' an staidéar [[Eolaíocht|eolaíoch]] a dhéantar ar [[Teanga (cumarsáid)|theanga]]. Tugtar '''teangeolaí''' ar [[Duine|dhuine]] a dhéanann an saghas seo staidéir. Is féidir go bhfuil anailís fhoirm theanga, bhrí theanga, theanga i gcomhthéacs agus anailís na dtosca [[Sochaí|sóisialta]], [[Cultúr|cultúrtha]], [[Stair|stairiúil]] agus [[Polaitíocht|polaitiúil]] a fhágann lorg ar theanga i gceist leis an obair de chuid theangeolaí. Go traidisiúnta, anailísíonn na teangeolaithe an teanga dhaonna trí scrúdú an cheangail idir [[Fuaim|fhuaimeanna]] agus bhrí. Is féidir staidéar a dhéanamh ar bhrí ina foirm dhíreach a scríobhtar nó a labhraítear go díreach trí réimse na [[Séimeantaic|séimeantaice]], le cois ina foirm indíreach le teanga na [[Corp an duine|colainne]] agus comharthaí trí disciplín na [[Pragmataic|pragmataice]]. Tugtar '[[fóinéim]]' gach cáithnín fuaime na cainte. An chaoi na fóinéimí a n-eagraítear chun brí a chur in iúl a bhraitheann ar phatrúin agus struchtúir theangeolaíoch éagsúla. Is [[Teangeolaíocht theoiriciúil|teangeolaithe teoiriciúla]] a gcuireann síos arna phatrúin agus struchtúir seo, agus anailísíonn siad iad. Trí an staidéar moirfeolaíochta (a bhaineann an chaoi a gcuirtear [[Focal|focail]] le chéile trí “[[Moirféim|mhoirféimí]]”), [[Comhréir|comhréire]] (an chaoi a leagtar na [[Abairt (teangeolaíocht)|habairtí]] amach), agus [[Fóineolaíocht|fóineolaíochta]] (staidéar phatrúin na bhfuaimeanna) a fhaightear cuid den phatrúin fuaime agus brí seo. == Ceisteanna bunúsacha na teangeolaíochta == # Céard is teanga ann? # Cén chaoi ar fhás teanga nó cén chaoi a bhfuil sí ag fás? # Cén chaoi a n-oibríonn teanga mar mhodh cumarsáide? # Cén chaoi a n-oibríonn teanga mar mhodh smaointe? # Cén chosúlacht atá idir teangacha? # Cé na difríochtaí atá idir teangacha? D'fhéadfadh na freagraí a bheith casta go leor. [[Íomhá:Allegory of Grammar.gif|mion|Antoine Furetière, ''Nouvelle Allegorique, Ou Histoire Des Derniers Troubles Arrivez Au Royaume D'Eloquence'']] == Téarmaí bunúsacha == * [[Moirféim]] * [[Fóinéim]] * [[Gramadach]] * [[Comhréir]] * [[Séimeantaic]] == Stair na teangeolaíochta == * Gramadóirí Sainscritise * Léann teanga na Gréige * An saothrú a rinne na Rómhánach ar léann teanga na Gréige * Léann fealsúnach na meánaoiseanna i Laidin * Tús na teangeolaíochta nua-aoisí sa 19ú haois * Iompraíochas agus teoiric an ''tabula rasa'' * Chomsky agus an ''feidhmeachas'' * Gramadach ghiniúnach, fóineolaíocht ghiniúnach agus séimeantaic ghiniúnach * Teangacha comharthaí * Anailísí malartacha comhréireacha * Teangeolaíocht ríomhaireachta * Néaratheangeolaíocht agus bunús bitheolaíoch na feasa * [[Idirtheangeolaíocht]] - an chumarsáid idirnáisiúnta trí theangacha eitneacha agus trí theangacha pleanáilte mar [[Esperanto]] * Coincheap Pirahã na n-uimhreacha [[Íomhá:Potebna.jpg|mion|Potebna]] == Daoine == * Panini ([[5ú haois RC]]) * [[Wilhelm von Humboldt]] (1767–1835) * [[Jacob Grimm]] (1785-1863) * Wilhelm Grimm (1786-1859) * Rasmus Rask (1787-1832) * [[Franz Bopp]] (1791-1867) * August Schleicher (1821-1868) * [[Ernst Windisch]] (1844–1918) * [[Karl Brugmann]] (1849–1919) * [[Rudolf Thurneysen]] (1857–1940) * [[Ferdinand de Saussure]] (1857-1913) * [[Louis Hjelmslev]] (1899-1965) *[[Íomhá:Noam Chomsky, 2004.jpg|mion|[[Noam Chomsky]]]][[John Langshaw Austin]] (1911-1960) * [[John R. Searle]] * [[Kenneth L. Pike]] * [[M.A.K. Halliday]] * [[Noam Chomsky]] (*1928) * [[Roman Jakobson]] * [[Benjamin Lee Whorf]] * [[Edward Sapir]] * [[William Jones (philologist)|An Ridire William Jones]] * [[Judit Hidasi]] (*1948) * [[László Antal]] (1930–1993) * [[David Adger]] * [[Heinrich Zimmer]] (1851-1910) * [[Ghil'ad Zuckermann]] (*1971) == Fochatagóirí == * [[Teangeolaíocht fheasach]] * [[Teangeolaíocht ríomhaireachta]] * [[Teangeolaíocht chomparáideach]] * [[Canúinteolaíocht]] * [[Sanasaíocht]] * [[Teangeolaíocht stairiúil]] * [[Gramadach]] * [[Oideolaíocht teanga]] * [[Foclóireolaíocht]] * [[Staitisticí teangeolaíochta]] * [[Deilbheolaíocht (teangeolaíocht)|Deilbheolaíocht]] * [[Foghraíocht]] * [[Fóineolaíocht]] * [[Pragmatachas]] * [[Saintréitheacht teanga]] * [[Sícetheangeolaíocht]] * [[Séimeantaic]] * [[Sochtheangeolaíocht]] [[Catagóir:Teangeolaíocht]] [[Catagóir:Teangacha|*]] ==Tagairtí== {{reflist}} ==Naisc sheachtracha== {{Síol-teangeolaíocht}} [[Catagóir:Teangeolaíocht|*]] [[Catagóir:Teanga]] [[Catagóir:Léann daonna]] [[Catagóir:Fealsúnacht]] [[Catagóir:Antraipeolaíocht]] [[Catagóir:Cultúr]] [[Catagóir:Eolaíochtaí sóisialta]] 3yga37c1hm2wfr9d9if4y6jgm9w54ch 0 2789 1318782 1315959 2026-06-27T09:26:10Z https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II 1318782 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II [[Ealaíon]] chorportha é an '''damhsa''' le gluaiseachtaí comhordaithe, a bhíonn [[Rithim|rithimiúil]] de ghnáth agus á chleachtadh i bpáirt le [[ceol]]. Is ón bhfocal 'danse' sa bhFraincis a thagann an focal [[Gaeilge]] 'damhsa'. Tugtar 'rince' air freisin, agus deirtear gur ón seanrann [[Béarla]] do pháistí 'Ring a Ring a Rosy' a tháinig an focal sin. [[Íomhá:CladdaghSet.jpg|thumb|Damhsa leithleach]] Tá fianaise ann go raibh daoine ag damhsa ó thús ama, ó ré na seanchlochaoise i leith. Bhain an damhsa le deasghnátha, is é sin le rá, ba chineál teanga nó comharthaíochta é chun caidreamh a dhéanamh le cumhachtaí osnádúrtha. Bhítí ag damhsa chun an bháisteach a spreagadh, chun misneach a fháil roimh chath nó seilg, nó chun guí chuig na déithe. Is féidir leis an damhsa támhnéall a chur ar dhaoine freisin agus is cosúil go raibh an staid sin á lorg ag daoine ó thús ama chomh maith. De réir mar a tháinig creideamh eagraithe chun cinn chuaigh gnéithe deasghnácha an damhsa i léig, agus ba mar chaitheamh aimsire nó mar chuid den chaidreamh idir fhir agus mhná ag ócáidí sóisialta a leanadh den damhsa. Bhíodh daoine ag damhsa ag ócáidí ceiliúrtha agus féilte. Tháinig an damhsa chun cinn mar ealaíon san [[Eoraip]] le linn aimsir na [[Athbheochan|hAthbheochana]], faoi thionchar uaisle ar nós [[Catherine de Medici]]. Tháinig an damhsa chun cinn mar ealaíon chomh maith san [[An India|India]], sa [[Rúis]], sa [[Seapáin|tSeapáin]] agus i ngach sibhialtacht eile ar domhan ag amanna éagsúla. Is é an [[Bailé]] (ballet) an damhsa is mó a bhfuil forbairt déanta air mar ealaíon i dtíortha an iarthair, go háirithe sa Rúis agus sa [[Frainc|Fhrainc]]. Tugtar [[Damhsa Gaelach]] ar dhamhsa a tháinig chun cinn in [[Éire|Éirinn]] ón ochtú haois déag i leith, faoi thionchar láidir na ndamhsaí a bhíodh ag na tiarnaí talún ina dtithe móra. Tá 'damhsa ar an sean-nós' ann chomh maith agus téann foinsí an damhsa sin siar i bhfad go dtí an tréimhse réamhChríostaí. == Complachtaí damhsa == * [[Ragus]] * [[Riverdance]] ==Tagairtí== {{reflist}} {{síol}} [[Catagóir:Caitheamh aimsire]] [[Catagóir:Míndána]] [[Catagóir:Damhsa|*]] [[Catagóir:Fóillíocht]] i7n26bpzfunjjbxznvkafuy3uwt3bf5 1318850 1318782 2026-06-27T09:34:21Z XXBlackburnXx 36804 Reverted edit by a hidden user to last revision by [[User:Quinlan83|Quinlan83]] 1271788 wikitext text/x-wiki [[Ealaíon]] chorportha é an '''damhsa''' le gluaiseachtaí comhordaithe, a bhíonn [[Rithim|rithimiúil]] de ghnáth agus á chleachtadh i bpáirt le [[ceol]]. Is ón bhfocal 'danse' sa bhFraincis a thagann an focal [[Gaeilge]] 'damhsa'. Tugtar 'rince' air freisin, agus deirtear gur ón seanrann [[Béarla]] do pháistí 'Ring a Ring a Rosy' a tháinig an focal sin. [[Íomhá:CladdaghSet.jpg|thumb|Damhsa leithleach]] Tá fianaise ann go raibh daoine ag damhsa ó thús ama, ó ré na seanchlochaoise i leith. Bhain an damhsa le deasghnátha, is é sin le rá, ba chineál teanga nó comharthaíochta é chun caidreamh a dhéanamh le cumhachtaí osnádúrtha. Bhítí ag damhsa chun an bháisteach a spreagadh, chun misneach a fháil roimh chath nó seilg, nó chun guí chuig na déithe. Is féidir leis an damhsa támhnéall a chur ar dhaoine freisin agus is cosúil go raibh an staid sin á lorg ag daoine ó thús ama chomh maith. De réir mar a tháinig creideamh eagraithe chun cinn chuaigh gnéithe deasghnácha an damhsa i léig, agus ba mar chaitheamh aimsire nó mar chuid den chaidreamh idir fhir agus mhná ag ócáidí sóisialta a leanadh den damhsa. Bhíodh daoine ag damhsa ag ócáidí ceiliúrtha agus féilte. Tháinig an damhsa chun cinn mar ealaíon san [[Eoraip]] le linn aimsir na [[Athbheochan|hAthbheochana]], faoi thionchar uaisle ar nós [[Catherine de Medici]]. Tháinig an damhsa chun cinn mar ealaíon chomh maith san [[An India|India]], sa [[Rúis]], sa [[Seapáin|tSeapáin]] agus i ngach sibhialtacht eile ar domhan ag amanna éagsúla. Is é an [[Bailé]] (ballet) an damhsa is mó a bhfuil forbairt déanta air mar ealaíon i dtíortha an iarthair, go háirithe sa Rúis agus sa [[Frainc|Fhrainc]]. Tugtar [[Damhsa Gaelach]] ar dhamhsa a tháinig chun cinn in [[Éire|Éirinn]] ón ochtú haois déag i leith, faoi thionchar láidir na ndamhsaí a bhíodh ag na tiarnaí talún ina dtithe móra. Tá 'damhsa ar an sean-nós' ann chomh maith agus téann foinsí an damhsa sin siar i bhfad go dtí an tréimhse réamhChríostaí. == Complachtaí damhsa == * [[Ragus]] * [[Riverdance]] ==Tagairtí== {{reflist}} {{síol}} [[Catagóir:Caitheamh aimsire]] [[Catagóir:Míndána]] [[Catagóir:Damhsa|*]] [[Catagóir:Fóillíocht]] q8v2mp6eyt34bcbhchc6au0am7r0uov 0 2809 1318765 1315917 2026-06-27T09:22:37Z https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II 1318765 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II [[Íomhá:Banshee.jpg|deas|250px|thumb|Bean sí - duine ó miotaseolaíocht na nGael]] Tá '''miotaseolaíocht''' dá chuid féin ag beagnach gach uile chultúr. Baineann an miotaseolaíocht le [[dia|déithe]], sprideanna, daoine i gcruth ainmhithe agus ainmhithe i gcruth daoine, faibhle, scéalta a d'fhéadfadh bunús sa saol domhanda a bheith leo, agus eile. Cé nach mór an tsuim nó an stór a chuireann formhór na ndaoine i miotaseolaíocht anois don chuid is mó, bhíodh baint aige leis an stair agus leis an gcreideamh go minic sa seansaol. == Ailt ar an miotaseolaíocht i gcultúir ar leith == * [[Miotaseolaíocht na hÉigipte]] * [[Miotaseolaíocht na hIndia]] * [[Miotaseolaíocht Ioruach]] * [[Miotaseolaíocht na nGael]] * [[Miotaseolaíocht na Gréige]] * [[Miotaseolaíocht na Róimhe]] * [[Miotaseolaíocht Shlavach]] {{DEFAULTSORT:Miotaseolaíocht}} {{síol-miotas}} [[Catagóir:Miotaseolaíocht]] [[Catagóir:Traidisiúin]] [[Catagóir:Creideamh]] [[Catagóir:Cultúr]] cq793i7mw3ggkeif85wa8hhghlu2wlk 1318905 1318765 2026-06-27T09:34:21Z XXBlackburnXx 36804 Reverted edit by a hidden user to last revision by [[User:Quinlan83|Quinlan83]] 1113801 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:Banshee.jpg|deas|250px|thumb|Bean sí - duine ó miotaseolaíocht na nGael]] Tá '''miotaseolaíocht''' dá chuid féin ag beagnach gach uile chultúr. Baineann an miotaseolaíocht le [[dia|déithe]], sprideanna, daoine i gcruth ainmhithe agus ainmhithe i gcruth daoine, faibhle, scéalta a d'fhéadfadh bunús sa saol domhanda a bheith leo, agus eile. Cé nach mór an tsuim nó an stór a chuireann formhór na ndaoine i miotaseolaíocht anois don chuid is mó, bhíodh baint aige leis an stair agus leis an gcreideamh go minic sa seansaol. == Ailt ar an miotaseolaíocht i gcultúir ar leith == * [[Miotaseolaíocht na hÉigipte]] * [[Miotaseolaíocht na hIndia]] * [[Miotaseolaíocht Ioruach]] * [[Miotaseolaíocht na nGael]] * [[Miotaseolaíocht na Gréige]] * [[Miotaseolaíocht na Róimhe]] * [[Miotaseolaíocht Shlavach]] {{DEFAULTSORT:Miotaseolaíocht}} {{síol-miotas}} [[Catagóir:Miotaseolaíocht]] [[Catagóir:Traidisiúin]] [[Catagóir:Creideamh]] [[Catagóir:Cultúr]] kkacto7itvzygy3m62tec7vvuzf6rxr 14 2831 1318827 1316034 2026-06-27T09:33:49Z https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II 1318827 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II Is iad seo na teangacha a labhraítear in áiteanna difriúla. {{Catcómhaoin|Languages}} [[Catagóir:Teangeolaíocht]] [[Catagóir:Teanga]] [[Catagóir:Cultúr]] [[Catagóir:Cumarsáid]] 3yiil9d7irysnrfs3nv3rch6fo8o2n7 1318853 1318827 2026-06-27T09:34:21Z XXBlackburnXx 36804 Reverted edit by a hidden user to last revision by [[User:Quinlan83|Quinlan83]] 672356 wikitext text/x-wiki Is iad seo na teangacha a labhraítear in áiteanna difriúla. {{Catcómhaoin|Languages}} [[Catagóir:Teangeolaíocht]] [[Catagóir:Teanga]] [[Catagóir:Cultúr]] [[Catagóir:Cumarsáid]] 306ut20ex5tjifp4thdb0itadqw4rle 14 2834 1318808 1316016 2026-06-27T09:31:21Z https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II 1318808 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II Is daoine cáiliúla atá anseo. [[Catagóir:Bunúsach]] [[Catagóir:Sochaí]] [[Catagóir:Cine daonna]] 1l0ig9xrjzsfbc81tbpe1n4bjgpmlsm 1318830 1318808 2026-06-27T09:34:09Z Morkoz 72486 Restored revision 1316016 by [[Special:Contributions/Quinlan83|Quinlan83]] ([[User talk:Quinlan83|talk]]): LTA (TwinkleGlobal) 1318830 wikitext text/x-wiki Is daoine cáiliúla atá anseo. [[Catagóir:Bunúsach]] [[Catagóir:Sochaí]] [[Catagóir:Cine daonna]] 22vz836heoff3glfixgtuifx79x1rai 14 2849 1318825 1316032 2026-06-27T09:33:40Z https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II 1318825 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II Ailt faoin [[stair]]. {{Catcómhaoin|History|An stair}} [[Catagóir:Cultúr]] [[Catagóir:Daonnachtaí]] [[Catagóir:Litríocht de réir seánra]] btvi0ynnme7p1uw4aiocge16saptdab 1318835 1318825 2026-06-27T09:34:20Z XXBlackburnXx 36804 Reverted edit by a hidden user to last revision by [[User:Quinlan83|Quinlan83]] 1262507 wikitext text/x-wiki Ailt faoin [[stair]]. {{Catcómhaoin|History|An stair}} [[Catagóir:Cultúr]] [[Catagóir:Daonnachtaí]] [[Catagóir:Litríocht de réir seánra]] daj024nzuownmaypwk97dnxwlqcvkjy 14 2854 1318812 1316018 2026-06-27T09:32:03Z https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II 1318812 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II {{Commonscat|Ireland|Éire}} [[Catagóir:Tíortha na hEorpa|Eire]] [[Catagóir:Tíortha Gaelacha]] qst4t6a3i5qasczzqujh5jls3pnbzlr 1318824 1318812 2026-06-27T09:33:36Z Morkoz 72486 Restored revision 1316018 by [[Special:Contributions/Quinlan83|Quinlan83]] ([[User talk:Quinlan83|talk]]): LTA (TwinkleGlobal) 1318824 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Ireland|Éire}} [[Catagóir:Tíortha na hEorpa|Eire]] [[Catagóir:Tíortha Gaelacha]] p92nn9k5mm61tx4jyx6remdzabewqwo 14 2860 1318813 1316020 2026-06-27T09:32:13Z https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II 1318813 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II {{catcómhaoin|Science|Eolaíocht}} [[Catagóir:Dúlra]] gakrmtzotkfv1j29a474y3xt4xana30 1318822 1318813 2026-06-27T09:33:26Z Morkoz 72486 Restored revision 1316020 by [[Special:Contributions/Quinlan83|Quinlan83]] ([[User talk:Quinlan83|talk]]): LTA (TwinkleGlobal) 1318822 wikitext text/x-wiki {{catcómhaoin|Science|Eolaíocht}} [[Catagóir:Dúlra]] 0jnfnnkc0ofr402p5sf3d68qyrxtjn5 14 2865 1318807 1316015 2026-06-27T09:31:12Z https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II 1318807 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II [[Catagóir:Sochaí]] [[Catagóir:Míndána]] 9wj5d1c7g2nc9b6y99knfp8o7v3iqj8 1318833 1318807 2026-06-27T09:34:20Z XXBlackburnXx 36804 Reverted edit by a hidden user to last revision by [[User:Quinlan83|Quinlan83]] 1239187 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Sochaí]] [[Catagóir:Míndána]] jubm15khn4rl59jtyqe1ks6dgr37rfb 14 2868 1318804 1316005 2026-06-27T09:30:40Z https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II 1318804 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II {{Catcómhaoin|Time|Am}} [[Catagóir:Bunúsach]] [[Catagóir:Cainníochtaí fisiceacha]] [[Catagóir:Fisic]] [[Catagóir:Coincheapa bunúsacha na fisice]] [[Catagóir:Meitifisic]] qwsjca2v8w1jx1dh6dak3ko22cmp3qe 1318810 1318804 2026-06-27T09:31:31Z Morkoz 72486 Spam, LTA 1318810 wikitext text/x-wiki {{Catcómhaoin|Time|Am}} [[Catagóir:Bunúsach]] [[Catagóir:Cainníochtaí fisiceacha]] [[Catagóir:Fisic]] [[Catagóir:Coincheapa bunúsacha na fisice]] [[Catagóir:Meitifisic]] 5z7uagec4nk8ehwygisgrlddbrtvq5x 14 2872 1318815 1316024 2026-06-27T09:32:34Z https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II 1318815 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II {{Catcómhaoin|Transport|Iompar}} [[Catagóir:Tionscail]] [[Catagóir:Teicneolaíocht]] [[Catagóir:Taisteal]] [[Catagóir:Turasóireacht]] 76bbor4ac5kwn9zfml1z2rm3os619gt 1318820 1318815 2026-06-27T09:33:04Z Morkoz 72486 Restored revision 1316024 by [[Special:Contributions/Quinlan83|Quinlan83]] ([[User talk:Quinlan83|talk]]): LTA (TwinkleGlobal) 1318820 wikitext text/x-wiki {{Catcómhaoin|Transport|Iompar}} [[Catagóir:Tionscail]] [[Catagóir:Teicneolaíocht]] [[Catagóir:Taisteal]] [[Catagóir:Turasóireacht]] b414kks7g1cnk9pdiqj40t5nw6tircd 14 2873 1318817 1316026 2026-06-27T09:32:44Z https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II 1318817 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II {{Catcómhaoin|Astronomy|Réalteolaíocht}} An príomhalt: [[Réalteolaíocht]] [[Catagóir:Eolaíocht]] 9qbpjcsi05j49gjo41zk8buczgidbti 1318818 1318817 2026-06-27T09:32:55Z Morkoz 72486 Restored revision 1316026 by [[Special:Contributions/Quinlan83|Quinlan83]] ([[User talk:Quinlan83|talk]]): LTA (TwinkleGlobal) 1318818 wikitext text/x-wiki {{Catcómhaoin|Astronomy|Réalteolaíocht}} An príomhalt: [[Réalteolaíocht]] [[Catagóir:Eolaíocht]] kium51irzqse96vn15gfol1ekwhzfxb 0 3155 1318661 1317165 2026-06-27T01:13:47Z Miksolwf 75344 https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI 1318661 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI [[Íomhá:Moon_Dedal_crater.jpg|thumb|right|275px|Réalteolaíocht na [[An Ghealach|Gealaí]]: an [[cráitéar]] mór [[Daedalas (cráitéar)|Daedalas]], [[grianghraf]] a thóg criú [[Apollo 11]] agus iad ag dul timpeall ar an ngealach sa bhliain 1969. Tá Daedalas i lár an taoibh den ghealach nach bhfuil le feiceáil ón domhan agus a thrastomhas thart ar 93 [[ciliméadar]] (58 míle).]] Is éard atá i gceist leis an '''réalteolaíocht''' ná [[taighde]] ar na reanna [[Neamh|neimhe]], cosúil leis na [[réalta]]í, na [[pláinéad|pláinéid]], na [[cóiméad|cóiméid]], agus na [[réaltra|réaltraí]], chomh maith leis na feiniméin go léir taobh amuigh d'[[atmaisféar an Domhain|atmaisféar an domhain]], cosúil leis an [[radaíocht]] chosmach. Baineann an réalteolaíocht leis an [[éabhlóid]], leis an bh[[fisic]], leis an g[[ceimic]], leis an [[meitéareolaíocht]] agus le gluaisne na reann neimhe, chomh maith le forbairt agus le fabhrú na [[An Chruinne|cruinne]]. Tá an réalteolaíocht ar ceann de na [[eolaíocht|heolaíochtaí]] is sine atá ann. Is dócha go raibh an [[duine]] [[An Réamhstair|réamhstairiúil]] féin i dtuilleamaí na réaltaí leis na treoracha a aimsiú agus é ag fánaíocht san [[fásach|fhásach]] nó ag [[seoltóireacht]] amuigh ar an teiscinn mhór. Bhí lucht réalteolaíochta éigin ag na [[Cultúr|cultúir]] is sine dá bhfuil aithne againn orthu, agus breathnuithe [[Spéir|spéire]] idir lámhaibh acu go tráthrialta, ach tháinig na [[seandálaíocht|seandálaithe]] trasna ar [[Uirlis|ghléasra]] réalteolaíochta is sine ná na cultúir sin féin. Ón taobh eile de, níor tháinig an réalteolaíocht i gcrann mar bhrainse nua-aimseartha eolaíochta sular tógadh an chéad [[teileascóp]]. Is féidir a rá gur craobhacha stairiúla réalteolaíochta iad an [[réaltmhéadracht]], an [[loingseoireacht]] réaltach, an réalteolaíocht bhreathnaitheach, an fhéilireacht agus an [[Astrala|astralaíocht]] féin, ach inniu, is gnách a shíleadh gurb ionann an réalteolaíocht nua-aimseartha agus an [[réaltfhisic]]. I rith na [[20ú haois|fichiú haoise]], scoilt an réalteolaíocht ina dhá brainse, mar atá, an réalteolaíocht bhreathnaitheach agus an réalteolaíocht theoiriciúil. * Is é an rud a bhíonn idir lámhaibh ag na '''réalteolaithe breathnaitheacha''' ná bailiú na sonraí agus a n-anailísiú de réir bhunphrionsabail na fisice. * Maidir leis an '''réalteolaíocht theoiriciúil''', díríonn sí ar fhorbairt na samhlacha eolaíocha - samhlacha ríomhbhunaithe nó ríomhchruthaithe iad go minic - le himeachtaí na [[spéir]]e agus an spáis a mhíniú is a chiallú. [[Íomhá:Stars Brewing in Cygnus X.jpg|clé|mion|réaltaí in Cygnus X]] Tá an dá chineál réalteolaíochta ag cur le chéile go minic, ó bhíonn teoiricí de dhíth leis na breathnuithe a mhíniú, agus breathnóireacht ag teastáil leis na teoiricí a dheimhniú is a fhíorú. Ceann den bheagán eolaíochtaí í an réalteolaíocht a bhaineann leas suntasach as obair na n-amaitéarach. Tá spéir na réaltaí fairsing go maith, agus ní féidir leis na réadlanna súil a choinneáil ar gach aon réalta ná ar gach aon chearn den spéir. Mar sin, is minic a thagann breathnuithe na réalteolaithe amaitéaracha isteach áisiúil ag an réalteolaí proifisiúnta, má tá rud éigin as an ngnáth tugtha faoi deara acu. Ní mór an réalteolaíocht a aithint thar an [[astralaíocht]]. Ní eolaíocht í an astralaíocht ach córas [[Creideamh|creidimh]] a ghlacann leis go bhfuil tionchar ag na reanna [[Neamh|neimhe]] ar shaol na [[Duine|ndaoine]]. [[Íomhá:Dunsink Observatory - geograph.org.uk - 510911.jpg|clé|mion|[[Dún Sinche]]]] == An Téarma Féin == Tá an focal [[Gaeilge]] ''réalteolaíocht'' bunaithe ar "[[réalta]]" ("réalt" an leagan a úsáidtear i gcanúintí áirithe, "reult" an seanlitriú) agus ar "eolaíocht". Ina lán teangacha eile, ar nós an [[An Béarla|Bhéarla]] agus na [[An Ghearmáinis|Gearmáinise]], baintear úsáid as an téarma ''astronomy'', ''Astronomie'' agus araile, a fuarthas ón n[[Gréigis]] ἄστρον ("réalta") agus νόμος ("dlí" nó "cultúr") agus a chiallaíonn "[[dlí]] na réaltaí", is é sin, na dlíthe nádúrtha a stiúrann na réaltaí agus a ngluaiseachtaí ar an spéir. Maidir leis an téarma "[[réaltfhisic]]", is í an difríocht idir an réaltfhisic agus an réalteolaíocht, de réir an [[Foclóir|fhoclóra]], ná go bhfuil an réalteolaíocht ag plé leis na réada taobh amuigh d'[[atmaisféar]] an [[An Domhan|domhain]], agus go bhfuil an réaltfhisic ag déanamh [[taighde]] ar iompraíocht agus ar thréithe fisiceacha na réad réalteolaíoch agus ar na próiseanna dinimiciúla a mbíonn na réada sin páirteach iontu. Inniu, áfach, is beag réalteolaí nach dtéann i dtuilleamaí na [[Fisic|fisice]] agus na [[matamaitic]]e le feiniméin na [[Spéir|spéire]] a chiallú is a mhíniú, agus mar sin, bheadh sé chomh maith againn réaltfhisic a thabhairt ar gach sórt réalteolaíochta proifisiúnta a chleachtar inniu. Sna h[[ollscoil]]<nowiki/>eanna, bíonn sé ag brath ar chúiseanna stairiúla go minic, cé acu a thugtar institiúid na réaltfhisice nó institiúid na réalteolaíochta ar an institiúid ina ndéantar taighde ar cheisteanna réalteolaíochta. Thairis sin, is minic a bhain réalteolaí proifisiúnta céim amach san fhisic ar dtús, ionas nach ndeachaigh sé leis an réalteolaíocht ach ina dhiaidh sin. ''Astronomy and Astrophysics'' is teideal do cheann de na hirisleabhair is tábhachtaí ina bhfoilsítear torthaí taighde réalteolaíochta. == Stair == [[Íomhá:Newgrange Co Meath Ireland Travel Photography (138637185).jpeg|mion|333x333px|[[Brú na Bóinne]]]] Ar dtús, ní raibh i gceist leis an réalteolaíocht ach na daoine a bheith ag baint lán a súl as na réaltaí agus ag iarraidh eolas éigin a chur i dtoll le chéile fúthu ar an dóigh seo. Tógadh struchtúir anseo agus ansiúd a raibh baint éigin acu leis an réalteolaíocht agus leis an bhféilireacht, mar a chreidtear inniu. Is dócha, mar shampla, go mbaintí úsáid as [[Stonehenge]] le céim éigin a choinneáil le himeacht an ama agus leis an lá ceart a aithint leis na síolta a chur nó leis na barraí a bhaint. Roimh theacht an teileascóip, ní raibh sé indéanta na réaltaí a bhreathnú ach, abair, ó uachtar na dtithe arda nó ó mhullach an t[[sliabh|sléibhe]]. De réir is mar a chuaigh an cine daonna chun sibhialtachta in áiteanna, thosaigh na daoine ag tógáil réadlanna réalteolaíochta, agus iad ag déanamh taighde ar imeachtaí na spéire agus ag forbairt teoiricí faoin déanamh atá ar an ollchruinne. An chuid ba mhó den réalteolaíocht mhoch seo, bhí sí dírithe ar an spéir a mhapáil agus suíomh gach réalta nó pláinéad a chur i míotar - obair ar a dtugtar [[réaltmhéadracht]] inniu. [[Íomhá:2013 Solstice Newgrange.jpg|clé|mion|[[grianstad]] i m[[Brú na Bóinne]]]] Ba as na breathnuithe seo a fáisceadh an chéad tuiscint ar an n[[an Grianchóras|Grianchóras]] agus ar ghluaiseachtaí na bpláinéad, agus rinne na fealsúna a marana ar na breathnuithe seo le teoiricí dá gcuid féin a chumadh. Go ginearálta, rinne siad talamh slán de gurbh é an Domhan a bhí i lárphointe na hollchruinne, agus gurbh iad na réaltaí, [[an Ghrian]] agus na pláinéid a bhí ag timpeallú an lárphointe seo. Tugtar samhail gheolárnach ar an tuiscint seo ar an ollchruinne. Roimh lá an teileascóip féin, bhí na réalteolaithe in ann fionnachtana tábhachtacha a dhéanamh. Míle bliain roimh [[Íosa Críost|Chríost]], d'fhéach na réalteolaithe [[an tSín|Síneacha]] le claonadh aise an [[an Domhan|domhain]] (claonadh an [[Éiclipteach|éicliptigh]]) a mheas an chéad uair. Ba iad na Caildéigh ba túisce a d'aithin go n-uraítear [[an Ghealach]] go tráthrialta de réir ciogal ar leith (nó sáras, mar a thugtar air). == An Réalteolaíocht Bhreathnaitheach == === An Radairéalteolaíocht === === An Réalteolaíocht Infridhearg === === An Réalteolaíocht Optúil === === An Réalteolaíocht Ultraivialait === === An Réalteolaíocht X-ghathach === === An Réalteolaíocht Gháma-Ghathach === === An Cineál Réalteolaíochta nach bhfuil Bunaithe ar an Speictream Leictreamhaighnéadach === == An Réalteolaíocht Theoiriciúil == == Brainsí Sainiúla na Réalteolaíochta == === Réalteolaíocht na Gréine === === Réalteolaíocht na bPláinéad === === An Réalteolaíocht Réaltach === === Réalteolaíocht na Réaltraí === === An Réalteolaíocht Eachtar-Réaltrach === === An Chosmeolaíocht === == An Réalteolaíocht agus na hEolaíochtaí Eile == == An Réalteolaíocht Amaitéarach == == Ceisteanna Tábhachtacha sa Réalteolaíocht == == Féach freisin == * [[An Ghrian]] * [[An Ghealach]] * [[Mars (pláinéad)|Mars]] * [[An Grianchóras]] * [[Bealach na Bó Finne]] ==Naisc sheachtracha== == Tagairtí == {{reflist}} {{Vicífhoclóir}} {{síol-réalta}} [[Catagóir:Réalteolaíocht|*]] ptfxfcv6h458mijq9ubily0f2ggicpk 1318662 1318661 2026-06-27T01:13:51Z Divinations 63974 Cealaíodh athruithe [[Special:Contributions/Miksolwf|Miksolwf]] ([[User talk:Miksolwf|Plé]]); ar ais chuig leagan le [[User:Conradder|Conradder]] 1206001 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:Moon_Dedal_crater.jpg|thumb|right|275px|Réalteolaíocht na [[An Ghealach|Gealaí]]: an [[cráitéar]] mór [[Daedalas (cráitéar)|Daedalas]], [[grianghraf]] a thóg criú [[Apollo 11]] agus iad ag dul timpeall ar an ngealach sa bhliain 1969. Tá Daedalas i lár an taoibh den ghealach nach bhfuil le feiceáil ón domhan agus a thrastomhas thart ar 93 [[ciliméadar]] (58 míle).]] Is éard atá i gceist leis an '''réalteolaíocht''' ná [[taighde]] ar na reanna [[Neamh|neimhe]], cosúil leis na [[réalta]]í, na [[pláinéad|pláinéid]], na [[cóiméad|cóiméid]], agus na [[réaltra|réaltraí]], chomh maith leis na feiniméin go léir taobh amuigh d'[[atmaisféar an Domhain|atmaisféar an domhain]], cosúil leis an [[radaíocht]] chosmach. Baineann an réalteolaíocht leis an [[éabhlóid]], leis an bh[[fisic]], leis an g[[ceimic]], leis an [[meitéareolaíocht]] agus le gluaisne na reann neimhe, chomh maith le forbairt agus le fabhrú na [[An Chruinne|cruinne]]. Tá an réalteolaíocht ar ceann de na [[eolaíocht|heolaíochtaí]] is sine atá ann. Is dócha go raibh an [[duine]] [[An Réamhstair|réamhstairiúil]] féin i dtuilleamaí na réaltaí leis na treoracha a aimsiú agus é ag fánaíocht san [[fásach|fhásach]] nó ag [[seoltóireacht]] amuigh ar an teiscinn mhór. Bhí lucht réalteolaíochta éigin ag na [[Cultúr|cultúir]] is sine dá bhfuil aithne againn orthu, agus breathnuithe [[Spéir|spéire]] idir lámhaibh acu go tráthrialta, ach tháinig na [[seandálaíocht|seandálaithe]] trasna ar [[Uirlis|ghléasra]] réalteolaíochta is sine ná na cultúir sin féin. Ón taobh eile de, níor tháinig an réalteolaíocht i gcrann mar bhrainse nua-aimseartha eolaíochta sular tógadh an chéad [[teileascóp]]. Is féidir a rá gur craobhacha stairiúla réalteolaíochta iad an [[réaltmhéadracht]], an [[loingseoireacht]] réaltach, an réalteolaíocht bhreathnaitheach, an fhéilireacht agus an [[Astrala|astralaíocht]] féin, ach inniu, is gnách a shíleadh gurb ionann an réalteolaíocht nua-aimseartha agus an [[réaltfhisic]]. I rith na [[20ú haois|fichiú haoise]], scoilt an réalteolaíocht ina dhá brainse, mar atá, an réalteolaíocht bhreathnaitheach agus an réalteolaíocht theoiriciúil. * Is é an rud a bhíonn idir lámhaibh ag na '''réalteolaithe breathnaitheacha''' ná bailiú na sonraí agus a n-anailísiú de réir bhunphrionsabail na fisice. * Maidir leis an '''réalteolaíocht theoiriciúil''', díríonn sí ar fhorbairt na samhlacha eolaíocha - samhlacha ríomhbhunaithe nó ríomhchruthaithe iad go minic - le himeachtaí na [[spéir]]e agus an spáis a mhíniú is a chiallú. [[Íomhá:Stars Brewing in Cygnus X.jpg|clé|mion|réaltaí in Cygnus X]] Tá an dá chineál réalteolaíochta ag cur le chéile go minic, ó bhíonn teoiricí de dhíth leis na breathnuithe a mhíniú, agus breathnóireacht ag teastáil leis na teoiricí a dheimhniú is a fhíorú. Ceann den bheagán eolaíochtaí í an réalteolaíocht a bhaineann leas suntasach as obair na n-amaitéarach. Tá spéir na réaltaí fairsing go maith, agus ní féidir leis na réadlanna súil a choinneáil ar gach aon réalta ná ar gach aon chearn den spéir. Mar sin, is minic a thagann breathnuithe na réalteolaithe amaitéaracha isteach áisiúil ag an réalteolaí proifisiúnta, má tá rud éigin as an ngnáth tugtha faoi deara acu. Ní mór an réalteolaíocht a aithint thar an [[astralaíocht]]. Ní eolaíocht í an astralaíocht ach córas [[Creideamh|creidimh]] a ghlacann leis go bhfuil tionchar ag na reanna [[Neamh|neimhe]] ar shaol na [[Duine|ndaoine]]. [[Íomhá:Dunsink Observatory - geograph.org.uk - 510911.jpg|clé|mion|[[Dún Sinche]]]] == An Téarma Féin == Tá an focal [[Gaeilge]] ''réalteolaíocht'' bunaithe ar "[[réalta]]" ("réalt" an leagan a úsáidtear i gcanúintí áirithe, "reult" an seanlitriú) agus ar "eolaíocht". Ina lán teangacha eile, ar nós an [[An Béarla|Bhéarla]] agus na [[An Ghearmáinis|Gearmáinise]], baintear úsáid as an téarma ''astronomy'', ''Astronomie'' agus araile, a fuarthas ón n[[Gréigis]] ἄστρον ("réalta") agus νόμος ("dlí" nó "cultúr") agus a chiallaíonn "[[dlí]] na réaltaí", is é sin, na dlíthe nádúrtha a stiúrann na réaltaí agus a ngluaiseachtaí ar an spéir. Maidir leis an téarma "[[réaltfhisic]]", is í an difríocht idir an réaltfhisic agus an réalteolaíocht, de réir an [[Foclóir|fhoclóra]], ná go bhfuil an réalteolaíocht ag plé leis na réada taobh amuigh d'[[atmaisféar]] an [[An Domhan|domhain]], agus go bhfuil an réaltfhisic ag déanamh [[taighde]] ar iompraíocht agus ar thréithe fisiceacha na réad réalteolaíoch agus ar na próiseanna dinimiciúla a mbíonn na réada sin páirteach iontu. Inniu, áfach, is beag réalteolaí nach dtéann i dtuilleamaí na [[Fisic|fisice]] agus na [[matamaitic]]e le feiniméin na [[Spéir|spéire]] a chiallú is a mhíniú, agus mar sin, bheadh sé chomh maith againn réaltfhisic a thabhairt ar gach sórt réalteolaíochta proifisiúnta a chleachtar inniu. Sna h[[ollscoil]]<nowiki/>eanna, bíonn sé ag brath ar chúiseanna stairiúla go minic, cé acu a thugtar institiúid na réaltfhisice nó institiúid na réalteolaíochta ar an institiúid ina ndéantar taighde ar cheisteanna réalteolaíochta. Thairis sin, is minic a bhain réalteolaí proifisiúnta céim amach san fhisic ar dtús, ionas nach ndeachaigh sé leis an réalteolaíocht ach ina dhiaidh sin. ''Astronomy and Astrophysics'' is teideal do cheann de na hirisleabhair is tábhachtaí ina bhfoilsítear torthaí taighde réalteolaíochta. == Stair == [[Íomhá:Newgrange Co Meath Ireland Travel Photography (138637185).jpeg|mion|333x333px|[[Brú na Bóinne]]]] Ar dtús, ní raibh i gceist leis an réalteolaíocht ach na daoine a bheith ag baint lán a súl as na réaltaí agus ag iarraidh eolas éigin a chur i dtoll le chéile fúthu ar an dóigh seo. Tógadh struchtúir anseo agus ansiúd a raibh baint éigin acu leis an réalteolaíocht agus leis an bhféilireacht, mar a chreidtear inniu. Is dócha, mar shampla, go mbaintí úsáid as [[Stonehenge]] le céim éigin a choinneáil le himeacht an ama agus leis an lá ceart a aithint leis na síolta a chur nó leis na barraí a bhaint. Roimh theacht an teileascóip, ní raibh sé indéanta na réaltaí a bhreathnú ach, abair, ó uachtar na dtithe arda nó ó mhullach an t[[sliabh|sléibhe]]. De réir is mar a chuaigh an cine daonna chun sibhialtachta in áiteanna, thosaigh na daoine ag tógáil réadlanna réalteolaíochta, agus iad ag déanamh taighde ar imeachtaí na spéire agus ag forbairt teoiricí faoin déanamh atá ar an ollchruinne. An chuid ba mhó den réalteolaíocht mhoch seo, bhí sí dírithe ar an spéir a mhapáil agus suíomh gach réalta nó pláinéad a chur i míotar - obair ar a dtugtar [[réaltmhéadracht]] inniu. [[Íomhá:2013 Solstice Newgrange.jpg|clé|mion|[[grianstad]] i m[[Brú na Bóinne]]]] Ba as na breathnuithe seo a fáisceadh an chéad tuiscint ar an n[[an Grianchóras|Grianchóras]] agus ar ghluaiseachtaí na bpláinéad, agus rinne na fealsúna a marana ar na breathnuithe seo le teoiricí dá gcuid féin a chumadh. Go ginearálta, rinne siad talamh slán de gurbh é an Domhan a bhí i lárphointe na hollchruinne, agus gurbh iad na réaltaí, [[an Ghrian]] agus na pláinéid a bhí ag timpeallú an lárphointe seo. Tugtar samhail gheolárnach ar an tuiscint seo ar an ollchruinne. Roimh lá an teileascóip féin, bhí na réalteolaithe in ann fionnachtana tábhachtacha a dhéanamh. Míle bliain roimh [[Íosa Críost|Chríost]], d'fhéach na réalteolaithe [[an tSín|Síneacha]] le claonadh aise an [[an Domhan|domhain]] (claonadh an [[Éiclipteach|éicliptigh]]) a mheas an chéad uair. Ba iad na Caildéigh ba túisce a d'aithin go n-uraítear [[an Ghealach]] go tráthrialta de réir ciogal ar leith (nó sáras, mar a thugtar air). == An Réalteolaíocht Bhreathnaitheach == === An Radairéalteolaíocht === === An Réalteolaíocht Infridhearg === === An Réalteolaíocht Optúil === === An Réalteolaíocht Ultraivialait === === An Réalteolaíocht X-ghathach === === An Réalteolaíocht Gháma-Ghathach === === An Cineál Réalteolaíochta nach bhfuil Bunaithe ar an Speictream Leictreamhaighnéadach === == An Réalteolaíocht Theoiriciúil == == Brainsí Sainiúla na Réalteolaíochta == === Réalteolaíocht na Gréine === === Réalteolaíocht na bPláinéad === === An Réalteolaíocht Réaltach === === Réalteolaíocht na Réaltraí === === An Réalteolaíocht Eachtar-Réaltrach === === An Chosmeolaíocht === == An Réalteolaíocht agus na hEolaíochtaí Eile == == An Réalteolaíocht Amaitéarach == == Ceisteanna Tábhachtacha sa Réalteolaíocht == == Féach freisin == * [[An Ghrian]] * [[An Ghealach]] * [[Mars (pláinéad)|Mars]] * [[An Grianchóras]] * [[Bealach na Bó Finne]] ==Naisc sheachtracha== == Tagairtí == {{reflist}} {{Vicífhoclóir}} {{síol-réalta}} [[Catagóir:Réalteolaíocht|*]] qlqrmvek30jb25uk0w3sfsm3z9lecke 1318741 1318662 2026-06-27T09:17:46Z https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II 1318741 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II [[Íomhá:Moon_Dedal_crater.jpg|thumb|right|275px|Réalteolaíocht na [[An Ghealach|Gealaí]]: an [[cráitéar]] mór [[Daedalas (cráitéar)|Daedalas]], [[grianghraf]] a thóg criú [[Apollo 11]] agus iad ag dul timpeall ar an ngealach sa bhliain 1969. Tá Daedalas i lár an taoibh den ghealach nach bhfuil le feiceáil ón domhan agus a thrastomhas thart ar 93 [[ciliméadar]] (58 míle).]] Is éard atá i gceist leis an '''réalteolaíocht''' ná [[taighde]] ar na reanna [[Neamh|neimhe]], cosúil leis na [[réalta]]í, na [[pláinéad|pláinéid]], na [[cóiméad|cóiméid]], agus na [[réaltra|réaltraí]], chomh maith leis na feiniméin go léir taobh amuigh d'[[atmaisféar an Domhain|atmaisféar an domhain]], cosúil leis an [[radaíocht]] chosmach. Baineann an réalteolaíocht leis an [[éabhlóid]], leis an bh[[fisic]], leis an g[[ceimic]], leis an [[meitéareolaíocht]] agus le gluaisne na reann neimhe, chomh maith le forbairt agus le fabhrú na [[An Chruinne|cruinne]]. Tá an réalteolaíocht ar ceann de na [[eolaíocht|heolaíochtaí]] is sine atá ann. Is dócha go raibh an [[duine]] [[An Réamhstair|réamhstairiúil]] féin i dtuilleamaí na réaltaí leis na treoracha a aimsiú agus é ag fánaíocht san [[fásach|fhásach]] nó ag [[seoltóireacht]] amuigh ar an teiscinn mhór. Bhí lucht réalteolaíochta éigin ag na [[Cultúr|cultúir]] is sine dá bhfuil aithne againn orthu, agus breathnuithe [[Spéir|spéire]] idir lámhaibh acu go tráthrialta, ach tháinig na [[seandálaíocht|seandálaithe]] trasna ar [[Uirlis|ghléasra]] réalteolaíochta is sine ná na cultúir sin féin. Ón taobh eile de, níor tháinig an réalteolaíocht i gcrann mar bhrainse nua-aimseartha eolaíochta sular tógadh an chéad [[teileascóp]]. Is féidir a rá gur craobhacha stairiúla réalteolaíochta iad an [[réaltmhéadracht]], an [[loingseoireacht]] réaltach, an réalteolaíocht bhreathnaitheach, an fhéilireacht agus an [[Astrala|astralaíocht]] féin, ach inniu, is gnách a shíleadh gurb ionann an réalteolaíocht nua-aimseartha agus an [[réaltfhisic]]. I rith na [[20ú haois|fichiú haoise]], scoilt an réalteolaíocht ina dhá brainse, mar atá, an réalteolaíocht bhreathnaitheach agus an réalteolaíocht theoiriciúil. * Is é an rud a bhíonn idir lámhaibh ag na '''réalteolaithe breathnaitheacha''' ná bailiú na sonraí agus a n-anailísiú de réir bhunphrionsabail na fisice. * Maidir leis an '''réalteolaíocht theoiriciúil''', díríonn sí ar fhorbairt na samhlacha eolaíocha - samhlacha ríomhbhunaithe nó ríomhchruthaithe iad go minic - le himeachtaí na [[spéir]]e agus an spáis a mhíniú is a chiallú. [[Íomhá:Stars Brewing in Cygnus X.jpg|clé|mion|réaltaí in Cygnus X]] Tá an dá chineál réalteolaíochta ag cur le chéile go minic, ó bhíonn teoiricí de dhíth leis na breathnuithe a mhíniú, agus breathnóireacht ag teastáil leis na teoiricí a dheimhniú is a fhíorú. Ceann den bheagán eolaíochtaí í an réalteolaíocht a bhaineann leas suntasach as obair na n-amaitéarach. Tá spéir na réaltaí fairsing go maith, agus ní féidir leis na réadlanna súil a choinneáil ar gach aon réalta ná ar gach aon chearn den spéir. Mar sin, is minic a thagann breathnuithe na réalteolaithe amaitéaracha isteach áisiúil ag an réalteolaí proifisiúnta, má tá rud éigin as an ngnáth tugtha faoi deara acu. Ní mór an réalteolaíocht a aithint thar an [[astralaíocht]]. Ní eolaíocht í an astralaíocht ach córas [[Creideamh|creidimh]] a ghlacann leis go bhfuil tionchar ag na reanna [[Neamh|neimhe]] ar shaol na [[Duine|ndaoine]]. [[Íomhá:Dunsink Observatory - geograph.org.uk - 510911.jpg|clé|mion|[[Dún Sinche]]]] == An Téarma Féin == Tá an focal [[Gaeilge]] ''réalteolaíocht'' bunaithe ar "[[réalta]]" ("réalt" an leagan a úsáidtear i gcanúintí áirithe, "reult" an seanlitriú) agus ar "eolaíocht". Ina lán teangacha eile, ar nós an [[An Béarla|Bhéarla]] agus na [[An Ghearmáinis|Gearmáinise]], baintear úsáid as an téarma ''astronomy'', ''Astronomie'' agus araile, a fuarthas ón n[[Gréigis]] ἄστρον ("réalta") agus νόμος ("dlí" nó "cultúr") agus a chiallaíonn "[[dlí]] na réaltaí", is é sin, na dlíthe nádúrtha a stiúrann na réaltaí agus a ngluaiseachtaí ar an spéir. Maidir leis an téarma "[[réaltfhisic]]", is í an difríocht idir an réaltfhisic agus an réalteolaíocht, de réir an [[Foclóir|fhoclóra]], ná go bhfuil an réalteolaíocht ag plé leis na réada taobh amuigh d'[[atmaisféar]] an [[An Domhan|domhain]], agus go bhfuil an réaltfhisic ag déanamh [[taighde]] ar iompraíocht agus ar thréithe fisiceacha na réad réalteolaíoch agus ar na próiseanna dinimiciúla a mbíonn na réada sin páirteach iontu. Inniu, áfach, is beag réalteolaí nach dtéann i dtuilleamaí na [[Fisic|fisice]] agus na [[matamaitic]]e le feiniméin na [[Spéir|spéire]] a chiallú is a mhíniú, agus mar sin, bheadh sé chomh maith againn réaltfhisic a thabhairt ar gach sórt réalteolaíochta proifisiúnta a chleachtar inniu. Sna h[[ollscoil]]<nowiki/>eanna, bíonn sé ag brath ar chúiseanna stairiúla go minic, cé acu a thugtar institiúid na réaltfhisice nó institiúid na réalteolaíochta ar an institiúid ina ndéantar taighde ar cheisteanna réalteolaíochta. Thairis sin, is minic a bhain réalteolaí proifisiúnta céim amach san fhisic ar dtús, ionas nach ndeachaigh sé leis an réalteolaíocht ach ina dhiaidh sin. ''Astronomy and Astrophysics'' is teideal do cheann de na hirisleabhair is tábhachtaí ina bhfoilsítear torthaí taighde réalteolaíochta. == Stair == [[Íomhá:Newgrange Co Meath Ireland Travel Photography (138637185).jpeg|mion|333x333px|[[Brú na Bóinne]]]] Ar dtús, ní raibh i gceist leis an réalteolaíocht ach na daoine a bheith ag baint lán a súl as na réaltaí agus ag iarraidh eolas éigin a chur i dtoll le chéile fúthu ar an dóigh seo. Tógadh struchtúir anseo agus ansiúd a raibh baint éigin acu leis an réalteolaíocht agus leis an bhféilireacht, mar a chreidtear inniu. Is dócha, mar shampla, go mbaintí úsáid as [[Stonehenge]] le céim éigin a choinneáil le himeacht an ama agus leis an lá ceart a aithint leis na síolta a chur nó leis na barraí a bhaint. Roimh theacht an teileascóip, ní raibh sé indéanta na réaltaí a bhreathnú ach, abair, ó uachtar na dtithe arda nó ó mhullach an t[[sliabh|sléibhe]]. De réir is mar a chuaigh an cine daonna chun sibhialtachta in áiteanna, thosaigh na daoine ag tógáil réadlanna réalteolaíochta, agus iad ag déanamh taighde ar imeachtaí na spéire agus ag forbairt teoiricí faoin déanamh atá ar an ollchruinne. An chuid ba mhó den réalteolaíocht mhoch seo, bhí sí dírithe ar an spéir a mhapáil agus suíomh gach réalta nó pláinéad a chur i míotar - obair ar a dtugtar [[réaltmhéadracht]] inniu. [[Íomhá:2013 Solstice Newgrange.jpg|clé|mion|[[grianstad]] i m[[Brú na Bóinne]]]] Ba as na breathnuithe seo a fáisceadh an chéad tuiscint ar an n[[an Grianchóras|Grianchóras]] agus ar ghluaiseachtaí na bpláinéad, agus rinne na fealsúna a marana ar na breathnuithe seo le teoiricí dá gcuid féin a chumadh. Go ginearálta, rinne siad talamh slán de gurbh é an Domhan a bhí i lárphointe na hollchruinne, agus gurbh iad na réaltaí, [[an Ghrian]] agus na pláinéid a bhí ag timpeallú an lárphointe seo. Tugtar samhail gheolárnach ar an tuiscint seo ar an ollchruinne. Roimh lá an teileascóip féin, bhí na réalteolaithe in ann fionnachtana tábhachtacha a dhéanamh. Míle bliain roimh [[Íosa Críost|Chríost]], d'fhéach na réalteolaithe [[an tSín|Síneacha]] le claonadh aise an [[an Domhan|domhain]] (claonadh an [[Éiclipteach|éicliptigh]]) a mheas an chéad uair. Ba iad na Caildéigh ba túisce a d'aithin go n-uraítear [[an Ghealach]] go tráthrialta de réir ciogal ar leith (nó sáras, mar a thugtar air). == An Réalteolaíocht Bhreathnaitheach == === An Radairéalteolaíocht === === An Réalteolaíocht Infridhearg === === An Réalteolaíocht Optúil === === An Réalteolaíocht Ultraivialait === === An Réalteolaíocht X-ghathach === === An Réalteolaíocht Gháma-Ghathach === === An Cineál Réalteolaíochta nach bhfuil Bunaithe ar an Speictream Leictreamhaighnéadach === == An Réalteolaíocht Theoiriciúil == == Brainsí Sainiúla na Réalteolaíochta == === Réalteolaíocht na Gréine === === Réalteolaíocht na bPláinéad === === An Réalteolaíocht Réaltach === === Réalteolaíocht na Réaltraí === === An Réalteolaíocht Eachtar-Réaltrach === === An Chosmeolaíocht === == An Réalteolaíocht agus na hEolaíochtaí Eile == == An Réalteolaíocht Amaitéarach == == Ceisteanna Tábhachtacha sa Réalteolaíocht == == Féach freisin == * [[An Ghrian]] * [[An Ghealach]] * [[Mars (pláinéad)|Mars]] * [[An Grianchóras]] * [[Bealach na Bó Finne]] ==Naisc sheachtracha== == Tagairtí == {{reflist}} {{Vicífhoclóir}} {{síol-réalta}} [[Catagóir:Réalteolaíocht|*]] a8umd2crflj5xfa1d48a8icgewidc0d 1318891 1318741 2026-06-27T09:34:21Z XXBlackburnXx 36804 Reverted edit by a hidden user to last revision by [[User:Divinations|Divinations]] 1206001 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:Moon_Dedal_crater.jpg|thumb|right|275px|Réalteolaíocht na [[An Ghealach|Gealaí]]: an [[cráitéar]] mór [[Daedalas (cráitéar)|Daedalas]], [[grianghraf]] a thóg criú [[Apollo 11]] agus iad ag dul timpeall ar an ngealach sa bhliain 1969. Tá Daedalas i lár an taoibh den ghealach nach bhfuil le feiceáil ón domhan agus a thrastomhas thart ar 93 [[ciliméadar]] (58 míle).]] Is éard atá i gceist leis an '''réalteolaíocht''' ná [[taighde]] ar na reanna [[Neamh|neimhe]], cosúil leis na [[réalta]]í, na [[pláinéad|pláinéid]], na [[cóiméad|cóiméid]], agus na [[réaltra|réaltraí]], chomh maith leis na feiniméin go léir taobh amuigh d'[[atmaisféar an Domhain|atmaisféar an domhain]], cosúil leis an [[radaíocht]] chosmach. Baineann an réalteolaíocht leis an [[éabhlóid]], leis an bh[[fisic]], leis an g[[ceimic]], leis an [[meitéareolaíocht]] agus le gluaisne na reann neimhe, chomh maith le forbairt agus le fabhrú na [[An Chruinne|cruinne]]. Tá an réalteolaíocht ar ceann de na [[eolaíocht|heolaíochtaí]] is sine atá ann. Is dócha go raibh an [[duine]] [[An Réamhstair|réamhstairiúil]] féin i dtuilleamaí na réaltaí leis na treoracha a aimsiú agus é ag fánaíocht san [[fásach|fhásach]] nó ag [[seoltóireacht]] amuigh ar an teiscinn mhór. Bhí lucht réalteolaíochta éigin ag na [[Cultúr|cultúir]] is sine dá bhfuil aithne againn orthu, agus breathnuithe [[Spéir|spéire]] idir lámhaibh acu go tráthrialta, ach tháinig na [[seandálaíocht|seandálaithe]] trasna ar [[Uirlis|ghléasra]] réalteolaíochta is sine ná na cultúir sin féin. Ón taobh eile de, níor tháinig an réalteolaíocht i gcrann mar bhrainse nua-aimseartha eolaíochta sular tógadh an chéad [[teileascóp]]. Is féidir a rá gur craobhacha stairiúla réalteolaíochta iad an [[réaltmhéadracht]], an [[loingseoireacht]] réaltach, an réalteolaíocht bhreathnaitheach, an fhéilireacht agus an [[Astrala|astralaíocht]] féin, ach inniu, is gnách a shíleadh gurb ionann an réalteolaíocht nua-aimseartha agus an [[réaltfhisic]]. I rith na [[20ú haois|fichiú haoise]], scoilt an réalteolaíocht ina dhá brainse, mar atá, an réalteolaíocht bhreathnaitheach agus an réalteolaíocht theoiriciúil. * Is é an rud a bhíonn idir lámhaibh ag na '''réalteolaithe breathnaitheacha''' ná bailiú na sonraí agus a n-anailísiú de réir bhunphrionsabail na fisice. * Maidir leis an '''réalteolaíocht theoiriciúil''', díríonn sí ar fhorbairt na samhlacha eolaíocha - samhlacha ríomhbhunaithe nó ríomhchruthaithe iad go minic - le himeachtaí na [[spéir]]e agus an spáis a mhíniú is a chiallú. [[Íomhá:Stars Brewing in Cygnus X.jpg|clé|mion|réaltaí in Cygnus X]] Tá an dá chineál réalteolaíochta ag cur le chéile go minic, ó bhíonn teoiricí de dhíth leis na breathnuithe a mhíniú, agus breathnóireacht ag teastáil leis na teoiricí a dheimhniú is a fhíorú. Ceann den bheagán eolaíochtaí í an réalteolaíocht a bhaineann leas suntasach as obair na n-amaitéarach. Tá spéir na réaltaí fairsing go maith, agus ní féidir leis na réadlanna súil a choinneáil ar gach aon réalta ná ar gach aon chearn den spéir. Mar sin, is minic a thagann breathnuithe na réalteolaithe amaitéaracha isteach áisiúil ag an réalteolaí proifisiúnta, má tá rud éigin as an ngnáth tugtha faoi deara acu. Ní mór an réalteolaíocht a aithint thar an [[astralaíocht]]. Ní eolaíocht í an astralaíocht ach córas [[Creideamh|creidimh]] a ghlacann leis go bhfuil tionchar ag na reanna [[Neamh|neimhe]] ar shaol na [[Duine|ndaoine]]. [[Íomhá:Dunsink Observatory - geograph.org.uk - 510911.jpg|clé|mion|[[Dún Sinche]]]] == An Téarma Féin == Tá an focal [[Gaeilge]] ''réalteolaíocht'' bunaithe ar "[[réalta]]" ("réalt" an leagan a úsáidtear i gcanúintí áirithe, "reult" an seanlitriú) agus ar "eolaíocht". Ina lán teangacha eile, ar nós an [[An Béarla|Bhéarla]] agus na [[An Ghearmáinis|Gearmáinise]], baintear úsáid as an téarma ''astronomy'', ''Astronomie'' agus araile, a fuarthas ón n[[Gréigis]] ἄστρον ("réalta") agus νόμος ("dlí" nó "cultúr") agus a chiallaíonn "[[dlí]] na réaltaí", is é sin, na dlíthe nádúrtha a stiúrann na réaltaí agus a ngluaiseachtaí ar an spéir. Maidir leis an téarma "[[réaltfhisic]]", is í an difríocht idir an réaltfhisic agus an réalteolaíocht, de réir an [[Foclóir|fhoclóra]], ná go bhfuil an réalteolaíocht ag plé leis na réada taobh amuigh d'[[atmaisféar]] an [[An Domhan|domhain]], agus go bhfuil an réaltfhisic ag déanamh [[taighde]] ar iompraíocht agus ar thréithe fisiceacha na réad réalteolaíoch agus ar na próiseanna dinimiciúla a mbíonn na réada sin páirteach iontu. Inniu, áfach, is beag réalteolaí nach dtéann i dtuilleamaí na [[Fisic|fisice]] agus na [[matamaitic]]e le feiniméin na [[Spéir|spéire]] a chiallú is a mhíniú, agus mar sin, bheadh sé chomh maith againn réaltfhisic a thabhairt ar gach sórt réalteolaíochta proifisiúnta a chleachtar inniu. Sna h[[ollscoil]]<nowiki/>eanna, bíonn sé ag brath ar chúiseanna stairiúla go minic, cé acu a thugtar institiúid na réaltfhisice nó institiúid na réalteolaíochta ar an institiúid ina ndéantar taighde ar cheisteanna réalteolaíochta. Thairis sin, is minic a bhain réalteolaí proifisiúnta céim amach san fhisic ar dtús, ionas nach ndeachaigh sé leis an réalteolaíocht ach ina dhiaidh sin. ''Astronomy and Astrophysics'' is teideal do cheann de na hirisleabhair is tábhachtaí ina bhfoilsítear torthaí taighde réalteolaíochta. == Stair == [[Íomhá:Newgrange Co Meath Ireland Travel Photography (138637185).jpeg|mion|333x333px|[[Brú na Bóinne]]]] Ar dtús, ní raibh i gceist leis an réalteolaíocht ach na daoine a bheith ag baint lán a súl as na réaltaí agus ag iarraidh eolas éigin a chur i dtoll le chéile fúthu ar an dóigh seo. Tógadh struchtúir anseo agus ansiúd a raibh baint éigin acu leis an réalteolaíocht agus leis an bhféilireacht, mar a chreidtear inniu. Is dócha, mar shampla, go mbaintí úsáid as [[Stonehenge]] le céim éigin a choinneáil le himeacht an ama agus leis an lá ceart a aithint leis na síolta a chur nó leis na barraí a bhaint. Roimh theacht an teileascóip, ní raibh sé indéanta na réaltaí a bhreathnú ach, abair, ó uachtar na dtithe arda nó ó mhullach an t[[sliabh|sléibhe]]. De réir is mar a chuaigh an cine daonna chun sibhialtachta in áiteanna, thosaigh na daoine ag tógáil réadlanna réalteolaíochta, agus iad ag déanamh taighde ar imeachtaí na spéire agus ag forbairt teoiricí faoin déanamh atá ar an ollchruinne. An chuid ba mhó den réalteolaíocht mhoch seo, bhí sí dírithe ar an spéir a mhapáil agus suíomh gach réalta nó pláinéad a chur i míotar - obair ar a dtugtar [[réaltmhéadracht]] inniu. [[Íomhá:2013 Solstice Newgrange.jpg|clé|mion|[[grianstad]] i m[[Brú na Bóinne]]]] Ba as na breathnuithe seo a fáisceadh an chéad tuiscint ar an n[[an Grianchóras|Grianchóras]] agus ar ghluaiseachtaí na bpláinéad, agus rinne na fealsúna a marana ar na breathnuithe seo le teoiricí dá gcuid féin a chumadh. Go ginearálta, rinne siad talamh slán de gurbh é an Domhan a bhí i lárphointe na hollchruinne, agus gurbh iad na réaltaí, [[an Ghrian]] agus na pláinéid a bhí ag timpeallú an lárphointe seo. Tugtar samhail gheolárnach ar an tuiscint seo ar an ollchruinne. Roimh lá an teileascóip féin, bhí na réalteolaithe in ann fionnachtana tábhachtacha a dhéanamh. Míle bliain roimh [[Íosa Críost|Chríost]], d'fhéach na réalteolaithe [[an tSín|Síneacha]] le claonadh aise an [[an Domhan|domhain]] (claonadh an [[Éiclipteach|éicliptigh]]) a mheas an chéad uair. Ba iad na Caildéigh ba túisce a d'aithin go n-uraítear [[an Ghealach]] go tráthrialta de réir ciogal ar leith (nó sáras, mar a thugtar air). == An Réalteolaíocht Bhreathnaitheach == === An Radairéalteolaíocht === === An Réalteolaíocht Infridhearg === === An Réalteolaíocht Optúil === === An Réalteolaíocht Ultraivialait === === An Réalteolaíocht X-ghathach === === An Réalteolaíocht Gháma-Ghathach === === An Cineál Réalteolaíochta nach bhfuil Bunaithe ar an Speictream Leictreamhaighnéadach === == An Réalteolaíocht Theoiriciúil == == Brainsí Sainiúla na Réalteolaíochta == === Réalteolaíocht na Gréine === === Réalteolaíocht na bPláinéad === === An Réalteolaíocht Réaltach === === Réalteolaíocht na Réaltraí === === An Réalteolaíocht Eachtar-Réaltrach === === An Chosmeolaíocht === == An Réalteolaíocht agus na hEolaíochtaí Eile == == An Réalteolaíocht Amaitéarach == == Ceisteanna Tábhachtacha sa Réalteolaíocht == == Féach freisin == * [[An Ghrian]] * [[An Ghealach]] * [[Mars (pláinéad)|Mars]] * [[An Grianchóras]] * [[Bealach na Bó Finne]] ==Naisc sheachtracha== == Tagairtí == {{reflist}} {{Vicífhoclóir}} {{síol-réalta}} [[Catagóir:Réalteolaíocht|*]] qlqrmvek30jb25uk0w3sfsm3z9lecke 0 3253 1318610 1317177 2026-06-27T01:05:52Z Miksolwf 75344 https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI 1318610 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI [[Íomhá:Alexander Graham Telephone in Newyork.jpg|mion|[[Alexander Graham Bell]]]] Is éard atá i gceist le '''cumarsáid''' ná comhroinnt eolais. Má ghlactar le léamh leathan an fhocail, is féidir a rá gur gné bhunúsach na beatha fhéin í an chumarsáid agus í ar siúl ag na horgánaigh is simplí amach. Tá córas an-chasta cumarsáide in úsáid ag an gcine daonna, cuma más sméideadh beag atá i gceist nó áiseanna aimhréidhe leictreonacha. Ar na saghsanna cumarsáide is mó is dual don aois atá anois ann tá an [[bolscaireacht|bholscaireacht]] agus an [[fógraíocht|fhógraíocht]], rudaí ar chuspóir dóibh rud a áitiú ort agus é de chumas acu é a dhéanamh ar chéad bealach, más go híorónta nó go féin-chomhfhiosach féin é. Is mór an cúnamh don chumarsáid an cultúr céanna a bheith ag na daoine atá i gceist, cé gur minic ráite é nach féidir an mhíthuiscint a sheachaint sa chás sin féin. Tá dlúthbhaint ag an gcumarsáid leis an staidéar atá déanta ag fealsúna agus ag anailísí cultúrtha ar nádúr na [[comhartha|gcomharthaí]] agus na [[samhailchomhartha|samhailchomharthaí]]. == Féach freisin == [[Meáin chumarsáide na hÉireann]] == Tagairtí == {{reflist}} {{Síol}} [[Catagóir:Cultúr]] [[Catagóir:Cumarsáid|*]] [[Catagóir:Eolaíochtaí sóisialta]] f03zq3qztlx4pox5tq425mnovjth6l4 1318611 1318610 2026-06-27T01:05:58Z Divinations 63974 Cealaíodh athruithe [[Special:Contributions/Miksolwf|Miksolwf]] ([[User talk:Miksolwf|Plé]]); ar ais chuig leagan le [[User:Conradder|Conradder]] 1316798 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:Alexander Graham Telephone in Newyork.jpg|mion|[[Alexander Graham Bell]]]] Is éard atá i gceist le '''cumarsáid''' ná comhroinnt eolais. Má ghlactar le léamh leathan an fhocail, is féidir a rá gur gné bhunúsach na beatha fhéin í an chumarsáid agus í ar siúl ag na horgánaigh is simplí amach. Tá córas an-chasta cumarsáide in úsáid ag an gcine daonna, cuma más sméideadh beag atá i gceist nó áiseanna aimhréidhe leictreonacha. Ar na saghsanna cumarsáide is mó is dual don aois atá anois ann tá an [[bolscaireacht|bholscaireacht]] agus an [[fógraíocht|fhógraíocht]], rudaí ar chuspóir dóibh rud a áitiú ort agus é de chumas acu é a dhéanamh ar chéad bealach, más go híorónta nó go féin-chomhfhiosach féin é. Is mór an cúnamh don chumarsáid an cultúr céanna a bheith ag na daoine atá i gceist, cé gur minic ráite é nach féidir an mhíthuiscint a sheachaint sa chás sin féin. Tá dlúthbhaint ag an gcumarsáid leis an staidéar atá déanta ag fealsúna agus ag anailísí cultúrtha ar nádúr na [[comhartha|gcomharthaí]] agus na [[samhailchomhartha|samhailchomharthaí]]. == Féach freisin == [[Meáin chumarsáide na hÉireann]] == Tagairtí == {{reflist}} {{Síol}} [[Catagóir:Cultúr]] [[Catagóir:Cumarsáid|*]] [[Catagóir:Eolaíochtaí sóisialta]] t7j3ghzhhggl0m2ayssbo15t27b10fc 1318671 1318611 2026-06-27T01:14:56Z Miksolwf 75344 https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI 1318671 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI [[Íomhá:Alexander Graham Telephone in Newyork.jpg|mion|[[Alexander Graham Bell]]]] Is éard atá i gceist le '''cumarsáid''' ná comhroinnt eolais. Má ghlactar le léamh leathan an fhocail, is féidir a rá gur gné bhunúsach na beatha fhéin í an chumarsáid agus í ar siúl ag na horgánaigh is simplí amach. Tá córas an-chasta cumarsáide in úsáid ag an gcine daonna, cuma más sméideadh beag atá i gceist nó áiseanna aimhréidhe leictreonacha. Ar na saghsanna cumarsáide is mó is dual don aois atá anois ann tá an [[bolscaireacht|bholscaireacht]] agus an [[fógraíocht|fhógraíocht]], rudaí ar chuspóir dóibh rud a áitiú ort agus é de chumas acu é a dhéanamh ar chéad bealach, más go híorónta nó go féin-chomhfhiosach féin é. Is mór an cúnamh don chumarsáid an cultúr céanna a bheith ag na daoine atá i gceist, cé gur minic ráite é nach féidir an mhíthuiscint a sheachaint sa chás sin féin. Tá dlúthbhaint ag an gcumarsáid leis an staidéar atá déanta ag fealsúna agus ag anailísí cultúrtha ar nádúr na [[comhartha|gcomharthaí]] agus na [[samhailchomhartha|samhailchomharthaí]]. == Féach freisin == [[Meáin chumarsáide na hÉireann]] == Tagairtí == {{reflist}} {{Síol}} [[Catagóir:Cultúr]] [[Catagóir:Cumarsáid|*]] [[Catagóir:Eolaíochtaí sóisialta]] f03zq3qztlx4pox5tq425mnovjth6l4 1318672 1318671 2026-06-27T01:15:06Z Divinations 63974 Cealaíodh athruithe [[Special:Contributions/Miksolwf|Miksolwf]] ([[User talk:Miksolwf|Plé]]); ar ais chuig leagan le [[User:Divinations|Divinations]] 1316798 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:Alexander Graham Telephone in Newyork.jpg|mion|[[Alexander Graham Bell]]]] Is éard atá i gceist le '''cumarsáid''' ná comhroinnt eolais. Má ghlactar le léamh leathan an fhocail, is féidir a rá gur gné bhunúsach na beatha fhéin í an chumarsáid agus í ar siúl ag na horgánaigh is simplí amach. Tá córas an-chasta cumarsáide in úsáid ag an gcine daonna, cuma más sméideadh beag atá i gceist nó áiseanna aimhréidhe leictreonacha. Ar na saghsanna cumarsáide is mó is dual don aois atá anois ann tá an [[bolscaireacht|bholscaireacht]] agus an [[fógraíocht|fhógraíocht]], rudaí ar chuspóir dóibh rud a áitiú ort agus é de chumas acu é a dhéanamh ar chéad bealach, más go híorónta nó go féin-chomhfhiosach féin é. Is mór an cúnamh don chumarsáid an cultúr céanna a bheith ag na daoine atá i gceist, cé gur minic ráite é nach féidir an mhíthuiscint a sheachaint sa chás sin féin. Tá dlúthbhaint ag an gcumarsáid leis an staidéar atá déanta ag fealsúna agus ag anailísí cultúrtha ar nádúr na [[comhartha|gcomharthaí]] agus na [[samhailchomhartha|samhailchomharthaí]]. == Féach freisin == [[Meáin chumarsáide na hÉireann]] == Tagairtí == {{reflist}} {{Síol}} [[Catagóir:Cultúr]] [[Catagóir:Cumarsáid|*]] [[Catagóir:Eolaíochtaí sóisialta]] t7j3ghzhhggl0m2ayssbo15t27b10fc 1318719 1318672 2026-06-27T09:12:50Z https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II 1318719 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II [[Íomhá:Alexander Graham Telephone in Newyork.jpg|mion|[[Alexander Graham Bell]]]] Is éard atá i gceist le '''cumarsáid''' ná comhroinnt eolais. Má ghlactar le léamh leathan an fhocail, is féidir a rá gur gné bhunúsach na beatha fhéin í an chumarsáid agus í ar siúl ag na horgánaigh is simplí amach. Tá córas an-chasta cumarsáide in úsáid ag an gcine daonna, cuma más sméideadh beag atá i gceist nó áiseanna aimhréidhe leictreonacha. Ar na saghsanna cumarsáide is mó is dual don aois atá anois ann tá an [[bolscaireacht|bholscaireacht]] agus an [[fógraíocht|fhógraíocht]], rudaí ar chuspóir dóibh rud a áitiú ort agus é de chumas acu é a dhéanamh ar chéad bealach, más go híorónta nó go féin-chomhfhiosach féin é. Is mór an cúnamh don chumarsáid an cultúr céanna a bheith ag na daoine atá i gceist, cé gur minic ráite é nach féidir an mhíthuiscint a sheachaint sa chás sin féin. Tá dlúthbhaint ag an gcumarsáid leis an staidéar atá déanta ag fealsúna agus ag anailísí cultúrtha ar nádúr na [[comhartha|gcomharthaí]] agus na [[samhailchomhartha|samhailchomharthaí]]. == Féach freisin == [[Meáin chumarsáide na hÉireann]] == Tagairtí == {{reflist}} {{Síol}} [[Catagóir:Cultúr]] [[Catagóir:Cumarsáid|*]] [[Catagóir:Eolaíochtaí sóisialta]] rmyp0k5hwf31msp3pa2rznx4gjadu9n 1318892 1318719 2026-06-27T09:34:21Z XXBlackburnXx 36804 Reverted edit by a hidden user to last revision by [[User:Divinations|Divinations]] 1316798 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:Alexander Graham Telephone in Newyork.jpg|mion|[[Alexander Graham Bell]]]] Is éard atá i gceist le '''cumarsáid''' ná comhroinnt eolais. Má ghlactar le léamh leathan an fhocail, is féidir a rá gur gné bhunúsach na beatha fhéin í an chumarsáid agus í ar siúl ag na horgánaigh is simplí amach. Tá córas an-chasta cumarsáide in úsáid ag an gcine daonna, cuma más sméideadh beag atá i gceist nó áiseanna aimhréidhe leictreonacha. Ar na saghsanna cumarsáide is mó is dual don aois atá anois ann tá an [[bolscaireacht|bholscaireacht]] agus an [[fógraíocht|fhógraíocht]], rudaí ar chuspóir dóibh rud a áitiú ort agus é de chumas acu é a dhéanamh ar chéad bealach, más go híorónta nó go féin-chomhfhiosach féin é. Is mór an cúnamh don chumarsáid an cultúr céanna a bheith ag na daoine atá i gceist, cé gur minic ráite é nach féidir an mhíthuiscint a sheachaint sa chás sin féin. Tá dlúthbhaint ag an gcumarsáid leis an staidéar atá déanta ag fealsúna agus ag anailísí cultúrtha ar nádúr na [[comhartha|gcomharthaí]] agus na [[samhailchomhartha|samhailchomharthaí]]. == Féach freisin == [[Meáin chumarsáide na hÉireann]] == Tagairtí == {{reflist}} {{Síol}} [[Catagóir:Cultúr]] [[Catagóir:Cumarsáid|*]] [[Catagóir:Eolaíochtaí sóisialta]] t7j3ghzhhggl0m2ayssbo15t27b10fc 0 3254 1318673 1317181 2026-06-27T01:15:07Z Miksolwf 75344 https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI 1318673 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI [[Íomhá:Justice and law.png|mion|Dlí agus ceart]] Riail nó roinnt rialacha is ea an '''Dlí''' nó an '''Reacht''', é á chur i bhfeidhm ag na cúirteanna agus ag dul i bhfeidhm ar rialú stáit, ar an gcaidreamh idir forais an [[Rialtas|rialtais]] agus géillsinigh an stáit, agus ar an gcaidreamh atá ag géillsinigh ar a chéile. Dáil reachtais nó údarás eile a dhéanann an dlí, agus is gnách pionós a ghearradh ar an té nach bhfuil umhal dó. Ciall eile atá leis an bh[[focal]] is ea cleachtadh an dlí ag dlíodóirí. Ní raibh aon phobal riamh ann a bhí gan reacht, agus de ghnáth bíonn forais ar leith ann lena mhíniú agus lena athrú de réir mar is gá. Tá an-tionchar fós ag an reacht a rinne na [[Rómhánaigh]] ar dhlíthe na [[Eoraip|hEorpa]] agus [[an Domhan|an domhain]], agus tháinig athrú ar an dlí sin go háirithe de bharr na leasaithe a rinneadh sa [[An Bhreatain|Bhreatain]] le [[an Chairt Mhór]], san [[an Iodáil|Iodáil]] agus sa [[An Fhrainc|Fhrainc]] le [[Cód Napóilin]]. Tá dlí áitiúil, [[náisiún]]<nowiki/>ta agus idirnáisiúnta ann, agus dlíthe ar leith do réimsí éagsúla den [[saol]]. Dlí Canónta atá ag an [[Eaglais Chaitliceach Rómhánach|Eaglais Chaitliceach]] mar shampla, agus tá dlíthe idirnáisiúnta tráchtála agus [[Coireacht|coir]]<nowiki/>iúlachta ann chomh maith. == Tagairtí == {{reflist}} ==Naisc sheachtracha== ==Féach freisin== * [[Triail le giúiré]] {{Síol}} [[Catagóir:Dlí|*]] [[Catagóir:Rialtas|Dli]] [[Catagóir:Eolaíochtaí sóisialta]] 64ibqpksrdk1qsmqsdcd6mq4ezd09y6 1318675 1318673 2026-06-27T01:15:20Z Divinations 63974 Cealaíodh athruithe [[Special:Contributions/Miksolwf|Miksolwf]] ([[User talk:Miksolwf|Plé]]); ar ais chuig leagan le [[User:Conradder|Conradder]] 1025297 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:Justice and law.png|mion|Dlí agus ceart]] Riail nó roinnt rialacha is ea an '''Dlí''' nó an '''Reacht''', é á chur i bhfeidhm ag na cúirteanna agus ag dul i bhfeidhm ar rialú stáit, ar an gcaidreamh idir forais an [[Rialtas|rialtais]] agus géillsinigh an stáit, agus ar an gcaidreamh atá ag géillsinigh ar a chéile. Dáil reachtais nó údarás eile a dhéanann an dlí, agus is gnách pionós a ghearradh ar an té nach bhfuil umhal dó. Ciall eile atá leis an bh[[focal]] is ea cleachtadh an dlí ag dlíodóirí. Ní raibh aon phobal riamh ann a bhí gan reacht, agus de ghnáth bíonn forais ar leith ann lena mhíniú agus lena athrú de réir mar is gá. Tá an-tionchar fós ag an reacht a rinne na [[Rómhánaigh]] ar dhlíthe na [[Eoraip|hEorpa]] agus [[an Domhan|an domhain]], agus tháinig athrú ar an dlí sin go háirithe de bharr na leasaithe a rinneadh sa [[An Bhreatain|Bhreatain]] le [[an Chairt Mhór]], san [[an Iodáil|Iodáil]] agus sa [[An Fhrainc|Fhrainc]] le [[Cód Napóilin]]. Tá dlí áitiúil, [[náisiún]]<nowiki/>ta agus idirnáisiúnta ann, agus dlíthe ar leith do réimsí éagsúla den [[saol]]. Dlí Canónta atá ag an [[Eaglais Chaitliceach Rómhánach|Eaglais Chaitliceach]] mar shampla, agus tá dlíthe idirnáisiúnta tráchtála agus [[Coireacht|coir]]<nowiki/>iúlachta ann chomh maith. == Tagairtí == {{reflist}} ==Naisc sheachtracha== ==Féach freisin== * [[Triail le giúiré]] {{Síol}} [[Catagóir:Dlí|*]] [[Catagóir:Rialtas|Dli]] [[Catagóir:Eolaíochtaí sóisialta]] rpv6eqb4o39f5ye4mvrt3w03jv5sylv 1318746 1318675 2026-06-27T09:18:49Z https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II 1318746 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II [[Íomhá:Justice and law.png|mion|Dlí agus ceart]] Riail nó roinnt rialacha is ea an '''Dlí''' nó an '''Reacht''', é á chur i bhfeidhm ag na cúirteanna agus ag dul i bhfeidhm ar rialú stáit, ar an gcaidreamh idir forais an [[Rialtas|rialtais]] agus géillsinigh an stáit, agus ar an gcaidreamh atá ag géillsinigh ar a chéile. Dáil reachtais nó údarás eile a dhéanann an dlí, agus is gnách pionós a ghearradh ar an té nach bhfuil umhal dó. Ciall eile atá leis an bh[[focal]] is ea cleachtadh an dlí ag dlíodóirí. Ní raibh aon phobal riamh ann a bhí gan reacht, agus de ghnáth bíonn forais ar leith ann lena mhíniú agus lena athrú de réir mar is gá. Tá an-tionchar fós ag an reacht a rinne na [[Rómhánaigh]] ar dhlíthe na [[Eoraip|hEorpa]] agus [[an Domhan|an domhain]], agus tháinig athrú ar an dlí sin go háirithe de bharr na leasaithe a rinneadh sa [[An Bhreatain|Bhreatain]] le [[an Chairt Mhór]], san [[an Iodáil|Iodáil]] agus sa [[An Fhrainc|Fhrainc]] le [[Cód Napóilin]]. Tá dlí áitiúil, [[náisiún]]<nowiki/>ta agus idirnáisiúnta ann, agus dlíthe ar leith do réimsí éagsúla den [[saol]]. Dlí Canónta atá ag an [[Eaglais Chaitliceach Rómhánach|Eaglais Chaitliceach]] mar shampla, agus tá dlíthe idirnáisiúnta tráchtála agus [[Coireacht|coir]]<nowiki/>iúlachta ann chomh maith. == Tagairtí == {{reflist}} ==Naisc sheachtracha== ==Féach freisin== * [[Triail le giúiré]] {{Síol}} [[Catagóir:Dlí|*]] [[Catagóir:Rialtas|Dli]] [[Catagóir:Eolaíochtaí sóisialta]] 7marbyjjmu26e1kb88xfhyqzwrlote9 1318874 1318746 2026-06-27T09:34:21Z XXBlackburnXx 36804 Reverted edit by a hidden user to last revision by [[User:Divinations|Divinations]] 1025297 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:Justice and law.png|mion|Dlí agus ceart]] Riail nó roinnt rialacha is ea an '''Dlí''' nó an '''Reacht''', é á chur i bhfeidhm ag na cúirteanna agus ag dul i bhfeidhm ar rialú stáit, ar an gcaidreamh idir forais an [[Rialtas|rialtais]] agus géillsinigh an stáit, agus ar an gcaidreamh atá ag géillsinigh ar a chéile. Dáil reachtais nó údarás eile a dhéanann an dlí, agus is gnách pionós a ghearradh ar an té nach bhfuil umhal dó. Ciall eile atá leis an bh[[focal]] is ea cleachtadh an dlí ag dlíodóirí. Ní raibh aon phobal riamh ann a bhí gan reacht, agus de ghnáth bíonn forais ar leith ann lena mhíniú agus lena athrú de réir mar is gá. Tá an-tionchar fós ag an reacht a rinne na [[Rómhánaigh]] ar dhlíthe na [[Eoraip|hEorpa]] agus [[an Domhan|an domhain]], agus tháinig athrú ar an dlí sin go háirithe de bharr na leasaithe a rinneadh sa [[An Bhreatain|Bhreatain]] le [[an Chairt Mhór]], san [[an Iodáil|Iodáil]] agus sa [[An Fhrainc|Fhrainc]] le [[Cód Napóilin]]. Tá dlí áitiúil, [[náisiún]]<nowiki/>ta agus idirnáisiúnta ann, agus dlíthe ar leith do réimsí éagsúla den [[saol]]. Dlí Canónta atá ag an [[Eaglais Chaitliceach Rómhánach|Eaglais Chaitliceach]] mar shampla, agus tá dlíthe idirnáisiúnta tráchtála agus [[Coireacht|coir]]<nowiki/>iúlachta ann chomh maith. == Tagairtí == {{reflist}} ==Naisc sheachtracha== ==Féach freisin== * [[Triail le giúiré]] {{Síol}} [[Catagóir:Dlí|*]] [[Catagóir:Rialtas|Dli]] [[Catagóir:Eolaíochtaí sóisialta]] rpv6eqb4o39f5ye4mvrt3w03jv5sylv 0 3255 1318648 1317152 2026-06-27T01:12:42Z Miksolwf 75344 https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI 1318648 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI [[Íomhá:European honey bee extracts nectar.jpg|mion|Beach ag bailiú [[Neachtar|neachtair]]]] Is éard atá san '''éiceolaíocht''' brainse den [[eolaíocht]] a dhéanann staidéar ar dháileadh agus ar [[Líonmhaireacht (éiceolaíocht)|líonmhaireacht]] na n-orgánach beo, agus an idirghníomhaíocht idir [[Orgánach|orgánaigh]] agus a d[[timpeallacht]] is a gcomhshaol. Taispeánann an eolaíocht seo go bhfuil na neacha beo uile ag brath go mór ar a chéile. Mar shampla, tá na [[Beach|beacha]] is na [[Planda|plandaí]] spleách ar a chéile, de bhrí go b[[Pailniú|pailníonn]] na beacha na plandaí agus go gcothaíonn na plandaí na beacha.<ref name=":0">{{Luaigh foilseachán|author=Hussey, Matt|date=2011|title=Fréamh an Eolais|volume=Coiscéim}}</ref> Go minic, agus níos minice ná riamh b'fhéidir, cuireann gníomhaíochtaí [[Duine|daonna]] isteach go tubaisteach ar an gcomhshaol, agus bíonn an dochar seo tubaisteach do dhaoine ina dhiaidh sin. Uaidh sin, tá tábhacht as an gcoiteann ag baint leis an éiceolaíocht, féachaint an féidir tubaistí dá leithéid a sheachaint.<ref name=":0" /> Glactar leis gurb é an cine daonna atá ceannasach ar éiceolaíocht an [[domhan|domhain]], sa mhéid gur fearr an duine ná neart orgánach eile chun riachtanais an tsaoil a bhaint amach. Is mó an tionchar atá ag an duine ar an domhan ná mar atá aon orgánach eile. == Féach freisin == * [[Éiceamharú]] * [[Éiceolaíocht tírdhreacha]] * [[Pailé-éiceolaíocht]] == Tagairtí == {{reflist}} {{Síol}} [[Catagóir:Éiceolaíocht| ]] slobkonnnyndu3n0xa7c42op5jep9ty 1318650 1318648 2026-06-27T01:12:48Z Divinations 63974 Cealaíodh athruithe [[Special:Contributions/Miksolwf|Miksolwf]] ([[User talk:Miksolwf|Plé]]); ar ais chuig leagan le [[User:Conradder|Conradder]] 1256026 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:European honey bee extracts nectar.jpg|mion|Beach ag bailiú [[Neachtar|neachtair]]]] Is éard atá san '''éiceolaíocht''' brainse den [[eolaíocht]] a dhéanann staidéar ar dháileadh agus ar [[Líonmhaireacht (éiceolaíocht)|líonmhaireacht]] na n-orgánach beo, agus an idirghníomhaíocht idir [[Orgánach|orgánaigh]] agus a d[[timpeallacht]] is a gcomhshaol. Taispeánann an eolaíocht seo go bhfuil na neacha beo uile ag brath go mór ar a chéile. Mar shampla, tá na [[Beach|beacha]] is na [[Planda|plandaí]] spleách ar a chéile, de bhrí go b[[Pailniú|pailníonn]] na beacha na plandaí agus go gcothaíonn na plandaí na beacha.<ref name=":0">{{Luaigh foilseachán|author=Hussey, Matt|date=2011|title=Fréamh an Eolais|volume=Coiscéim}}</ref> Go minic, agus níos minice ná riamh b'fhéidir, cuireann gníomhaíochtaí [[Duine|daonna]] isteach go tubaisteach ar an gcomhshaol, agus bíonn an dochar seo tubaisteach do dhaoine ina dhiaidh sin. Uaidh sin, tá tábhacht as an gcoiteann ag baint leis an éiceolaíocht, féachaint an féidir tubaistí dá leithéid a sheachaint.<ref name=":0" /> Glactar leis gurb é an cine daonna atá ceannasach ar éiceolaíocht an [[domhan|domhain]], sa mhéid gur fearr an duine ná neart orgánach eile chun riachtanais an tsaoil a bhaint amach. Is mó an tionchar atá ag an duine ar an domhan ná mar atá aon orgánach eile. == Féach freisin == * [[Éiceamharú]] * [[Éiceolaíocht tírdhreacha]] * [[Pailé-éiceolaíocht]] == Tagairtí == {{reflist}} {{Síol}} [[Catagóir:Éiceolaíocht| ]] tbwchgozzujs56yarsoct589iu90pgs 1318736 1318650 2026-06-27T09:16:34Z https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II 1318736 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II [[Íomhá:European honey bee extracts nectar.jpg|mion|Beach ag bailiú [[Neachtar|neachtair]]]] Is éard atá san '''éiceolaíocht''' brainse den [[eolaíocht]] a dhéanann staidéar ar dháileadh agus ar [[Líonmhaireacht (éiceolaíocht)|líonmhaireacht]] na n-orgánach beo, agus an idirghníomhaíocht idir [[Orgánach|orgánaigh]] agus a d[[timpeallacht]] is a gcomhshaol. Taispeánann an eolaíocht seo go bhfuil na neacha beo uile ag brath go mór ar a chéile. Mar shampla, tá na [[Beach|beacha]] is na [[Planda|plandaí]] spleách ar a chéile, de bhrí go b[[Pailniú|pailníonn]] na beacha na plandaí agus go gcothaíonn na plandaí na beacha.<ref name=":0">{{Luaigh foilseachán|author=Hussey, Matt|date=2011|title=Fréamh an Eolais|volume=Coiscéim}}</ref> Go minic, agus níos minice ná riamh b'fhéidir, cuireann gníomhaíochtaí [[Duine|daonna]] isteach go tubaisteach ar an gcomhshaol, agus bíonn an dochar seo tubaisteach do dhaoine ina dhiaidh sin. Uaidh sin, tá tábhacht as an gcoiteann ag baint leis an éiceolaíocht, féachaint an féidir tubaistí dá leithéid a sheachaint.<ref name=":0" /> Glactar leis gurb é an cine daonna atá ceannasach ar éiceolaíocht an [[domhan|domhain]], sa mhéid gur fearr an duine ná neart orgánach eile chun riachtanais an tsaoil a bhaint amach. Is mó an tionchar atá ag an duine ar an domhan ná mar atá aon orgánach eile. == Féach freisin == * [[Éiceamharú]] * [[Éiceolaíocht tírdhreacha]] * [[Pailé-éiceolaíocht]] == Tagairtí == {{reflist}} {{Síol}} [[Catagóir:Éiceolaíocht| ]] k2amf5512s94h1x1p9vsc3mv9p64cgy 1318893 1318736 2026-06-27T09:34:21Z XXBlackburnXx 36804 Reverted edit by a hidden user to last revision by [[User:Divinations|Divinations]] 1256026 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:European honey bee extracts nectar.jpg|mion|Beach ag bailiú [[Neachtar|neachtair]]]] Is éard atá san '''éiceolaíocht''' brainse den [[eolaíocht]] a dhéanann staidéar ar dháileadh agus ar [[Líonmhaireacht (éiceolaíocht)|líonmhaireacht]] na n-orgánach beo, agus an idirghníomhaíocht idir [[Orgánach|orgánaigh]] agus a d[[timpeallacht]] is a gcomhshaol. Taispeánann an eolaíocht seo go bhfuil na neacha beo uile ag brath go mór ar a chéile. Mar shampla, tá na [[Beach|beacha]] is na [[Planda|plandaí]] spleách ar a chéile, de bhrí go b[[Pailniú|pailníonn]] na beacha na plandaí agus go gcothaíonn na plandaí na beacha.<ref name=":0">{{Luaigh foilseachán|author=Hussey, Matt|date=2011|title=Fréamh an Eolais|volume=Coiscéim}}</ref> Go minic, agus níos minice ná riamh b'fhéidir, cuireann gníomhaíochtaí [[Duine|daonna]] isteach go tubaisteach ar an gcomhshaol, agus bíonn an dochar seo tubaisteach do dhaoine ina dhiaidh sin. Uaidh sin, tá tábhacht as an gcoiteann ag baint leis an éiceolaíocht, féachaint an féidir tubaistí dá leithéid a sheachaint.<ref name=":0" /> Glactar leis gurb é an cine daonna atá ceannasach ar éiceolaíocht an [[domhan|domhain]], sa mhéid gur fearr an duine ná neart orgánach eile chun riachtanais an tsaoil a bhaint amach. Is mó an tionchar atá ag an duine ar an domhan ná mar atá aon orgánach eile. == Féach freisin == * [[Éiceamharú]] * [[Éiceolaíocht tírdhreacha]] * [[Pailé-éiceolaíocht]] == Tagairtí == {{reflist}} {{Síol}} [[Catagóir:Éiceolaíocht| ]] tbwchgozzujs56yarsoct589iu90pgs 0 3256 1318756 1315895 2026-06-27T09:20:55Z https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II 1318756 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II [[Íomhá:Breithiúnas Máiréad Ní Ghráda polaiteoir.png|mion|"Marcas de Grás", [[Breithiúnas]], dráma le [[Máiréad Ní Ghráda]] ]] Próiseas agus modh na cinnteoireachta i measc [[Duine|daoine]] is ea an '''pholaitíocht'''. Baineann sé le gach gné don idirghníomhaíocht i ngrúpaí, i gcúrsaí [[gnó]], acadúla, [[creideamh|creidimh]] agus [[rialtas|rialtóireachta]]. Ó cuireadh eagar ar dhaoine an chéad lá ba ghá dóibh dualgaisí agus pribhléidí a roinnt eatarthu agus ba chuid nádúrtha den éabhlóid é go mbeadh iomaíocht agus comhoibriú ann. [[Íomhá:Vote for ME . . . - geograph.org.uk - 344776.jpg|mion|Feachtas toghchánaíochta]]De réir mar a d'éirigh na grúpaí daoine níos sofaisticiúla cuireadh tús le ceirdeanna speisialta ar nós sagairt, [[dlí|dlíodóirí]], bailitheoirí cánach, riarthóirí agus mar sin de agus d'fhorbairt córais éagsúla chun an comhoibriú agus an iomaíocht eatarthu a choinneáil faoi smacht. Is ón bhfocal [[Gréigis]]e ''polis'' a thagann 'polaitíocht', rud a léiríonn cé chomh lárnach is atá an chathair mar ionad polaitiúil. De ghnáth is i gcomhthéacs riarachán [[Rialtas|rialtais]] a phléitear an pholaitíocht inniu. == Idéolaíocht pholaitiúla == * [[Coimeádachas]] * [[Cumannachas]] * [[Daonlathas]] * [[Faisisteachas]] * [[Liobrálachas]] * [[Monarcacht]] * [[Oligarcacht]] * [[Sóisialachas]] * [[Ainriailachas]] Sa pholaitíocht nua-aimseartha roinntear an idé-eolaíocht ina dhá leath - an [[Eite Chlé]] is an [[Eite Dheis]]. É sin ráite tá sé fíor dheacair idirdhealú a dhéanamh idir an dá [[Fealsúnacht|fhealsúnacht]] i dtíortha daonlathacha na h[[Eorpa]]. In [[Éire|Éirinn]] bheadh sé deacair an t-idirdhealú sin a dhéanamh go mór mhór idir na príomhpháirtithe. Bheadh sé deacair ag aon saineolaí é sin a dhéanamh. == Féach freisin == [[Breithiúnas]], le [[Máiréad Ní Ghráda]] == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Polaitíocht|*]] [[Catagóir:Cultúr]] 9ka2q0xrc2o3qowf8w41jyw7gkpfwei 1318868 1318756 2026-06-27T09:34:21Z XXBlackburnXx 36804 Reverted edit by a hidden user to last revision by [[User:Quinlan83|Quinlan83]] 1176069 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:Breithiúnas Máiréad Ní Ghráda polaiteoir.png|mion|"Marcas de Grás", [[Breithiúnas]], dráma le [[Máiréad Ní Ghráda]] ]] Próiseas agus modh na cinnteoireachta i measc [[Duine|daoine]] is ea an '''pholaitíocht'''. Baineann sé le gach gné don idirghníomhaíocht i ngrúpaí, i gcúrsaí [[gnó]], acadúla, [[creideamh|creidimh]] agus [[rialtas|rialtóireachta]]. Ó cuireadh eagar ar dhaoine an chéad lá ba ghá dóibh dualgaisí agus pribhléidí a roinnt eatarthu agus ba chuid nádúrtha den éabhlóid é go mbeadh iomaíocht agus comhoibriú ann. [[Íomhá:Vote for ME . . . - geograph.org.uk - 344776.jpg|mion|Feachtas toghchánaíochta]]De réir mar a d'éirigh na grúpaí daoine níos sofaisticiúla cuireadh tús le ceirdeanna speisialta ar nós sagairt, [[dlí|dlíodóirí]], bailitheoirí cánach, riarthóirí agus mar sin de agus d'fhorbairt córais éagsúla chun an comhoibriú agus an iomaíocht eatarthu a choinneáil faoi smacht. Is ón bhfocal [[Gréigis]]e ''polis'' a thagann 'polaitíocht', rud a léiríonn cé chomh lárnach is atá an chathair mar ionad polaitiúil. De ghnáth is i gcomhthéacs riarachán [[Rialtas|rialtais]] a phléitear an pholaitíocht inniu. == Idéolaíocht pholaitiúla == * [[Coimeádachas]] * [[Cumannachas]] * [[Daonlathas]] * [[Faisisteachas]] * [[Liobrálachas]] * [[Monarcacht]] * [[Oligarcacht]] * [[Sóisialachas]] * [[Ainriailachas]] Sa pholaitíocht nua-aimseartha roinntear an idé-eolaíocht ina dhá leath - an [[Eite Chlé]] is an [[Eite Dheis]]. É sin ráite tá sé fíor dheacair idirdhealú a dhéanamh idir an dá [[Fealsúnacht|fhealsúnacht]] i dtíortha daonlathacha na h[[Eorpa]]. In [[Éire|Éirinn]] bheadh sé deacair an t-idirdhealú sin a dhéanamh go mór mhór idir na príomhpháirtithe. Bheadh sé deacair ag aon saineolaí é sin a dhéanamh. == Féach freisin == [[Breithiúnas]], le [[Máiréad Ní Ghráda]] == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Polaitíocht|*]] [[Catagóir:Cultúr]] posfgo7exik7dh59nepzymq3yes9adi 0 3267 1318665 1317172 2026-06-27T01:14:15Z Miksolwf 75344 https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI 1318665 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI [[Íomhá:The Normal Distribution.svg|thumb|An dáileadh normalach]] Brainse den [[matamaitic|mhatamaitic]] is é an '''staidreamh''', nó an '''staitistic''', a phléann le bailiú, próiseáil is anailísiú sonraí uimhriúla chun eolas achoirnrithe a sholáthar uathu<ref>Hussey, Matt - Fréamh an Eolais (Coiscéim 2011) </ref>. Cé nár dhóigh leat gur féidir aon rud deimhneach a rá faoina leithéidí, is féidir a rá de réir theoiric na [[dóchúlacht]]a cén seans atá ann go dtarlóidh imeacht fánach agus cur síos a dhéanamh ar an gcóras dá réir. Baintear leas as an staidreamh i gcúrsaí [[Airgead (eacnamaíocht)|airgead]]<nowiki/>ais, sa stocmhargadh, i dtrialacha [[leigheas|leighis]], sa bhfisic chandamach, agus i dtrialacha ina mbíonn earráid ag baint leis na tomhais a dhéantar. Mar shampla, maidir le tacar sonraí, ríomhtar an meán, an t-airmheán is an mód, agus mar thomhais ar inathraitheacht na sonraí is a leathadh, an raon is an diall caighdeánach. === Staitistic mhatamaiticiúil === Is é atá i gceist le staitistic mhatamaiticiúil ná an mhatamaitic a chur i bhfeidhm ar staitisticí. I measc na dteicnící matamaitice a úsáidtear chuige seo tá an anailís mhatamaiticiúil, an t-ailgéabar líneach, an anailís stocastach, cothromóidí difreálacha, agus teoiric na dóchúlachta um tomhas-teoiriciúil. == Stair == [[File:Jerôme Cardan.jpg|thumb|right|upright=1.05|[[Gerolamo Cardano]], ceannródaí ar mhatamaitic na dóchúlachta.]] Téann na scríbhinní luatha ar thátal staitistiúil siar go matamaiticeoirí Arabacha agus cripteagrafaithe, le linn an Ré Órga Ioslamaí idir an 8ú agus an 13ú haois. Scríobh Al-Khalil (717–786) "Leabhar Teachtaireachtaí Cripteagrafacha", ina bhfuil iomalartuithe agus teaglamaí in úsáid don chéad uair chun focal Araibis a liostáil le gutaí agus gan iad.<ref name="LB">{{cite journal|last=Broemeling|first=Lyle D.|title=An Account of Early Statistical Inference in Arab Cryptology|journal=The American Statistician|date=1 November 2011|volume=65|issue=4|pages=255–257|doi=10.1198/tas.2011.10191|s2cid=123537702}}</ref> Ina leabhar "Lamhscríbhinn ar Theachtaireachtaí Cripteagrafacha a Scaoileadha", thug Al-Kindi cur síos mionsonraithe ar conas leas a bhaint as anailís minicíochta chun teachtaireachtaí criptithe a scaoileadh. Freisin, ba e Al-Kindi a chéad bhain leas Freisin, ba e Al-Kindi a chéad bhain leas as infeireas staitistiúil, nuair d’fhorbair seisean agus cripteagrafaithe Arabacha eile ina dhiaidh sin na modhanna staidrimh luatha chun teachtaireachtaí criptithe a scaoileadh. Rinne Ibn Adlan (1187–1268) cion tábhachtach ina dhiaidh sin, maidir le méid an tsampla a úsáid in anailís minicíochta. == Féach freisin == == Tagairtí == {{reflist}} {{Síol-mata}} [[Catagóir:Eolaíochtaí foirmiúla]] [[Catagóir:Staidreamh|*]] 7zr2kf9pvwfnt36s9miz237beoigzpi 1318666 1318665 2026-06-27T01:14:19Z Divinations 63974 Cealaíodh athruithe [[Special:Contributions/Miksolwf|Miksolwf]] ([[User talk:Miksolwf|Plé]]); ar ais chuig leagan le [[User:Conradder|Conradder]] 1309894 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:The Normal Distribution.svg|thumb|An dáileadh normalach]] Brainse den [[matamaitic|mhatamaitic]] is é an '''staidreamh''', nó an '''staitistic''', a phléann le bailiú, próiseáil is anailísiú sonraí uimhriúla chun eolas achoirnrithe a sholáthar uathu<ref>Hussey, Matt - Fréamh an Eolais (Coiscéim 2011) </ref>. Cé nár dhóigh leat gur féidir aon rud deimhneach a rá faoina leithéidí, is féidir a rá de réir theoiric na [[dóchúlacht]]a cén seans atá ann go dtarlóidh imeacht fánach agus cur síos a dhéanamh ar an gcóras dá réir. Baintear leas as an staidreamh i gcúrsaí [[Airgead (eacnamaíocht)|airgead]]<nowiki/>ais, sa stocmhargadh, i dtrialacha [[leigheas|leighis]], sa bhfisic chandamach, agus i dtrialacha ina mbíonn earráid ag baint leis na tomhais a dhéantar. Mar shampla, maidir le tacar sonraí, ríomhtar an meán, an t-airmheán is an mód, agus mar thomhais ar inathraitheacht na sonraí is a leathadh, an raon is an diall caighdeánach. === Staitistic mhatamaiticiúil === Is é atá i gceist le staitistic mhatamaiticiúil ná an mhatamaitic a chur i bhfeidhm ar staitisticí. I measc na dteicnící matamaitice a úsáidtear chuige seo tá an anailís mhatamaiticiúil, an t-ailgéabar líneach, an anailís stocastach, cothromóidí difreálacha, agus teoiric na dóchúlachta um tomhas-teoiriciúil. == Stair == [[File:Jerôme Cardan.jpg|thumb|right|upright=1.05|[[Gerolamo Cardano]], ceannródaí ar mhatamaitic na dóchúlachta.]] Téann na scríbhinní luatha ar thátal staitistiúil siar go matamaiticeoirí Arabacha agus cripteagrafaithe, le linn an Ré Órga Ioslamaí idir an 8ú agus an 13ú haois. Scríobh Al-Khalil (717–786) "Leabhar Teachtaireachtaí Cripteagrafacha", ina bhfuil iomalartuithe agus teaglamaí in úsáid don chéad uair chun focal Araibis a liostáil le gutaí agus gan iad.<ref name="LB">{{cite journal|last=Broemeling|first=Lyle D.|title=An Account of Early Statistical Inference in Arab Cryptology|journal=The American Statistician|date=1 November 2011|volume=65|issue=4|pages=255–257|doi=10.1198/tas.2011.10191|s2cid=123537702}}</ref> Ina leabhar "Lamhscríbhinn ar Theachtaireachtaí Cripteagrafacha a Scaoileadha", thug Al-Kindi cur síos mionsonraithe ar conas leas a bhaint as anailís minicíochta chun teachtaireachtaí criptithe a scaoileadh. Freisin, ba e Al-Kindi a chéad bhain leas Freisin, ba e Al-Kindi a chéad bhain leas as infeireas staitistiúil, nuair d’fhorbair seisean agus cripteagrafaithe Arabacha eile ina dhiaidh sin na modhanna staidrimh luatha chun teachtaireachtaí criptithe a scaoileadh. Rinne Ibn Adlan (1187–1268) cion tábhachtach ina dhiaidh sin, maidir le méid an tsampla a úsáid in anailís minicíochta. == Féach freisin == == Tagairtí == {{reflist}} {{Síol-mata}} [[Catagóir:Eolaíochtaí foirmiúla]] [[Catagóir:Staidreamh|*]] 2z0hfytafhxyaoiwk94twogn5gncuv1 1318743 1318666 2026-06-27T09:18:16Z https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II 1318743 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II [[Íomhá:The Normal Distribution.svg|thumb|An dáileadh normalach]] Brainse den [[matamaitic|mhatamaitic]] is é an '''staidreamh''', nó an '''staitistic''', a phléann le bailiú, próiseáil is anailísiú sonraí uimhriúla chun eolas achoirnrithe a sholáthar uathu<ref>Hussey, Matt - Fréamh an Eolais (Coiscéim 2011) </ref>. Cé nár dhóigh leat gur féidir aon rud deimhneach a rá faoina leithéidí, is féidir a rá de réir theoiric na [[dóchúlacht]]a cén seans atá ann go dtarlóidh imeacht fánach agus cur síos a dhéanamh ar an gcóras dá réir. Baintear leas as an staidreamh i gcúrsaí [[Airgead (eacnamaíocht)|airgead]]<nowiki/>ais, sa stocmhargadh, i dtrialacha [[leigheas|leighis]], sa bhfisic chandamach, agus i dtrialacha ina mbíonn earráid ag baint leis na tomhais a dhéantar. Mar shampla, maidir le tacar sonraí, ríomhtar an meán, an t-airmheán is an mód, agus mar thomhais ar inathraitheacht na sonraí is a leathadh, an raon is an diall caighdeánach. === Staitistic mhatamaiticiúil === Is é atá i gceist le staitistic mhatamaiticiúil ná an mhatamaitic a chur i bhfeidhm ar staitisticí. I measc na dteicnící matamaitice a úsáidtear chuige seo tá an anailís mhatamaiticiúil, an t-ailgéabar líneach, an anailís stocastach, cothromóidí difreálacha, agus teoiric na dóchúlachta um tomhas-teoiriciúil. == Stair == [[File:Jerôme Cardan.jpg|thumb|right|upright=1.05|[[Gerolamo Cardano]], ceannródaí ar mhatamaitic na dóchúlachta.]] Téann na scríbhinní luatha ar thátal staitistiúil siar go matamaiticeoirí Arabacha agus cripteagrafaithe, le linn an Ré Órga Ioslamaí idir an 8ú agus an 13ú haois. Scríobh Al-Khalil (717–786) "Leabhar Teachtaireachtaí Cripteagrafacha", ina bhfuil iomalartuithe agus teaglamaí in úsáid don chéad uair chun focal Araibis a liostáil le gutaí agus gan iad.<ref name="LB">{{cite journal|last=Broemeling|first=Lyle D.|title=An Account of Early Statistical Inference in Arab Cryptology|journal=The American Statistician|date=1 November 2011|volume=65|issue=4|pages=255–257|doi=10.1198/tas.2011.10191|s2cid=123537702}}</ref> Ina leabhar "Lamhscríbhinn ar Theachtaireachtaí Cripteagrafacha a Scaoileadha", thug Al-Kindi cur síos mionsonraithe ar conas leas a bhaint as anailís minicíochta chun teachtaireachtaí criptithe a scaoileadh. Freisin, ba e Al-Kindi a chéad bhain leas Freisin, ba e Al-Kindi a chéad bhain leas as infeireas staitistiúil, nuair d’fhorbair seisean agus cripteagrafaithe Arabacha eile ina dhiaidh sin na modhanna staidrimh luatha chun teachtaireachtaí criptithe a scaoileadh. Rinne Ibn Adlan (1187–1268) cion tábhachtach ina dhiaidh sin, maidir le méid an tsampla a úsáid in anailís minicíochta. == Féach freisin == == Tagairtí == {{reflist}} {{Síol-mata}} [[Catagóir:Eolaíochtaí foirmiúla]] [[Catagóir:Staidreamh|*]] kpynlyb1oyir74tu27djy9ka4ft0ggv 1318886 1318743 2026-06-27T09:34:21Z XXBlackburnXx 36804 Reverted edit by a hidden user to last revision by [[User:Divinations|Divinations]] 1309894 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:The Normal Distribution.svg|thumb|An dáileadh normalach]] Brainse den [[matamaitic|mhatamaitic]] is é an '''staidreamh''', nó an '''staitistic''', a phléann le bailiú, próiseáil is anailísiú sonraí uimhriúla chun eolas achoirnrithe a sholáthar uathu<ref>Hussey, Matt - Fréamh an Eolais (Coiscéim 2011) </ref>. Cé nár dhóigh leat gur féidir aon rud deimhneach a rá faoina leithéidí, is féidir a rá de réir theoiric na [[dóchúlacht]]a cén seans atá ann go dtarlóidh imeacht fánach agus cur síos a dhéanamh ar an gcóras dá réir. Baintear leas as an staidreamh i gcúrsaí [[Airgead (eacnamaíocht)|airgead]]<nowiki/>ais, sa stocmhargadh, i dtrialacha [[leigheas|leighis]], sa bhfisic chandamach, agus i dtrialacha ina mbíonn earráid ag baint leis na tomhais a dhéantar. Mar shampla, maidir le tacar sonraí, ríomhtar an meán, an t-airmheán is an mód, agus mar thomhais ar inathraitheacht na sonraí is a leathadh, an raon is an diall caighdeánach. === Staitistic mhatamaiticiúil === Is é atá i gceist le staitistic mhatamaiticiúil ná an mhatamaitic a chur i bhfeidhm ar staitisticí. I measc na dteicnící matamaitice a úsáidtear chuige seo tá an anailís mhatamaiticiúil, an t-ailgéabar líneach, an anailís stocastach, cothromóidí difreálacha, agus teoiric na dóchúlachta um tomhas-teoiriciúil. == Stair == [[File:Jerôme Cardan.jpg|thumb|right|upright=1.05|[[Gerolamo Cardano]], ceannródaí ar mhatamaitic na dóchúlachta.]] Téann na scríbhinní luatha ar thátal staitistiúil siar go matamaiticeoirí Arabacha agus cripteagrafaithe, le linn an Ré Órga Ioslamaí idir an 8ú agus an 13ú haois. Scríobh Al-Khalil (717–786) "Leabhar Teachtaireachtaí Cripteagrafacha", ina bhfuil iomalartuithe agus teaglamaí in úsáid don chéad uair chun focal Araibis a liostáil le gutaí agus gan iad.<ref name="LB">{{cite journal|last=Broemeling|first=Lyle D.|title=An Account of Early Statistical Inference in Arab Cryptology|journal=The American Statistician|date=1 November 2011|volume=65|issue=4|pages=255–257|doi=10.1198/tas.2011.10191|s2cid=123537702}}</ref> Ina leabhar "Lamhscríbhinn ar Theachtaireachtaí Cripteagrafacha a Scaoileadha", thug Al-Kindi cur síos mionsonraithe ar conas leas a bhaint as anailís minicíochta chun teachtaireachtaí criptithe a scaoileadh. Freisin, ba e Al-Kindi a chéad bhain leas Freisin, ba e Al-Kindi a chéad bhain leas as infeireas staitistiúil, nuair d’fhorbair seisean agus cripteagrafaithe Arabacha eile ina dhiaidh sin na modhanna staidrimh luatha chun teachtaireachtaí criptithe a scaoileadh. Rinne Ibn Adlan (1187–1268) cion tábhachtach ina dhiaidh sin, maidir le méid an tsampla a úsáid in anailís minicíochta. == Féach freisin == == Tagairtí == {{reflist}} {{Síol-mata}} [[Catagóir:Eolaíochtaí foirmiúla]] [[Catagóir:Staidreamh|*]] 2z0hfytafhxyaoiwk94twogn5gncuv1 14 3363 1318829 1316036 2026-06-27T09:34:02Z https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II 1318829 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II Ailt faoi [[Tír|thíortha]] an domhain atá anseo. {{Catcómhaoin|Countries}} [[Catagóir:Tíreolaíocht]] [[Catagóir:Geografaíocht pholaitiúil]] [[Catagóir:Áiteanna]] 2pthc7u4hjwz1s60txg6uvo2rhjeex3 1318831 1318829 2026-06-27T09:34:20Z XXBlackburnXx 36804 Reverted edit by a hidden user to last revision by [[User:Quinlan83|Quinlan83]] 647609 wikitext text/x-wiki Ailt faoi [[Tír|thíortha]] an domhain atá anseo. {{Catcómhaoin|Countries}} [[Catagóir:Tíreolaíocht]] [[Catagóir:Geografaíocht pholaitiúil]] [[Catagóir:Áiteanna]] bqt5jzbndfmhlwz50w27eplcod8d63o 0 3404 1318680 1317188 2026-06-27T01:15:39Z Miksolwf 75344 https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI 1318680 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI [[Íomhá:Lies-pound-yen-euro-dollar.png|mion|Cúrsaíocht]] Is éard is '''Gnó''' ann comhlacht nó eagras tionsclaíoch, tráchtála nó gairmiúil a sholáthraíonn earraí nó seirbhísí. In [[Éire|Éirinn]] agus i dtíortha eile tá neart daoine ar fostú ag comhlachtaí móra idirnáisiúnta ar nós [[Intel]] agus [[Pfizer]], rud is baol dóibh go minic má thagann meath ar an ngeilleagar domhanda. I mórán tíortha tá rath ar ghnólachtaí áitiúla nó náisiúnta a fhreastalaíonn i slite ar leith ar phobal na tíre; in Éirinn tá leithéidí [[Ryanair]], [[CRH]], [[Kerry Group]] agus [[Glen Dimplex]] le fáil. Tá roinnt fo-ábhar ag baint le cúrsaí gnó mar a leanas: * [[Margaíocht]] * [[Airgeadas]] * [[Bainistiú Daoine]] * [[Cuntasaíocht]] * [[Straitéis]] * [[Feidhmiúcháin]] == Féach freisin == * [[Eacnamaíocht]] == Tagairtí == {{reflist}} {{Síol}} [[Catagóir:Gnó|*]] [[Catagóir:Cultúr|Gno]] loixnpbbz3tu3hcl5v6en9vrajhni5g 1318681 1318680 2026-06-27T01:15:43Z Divinations 63974 Cealaíodh athruithe [[Special:Contributions/Miksolwf|Miksolwf]] ([[User talk:Miksolwf|Plé]]); ar ais chuig leagan le [[User:Conradder|Conradder]] 1246241 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:Lies-pound-yen-euro-dollar.png|mion|Cúrsaíocht]] Is éard is '''Gnó''' ann comhlacht nó eagras tionsclaíoch, tráchtála nó gairmiúil a sholáthraíonn earraí nó seirbhísí. In [[Éire|Éirinn]] agus i dtíortha eile tá neart daoine ar fostú ag comhlachtaí móra idirnáisiúnta ar nós [[Intel]] agus [[Pfizer]], rud is baol dóibh go minic má thagann meath ar an ngeilleagar domhanda. I mórán tíortha tá rath ar ghnólachtaí áitiúla nó náisiúnta a fhreastalaíonn i slite ar leith ar phobal na tíre; in Éirinn tá leithéidí [[Ryanair]], [[CRH]], [[Kerry Group]] agus [[Glen Dimplex]] le fáil. Tá roinnt fo-ábhar ag baint le cúrsaí gnó mar a leanas: * [[Margaíocht]] * [[Airgeadas]] * [[Bainistiú Daoine]] * [[Cuntasaíocht]] * [[Straitéis]] * [[Feidhmiúcháin]] == Féach freisin == * [[Eacnamaíocht]] == Tagairtí == {{reflist}} {{Síol}} [[Catagóir:Gnó|*]] [[Catagóir:Cultúr|Gno]] bvz191r0xsnm9y8pzlf7xfki9ir1t40 1318749 1318681 2026-06-27T09:19:29Z https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II 1318749 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II [[Íomhá:Lies-pound-yen-euro-dollar.png|mion|Cúrsaíocht]] Is éard is '''Gnó''' ann comhlacht nó eagras tionsclaíoch, tráchtála nó gairmiúil a sholáthraíonn earraí nó seirbhísí. In [[Éire|Éirinn]] agus i dtíortha eile tá neart daoine ar fostú ag comhlachtaí móra idirnáisiúnta ar nós [[Intel]] agus [[Pfizer]], rud is baol dóibh go minic má thagann meath ar an ngeilleagar domhanda. I mórán tíortha tá rath ar ghnólachtaí áitiúla nó náisiúnta a fhreastalaíonn i slite ar leith ar phobal na tíre; in Éirinn tá leithéidí [[Ryanair]], [[CRH]], [[Kerry Group]] agus [[Glen Dimplex]] le fáil. Tá roinnt fo-ábhar ag baint le cúrsaí gnó mar a leanas: * [[Margaíocht]] * [[Airgeadas]] * [[Bainistiú Daoine]] * [[Cuntasaíocht]] * [[Straitéis]] * [[Feidhmiúcháin]] == Féach freisin == * [[Eacnamaíocht]] == Tagairtí == {{reflist}} {{Síol}} [[Catagóir:Gnó|*]] [[Catagóir:Cultúr|Gno]] 7u54j46ehq6wz9ecewcafgkr3lfymvm 1318901 1318749 2026-06-27T09:34:21Z XXBlackburnXx 36804 Reverted edit by a hidden user to last revision by [[User:Divinations|Divinations]] 1246241 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:Lies-pound-yen-euro-dollar.png|mion|Cúrsaíocht]] Is éard is '''Gnó''' ann comhlacht nó eagras tionsclaíoch, tráchtála nó gairmiúil a sholáthraíonn earraí nó seirbhísí. In [[Éire|Éirinn]] agus i dtíortha eile tá neart daoine ar fostú ag comhlachtaí móra idirnáisiúnta ar nós [[Intel]] agus [[Pfizer]], rud is baol dóibh go minic má thagann meath ar an ngeilleagar domhanda. I mórán tíortha tá rath ar ghnólachtaí áitiúla nó náisiúnta a fhreastalaíonn i slite ar leith ar phobal na tíre; in Éirinn tá leithéidí [[Ryanair]], [[CRH]], [[Kerry Group]] agus [[Glen Dimplex]] le fáil. Tá roinnt fo-ábhar ag baint le cúrsaí gnó mar a leanas: * [[Margaíocht]] * [[Airgeadas]] * [[Bainistiú Daoine]] * [[Cuntasaíocht]] * [[Straitéis]] * [[Feidhmiúcháin]] == Féach freisin == * [[Eacnamaíocht]] == Tagairtí == {{reflist}} {{Síol}} [[Catagóir:Gnó|*]] [[Catagóir:Cultúr|Gno]] bvz191r0xsnm9y8pzlf7xfki9ir1t40 14 3677 1318819 1316028 2026-06-27T09:32:57Z https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II 1318819 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II {{Catcómhaoin|Religion}} [[Catagóir:Cultúr]] [[Catagóir:Sochaí]] 8ghoaklr6xugz83yi22qmmbas8rovs5 1318834 1318819 2026-06-27T09:34:20Z XXBlackburnXx 36804 Reverted edit by a hidden user to last revision by [[User:Quinlan83|Quinlan83]] 669570 wikitext text/x-wiki {{Catcómhaoin|Religion}} [[Catagóir:Cultúr]] [[Catagóir:Sochaí]] 3fcgzhqad498q8hi9efotd71ifj6giz 14 3708 1318805 1316007 2026-06-27T09:30:53Z https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II 1318805 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II {{Catcómhaoin|Animalia}} [[Catagóir:Bitheolaíocht]] 8mavqaw5p7xswbtt8suvea9k4gzg65d 1318860 1318805 2026-06-27T09:34:21Z XXBlackburnXx 36804 Reverted edit by a hidden user to last revision by [[User:Quinlan83|Quinlan83]] 672213 wikitext text/x-wiki {{Catcómhaoin|Animalia}} [[Catagóir:Bitheolaíocht]] 0r2legyrv1jvvo1ps53kw29red36hg4 14 3715 1318806 1316009 2026-06-27T09:31:03Z https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II 1318806 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II {{Catcómhaoin|Chemistry}} [[Catagóir:Eolaíocht]] 8qmorqcjwg5f7apsbnxfzmtijyffzev 1318854 1318806 2026-06-27T09:34:21Z XXBlackburnXx 36804 Reverted edit by a hidden user to last revision by [[User:Quinlan83|Quinlan83]] 647769 wikitext text/x-wiki {{Catcómhaoin|Chemistry}} [[Catagóir:Eolaíocht]] 2e0jrfdesi57oxq8t6bvjp07qwe1e9w 0 3776 1318781 1315957 2026-06-27T09:25:58Z https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II 1318781 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II [[Íomhá:Religionsmajoritaries.png|thumb|380px|]] [[Íomhá:ReligijneSymbole.svg|thumb]] Is é is ciall le '''reiligiún''' nó '''creideamh''' ná an córas tuisceana agus creidiúint a bhíonn ag duine nó ag pobal maidir le bunús an domhain, an saol i ndiaidh an bháis, agus tionchair diaga nó iar-dhaonna ar chúrsaí an tsaoil. Is iad príomhchreidimh an domhain an [[Críostaíocht|Chríostaíocht]] (idir [[Caitliceachas|Chaitliceachas]], [[Protastúnachas|Phrotastúnachas]], [[Ceartchreideamh]] Gréagach, Rúiseach srl), [[Ioslam]], an [[Giúdachas]], an [[Hiondúchas]], [[Wicca]], an [[Búdachas]], [[Siontó]], an [[Sóróaistreachas]], an [[Síceachas]], agus creidimh thraidisiúnta, go minic le hiliomad déithe. Deirtear gurbh iad na sean-[[Eabhraigh]] ar dtús a thug aitheantas don aon-diagacht, cé go raibh córas le [[Dia]] mhaith amháin ar bun i bhfad roimhe, m.sh., ag muintir na [[Peirs]]e, .i. an [[Sóróaistreachas]]. Nuair a thug Dia na nEabhrach ([[Iáivé]]) an dlí do [[Maois|Mhaois]], .i. [[na Deich nAithne]], leag sé síos nach raibh ann ach an aon Dia amháin, agus nár chóir ómós a thabhairt do Dhia ar bith eile. As creidimh na nEabhrach, ar a dtugtar an [[Giúdachas]], a spreag an Chríostaíocht in aimsir [[Íosa Críost|Chríost]], agus an Muslamachas nó [[Ioslamachas]] in aimsir [[Mahamad|Mhahamad]]. Sa seansaol, bhí a ndéithe féin ag gach cultúr nó tír, fiú ag na hEabhraigh. Ach le teacht na gcreideamh nua, ba mhinic a thugtaí ''[[págántacht]]'' nó ainmneacha drochmheasúla ar an gcóras creidimh agus diagachta traidisiúnta i gcultúr. Leanann an córas diagachta go minic i bhfoirm [[miotaseolaíocht]], agus go minic nuair a thagann, mar shampla, an Chríostaíocht go cultúr nua, bíonn creideamh sa dá chóras ar feadh i bhfad, agus déanann an seanchreideamh múnlú ar an gcreideamh, mar shampla i scéalta na naomh, agus i gceiliúradh féilte. Sampla de seo an [[vúdú]] i [[Háítí]] sa [[Muir na Cairibe|Chairib]] agus [[Candomblé]] sa [[Bhrasaíl]], áit a bhfuil formhór na ndaoine ina gCríostaithe, ach a bhfuil creideamh agus cleachtadh fós ar nósanna agus déithe na [[An Afraic|hAfraice]]. Bhí a gcóras diagachta féin ag na [[An tSean-Ghréig|sean-Ghréagaigh]], córas roinnte gaolta leis ag na [[An tSean-Róimh|sean-Rómhánaigh]], agus ar ndóigh a gcóras féin ag na sean-[[Gaeil|Ghaeil]]. == Féach freisin == * [[Creideamh in Éirinn]] ==Tagairtí== {{reflist}} [[Catagóir:Reiligiún|*]] 7ypw99dhd689b2sym6xq935y9utnz4z 1318857 1318781 2026-06-27T09:34:21Z XXBlackburnXx 36804 Reverted edit by a hidden user to last revision by [[User:Quinlan83|Quinlan83]] 1200991 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:Religionsmajoritaries.png|thumb|380px|]] [[Íomhá:ReligijneSymbole.svg|thumb]] Is é is ciall le '''reiligiún''' nó '''creideamh''' ná an córas tuisceana agus creidiúint a bhíonn ag duine nó ag pobal maidir le bunús an domhain, an saol i ndiaidh an bháis, agus tionchair diaga nó iar-dhaonna ar chúrsaí an tsaoil. Is iad príomhchreidimh an domhain an [[Críostaíocht|Chríostaíocht]] (idir [[Caitliceachas|Chaitliceachas]], [[Protastúnachas|Phrotastúnachas]], [[Ceartchreideamh]] Gréagach, Rúiseach srl), [[Ioslam]], an [[Giúdachas]], an [[Hiondúchas]], [[Wicca]], an [[Búdachas]], [[Siontó]], an [[Sóróaistreachas]], an [[Síceachas]], agus creidimh thraidisiúnta, go minic le hiliomad déithe. Deirtear gurbh iad na sean-[[Eabhraigh]] ar dtús a thug aitheantas don aon-diagacht, cé go raibh córas le [[Dia]] mhaith amháin ar bun i bhfad roimhe, m.sh., ag muintir na [[Peirs]]e, .i. an [[Sóróaistreachas]]. Nuair a thug Dia na nEabhrach ([[Iáivé]]) an dlí do [[Maois|Mhaois]], .i. [[na Deich nAithne]], leag sé síos nach raibh ann ach an aon Dia amháin, agus nár chóir ómós a thabhairt do Dhia ar bith eile. As creidimh na nEabhrach, ar a dtugtar an [[Giúdachas]], a spreag an Chríostaíocht in aimsir [[Íosa Críost|Chríost]], agus an Muslamachas nó [[Ioslamachas]] in aimsir [[Mahamad|Mhahamad]]. Sa seansaol, bhí a ndéithe féin ag gach cultúr nó tír, fiú ag na hEabhraigh. Ach le teacht na gcreideamh nua, ba mhinic a thugtaí ''[[págántacht]]'' nó ainmneacha drochmheasúla ar an gcóras creidimh agus diagachta traidisiúnta i gcultúr. Leanann an córas diagachta go minic i bhfoirm [[miotaseolaíocht]], agus go minic nuair a thagann, mar shampla, an Chríostaíocht go cultúr nua, bíonn creideamh sa dá chóras ar feadh i bhfad, agus déanann an seanchreideamh múnlú ar an gcreideamh, mar shampla i scéalta na naomh, agus i gceiliúradh féilte. Sampla de seo an [[vúdú]] i [[Háítí]] sa [[Muir na Cairibe|Chairib]] agus [[Candomblé]] sa [[Bhrasaíl]], áit a bhfuil formhór na ndaoine ina gCríostaithe, ach a bhfuil creideamh agus cleachtadh fós ar nósanna agus déithe na [[An Afraic|hAfraice]]. Bhí a gcóras diagachta féin ag na [[An tSean-Ghréig|sean-Ghréagaigh]], córas roinnte gaolta leis ag na [[An tSean-Róimh|sean-Rómhánaigh]], agus ar ndóigh a gcóras féin ag na sean-[[Gaeil|Ghaeil]]. == Féach freisin == * [[Creideamh in Éirinn]] ==Tagairtí== {{reflist}} [[Catagóir:Reiligiún|*]] it0kubwanzy1iv1hlhcv43yeb6go80y 14 3890 1318814 1316022 2026-06-27T09:32:23Z https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II 1318814 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II {{Catcómhaoin|Physics}} [[Catagóir:Eolaíocht]] 6yig4b1ltpd7rbcdcn54l75s3ny0wao 1318821 1318814 2026-06-27T09:33:16Z Morkoz 72486 Restored revision 1316022 by [[Special:Contributions/Quinlan83|Quinlan83]] ([[User talk:Quinlan83|talk]]): LTA (TwinkleGlobal) 1318821 wikitext text/x-wiki {{Catcómhaoin|Physics}} [[Catagóir:Eolaíocht]] a5f9efkw9l2pfh5lll7dgfttzr8ib8r 14 3909 1318823 1316030 2026-06-27T09:33:29Z https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II 1318823 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II [[Catagóir:Bunúsach]] [[Catagóir:Cine daonna]] db53bxc8tsd92c5t12eqxd0gmxitwst 1318832 1318823 2026-06-27T09:34:20Z XXBlackburnXx 36804 Reverted edit by a hidden user to last revision by [[User:Quinlan83|Quinlan83]] 1235632 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Bunúsach]] [[Catagóir:Cine daonna]] bauakmbf42jr9e7suclt2t1ubbzfhtm 0 4514 1318663 1317164 2026-06-27T01:13:58Z Miksolwf 75344 https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI 1318663 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI [[Íomhá:Turing Machine.png|mion|Meaisín Turing]] Tugtar '''ríomheolaíocht''' ar ábhair éagsúla a bhaineann leis an [[ríomhaireacht]], faisnéis agus uathoibriú - mar shampla, anailís teibí ar [[algartam|algartaim]], [[gramadach fhoirmiúil|gramadaigh foirmiúla]], agus ábhair ar nós [[teanga ríomhchlárúcháin|teangacha ríomhchlárúcháin]], dearadh ríomhchláir, [[bogearraí]] agus [[crua-earraí ríomhaire]]. Is réimsí lárnach don ríomheolaíocht iad [[Algartam]] agus [[Struchtúir Shonraí]]. Baineann Teoiric Ríomha le fadhbanna ríomhaireachta agus iad a réiteach trí Modhanna Ríomhaireachta Teibigh. Is ionann [[Cripteagrafaíocht]] agus staidéar a dhéanamh ar modhanna chun cumarsáid slán a chinntiú == Réimsí == === Ríomheolaíocht theoiriciúil === * Teoiric ríomha * Teoiric faisnéise agus códaithe * Struchtúir sonraí agus algartaim * Teoiric teanga ríomhchlarúcháin agus modhanna foirmiúla === Ríomheolaíocht Fheidhmeach === * [[Ríomhghrafaic]] agus léirshamhlú * Próiseáil íomhánna agus fuaime * Eolaíocht ríomhaireachtúil, airgeadas agus innealtóireacht * Ríomhaireacht shóisialta agus idirghníomhaíocht daoine le ríomhairí * [[Innealtóireacht bogearraí]] * [[Intleacht shaorga]] === Córais ríomhaireachta === * Ailtireacht ríomhairí agus eagrúchán * Ríomhaireacht chomhreathach, chomhuaineach agus dháilte * [[Líonra ríomhaireachta|Líonraí ríomhairí]] * Slándáil ríomhaireachta agus cripteagrafaíocht * [[Bunachar sonraí|Bunachair shonraí]] agus mianadóireacht sonraí == Crua-earraí == * An [[ríomhaire pearsanta]] nó PC * [[Ríomhaire glúine]] * Ríomhaire láimhe ar nós an Blackberry ó Research In Motion (RIM) nó an [[iPad]] ó [[Apple Inc.|Apple]] * [[Freastalaí Gréasáin|Freastalaí]] (ríomhaire níos cumhachtaí i g[[Ailtireacht chliaint/freastalaí|córas cliant-freastalaí]]) * Mór-ríomhairí ar nós an System/390 nó S/390 ó [[IBM]]. == Bogearraí == * [[Ríomhchlár|Ríomhchláir]] * [[Feidhmchláir]] * [[Córas oibriúcháin]] == Líonraí == [[Leathanbhanda]] == Tagairtí == {{reflist}} {{Síol-eolaíocht}} {{Síol-ríomhaireacht}} [[Catagóir:Eolaíochtaí foirmiúla]] [[Catagóir:Ríomhaireacht]] [[Catagóir:Ríomheolaíocht|*]] p0sq93yrk5tadtb4sfhe50zeq88l9hz 1318664 1318663 2026-06-27T01:14:04Z Divinations 63974 Cealaíodh athruithe [[Special:Contributions/Miksolwf|Miksolwf]] ([[User talk:Miksolwf|Plé]]); ar ais chuig leagan le [[User:Conradder|Conradder]] 1309889 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:Turing Machine.png|mion|Meaisín Turing]] Tugtar '''ríomheolaíocht''' ar ábhair éagsúla a bhaineann leis an [[ríomhaireacht]], faisnéis agus uathoibriú - mar shampla, anailís teibí ar [[algartam|algartaim]], [[gramadach fhoirmiúil|gramadaigh foirmiúla]], agus ábhair ar nós [[teanga ríomhchlárúcháin|teangacha ríomhchlárúcháin]], dearadh ríomhchláir, [[bogearraí]] agus [[crua-earraí ríomhaire]]. Is réimsí lárnach don ríomheolaíocht iad [[Algartam]] agus [[Struchtúir Shonraí]]. Baineann Teoiric Ríomha le fadhbanna ríomhaireachta agus iad a réiteach trí Modhanna Ríomhaireachta Teibigh. Is ionann [[Cripteagrafaíocht]] agus staidéar a dhéanamh ar modhanna chun cumarsáid slán a chinntiú == Réimsí == === Ríomheolaíocht theoiriciúil === * Teoiric ríomha * Teoiric faisnéise agus códaithe * Struchtúir sonraí agus algartaim * Teoiric teanga ríomhchlarúcháin agus modhanna foirmiúla === Ríomheolaíocht Fheidhmeach === * [[Ríomhghrafaic]] agus léirshamhlú * Próiseáil íomhánna agus fuaime * Eolaíocht ríomhaireachtúil, airgeadas agus innealtóireacht * Ríomhaireacht shóisialta agus idirghníomhaíocht daoine le ríomhairí * [[Innealtóireacht bogearraí]] * [[Intleacht shaorga]] === Córais ríomhaireachta === * Ailtireacht ríomhairí agus eagrúchán * Ríomhaireacht chomhreathach, chomhuaineach agus dháilte * [[Líonra ríomhaireachta|Líonraí ríomhairí]] * Slándáil ríomhaireachta agus cripteagrafaíocht * [[Bunachar sonraí|Bunachair shonraí]] agus mianadóireacht sonraí == Crua-earraí == * An [[ríomhaire pearsanta]] nó PC * [[Ríomhaire glúine]] * Ríomhaire láimhe ar nós an Blackberry ó Research In Motion (RIM) nó an [[iPad]] ó [[Apple Inc.|Apple]] * [[Freastalaí Gréasáin|Freastalaí]] (ríomhaire níos cumhachtaí i g[[Ailtireacht chliaint/freastalaí|córas cliant-freastalaí]]) * Mór-ríomhairí ar nós an System/390 nó S/390 ó [[IBM]]. == Bogearraí == * [[Ríomhchlár|Ríomhchláir]] * [[Feidhmchláir]] * [[Córas oibriúcháin]] == Líonraí == [[Leathanbhanda]] == Tagairtí == {{reflist}} {{Síol-eolaíocht}} {{Síol-ríomhaireacht}} [[Catagóir:Eolaíochtaí foirmiúla]] [[Catagóir:Ríomhaireacht]] [[Catagóir:Ríomheolaíocht|*]] kci27q0sl4micjsbatef9zy960v4u5e 1318742 1318664 2026-06-27T09:17:57Z https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II 1318742 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II [[Íomhá:Turing Machine.png|mion|Meaisín Turing]] Tugtar '''ríomheolaíocht''' ar ábhair éagsúla a bhaineann leis an [[ríomhaireacht]], faisnéis agus uathoibriú - mar shampla, anailís teibí ar [[algartam|algartaim]], [[gramadach fhoirmiúil|gramadaigh foirmiúla]], agus ábhair ar nós [[teanga ríomhchlárúcháin|teangacha ríomhchlárúcháin]], dearadh ríomhchláir, [[bogearraí]] agus [[crua-earraí ríomhaire]]. Is réimsí lárnach don ríomheolaíocht iad [[Algartam]] agus [[Struchtúir Shonraí]]. Baineann Teoiric Ríomha le fadhbanna ríomhaireachta agus iad a réiteach trí Modhanna Ríomhaireachta Teibigh. Is ionann [[Cripteagrafaíocht]] agus staidéar a dhéanamh ar modhanna chun cumarsáid slán a chinntiú == Réimsí == === Ríomheolaíocht theoiriciúil === * Teoiric ríomha * Teoiric faisnéise agus códaithe * Struchtúir sonraí agus algartaim * Teoiric teanga ríomhchlarúcháin agus modhanna foirmiúla === Ríomheolaíocht Fheidhmeach === * [[Ríomhghrafaic]] agus léirshamhlú * Próiseáil íomhánna agus fuaime * Eolaíocht ríomhaireachtúil, airgeadas agus innealtóireacht * Ríomhaireacht shóisialta agus idirghníomhaíocht daoine le ríomhairí * [[Innealtóireacht bogearraí]] * [[Intleacht shaorga]] === Córais ríomhaireachta === * Ailtireacht ríomhairí agus eagrúchán * Ríomhaireacht chomhreathach, chomhuaineach agus dháilte * [[Líonra ríomhaireachta|Líonraí ríomhairí]] * Slándáil ríomhaireachta agus cripteagrafaíocht * [[Bunachar sonraí|Bunachair shonraí]] agus mianadóireacht sonraí == Crua-earraí == * An [[ríomhaire pearsanta]] nó PC * [[Ríomhaire glúine]] * Ríomhaire láimhe ar nós an Blackberry ó Research In Motion (RIM) nó an [[iPad]] ó [[Apple Inc.|Apple]] * [[Freastalaí Gréasáin|Freastalaí]] (ríomhaire níos cumhachtaí i g[[Ailtireacht chliaint/freastalaí|córas cliant-freastalaí]]) * Mór-ríomhairí ar nós an System/390 nó S/390 ó [[IBM]]. == Bogearraí == * [[Ríomhchlár|Ríomhchláir]] * [[Feidhmchláir]] * [[Córas oibriúcháin]] == Líonraí == [[Leathanbhanda]] == Tagairtí == {{reflist}} {{Síol-eolaíocht}} {{Síol-ríomhaireacht}} [[Catagóir:Eolaíochtaí foirmiúla]] [[Catagóir:Ríomhaireacht]] [[Catagóir:Ríomheolaíocht|*]] bcde5v6j5u6s8wn5xrauwmjqwowdc3m 1318907 1318742 2026-06-27T09:34:21Z XXBlackburnXx 36804 Reverted edit by a hidden user to last revision by [[User:Divinations|Divinations]] 1309889 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:Turing Machine.png|mion|Meaisín Turing]] Tugtar '''ríomheolaíocht''' ar ábhair éagsúla a bhaineann leis an [[ríomhaireacht]], faisnéis agus uathoibriú - mar shampla, anailís teibí ar [[algartam|algartaim]], [[gramadach fhoirmiúil|gramadaigh foirmiúla]], agus ábhair ar nós [[teanga ríomhchlárúcháin|teangacha ríomhchlárúcháin]], dearadh ríomhchláir, [[bogearraí]] agus [[crua-earraí ríomhaire]]. Is réimsí lárnach don ríomheolaíocht iad [[Algartam]] agus [[Struchtúir Shonraí]]. Baineann Teoiric Ríomha le fadhbanna ríomhaireachta agus iad a réiteach trí Modhanna Ríomhaireachta Teibigh. Is ionann [[Cripteagrafaíocht]] agus staidéar a dhéanamh ar modhanna chun cumarsáid slán a chinntiú == Réimsí == === Ríomheolaíocht theoiriciúil === * Teoiric ríomha * Teoiric faisnéise agus códaithe * Struchtúir sonraí agus algartaim * Teoiric teanga ríomhchlarúcháin agus modhanna foirmiúla === Ríomheolaíocht Fheidhmeach === * [[Ríomhghrafaic]] agus léirshamhlú * Próiseáil íomhánna agus fuaime * Eolaíocht ríomhaireachtúil, airgeadas agus innealtóireacht * Ríomhaireacht shóisialta agus idirghníomhaíocht daoine le ríomhairí * [[Innealtóireacht bogearraí]] * [[Intleacht shaorga]] === Córais ríomhaireachta === * Ailtireacht ríomhairí agus eagrúchán * Ríomhaireacht chomhreathach, chomhuaineach agus dháilte * [[Líonra ríomhaireachta|Líonraí ríomhairí]] * Slándáil ríomhaireachta agus cripteagrafaíocht * [[Bunachar sonraí|Bunachair shonraí]] agus mianadóireacht sonraí == Crua-earraí == * An [[ríomhaire pearsanta]] nó PC * [[Ríomhaire glúine]] * Ríomhaire láimhe ar nós an Blackberry ó Research In Motion (RIM) nó an [[iPad]] ó [[Apple Inc.|Apple]] * [[Freastalaí Gréasáin|Freastalaí]] (ríomhaire níos cumhachtaí i g[[Ailtireacht chliaint/freastalaí|córas cliant-freastalaí]]) * Mór-ríomhairí ar nós an System/390 nó S/390 ó [[IBM]]. == Bogearraí == * [[Ríomhchlár|Ríomhchláir]] * [[Feidhmchláir]] * [[Córas oibriúcháin]] == Líonraí == [[Leathanbhanda]] == Tagairtí == {{reflist}} {{Síol-eolaíocht}} {{Síol-ríomhaireacht}} [[Catagóir:Eolaíochtaí foirmiúla]] [[Catagóir:Ríomhaireacht]] [[Catagóir:Ríomheolaíocht|*]] kci27q0sl4micjsbatef9zy960v4u5e 0 4575 1318773 1315941 2026-06-27T09:24:28Z https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II 1318773 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II [[Íomhá:amharchlann.jpeg|thumb|280px|Amharchlann i [[Chicago]]. Ligeann cruth an dín don fhuaim dul timpeall na hamharchlainne.]] Is áit ina gcuirtear [[ceol]] nó [[drámaíocht|dráma]] ar taispeáint í an '''amharclann'''. D’fhéadfadh sé seo bheith laistigh d’fhoirgneamh nó amuigh faoin aer, cé gur annamh amharclann faoin aer in [[Éire|Éirinn]], ach amháin seastáin sealadacha agus páirceanna imeartha a úsáidtear le drámaí agus ceol sa samhradh. {{síol}} [[Catagóir:Amharclanna| ]] [[Catagóir:Drámaíocht]] lf37d47t0klunh24gxxeoaxatonv89c 1318864 1318773 2026-06-27T09:34:21Z XXBlackburnXx 36804 Reverted edit by a hidden user to last revision by [[User:Quinlan83|Quinlan83]] 846681 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:amharchlann.jpeg|thumb|280px|Amharchlann i [[Chicago]]. Ligeann cruth an dín don fhuaim dul timpeall na hamharchlainne.]] Is áit ina gcuirtear [[ceol]] nó [[drámaíocht|dráma]] ar taispeáint í an '''amharclann'''. D’fhéadfadh sé seo bheith laistigh d’fhoirgneamh nó amuigh faoin aer, cé gur annamh amharclann faoin aer in [[Éire|Éirinn]], ach amháin seastáin sealadacha agus páirceanna imeartha a úsáidtear le drámaí agus ceol sa samhradh. {{síol}} [[Catagóir:Amharclanna| ]] [[Catagóir:Drámaíocht]] 2obj4s7jbw5cd2uj7pmzw11198mdxwi 4 4620 1318637 1317143 2026-06-27T01:11:22Z Miksolwf 75344 https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI 1318637 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI Seo é an chartlann i gcomhair alt roghnaithe: ==2005== ===Académie française=== [[13 Feabhra]] [[2005]] - [[19 Meitheamh]] [[2005]] Comhairle tábhachtach is ea an '''[[Académie française]]''' (''Acadamh na Fraincíse'') a stiúrann an [[Fraincis|Fhraincis]]. Bhunaigh an [[Cairdinéal de Richelieu]] é sa bhlian [[1635]], i ré rí [[Louis XIII]]. Tá sé ar cheann des na h-institiúid is ársa sa [[An Fhrainc|bhFrainc]]. Tá 40 bhall ann, a thoghann na baill atá cheana ann. ===Gaeilge=== [[19 Meitheamh]] [[2005]] - [[29 Meán Fómhair]] [[2005]] Is í an [[Gaeilge|Ghaeilge]] (.i. Gaeilge na hÉireann) an [[teanga Ghaelach]] a labhraítear in [[Éire|Éirinn]]. Is i measc an dá teanga oifigiúil [[Poblacht na hÉireann|Phoblacht na hÉireann]]. Ar [[13 Meitheamh]], [[2005]] d'aontaigh airí gnóthaí eachtracha de chuid an [[Aontas Eorpach|AE]] an Ghaeilge a ghlacadh mar theanga oifigiúil oibre san Aontas Eorpach. Beidh feidhm leis an stádas seo ó [[1 Eanáir]], [[2007]]. ==2006== ===Cogadh Cathartha na hÉireann=== [[29 Meán Fómhair]] [[2005]] - [[15 Meitheamh]] [[2006]] Ba choimhlint é '''[[Cogadh Cathartha na hÉireann]]''' a d'éirigh as siniú an [[Conradh Angla-Éireannach]]. Cheap daoine áirithe nach raibh an conradh neamspleách go leor agus bhí siad dian i gcoinne cailleadh an Tuaiscirt. Dúirt na daoine eile gur 'cloch chéime' é an Conradh i dtreo lán-neamhspleáchas. Tháinig scoilt mhór ar an tír agus bhí a lán daoine thar a bheith searbhach faoi. D'fhás an dá pháirtí polaitiúla is mó i b[[Poblacht na hÉireann]] as an gcogadh, [[Fianna Fáil]] agus [[Fine Gael]]. Chomh maith leis sin, rinneadh a lán damáiste do bhonneagar an stáit, rud a bhí dian le tógáil le tír fíor-nua, mar a bhí [[Saorstát Éireann]]. ===Väinö Linna=== [[15 Meitheamh]] [[2006]] - [[30 Aibreán]] [[2007]] '''[[Väinö Linna]]''', a rugadh in [[Urjala]] ar an [[20 Nollaig]], [[1920]] agus a shíothlaigh i d[[Tampere]] ar an [[21 Aibreán]], [[1992]], b'eisean scríbhneoir náisiúnta na [[an Fhionlainn|Fionlainne]] thar aon scríbhneoir eile san [[20ú haois|fhíchiú haois]]. Cosúil le scríbhneoirí móra a thíre i gcoitinne, scríobhadh sé prós réadúil i stíl eipiciúil an chanbháis leathain. Ba scríbhneoir prólatáireach é ar a bhealach féin, ach ní dheachaigh sé riamh le [[Cumannachas]] ná fiú le [[Daonlathas]] Sóisialta. Rinne sé a chomhionannú le haicme na n-oibrithe sa chiall leathan, agus é ag tabhairt cur síos craicneach inchreidte ar chinniúint na mbochtán Fionlannach agus ar an dóigh ar streachail siad a mbealach i dtreo an stáit shoilíosaigh nua-aimseartha. ==2007== ===George Orwell=== [[30 Aibreán]] [[2007]] - [[14 Meitheamh]] [[2007]] Is é '''[[George Orwell]]''' ainm cleite an úrscéalaí Shasanaigh '''Eric Arthur Blair''' ([[1903]]-[[1950]]). Áirítear Orwell ar scríbhneoirí móra na fichiú haoise. B'iad an dá úrscéal mhóra pholaitiúla, mar atá, ''[[Animal Farm]]'' (1945) agus ''[[Nineteen Eighty-four]]'' (1949) a thuill clú domhanda dó. Aoir faoin [[An tAontas Sóivéadach|Aontas Sóivéadach]] is ea é an chéad cheann acu, agus é scríofa as peirspictíocht an tSóisialaí mheasartha nár thaobhaigh riamh an leagan Sóivéadach den [[Cumannachas|Chumannachas]]... ===Winston Churchill=== [[14 Meitheamh]] [[2007]] - [[1 Deireadh Fómhair]] [[2007]] [[Polaitíocht|Polaiteoir]] agus ceannaire cogaidh [[Sasana|Sasanach]] ab ea é '''[[Winston Churchill|Winston Spencer Churchill]]''', ([[1874]] - [[1965]]). Chaith sé tréimhse ina oifigeach airm san [[India]], bhain sé páirt i gCath Omdurman san [[An tSúdáin|tSúdáin]], agus ghlac sé páirt freisin i g[[Dara Cogadh na mBórach|Cogadh na mBórach]]. Bhí sé ina theachta parlaiminte é ón mbliain [[1900]] anuas, agus rinneadh ceannaire na h-aimiréalachta de sa bhliain [[1911]]. Lean sé ar aghaidh sa phost sin go dtí [[an Chéad Chogadh Domhanda]]. Ba Rúnaí Stáit don Chogadh é ó 1919-1921, agus, mar sin, b'ar a chrann-san a thit sé an [[Conradh Angla-Éireannach]] a shíniú sa bhliain [[1921]]. Bhí sé ina phríomhaire ar [[An Bhreatain|an mBreatain]] le linn an chuid is mó den [[Dara Cogadh Domhanda]] ([[1940]] - [[1945]]), tar éis dó teacht i gcomharbas ar [[Neville Chamberlain]]. Bhí sé ina shiombail do mhuintir na Breataine i rith an chogaidh. Tar éis roinnt blianta a chaitheamh sa fhreasúra, ghnóthaigh sé olltoghchán sa bhliain 1951, agus fuair sé é ina phríomh-aire arís (go dtí an bhliain [[1955]]). Bronnadh [[Duais Nobel na Litríochta]] air ar son na gcuimhní cinn a d'fhoilsigh sé idir [[1948]] agus [[1953]]. Fuair sé bás ar 24 Eanáir [[1965]]... ===Oscar Wilde=== [[1 Deireadh Fómhair]] [[2007]] - [[8 Nollaig]] [[2007]] [[Úrscéal|Úrscéalaí]], [[Drámaíocht|drámadóir]], [[file]] agus dea-chainteoir [[Éire|Éireannach]] ab ea '''[[Oscar Wilde|Oscar Fingal O’Flahertie Wills Wilde]]''' ([[16 Deireadh Fómhair]] [[1854]] - [[30 Samhain]] [[1900]]). Rugadh Wilde i m[[Baile Átha Cliath]] do chlann Angla-Éireannach, agus rinne sé staidéar ag [[Coláiste na Tríonóide]] ó [[1871]]-[[1874]]. Fuair sé scoláireacht le tuilleadh staidéir a dhéanamh in [[Oxford]], agus bronnadh onóracha dúbailte air. Tháinig an chéad bhailiúchán véarsaí le Wilde i gcló sa bhliain 1881, agus d'fhoilsigh sé an nóibhille ''The Canterville Ghost'' (1887) agus scéalta do pháistí sna leabhair ''The Happy Prince and Other Stories'' (1888) agus ''The House of Pomegranates'' (1891). Níor fhoilsigh Wilde ach úrscéal amháin ''The Picture of Dorian Gray'' (1891). Bhain Wilde amach a chlú is a cháil lena chuid drámaí áfach; go príomha ''Salomé'' (1893), ''Lady Windermere's Fan'' (1892) agus ''The Importance of Being Earnest'' (1895). Tháinig drochdheireadh le saol Wilde, nuair a chaith sé seal i bpríosún de dheasca "mígheanmnaíochta tromchúisí". Fuair sé a shláinte scriosta ag filleadh chun saoirse dó, agus chaith sé faoi léan agus faoi dhímheas é tar éis sin. Fuair sé bás i [[Páras|bPáras]], agus tá sé curtha i [[Reilig Père-Lachaise]].... ===An tAontas Sóivéadach=== [[8 Nollaig]] [[2007]] - [[25 Nollaig]] [[2007]] Stát [[Cumannachas|Cumannach]] ab ea é '''[[An tAontas Sóivéadach|Aontas na bPoblachtaí Sóivéadacha Sóisialacha]]''', nó ''An tAontas Sóivéadach'' ([[Rúisis]]: ''Союз Советских Социалистических Республик/Soyuz Sovetskikh Sotsialisticheskikh Respublik'') agus é suite san [[An Eoráise|Eoráise]], a mhair ón mbliain [[1922]] go dtí an bhliain [[1991]]. Ón mbliain [[1945]] go lá a scoir, bhí an tAontas Sóivéadach ina mhórchumhacht dhomhanda nach raibh ach na [[Stáit Aontaithe Mheiriceá|Stáit Aontaithe]] inchomórtais léi, agus bhí an dá thír seo [[An Cogadh Fuar|ag déanamh téisclim chogaidh]] in aghaidh a chéile an chuid ba mhó den am i ndiaidh an [[Dara Cogadh Domhanda]]... ==2008== ===An Nollaig=== [[25 Nollaig]] [[2007]] - [[2 Eanáir]] [[2008]] Saoire sa bhféilire [[Críostaíocht|Chríostaíoch]] a cheiliúrann breith [[Íosa Críost|Íosa Chríost]] is ea '''[[an Nollaig]]''' (ón [[Laidin]]: ''Natalis''), a chomórtar ar [[25 Mí na Nollag]]. De réir na soiscéil, rugadh Íosa Críost don Maighdean Muire i m[[Beitheal]], tar éis di féin agus dá fear céile [[Naomh Iósaf|Iósaf]] teacht ann le clárú don cheannáireamh [[Impireacht na Róimhe|Rómhánach]]. Dúirt lucht a leantha gur chomhlíon a bhreith fáisnéisí na bhfáidhe [[Giúdachas|Giúdacha]] go dtiocfadh slánaitheoir as teach Dháibhí. Is saoire mór poiblí ar fud cuid mór den domhain an Nollaig, freisin - fiú i dtíortha nach bhfuil iontu ach fíorbheagán Críostaithe. Tá plé i gcónaí faoi dáta ceart ar a rugadh Íosa. ===GULag=== [[2 Eanáir]] [[2008]] - [[7 Bealtaine]] [[2008]] Seasann an giorrúchán Rúisise '''[[GULag]]''' ([[Rúisis]]: ''ГУЛаг'') do ''Glavnoye Upravleniye Lagerey'', is é sin, Príomhúdarás na gCampaí Géibhinn. Bhí a leithéid sin d'údarás i mbun riarachán na gcampaí géibhinn san [[An tAontas Sóivéadach|Aontas Sóivéadach]] nuair a bhí [[Stalin]] i gceannas. Bhí cineálacha éagsúla de champaí ann. B'é an campa daorbhroide an cineál ba choitianta, ach thairis sin, bhí ionaid speisialta (''шарашка/sharashka'') ann do na saineolaithe ina raibh siad ag déanamh taighde don Stát, go háirithe ar mhaith leis na fórsaí armtha. Chuirtí daoine folláine i ngealtlanna (''психушка/psikhushka'') ar "chúiseanna polaitiúla". I gcampaí áirithe, chuirtí príosúnaigh i mbun oibreacha a raibh an [[radaighníomhaíocht]] ag roinnt leo, ag baint [[úráiniam]] as an talamh mar shampla, nó ag glanadh iarsmaí na dtástálacha adamhacha. B'é an scríbhneoir [[Aleksandr Solzhenitsyn]] a chuir an focal féin i mbéal an phobail leis an leabhar millteanach staire a d'fhoilsigh sé sna [[1970idí|seachtóidí]], mar atá, ''Архипелаг ГУЛаг/Arkhipelag GULag'', is é sin, Oileánra GULag nó Oileánra na gCampaí Géibhinn... ===An Asarbaiseáin (tír)=== [[7 Bealtaine]] [[2008]] - [[5 Lúnasa]] [[2008]] Poblacht iar-[[APSS|Shóivéadach]] is ea í '''[[An Asarbaiseáin (tír)|an Asarbaiseáin]]''', nó '''Poblacht na hAsarbaiseáine''' ([[Asarbaiseáinis]]: ''Azərbaycan Respublikası''). Tugtar "Tír na Síor-Thine" ar an Asarbaiseáin, ós rud é go bhfuil sí saibhir in artola. Tá sí suite idir [[an Iaráin]], [[an Rúis]], [[an Airméin]] agus [[an tSeoirsia]]. Tá cuid den Asarbaiseáin, mar atá Naxçıvan, dealaithe ón gcuid eile den phoblacht ag an Airméin. Tá Naxçıvan ag críochtanacht go díreach leis [[an Tuirc]]. Timpeall chasadh na mílaoise, bhí 8.5 milliún duine ina gcónaí san Asarbaiseáin. [[Ioslam|Muslamaigh]] Shítheacha is ea iad na hAsarbaiseánaigh de ghnáth (93.4%), agus is í an [[Asarbaiseáinis]] teanga oifigiúil na tíre. Labhraítear an teanga chéanna in [[An Asarbaiseáin (an Iaráin)|Asarbaiseáin na hIaráine]] freisin. Is iad na Rúisigh an dara dream eitneach is mó. Bhí mionlach mór Airméanach ann freisin - sular phléasc an cogadh amach leis an Airméin... ===Aleksandr Solzhenitsyn=== [[5 Lúnasa]] [[2008]] - [[16 Deireadh Fómhair]] [[2008]] [[Úrscéal]]aí, [[drámaíocht|scríbhneoir drámaí]] agus [[Stair|staraí]] [[An Rúis|Rúiseach]] ab ea é '''[[Aleksandr Solzhenitsyn|Aleksandr Isayevich Solzhenitsyn]]''' ([[Rúisis]]: ''Алекса́ндр Иса́евич Солжени́цын''). Saolaíodh i gKislovodsk é ar an [[11 Nollaig]], [[1918]]. B'eisean ba mhó a tharraing súil an tsaoil mhóir ar [[GULag|oileánra na gcampaí géibhinn]] san [[An tAontas Sóivéadach|Aontas Sóivéadach]]. Bronnadh [[Duais Nobel]] sa [[Duais Nobel sa Litríocht|litríocht]] air sa bhliain [[1970]], ach díbríodh as a thír dhúchais é ar chúiseanna polaitiúla, ceithre bliana ina dhiaidh sin. Chuir sé faoi i [[Vermont]] sna [[Stáit Aontaithe]], ach nuair a tháinig deireadh leis an g[[Cumannachas]] sa Rúis, d'fhill sé abhaile. Fuair sé bás i [[Moscó]] ar an [[3 Lúnasa]], [[2008]].... ===Incigh=== [[16 Deireadh Fómhair]] [[2008]] - [[28 Nollaig]] [[2008]] B'í '''[[Incigh|Impireacht na nInceach]]''' an impireacht ba mhó i Meiriceá roimh theacht na n[[an Eoraip|Eorpach]], agus nuair a bhí sí i mbarr a méide, bhí sí ar impireachtaí móra an domhain de réir an chaighdeáin chomhaimseartha. Bhí lárionad riaracháin, [[Polaitíocht|polaitiúil]] agus míleata na himpireachta suite i g[[Cuzco]]. Thosaigh forbairt na himpireachta seo i [[sléibhte]] [[Peiriú|Pheiriú]] sa bhliain [[1197]]. I rith na mblianta [[15ú haois|1438]]-[[1533]], d'éirigh leis na hIncigh cuid mhór d'iarthar [[Meiriceá Theas|Mheiriceá Theas]] a tharraingt isteach ina n-impireacht go cairdiúil nó go [[cogadh|cogúil]], agus í ag cumhdach cuid mhór de na tailte a bhaineann le Peiriú, [[Eacuadór]], leis an [[an Bholaiv|mBolaiv]], [[an Airgintín]] nó [[an tSile]] inniu... ==2009== ===Córan=== [[28 Nollaig]] [[2008]] - [[9 Feabhra]] [[2009]] Is é an '''[[An Córan|Córan]]''', nó an '''Córán''' ([[Araibis]]: القرآن ''Al Cur’án''), leabhar naofa an [[Ioslam|Ioslaim]]. An urraim a thugtar don Chóran san Ioslam, tá sí cosúil leis an urraim a thugtar d'[[Íosa]] sa chreideamh [[Críostaíocht|Críostaí]]. Is é an rud a chreideann an [[Muslamach]] fíréanta gurb é an Córan briathar neamhthruaillithe [[Dia|Dé]], agus mar sin, tá sé an-tábhachtach téacs an Chórain a chosaint ar gach cineál truailliú. Dá réir sin, ní ghlactar ach leis an gCóran Araibise mar fhíor-leabhar naofa. ''Rinne Muid Córan Araibise de, ionas go dtuigfeadh sibh é'', a deir Dia, sa Chóran. Tá ainm an Chórain bunaithe ar thamhan focail a chiallaíonn ''léamh, léitheoireacht'' sna [[teangacha Seimíteacha]]... ===NASA=== [[9 Feabhra]] [[2009]] - [[9 Aibreán]] [[2009]] Seasann an ceithre litir úd '''[[NASA]]''' do na focail ''Riarachán Náisiúnta na hAerloingseoireachta is na Spásaireachta'' ("'''National Aeronautics and Space Administration'''"), is é sin, údarás spáis [[Stáit Aontaithe Mheiriceá|na Stát Aontaithe]]. Bunaíodh an t-údarás seo thiar sa bhliain [[1958]], agus é freagrach as cúrsaí spásaireachta an stáit i Meiriceá. Thairis sin, déanann an t-údarás taighde fadtéarmach aerloingseoireachta, idir shibhialta agus mhíleata. Tá an t-údarás bunaithe ar an aisling "feabhas a chur ar an mbeatha abhus, tús a chur leis an mbeatha thall, agus teacht ar bheatha ar an taobh amuigh", is é sin, obair fhónta a dhéanamh ar mhaithe leis na daoine ar [[an Domhan]], na [[Pláinéad|pláinéid]] eile a thabhairt chun míntíreachais agus beatha na [[Grianchóras|bpláinéad eile]] a aimsiú, más ann dá leithéid.... ===Paragua=== [[9 Aibreán]] [[2009]] - [[8 Meitheamh]] [[2009]] Is tír i [[Meiriceá Theas]] í '''[[Paragua]]''', nó ''Poblacht Pharagua''. Tá teorainneacha aici leis an m[[An Bholaiv|Bolaiv]], leis an m[[An Bhrasaíl|Brasaíl]] agus leis an [[An Airgintín|Airgintín]]. Cosúil leis an mBolaiv, níl aon chósta aici. Is í Paragua an chéad tír i Meiriceá Theas a d'fhógair neamhspleáchas ar [[an Spáinn]]. Tír dhátheangach is ea í Paragua, nó siúd is gurb í an [[Spáinnis]] an chéad teanga oifigiúil, is í an teanga bhundúchasach úd Guaráinis is mó a labhraítear sa ghnáthshaol. Tá 6 mhilliún duine ina gcónaí ann, agus is í [[Asunción]] an phríomhchathair .... ===Francisco Franco=== [[8 Meitheamh]] [[2009]] - [[7 Lúnasa]] [[2009]] Oifigeach airm ab ea é '''[[Francisco Franco|Francisco Franco Bahamonde]]''' ([[4 Nollaig]] [[1892]]-[[20 Samhain]] [[1975]]) a chuaigh i gceannas ar an [[An Spáinn|Spáinn]] mar dheachtóir míleata i ndiaidh [[Cogadh Cathartha na Spáinne|chogadh cathartha na Spáinne]]. Is é an teideal oifigiúil a bhí air ná "ceannasaí na crosáide deireanaí agus an Spáinneachais, ceannasaí an chogaidh in aghaidh an [[cumannachas|Chumannachais]] agus lucht a chomhghuaillíochta", nó, go simplí, an Ceannasaí, ''El Caudillo''. Ba mhinic a thugtaí ''El Generalísimo'' air freisin. Mhair sé i gceannas ar an stát go lá a bháis .... === Mícheál Ó Coileáin=== [[8 Lúnasa]] [[2009]] - [[2 Deireadh Fómhair]] [[2009]] Ba cheannaire míleata agus polaiteoir [[Éire]]annach é '''Mícheál Eoin Ó Coileáin''' ([[16 Deireadh Fómhair]] [[1890]] – [[22 Lúnasa]] [[1922]]) a rugadh i g[[Contae Chorcaí]]. Bhí sé beartach i g[[Cogadh na Saoirse in Éirinn|Cogadh na Saoirse]], agus bhí sé ina bhall den toscaireacht Éireannach a shínigh an [[Conradh Angla-Éireannach]] sa bhliain [[1921]]. Ba theachtaí iad ó rialtas sealadach [[an Chéad Dáil|na Chéad Dála]]. De dheasca an chonartha seo a chuaigh an [[Críochdheighilt na hÉireann|chríochdheighilt]] ar Éirinn, agus í i bhfeidhm sa lá atá inniu ann. Níor thug [[Eamon de Valera|de Valera]] aitheantas don Chonradh, ach chuaigh sé i gceannas ar na fórsaí frith-Chonartha. Mar sin a cuireadh tús leis an [[Cogadh Cathartha na hÉireann|gCogadh Cathartha]].... === Éamon de Valera === [[2 Deireadh Fómhair]] [[2009]] - [[3 Mí na Samhna]] [[2009]] Trodaí saoirse agus polaiteoir ab ea é '''[[Éamon de Valera]]''' ([[14 Deireadh Fómhair]] [[1882]] - [[29 Lúnasa]] [[1975]]) a bhí ina [[Taoiseach|Thaoiseach]] agus ina [[Uachtarán na hÉireann|Uachtarán]] ar [[Poblacht na hÉireann|Éirinn]]. Ceannaire tábhachtach ab ea é de Valera sa ghluaiseacht phoblachtach sa [[20ú haois]], agus chaith sé tréimhse an-fhada ón mbliain [[1917]] go dtí an bhliain [[1973]] i saol polaitiúil na tíre. Eisean a chum [[Bunreacht na hÉireann]] sa bhliain [[1937]], agus chaith sé a sheal ina Thaoiseach agus ina Uachtarán. Is é [[Fianna Fáil]], an páirtí a bhunaigh sé sa bhliain [[1926]], an ceann is mó sa tír fós .... [ [[Éamon de Valera|níos mó]] ]<br /> === Iúil Caesar === [[3 Mí na Samhna]] [[2009]] - [[23 Nollaig]] [[2009]] Bhí '''[[Iúil Caesar]]''' (i [[Laidin]] ''Caius Iulius Caesar''; [[13 Iúil]], [[100 RC]] - [[15 Márta]], [[44 RC]]) ina ghinearál, ina [[polaitaíocht|pholaiteoir]] agus ina [[scríbhneoir]] sa tSean-Róimh. Bhí sé ina bhall den chéad triúracht, agus ina dhiaidh sin, bhain sé amach [[deachtóir|deachtóireacht]] na Poblachta Rómhánaí. Bíonn a chuid scríbhinní, go háirithe an leabhar a scríobh sé faoin gcogadh Gailleach, á stáidéar fós ag scoláirí Laidine agus ag staraithe míleata .... [ [[Iúil Caesar|níos mó]] ]<br /> ==2010== ===Cogadh an Gheimhridh=== [[23 Nollaig]] [[2009]] - [[24 Eanáir]] [[2010]] B'é '''[[Cogadh an Gheimhridh]]''' an cogadh a fearadh idir [[an Fhionlainn]] agus [[an tAontas Sóivéadach]] ón [[30 Samhain|tríochadú lá de Mhí na Samhna]], [[1939]], go dtí an [[12 Márta|dóú lá déag de Mhí na Márta]], [[1940]]. Thosaigh an cogadh nuair a d'ionsaigh na díormaí Sóivéadacha an Fhionlainn i ndiaidh eachtra teorainne - "an lámhach ag Mainila" - arbh é an chiall a baineadh as i mbolscaireacht an Aontais Shóivéadaigh ná gur ionsaí Fionlannach a bhí ann. Bhí na Fionlannaigh riamh ag áitiú nach raibh ann ach saighdeadh a rinne na Sóivéadaigh féin, agus tá an méid sin admhaithe ag [[an Rúis]] ó thit an tóin as an gcóras Sóivéadach. .... [ [[Cogadh an Gheimhridh|níos mó]] ]<br /> ===Cogadh na Saoirse (Éire)=== [[24 Eanáir]] [[2010]] - [[20 Márta]] [[2010]] Tugtar '''[[Cogadh na Saoirse (Éire)|Cogadh na Saoirse]]''' (nó an '''[[Cogadh na Saoirse (Éire)|Cogadh Angla-Éireannach]]''') ar an [[treallchogadh]] idir Rialtas na Breataine in [[Éirinn]] agus [[Óglaigh na hÉireann]], a bhí faoi smacht na [[An Chéad Dáil|Chéad Dála]]. Thosaigh an cogadh nuair a mharaigh cathlán de chuid an [[IRA]] beirt oifigeach de chuid [[Constáblacht Ríoga na hÉireann|Chonstáblacht Ríoga na hÉireann]] ar an tSulchóid Bheag i g[[Contae Thiobraid Árann]] ar an [[19 Eanáir|19ú lá d'Eanáir]] [[1919]]. Cuireadh deireadh leis an gcogadh, nuair a tháinig an sos cogaidh i bhfeidhm ar an [[21 Iúil|21ú lá de Mhí Iúil]] [[1921]]. Tar éis an chogaidh, shínigh ionadaithe na Chéad Dála agus rialtas na Breataine an conradh síochána ar a dtugtar an [[Conradh Angla-Éireannach]].... [ [[Cogadh na Saoirse (Éire)|níos mó]] ] ===Adolf Hitler=== [[20 Márta]] [[2010]] - [[9 Bealtaine]] [[2010]] Bhí '''[[Adolf Hitler]]''' ([[20 Aibreán]] [[1889]] – [[30 Aibreán]] [[1945]]) ina cheannaire, nó ''Führer'', ar an n[[an Ghearmáin|Gearmáin]] ón mbliain [[1933]] go dtína bhás sa bhliain [[1945]]. B'eisean a thosaigh ar an gcogadh ar an b[[an Pholainn|Polainn]], rud a chuir tús leis an [[Dara Cogadh Domhanda]], arbh é a thoradh é gur tháinig deireadh lena réimeas féin. Ar dtús, d'éirigh leis post an tSeansailéara, is é sin, an phríomh-aireacht, a bhaint amach, agus ansin, chuir sé Acht na gCumhachtaí i bhfeidhm, a chuir ar a chumas an tír a rialú beag beann ar an bparlaimint. Nuair a bhí sé i gceannas ar an tír, bhunaigh sé stát ollsmachtúil nár fhág cead cainte ar bith ag an bhfreasúra, agus bhain sé an chuid ba mhó de na cearta sibhialta de na saoránaigh. Rinne sé géarleanúint chruálach ar a chuid naimhde polaitiúla, ar nós na g[[Cumannachas|Cumannach]], na nDaonlathach Sóisialta, agus a lán dreamanna eile. Bhí an [[ciníochas]] fite fuaite trína shaoldearcadh, ionas nach raibh meas an mhadra aige ar na Giúdaigh ná ar na Slavaigh... [ [[Adolf Hitler|níos mó]] ] ===Impireacht na Rúise=== [[9 Bealtaine]] [[2010]] - [[2 Iúil]] [[2010]] Úsáidtear an téarma '''[[Impireacht na Rúise]]''' le tagairt a dhéanamh don ré stairiúil ó laethanta [[Peadar Mór|Pheadair Mhóir]] go dtí [[Réabhlóid na Rúise 1917]]. San am seo, tháinig fás agus borradh ar an Rúis mar stát, go dtí gur shín sí ón [[An Mhuir Bhailt|Muir Bhailt]] go dtí [[an tAigéan Ciúin]]. Ba í [[Cathair Pheadair]] príomhchathair na himpireachta, agus bhí an stát níos mó ná 22 mhilliún ciliméadar cearnach ar achar ag deireadh na [[19ú haois|naoú haoise déag]]. B'í [[An Eaglais Cheartchreidmheach|críostaíocht Cheartchreidmheach an Oirthir]] an reiligiún oifigiúil, agus b'í an [[Rúisis]] an [[teanga oifigiúil]]. Monarcacht oidhreachtúil ab ea í, agus impire nó Sár i gceannas uirthi. Tháinig deireadh deifnídeach leis an Impireacht nuair a mharaigh na Boilséivigh an tImpire deireanach, [[Nioclás a Dó]]... [ [[Impireacht na Rúise|níos mó]] ] ===Corn FIFA an Domhain 2010=== [[2 Iúil]] [[2010]] - [[14 Iúil]] [[2010]] Comórtas [[sacar|sacair]] ba ea '''[[Corn FIFA an Domhain 2010]]'''. Bhí sé ar siúl ó [[11 Meitheamh]] [[2010]] go dtí [[11 Iúil]] [[2010]]. Bhuaigh [[an Afraic Theas]] an próiseas tairisceana, agus mar sin d'óstáíl an tír sin an chéad ilchomórtas s[[an Afraic]]. Is é ''Waka Waka'' (i m[[Béarla]] agus i [[Spáinnis]]) an t-amhrán oifigiúil: is iad ''[[Shakira]]'' agus an banna Afracach ''Freshlyground'' na ceoltóirí. Is é [[Adidas]] an comhlacht a dhéanann an liathróid oifigiúil.... [ [[Corn FIFA an Domhain 2010|níos mó]] ] ===Star Trek=== [[14 Iúil]] [[2010]] - [[2 Meán Fómhair]] [[2010]] Is coincheap [[ficsean eolaíochta|ficsin eolaíochta]] é '''[[Star Trek]]''' (baineann Gaeilgeoirí úsáid as an leagan ''An Réaltaistear'' fosta) agus é deartha ag [[Gene Roddenberry]]. Ar dtús, ní raibh ann ach sraithscéal i stíl an [[ceoldráma spáis|cheoldráma spáis]], ach tharraing an [[Star Trek: The Original Series|chéad sraith]] an oiread sin airde i measc chairde an fhicsin eolaíochta is gur tháinig sraith bheoite, roinnt [[scannán]] agus sraithscéalta nua sna sálaí aici. Inniu, is cuid den phopchultúr idirnáisiúnta é an Réaltaistear, agus na daoine ag déanamh tagartha dó ar fud an domhain.... [ [[Star Trek|níos mó]] ] ===Urho Kekkonen=== [[2 Meán Fómhair]] [[2010]] - [[17 Samhain]] [[2010]] Duine de [[polaitíocht|pholaiteoirí]] móra na [[An Fhionlainn|Fionlainne]] sa [[20ú haois]] a bhí i '''[[Urho Kekkonen|Urho Kaleva Kekkonen]]''' ([[3 Meán Fómhair]] [[1900]]-[[31 Lúnasa]] [[1986]]). Bhí sé ina Uachtarán ar an bhFionlainn sna blianta [[1956]]-[[1982]]. Thairis sin, chaith sé cúig sheal ina [[Príomh-Aire|Phríomh-Aire]]. Is é an tUachtarán ab fhaide a d'fhan i gceannas ar an tír sin. Cailleadh sa bhliain 1986 é.... [ [[Urho Kekkonen|níos mó]] ]<br /> ===Dúpholl=== [[17 Samhain]] [[2010]] - [[24 Eanáir]] [[2011]] Is é is '''[[dúpholl]]''' (nó '''poll dubh''') ann ná réigiún sa spás-am a bhfuil a réimse [[imtharraingt|imtharraingthe]] chomh láidir is nach féidir don t[[solas]] féin éalú as. Go bunúsach, is toradh [[matamaitic|matamaiticiúil]] do theoiric na coibhneasachta ginearálta (an leagan fairsingithe de [[Teoiric na coibhneasachta|theoiric coibhneasachta]] [[Albert Einstein|Einstein]]) é an dúpholl, ach tá na [[réalteolaíocht|réalteolaithe]] i ndiaidh sonrú a chur i gcuid mhaith réadanna aisteacha sa spás a d'fhéadfadh a bheith ina ndúphoill. Tugtar léaslíne theagmhais ar theorainn sheachtrach an dúphoill. Ní teorainn é a d'fhéadfá a mhothú, ach mar sin féin, is teorainn é a chuirfeadh cor i do chinniúint dá dtrasnófá í, nó aon rud a fuarthas taobh istigh den teorainn, ní féidir dó éalú as an dúpholl, fiú ar feadh tamaillín.... [ [[dúpholl|níos mó]] ]<br /> ==2011== ===An Airméin=== [[24 Eanáir]] [[2011]] - [[25 Feabhra]] [[2011]] Tír i Sléibhte Chugais is ea í '''[[An Airméin|Poblacht na hAirméine]]''', agus í ag críochantacht leis an [[An Asarbaiseáin (tír)|Asarbaiseáin]], [[an tSeoirsia]], [[an Tuirc]], agus [[an Iaráin]]. Is í [[Eireaván]] príomhchathair na hAirméine. Is é an t-ainm atá ag na hAirméanaigh féin ar a dtír ná Hayastan (Հայաստան), agus é bunaithe ar ainm an laoich mhiotasúil a chuir tús leis an tír, Haik nó Hayq. Tháinig na hAirméanaigh go dtí an Airméin thart faoin mbliain 600 roimh bhreith [[Íosa Críost|Chríost]], nuair a thit an tóin as an ríocht úd ''Urartu'' a bhí ann rompu. Ina dhiaidh sin, bhí an Airméin ina cúige Peirseach, agus na hAirméanaigh ar fiannas in arm an rí Pheirsigh. De thoradh fheachtas míleata [[Alastar Mór|Alastair Mhóir]], tháinig stáit nua ar an bhfód, ina measc ríocht Heilléanach na hAirméine, a bunaíodh sa bhliain 190 roimh bhreith Chríost.... [ [[An Airméin|níos mó]] ]<br /> ===Éirí Amach na Cásca=== [[25 Feabhra]] [[2011]] - [[28 Aibreán]] [[2011]] Ceannairc i gcoinne forlámhas [[Sasana|Shasana]] ar [[Éire|Éirinn]] ab ea '''[[Éirí Amach na Cásca]]''' (nó '''Aiséirí na Cásca''') ar [[Luan Cásca]], [[24 Aibreán]] [[1916]]. Ghlac [[Óglaigh na hÉireann|na hÓglaigh]] agus [[Arm Cathartha na hÉireann|an tArm Cathartha]] seilbh ar fhoirgnimh thábhachtacha i lár [[Baile Átha Cliath|Bhaile Átha Cliath]], agus [[Ardoifig an Phoist]] i [[Sráid Uí Chonaill]] mar cheanncheathrú acu. Léigh ceannaire an Éirí Amach, [[Pádraig Mac Piarais]], amach [[Forógra na Poblachta]] ar an tsráid lasmuigh d'Ardoifig an Phoist, agus é ag gairm [[Poblacht na hÉireann|Poblacht]] neamhspleách den tír. Cuireadh na mílte saighdiúirí Briotanacha isteach sa chathair agus le cabhair ó ghunnaí móra na loinge cogaidh, HMS Helga, ar an [[Life]], cuireadh an tÉirí Amach faoi chois laistigh de sheachtain amháin. Mar sin féin, chuaigh an tÉirí Amach go mór mór i bhfeidhm ar mhuintir na tíre, agus ba mhór an inspioráid é do lucht leanúna an náisiúnachais ar fud na hÉireann.... [ [[Éirí Amach na Cásca|níos mó]] ] ===George Orwell=== [[28 Aibreán]] [[2011]] - [[3 Lúnasa]] [[2011]] Is é '''[[George Orwell]]''' ainm cleite an úrscéalaí [[Sasana|Shasanaigh]] '''Eric Arthur Blair''' ([[1903]] - [[1950]]). Áirítear Orwell ar scríbhneoirí móra na [[20ú haois|fichiú haoise]]. B'iad an dá [[úrscéal]] mhóra pholaitiúla, mar atá, ''[[Animal Farm]]'' (1945) agus ''[[Nineteen Eighty-four]]'' (1949) a thuill clú domhanda dó. Fear meánaicmeach ab ea é Orwell a chuaigh leis an [[Sóisialachas]] i ndiaidh an tseala a chaith sé ina phóilín impiriúil i m[[Burma]]. Chuaigh sé go dtí [[an Spáinn]] le páirt a ghlacadh sa [[Cogadh Cathartha na Spáinne|Chogadh Cathartha]] ansin. Cé go raibh luí áirithe aige leis an Sóisialachas réabhlóideach, dhruid sé riamh siar ón g[[Cumannachas]], agus é, fiú, den tuairim gur "fórsa frithréabhlóideach" é an Páirtí Cumannach. Chuir sé go fíochmhar in aghaidh idé-eolaíochtaí ollsmachtúla na fichiú haoise, idir [[Naitsíochas]] agus [[Stailín|Stailíneachas]]. Bhí tuiscint ghéarchúiseach aige d'éirim na hollsmachtúlachta, agus na coincheapa is na focail a chum sé le tagairt a dhéanamh do mheon na tíorántachta, ar nós an Deartháir Mór (''Big Brother''), an nuachaint (''newspeak'') agus araile, úsáidtear i gcónaí iad le cur síos a thabhairt ar an dóigh a gcoinníonn na deachtóirí intinn na saoránach faoi smacht.... [ [[George Orwell|níos mó]] ] ===Tobac=== [[3 Lúnasa]] [[2011]] - [[7 Nollaig]] [[2011]] Is éard is '''[[tobac]]''' ann ná duillí úra na [[planda|bplandaí]] sa [[Géineas|ghéineas]] úd ''Nicotiana'' a leasaítear ar bhealach ar leith le haghaidh úsáide mar [[drugaí|dhruga]]. Is é an dóigh is minice a gcaitear tobac ná é a chur ag cráindó i [[toitín|dtoitín]], i bpíopa nó i dtodóg agus an toit a análú isteach. Sa [[Gaeilge|Ghaeilge]], deirtear go bhfuiltear ag ''caitheamh'' tobac, ach úsáidtear an leagan ''tobac a ól'' freisin, go háirithe sna canúintí deisceartacha. Is é an ''Nicotiana tabacum'' an cineál is mó a chuirtear, ach baintear úsáid as an gcineál ''Nicotiana rustica'' chomh maith. Tá an ''rustica'' chomh saibhir sa [[nicitín]] is gur féidir é a úsáid le nicitín a tháirgeadh mar fheithidicíd. Bíonn na [[Seaman|seamain]] bhundúchasacha i [[Meiriceá Theas]] ag úsáid an chineáil sin mar dhruga sícideileach freisin.... [ [[Tobac|níos mó]] ] ==2012== ===An Meán-domhan=== [[7 Nollaig]] [[2011]] - [[8 Bealtaine]] [[2012]] Is é an '''[[An Meán-domhan (Tolkien)|Meán-domhan]]''' (Béarla: ''Middle-earth''; tá an téarma seo bunaithe ar ''Middangeard'' an tSean-Bhéarla agus ar ''Miðgarður'' na h[[Íoslainnis]]e) an [[ilchríoch]] shamhailteach ina bhfuil imeachtaí an [[úrscéal|úrscéil]] fhantaisíochta [[Tiarna na bhFáinní]] le [[J. R. R. Tolkien]] suite. Cheap Tolkien an Meán-domhan mar [[ilchríoch]] sa chruinne ar a dtugann sé ''Arda''. Cuimsíonn Arda an Domhan, is é sin, ''Imbar'' nó ''Ambar'', chomh maith leis [[An Ghrian|an nGrian]], [[an Ghealach]] agus na [[Réalta|réaltaí]]. Is cuid den ollchruinne é Arda - is é ''Eä'' an ollchruinne.... [ [[An Meán-domhan (Tolkien)|níos mó]] ] ===Kemal Atatürk=== [[8 Bealtaine]] [[2012]] - [[27 Lúnasa]] [[2012]] Saighdiúir agus 1ú Uachtarán na Tuirce ab ea é '''[[Kemal Atatürk|Gazi Mustafa Kemal Atatürk]]''' ([[1881]]-[[1938]]). Fuair Atatürk oiliúint oifigigh san Arm Otamánach agus throid sa [[an Chéad Chogadh Domhanda|Chéad Chogadh Domhanda]] in aghaidh na [[An Bhreatain|Breataine]]. I ndeireadh an chogaidh thapaigh sé an deis agus chuaigh i gceannas ar arm mór in oirthear na Tuirce. Chuir sé cogadh ar [[Arm na Breataine|fhórsaí na Breataine]], na [[An Fhrainc|Fraince]], na [[An Ghréig|Gréige]] agus na [[An Iodáil|hIodáile]], d'éirigh leis iad a ruaigeadh, agus rinne poblacht den [[An Tuirc|Tuirc]]. An [[náisiúnachas]] agus an saoltachas na clocha ba mhó ar a phaidrín, agus chuir sé in aghaidh na gcléireach [[Ioslam|Muslamach]] le lámh láidir chun an t[[Ioslamachas]] a dhíbirt as an b[[polaitíocht]].... [ [[Kemal Atatürk|níos mó]] ] ===Úrscéal stairiúil=== [[27 Lúnasa]] [[2012]] - [[26 Samhain]] [[2012]] Is éard is '''[[úrscéal stairiúil]]''' ann ná [[úrscéal]] a bhfuil a imeachtaí suite i dtréimhse áirithe [[Stair|staire]], agus an [[scríbhneoir]] ag iarraidh saol agus meon na tréimhse sin a athchruthú ar leathanaigh an [[Leabhar|leabhair]]. Is féidir don úrscéal stairiúil fíorcharachtair na tréimhse seo a lua nó carachtair fhicseanúla a chur ag caidreamh le fíorcharachtair na tréimhse. Is minic a deirtear gurbh é [[Walter Scott]] a chuir tús leis an seánra [[litríocht]]a seo, ach scríobhadh leabhair ar féidir úrscéalta stairiúla a thabhairt orthu i gcultúir eile seachas an cultúr Iartharach i bhfad roimh lá Scott.... [ [[úrscéal stairiúil|níos mó]] ] ===H. P. Lovecraft=== [[26 Samhain]] [[2012]] - [[23 Nollaig]] [[2012]] [[Scríbhneoir]] scéalta uafáis ab ea '''[[H. P. Lovecraft]]''' ([[20 Lúnasa]], [[1890]] – [[15 Márta]], [[1937]]) a raibh an-tionchar aige ar fhorbairt na [[litríocht]]a uafáis san [[20ú haois|fhichiú haois]]. Ba é an sceimhle cosmach an príomhthéama ina chuid scéalta, an scanradh a ghlacann an duine roimh chomh dothuigthe, chomh dochuimsithe agus atá an ollchruinne. Cheap sé painteon iomlán de dhéithe cruálacha ar chuma leo faoi leas an chine dhaonna lena shaoldearcadh duairc a chur in iúl. Ba é ''Cthulhu'' an [[dia]] ba tábhachtaí acu go leor. Rugadh Howard Phillips Lovecraft sa bhliain 1890, ach ní raibh sé daite dó a chéad óige a chaitheamh faoi chúram a thuismitheoirí féin. B'as [[Sasana Nua]] dó, agus pór na huasaicme [[Protastúnachas|Protastúnaí]] ann ó thaobh na dtaobhann.... [ [[H. P. Lovecraft|níos mó]] ] ===Daidí na Nollag=== [[23 Nollaig]] [[2012]] - [[12 Feabhra]] [[2013]] Is carachtar é '''[[Daidí na Nollag]]''' (''San Nioclás'' nó ''Santa'' uaireanta) atá mar thraidisiún [[an Nollaig|Nollag]] ag tíortha Iartharacha an domhain. Tagann an coincheap de fhigiúr ceilte a thugann bronntanais do leanaí ó San Nioclás, easpag cineálta ón 4ú Aois san [[an Áise Bheag|Áise Bheag]]. Chuir muintir na [[An Ísiltír|hOllainne]] tús le San Nioclás a thugadh bronntanais ag a fhéile ar [[6 Nollaig]]. I [[Meiriceá Thuaidh]], ghlac coilínithe [[Sasana]]cha le cuid den cheiliúradh seo ina gcomóradh Nollag, agus rinneadh Santa Claus, de ''Sintaklaas'' na nOllannach. I dtraidisiún na mBéarlóirí seo i Meiriceá Thuaidh, tagann an fear meidhreach seo ar oíche Nollag ar carr sleamhnáin arna tharraingt ag [[réinfhia]]nna, dreapann sé anuas an simléir, agus fágann sé féiríní do leanaí, agus itheann sé an bia agus (gan amhras ar bith) an deoch a fhágtar lena choinne.... [ [[Daidí na Nollag|níos mó]] ] == 2013 == ===Grigoriy Rasputin=== [[12 Feabhra]] [[2013]] - [[8 Bealtaine]] [[2013]] Bráthair siúil ab ea '''[[Grigoriy Rasputin]]''' (gaelaithe uaireanta mar ''Raspúitín'') a bhí ina chomhairleoir ag impire deireanach na [[An Rúis|Rúise]], [[Nioclás a Dó]]. Rugadh Rasputin sa bhliain [[1869]] i bPokrovskoye, cúige Tyumen, sa tSibéir, agus dúnmharaíodh é i g[[Cathair Pheadair]] sa bhliain [[1916]]. Bíonn finscéalta éagsúla á n-insint faoi Rasputin agus faoin tionchar a bhí aige ar Nioclás agus ar a chúirt. Deirtear, mar shampla, gur cluanaí cealgach a bhí ann nach bhféadfadh aon bhean cur in aghaidh na draíochta a bhí ann. De réir leagan eile, áfach, ní raibh ann ach druncaeir bocht a bhí ag dul ar an drabhlás le caoinchead an tSáir. Deirtear freisin gur lia sí a bhí ann agus é ábalta maolú ar an [[haemaifilia]] a bhí ag luí ar Alexey, oidhre an Impire, agus gurbh é sin ba chúis leis an tionchar a bhí aige ar an [[Impireacht na Rúise|Impire]].... [ [[Grigoriy Rasputin|níos mó]] ]<br /> ===Uileloscadh=== [[8 Bealtaine]] [[2013]] - [[24 Iúil]] [[2013]] Is é an t'''[[Uileloscadh]]''' an t-ollscriosadh a rinne na [[Naitsithe]] ar na [[Giúdachas|Giúdaigh]] le linn an [[Dara Cogadh Domhanda]]. Bhí an frith-Ghiúdachas i gcroílár na hidé-eolaíochta Naitsíche ón tús, agus d'fhógair [[Adolf Hitler]] ina leabhar ''[[Mein Kampf]]'' go mbeadh [[an Ghearmáin]] ábalta [[an Chéad Chogadh Domhanda]] a ghnóthú, ach na "naimhde inmheánacha" a mharú le gás. Is féidir a rá gur thosaigh an tUileloscadh le ''[[Reichskristallnacht]]'' ar 8 agus 9 Samhain 1938. B'iad na Giúdaigh príomhthargaid an Uilelosctha, agus is gnách a rá gur cuireadh [[Fuascailt Dheiridh|sé mhilliún acu chun báis]]. Dealraíonn sé, fiú, i bhfianaise an taighde is úire, nach bhfuil mórán le cur leis an uimhir seo ná le baint di. Thairis sin, fuair cuid mhór de Ghiofóga na hEorpa bás sna seomraí gáis, agus bhí dreamanna eile ann a bhí in an-dainséar iad féin a fháil i seomraí gáis na sluachampaí báis. Bhí dearcadh oifigiúil na Gearmáine ar na [[An Rúis|Rúisigh]] agus ar na Slavaigh eile chomh dímheasúil is nach síltí a dhath de iad a chur sa ghás in éineacht leis na "ciníocha ísle" eile. Ar chúiseanna polaitiúla, cimíodh cuid mhaith daoine a bhí gníomhach i bpáirtithe daonlathacha nó i ngluaiseacht ceardchumannaíochta na Gearmáine roimh an réabhlóid Naitsíoch, agus cuireadh roinnt nár bheag acu chun báis.... [ [[Uileloscadh|níos mó]] ] ===Na Máigigh=== [[24 Iúil]] [[2013]] - [[20 Nollaig]] [[2013]] Grúpa eitneach iad '''[[na Máigigh]]''' a raibh sibhialtacht fhorbartha acu san áit a bhfuil stáit dheisceartacha [[Meicsiceo|Mheicsiceá]] inniu, is é sin, Chiapas, Tabasco agus stáit Leathinis Yúcatan. Ba iad na Máigigh an t-aon sibhialtacht bhundúchasach amháin i [[Meiriceá Theas]] ar éirigh léi [[teanga]] scríofa a fhorbairt, de réir dealraimh. Tá clú agus cáil ar [[réalteolaíocht]], [[ealaín]] agus [[ailtireacht]] na Máigeach. Bhí na Máigigh i síortheagmháil le sibhialtachtaí eile an réigiúin, agus níorbh iad féin a chéadcheap an scríbhneoireacht ná an [[féilire]] ansin, ach rinne siad an-fhorbairt ar na bunsmaointe a fuair siad ó na sibhialtachtaí eile. Is follasach go ndeachaigh sibhialtacht na Máigeach féin i bhfeidhm ar na grúpaí eitneacha eile, nó is féidir tionchar na Máigeach a aithint i Lár Mheicsiceo, sa t[[An tSalvadóir|Salvadóir]], i [[Hondúras]] agus i n[[Guatamala]]- na céadta ciliméadar ó lárcheantar an chultúir Mháigigh.... [ [[na Máigigh|níos mó]] ] ===It's a Wonderful Life=== [[20 Nollaig]] [[2013]] - [[21 Feabhra]] [[2014]] Scannán [[SAM|Meiriceánach]] ón bhliain [[1946]] is ea '''''[[It's a Wonderful Life]]''''' (''Is Iontach an Saol é''), agus é ar cheann de na scannáin [[Hollywood]] is mó a rinneadh riamh. Tá an scéal bunaithe ar an ngearrscéal "''The Greatest Gift''" le Philip Van Doren Stern agus bhí Frank Capra ina stiúrthóir air, le [[James Stewart]] sa pháirt is mó. Cuirtear luathshaol an charachtair George Bedford (Stewart) i láthair sa [[scannán]], ach titeann buaicphointe an scéil amach ar [[Oíche Nollag]], oíche ina bhfuil George in ísle brí le féinmharú ar intinn aige, agus seoltar an t-aingeal coimhdeachta Clarence chun chabhrú leis. Meastar go bhfuil an scannán ar cheann de clasaicigh [[An Nollaig|na Nollag]], agus taispeántar go minic é ag an am seo don bhliain....[ [[It's a Wonderful Life|níos mó]] ] ==2014== ===Dóiteán Mór Londan=== [[21 Feabhra]] [[2014]] - [[24 Bealtaine]] [[2015]] Réab '''[[Dóiteán Mór Londan]]''' trí lár chathair [[Londain|Londan]], i [[Sasana]], ón Domhnach an dara lá de Mheán Fómhair go dtí an Chéadaoin an [[5 Meán Fómhair|cúigiú lá de Mheán Fómhair]] [[1666]]. Scrios an dóiteán Cathair mheánaoiseach Londan taobh istigh den Seanbhalla Rómhánach. Ní baileach go ndeachaigh sé chomh fada le ceantar uasaicmeach [[Westminster]], Pálás Shéarlas II ag Whitehall, ná an chuid ba mhó de na plódcheantair ar bhruach na cathrach. Dódh 13,200 teach, 87 séipéal paróiste, [[Ardeaglais Naomh Pól]], agus formhór na bhfoirgneamh a bhí ag údaráis na Cathrach. Ní fios go baileach cá mhéad duine a maraíodh sa dóiteán féin ach ceaptar nach raibh an líon an-ard mar nach bhfuil taifead ach ar líon beag daoine a bhásaigh de bharr an dóiteáin.... [ [[Dóiteán Mór Londan|níos mó]] ] ==2015== ===Neil Young=== [[24 Bealtaine]] [[2015]] - [[2 Meán Fómhair]] [[2015]] Is ceoltóir [[Ceanada|Ceanadach]] é Neil Percival Kenneth Robert Ragland Young, nó '''[[Neil Young]]''' de ghnáth a rugadh ar an [[12 Samhain]] [[1945]]. Is cumadóir, amhránaí agus ceoltóir cáiliúil é Young, agus ainm in airde aige ó thús a ghairme cheoil sna [[1960idí]] go dtí an lá atá inniu ann. Tá saothar mór taifeadta agus eisithe ag Young le grúpaí ceoil éagsúla agus mar cheoltóir aonair. Tá an-mheas air mar cheoltóir, agus tionchar nach beag imeartha aige ar a lán ceoltóirí eile. .... [ [[Neil Young|níos mó]] ] [[Rang:Vicipéid]] ===Constance Gore-Booth Markiewicz=== [[3 Meán Fómhair]] [[2015]] - [[2 Eanáir]] [[2016]] Polaiteoir, náisiúnaí agus réabhlóidí [[Éire]]annach ab ea '''Constance Gore-Booth''', níos deireanaí an ''Chuntaois Constance Markievicz'' ([[4 Feabhra]] [[1868]] [[Londain]] - [[15 Iúil]] [[1927]] [[Baile Átha Cliath]]). Áirítear ar laochra náisiúnta na hÉireann í. Is é "Markie'''v'''icz" gnáthlitriú a sloinne a úsáidtear in [[Éire|Éirinn]] sa lá atá inniu ann, ach is é an litriú a úsáidtear sa [[Polainnis|Pholainnis]] ná "Markie'''w'''icz", nó is mar v an Bhéarla a fhuaimnítear w na Polainnise. Nuair a scríobhadh an chéad bheathaisnéis Polainnise fúithi, ba é an leagan a d'úsáid an t-údar ná ''Konstancja Markiewiczowa''....[[Constance Gore-Booth Markiewicz|níos mó]] ==2016== ===Meitreo Pháras=== [[2 Eanáir]] [[2016]] – [[9 Márta]] [[2016]] [[Íomhá:Paris Metro Sign.jpg|right|100x100px|Comhartha Art Nouveau de chuid Meitreo Pháras]] Is [[Córas mear-idirthurais|mearchóras iarnród cathrach]] é '''Meitreo Pháras''' ([[Fraincis]]: ''Métro de Paris'') atá suite i [[Páras|bPáras]] na [[an Fhrainc|Fraince]]. Is siombail den chathair é agus tá clú aige mar gheall ar ailtireacht na stáisiún agus a dtionchar [[Art Nouveau]]. Tá 16 líne sa chóras agus tá an chuid is mó de na stáisiúin faoin talamh. Tá fad iomlán de 214 km (133 mi) ag an gcóras agus tá 302 stáisiún aige. Toisc go bhfreastalaíonn roinnt líne ar chuid de na stáisiúin, áfach, tá 384 stad san iomlán. Is iad na stáisiúin sa chóras na stáisiúin leis na heatraimh is dlúithe ar domhain—tá 245 stáisiún laistigh de theoireannacha chathair Pháras. Tá uimhir uathúil ag baint le gach aon líne sa chóras (1 go 14) ach tá dhá mhionlíne ann freisin (3bis agus 7bis). ... [ [[Meitreo Pháras|Níos mó]] ] ===Máirtín Ó Cadhain=== [[9 Márta]] [[2016]] – [[1 Meitheamh]] [[2016]] [[Íomhá:Máirtín Ó Cadhain.jpg|right|125x125px|Máirtín Ó Cadhain]] Tá '''Máirtín Ó Cadhain''' ([[1906]] – [[18 Deireadh Fómhair]] [[1970]]) ar dhuine de na scríbhneoirí próis is mó i stair na litríochta [[Gaeilge|Nua-Ghaeilge]]. Foilsíodh trí úrscéal agus sé bhailiúchán gearrscéalta leis i measc ábhar eile. ''[[Cré na Cille]]'', úrscéal, an saothar is mó cáil a scríobh sé, agus aithnítear na gearrscéalta in ''[[An Braon Broghach (Cnuasach Gearrscéalta)|An Braon Broghach]]'' go forleathan mar shárshaothair. Ba mhúinteoir scoile, ball d'[[Óglaigh na hÉireann]], agóidí, scríbhneoir, agus ollamh le Gaeilge é. Déantar staidéar ar a shaothar ar chúrsaí tríú agus dara leibhéal in Éirinn. Rugadh ar an g[[Cnocán Glas]] taobh thiar den [[Spidéal]] i g[[Conamara]] é. Ba é Máirtín an duine ba shine dár mhair de thrí dhuine dhéag ... [ [[Máirtín Ó Cadhain|Níos mó]] ] ===Téarmaí seoltóireachta=== [[1 Meitheamh]] [[2016]] – [[9 Eanáir]] [[2017]] [[Íomhá:Göke (1495) the flagship of Kemal Reis.jpg|right|125x125px]] Ag seo '''téarmaí seoltóireachta''' a bhaineann le longa adhmaid agus báid. Ní bhíodh de cheangal idir Éire agus tíortha eile ach na longa, agus tá Éire féin lán de lochanna agus d’aibhneacha. Fágann seo go bhfuil an teanga breac le téarmaíocht seoltóireachta agus loingseoireachta agus cuid di tugtha isteach ón Lochlannais agus ón mBéarla trí lonnaitheoirí ón iasacht. Tá tagairt déanta in ''Adamnani Vita S. Columbae'' (“Beatha Cholm Cille”), saothar Laidine de chuid an 7ú haois, do “longa fada” a bhí déanta d'adhmad giúise agus d'adhmad daire agus do choití agus do churacha a thug adhmad chun Oileán Í chun soithí a thógáil. Nuair a bhain na Lochlannaigh fúthu in Éirinn sa 9ú haois bhunaigh siad bailte móra ar an gcósta agus agus lean siad orthu ag déanamh a gcuid long féin. I measc na bhfocal a thug na Lochlannaigh don Ghaeilge tá ''ancaire'' ... [ [[Téarmaí seoltóireachta|Níos mó]] ] ==2017== ===Mars (pláinéad)=== [[9 Eanáir]] [[2017]] – [[24 Nollaig]] [[2017]] [[Íomhá:Mars Hubble.jpg|right|135x135px]] Is é '''Mars''' (uaireanta '''Máirt''') an ceathrú [[pláinéad]] ón ngrian sa [[ghrianchóras]]. Dearg an príomhdhath a aithníonn súil an [[duine]] ar Mhars, agus is gnách "an pláinéad dearg" a thabhairt air. Bheadh sé chomh maith againn "an pláinéad rua" a thabhairt air, áfach, nó is é rua na meirge atá i gceist dáiríre: tá dromchla Mharsa saibhir go maith in iarann. Tá uisce ar fáil ar Mhars, siúd is go bhfuil sé sioctha síos inniu. Ceist mhór í i gcónaí, an bhfuil, nó an raibh, aon chineál beatha ar Mhars riamh. An cineál arrachtaigh a d'fheicfeá ar leathanaigh na leabhar le [[H. G. Wells]] nó [[Edgar Rice Burroughs]], is léir nach raibh siad ann riamh go bhfios dúinn, ach tá na saineolaithe i bhfad níos dóchasaí as beatha aoncheallach de chineál éigin, ar aon leibhéal le baictéir nó aiméibí, cuir i gcás. Tá an pláinéad ainmnithe as dia Rómhánach an chogaidh. Tugtar ''Ares'' ar an dia céanna as [[An Ghréigis|Gréigis]], agus sin é an fáth go n-úsáidtear an téarma úd ''areolaíocht'' uaireanta, nuair atáthar ag trácht ar staidéar geolaíoch an phláinéid seo. Ós rud é go bhfuil a fhios ag an gcine daonna ó thús ama go bhfuil Mars ann ... [ [[Mars (pláinéad)|Níos mó]] ] <br /> <small><div align="right" style="clear:both"> '''[[Vicipéid:Ailt roghnaithe/Cartlann|Cartlann]]''' | '''[[Vicipéid:Ailt roghnaithe|Ailt roghnaithe]]''' </div></small> ===The Beatles=== [[24 Nollaig]] [[2017]] – [[2 Bealtaine]] [[2018]] [[Íomhá:Beatlessullivansinging.jpg|right|160x160px]] [[Banna ceoil|Banna]] [[pop-cheol|popcheoil]] ó [[Learpholl]], [[Sasana]], ab ea '''The Beatles'''. An '''Fab Four''' a thugtar ar cheithre ghnáthbhall an bhanna amannta. Tá siad i measc na ngrúpaí is mó cáil agus is rathúla i stair an [[rac-cheol|rac-cheoil]]. Tá níos mó ceirníní díolta ag The Beatles ná aon bhanna eile riamh i [[Stáit Aontaithe Mheiriceá]], dar leis an Recording Industry Association of America. Sa [[Ríocht Aontaithe]], scaoil siad níos mó ná 40 singil, albam agus EP a chuaigh go dtí barr na gcairteacha. Bhí an rath céanna acu i dtíortha eile, agus measann an comhlacht ceoil [[EMI]] go raibh níos mó ná aon bhilliún cheirnín díolta acu timpeall na cruinne faoin mbliain 1985. Sa bhliain 2004, roghnaigh an iris ''[[Rolling Stone]]'' iad mar uimhir a haon ar a liosta den ''100 Ealaíontóir Ceoil is Fearr Riamh''. De réir na hirise chéanna, bhí baint lárnach ag ceol an bhanna le cultúr na 1960idí, agus tá an tionchar a bhí acu ar an gcultúr ''pop'' le feiceáil fós sa lá atá inniu ann. [ [[The Beatles|Níos mó]] ] <br /> <small><div align="right" style="clear:both"> '''[[Vicipéid:Ailt roghnaithe/Cartlann|Cartlann]]''' | '''[[Vicipéid:Ailt roghnaithe|Ailt roghnaithe]]''' </div></small> ==2018== ===Leabhar Cheanannais=== [[2 Bealtaine]] [[2018]] – [[26 Aibreán]] [[2019]] Is lámhscríbhinn dhathmhaisithe i [[Laidin]] é '''Leabhar Cheanannais''' ({{lang-la|Codex Cenannensis}}, {{lang-en|Book of Kells}}) (Baile Átha Cliath, Leabharlann [[Coláiste na Tríonóide, Baile Átha Cliath|Choláiste na Trionóide]], LS A.I. (58), ar a dtugtar '''Leabhar Cholm Cille''' uaireanta) ina bhfuil ceithre [[Soiscéal|Shoiscéal]] an [[Tiomna Nua]], mar aon le réamhthéacsanna agus táblaí éagsúla. Scríobh manaigh Cheilteacha amach é thart ar an mbliain 800. Díorthaíodh téacs na Soiscéal ón Vulgáid den chuid is mó, cé go gcuimsítear roinnt sleachta ó luathleaganacha an [[Bhíobla]] ar a ngairtear an Vetus Latina chomh maith. Is máistirshaothar é den [[callagrafaíocht|challagrafaíocht]] agus seasann sé do bhuaic an dathmhaisithe Oileánaigh. Ceaptar go forleathan freisin gurb é an tseoid náisiúnta is fearr in [[Éirinn]] é. [ [[Leabhar Cheanannais|Níos Mó]] ] <br /> <small><div align="right" style="clear:both"> '''[[Vicipéid:Ailt roghnaithe/Cartlann|Cartlann]]''' | '''[[Vicipéid:Ailt roghnaithe|Ailt roghnaithe]]''' </div></small> ==2019== ===Ku Klux Klan=== [[11 Meán Fómhair]] [[2019]] [[Íomhá:KKK.svg|thumb|right|160x160px]] Is ainm é '''Ku Klux Klan''' nó '''KKK''' a úsáideann a lán grúpaí dúchasacha sceimhlitheoireachta sna [[Stáit Aontaithe]], go háirithe sa Deisceart. Bíonn lucht leanúna Ku Klux Klan ag ionsaí Gormaigh agus lucht inimirce, agus iad ag iarraidh ardchumhacht an [[Ciníochas|chine bháin a chur chun cinn]]. Go stairiúil, bhí Ku Klux Klan ag caitheamh róbaí bána agus púicíní ar dhéanamh coirceoige, agus iad ag cur i gcéill gurbh iad taibhsí na saighdiúirí a fuair bás i bpáirc an áir i rith [[Cogadh Cathartha SAM|Chogadh Cathartha na Stát Aontaithe]] ar son an Deiscirt. Sin é an chuma a bhíonn ar lucht leanúna KKK ina lán scannán, cuir i gcás. Tháinig an chéad KKK ar an bhfód i ndiaidh an Chogaidh Chathartha, agus é ag dul i muinín sceimhlitheoireachta, foréigin agus linseála leis na hAfra-Mheiriceánaigh, na [[Caitliceachas|Caitlicigh]] agus na [[Giúdaigh]] a choinneáil faoi smacht. Iar[[Saighdiúir|shaighdiúirí]] de chuid Arm an Deiscirt a bhunaigh an chéad KKK sa bhliain [[1865]]. Bhí sé ag iarraidh forlámhas an chine bháin a chur ar bun arís trí eagla a chur ar na Tuaisceartaigh a chuir fúthu sa Deisceart (na ''carpetbaggers''), ar na Deisceartaigh a bhí ag comhoibriú leis an Tuaisceart (na ''scalawags'') agus ar na Gormaigh a bhí saortha ó bhráca na daoirse (na ''freedmen''). Ar dtús, ní raibh ... [ [[Ku Klux Klan|Níos mó]] ] ===Piaras Béaslaí=== [[11 Meán Fómhair]] - [[25 Deireadh Fómhair]] [[2020]] [[Íomhá:Portrait of Piaras Béaslaí 1919.jpg|right|160x160px]] [[Scríbhneoir]] [[Gaeilge]], trodaí saoirse d'[[Éirinn]] agus [[saighdiúir]] ab ea '''Piaras Béaslaí''', nó '''Percy Frederick Beazley'''. Rugadh i [[Learpholl]] é ar an [[10 Márta|10ú Márta]] [[1881]], agus fuair sé bás ar an [[22 Meitheamh|22ú Meitheamh]] [[1965]] i m[[Baile Átha Cliath]]. Scríobh sé [[dráma]]í agus [[filíocht|dánta]], ach is é an saothar [[Litríocht|litríochta]] is tábhachtaí dár tháinig óna pheann ná an [[úrscéal|t-úrscéal]] fáthchiallach ''[[Astronár]]''. Éireannaigh ab ea a thuismitheoirí, Nannie Hickey (Áine Ní Ící) agus Patrick Langford Beazley. Ní raibh focal [[Gaeilge]] i bpluc ceachtar acu, ach mar sin féin, bhí suim acu i gcás na [[Éire|hÉireann]]. Fuair Piaras óg féith na scríbhneoireachta ó thaobh na dtaobhann freisin, nó scríobh Nannie a lán dánta agus scéalta tírghráthúla faoi Éirinn agus faoi laochra na hÉireann nuair a bhí sí óg, agus chaith Patrick Langford Beazley na blianta fada ina eagarthóir ar nuachtán na g[[Caitliceach]] i [[Learpholl]]. Fuair Piaras óg an chéad bhunscolaíocht i Wallasey i Learpholl, ach ansin, cuireadh ag foghlaim é i gColáiste San Proinsias Xavier. Scoil Chaitliceach do chlann na meánaicme Éireannaí i Learpholl a bhí ann agus í á reáchtáil ag na hÍosánaigh. D'éirigh le Piaras go maith ar scoil, ó bhí sé tar éis tús a chuid [[Laidin]]e, [[Fraincis]]e agus [[Gréigis]]e a fhoghlaim óna athair cheana féin, nuair a tháinig sé go dtí an coláiste. Fear mór léitheoireachta ab ea a athair, agus ba mhinic a léadh sé os ard scéalta as na leabhair do Phiaras agus dá dheartháireacha. Faoi thionchar na léitheoireachta seo, chuir Piaras óg suim san amharclannaíocht agus sa drámaíocht. Ina bhuachaill óg dó ... [ [[Piaras Béaslaí|Níos mó]] ] ==2020 - 2021== === An Bhrasaíl === [[25 Deireadh Fómhair]] [[2020]] [[Íomhá:Redentor024.jpg|right|160x160px]] Tír i [[Meiriceá Theas]] í an '''Bhrasaíl''' ('''Poblacht Chónaidhmitheach na Brasaíle''', go hoifigiúil). Is í an tír is mó in ilchríoch Mheiriceá Theas, agus í ag clúdach réimse ollmhór talún idir shléibhte na nAindéas agus [[an tAigéan Atlantach]]. Tá timpeall 180 milliún duine ina gcónaí sa Bhrasaíl. Ritheann [[an Amasóin|Abhainn na hAmasóine]] trí thuaisceart na tíre, agus tá a habhantrach ar ceann de na réigiúin is tábhachtaí ar domhan ó thaobh na bithéagsúlachta de, chomh maith le tábhacht na gcoillte don atmaisféar. Is í [[Brasília]] príomhchathair na tíre, ach is iad [[São Paulo]] agus [[Rio de Janeiro]] na cathracha is mó sa tír. Is í [[Brasília]] an [[príomhchathair|phríomhchathair]]. De réir bhunreacht na bliana 1988, is poblacht dhaonlathach ionadaíoch chónascach uachtaráin í an Bhrasaíl. Is é an tUachtarán ceann an [[Rialtas|rialtais]] agus an stáit, agus córas ilpháirtithe i bhfeidhm leis an tsaoirse pholaitiúil a chinntiú do na saoránaigh ... [ [[An Bhrasaíl |Níos mó]] ] ==2022== === Thin Lizzy === [[Íomhá:Thin lizzy 08081977 04 800.jpg|right|160x160px]] Banna [[rac-cheol|rac-cheoil]] as [[Baile Átha Cliath]], [[Poblacht na hÉireann]] ab ea '''Thin Lizzy'''. Bhí siad ar cheann de na bannaí ba mhó in Éirinn ar feadh na [[1970idí]] agus na [[1980idí]] nuair a bhí an [[dord-ghiotár|dord-ghiotáraí]] [[Phil Lynott]] ina phríomhamhránaí orthu. Bhí cúpla amhrán an-cháiliúil acu, mar shampla ''[[The Boys Are Back in Town]]'', ''[[Jailbreak (amhrán)|Jailbreak]]'' agus an leagan rac-cheoil a rinne siad den amhrán traidisiúnta Éireannach ''[[Whiskey in the Jar]]''. Agus na blianta ag dul thart, bhí roinnt [[Giotár|giotáraithe]] éagsúla ag Thin Lizzy, ach choimeád siad a guth sainiúil dá gcuid féin i gcónaí. Mar a scríobhann an léirmheastóir ... [ [[Thin Lizzy|Níos mó]] ] === An Araibis === [[Íomhá:Learning Arabic calligraphy.jpg|right|160px]] Is í an '''Araibis''' an ceann is mó cainteoirí dúchais de na [[Teangacha Seimíteacha|teangacha Seimíteacha]]. Teanga Sheimíteach í an Araibis, rud a fhágann go bhfuil an dúrud gaolta aici i measc teangacha ársa tábhachtacha [[An Meánoirthear |an Mheán-Oirthir]]. Is iad na teangacha Seimíteacha ná: an [[Acáidis]]. Tá an Acáidis ar ceann de na teangacha is sine a bhfuil eolas againn orthu. Sa Mheasapótaim—in [[An Iaráic|Iaráic]] an lae inniu—a labhraítí í, ach níorbh í féin an teanga is sine a bhí á saothrú ansin. Is amhlaidh gur tháinig sí i leaba na [[An tSuiméiris|Suiméirise]], an tseanteanga Mheasapótamach nach raibh aon teanga eile gaolmhar léi, go bhfios dúinn .... [ [[An Araibis|Níos mó]] ] == 2023 == === Samuel Beckett === [[Íomhá:Samuel Beckett, Pic, 1 (cropped).jpg|right|120px]] [[Úrscéal|Úrscéalaí]], [[drámadóir]] agus [[file]] [[Éire]]annach ba ea '''Samuel Beckett''' (13 Aibreán 1906 – 22 Nollaig 1989). Tugtar léiriú diúltach ar an staid dhaonna i saothar Beckett. Is é rí na "Téatar na hÉigéille" é. Bronnadh [[Duais Nobel na Litríochta]] ar Beckett sa bhliain 1969 as a chuid scríbhneoireachta Toghadh Beckett mar [[Aosdána|Shaoi]] d’[[Aosdána]] sa bhliain 1984. Cailleadh é i b[[Páras]] de bharr fadhbanna riospráide .... [ [[Samuel Beckett|Níos mó]] ] [[Catagóir:Vicipéid]] == 2024 == === Jeanne d'Arc === [[File:Contemporaine afb jeanne d arc.png|right|120px]] [[Gaiscíoch]] den chúigiú haois déag ba ea Jeanne d’Arc (c. 1412 – 30 Bealtaine 1431). Banlaoch náisiúnta de chuid na [[ga:An Fhrainc|Fraince]] ba ea í agus tugadh "Ainnir Orléans" uirthi chomh maith. Cailín tuathánach ba ea í a rugadh in Oirthear na Fraince ... [ [[Jeanne d'Arc|Níos mó]] ] <br /> === Lá Bealtaine === [[File:Bonfire inferno.jpg|right|120px]] Síltear go mb’fhéidir go gciallaíonn an focal beal ‘[[Solas (albam Seo Linn)|solas]] geal’ agus is ionann an dara cuid den fhocal agus ‘[[tine]]’<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.bbc.co.uk/irish/articles/view/879/gaeilge/|teideal=Féilte na SeanGhael|údar=bbc.co.uk|dáta=27 D.F. 2011|dátarochtana=4 Lúnasa 2018}}</ref>. Tá baint láidir idir an fhéile seo agus [[Tine|tinte]] i m[[béaloideas na hÉireann]]. [ [[Lá Bealtaine|Níos mó]] ] <br /> == 2025 == 28 Bealtaine 2025 - 31 Mí na Nollag 2025 [[File:Bram Stoker 1906.jpg|right|120px]] [[Scríbhneoir]] [[Éire]]annach ab ea '''Abraham Stoker''', ([[8 Samhain]], [[1847]] - [[20 Aibreán]], [[1912]]), nó '''Bram Stoker''', mar a thugtar air de ghnáth. Scríobh sé [[úrscéal]]ta agus [[gearrscéal]]ta don chuid is mó, agus is é an t-úrscéal úd ''[[Dracula]]'' an [[leabhar]] is cáiliúla a tháinig óna [[Peann|pheann]] ... [ [[Bram Stoker|níos mó]] ] <br /> == 2026 == iyeczrbd9cmgszsa4ch5rx6drmm6y4o 1318638 1318637 2026-06-27T01:11:28Z Divinations 63974 Cealaíodh athruithe [[Special:Contributions/Miksolwf|Miksolwf]] ([[User talk:Miksolwf|Plé]]); ar ais chuig leagan le [[User:Conradder|Conradder]] 1315748 wikitext text/x-wiki Seo é an chartlann i gcomhair alt roghnaithe: ==2005== ===Académie française=== [[13 Feabhra]] [[2005]] - [[19 Meitheamh]] [[2005]] Comhairle tábhachtach is ea an '''[[Académie française]]''' (''Acadamh na Fraincíse'') a stiúrann an [[Fraincis|Fhraincis]]. Bhunaigh an [[Cairdinéal de Richelieu]] é sa bhlian [[1635]], i ré rí [[Louis XIII]]. Tá sé ar cheann des na h-institiúid is ársa sa [[An Fhrainc|bhFrainc]]. Tá 40 bhall ann, a thoghann na baill atá cheana ann. ===Gaeilge=== [[19 Meitheamh]] [[2005]] - [[29 Meán Fómhair]] [[2005]] Is í an [[Gaeilge|Ghaeilge]] (.i. Gaeilge na hÉireann) an [[teanga Ghaelach]] a labhraítear in [[Éire|Éirinn]]. Is i measc an dá teanga oifigiúil [[Poblacht na hÉireann|Phoblacht na hÉireann]]. Ar [[13 Meitheamh]], [[2005]] d'aontaigh airí gnóthaí eachtracha de chuid an [[Aontas Eorpach|AE]] an Ghaeilge a ghlacadh mar theanga oifigiúil oibre san Aontas Eorpach. Beidh feidhm leis an stádas seo ó [[1 Eanáir]], [[2007]]. ==2006== ===Cogadh Cathartha na hÉireann=== [[29 Meán Fómhair]] [[2005]] - [[15 Meitheamh]] [[2006]] Ba choimhlint é '''[[Cogadh Cathartha na hÉireann]]''' a d'éirigh as siniú an [[Conradh Angla-Éireannach]]. Cheap daoine áirithe nach raibh an conradh neamspleách go leor agus bhí siad dian i gcoinne cailleadh an Tuaiscirt. Dúirt na daoine eile gur 'cloch chéime' é an Conradh i dtreo lán-neamhspleáchas. Tháinig scoilt mhór ar an tír agus bhí a lán daoine thar a bheith searbhach faoi. D'fhás an dá pháirtí polaitiúla is mó i b[[Poblacht na hÉireann]] as an gcogadh, [[Fianna Fáil]] agus [[Fine Gael]]. Chomh maith leis sin, rinneadh a lán damáiste do bhonneagar an stáit, rud a bhí dian le tógáil le tír fíor-nua, mar a bhí [[Saorstát Éireann]]. ===Väinö Linna=== [[15 Meitheamh]] [[2006]] - [[30 Aibreán]] [[2007]] '''[[Väinö Linna]]''', a rugadh in [[Urjala]] ar an [[20 Nollaig]], [[1920]] agus a shíothlaigh i d[[Tampere]] ar an [[21 Aibreán]], [[1992]], b'eisean scríbhneoir náisiúnta na [[an Fhionlainn|Fionlainne]] thar aon scríbhneoir eile san [[20ú haois|fhíchiú haois]]. Cosúil le scríbhneoirí móra a thíre i gcoitinne, scríobhadh sé prós réadúil i stíl eipiciúil an chanbháis leathain. Ba scríbhneoir prólatáireach é ar a bhealach féin, ach ní dheachaigh sé riamh le [[Cumannachas]] ná fiú le [[Daonlathas]] Sóisialta. Rinne sé a chomhionannú le haicme na n-oibrithe sa chiall leathan, agus é ag tabhairt cur síos craicneach inchreidte ar chinniúint na mbochtán Fionlannach agus ar an dóigh ar streachail siad a mbealach i dtreo an stáit shoilíosaigh nua-aimseartha. ==2007== ===George Orwell=== [[30 Aibreán]] [[2007]] - [[14 Meitheamh]] [[2007]] Is é '''[[George Orwell]]''' ainm cleite an úrscéalaí Shasanaigh '''Eric Arthur Blair''' ([[1903]]-[[1950]]). Áirítear Orwell ar scríbhneoirí móra na fichiú haoise. B'iad an dá úrscéal mhóra pholaitiúla, mar atá, ''[[Animal Farm]]'' (1945) agus ''[[Nineteen Eighty-four]]'' (1949) a thuill clú domhanda dó. Aoir faoin [[An tAontas Sóivéadach|Aontas Sóivéadach]] is ea é an chéad cheann acu, agus é scríofa as peirspictíocht an tSóisialaí mheasartha nár thaobhaigh riamh an leagan Sóivéadach den [[Cumannachas|Chumannachas]]... ===Winston Churchill=== [[14 Meitheamh]] [[2007]] - [[1 Deireadh Fómhair]] [[2007]] [[Polaitíocht|Polaiteoir]] agus ceannaire cogaidh [[Sasana|Sasanach]] ab ea é '''[[Winston Churchill|Winston Spencer Churchill]]''', ([[1874]] - [[1965]]). Chaith sé tréimhse ina oifigeach airm san [[India]], bhain sé páirt i gCath Omdurman san [[An tSúdáin|tSúdáin]], agus ghlac sé páirt freisin i g[[Dara Cogadh na mBórach|Cogadh na mBórach]]. Bhí sé ina theachta parlaiminte é ón mbliain [[1900]] anuas, agus rinneadh ceannaire na h-aimiréalachta de sa bhliain [[1911]]. Lean sé ar aghaidh sa phost sin go dtí [[an Chéad Chogadh Domhanda]]. Ba Rúnaí Stáit don Chogadh é ó 1919-1921, agus, mar sin, b'ar a chrann-san a thit sé an [[Conradh Angla-Éireannach]] a shíniú sa bhliain [[1921]]. Bhí sé ina phríomhaire ar [[An Bhreatain|an mBreatain]] le linn an chuid is mó den [[Dara Cogadh Domhanda]] ([[1940]] - [[1945]]), tar éis dó teacht i gcomharbas ar [[Neville Chamberlain]]. Bhí sé ina shiombail do mhuintir na Breataine i rith an chogaidh. Tar éis roinnt blianta a chaitheamh sa fhreasúra, ghnóthaigh sé olltoghchán sa bhliain 1951, agus fuair sé é ina phríomh-aire arís (go dtí an bhliain [[1955]]). Bronnadh [[Duais Nobel na Litríochta]] air ar son na gcuimhní cinn a d'fhoilsigh sé idir [[1948]] agus [[1953]]. Fuair sé bás ar 24 Eanáir [[1965]]... ===Oscar Wilde=== [[1 Deireadh Fómhair]] [[2007]] - [[8 Nollaig]] [[2007]] [[Úrscéal|Úrscéalaí]], [[Drámaíocht|drámadóir]], [[file]] agus dea-chainteoir [[Éire|Éireannach]] ab ea '''[[Oscar Wilde|Oscar Fingal O’Flahertie Wills Wilde]]''' ([[16 Deireadh Fómhair]] [[1854]] - [[30 Samhain]] [[1900]]). Rugadh Wilde i m[[Baile Átha Cliath]] do chlann Angla-Éireannach, agus rinne sé staidéar ag [[Coláiste na Tríonóide]] ó [[1871]]-[[1874]]. Fuair sé scoláireacht le tuilleadh staidéir a dhéanamh in [[Oxford]], agus bronnadh onóracha dúbailte air. Tháinig an chéad bhailiúchán véarsaí le Wilde i gcló sa bhliain 1881, agus d'fhoilsigh sé an nóibhille ''The Canterville Ghost'' (1887) agus scéalta do pháistí sna leabhair ''The Happy Prince and Other Stories'' (1888) agus ''The House of Pomegranates'' (1891). Níor fhoilsigh Wilde ach úrscéal amháin ''The Picture of Dorian Gray'' (1891). Bhain Wilde amach a chlú is a cháil lena chuid drámaí áfach; go príomha ''Salomé'' (1893), ''Lady Windermere's Fan'' (1892) agus ''The Importance of Being Earnest'' (1895). Tháinig drochdheireadh le saol Wilde, nuair a chaith sé seal i bpríosún de dheasca "mígheanmnaíochta tromchúisí". Fuair sé a shláinte scriosta ag filleadh chun saoirse dó, agus chaith sé faoi léan agus faoi dhímheas é tar éis sin. Fuair sé bás i [[Páras|bPáras]], agus tá sé curtha i [[Reilig Père-Lachaise]].... ===An tAontas Sóivéadach=== [[8 Nollaig]] [[2007]] - [[25 Nollaig]] [[2007]] Stát [[Cumannachas|Cumannach]] ab ea é '''[[An tAontas Sóivéadach|Aontas na bPoblachtaí Sóivéadacha Sóisialacha]]''', nó ''An tAontas Sóivéadach'' ([[Rúisis]]: ''Союз Советских Социалистических Республик/Soyuz Sovetskikh Sotsialisticheskikh Respublik'') agus é suite san [[An Eoráise|Eoráise]], a mhair ón mbliain [[1922]] go dtí an bhliain [[1991]]. Ón mbliain [[1945]] go lá a scoir, bhí an tAontas Sóivéadach ina mhórchumhacht dhomhanda nach raibh ach na [[Stáit Aontaithe Mheiriceá|Stáit Aontaithe]] inchomórtais léi, agus bhí an dá thír seo [[An Cogadh Fuar|ag déanamh téisclim chogaidh]] in aghaidh a chéile an chuid ba mhó den am i ndiaidh an [[Dara Cogadh Domhanda]]... ==2008== ===An Nollaig=== [[25 Nollaig]] [[2007]] - [[2 Eanáir]] [[2008]] Saoire sa bhféilire [[Críostaíocht|Chríostaíoch]] a cheiliúrann breith [[Íosa Críost|Íosa Chríost]] is ea '''[[an Nollaig]]''' (ón [[Laidin]]: ''Natalis''), a chomórtar ar [[25 Mí na Nollag]]. De réir na soiscéil, rugadh Íosa Críost don Maighdean Muire i m[[Beitheal]], tar éis di féin agus dá fear céile [[Naomh Iósaf|Iósaf]] teacht ann le clárú don cheannáireamh [[Impireacht na Róimhe|Rómhánach]]. Dúirt lucht a leantha gur chomhlíon a bhreith fáisnéisí na bhfáidhe [[Giúdachas|Giúdacha]] go dtiocfadh slánaitheoir as teach Dháibhí. Is saoire mór poiblí ar fud cuid mór den domhain an Nollaig, freisin - fiú i dtíortha nach bhfuil iontu ach fíorbheagán Críostaithe. Tá plé i gcónaí faoi dáta ceart ar a rugadh Íosa. ===GULag=== [[2 Eanáir]] [[2008]] - [[7 Bealtaine]] [[2008]] Seasann an giorrúchán Rúisise '''[[GULag]]''' ([[Rúisis]]: ''ГУЛаг'') do ''Glavnoye Upravleniye Lagerey'', is é sin, Príomhúdarás na gCampaí Géibhinn. Bhí a leithéid sin d'údarás i mbun riarachán na gcampaí géibhinn san [[An tAontas Sóivéadach|Aontas Sóivéadach]] nuair a bhí [[Stalin]] i gceannas. Bhí cineálacha éagsúla de champaí ann. B'é an campa daorbhroide an cineál ba choitianta, ach thairis sin, bhí ionaid speisialta (''шарашка/sharashka'') ann do na saineolaithe ina raibh siad ag déanamh taighde don Stát, go háirithe ar mhaith leis na fórsaí armtha. Chuirtí daoine folláine i ngealtlanna (''психушка/psikhushka'') ar "chúiseanna polaitiúla". I gcampaí áirithe, chuirtí príosúnaigh i mbun oibreacha a raibh an [[radaighníomhaíocht]] ag roinnt leo, ag baint [[úráiniam]] as an talamh mar shampla, nó ag glanadh iarsmaí na dtástálacha adamhacha. B'é an scríbhneoir [[Aleksandr Solzhenitsyn]] a chuir an focal féin i mbéal an phobail leis an leabhar millteanach staire a d'fhoilsigh sé sna [[1970idí|seachtóidí]], mar atá, ''Архипелаг ГУЛаг/Arkhipelag GULag'', is é sin, Oileánra GULag nó Oileánra na gCampaí Géibhinn... ===An Asarbaiseáin (tír)=== [[7 Bealtaine]] [[2008]] - [[5 Lúnasa]] [[2008]] Poblacht iar-[[APSS|Shóivéadach]] is ea í '''[[An Asarbaiseáin (tír)|an Asarbaiseáin]]''', nó '''Poblacht na hAsarbaiseáine''' ([[Asarbaiseáinis]]: ''Azərbaycan Respublikası''). Tugtar "Tír na Síor-Thine" ar an Asarbaiseáin, ós rud é go bhfuil sí saibhir in artola. Tá sí suite idir [[an Iaráin]], [[an Rúis]], [[an Airméin]] agus [[an tSeoirsia]]. Tá cuid den Asarbaiseáin, mar atá Naxçıvan, dealaithe ón gcuid eile den phoblacht ag an Airméin. Tá Naxçıvan ag críochtanacht go díreach leis [[an Tuirc]]. Timpeall chasadh na mílaoise, bhí 8.5 milliún duine ina gcónaí san Asarbaiseáin. [[Ioslam|Muslamaigh]] Shítheacha is ea iad na hAsarbaiseánaigh de ghnáth (93.4%), agus is í an [[Asarbaiseáinis]] teanga oifigiúil na tíre. Labhraítear an teanga chéanna in [[An Asarbaiseáin (an Iaráin)|Asarbaiseáin na hIaráine]] freisin. Is iad na Rúisigh an dara dream eitneach is mó. Bhí mionlach mór Airméanach ann freisin - sular phléasc an cogadh amach leis an Airméin... ===Aleksandr Solzhenitsyn=== [[5 Lúnasa]] [[2008]] - [[16 Deireadh Fómhair]] [[2008]] [[Úrscéal]]aí, [[drámaíocht|scríbhneoir drámaí]] agus [[Stair|staraí]] [[An Rúis|Rúiseach]] ab ea é '''[[Aleksandr Solzhenitsyn|Aleksandr Isayevich Solzhenitsyn]]''' ([[Rúisis]]: ''Алекса́ндр Иса́евич Солжени́цын''). Saolaíodh i gKislovodsk é ar an [[11 Nollaig]], [[1918]]. B'eisean ba mhó a tharraing súil an tsaoil mhóir ar [[GULag|oileánra na gcampaí géibhinn]] san [[An tAontas Sóivéadach|Aontas Sóivéadach]]. Bronnadh [[Duais Nobel]] sa [[Duais Nobel sa Litríocht|litríocht]] air sa bhliain [[1970]], ach díbríodh as a thír dhúchais é ar chúiseanna polaitiúla, ceithre bliana ina dhiaidh sin. Chuir sé faoi i [[Vermont]] sna [[Stáit Aontaithe]], ach nuair a tháinig deireadh leis an g[[Cumannachas]] sa Rúis, d'fhill sé abhaile. Fuair sé bás i [[Moscó]] ar an [[3 Lúnasa]], [[2008]].... ===Incigh=== [[16 Deireadh Fómhair]] [[2008]] - [[28 Nollaig]] [[2008]] B'í '''[[Incigh|Impireacht na nInceach]]''' an impireacht ba mhó i Meiriceá roimh theacht na n[[an Eoraip|Eorpach]], agus nuair a bhí sí i mbarr a méide, bhí sí ar impireachtaí móra an domhain de réir an chaighdeáin chomhaimseartha. Bhí lárionad riaracháin, [[Polaitíocht|polaitiúil]] agus míleata na himpireachta suite i g[[Cuzco]]. Thosaigh forbairt na himpireachta seo i [[sléibhte]] [[Peiriú|Pheiriú]] sa bhliain [[1197]]. I rith na mblianta [[15ú haois|1438]]-[[1533]], d'éirigh leis na hIncigh cuid mhór d'iarthar [[Meiriceá Theas|Mheiriceá Theas]] a tharraingt isteach ina n-impireacht go cairdiúil nó go [[cogadh|cogúil]], agus í ag cumhdach cuid mhór de na tailte a bhaineann le Peiriú, [[Eacuadór]], leis an [[an Bholaiv|mBolaiv]], [[an Airgintín]] nó [[an tSile]] inniu... ==2009== ===Córan=== [[28 Nollaig]] [[2008]] - [[9 Feabhra]] [[2009]] Is é an '''[[An Córan|Córan]]''', nó an '''Córán''' ([[Araibis]]: القرآن ''Al Cur’án''), leabhar naofa an [[Ioslam|Ioslaim]]. An urraim a thugtar don Chóran san Ioslam, tá sí cosúil leis an urraim a thugtar d'[[Íosa]] sa chreideamh [[Críostaíocht|Críostaí]]. Is é an rud a chreideann an [[Muslamach]] fíréanta gurb é an Córan briathar neamhthruaillithe [[Dia|Dé]], agus mar sin, tá sé an-tábhachtach téacs an Chórain a chosaint ar gach cineál truailliú. Dá réir sin, ní ghlactar ach leis an gCóran Araibise mar fhíor-leabhar naofa. ''Rinne Muid Córan Araibise de, ionas go dtuigfeadh sibh é'', a deir Dia, sa Chóran. Tá ainm an Chórain bunaithe ar thamhan focail a chiallaíonn ''léamh, léitheoireacht'' sna [[teangacha Seimíteacha]]... ===NASA=== [[9 Feabhra]] [[2009]] - [[9 Aibreán]] [[2009]] Seasann an ceithre litir úd '''[[NASA]]''' do na focail ''Riarachán Náisiúnta na hAerloingseoireachta is na Spásaireachta'' ("'''National Aeronautics and Space Administration'''"), is é sin, údarás spáis [[Stáit Aontaithe Mheiriceá|na Stát Aontaithe]]. Bunaíodh an t-údarás seo thiar sa bhliain [[1958]], agus é freagrach as cúrsaí spásaireachta an stáit i Meiriceá. Thairis sin, déanann an t-údarás taighde fadtéarmach aerloingseoireachta, idir shibhialta agus mhíleata. Tá an t-údarás bunaithe ar an aisling "feabhas a chur ar an mbeatha abhus, tús a chur leis an mbeatha thall, agus teacht ar bheatha ar an taobh amuigh", is é sin, obair fhónta a dhéanamh ar mhaithe leis na daoine ar [[an Domhan]], na [[Pláinéad|pláinéid]] eile a thabhairt chun míntíreachais agus beatha na [[Grianchóras|bpláinéad eile]] a aimsiú, más ann dá leithéid.... ===Paragua=== [[9 Aibreán]] [[2009]] - [[8 Meitheamh]] [[2009]] Is tír i [[Meiriceá Theas]] í '''[[Paragua]]''', nó ''Poblacht Pharagua''. Tá teorainneacha aici leis an m[[An Bholaiv|Bolaiv]], leis an m[[An Bhrasaíl|Brasaíl]] agus leis an [[An Airgintín|Airgintín]]. Cosúil leis an mBolaiv, níl aon chósta aici. Is í Paragua an chéad tír i Meiriceá Theas a d'fhógair neamhspleáchas ar [[an Spáinn]]. Tír dhátheangach is ea í Paragua, nó siúd is gurb í an [[Spáinnis]] an chéad teanga oifigiúil, is í an teanga bhundúchasach úd Guaráinis is mó a labhraítear sa ghnáthshaol. Tá 6 mhilliún duine ina gcónaí ann, agus is í [[Asunción]] an phríomhchathair .... ===Francisco Franco=== [[8 Meitheamh]] [[2009]] - [[7 Lúnasa]] [[2009]] Oifigeach airm ab ea é '''[[Francisco Franco|Francisco Franco Bahamonde]]''' ([[4 Nollaig]] [[1892]]-[[20 Samhain]] [[1975]]) a chuaigh i gceannas ar an [[An Spáinn|Spáinn]] mar dheachtóir míleata i ndiaidh [[Cogadh Cathartha na Spáinne|chogadh cathartha na Spáinne]]. Is é an teideal oifigiúil a bhí air ná "ceannasaí na crosáide deireanaí agus an Spáinneachais, ceannasaí an chogaidh in aghaidh an [[cumannachas|Chumannachais]] agus lucht a chomhghuaillíochta", nó, go simplí, an Ceannasaí, ''El Caudillo''. Ba mhinic a thugtaí ''El Generalísimo'' air freisin. Mhair sé i gceannas ar an stát go lá a bháis .... === Mícheál Ó Coileáin=== [[8 Lúnasa]] [[2009]] - [[2 Deireadh Fómhair]] [[2009]] Ba cheannaire míleata agus polaiteoir [[Éire]]annach é '''Mícheál Eoin Ó Coileáin''' ([[16 Deireadh Fómhair]] [[1890]] – [[22 Lúnasa]] [[1922]]) a rugadh i g[[Contae Chorcaí]]. Bhí sé beartach i g[[Cogadh na Saoirse in Éirinn|Cogadh na Saoirse]], agus bhí sé ina bhall den toscaireacht Éireannach a shínigh an [[Conradh Angla-Éireannach]] sa bhliain [[1921]]. Ba theachtaí iad ó rialtas sealadach [[an Chéad Dáil|na Chéad Dála]]. De dheasca an chonartha seo a chuaigh an [[Críochdheighilt na hÉireann|chríochdheighilt]] ar Éirinn, agus í i bhfeidhm sa lá atá inniu ann. Níor thug [[Eamon de Valera|de Valera]] aitheantas don Chonradh, ach chuaigh sé i gceannas ar na fórsaí frith-Chonartha. Mar sin a cuireadh tús leis an [[Cogadh Cathartha na hÉireann|gCogadh Cathartha]].... === Éamon de Valera === [[2 Deireadh Fómhair]] [[2009]] - [[3 Mí na Samhna]] [[2009]] Trodaí saoirse agus polaiteoir ab ea é '''[[Éamon de Valera]]''' ([[14 Deireadh Fómhair]] [[1882]] - [[29 Lúnasa]] [[1975]]) a bhí ina [[Taoiseach|Thaoiseach]] agus ina [[Uachtarán na hÉireann|Uachtarán]] ar [[Poblacht na hÉireann|Éirinn]]. Ceannaire tábhachtach ab ea é de Valera sa ghluaiseacht phoblachtach sa [[20ú haois]], agus chaith sé tréimhse an-fhada ón mbliain [[1917]] go dtí an bhliain [[1973]] i saol polaitiúil na tíre. Eisean a chum [[Bunreacht na hÉireann]] sa bhliain [[1937]], agus chaith sé a sheal ina Thaoiseach agus ina Uachtarán. Is é [[Fianna Fáil]], an páirtí a bhunaigh sé sa bhliain [[1926]], an ceann is mó sa tír fós .... [ [[Éamon de Valera|níos mó]] ]<br /> === Iúil Caesar === [[3 Mí na Samhna]] [[2009]] - [[23 Nollaig]] [[2009]] Bhí '''[[Iúil Caesar]]''' (i [[Laidin]] ''Caius Iulius Caesar''; [[13 Iúil]], [[100 RC]] - [[15 Márta]], [[44 RC]]) ina ghinearál, ina [[polaitaíocht|pholaiteoir]] agus ina [[scríbhneoir]] sa tSean-Róimh. Bhí sé ina bhall den chéad triúracht, agus ina dhiaidh sin, bhain sé amach [[deachtóir|deachtóireacht]] na Poblachta Rómhánaí. Bíonn a chuid scríbhinní, go háirithe an leabhar a scríobh sé faoin gcogadh Gailleach, á stáidéar fós ag scoláirí Laidine agus ag staraithe míleata .... [ [[Iúil Caesar|níos mó]] ]<br /> ==2010== ===Cogadh an Gheimhridh=== [[23 Nollaig]] [[2009]] - [[24 Eanáir]] [[2010]] B'é '''[[Cogadh an Gheimhridh]]''' an cogadh a fearadh idir [[an Fhionlainn]] agus [[an tAontas Sóivéadach]] ón [[30 Samhain|tríochadú lá de Mhí na Samhna]], [[1939]], go dtí an [[12 Márta|dóú lá déag de Mhí na Márta]], [[1940]]. Thosaigh an cogadh nuair a d'ionsaigh na díormaí Sóivéadacha an Fhionlainn i ndiaidh eachtra teorainne - "an lámhach ag Mainila" - arbh é an chiall a baineadh as i mbolscaireacht an Aontais Shóivéadaigh ná gur ionsaí Fionlannach a bhí ann. Bhí na Fionlannaigh riamh ag áitiú nach raibh ann ach saighdeadh a rinne na Sóivéadaigh féin, agus tá an méid sin admhaithe ag [[an Rúis]] ó thit an tóin as an gcóras Sóivéadach. .... [ [[Cogadh an Gheimhridh|níos mó]] ]<br /> ===Cogadh na Saoirse (Éire)=== [[24 Eanáir]] [[2010]] - [[20 Márta]] [[2010]] Tugtar '''[[Cogadh na Saoirse (Éire)|Cogadh na Saoirse]]''' (nó an '''[[Cogadh na Saoirse (Éire)|Cogadh Angla-Éireannach]]''') ar an [[treallchogadh]] idir Rialtas na Breataine in [[Éirinn]] agus [[Óglaigh na hÉireann]], a bhí faoi smacht na [[An Chéad Dáil|Chéad Dála]]. Thosaigh an cogadh nuair a mharaigh cathlán de chuid an [[IRA]] beirt oifigeach de chuid [[Constáblacht Ríoga na hÉireann|Chonstáblacht Ríoga na hÉireann]] ar an tSulchóid Bheag i g[[Contae Thiobraid Árann]] ar an [[19 Eanáir|19ú lá d'Eanáir]] [[1919]]. Cuireadh deireadh leis an gcogadh, nuair a tháinig an sos cogaidh i bhfeidhm ar an [[21 Iúil|21ú lá de Mhí Iúil]] [[1921]]. Tar éis an chogaidh, shínigh ionadaithe na Chéad Dála agus rialtas na Breataine an conradh síochána ar a dtugtar an [[Conradh Angla-Éireannach]].... [ [[Cogadh na Saoirse (Éire)|níos mó]] ] ===Adolf Hitler=== [[20 Márta]] [[2010]] - [[9 Bealtaine]] [[2010]] Bhí '''[[Adolf Hitler]]''' ([[20 Aibreán]] [[1889]] – [[30 Aibreán]] [[1945]]) ina cheannaire, nó ''Führer'', ar an n[[an Ghearmáin|Gearmáin]] ón mbliain [[1933]] go dtína bhás sa bhliain [[1945]]. B'eisean a thosaigh ar an gcogadh ar an b[[an Pholainn|Polainn]], rud a chuir tús leis an [[Dara Cogadh Domhanda]], arbh é a thoradh é gur tháinig deireadh lena réimeas féin. Ar dtús, d'éirigh leis post an tSeansailéara, is é sin, an phríomh-aireacht, a bhaint amach, agus ansin, chuir sé Acht na gCumhachtaí i bhfeidhm, a chuir ar a chumas an tír a rialú beag beann ar an bparlaimint. Nuair a bhí sé i gceannas ar an tír, bhunaigh sé stát ollsmachtúil nár fhág cead cainte ar bith ag an bhfreasúra, agus bhain sé an chuid ba mhó de na cearta sibhialta de na saoránaigh. Rinne sé géarleanúint chruálach ar a chuid naimhde polaitiúla, ar nós na g[[Cumannachas|Cumannach]], na nDaonlathach Sóisialta, agus a lán dreamanna eile. Bhí an [[ciníochas]] fite fuaite trína shaoldearcadh, ionas nach raibh meas an mhadra aige ar na Giúdaigh ná ar na Slavaigh... [ [[Adolf Hitler|níos mó]] ] ===Impireacht na Rúise=== [[9 Bealtaine]] [[2010]] - [[2 Iúil]] [[2010]] Úsáidtear an téarma '''[[Impireacht na Rúise]]''' le tagairt a dhéanamh don ré stairiúil ó laethanta [[Peadar Mór|Pheadair Mhóir]] go dtí [[Réabhlóid na Rúise 1917]]. San am seo, tháinig fás agus borradh ar an Rúis mar stát, go dtí gur shín sí ón [[An Mhuir Bhailt|Muir Bhailt]] go dtí [[an tAigéan Ciúin]]. Ba í [[Cathair Pheadair]] príomhchathair na himpireachta, agus bhí an stát níos mó ná 22 mhilliún ciliméadar cearnach ar achar ag deireadh na [[19ú haois|naoú haoise déag]]. B'í [[An Eaglais Cheartchreidmheach|críostaíocht Cheartchreidmheach an Oirthir]] an reiligiún oifigiúil, agus b'í an [[Rúisis]] an [[teanga oifigiúil]]. Monarcacht oidhreachtúil ab ea í, agus impire nó Sár i gceannas uirthi. Tháinig deireadh deifnídeach leis an Impireacht nuair a mharaigh na Boilséivigh an tImpire deireanach, [[Nioclás a Dó]]... [ [[Impireacht na Rúise|níos mó]] ] ===Corn FIFA an Domhain 2010=== [[2 Iúil]] [[2010]] - [[14 Iúil]] [[2010]] Comórtas [[sacar|sacair]] ba ea '''[[Corn FIFA an Domhain 2010]]'''. Bhí sé ar siúl ó [[11 Meitheamh]] [[2010]] go dtí [[11 Iúil]] [[2010]]. Bhuaigh [[an Afraic Theas]] an próiseas tairisceana, agus mar sin d'óstáíl an tír sin an chéad ilchomórtas s[[an Afraic]]. Is é ''Waka Waka'' (i m[[Béarla]] agus i [[Spáinnis]]) an t-amhrán oifigiúil: is iad ''[[Shakira]]'' agus an banna Afracach ''Freshlyground'' na ceoltóirí. Is é [[Adidas]] an comhlacht a dhéanann an liathróid oifigiúil.... [ [[Corn FIFA an Domhain 2010|níos mó]] ] ===Star Trek=== [[14 Iúil]] [[2010]] - [[2 Meán Fómhair]] [[2010]] Is coincheap [[ficsean eolaíochta|ficsin eolaíochta]] é '''[[Star Trek]]''' (baineann Gaeilgeoirí úsáid as an leagan ''An Réaltaistear'' fosta) agus é deartha ag [[Gene Roddenberry]]. Ar dtús, ní raibh ann ach sraithscéal i stíl an [[ceoldráma spáis|cheoldráma spáis]], ach tharraing an [[Star Trek: The Original Series|chéad sraith]] an oiread sin airde i measc chairde an fhicsin eolaíochta is gur tháinig sraith bheoite, roinnt [[scannán]] agus sraithscéalta nua sna sálaí aici. Inniu, is cuid den phopchultúr idirnáisiúnta é an Réaltaistear, agus na daoine ag déanamh tagartha dó ar fud an domhain.... [ [[Star Trek|níos mó]] ] ===Urho Kekkonen=== [[2 Meán Fómhair]] [[2010]] - [[17 Samhain]] [[2010]] Duine de [[polaitíocht|pholaiteoirí]] móra na [[An Fhionlainn|Fionlainne]] sa [[20ú haois]] a bhí i '''[[Urho Kekkonen|Urho Kaleva Kekkonen]]''' ([[3 Meán Fómhair]] [[1900]]-[[31 Lúnasa]] [[1986]]). Bhí sé ina Uachtarán ar an bhFionlainn sna blianta [[1956]]-[[1982]]. Thairis sin, chaith sé cúig sheal ina [[Príomh-Aire|Phríomh-Aire]]. Is é an tUachtarán ab fhaide a d'fhan i gceannas ar an tír sin. Cailleadh sa bhliain 1986 é.... [ [[Urho Kekkonen|níos mó]] ]<br /> ===Dúpholl=== [[17 Samhain]] [[2010]] - [[24 Eanáir]] [[2011]] Is é is '''[[dúpholl]]''' (nó '''poll dubh''') ann ná réigiún sa spás-am a bhfuil a réimse [[imtharraingt|imtharraingthe]] chomh láidir is nach féidir don t[[solas]] féin éalú as. Go bunúsach, is toradh [[matamaitic|matamaiticiúil]] do theoiric na coibhneasachta ginearálta (an leagan fairsingithe de [[Teoiric na coibhneasachta|theoiric coibhneasachta]] [[Albert Einstein|Einstein]]) é an dúpholl, ach tá na [[réalteolaíocht|réalteolaithe]] i ndiaidh sonrú a chur i gcuid mhaith réadanna aisteacha sa spás a d'fhéadfadh a bheith ina ndúphoill. Tugtar léaslíne theagmhais ar theorainn sheachtrach an dúphoill. Ní teorainn é a d'fhéadfá a mhothú, ach mar sin féin, is teorainn é a chuirfeadh cor i do chinniúint dá dtrasnófá í, nó aon rud a fuarthas taobh istigh den teorainn, ní féidir dó éalú as an dúpholl, fiú ar feadh tamaillín.... [ [[dúpholl|níos mó]] ]<br /> ==2011== ===An Airméin=== [[24 Eanáir]] [[2011]] - [[25 Feabhra]] [[2011]] Tír i Sléibhte Chugais is ea í '''[[An Airméin|Poblacht na hAirméine]]''', agus í ag críochantacht leis an [[An Asarbaiseáin (tír)|Asarbaiseáin]], [[an tSeoirsia]], [[an Tuirc]], agus [[an Iaráin]]. Is í [[Eireaván]] príomhchathair na hAirméine. Is é an t-ainm atá ag na hAirméanaigh féin ar a dtír ná Hayastan (Հայաստան), agus é bunaithe ar ainm an laoich mhiotasúil a chuir tús leis an tír, Haik nó Hayq. Tháinig na hAirméanaigh go dtí an Airméin thart faoin mbliain 600 roimh bhreith [[Íosa Críost|Chríost]], nuair a thit an tóin as an ríocht úd ''Urartu'' a bhí ann rompu. Ina dhiaidh sin, bhí an Airméin ina cúige Peirseach, agus na hAirméanaigh ar fiannas in arm an rí Pheirsigh. De thoradh fheachtas míleata [[Alastar Mór|Alastair Mhóir]], tháinig stáit nua ar an bhfód, ina measc ríocht Heilléanach na hAirméine, a bunaíodh sa bhliain 190 roimh bhreith Chríost.... [ [[An Airméin|níos mó]] ]<br /> ===Éirí Amach na Cásca=== [[25 Feabhra]] [[2011]] - [[28 Aibreán]] [[2011]] Ceannairc i gcoinne forlámhas [[Sasana|Shasana]] ar [[Éire|Éirinn]] ab ea '''[[Éirí Amach na Cásca]]''' (nó '''Aiséirí na Cásca''') ar [[Luan Cásca]], [[24 Aibreán]] [[1916]]. Ghlac [[Óglaigh na hÉireann|na hÓglaigh]] agus [[Arm Cathartha na hÉireann|an tArm Cathartha]] seilbh ar fhoirgnimh thábhachtacha i lár [[Baile Átha Cliath|Bhaile Átha Cliath]], agus [[Ardoifig an Phoist]] i [[Sráid Uí Chonaill]] mar cheanncheathrú acu. Léigh ceannaire an Éirí Amach, [[Pádraig Mac Piarais]], amach [[Forógra na Poblachta]] ar an tsráid lasmuigh d'Ardoifig an Phoist, agus é ag gairm [[Poblacht na hÉireann|Poblacht]] neamhspleách den tír. Cuireadh na mílte saighdiúirí Briotanacha isteach sa chathair agus le cabhair ó ghunnaí móra na loinge cogaidh, HMS Helga, ar an [[Life]], cuireadh an tÉirí Amach faoi chois laistigh de sheachtain amháin. Mar sin féin, chuaigh an tÉirí Amach go mór mór i bhfeidhm ar mhuintir na tíre, agus ba mhór an inspioráid é do lucht leanúna an náisiúnachais ar fud na hÉireann.... [ [[Éirí Amach na Cásca|níos mó]] ] ===George Orwell=== [[28 Aibreán]] [[2011]] - [[3 Lúnasa]] [[2011]] Is é '''[[George Orwell]]''' ainm cleite an úrscéalaí [[Sasana|Shasanaigh]] '''Eric Arthur Blair''' ([[1903]] - [[1950]]). Áirítear Orwell ar scríbhneoirí móra na [[20ú haois|fichiú haoise]]. B'iad an dá [[úrscéal]] mhóra pholaitiúla, mar atá, ''[[Animal Farm]]'' (1945) agus ''[[Nineteen Eighty-four]]'' (1949) a thuill clú domhanda dó. Fear meánaicmeach ab ea é Orwell a chuaigh leis an [[Sóisialachas]] i ndiaidh an tseala a chaith sé ina phóilín impiriúil i m[[Burma]]. Chuaigh sé go dtí [[an Spáinn]] le páirt a ghlacadh sa [[Cogadh Cathartha na Spáinne|Chogadh Cathartha]] ansin. Cé go raibh luí áirithe aige leis an Sóisialachas réabhlóideach, dhruid sé riamh siar ón g[[Cumannachas]], agus é, fiú, den tuairim gur "fórsa frithréabhlóideach" é an Páirtí Cumannach. Chuir sé go fíochmhar in aghaidh idé-eolaíochtaí ollsmachtúla na fichiú haoise, idir [[Naitsíochas]] agus [[Stailín|Stailíneachas]]. Bhí tuiscint ghéarchúiseach aige d'éirim na hollsmachtúlachta, agus na coincheapa is na focail a chum sé le tagairt a dhéanamh do mheon na tíorántachta, ar nós an Deartháir Mór (''Big Brother''), an nuachaint (''newspeak'') agus araile, úsáidtear i gcónaí iad le cur síos a thabhairt ar an dóigh a gcoinníonn na deachtóirí intinn na saoránach faoi smacht.... [ [[George Orwell|níos mó]] ] ===Tobac=== [[3 Lúnasa]] [[2011]] - [[7 Nollaig]] [[2011]] Is éard is '''[[tobac]]''' ann ná duillí úra na [[planda|bplandaí]] sa [[Géineas|ghéineas]] úd ''Nicotiana'' a leasaítear ar bhealach ar leith le haghaidh úsáide mar [[drugaí|dhruga]]. Is é an dóigh is minice a gcaitear tobac ná é a chur ag cráindó i [[toitín|dtoitín]], i bpíopa nó i dtodóg agus an toit a análú isteach. Sa [[Gaeilge|Ghaeilge]], deirtear go bhfuiltear ag ''caitheamh'' tobac, ach úsáidtear an leagan ''tobac a ól'' freisin, go háirithe sna canúintí deisceartacha. Is é an ''Nicotiana tabacum'' an cineál is mó a chuirtear, ach baintear úsáid as an gcineál ''Nicotiana rustica'' chomh maith. Tá an ''rustica'' chomh saibhir sa [[nicitín]] is gur féidir é a úsáid le nicitín a tháirgeadh mar fheithidicíd. Bíonn na [[Seaman|seamain]] bhundúchasacha i [[Meiriceá Theas]] ag úsáid an chineáil sin mar dhruga sícideileach freisin.... [ [[Tobac|níos mó]] ] ==2012== ===An Meán-domhan=== [[7 Nollaig]] [[2011]] - [[8 Bealtaine]] [[2012]] Is é an '''[[An Meán-domhan (Tolkien)|Meán-domhan]]''' (Béarla: ''Middle-earth''; tá an téarma seo bunaithe ar ''Middangeard'' an tSean-Bhéarla agus ar ''Miðgarður'' na h[[Íoslainnis]]e) an [[ilchríoch]] shamhailteach ina bhfuil imeachtaí an [[úrscéal|úrscéil]] fhantaisíochta [[Tiarna na bhFáinní]] le [[J. R. R. Tolkien]] suite. Cheap Tolkien an Meán-domhan mar [[ilchríoch]] sa chruinne ar a dtugann sé ''Arda''. Cuimsíonn Arda an Domhan, is é sin, ''Imbar'' nó ''Ambar'', chomh maith leis [[An Ghrian|an nGrian]], [[an Ghealach]] agus na [[Réalta|réaltaí]]. Is cuid den ollchruinne é Arda - is é ''Eä'' an ollchruinne.... [ [[An Meán-domhan (Tolkien)|níos mó]] ] ===Kemal Atatürk=== [[8 Bealtaine]] [[2012]] - [[27 Lúnasa]] [[2012]] Saighdiúir agus 1ú Uachtarán na Tuirce ab ea é '''[[Kemal Atatürk|Gazi Mustafa Kemal Atatürk]]''' ([[1881]]-[[1938]]). Fuair Atatürk oiliúint oifigigh san Arm Otamánach agus throid sa [[an Chéad Chogadh Domhanda|Chéad Chogadh Domhanda]] in aghaidh na [[An Bhreatain|Breataine]]. I ndeireadh an chogaidh thapaigh sé an deis agus chuaigh i gceannas ar arm mór in oirthear na Tuirce. Chuir sé cogadh ar [[Arm na Breataine|fhórsaí na Breataine]], na [[An Fhrainc|Fraince]], na [[An Ghréig|Gréige]] agus na [[An Iodáil|hIodáile]], d'éirigh leis iad a ruaigeadh, agus rinne poblacht den [[An Tuirc|Tuirc]]. An [[náisiúnachas]] agus an saoltachas na clocha ba mhó ar a phaidrín, agus chuir sé in aghaidh na gcléireach [[Ioslam|Muslamach]] le lámh láidir chun an t[[Ioslamachas]] a dhíbirt as an b[[polaitíocht]].... [ [[Kemal Atatürk|níos mó]] ] ===Úrscéal stairiúil=== [[27 Lúnasa]] [[2012]] - [[26 Samhain]] [[2012]] Is éard is '''[[úrscéal stairiúil]]''' ann ná [[úrscéal]] a bhfuil a imeachtaí suite i dtréimhse áirithe [[Stair|staire]], agus an [[scríbhneoir]] ag iarraidh saol agus meon na tréimhse sin a athchruthú ar leathanaigh an [[Leabhar|leabhair]]. Is féidir don úrscéal stairiúil fíorcharachtair na tréimhse seo a lua nó carachtair fhicseanúla a chur ag caidreamh le fíorcharachtair na tréimhse. Is minic a deirtear gurbh é [[Walter Scott]] a chuir tús leis an seánra [[litríocht]]a seo, ach scríobhadh leabhair ar féidir úrscéalta stairiúla a thabhairt orthu i gcultúir eile seachas an cultúr Iartharach i bhfad roimh lá Scott.... [ [[úrscéal stairiúil|níos mó]] ] ===H. P. Lovecraft=== [[26 Samhain]] [[2012]] - [[23 Nollaig]] [[2012]] [[Scríbhneoir]] scéalta uafáis ab ea '''[[H. P. Lovecraft]]''' ([[20 Lúnasa]], [[1890]] – [[15 Márta]], [[1937]]) a raibh an-tionchar aige ar fhorbairt na [[litríocht]]a uafáis san [[20ú haois|fhichiú haois]]. Ba é an sceimhle cosmach an príomhthéama ina chuid scéalta, an scanradh a ghlacann an duine roimh chomh dothuigthe, chomh dochuimsithe agus atá an ollchruinne. Cheap sé painteon iomlán de dhéithe cruálacha ar chuma leo faoi leas an chine dhaonna lena shaoldearcadh duairc a chur in iúl. Ba é ''Cthulhu'' an [[dia]] ba tábhachtaí acu go leor. Rugadh Howard Phillips Lovecraft sa bhliain 1890, ach ní raibh sé daite dó a chéad óige a chaitheamh faoi chúram a thuismitheoirí féin. B'as [[Sasana Nua]] dó, agus pór na huasaicme [[Protastúnachas|Protastúnaí]] ann ó thaobh na dtaobhann.... [ [[H. P. Lovecraft|níos mó]] ] ===Daidí na Nollag=== [[23 Nollaig]] [[2012]] - [[12 Feabhra]] [[2013]] Is carachtar é '''[[Daidí na Nollag]]''' (''San Nioclás'' nó ''Santa'' uaireanta) atá mar thraidisiún [[an Nollaig|Nollag]] ag tíortha Iartharacha an domhain. Tagann an coincheap de fhigiúr ceilte a thugann bronntanais do leanaí ó San Nioclás, easpag cineálta ón 4ú Aois san [[an Áise Bheag|Áise Bheag]]. Chuir muintir na [[An Ísiltír|hOllainne]] tús le San Nioclás a thugadh bronntanais ag a fhéile ar [[6 Nollaig]]. I [[Meiriceá Thuaidh]], ghlac coilínithe [[Sasana]]cha le cuid den cheiliúradh seo ina gcomóradh Nollag, agus rinneadh Santa Claus, de ''Sintaklaas'' na nOllannach. I dtraidisiún na mBéarlóirí seo i Meiriceá Thuaidh, tagann an fear meidhreach seo ar oíche Nollag ar carr sleamhnáin arna tharraingt ag [[réinfhia]]nna, dreapann sé anuas an simléir, agus fágann sé féiríní do leanaí, agus itheann sé an bia agus (gan amhras ar bith) an deoch a fhágtar lena choinne.... [ [[Daidí na Nollag|níos mó]] ] == 2013 == ===Grigoriy Rasputin=== [[12 Feabhra]] [[2013]] - [[8 Bealtaine]] [[2013]] Bráthair siúil ab ea '''[[Grigoriy Rasputin]]''' (gaelaithe uaireanta mar ''Raspúitín'') a bhí ina chomhairleoir ag impire deireanach na [[An Rúis|Rúise]], [[Nioclás a Dó]]. Rugadh Rasputin sa bhliain [[1869]] i bPokrovskoye, cúige Tyumen, sa tSibéir, agus dúnmharaíodh é i g[[Cathair Pheadair]] sa bhliain [[1916]]. Bíonn finscéalta éagsúla á n-insint faoi Rasputin agus faoin tionchar a bhí aige ar Nioclás agus ar a chúirt. Deirtear, mar shampla, gur cluanaí cealgach a bhí ann nach bhféadfadh aon bhean cur in aghaidh na draíochta a bhí ann. De réir leagan eile, áfach, ní raibh ann ach druncaeir bocht a bhí ag dul ar an drabhlás le caoinchead an tSáir. Deirtear freisin gur lia sí a bhí ann agus é ábalta maolú ar an [[haemaifilia]] a bhí ag luí ar Alexey, oidhre an Impire, agus gurbh é sin ba chúis leis an tionchar a bhí aige ar an [[Impireacht na Rúise|Impire]].... [ [[Grigoriy Rasputin|níos mó]] ]<br /> ===Uileloscadh=== [[8 Bealtaine]] [[2013]] - [[24 Iúil]] [[2013]] Is é an t'''[[Uileloscadh]]''' an t-ollscriosadh a rinne na [[Naitsithe]] ar na [[Giúdachas|Giúdaigh]] le linn an [[Dara Cogadh Domhanda]]. Bhí an frith-Ghiúdachas i gcroílár na hidé-eolaíochta Naitsíche ón tús, agus d'fhógair [[Adolf Hitler]] ina leabhar ''[[Mein Kampf]]'' go mbeadh [[an Ghearmáin]] ábalta [[an Chéad Chogadh Domhanda]] a ghnóthú, ach na "naimhde inmheánacha" a mharú le gás. Is féidir a rá gur thosaigh an tUileloscadh le ''[[Reichskristallnacht]]'' ar 8 agus 9 Samhain 1938. B'iad na Giúdaigh príomhthargaid an Uilelosctha, agus is gnách a rá gur cuireadh [[Fuascailt Dheiridh|sé mhilliún acu chun báis]]. Dealraíonn sé, fiú, i bhfianaise an taighde is úire, nach bhfuil mórán le cur leis an uimhir seo ná le baint di. Thairis sin, fuair cuid mhór de Ghiofóga na hEorpa bás sna seomraí gáis, agus bhí dreamanna eile ann a bhí in an-dainséar iad féin a fháil i seomraí gáis na sluachampaí báis. Bhí dearcadh oifigiúil na Gearmáine ar na [[An Rúis|Rúisigh]] agus ar na Slavaigh eile chomh dímheasúil is nach síltí a dhath de iad a chur sa ghás in éineacht leis na "ciníocha ísle" eile. Ar chúiseanna polaitiúla, cimíodh cuid mhaith daoine a bhí gníomhach i bpáirtithe daonlathacha nó i ngluaiseacht ceardchumannaíochta na Gearmáine roimh an réabhlóid Naitsíoch, agus cuireadh roinnt nár bheag acu chun báis.... [ [[Uileloscadh|níos mó]] ] ===Na Máigigh=== [[24 Iúil]] [[2013]] - [[20 Nollaig]] [[2013]] Grúpa eitneach iad '''[[na Máigigh]]''' a raibh sibhialtacht fhorbartha acu san áit a bhfuil stáit dheisceartacha [[Meicsiceo|Mheicsiceá]] inniu, is é sin, Chiapas, Tabasco agus stáit Leathinis Yúcatan. Ba iad na Máigigh an t-aon sibhialtacht bhundúchasach amháin i [[Meiriceá Theas]] ar éirigh léi [[teanga]] scríofa a fhorbairt, de réir dealraimh. Tá clú agus cáil ar [[réalteolaíocht]], [[ealaín]] agus [[ailtireacht]] na Máigeach. Bhí na Máigigh i síortheagmháil le sibhialtachtaí eile an réigiúin, agus níorbh iad féin a chéadcheap an scríbhneoireacht ná an [[féilire]] ansin, ach rinne siad an-fhorbairt ar na bunsmaointe a fuair siad ó na sibhialtachtaí eile. Is follasach go ndeachaigh sibhialtacht na Máigeach féin i bhfeidhm ar na grúpaí eitneacha eile, nó is féidir tionchar na Máigeach a aithint i Lár Mheicsiceo, sa t[[An tSalvadóir|Salvadóir]], i [[Hondúras]] agus i n[[Guatamala]]- na céadta ciliméadar ó lárcheantar an chultúir Mháigigh.... [ [[na Máigigh|níos mó]] ] ===It's a Wonderful Life=== [[20 Nollaig]] [[2013]] - [[21 Feabhra]] [[2014]] Scannán [[SAM|Meiriceánach]] ón bhliain [[1946]] is ea '''''[[It's a Wonderful Life]]''''' (''Is Iontach an Saol é''), agus é ar cheann de na scannáin [[Hollywood]] is mó a rinneadh riamh. Tá an scéal bunaithe ar an ngearrscéal "''The Greatest Gift''" le Philip Van Doren Stern agus bhí Frank Capra ina stiúrthóir air, le [[James Stewart]] sa pháirt is mó. Cuirtear luathshaol an charachtair George Bedford (Stewart) i láthair sa [[scannán]], ach titeann buaicphointe an scéil amach ar [[Oíche Nollag]], oíche ina bhfuil George in ísle brí le féinmharú ar intinn aige, agus seoltar an t-aingeal coimhdeachta Clarence chun chabhrú leis. Meastar go bhfuil an scannán ar cheann de clasaicigh [[An Nollaig|na Nollag]], agus taispeántar go minic é ag an am seo don bhliain....[ [[It's a Wonderful Life|níos mó]] ] ==2014== ===Dóiteán Mór Londan=== [[21 Feabhra]] [[2014]] - [[24 Bealtaine]] [[2015]] Réab '''[[Dóiteán Mór Londan]]''' trí lár chathair [[Londain|Londan]], i [[Sasana]], ón Domhnach an dara lá de Mheán Fómhair go dtí an Chéadaoin an [[5 Meán Fómhair|cúigiú lá de Mheán Fómhair]] [[1666]]. Scrios an dóiteán Cathair mheánaoiseach Londan taobh istigh den Seanbhalla Rómhánach. Ní baileach go ndeachaigh sé chomh fada le ceantar uasaicmeach [[Westminster]], Pálás Shéarlas II ag Whitehall, ná an chuid ba mhó de na plódcheantair ar bhruach na cathrach. Dódh 13,200 teach, 87 séipéal paróiste, [[Ardeaglais Naomh Pól]], agus formhór na bhfoirgneamh a bhí ag údaráis na Cathrach. Ní fios go baileach cá mhéad duine a maraíodh sa dóiteán féin ach ceaptar nach raibh an líon an-ard mar nach bhfuil taifead ach ar líon beag daoine a bhásaigh de bharr an dóiteáin.... [ [[Dóiteán Mór Londan|níos mó]] ] ==2015== ===Neil Young=== [[24 Bealtaine]] [[2015]] - [[2 Meán Fómhair]] [[2015]] Is ceoltóir [[Ceanada|Ceanadach]] é Neil Percival Kenneth Robert Ragland Young, nó '''[[Neil Young]]''' de ghnáth a rugadh ar an [[12 Samhain]] [[1945]]. Is cumadóir, amhránaí agus ceoltóir cáiliúil é Young, agus ainm in airde aige ó thús a ghairme cheoil sna [[1960idí]] go dtí an lá atá inniu ann. Tá saothar mór taifeadta agus eisithe ag Young le grúpaí ceoil éagsúla agus mar cheoltóir aonair. Tá an-mheas air mar cheoltóir, agus tionchar nach beag imeartha aige ar a lán ceoltóirí eile. .... [ [[Neil Young|níos mó]] ] [[Rang:Vicipéid]] ===Constance Gore-Booth Markiewicz=== [[3 Meán Fómhair]] [[2015]] - [[2 Eanáir]] [[2016]] Polaiteoir, náisiúnaí agus réabhlóidí [[Éire]]annach ab ea '''Constance Gore-Booth''', níos deireanaí an ''Chuntaois Constance Markievicz'' ([[4 Feabhra]] [[1868]] [[Londain]] - [[15 Iúil]] [[1927]] [[Baile Átha Cliath]]). Áirítear ar laochra náisiúnta na hÉireann í. Is é "Markie'''v'''icz" gnáthlitriú a sloinne a úsáidtear in [[Éire|Éirinn]] sa lá atá inniu ann, ach is é an litriú a úsáidtear sa [[Polainnis|Pholainnis]] ná "Markie'''w'''icz", nó is mar v an Bhéarla a fhuaimnítear w na Polainnise. Nuair a scríobhadh an chéad bheathaisnéis Polainnise fúithi, ba é an leagan a d'úsáid an t-údar ná ''Konstancja Markiewiczowa''....[[Constance Gore-Booth Markiewicz|níos mó]] ==2016== ===Meitreo Pháras=== [[2 Eanáir]] [[2016]] – [[9 Márta]] [[2016]] [[Íomhá:Paris Metro Sign.jpg|right|100x100px|Comhartha Art Nouveau de chuid Meitreo Pháras]] Is [[Córas mear-idirthurais|mearchóras iarnród cathrach]] é '''Meitreo Pháras''' ([[Fraincis]]: ''Métro de Paris'') atá suite i [[Páras|bPáras]] na [[an Fhrainc|Fraince]]. Is siombail den chathair é agus tá clú aige mar gheall ar ailtireacht na stáisiún agus a dtionchar [[Art Nouveau]]. Tá 16 líne sa chóras agus tá an chuid is mó de na stáisiúin faoin talamh. Tá fad iomlán de 214 km (133 mi) ag an gcóras agus tá 302 stáisiún aige. Toisc go bhfreastalaíonn roinnt líne ar chuid de na stáisiúin, áfach, tá 384 stad san iomlán. Is iad na stáisiúin sa chóras na stáisiúin leis na heatraimh is dlúithe ar domhain—tá 245 stáisiún laistigh de theoireannacha chathair Pháras. Tá uimhir uathúil ag baint le gach aon líne sa chóras (1 go 14) ach tá dhá mhionlíne ann freisin (3bis agus 7bis). ... [ [[Meitreo Pháras|Níos mó]] ] ===Máirtín Ó Cadhain=== [[9 Márta]] [[2016]] – [[1 Meitheamh]] [[2016]] [[Íomhá:Máirtín Ó Cadhain.jpg|right|125x125px|Máirtín Ó Cadhain]] Tá '''Máirtín Ó Cadhain''' ([[1906]] – [[18 Deireadh Fómhair]] [[1970]]) ar dhuine de na scríbhneoirí próis is mó i stair na litríochta [[Gaeilge|Nua-Ghaeilge]]. Foilsíodh trí úrscéal agus sé bhailiúchán gearrscéalta leis i measc ábhar eile. ''[[Cré na Cille]]'', úrscéal, an saothar is mó cáil a scríobh sé, agus aithnítear na gearrscéalta in ''[[An Braon Broghach (Cnuasach Gearrscéalta)|An Braon Broghach]]'' go forleathan mar shárshaothair. Ba mhúinteoir scoile, ball d'[[Óglaigh na hÉireann]], agóidí, scríbhneoir, agus ollamh le Gaeilge é. Déantar staidéar ar a shaothar ar chúrsaí tríú agus dara leibhéal in Éirinn. Rugadh ar an g[[Cnocán Glas]] taobh thiar den [[Spidéal]] i g[[Conamara]] é. Ba é Máirtín an duine ba shine dár mhair de thrí dhuine dhéag ... [ [[Máirtín Ó Cadhain|Níos mó]] ] ===Téarmaí seoltóireachta=== [[1 Meitheamh]] [[2016]] – [[9 Eanáir]] [[2017]] [[Íomhá:Göke (1495) the flagship of Kemal Reis.jpg|right|125x125px]] Ag seo '''téarmaí seoltóireachta''' a bhaineann le longa adhmaid agus báid. Ní bhíodh de cheangal idir Éire agus tíortha eile ach na longa, agus tá Éire féin lán de lochanna agus d’aibhneacha. Fágann seo go bhfuil an teanga breac le téarmaíocht seoltóireachta agus loingseoireachta agus cuid di tugtha isteach ón Lochlannais agus ón mBéarla trí lonnaitheoirí ón iasacht. Tá tagairt déanta in ''Adamnani Vita S. Columbae'' (“Beatha Cholm Cille”), saothar Laidine de chuid an 7ú haois, do “longa fada” a bhí déanta d'adhmad giúise agus d'adhmad daire agus do choití agus do churacha a thug adhmad chun Oileán Í chun soithí a thógáil. Nuair a bhain na Lochlannaigh fúthu in Éirinn sa 9ú haois bhunaigh siad bailte móra ar an gcósta agus agus lean siad orthu ag déanamh a gcuid long féin. I measc na bhfocal a thug na Lochlannaigh don Ghaeilge tá ''ancaire'' ... [ [[Téarmaí seoltóireachta|Níos mó]] ] ==2017== ===Mars (pláinéad)=== [[9 Eanáir]] [[2017]] – [[24 Nollaig]] [[2017]] [[Íomhá:Mars Hubble.jpg|right|135x135px]] Is é '''Mars''' (uaireanta '''Máirt''') an ceathrú [[pláinéad]] ón ngrian sa [[ghrianchóras]]. Dearg an príomhdhath a aithníonn súil an [[duine]] ar Mhars, agus is gnách "an pláinéad dearg" a thabhairt air. Bheadh sé chomh maith againn "an pláinéad rua" a thabhairt air, áfach, nó is é rua na meirge atá i gceist dáiríre: tá dromchla Mharsa saibhir go maith in iarann. Tá uisce ar fáil ar Mhars, siúd is go bhfuil sé sioctha síos inniu. Ceist mhór í i gcónaí, an bhfuil, nó an raibh, aon chineál beatha ar Mhars riamh. An cineál arrachtaigh a d'fheicfeá ar leathanaigh na leabhar le [[H. G. Wells]] nó [[Edgar Rice Burroughs]], is léir nach raibh siad ann riamh go bhfios dúinn, ach tá na saineolaithe i bhfad níos dóchasaí as beatha aoncheallach de chineál éigin, ar aon leibhéal le baictéir nó aiméibí, cuir i gcás. Tá an pláinéad ainmnithe as dia Rómhánach an chogaidh. Tugtar ''Ares'' ar an dia céanna as [[An Ghréigis|Gréigis]], agus sin é an fáth go n-úsáidtear an téarma úd ''areolaíocht'' uaireanta, nuair atáthar ag trácht ar staidéar geolaíoch an phláinéid seo. Ós rud é go bhfuil a fhios ag an gcine daonna ó thús ama go bhfuil Mars ann ... [ [[Mars (pláinéad)|Níos mó]] ] <br /> <small><div align="right" style="clear:both"> '''[[Vicipéid:Ailt roghnaithe/Cartlann|Cartlann]]''' | '''[[Vicipéid:Ailt roghnaithe|Ailt roghnaithe]]''' </div></small> ===The Beatles=== [[24 Nollaig]] [[2017]] – [[2 Bealtaine]] [[2018]] [[Íomhá:Beatlessullivansinging.jpg|right|160x160px]] [[Banna ceoil|Banna]] [[pop-cheol|popcheoil]] ó [[Learpholl]], [[Sasana]], ab ea '''The Beatles'''. An '''Fab Four''' a thugtar ar cheithre ghnáthbhall an bhanna amannta. Tá siad i measc na ngrúpaí is mó cáil agus is rathúla i stair an [[rac-cheol|rac-cheoil]]. Tá níos mó ceirníní díolta ag The Beatles ná aon bhanna eile riamh i [[Stáit Aontaithe Mheiriceá]], dar leis an Recording Industry Association of America. Sa [[Ríocht Aontaithe]], scaoil siad níos mó ná 40 singil, albam agus EP a chuaigh go dtí barr na gcairteacha. Bhí an rath céanna acu i dtíortha eile, agus measann an comhlacht ceoil [[EMI]] go raibh níos mó ná aon bhilliún cheirnín díolta acu timpeall na cruinne faoin mbliain 1985. Sa bhliain 2004, roghnaigh an iris ''[[Rolling Stone]]'' iad mar uimhir a haon ar a liosta den ''100 Ealaíontóir Ceoil is Fearr Riamh''. De réir na hirise chéanna, bhí baint lárnach ag ceol an bhanna le cultúr na 1960idí, agus tá an tionchar a bhí acu ar an gcultúr ''pop'' le feiceáil fós sa lá atá inniu ann. [ [[The Beatles|Níos mó]] ] <br /> <small><div align="right" style="clear:both"> '''[[Vicipéid:Ailt roghnaithe/Cartlann|Cartlann]]''' | '''[[Vicipéid:Ailt roghnaithe|Ailt roghnaithe]]''' </div></small> ==2018== ===Leabhar Cheanannais=== [[2 Bealtaine]] [[2018]] – [[26 Aibreán]] [[2019]] Is lámhscríbhinn dhathmhaisithe i [[Laidin]] é '''Leabhar Cheanannais''' ({{lang-la|Codex Cenannensis}}, {{lang-en|Book of Kells}}) (Baile Átha Cliath, Leabharlann [[Coláiste na Tríonóide, Baile Átha Cliath|Choláiste na Trionóide]], LS A.I. (58), ar a dtugtar '''Leabhar Cholm Cille''' uaireanta) ina bhfuil ceithre [[Soiscéal|Shoiscéal]] an [[Tiomna Nua]], mar aon le réamhthéacsanna agus táblaí éagsúla. Scríobh manaigh Cheilteacha amach é thart ar an mbliain 800. Díorthaíodh téacs na Soiscéal ón Vulgáid den chuid is mó, cé go gcuimsítear roinnt sleachta ó luathleaganacha an [[Bhíobla]] ar a ngairtear an Vetus Latina chomh maith. Is máistirshaothar é den [[callagrafaíocht|challagrafaíocht]] agus seasann sé do bhuaic an dathmhaisithe Oileánaigh. Ceaptar go forleathan freisin gurb é an tseoid náisiúnta is fearr in [[Éirinn]] é. [ [[Leabhar Cheanannais|Níos Mó]] ] <br /> <small><div align="right" style="clear:both"> '''[[Vicipéid:Ailt roghnaithe/Cartlann|Cartlann]]''' | '''[[Vicipéid:Ailt roghnaithe|Ailt roghnaithe]]''' </div></small> ==2019== ===Ku Klux Klan=== [[11 Meán Fómhair]] [[2019]] [[Íomhá:KKK.svg|thumb|right|160x160px]] Is ainm é '''Ku Klux Klan''' nó '''KKK''' a úsáideann a lán grúpaí dúchasacha sceimhlitheoireachta sna [[Stáit Aontaithe]], go háirithe sa Deisceart. Bíonn lucht leanúna Ku Klux Klan ag ionsaí Gormaigh agus lucht inimirce, agus iad ag iarraidh ardchumhacht an [[Ciníochas|chine bháin a chur chun cinn]]. Go stairiúil, bhí Ku Klux Klan ag caitheamh róbaí bána agus púicíní ar dhéanamh coirceoige, agus iad ag cur i gcéill gurbh iad taibhsí na saighdiúirí a fuair bás i bpáirc an áir i rith [[Cogadh Cathartha SAM|Chogadh Cathartha na Stát Aontaithe]] ar son an Deiscirt. Sin é an chuma a bhíonn ar lucht leanúna KKK ina lán scannán, cuir i gcás. Tháinig an chéad KKK ar an bhfód i ndiaidh an Chogaidh Chathartha, agus é ag dul i muinín sceimhlitheoireachta, foréigin agus linseála leis na hAfra-Mheiriceánaigh, na [[Caitliceachas|Caitlicigh]] agus na [[Giúdaigh]] a choinneáil faoi smacht. Iar[[Saighdiúir|shaighdiúirí]] de chuid Arm an Deiscirt a bhunaigh an chéad KKK sa bhliain [[1865]]. Bhí sé ag iarraidh forlámhas an chine bháin a chur ar bun arís trí eagla a chur ar na Tuaisceartaigh a chuir fúthu sa Deisceart (na ''carpetbaggers''), ar na Deisceartaigh a bhí ag comhoibriú leis an Tuaisceart (na ''scalawags'') agus ar na Gormaigh a bhí saortha ó bhráca na daoirse (na ''freedmen''). Ar dtús, ní raibh ... [ [[Ku Klux Klan|Níos mó]] ] ===Piaras Béaslaí=== [[11 Meán Fómhair]] - [[25 Deireadh Fómhair]] [[2020]] [[Íomhá:Portrait of Piaras Béaslaí 1919.jpg|right|160x160px]] [[Scríbhneoir]] [[Gaeilge]], trodaí saoirse d'[[Éirinn]] agus [[saighdiúir]] ab ea '''Piaras Béaslaí''', nó '''Percy Frederick Beazley'''. Rugadh i [[Learpholl]] é ar an [[10 Márta|10ú Márta]] [[1881]], agus fuair sé bás ar an [[22 Meitheamh|22ú Meitheamh]] [[1965]] i m[[Baile Átha Cliath]]. Scríobh sé [[dráma]]í agus [[filíocht|dánta]], ach is é an saothar [[Litríocht|litríochta]] is tábhachtaí dár tháinig óna pheann ná an [[úrscéal|t-úrscéal]] fáthchiallach ''[[Astronár]]''. Éireannaigh ab ea a thuismitheoirí, Nannie Hickey (Áine Ní Ící) agus Patrick Langford Beazley. Ní raibh focal [[Gaeilge]] i bpluc ceachtar acu, ach mar sin féin, bhí suim acu i gcás na [[Éire|hÉireann]]. Fuair Piaras óg féith na scríbhneoireachta ó thaobh na dtaobhann freisin, nó scríobh Nannie a lán dánta agus scéalta tírghráthúla faoi Éirinn agus faoi laochra na hÉireann nuair a bhí sí óg, agus chaith Patrick Langford Beazley na blianta fada ina eagarthóir ar nuachtán na g[[Caitliceach]] i [[Learpholl]]. Fuair Piaras óg an chéad bhunscolaíocht i Wallasey i Learpholl, ach ansin, cuireadh ag foghlaim é i gColáiste San Proinsias Xavier. Scoil Chaitliceach do chlann na meánaicme Éireannaí i Learpholl a bhí ann agus í á reáchtáil ag na hÍosánaigh. D'éirigh le Piaras go maith ar scoil, ó bhí sé tar éis tús a chuid [[Laidin]]e, [[Fraincis]]e agus [[Gréigis]]e a fhoghlaim óna athair cheana féin, nuair a tháinig sé go dtí an coláiste. Fear mór léitheoireachta ab ea a athair, agus ba mhinic a léadh sé os ard scéalta as na leabhair do Phiaras agus dá dheartháireacha. Faoi thionchar na léitheoireachta seo, chuir Piaras óg suim san amharclannaíocht agus sa drámaíocht. Ina bhuachaill óg dó ... [ [[Piaras Béaslaí|Níos mó]] ] ==2020 - 2021== === An Bhrasaíl === [[25 Deireadh Fómhair]] [[2020]] [[Íomhá:Redentor024.jpg|right|160x160px]] Tír i [[Meiriceá Theas]] í an '''Bhrasaíl''' ('''Poblacht Chónaidhmitheach na Brasaíle''', go hoifigiúil). Is í an tír is mó in ilchríoch Mheiriceá Theas, agus í ag clúdach réimse ollmhór talún idir shléibhte na nAindéas agus [[an tAigéan Atlantach]]. Tá timpeall 180 milliún duine ina gcónaí sa Bhrasaíl. Ritheann [[an Amasóin|Abhainn na hAmasóine]] trí thuaisceart na tíre, agus tá a habhantrach ar ceann de na réigiúin is tábhachtaí ar domhan ó thaobh na bithéagsúlachta de, chomh maith le tábhacht na gcoillte don atmaisféar. Is í [[Brasília]] príomhchathair na tíre, ach is iad [[São Paulo]] agus [[Rio de Janeiro]] na cathracha is mó sa tír. Is í [[Brasília]] an [[príomhchathair|phríomhchathair]]. De réir bhunreacht na bliana 1988, is poblacht dhaonlathach ionadaíoch chónascach uachtaráin í an Bhrasaíl. Is é an tUachtarán ceann an [[Rialtas|rialtais]] agus an stáit, agus córas ilpháirtithe i bhfeidhm leis an tsaoirse pholaitiúil a chinntiú do na saoránaigh ... [ [[An Bhrasaíl |Níos mó]] ] ==2022== === Thin Lizzy === [[Íomhá:Thin lizzy 08081977 04 800.jpg|right|160x160px]] Banna [[rac-cheol|rac-cheoil]] as [[Baile Átha Cliath]], [[Poblacht na hÉireann]] ab ea '''Thin Lizzy'''. Bhí siad ar cheann de na bannaí ba mhó in Éirinn ar feadh na [[1970idí]] agus na [[1980idí]] nuair a bhí an [[dord-ghiotár|dord-ghiotáraí]] [[Phil Lynott]] ina phríomhamhránaí orthu. Bhí cúpla amhrán an-cháiliúil acu, mar shampla ''[[The Boys Are Back in Town]]'', ''[[Jailbreak (amhrán)|Jailbreak]]'' agus an leagan rac-cheoil a rinne siad den amhrán traidisiúnta Éireannach ''[[Whiskey in the Jar]]''. Agus na blianta ag dul thart, bhí roinnt [[Giotár|giotáraithe]] éagsúla ag Thin Lizzy, ach choimeád siad a guth sainiúil dá gcuid féin i gcónaí. Mar a scríobhann an léirmheastóir ... [ [[Thin Lizzy|Níos mó]] ] === An Araibis === [[Íomhá:Learning Arabic calligraphy.jpg|right|160px]] Is í an '''Araibis''' an ceann is mó cainteoirí dúchais de na [[Teangacha Seimíteacha|teangacha Seimíteacha]]. Teanga Sheimíteach í an Araibis, rud a fhágann go bhfuil an dúrud gaolta aici i measc teangacha ársa tábhachtacha [[An Meánoirthear |an Mheán-Oirthir]]. Is iad na teangacha Seimíteacha ná: an [[Acáidis]]. Tá an Acáidis ar ceann de na teangacha is sine a bhfuil eolas againn orthu. Sa Mheasapótaim—in [[An Iaráic|Iaráic]] an lae inniu—a labhraítí í, ach níorbh í féin an teanga is sine a bhí á saothrú ansin. Is amhlaidh gur tháinig sí i leaba na [[An tSuiméiris|Suiméirise]], an tseanteanga Mheasapótamach nach raibh aon teanga eile gaolmhar léi, go bhfios dúinn .... [ [[An Araibis|Níos mó]] ] == 2023 == === Samuel Beckett === [[Íomhá:Samuel Beckett, Pic, 1 (cropped).jpg|right|120px]] [[Úrscéal|Úrscéalaí]], [[drámadóir]] agus [[file]] [[Éire]]annach ba ea '''Samuel Beckett''' (13 Aibreán 1906 – 22 Nollaig 1989). Tugtar léiriú diúltach ar an staid dhaonna i saothar Beckett. Is é rí na "Téatar na hÉigéille" é. Bronnadh [[Duais Nobel na Litríochta]] ar Beckett sa bhliain 1969 as a chuid scríbhneoireachta Toghadh Beckett mar [[Aosdána|Shaoi]] d’[[Aosdána]] sa bhliain 1984. Cailleadh é i b[[Páras]] de bharr fadhbanna riospráide .... [ [[Samuel Beckett|Níos mó]] ] [[Catagóir:Vicipéid]] == 2024 == === Jeanne d'Arc === [[File:Contemporaine afb jeanne d arc.png|right|120px]] [[Gaiscíoch]] den chúigiú haois déag ba ea Jeanne d’Arc (c. 1412 – 30 Bealtaine 1431). Banlaoch náisiúnta de chuid na [[ga:An Fhrainc|Fraince]] ba ea í agus tugadh "Ainnir Orléans" uirthi chomh maith. Cailín tuathánach ba ea í a rugadh in Oirthear na Fraince ... [ [[Jeanne d'Arc|Níos mó]] ] <br /> === Lá Bealtaine === [[File:Bonfire inferno.jpg|right|120px]] Síltear go mb’fhéidir go gciallaíonn an focal beal ‘[[Solas (albam Seo Linn)|solas]] geal’ agus is ionann an dara cuid den fhocal agus ‘[[tine]]’<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.bbc.co.uk/irish/articles/view/879/gaeilge/|teideal=Féilte na SeanGhael|údar=bbc.co.uk|dáta=27 D.F. 2011|dátarochtana=4 Lúnasa 2018}}</ref>. Tá baint láidir idir an fhéile seo agus [[Tine|tinte]] i m[[béaloideas na hÉireann]]. [ [[Lá Bealtaine|Níos mó]] ] <br /> == 2025 == 28 Bealtaine 2025 - 31 Mí na Nollag 2025 [[File:Bram Stoker 1906.jpg|right|120px]] [[Scríbhneoir]] [[Éire]]annach ab ea '''Abraham Stoker''', ([[8 Samhain]], [[1847]] - [[20 Aibreán]], [[1912]]), nó '''Bram Stoker''', mar a thugtar air de ghnáth. Scríobh sé [[úrscéal]]ta agus [[gearrscéal]]ta don chuid is mó, agus is é an t-úrscéal úd ''[[Dracula]]'' an [[leabhar]] is cáiliúla a tháinig óna [[Peann|pheann]] ... [ [[Bram Stoker|níos mó]] ] <br /> == 2026 == chno6mu0c1om7hacy6e46o0jn94wm4j 1318731 1318638 2026-06-27T09:15:27Z https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II 1318731 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II Seo é an chartlann i gcomhair alt roghnaithe: ==2005== ===Académie française=== [[13 Feabhra]] [[2005]] - [[19 Meitheamh]] [[2005]] Comhairle tábhachtach is ea an '''[[Académie française]]''' (''Acadamh na Fraincíse'') a stiúrann an [[Fraincis|Fhraincis]]. Bhunaigh an [[Cairdinéal de Richelieu]] é sa bhlian [[1635]], i ré rí [[Louis XIII]]. Tá sé ar cheann des na h-institiúid is ársa sa [[An Fhrainc|bhFrainc]]. Tá 40 bhall ann, a thoghann na baill atá cheana ann. ===Gaeilge=== [[19 Meitheamh]] [[2005]] - [[29 Meán Fómhair]] [[2005]] Is í an [[Gaeilge|Ghaeilge]] (.i. Gaeilge na hÉireann) an [[teanga Ghaelach]] a labhraítear in [[Éire|Éirinn]]. Is i measc an dá teanga oifigiúil [[Poblacht na hÉireann|Phoblacht na hÉireann]]. Ar [[13 Meitheamh]], [[2005]] d'aontaigh airí gnóthaí eachtracha de chuid an [[Aontas Eorpach|AE]] an Ghaeilge a ghlacadh mar theanga oifigiúil oibre san Aontas Eorpach. Beidh feidhm leis an stádas seo ó [[1 Eanáir]], [[2007]]. ==2006== ===Cogadh Cathartha na hÉireann=== [[29 Meán Fómhair]] [[2005]] - [[15 Meitheamh]] [[2006]] Ba choimhlint é '''[[Cogadh Cathartha na hÉireann]]''' a d'éirigh as siniú an [[Conradh Angla-Éireannach]]. Cheap daoine áirithe nach raibh an conradh neamspleách go leor agus bhí siad dian i gcoinne cailleadh an Tuaiscirt. Dúirt na daoine eile gur 'cloch chéime' é an Conradh i dtreo lán-neamhspleáchas. Tháinig scoilt mhór ar an tír agus bhí a lán daoine thar a bheith searbhach faoi. D'fhás an dá pháirtí polaitiúla is mó i b[[Poblacht na hÉireann]] as an gcogadh, [[Fianna Fáil]] agus [[Fine Gael]]. Chomh maith leis sin, rinneadh a lán damáiste do bhonneagar an stáit, rud a bhí dian le tógáil le tír fíor-nua, mar a bhí [[Saorstát Éireann]]. ===Väinö Linna=== [[15 Meitheamh]] [[2006]] - [[30 Aibreán]] [[2007]] '''[[Väinö Linna]]''', a rugadh in [[Urjala]] ar an [[20 Nollaig]], [[1920]] agus a shíothlaigh i d[[Tampere]] ar an [[21 Aibreán]], [[1992]], b'eisean scríbhneoir náisiúnta na [[an Fhionlainn|Fionlainne]] thar aon scríbhneoir eile san [[20ú haois|fhíchiú haois]]. Cosúil le scríbhneoirí móra a thíre i gcoitinne, scríobhadh sé prós réadúil i stíl eipiciúil an chanbháis leathain. Ba scríbhneoir prólatáireach é ar a bhealach féin, ach ní dheachaigh sé riamh le [[Cumannachas]] ná fiú le [[Daonlathas]] Sóisialta. Rinne sé a chomhionannú le haicme na n-oibrithe sa chiall leathan, agus é ag tabhairt cur síos craicneach inchreidte ar chinniúint na mbochtán Fionlannach agus ar an dóigh ar streachail siad a mbealach i dtreo an stáit shoilíosaigh nua-aimseartha. ==2007== ===George Orwell=== [[30 Aibreán]] [[2007]] - [[14 Meitheamh]] [[2007]] Is é '''[[George Orwell]]''' ainm cleite an úrscéalaí Shasanaigh '''Eric Arthur Blair''' ([[1903]]-[[1950]]). Áirítear Orwell ar scríbhneoirí móra na fichiú haoise. B'iad an dá úrscéal mhóra pholaitiúla, mar atá, ''[[Animal Farm]]'' (1945) agus ''[[Nineteen Eighty-four]]'' (1949) a thuill clú domhanda dó. Aoir faoin [[An tAontas Sóivéadach|Aontas Sóivéadach]] is ea é an chéad cheann acu, agus é scríofa as peirspictíocht an tSóisialaí mheasartha nár thaobhaigh riamh an leagan Sóivéadach den [[Cumannachas|Chumannachas]]... ===Winston Churchill=== [[14 Meitheamh]] [[2007]] - [[1 Deireadh Fómhair]] [[2007]] [[Polaitíocht|Polaiteoir]] agus ceannaire cogaidh [[Sasana|Sasanach]] ab ea é '''[[Winston Churchill|Winston Spencer Churchill]]''', ([[1874]] - [[1965]]). Chaith sé tréimhse ina oifigeach airm san [[India]], bhain sé páirt i gCath Omdurman san [[An tSúdáin|tSúdáin]], agus ghlac sé páirt freisin i g[[Dara Cogadh na mBórach|Cogadh na mBórach]]. Bhí sé ina theachta parlaiminte é ón mbliain [[1900]] anuas, agus rinneadh ceannaire na h-aimiréalachta de sa bhliain [[1911]]. Lean sé ar aghaidh sa phost sin go dtí [[an Chéad Chogadh Domhanda]]. Ba Rúnaí Stáit don Chogadh é ó 1919-1921, agus, mar sin, b'ar a chrann-san a thit sé an [[Conradh Angla-Éireannach]] a shíniú sa bhliain [[1921]]. Bhí sé ina phríomhaire ar [[An Bhreatain|an mBreatain]] le linn an chuid is mó den [[Dara Cogadh Domhanda]] ([[1940]] - [[1945]]), tar éis dó teacht i gcomharbas ar [[Neville Chamberlain]]. Bhí sé ina shiombail do mhuintir na Breataine i rith an chogaidh. Tar éis roinnt blianta a chaitheamh sa fhreasúra, ghnóthaigh sé olltoghchán sa bhliain 1951, agus fuair sé é ina phríomh-aire arís (go dtí an bhliain [[1955]]). Bronnadh [[Duais Nobel na Litríochta]] air ar son na gcuimhní cinn a d'fhoilsigh sé idir [[1948]] agus [[1953]]. Fuair sé bás ar 24 Eanáir [[1965]]... ===Oscar Wilde=== [[1 Deireadh Fómhair]] [[2007]] - [[8 Nollaig]] [[2007]] [[Úrscéal|Úrscéalaí]], [[Drámaíocht|drámadóir]], [[file]] agus dea-chainteoir [[Éire|Éireannach]] ab ea '''[[Oscar Wilde|Oscar Fingal O’Flahertie Wills Wilde]]''' ([[16 Deireadh Fómhair]] [[1854]] - [[30 Samhain]] [[1900]]). Rugadh Wilde i m[[Baile Átha Cliath]] do chlann Angla-Éireannach, agus rinne sé staidéar ag [[Coláiste na Tríonóide]] ó [[1871]]-[[1874]]. Fuair sé scoláireacht le tuilleadh staidéir a dhéanamh in [[Oxford]], agus bronnadh onóracha dúbailte air. Tháinig an chéad bhailiúchán véarsaí le Wilde i gcló sa bhliain 1881, agus d'fhoilsigh sé an nóibhille ''The Canterville Ghost'' (1887) agus scéalta do pháistí sna leabhair ''The Happy Prince and Other Stories'' (1888) agus ''The House of Pomegranates'' (1891). Níor fhoilsigh Wilde ach úrscéal amháin ''The Picture of Dorian Gray'' (1891). Bhain Wilde amach a chlú is a cháil lena chuid drámaí áfach; go príomha ''Salomé'' (1893), ''Lady Windermere's Fan'' (1892) agus ''The Importance of Being Earnest'' (1895). Tháinig drochdheireadh le saol Wilde, nuair a chaith sé seal i bpríosún de dheasca "mígheanmnaíochta tromchúisí". Fuair sé a shláinte scriosta ag filleadh chun saoirse dó, agus chaith sé faoi léan agus faoi dhímheas é tar éis sin. Fuair sé bás i [[Páras|bPáras]], agus tá sé curtha i [[Reilig Père-Lachaise]].... ===An tAontas Sóivéadach=== [[8 Nollaig]] [[2007]] - [[25 Nollaig]] [[2007]] Stát [[Cumannachas|Cumannach]] ab ea é '''[[An tAontas Sóivéadach|Aontas na bPoblachtaí Sóivéadacha Sóisialacha]]''', nó ''An tAontas Sóivéadach'' ([[Rúisis]]: ''Союз Советских Социалистических Республик/Soyuz Sovetskikh Sotsialisticheskikh Respublik'') agus é suite san [[An Eoráise|Eoráise]], a mhair ón mbliain [[1922]] go dtí an bhliain [[1991]]. Ón mbliain [[1945]] go lá a scoir, bhí an tAontas Sóivéadach ina mhórchumhacht dhomhanda nach raibh ach na [[Stáit Aontaithe Mheiriceá|Stáit Aontaithe]] inchomórtais léi, agus bhí an dá thír seo [[An Cogadh Fuar|ag déanamh téisclim chogaidh]] in aghaidh a chéile an chuid ba mhó den am i ndiaidh an [[Dara Cogadh Domhanda]]... ==2008== ===An Nollaig=== [[25 Nollaig]] [[2007]] - [[2 Eanáir]] [[2008]] Saoire sa bhféilire [[Críostaíocht|Chríostaíoch]] a cheiliúrann breith [[Íosa Críost|Íosa Chríost]] is ea '''[[an Nollaig]]''' (ón [[Laidin]]: ''Natalis''), a chomórtar ar [[25 Mí na Nollag]]. De réir na soiscéil, rugadh Íosa Críost don Maighdean Muire i m[[Beitheal]], tar éis di féin agus dá fear céile [[Naomh Iósaf|Iósaf]] teacht ann le clárú don cheannáireamh [[Impireacht na Róimhe|Rómhánach]]. Dúirt lucht a leantha gur chomhlíon a bhreith fáisnéisí na bhfáidhe [[Giúdachas|Giúdacha]] go dtiocfadh slánaitheoir as teach Dháibhí. Is saoire mór poiblí ar fud cuid mór den domhain an Nollaig, freisin - fiú i dtíortha nach bhfuil iontu ach fíorbheagán Críostaithe. Tá plé i gcónaí faoi dáta ceart ar a rugadh Íosa. ===GULag=== [[2 Eanáir]] [[2008]] - [[7 Bealtaine]] [[2008]] Seasann an giorrúchán Rúisise '''[[GULag]]''' ([[Rúisis]]: ''ГУЛаг'') do ''Glavnoye Upravleniye Lagerey'', is é sin, Príomhúdarás na gCampaí Géibhinn. Bhí a leithéid sin d'údarás i mbun riarachán na gcampaí géibhinn san [[An tAontas Sóivéadach|Aontas Sóivéadach]] nuair a bhí [[Stalin]] i gceannas. Bhí cineálacha éagsúla de champaí ann. B'é an campa daorbhroide an cineál ba choitianta, ach thairis sin, bhí ionaid speisialta (''шарашка/sharashka'') ann do na saineolaithe ina raibh siad ag déanamh taighde don Stát, go háirithe ar mhaith leis na fórsaí armtha. Chuirtí daoine folláine i ngealtlanna (''психушка/psikhushka'') ar "chúiseanna polaitiúla". I gcampaí áirithe, chuirtí príosúnaigh i mbun oibreacha a raibh an [[radaighníomhaíocht]] ag roinnt leo, ag baint [[úráiniam]] as an talamh mar shampla, nó ag glanadh iarsmaí na dtástálacha adamhacha. B'é an scríbhneoir [[Aleksandr Solzhenitsyn]] a chuir an focal féin i mbéal an phobail leis an leabhar millteanach staire a d'fhoilsigh sé sna [[1970idí|seachtóidí]], mar atá, ''Архипелаг ГУЛаг/Arkhipelag GULag'', is é sin, Oileánra GULag nó Oileánra na gCampaí Géibhinn... ===An Asarbaiseáin (tír)=== [[7 Bealtaine]] [[2008]] - [[5 Lúnasa]] [[2008]] Poblacht iar-[[APSS|Shóivéadach]] is ea í '''[[An Asarbaiseáin (tír)|an Asarbaiseáin]]''', nó '''Poblacht na hAsarbaiseáine''' ([[Asarbaiseáinis]]: ''Azərbaycan Respublikası''). Tugtar "Tír na Síor-Thine" ar an Asarbaiseáin, ós rud é go bhfuil sí saibhir in artola. Tá sí suite idir [[an Iaráin]], [[an Rúis]], [[an Airméin]] agus [[an tSeoirsia]]. Tá cuid den Asarbaiseáin, mar atá Naxçıvan, dealaithe ón gcuid eile den phoblacht ag an Airméin. Tá Naxçıvan ag críochtanacht go díreach leis [[an Tuirc]]. Timpeall chasadh na mílaoise, bhí 8.5 milliún duine ina gcónaí san Asarbaiseáin. [[Ioslam|Muslamaigh]] Shítheacha is ea iad na hAsarbaiseánaigh de ghnáth (93.4%), agus is í an [[Asarbaiseáinis]] teanga oifigiúil na tíre. Labhraítear an teanga chéanna in [[An Asarbaiseáin (an Iaráin)|Asarbaiseáin na hIaráine]] freisin. Is iad na Rúisigh an dara dream eitneach is mó. Bhí mionlach mór Airméanach ann freisin - sular phléasc an cogadh amach leis an Airméin... ===Aleksandr Solzhenitsyn=== [[5 Lúnasa]] [[2008]] - [[16 Deireadh Fómhair]] [[2008]] [[Úrscéal]]aí, [[drámaíocht|scríbhneoir drámaí]] agus [[Stair|staraí]] [[An Rúis|Rúiseach]] ab ea é '''[[Aleksandr Solzhenitsyn|Aleksandr Isayevich Solzhenitsyn]]''' ([[Rúisis]]: ''Алекса́ндр Иса́евич Солжени́цын''). Saolaíodh i gKislovodsk é ar an [[11 Nollaig]], [[1918]]. B'eisean ba mhó a tharraing súil an tsaoil mhóir ar [[GULag|oileánra na gcampaí géibhinn]] san [[An tAontas Sóivéadach|Aontas Sóivéadach]]. Bronnadh [[Duais Nobel]] sa [[Duais Nobel sa Litríocht|litríocht]] air sa bhliain [[1970]], ach díbríodh as a thír dhúchais é ar chúiseanna polaitiúla, ceithre bliana ina dhiaidh sin. Chuir sé faoi i [[Vermont]] sna [[Stáit Aontaithe]], ach nuair a tháinig deireadh leis an g[[Cumannachas]] sa Rúis, d'fhill sé abhaile. Fuair sé bás i [[Moscó]] ar an [[3 Lúnasa]], [[2008]].... ===Incigh=== [[16 Deireadh Fómhair]] [[2008]] - [[28 Nollaig]] [[2008]] B'í '''[[Incigh|Impireacht na nInceach]]''' an impireacht ba mhó i Meiriceá roimh theacht na n[[an Eoraip|Eorpach]], agus nuair a bhí sí i mbarr a méide, bhí sí ar impireachtaí móra an domhain de réir an chaighdeáin chomhaimseartha. Bhí lárionad riaracháin, [[Polaitíocht|polaitiúil]] agus míleata na himpireachta suite i g[[Cuzco]]. Thosaigh forbairt na himpireachta seo i [[sléibhte]] [[Peiriú|Pheiriú]] sa bhliain [[1197]]. I rith na mblianta [[15ú haois|1438]]-[[1533]], d'éirigh leis na hIncigh cuid mhór d'iarthar [[Meiriceá Theas|Mheiriceá Theas]] a tharraingt isteach ina n-impireacht go cairdiúil nó go [[cogadh|cogúil]], agus í ag cumhdach cuid mhór de na tailte a bhaineann le Peiriú, [[Eacuadór]], leis an [[an Bholaiv|mBolaiv]], [[an Airgintín]] nó [[an tSile]] inniu... ==2009== ===Córan=== [[28 Nollaig]] [[2008]] - [[9 Feabhra]] [[2009]] Is é an '''[[An Córan|Córan]]''', nó an '''Córán''' ([[Araibis]]: القرآن ''Al Cur’án''), leabhar naofa an [[Ioslam|Ioslaim]]. An urraim a thugtar don Chóran san Ioslam, tá sí cosúil leis an urraim a thugtar d'[[Íosa]] sa chreideamh [[Críostaíocht|Críostaí]]. Is é an rud a chreideann an [[Muslamach]] fíréanta gurb é an Córan briathar neamhthruaillithe [[Dia|Dé]], agus mar sin, tá sé an-tábhachtach téacs an Chórain a chosaint ar gach cineál truailliú. Dá réir sin, ní ghlactar ach leis an gCóran Araibise mar fhíor-leabhar naofa. ''Rinne Muid Córan Araibise de, ionas go dtuigfeadh sibh é'', a deir Dia, sa Chóran. Tá ainm an Chórain bunaithe ar thamhan focail a chiallaíonn ''léamh, léitheoireacht'' sna [[teangacha Seimíteacha]]... ===NASA=== [[9 Feabhra]] [[2009]] - [[9 Aibreán]] [[2009]] Seasann an ceithre litir úd '''[[NASA]]''' do na focail ''Riarachán Náisiúnta na hAerloingseoireachta is na Spásaireachta'' ("'''National Aeronautics and Space Administration'''"), is é sin, údarás spáis [[Stáit Aontaithe Mheiriceá|na Stát Aontaithe]]. Bunaíodh an t-údarás seo thiar sa bhliain [[1958]], agus é freagrach as cúrsaí spásaireachta an stáit i Meiriceá. Thairis sin, déanann an t-údarás taighde fadtéarmach aerloingseoireachta, idir shibhialta agus mhíleata. Tá an t-údarás bunaithe ar an aisling "feabhas a chur ar an mbeatha abhus, tús a chur leis an mbeatha thall, agus teacht ar bheatha ar an taobh amuigh", is é sin, obair fhónta a dhéanamh ar mhaithe leis na daoine ar [[an Domhan]], na [[Pláinéad|pláinéid]] eile a thabhairt chun míntíreachais agus beatha na [[Grianchóras|bpláinéad eile]] a aimsiú, más ann dá leithéid.... ===Paragua=== [[9 Aibreán]] [[2009]] - [[8 Meitheamh]] [[2009]] Is tír i [[Meiriceá Theas]] í '''[[Paragua]]''', nó ''Poblacht Pharagua''. Tá teorainneacha aici leis an m[[An Bholaiv|Bolaiv]], leis an m[[An Bhrasaíl|Brasaíl]] agus leis an [[An Airgintín|Airgintín]]. Cosúil leis an mBolaiv, níl aon chósta aici. Is í Paragua an chéad tír i Meiriceá Theas a d'fhógair neamhspleáchas ar [[an Spáinn]]. Tír dhátheangach is ea í Paragua, nó siúd is gurb í an [[Spáinnis]] an chéad teanga oifigiúil, is í an teanga bhundúchasach úd Guaráinis is mó a labhraítear sa ghnáthshaol. Tá 6 mhilliún duine ina gcónaí ann, agus is í [[Asunción]] an phríomhchathair .... ===Francisco Franco=== [[8 Meitheamh]] [[2009]] - [[7 Lúnasa]] [[2009]] Oifigeach airm ab ea é '''[[Francisco Franco|Francisco Franco Bahamonde]]''' ([[4 Nollaig]] [[1892]]-[[20 Samhain]] [[1975]]) a chuaigh i gceannas ar an [[An Spáinn|Spáinn]] mar dheachtóir míleata i ndiaidh [[Cogadh Cathartha na Spáinne|chogadh cathartha na Spáinne]]. Is é an teideal oifigiúil a bhí air ná "ceannasaí na crosáide deireanaí agus an Spáinneachais, ceannasaí an chogaidh in aghaidh an [[cumannachas|Chumannachais]] agus lucht a chomhghuaillíochta", nó, go simplí, an Ceannasaí, ''El Caudillo''. Ba mhinic a thugtaí ''El Generalísimo'' air freisin. Mhair sé i gceannas ar an stát go lá a bháis .... === Mícheál Ó Coileáin=== [[8 Lúnasa]] [[2009]] - [[2 Deireadh Fómhair]] [[2009]] Ba cheannaire míleata agus polaiteoir [[Éire]]annach é '''Mícheál Eoin Ó Coileáin''' ([[16 Deireadh Fómhair]] [[1890]] – [[22 Lúnasa]] [[1922]]) a rugadh i g[[Contae Chorcaí]]. Bhí sé beartach i g[[Cogadh na Saoirse in Éirinn|Cogadh na Saoirse]], agus bhí sé ina bhall den toscaireacht Éireannach a shínigh an [[Conradh Angla-Éireannach]] sa bhliain [[1921]]. Ba theachtaí iad ó rialtas sealadach [[an Chéad Dáil|na Chéad Dála]]. De dheasca an chonartha seo a chuaigh an [[Críochdheighilt na hÉireann|chríochdheighilt]] ar Éirinn, agus í i bhfeidhm sa lá atá inniu ann. Níor thug [[Eamon de Valera|de Valera]] aitheantas don Chonradh, ach chuaigh sé i gceannas ar na fórsaí frith-Chonartha. Mar sin a cuireadh tús leis an [[Cogadh Cathartha na hÉireann|gCogadh Cathartha]].... === Éamon de Valera === [[2 Deireadh Fómhair]] [[2009]] - [[3 Mí na Samhna]] [[2009]] Trodaí saoirse agus polaiteoir ab ea é '''[[Éamon de Valera]]''' ([[14 Deireadh Fómhair]] [[1882]] - [[29 Lúnasa]] [[1975]]) a bhí ina [[Taoiseach|Thaoiseach]] agus ina [[Uachtarán na hÉireann|Uachtarán]] ar [[Poblacht na hÉireann|Éirinn]]. Ceannaire tábhachtach ab ea é de Valera sa ghluaiseacht phoblachtach sa [[20ú haois]], agus chaith sé tréimhse an-fhada ón mbliain [[1917]] go dtí an bhliain [[1973]] i saol polaitiúil na tíre. Eisean a chum [[Bunreacht na hÉireann]] sa bhliain [[1937]], agus chaith sé a sheal ina Thaoiseach agus ina Uachtarán. Is é [[Fianna Fáil]], an páirtí a bhunaigh sé sa bhliain [[1926]], an ceann is mó sa tír fós .... [ [[Éamon de Valera|níos mó]] ]<br /> === Iúil Caesar === [[3 Mí na Samhna]] [[2009]] - [[23 Nollaig]] [[2009]] Bhí '''[[Iúil Caesar]]''' (i [[Laidin]] ''Caius Iulius Caesar''; [[13 Iúil]], [[100 RC]] - [[15 Márta]], [[44 RC]]) ina ghinearál, ina [[polaitaíocht|pholaiteoir]] agus ina [[scríbhneoir]] sa tSean-Róimh. Bhí sé ina bhall den chéad triúracht, agus ina dhiaidh sin, bhain sé amach [[deachtóir|deachtóireacht]] na Poblachta Rómhánaí. Bíonn a chuid scríbhinní, go háirithe an leabhar a scríobh sé faoin gcogadh Gailleach, á stáidéar fós ag scoláirí Laidine agus ag staraithe míleata .... [ [[Iúil Caesar|níos mó]] ]<br /> ==2010== ===Cogadh an Gheimhridh=== [[23 Nollaig]] [[2009]] - [[24 Eanáir]] [[2010]] B'é '''[[Cogadh an Gheimhridh]]''' an cogadh a fearadh idir [[an Fhionlainn]] agus [[an tAontas Sóivéadach]] ón [[30 Samhain|tríochadú lá de Mhí na Samhna]], [[1939]], go dtí an [[12 Márta|dóú lá déag de Mhí na Márta]], [[1940]]. Thosaigh an cogadh nuair a d'ionsaigh na díormaí Sóivéadacha an Fhionlainn i ndiaidh eachtra teorainne - "an lámhach ag Mainila" - arbh é an chiall a baineadh as i mbolscaireacht an Aontais Shóivéadaigh ná gur ionsaí Fionlannach a bhí ann. Bhí na Fionlannaigh riamh ag áitiú nach raibh ann ach saighdeadh a rinne na Sóivéadaigh féin, agus tá an méid sin admhaithe ag [[an Rúis]] ó thit an tóin as an gcóras Sóivéadach. .... [ [[Cogadh an Gheimhridh|níos mó]] ]<br /> ===Cogadh na Saoirse (Éire)=== [[24 Eanáir]] [[2010]] - [[20 Márta]] [[2010]] Tugtar '''[[Cogadh na Saoirse (Éire)|Cogadh na Saoirse]]''' (nó an '''[[Cogadh na Saoirse (Éire)|Cogadh Angla-Éireannach]]''') ar an [[treallchogadh]] idir Rialtas na Breataine in [[Éirinn]] agus [[Óglaigh na hÉireann]], a bhí faoi smacht na [[An Chéad Dáil|Chéad Dála]]. Thosaigh an cogadh nuair a mharaigh cathlán de chuid an [[IRA]] beirt oifigeach de chuid [[Constáblacht Ríoga na hÉireann|Chonstáblacht Ríoga na hÉireann]] ar an tSulchóid Bheag i g[[Contae Thiobraid Árann]] ar an [[19 Eanáir|19ú lá d'Eanáir]] [[1919]]. Cuireadh deireadh leis an gcogadh, nuair a tháinig an sos cogaidh i bhfeidhm ar an [[21 Iúil|21ú lá de Mhí Iúil]] [[1921]]. Tar éis an chogaidh, shínigh ionadaithe na Chéad Dála agus rialtas na Breataine an conradh síochána ar a dtugtar an [[Conradh Angla-Éireannach]].... [ [[Cogadh na Saoirse (Éire)|níos mó]] ] ===Adolf Hitler=== [[20 Márta]] [[2010]] - [[9 Bealtaine]] [[2010]] Bhí '''[[Adolf Hitler]]''' ([[20 Aibreán]] [[1889]] – [[30 Aibreán]] [[1945]]) ina cheannaire, nó ''Führer'', ar an n[[an Ghearmáin|Gearmáin]] ón mbliain [[1933]] go dtína bhás sa bhliain [[1945]]. B'eisean a thosaigh ar an gcogadh ar an b[[an Pholainn|Polainn]], rud a chuir tús leis an [[Dara Cogadh Domhanda]], arbh é a thoradh é gur tháinig deireadh lena réimeas féin. Ar dtús, d'éirigh leis post an tSeansailéara, is é sin, an phríomh-aireacht, a bhaint amach, agus ansin, chuir sé Acht na gCumhachtaí i bhfeidhm, a chuir ar a chumas an tír a rialú beag beann ar an bparlaimint. Nuair a bhí sé i gceannas ar an tír, bhunaigh sé stát ollsmachtúil nár fhág cead cainte ar bith ag an bhfreasúra, agus bhain sé an chuid ba mhó de na cearta sibhialta de na saoránaigh. Rinne sé géarleanúint chruálach ar a chuid naimhde polaitiúla, ar nós na g[[Cumannachas|Cumannach]], na nDaonlathach Sóisialta, agus a lán dreamanna eile. Bhí an [[ciníochas]] fite fuaite trína shaoldearcadh, ionas nach raibh meas an mhadra aige ar na Giúdaigh ná ar na Slavaigh... [ [[Adolf Hitler|níos mó]] ] ===Impireacht na Rúise=== [[9 Bealtaine]] [[2010]] - [[2 Iúil]] [[2010]] Úsáidtear an téarma '''[[Impireacht na Rúise]]''' le tagairt a dhéanamh don ré stairiúil ó laethanta [[Peadar Mór|Pheadair Mhóir]] go dtí [[Réabhlóid na Rúise 1917]]. San am seo, tháinig fás agus borradh ar an Rúis mar stát, go dtí gur shín sí ón [[An Mhuir Bhailt|Muir Bhailt]] go dtí [[an tAigéan Ciúin]]. Ba í [[Cathair Pheadair]] príomhchathair na himpireachta, agus bhí an stát níos mó ná 22 mhilliún ciliméadar cearnach ar achar ag deireadh na [[19ú haois|naoú haoise déag]]. B'í [[An Eaglais Cheartchreidmheach|críostaíocht Cheartchreidmheach an Oirthir]] an reiligiún oifigiúil, agus b'í an [[Rúisis]] an [[teanga oifigiúil]]. Monarcacht oidhreachtúil ab ea í, agus impire nó Sár i gceannas uirthi. Tháinig deireadh deifnídeach leis an Impireacht nuair a mharaigh na Boilséivigh an tImpire deireanach, [[Nioclás a Dó]]... [ [[Impireacht na Rúise|níos mó]] ] ===Corn FIFA an Domhain 2010=== [[2 Iúil]] [[2010]] - [[14 Iúil]] [[2010]] Comórtas [[sacar|sacair]] ba ea '''[[Corn FIFA an Domhain 2010]]'''. Bhí sé ar siúl ó [[11 Meitheamh]] [[2010]] go dtí [[11 Iúil]] [[2010]]. Bhuaigh [[an Afraic Theas]] an próiseas tairisceana, agus mar sin d'óstáíl an tír sin an chéad ilchomórtas s[[an Afraic]]. Is é ''Waka Waka'' (i m[[Béarla]] agus i [[Spáinnis]]) an t-amhrán oifigiúil: is iad ''[[Shakira]]'' agus an banna Afracach ''Freshlyground'' na ceoltóirí. Is é [[Adidas]] an comhlacht a dhéanann an liathróid oifigiúil.... [ [[Corn FIFA an Domhain 2010|níos mó]] ] ===Star Trek=== [[14 Iúil]] [[2010]] - [[2 Meán Fómhair]] [[2010]] Is coincheap [[ficsean eolaíochta|ficsin eolaíochta]] é '''[[Star Trek]]''' (baineann Gaeilgeoirí úsáid as an leagan ''An Réaltaistear'' fosta) agus é deartha ag [[Gene Roddenberry]]. Ar dtús, ní raibh ann ach sraithscéal i stíl an [[ceoldráma spáis|cheoldráma spáis]], ach tharraing an [[Star Trek: The Original Series|chéad sraith]] an oiread sin airde i measc chairde an fhicsin eolaíochta is gur tháinig sraith bheoite, roinnt [[scannán]] agus sraithscéalta nua sna sálaí aici. Inniu, is cuid den phopchultúr idirnáisiúnta é an Réaltaistear, agus na daoine ag déanamh tagartha dó ar fud an domhain.... [ [[Star Trek|níos mó]] ] ===Urho Kekkonen=== [[2 Meán Fómhair]] [[2010]] - [[17 Samhain]] [[2010]] Duine de [[polaitíocht|pholaiteoirí]] móra na [[An Fhionlainn|Fionlainne]] sa [[20ú haois]] a bhí i '''[[Urho Kekkonen|Urho Kaleva Kekkonen]]''' ([[3 Meán Fómhair]] [[1900]]-[[31 Lúnasa]] [[1986]]). Bhí sé ina Uachtarán ar an bhFionlainn sna blianta [[1956]]-[[1982]]. Thairis sin, chaith sé cúig sheal ina [[Príomh-Aire|Phríomh-Aire]]. Is é an tUachtarán ab fhaide a d'fhan i gceannas ar an tír sin. Cailleadh sa bhliain 1986 é.... [ [[Urho Kekkonen|níos mó]] ]<br /> ===Dúpholl=== [[17 Samhain]] [[2010]] - [[24 Eanáir]] [[2011]] Is é is '''[[dúpholl]]''' (nó '''poll dubh''') ann ná réigiún sa spás-am a bhfuil a réimse [[imtharraingt|imtharraingthe]] chomh láidir is nach féidir don t[[solas]] féin éalú as. Go bunúsach, is toradh [[matamaitic|matamaiticiúil]] do theoiric na coibhneasachta ginearálta (an leagan fairsingithe de [[Teoiric na coibhneasachta|theoiric coibhneasachta]] [[Albert Einstein|Einstein]]) é an dúpholl, ach tá na [[réalteolaíocht|réalteolaithe]] i ndiaidh sonrú a chur i gcuid mhaith réadanna aisteacha sa spás a d'fhéadfadh a bheith ina ndúphoill. Tugtar léaslíne theagmhais ar theorainn sheachtrach an dúphoill. Ní teorainn é a d'fhéadfá a mhothú, ach mar sin féin, is teorainn é a chuirfeadh cor i do chinniúint dá dtrasnófá í, nó aon rud a fuarthas taobh istigh den teorainn, ní féidir dó éalú as an dúpholl, fiú ar feadh tamaillín.... [ [[dúpholl|níos mó]] ]<br /> ==2011== ===An Airméin=== [[24 Eanáir]] [[2011]] - [[25 Feabhra]] [[2011]] Tír i Sléibhte Chugais is ea í '''[[An Airméin|Poblacht na hAirméine]]''', agus í ag críochantacht leis an [[An Asarbaiseáin (tír)|Asarbaiseáin]], [[an tSeoirsia]], [[an Tuirc]], agus [[an Iaráin]]. Is í [[Eireaván]] príomhchathair na hAirméine. Is é an t-ainm atá ag na hAirméanaigh féin ar a dtír ná Hayastan (Հայաստան), agus é bunaithe ar ainm an laoich mhiotasúil a chuir tús leis an tír, Haik nó Hayq. Tháinig na hAirméanaigh go dtí an Airméin thart faoin mbliain 600 roimh bhreith [[Íosa Críost|Chríost]], nuair a thit an tóin as an ríocht úd ''Urartu'' a bhí ann rompu. Ina dhiaidh sin, bhí an Airméin ina cúige Peirseach, agus na hAirméanaigh ar fiannas in arm an rí Pheirsigh. De thoradh fheachtas míleata [[Alastar Mór|Alastair Mhóir]], tháinig stáit nua ar an bhfód, ina measc ríocht Heilléanach na hAirméine, a bunaíodh sa bhliain 190 roimh bhreith Chríost.... [ [[An Airméin|níos mó]] ]<br /> ===Éirí Amach na Cásca=== [[25 Feabhra]] [[2011]] - [[28 Aibreán]] [[2011]] Ceannairc i gcoinne forlámhas [[Sasana|Shasana]] ar [[Éire|Éirinn]] ab ea '''[[Éirí Amach na Cásca]]''' (nó '''Aiséirí na Cásca''') ar [[Luan Cásca]], [[24 Aibreán]] [[1916]]. Ghlac [[Óglaigh na hÉireann|na hÓglaigh]] agus [[Arm Cathartha na hÉireann|an tArm Cathartha]] seilbh ar fhoirgnimh thábhachtacha i lár [[Baile Átha Cliath|Bhaile Átha Cliath]], agus [[Ardoifig an Phoist]] i [[Sráid Uí Chonaill]] mar cheanncheathrú acu. Léigh ceannaire an Éirí Amach, [[Pádraig Mac Piarais]], amach [[Forógra na Poblachta]] ar an tsráid lasmuigh d'Ardoifig an Phoist, agus é ag gairm [[Poblacht na hÉireann|Poblacht]] neamhspleách den tír. Cuireadh na mílte saighdiúirí Briotanacha isteach sa chathair agus le cabhair ó ghunnaí móra na loinge cogaidh, HMS Helga, ar an [[Life]], cuireadh an tÉirí Amach faoi chois laistigh de sheachtain amháin. Mar sin féin, chuaigh an tÉirí Amach go mór mór i bhfeidhm ar mhuintir na tíre, agus ba mhór an inspioráid é do lucht leanúna an náisiúnachais ar fud na hÉireann.... [ [[Éirí Amach na Cásca|níos mó]] ] ===George Orwell=== [[28 Aibreán]] [[2011]] - [[3 Lúnasa]] [[2011]] Is é '''[[George Orwell]]''' ainm cleite an úrscéalaí [[Sasana|Shasanaigh]] '''Eric Arthur Blair''' ([[1903]] - [[1950]]). Áirítear Orwell ar scríbhneoirí móra na [[20ú haois|fichiú haoise]]. B'iad an dá [[úrscéal]] mhóra pholaitiúla, mar atá, ''[[Animal Farm]]'' (1945) agus ''[[Nineteen Eighty-four]]'' (1949) a thuill clú domhanda dó. Fear meánaicmeach ab ea é Orwell a chuaigh leis an [[Sóisialachas]] i ndiaidh an tseala a chaith sé ina phóilín impiriúil i m[[Burma]]. Chuaigh sé go dtí [[an Spáinn]] le páirt a ghlacadh sa [[Cogadh Cathartha na Spáinne|Chogadh Cathartha]] ansin. Cé go raibh luí áirithe aige leis an Sóisialachas réabhlóideach, dhruid sé riamh siar ón g[[Cumannachas]], agus é, fiú, den tuairim gur "fórsa frithréabhlóideach" é an Páirtí Cumannach. Chuir sé go fíochmhar in aghaidh idé-eolaíochtaí ollsmachtúla na fichiú haoise, idir [[Naitsíochas]] agus [[Stailín|Stailíneachas]]. Bhí tuiscint ghéarchúiseach aige d'éirim na hollsmachtúlachta, agus na coincheapa is na focail a chum sé le tagairt a dhéanamh do mheon na tíorántachta, ar nós an Deartháir Mór (''Big Brother''), an nuachaint (''newspeak'') agus araile, úsáidtear i gcónaí iad le cur síos a thabhairt ar an dóigh a gcoinníonn na deachtóirí intinn na saoránach faoi smacht.... [ [[George Orwell|níos mó]] ] ===Tobac=== [[3 Lúnasa]] [[2011]] - [[7 Nollaig]] [[2011]] Is éard is '''[[tobac]]''' ann ná duillí úra na [[planda|bplandaí]] sa [[Géineas|ghéineas]] úd ''Nicotiana'' a leasaítear ar bhealach ar leith le haghaidh úsáide mar [[drugaí|dhruga]]. Is é an dóigh is minice a gcaitear tobac ná é a chur ag cráindó i [[toitín|dtoitín]], i bpíopa nó i dtodóg agus an toit a análú isteach. Sa [[Gaeilge|Ghaeilge]], deirtear go bhfuiltear ag ''caitheamh'' tobac, ach úsáidtear an leagan ''tobac a ól'' freisin, go háirithe sna canúintí deisceartacha. Is é an ''Nicotiana tabacum'' an cineál is mó a chuirtear, ach baintear úsáid as an gcineál ''Nicotiana rustica'' chomh maith. Tá an ''rustica'' chomh saibhir sa [[nicitín]] is gur féidir é a úsáid le nicitín a tháirgeadh mar fheithidicíd. Bíonn na [[Seaman|seamain]] bhundúchasacha i [[Meiriceá Theas]] ag úsáid an chineáil sin mar dhruga sícideileach freisin.... [ [[Tobac|níos mó]] ] ==2012== ===An Meán-domhan=== [[7 Nollaig]] [[2011]] - [[8 Bealtaine]] [[2012]] Is é an '''[[An Meán-domhan (Tolkien)|Meán-domhan]]''' (Béarla: ''Middle-earth''; tá an téarma seo bunaithe ar ''Middangeard'' an tSean-Bhéarla agus ar ''Miðgarður'' na h[[Íoslainnis]]e) an [[ilchríoch]] shamhailteach ina bhfuil imeachtaí an [[úrscéal|úrscéil]] fhantaisíochta [[Tiarna na bhFáinní]] le [[J. R. R. Tolkien]] suite. Cheap Tolkien an Meán-domhan mar [[ilchríoch]] sa chruinne ar a dtugann sé ''Arda''. Cuimsíonn Arda an Domhan, is é sin, ''Imbar'' nó ''Ambar'', chomh maith leis [[An Ghrian|an nGrian]], [[an Ghealach]] agus na [[Réalta|réaltaí]]. Is cuid den ollchruinne é Arda - is é ''Eä'' an ollchruinne.... [ [[An Meán-domhan (Tolkien)|níos mó]] ] ===Kemal Atatürk=== [[8 Bealtaine]] [[2012]] - [[27 Lúnasa]] [[2012]] Saighdiúir agus 1ú Uachtarán na Tuirce ab ea é '''[[Kemal Atatürk|Gazi Mustafa Kemal Atatürk]]''' ([[1881]]-[[1938]]). Fuair Atatürk oiliúint oifigigh san Arm Otamánach agus throid sa [[an Chéad Chogadh Domhanda|Chéad Chogadh Domhanda]] in aghaidh na [[An Bhreatain|Breataine]]. I ndeireadh an chogaidh thapaigh sé an deis agus chuaigh i gceannas ar arm mór in oirthear na Tuirce. Chuir sé cogadh ar [[Arm na Breataine|fhórsaí na Breataine]], na [[An Fhrainc|Fraince]], na [[An Ghréig|Gréige]] agus na [[An Iodáil|hIodáile]], d'éirigh leis iad a ruaigeadh, agus rinne poblacht den [[An Tuirc|Tuirc]]. An [[náisiúnachas]] agus an saoltachas na clocha ba mhó ar a phaidrín, agus chuir sé in aghaidh na gcléireach [[Ioslam|Muslamach]] le lámh láidir chun an t[[Ioslamachas]] a dhíbirt as an b[[polaitíocht]].... [ [[Kemal Atatürk|níos mó]] ] ===Úrscéal stairiúil=== [[27 Lúnasa]] [[2012]] - [[26 Samhain]] [[2012]] Is éard is '''[[úrscéal stairiúil]]''' ann ná [[úrscéal]] a bhfuil a imeachtaí suite i dtréimhse áirithe [[Stair|staire]], agus an [[scríbhneoir]] ag iarraidh saol agus meon na tréimhse sin a athchruthú ar leathanaigh an [[Leabhar|leabhair]]. Is féidir don úrscéal stairiúil fíorcharachtair na tréimhse seo a lua nó carachtair fhicseanúla a chur ag caidreamh le fíorcharachtair na tréimhse. Is minic a deirtear gurbh é [[Walter Scott]] a chuir tús leis an seánra [[litríocht]]a seo, ach scríobhadh leabhair ar féidir úrscéalta stairiúla a thabhairt orthu i gcultúir eile seachas an cultúr Iartharach i bhfad roimh lá Scott.... [ [[úrscéal stairiúil|níos mó]] ] ===H. P. Lovecraft=== [[26 Samhain]] [[2012]] - [[23 Nollaig]] [[2012]] [[Scríbhneoir]] scéalta uafáis ab ea '''[[H. P. Lovecraft]]''' ([[20 Lúnasa]], [[1890]] – [[15 Márta]], [[1937]]) a raibh an-tionchar aige ar fhorbairt na [[litríocht]]a uafáis san [[20ú haois|fhichiú haois]]. Ba é an sceimhle cosmach an príomhthéama ina chuid scéalta, an scanradh a ghlacann an duine roimh chomh dothuigthe, chomh dochuimsithe agus atá an ollchruinne. Cheap sé painteon iomlán de dhéithe cruálacha ar chuma leo faoi leas an chine dhaonna lena shaoldearcadh duairc a chur in iúl. Ba é ''Cthulhu'' an [[dia]] ba tábhachtaí acu go leor. Rugadh Howard Phillips Lovecraft sa bhliain 1890, ach ní raibh sé daite dó a chéad óige a chaitheamh faoi chúram a thuismitheoirí féin. B'as [[Sasana Nua]] dó, agus pór na huasaicme [[Protastúnachas|Protastúnaí]] ann ó thaobh na dtaobhann.... [ [[H. P. Lovecraft|níos mó]] ] ===Daidí na Nollag=== [[23 Nollaig]] [[2012]] - [[12 Feabhra]] [[2013]] Is carachtar é '''[[Daidí na Nollag]]''' (''San Nioclás'' nó ''Santa'' uaireanta) atá mar thraidisiún [[an Nollaig|Nollag]] ag tíortha Iartharacha an domhain. Tagann an coincheap de fhigiúr ceilte a thugann bronntanais do leanaí ó San Nioclás, easpag cineálta ón 4ú Aois san [[an Áise Bheag|Áise Bheag]]. Chuir muintir na [[An Ísiltír|hOllainne]] tús le San Nioclás a thugadh bronntanais ag a fhéile ar [[6 Nollaig]]. I [[Meiriceá Thuaidh]], ghlac coilínithe [[Sasana]]cha le cuid den cheiliúradh seo ina gcomóradh Nollag, agus rinneadh Santa Claus, de ''Sintaklaas'' na nOllannach. I dtraidisiún na mBéarlóirí seo i Meiriceá Thuaidh, tagann an fear meidhreach seo ar oíche Nollag ar carr sleamhnáin arna tharraingt ag [[réinfhia]]nna, dreapann sé anuas an simléir, agus fágann sé féiríní do leanaí, agus itheann sé an bia agus (gan amhras ar bith) an deoch a fhágtar lena choinne.... [ [[Daidí na Nollag|níos mó]] ] == 2013 == ===Grigoriy Rasputin=== [[12 Feabhra]] [[2013]] - [[8 Bealtaine]] [[2013]] Bráthair siúil ab ea '''[[Grigoriy Rasputin]]''' (gaelaithe uaireanta mar ''Raspúitín'') a bhí ina chomhairleoir ag impire deireanach na [[An Rúis|Rúise]], [[Nioclás a Dó]]. Rugadh Rasputin sa bhliain [[1869]] i bPokrovskoye, cúige Tyumen, sa tSibéir, agus dúnmharaíodh é i g[[Cathair Pheadair]] sa bhliain [[1916]]. Bíonn finscéalta éagsúla á n-insint faoi Rasputin agus faoin tionchar a bhí aige ar Nioclás agus ar a chúirt. Deirtear, mar shampla, gur cluanaí cealgach a bhí ann nach bhféadfadh aon bhean cur in aghaidh na draíochta a bhí ann. De réir leagan eile, áfach, ní raibh ann ach druncaeir bocht a bhí ag dul ar an drabhlás le caoinchead an tSáir. Deirtear freisin gur lia sí a bhí ann agus é ábalta maolú ar an [[haemaifilia]] a bhí ag luí ar Alexey, oidhre an Impire, agus gurbh é sin ba chúis leis an tionchar a bhí aige ar an [[Impireacht na Rúise|Impire]].... [ [[Grigoriy Rasputin|níos mó]] ]<br /> ===Uileloscadh=== [[8 Bealtaine]] [[2013]] - [[24 Iúil]] [[2013]] Is é an t'''[[Uileloscadh]]''' an t-ollscriosadh a rinne na [[Naitsithe]] ar na [[Giúdachas|Giúdaigh]] le linn an [[Dara Cogadh Domhanda]]. Bhí an frith-Ghiúdachas i gcroílár na hidé-eolaíochta Naitsíche ón tús, agus d'fhógair [[Adolf Hitler]] ina leabhar ''[[Mein Kampf]]'' go mbeadh [[an Ghearmáin]] ábalta [[an Chéad Chogadh Domhanda]] a ghnóthú, ach na "naimhde inmheánacha" a mharú le gás. Is féidir a rá gur thosaigh an tUileloscadh le ''[[Reichskristallnacht]]'' ar 8 agus 9 Samhain 1938. B'iad na Giúdaigh príomhthargaid an Uilelosctha, agus is gnách a rá gur cuireadh [[Fuascailt Dheiridh|sé mhilliún acu chun báis]]. Dealraíonn sé, fiú, i bhfianaise an taighde is úire, nach bhfuil mórán le cur leis an uimhir seo ná le baint di. Thairis sin, fuair cuid mhór de Ghiofóga na hEorpa bás sna seomraí gáis, agus bhí dreamanna eile ann a bhí in an-dainséar iad féin a fháil i seomraí gáis na sluachampaí báis. Bhí dearcadh oifigiúil na Gearmáine ar na [[An Rúis|Rúisigh]] agus ar na Slavaigh eile chomh dímheasúil is nach síltí a dhath de iad a chur sa ghás in éineacht leis na "ciníocha ísle" eile. Ar chúiseanna polaitiúla, cimíodh cuid mhaith daoine a bhí gníomhach i bpáirtithe daonlathacha nó i ngluaiseacht ceardchumannaíochta na Gearmáine roimh an réabhlóid Naitsíoch, agus cuireadh roinnt nár bheag acu chun báis.... [ [[Uileloscadh|níos mó]] ] ===Na Máigigh=== [[24 Iúil]] [[2013]] - [[20 Nollaig]] [[2013]] Grúpa eitneach iad '''[[na Máigigh]]''' a raibh sibhialtacht fhorbartha acu san áit a bhfuil stáit dheisceartacha [[Meicsiceo|Mheicsiceá]] inniu, is é sin, Chiapas, Tabasco agus stáit Leathinis Yúcatan. Ba iad na Máigigh an t-aon sibhialtacht bhundúchasach amháin i [[Meiriceá Theas]] ar éirigh léi [[teanga]] scríofa a fhorbairt, de réir dealraimh. Tá clú agus cáil ar [[réalteolaíocht]], [[ealaín]] agus [[ailtireacht]] na Máigeach. Bhí na Máigigh i síortheagmháil le sibhialtachtaí eile an réigiúin, agus níorbh iad féin a chéadcheap an scríbhneoireacht ná an [[féilire]] ansin, ach rinne siad an-fhorbairt ar na bunsmaointe a fuair siad ó na sibhialtachtaí eile. Is follasach go ndeachaigh sibhialtacht na Máigeach féin i bhfeidhm ar na grúpaí eitneacha eile, nó is féidir tionchar na Máigeach a aithint i Lár Mheicsiceo, sa t[[An tSalvadóir|Salvadóir]], i [[Hondúras]] agus i n[[Guatamala]]- na céadta ciliméadar ó lárcheantar an chultúir Mháigigh.... [ [[na Máigigh|níos mó]] ] ===It's a Wonderful Life=== [[20 Nollaig]] [[2013]] - [[21 Feabhra]] [[2014]] Scannán [[SAM|Meiriceánach]] ón bhliain [[1946]] is ea '''''[[It's a Wonderful Life]]''''' (''Is Iontach an Saol é''), agus é ar cheann de na scannáin [[Hollywood]] is mó a rinneadh riamh. Tá an scéal bunaithe ar an ngearrscéal "''The Greatest Gift''" le Philip Van Doren Stern agus bhí Frank Capra ina stiúrthóir air, le [[James Stewart]] sa pháirt is mó. Cuirtear luathshaol an charachtair George Bedford (Stewart) i láthair sa [[scannán]], ach titeann buaicphointe an scéil amach ar [[Oíche Nollag]], oíche ina bhfuil George in ísle brí le féinmharú ar intinn aige, agus seoltar an t-aingeal coimhdeachta Clarence chun chabhrú leis. Meastar go bhfuil an scannán ar cheann de clasaicigh [[An Nollaig|na Nollag]], agus taispeántar go minic é ag an am seo don bhliain....[ [[It's a Wonderful Life|níos mó]] ] ==2014== ===Dóiteán Mór Londan=== [[21 Feabhra]] [[2014]] - [[24 Bealtaine]] [[2015]] Réab '''[[Dóiteán Mór Londan]]''' trí lár chathair [[Londain|Londan]], i [[Sasana]], ón Domhnach an dara lá de Mheán Fómhair go dtí an Chéadaoin an [[5 Meán Fómhair|cúigiú lá de Mheán Fómhair]] [[1666]]. Scrios an dóiteán Cathair mheánaoiseach Londan taobh istigh den Seanbhalla Rómhánach. Ní baileach go ndeachaigh sé chomh fada le ceantar uasaicmeach [[Westminster]], Pálás Shéarlas II ag Whitehall, ná an chuid ba mhó de na plódcheantair ar bhruach na cathrach. Dódh 13,200 teach, 87 séipéal paróiste, [[Ardeaglais Naomh Pól]], agus formhór na bhfoirgneamh a bhí ag údaráis na Cathrach. Ní fios go baileach cá mhéad duine a maraíodh sa dóiteán féin ach ceaptar nach raibh an líon an-ard mar nach bhfuil taifead ach ar líon beag daoine a bhásaigh de bharr an dóiteáin.... [ [[Dóiteán Mór Londan|níos mó]] ] ==2015== ===Neil Young=== [[24 Bealtaine]] [[2015]] - [[2 Meán Fómhair]] [[2015]] Is ceoltóir [[Ceanada|Ceanadach]] é Neil Percival Kenneth Robert Ragland Young, nó '''[[Neil Young]]''' de ghnáth a rugadh ar an [[12 Samhain]] [[1945]]. Is cumadóir, amhránaí agus ceoltóir cáiliúil é Young, agus ainm in airde aige ó thús a ghairme cheoil sna [[1960idí]] go dtí an lá atá inniu ann. Tá saothar mór taifeadta agus eisithe ag Young le grúpaí ceoil éagsúla agus mar cheoltóir aonair. Tá an-mheas air mar cheoltóir, agus tionchar nach beag imeartha aige ar a lán ceoltóirí eile. .... [ [[Neil Young|níos mó]] ] [[Rang:Vicipéid]] ===Constance Gore-Booth Markiewicz=== [[3 Meán Fómhair]] [[2015]] - [[2 Eanáir]] [[2016]] Polaiteoir, náisiúnaí agus réabhlóidí [[Éire]]annach ab ea '''Constance Gore-Booth''', níos deireanaí an ''Chuntaois Constance Markievicz'' ([[4 Feabhra]] [[1868]] [[Londain]] - [[15 Iúil]] [[1927]] [[Baile Átha Cliath]]). Áirítear ar laochra náisiúnta na hÉireann í. Is é "Markie'''v'''icz" gnáthlitriú a sloinne a úsáidtear in [[Éire|Éirinn]] sa lá atá inniu ann, ach is é an litriú a úsáidtear sa [[Polainnis|Pholainnis]] ná "Markie'''w'''icz", nó is mar v an Bhéarla a fhuaimnítear w na Polainnise. Nuair a scríobhadh an chéad bheathaisnéis Polainnise fúithi, ba é an leagan a d'úsáid an t-údar ná ''Konstancja Markiewiczowa''....[[Constance Gore-Booth Markiewicz|níos mó]] ==2016== ===Meitreo Pháras=== [[2 Eanáir]] [[2016]] – [[9 Márta]] [[2016]] [[Íomhá:Paris Metro Sign.jpg|right|100x100px|Comhartha Art Nouveau de chuid Meitreo Pháras]] Is [[Córas mear-idirthurais|mearchóras iarnród cathrach]] é '''Meitreo Pháras''' ([[Fraincis]]: ''Métro de Paris'') atá suite i [[Páras|bPáras]] na [[an Fhrainc|Fraince]]. Is siombail den chathair é agus tá clú aige mar gheall ar ailtireacht na stáisiún agus a dtionchar [[Art Nouveau]]. Tá 16 líne sa chóras agus tá an chuid is mó de na stáisiúin faoin talamh. Tá fad iomlán de 214 km (133 mi) ag an gcóras agus tá 302 stáisiún aige. Toisc go bhfreastalaíonn roinnt líne ar chuid de na stáisiúin, áfach, tá 384 stad san iomlán. Is iad na stáisiúin sa chóras na stáisiúin leis na heatraimh is dlúithe ar domhain—tá 245 stáisiún laistigh de theoireannacha chathair Pháras. Tá uimhir uathúil ag baint le gach aon líne sa chóras (1 go 14) ach tá dhá mhionlíne ann freisin (3bis agus 7bis). ... [ [[Meitreo Pháras|Níos mó]] ] ===Máirtín Ó Cadhain=== [[9 Márta]] [[2016]] – [[1 Meitheamh]] [[2016]] [[Íomhá:Máirtín Ó Cadhain.jpg|right|125x125px|Máirtín Ó Cadhain]] Tá '''Máirtín Ó Cadhain''' ([[1906]] – [[18 Deireadh Fómhair]] [[1970]]) ar dhuine de na scríbhneoirí próis is mó i stair na litríochta [[Gaeilge|Nua-Ghaeilge]]. Foilsíodh trí úrscéal agus sé bhailiúchán gearrscéalta leis i measc ábhar eile. ''[[Cré na Cille]]'', úrscéal, an saothar is mó cáil a scríobh sé, agus aithnítear na gearrscéalta in ''[[An Braon Broghach (Cnuasach Gearrscéalta)|An Braon Broghach]]'' go forleathan mar shárshaothair. Ba mhúinteoir scoile, ball d'[[Óglaigh na hÉireann]], agóidí, scríbhneoir, agus ollamh le Gaeilge é. Déantar staidéar ar a shaothar ar chúrsaí tríú agus dara leibhéal in Éirinn. Rugadh ar an g[[Cnocán Glas]] taobh thiar den [[Spidéal]] i g[[Conamara]] é. Ba é Máirtín an duine ba shine dár mhair de thrí dhuine dhéag ... [ [[Máirtín Ó Cadhain|Níos mó]] ] ===Téarmaí seoltóireachta=== [[1 Meitheamh]] [[2016]] – [[9 Eanáir]] [[2017]] [[Íomhá:Göke (1495) the flagship of Kemal Reis.jpg|right|125x125px]] Ag seo '''téarmaí seoltóireachta''' a bhaineann le longa adhmaid agus báid. Ní bhíodh de cheangal idir Éire agus tíortha eile ach na longa, agus tá Éire féin lán de lochanna agus d’aibhneacha. Fágann seo go bhfuil an teanga breac le téarmaíocht seoltóireachta agus loingseoireachta agus cuid di tugtha isteach ón Lochlannais agus ón mBéarla trí lonnaitheoirí ón iasacht. Tá tagairt déanta in ''Adamnani Vita S. Columbae'' (“Beatha Cholm Cille”), saothar Laidine de chuid an 7ú haois, do “longa fada” a bhí déanta d'adhmad giúise agus d'adhmad daire agus do choití agus do churacha a thug adhmad chun Oileán Í chun soithí a thógáil. Nuair a bhain na Lochlannaigh fúthu in Éirinn sa 9ú haois bhunaigh siad bailte móra ar an gcósta agus agus lean siad orthu ag déanamh a gcuid long féin. I measc na bhfocal a thug na Lochlannaigh don Ghaeilge tá ''ancaire'' ... [ [[Téarmaí seoltóireachta|Níos mó]] ] ==2017== ===Mars (pláinéad)=== [[9 Eanáir]] [[2017]] – [[24 Nollaig]] [[2017]] [[Íomhá:Mars Hubble.jpg|right|135x135px]] Is é '''Mars''' (uaireanta '''Máirt''') an ceathrú [[pláinéad]] ón ngrian sa [[ghrianchóras]]. Dearg an príomhdhath a aithníonn súil an [[duine]] ar Mhars, agus is gnách "an pláinéad dearg" a thabhairt air. Bheadh sé chomh maith againn "an pláinéad rua" a thabhairt air, áfach, nó is é rua na meirge atá i gceist dáiríre: tá dromchla Mharsa saibhir go maith in iarann. Tá uisce ar fáil ar Mhars, siúd is go bhfuil sé sioctha síos inniu. Ceist mhór í i gcónaí, an bhfuil, nó an raibh, aon chineál beatha ar Mhars riamh. An cineál arrachtaigh a d'fheicfeá ar leathanaigh na leabhar le [[H. G. Wells]] nó [[Edgar Rice Burroughs]], is léir nach raibh siad ann riamh go bhfios dúinn, ach tá na saineolaithe i bhfad níos dóchasaí as beatha aoncheallach de chineál éigin, ar aon leibhéal le baictéir nó aiméibí, cuir i gcás. Tá an pláinéad ainmnithe as dia Rómhánach an chogaidh. Tugtar ''Ares'' ar an dia céanna as [[An Ghréigis|Gréigis]], agus sin é an fáth go n-úsáidtear an téarma úd ''areolaíocht'' uaireanta, nuair atáthar ag trácht ar staidéar geolaíoch an phláinéid seo. Ós rud é go bhfuil a fhios ag an gcine daonna ó thús ama go bhfuil Mars ann ... [ [[Mars (pláinéad)|Níos mó]] ] <br /> <small><div align="right" style="clear:both"> '''[[Vicipéid:Ailt roghnaithe/Cartlann|Cartlann]]''' | '''[[Vicipéid:Ailt roghnaithe|Ailt roghnaithe]]''' </div></small> ===The Beatles=== [[24 Nollaig]] [[2017]] – [[2 Bealtaine]] [[2018]] [[Íomhá:Beatlessullivansinging.jpg|right|160x160px]] [[Banna ceoil|Banna]] [[pop-cheol|popcheoil]] ó [[Learpholl]], [[Sasana]], ab ea '''The Beatles'''. An '''Fab Four''' a thugtar ar cheithre ghnáthbhall an bhanna amannta. Tá siad i measc na ngrúpaí is mó cáil agus is rathúla i stair an [[rac-cheol|rac-cheoil]]. Tá níos mó ceirníní díolta ag The Beatles ná aon bhanna eile riamh i [[Stáit Aontaithe Mheiriceá]], dar leis an Recording Industry Association of America. Sa [[Ríocht Aontaithe]], scaoil siad níos mó ná 40 singil, albam agus EP a chuaigh go dtí barr na gcairteacha. Bhí an rath céanna acu i dtíortha eile, agus measann an comhlacht ceoil [[EMI]] go raibh níos mó ná aon bhilliún cheirnín díolta acu timpeall na cruinne faoin mbliain 1985. Sa bhliain 2004, roghnaigh an iris ''[[Rolling Stone]]'' iad mar uimhir a haon ar a liosta den ''100 Ealaíontóir Ceoil is Fearr Riamh''. De réir na hirise chéanna, bhí baint lárnach ag ceol an bhanna le cultúr na 1960idí, agus tá an tionchar a bhí acu ar an gcultúr ''pop'' le feiceáil fós sa lá atá inniu ann. [ [[The Beatles|Níos mó]] ] <br /> <small><div align="right" style="clear:both"> '''[[Vicipéid:Ailt roghnaithe/Cartlann|Cartlann]]''' | '''[[Vicipéid:Ailt roghnaithe|Ailt roghnaithe]]''' </div></small> ==2018== ===Leabhar Cheanannais=== [[2 Bealtaine]] [[2018]] – [[26 Aibreán]] [[2019]] Is lámhscríbhinn dhathmhaisithe i [[Laidin]] é '''Leabhar Cheanannais''' ({{lang-la|Codex Cenannensis}}, {{lang-en|Book of Kells}}) (Baile Átha Cliath, Leabharlann [[Coláiste na Tríonóide, Baile Átha Cliath|Choláiste na Trionóide]], LS A.I. (58), ar a dtugtar '''Leabhar Cholm Cille''' uaireanta) ina bhfuil ceithre [[Soiscéal|Shoiscéal]] an [[Tiomna Nua]], mar aon le réamhthéacsanna agus táblaí éagsúla. Scríobh manaigh Cheilteacha amach é thart ar an mbliain 800. Díorthaíodh téacs na Soiscéal ón Vulgáid den chuid is mó, cé go gcuimsítear roinnt sleachta ó luathleaganacha an [[Bhíobla]] ar a ngairtear an Vetus Latina chomh maith. Is máistirshaothar é den [[callagrafaíocht|challagrafaíocht]] agus seasann sé do bhuaic an dathmhaisithe Oileánaigh. Ceaptar go forleathan freisin gurb é an tseoid náisiúnta is fearr in [[Éirinn]] é. [ [[Leabhar Cheanannais|Níos Mó]] ] <br /> <small><div align="right" style="clear:both"> '''[[Vicipéid:Ailt roghnaithe/Cartlann|Cartlann]]''' | '''[[Vicipéid:Ailt roghnaithe|Ailt roghnaithe]]''' </div></small> ==2019== ===Ku Klux Klan=== [[11 Meán Fómhair]] [[2019]] [[Íomhá:KKK.svg|thumb|right|160x160px]] Is ainm é '''Ku Klux Klan''' nó '''KKK''' a úsáideann a lán grúpaí dúchasacha sceimhlitheoireachta sna [[Stáit Aontaithe]], go háirithe sa Deisceart. Bíonn lucht leanúna Ku Klux Klan ag ionsaí Gormaigh agus lucht inimirce, agus iad ag iarraidh ardchumhacht an [[Ciníochas|chine bháin a chur chun cinn]]. Go stairiúil, bhí Ku Klux Klan ag caitheamh róbaí bána agus púicíní ar dhéanamh coirceoige, agus iad ag cur i gcéill gurbh iad taibhsí na saighdiúirí a fuair bás i bpáirc an áir i rith [[Cogadh Cathartha SAM|Chogadh Cathartha na Stát Aontaithe]] ar son an Deiscirt. Sin é an chuma a bhíonn ar lucht leanúna KKK ina lán scannán, cuir i gcás. Tháinig an chéad KKK ar an bhfód i ndiaidh an Chogaidh Chathartha, agus é ag dul i muinín sceimhlitheoireachta, foréigin agus linseála leis na hAfra-Mheiriceánaigh, na [[Caitliceachas|Caitlicigh]] agus na [[Giúdaigh]] a choinneáil faoi smacht. Iar[[Saighdiúir|shaighdiúirí]] de chuid Arm an Deiscirt a bhunaigh an chéad KKK sa bhliain [[1865]]. Bhí sé ag iarraidh forlámhas an chine bháin a chur ar bun arís trí eagla a chur ar na Tuaisceartaigh a chuir fúthu sa Deisceart (na ''carpetbaggers''), ar na Deisceartaigh a bhí ag comhoibriú leis an Tuaisceart (na ''scalawags'') agus ar na Gormaigh a bhí saortha ó bhráca na daoirse (na ''freedmen''). Ar dtús, ní raibh ... [ [[Ku Klux Klan|Níos mó]] ] ===Piaras Béaslaí=== [[11 Meán Fómhair]] - [[25 Deireadh Fómhair]] [[2020]] [[Íomhá:Portrait of Piaras Béaslaí 1919.jpg|right|160x160px]] [[Scríbhneoir]] [[Gaeilge]], trodaí saoirse d'[[Éirinn]] agus [[saighdiúir]] ab ea '''Piaras Béaslaí''', nó '''Percy Frederick Beazley'''. Rugadh i [[Learpholl]] é ar an [[10 Márta|10ú Márta]] [[1881]], agus fuair sé bás ar an [[22 Meitheamh|22ú Meitheamh]] [[1965]] i m[[Baile Átha Cliath]]. Scríobh sé [[dráma]]í agus [[filíocht|dánta]], ach is é an saothar [[Litríocht|litríochta]] is tábhachtaí dár tháinig óna pheann ná an [[úrscéal|t-úrscéal]] fáthchiallach ''[[Astronár]]''. Éireannaigh ab ea a thuismitheoirí, Nannie Hickey (Áine Ní Ící) agus Patrick Langford Beazley. Ní raibh focal [[Gaeilge]] i bpluc ceachtar acu, ach mar sin féin, bhí suim acu i gcás na [[Éire|hÉireann]]. Fuair Piaras óg féith na scríbhneoireachta ó thaobh na dtaobhann freisin, nó scríobh Nannie a lán dánta agus scéalta tírghráthúla faoi Éirinn agus faoi laochra na hÉireann nuair a bhí sí óg, agus chaith Patrick Langford Beazley na blianta fada ina eagarthóir ar nuachtán na g[[Caitliceach]] i [[Learpholl]]. Fuair Piaras óg an chéad bhunscolaíocht i Wallasey i Learpholl, ach ansin, cuireadh ag foghlaim é i gColáiste San Proinsias Xavier. Scoil Chaitliceach do chlann na meánaicme Éireannaí i Learpholl a bhí ann agus í á reáchtáil ag na hÍosánaigh. D'éirigh le Piaras go maith ar scoil, ó bhí sé tar éis tús a chuid [[Laidin]]e, [[Fraincis]]e agus [[Gréigis]]e a fhoghlaim óna athair cheana féin, nuair a tháinig sé go dtí an coláiste. Fear mór léitheoireachta ab ea a athair, agus ba mhinic a léadh sé os ard scéalta as na leabhair do Phiaras agus dá dheartháireacha. Faoi thionchar na léitheoireachta seo, chuir Piaras óg suim san amharclannaíocht agus sa drámaíocht. Ina bhuachaill óg dó ... [ [[Piaras Béaslaí|Níos mó]] ] ==2020 - 2021== === An Bhrasaíl === [[25 Deireadh Fómhair]] [[2020]] [[Íomhá:Redentor024.jpg|right|160x160px]] Tír i [[Meiriceá Theas]] í an '''Bhrasaíl''' ('''Poblacht Chónaidhmitheach na Brasaíle''', go hoifigiúil). Is í an tír is mó in ilchríoch Mheiriceá Theas, agus í ag clúdach réimse ollmhór talún idir shléibhte na nAindéas agus [[an tAigéan Atlantach]]. Tá timpeall 180 milliún duine ina gcónaí sa Bhrasaíl. Ritheann [[an Amasóin|Abhainn na hAmasóine]] trí thuaisceart na tíre, agus tá a habhantrach ar ceann de na réigiúin is tábhachtaí ar domhan ó thaobh na bithéagsúlachta de, chomh maith le tábhacht na gcoillte don atmaisféar. Is í [[Brasília]] príomhchathair na tíre, ach is iad [[São Paulo]] agus [[Rio de Janeiro]] na cathracha is mó sa tír. Is í [[Brasília]] an [[príomhchathair|phríomhchathair]]. De réir bhunreacht na bliana 1988, is poblacht dhaonlathach ionadaíoch chónascach uachtaráin í an Bhrasaíl. Is é an tUachtarán ceann an [[Rialtas|rialtais]] agus an stáit, agus córas ilpháirtithe i bhfeidhm leis an tsaoirse pholaitiúil a chinntiú do na saoránaigh ... [ [[An Bhrasaíl |Níos mó]] ] ==2022== === Thin Lizzy === [[Íomhá:Thin lizzy 08081977 04 800.jpg|right|160x160px]] Banna [[rac-cheol|rac-cheoil]] as [[Baile Átha Cliath]], [[Poblacht na hÉireann]] ab ea '''Thin Lizzy'''. Bhí siad ar cheann de na bannaí ba mhó in Éirinn ar feadh na [[1970idí]] agus na [[1980idí]] nuair a bhí an [[dord-ghiotár|dord-ghiotáraí]] [[Phil Lynott]] ina phríomhamhránaí orthu. Bhí cúpla amhrán an-cháiliúil acu, mar shampla ''[[The Boys Are Back in Town]]'', ''[[Jailbreak (amhrán)|Jailbreak]]'' agus an leagan rac-cheoil a rinne siad den amhrán traidisiúnta Éireannach ''[[Whiskey in the Jar]]''. Agus na blianta ag dul thart, bhí roinnt [[Giotár|giotáraithe]] éagsúla ag Thin Lizzy, ach choimeád siad a guth sainiúil dá gcuid féin i gcónaí. Mar a scríobhann an léirmheastóir ... [ [[Thin Lizzy|Níos mó]] ] === An Araibis === [[Íomhá:Learning Arabic calligraphy.jpg|right|160px]] Is í an '''Araibis''' an ceann is mó cainteoirí dúchais de na [[Teangacha Seimíteacha|teangacha Seimíteacha]]. Teanga Sheimíteach í an Araibis, rud a fhágann go bhfuil an dúrud gaolta aici i measc teangacha ársa tábhachtacha [[An Meánoirthear |an Mheán-Oirthir]]. Is iad na teangacha Seimíteacha ná: an [[Acáidis]]. Tá an Acáidis ar ceann de na teangacha is sine a bhfuil eolas againn orthu. Sa Mheasapótaim—in [[An Iaráic|Iaráic]] an lae inniu—a labhraítí í, ach níorbh í féin an teanga is sine a bhí á saothrú ansin. Is amhlaidh gur tháinig sí i leaba na [[An tSuiméiris|Suiméirise]], an tseanteanga Mheasapótamach nach raibh aon teanga eile gaolmhar léi, go bhfios dúinn .... [ [[An Araibis|Níos mó]] ] == 2023 == === Samuel Beckett === [[Íomhá:Samuel Beckett, Pic, 1 (cropped).jpg|right|120px]] [[Úrscéal|Úrscéalaí]], [[drámadóir]] agus [[file]] [[Éire]]annach ba ea '''Samuel Beckett''' (13 Aibreán 1906 – 22 Nollaig 1989). Tugtar léiriú diúltach ar an staid dhaonna i saothar Beckett. Is é rí na "Téatar na hÉigéille" é. Bronnadh [[Duais Nobel na Litríochta]] ar Beckett sa bhliain 1969 as a chuid scríbhneoireachta Toghadh Beckett mar [[Aosdána|Shaoi]] d’[[Aosdána]] sa bhliain 1984. Cailleadh é i b[[Páras]] de bharr fadhbanna riospráide .... [ [[Samuel Beckett|Níos mó]] ] [[Catagóir:Vicipéid]] == 2024 == === Jeanne d'Arc === [[File:Contemporaine afb jeanne d arc.png|right|120px]] [[Gaiscíoch]] den chúigiú haois déag ba ea Jeanne d’Arc (c. 1412 – 30 Bealtaine 1431). Banlaoch náisiúnta de chuid na [[ga:An Fhrainc|Fraince]] ba ea í agus tugadh "Ainnir Orléans" uirthi chomh maith. Cailín tuathánach ba ea í a rugadh in Oirthear na Fraince ... [ [[Jeanne d'Arc|Níos mó]] ] <br /> === Lá Bealtaine === [[File:Bonfire inferno.jpg|right|120px]] Síltear go mb’fhéidir go gciallaíonn an focal beal ‘[[Solas (albam Seo Linn)|solas]] geal’ agus is ionann an dara cuid den fhocal agus ‘[[tine]]’<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.bbc.co.uk/irish/articles/view/879/gaeilge/|teideal=Féilte na SeanGhael|údar=bbc.co.uk|dáta=27 D.F. 2011|dátarochtana=4 Lúnasa 2018}}</ref>. Tá baint láidir idir an fhéile seo agus [[Tine|tinte]] i m[[béaloideas na hÉireann]]. [ [[Lá Bealtaine|Níos mó]] ] <br /> == 2025 == 28 Bealtaine 2025 - 31 Mí na Nollag 2025 [[File:Bram Stoker 1906.jpg|right|120px]] [[Scríbhneoir]] [[Éire]]annach ab ea '''Abraham Stoker''', ([[8 Samhain]], [[1847]] - [[20 Aibreán]], [[1912]]), nó '''Bram Stoker''', mar a thugtar air de ghnáth. Scríobh sé [[úrscéal]]ta agus [[gearrscéal]]ta don chuid is mó, agus is é an t-úrscéal úd ''[[Dracula]]'' an [[leabhar]] is cáiliúla a tháinig óna [[Peann|pheann]] ... [ [[Bram Stoker|níos mó]] ] <br /> == 2026 == dye09v9bf2qwtklycsp4qywsufvs8rg 1318913 1318731 2026-06-27T09:34:21Z XXBlackburnXx 36804 Reverted edit by a hidden user to last revision by [[User:Divinations|Divinations]] 1315748 wikitext text/x-wiki Seo é an chartlann i gcomhair alt roghnaithe: ==2005== ===Académie française=== [[13 Feabhra]] [[2005]] - [[19 Meitheamh]] [[2005]] Comhairle tábhachtach is ea an '''[[Académie française]]''' (''Acadamh na Fraincíse'') a stiúrann an [[Fraincis|Fhraincis]]. Bhunaigh an [[Cairdinéal de Richelieu]] é sa bhlian [[1635]], i ré rí [[Louis XIII]]. Tá sé ar cheann des na h-institiúid is ársa sa [[An Fhrainc|bhFrainc]]. Tá 40 bhall ann, a thoghann na baill atá cheana ann. ===Gaeilge=== [[19 Meitheamh]] [[2005]] - [[29 Meán Fómhair]] [[2005]] Is í an [[Gaeilge|Ghaeilge]] (.i. Gaeilge na hÉireann) an [[teanga Ghaelach]] a labhraítear in [[Éire|Éirinn]]. Is i measc an dá teanga oifigiúil [[Poblacht na hÉireann|Phoblacht na hÉireann]]. Ar [[13 Meitheamh]], [[2005]] d'aontaigh airí gnóthaí eachtracha de chuid an [[Aontas Eorpach|AE]] an Ghaeilge a ghlacadh mar theanga oifigiúil oibre san Aontas Eorpach. Beidh feidhm leis an stádas seo ó [[1 Eanáir]], [[2007]]. ==2006== ===Cogadh Cathartha na hÉireann=== [[29 Meán Fómhair]] [[2005]] - [[15 Meitheamh]] [[2006]] Ba choimhlint é '''[[Cogadh Cathartha na hÉireann]]''' a d'éirigh as siniú an [[Conradh Angla-Éireannach]]. Cheap daoine áirithe nach raibh an conradh neamspleách go leor agus bhí siad dian i gcoinne cailleadh an Tuaiscirt. Dúirt na daoine eile gur 'cloch chéime' é an Conradh i dtreo lán-neamhspleáchas. Tháinig scoilt mhór ar an tír agus bhí a lán daoine thar a bheith searbhach faoi. D'fhás an dá pháirtí polaitiúla is mó i b[[Poblacht na hÉireann]] as an gcogadh, [[Fianna Fáil]] agus [[Fine Gael]]. Chomh maith leis sin, rinneadh a lán damáiste do bhonneagar an stáit, rud a bhí dian le tógáil le tír fíor-nua, mar a bhí [[Saorstát Éireann]]. ===Väinö Linna=== [[15 Meitheamh]] [[2006]] - [[30 Aibreán]] [[2007]] '''[[Väinö Linna]]''', a rugadh in [[Urjala]] ar an [[20 Nollaig]], [[1920]] agus a shíothlaigh i d[[Tampere]] ar an [[21 Aibreán]], [[1992]], b'eisean scríbhneoir náisiúnta na [[an Fhionlainn|Fionlainne]] thar aon scríbhneoir eile san [[20ú haois|fhíchiú haois]]. Cosúil le scríbhneoirí móra a thíre i gcoitinne, scríobhadh sé prós réadúil i stíl eipiciúil an chanbháis leathain. Ba scríbhneoir prólatáireach é ar a bhealach féin, ach ní dheachaigh sé riamh le [[Cumannachas]] ná fiú le [[Daonlathas]] Sóisialta. Rinne sé a chomhionannú le haicme na n-oibrithe sa chiall leathan, agus é ag tabhairt cur síos craicneach inchreidte ar chinniúint na mbochtán Fionlannach agus ar an dóigh ar streachail siad a mbealach i dtreo an stáit shoilíosaigh nua-aimseartha. ==2007== ===George Orwell=== [[30 Aibreán]] [[2007]] - [[14 Meitheamh]] [[2007]] Is é '''[[George Orwell]]''' ainm cleite an úrscéalaí Shasanaigh '''Eric Arthur Blair''' ([[1903]]-[[1950]]). Áirítear Orwell ar scríbhneoirí móra na fichiú haoise. B'iad an dá úrscéal mhóra pholaitiúla, mar atá, ''[[Animal Farm]]'' (1945) agus ''[[Nineteen Eighty-four]]'' (1949) a thuill clú domhanda dó. Aoir faoin [[An tAontas Sóivéadach|Aontas Sóivéadach]] is ea é an chéad cheann acu, agus é scríofa as peirspictíocht an tSóisialaí mheasartha nár thaobhaigh riamh an leagan Sóivéadach den [[Cumannachas|Chumannachas]]... ===Winston Churchill=== [[14 Meitheamh]] [[2007]] - [[1 Deireadh Fómhair]] [[2007]] [[Polaitíocht|Polaiteoir]] agus ceannaire cogaidh [[Sasana|Sasanach]] ab ea é '''[[Winston Churchill|Winston Spencer Churchill]]''', ([[1874]] - [[1965]]). Chaith sé tréimhse ina oifigeach airm san [[India]], bhain sé páirt i gCath Omdurman san [[An tSúdáin|tSúdáin]], agus ghlac sé páirt freisin i g[[Dara Cogadh na mBórach|Cogadh na mBórach]]. Bhí sé ina theachta parlaiminte é ón mbliain [[1900]] anuas, agus rinneadh ceannaire na h-aimiréalachta de sa bhliain [[1911]]. Lean sé ar aghaidh sa phost sin go dtí [[an Chéad Chogadh Domhanda]]. Ba Rúnaí Stáit don Chogadh é ó 1919-1921, agus, mar sin, b'ar a chrann-san a thit sé an [[Conradh Angla-Éireannach]] a shíniú sa bhliain [[1921]]. Bhí sé ina phríomhaire ar [[An Bhreatain|an mBreatain]] le linn an chuid is mó den [[Dara Cogadh Domhanda]] ([[1940]] - [[1945]]), tar éis dó teacht i gcomharbas ar [[Neville Chamberlain]]. Bhí sé ina shiombail do mhuintir na Breataine i rith an chogaidh. Tar éis roinnt blianta a chaitheamh sa fhreasúra, ghnóthaigh sé olltoghchán sa bhliain 1951, agus fuair sé é ina phríomh-aire arís (go dtí an bhliain [[1955]]). Bronnadh [[Duais Nobel na Litríochta]] air ar son na gcuimhní cinn a d'fhoilsigh sé idir [[1948]] agus [[1953]]. Fuair sé bás ar 24 Eanáir [[1965]]... ===Oscar Wilde=== [[1 Deireadh Fómhair]] [[2007]] - [[8 Nollaig]] [[2007]] [[Úrscéal|Úrscéalaí]], [[Drámaíocht|drámadóir]], [[file]] agus dea-chainteoir [[Éire|Éireannach]] ab ea '''[[Oscar Wilde|Oscar Fingal O’Flahertie Wills Wilde]]''' ([[16 Deireadh Fómhair]] [[1854]] - [[30 Samhain]] [[1900]]). Rugadh Wilde i m[[Baile Átha Cliath]] do chlann Angla-Éireannach, agus rinne sé staidéar ag [[Coláiste na Tríonóide]] ó [[1871]]-[[1874]]. Fuair sé scoláireacht le tuilleadh staidéir a dhéanamh in [[Oxford]], agus bronnadh onóracha dúbailte air. Tháinig an chéad bhailiúchán véarsaí le Wilde i gcló sa bhliain 1881, agus d'fhoilsigh sé an nóibhille ''The Canterville Ghost'' (1887) agus scéalta do pháistí sna leabhair ''The Happy Prince and Other Stories'' (1888) agus ''The House of Pomegranates'' (1891). Níor fhoilsigh Wilde ach úrscéal amháin ''The Picture of Dorian Gray'' (1891). Bhain Wilde amach a chlú is a cháil lena chuid drámaí áfach; go príomha ''Salomé'' (1893), ''Lady Windermere's Fan'' (1892) agus ''The Importance of Being Earnest'' (1895). Tháinig drochdheireadh le saol Wilde, nuair a chaith sé seal i bpríosún de dheasca "mígheanmnaíochta tromchúisí". Fuair sé a shláinte scriosta ag filleadh chun saoirse dó, agus chaith sé faoi léan agus faoi dhímheas é tar éis sin. Fuair sé bás i [[Páras|bPáras]], agus tá sé curtha i [[Reilig Père-Lachaise]].... ===An tAontas Sóivéadach=== [[8 Nollaig]] [[2007]] - [[25 Nollaig]] [[2007]] Stát [[Cumannachas|Cumannach]] ab ea é '''[[An tAontas Sóivéadach|Aontas na bPoblachtaí Sóivéadacha Sóisialacha]]''', nó ''An tAontas Sóivéadach'' ([[Rúisis]]: ''Союз Советских Социалистических Республик/Soyuz Sovetskikh Sotsialisticheskikh Respublik'') agus é suite san [[An Eoráise|Eoráise]], a mhair ón mbliain [[1922]] go dtí an bhliain [[1991]]. Ón mbliain [[1945]] go lá a scoir, bhí an tAontas Sóivéadach ina mhórchumhacht dhomhanda nach raibh ach na [[Stáit Aontaithe Mheiriceá|Stáit Aontaithe]] inchomórtais léi, agus bhí an dá thír seo [[An Cogadh Fuar|ag déanamh téisclim chogaidh]] in aghaidh a chéile an chuid ba mhó den am i ndiaidh an [[Dara Cogadh Domhanda]]... ==2008== ===An Nollaig=== [[25 Nollaig]] [[2007]] - [[2 Eanáir]] [[2008]] Saoire sa bhféilire [[Críostaíocht|Chríostaíoch]] a cheiliúrann breith [[Íosa Críost|Íosa Chríost]] is ea '''[[an Nollaig]]''' (ón [[Laidin]]: ''Natalis''), a chomórtar ar [[25 Mí na Nollag]]. De réir na soiscéil, rugadh Íosa Críost don Maighdean Muire i m[[Beitheal]], tar éis di féin agus dá fear céile [[Naomh Iósaf|Iósaf]] teacht ann le clárú don cheannáireamh [[Impireacht na Róimhe|Rómhánach]]. Dúirt lucht a leantha gur chomhlíon a bhreith fáisnéisí na bhfáidhe [[Giúdachas|Giúdacha]] go dtiocfadh slánaitheoir as teach Dháibhí. Is saoire mór poiblí ar fud cuid mór den domhain an Nollaig, freisin - fiú i dtíortha nach bhfuil iontu ach fíorbheagán Críostaithe. Tá plé i gcónaí faoi dáta ceart ar a rugadh Íosa. ===GULag=== [[2 Eanáir]] [[2008]] - [[7 Bealtaine]] [[2008]] Seasann an giorrúchán Rúisise '''[[GULag]]''' ([[Rúisis]]: ''ГУЛаг'') do ''Glavnoye Upravleniye Lagerey'', is é sin, Príomhúdarás na gCampaí Géibhinn. Bhí a leithéid sin d'údarás i mbun riarachán na gcampaí géibhinn san [[An tAontas Sóivéadach|Aontas Sóivéadach]] nuair a bhí [[Stalin]] i gceannas. Bhí cineálacha éagsúla de champaí ann. B'é an campa daorbhroide an cineál ba choitianta, ach thairis sin, bhí ionaid speisialta (''шарашка/sharashka'') ann do na saineolaithe ina raibh siad ag déanamh taighde don Stát, go háirithe ar mhaith leis na fórsaí armtha. Chuirtí daoine folláine i ngealtlanna (''психушка/psikhushka'') ar "chúiseanna polaitiúla". I gcampaí áirithe, chuirtí príosúnaigh i mbun oibreacha a raibh an [[radaighníomhaíocht]] ag roinnt leo, ag baint [[úráiniam]] as an talamh mar shampla, nó ag glanadh iarsmaí na dtástálacha adamhacha. B'é an scríbhneoir [[Aleksandr Solzhenitsyn]] a chuir an focal féin i mbéal an phobail leis an leabhar millteanach staire a d'fhoilsigh sé sna [[1970idí|seachtóidí]], mar atá, ''Архипелаг ГУЛаг/Arkhipelag GULag'', is é sin, Oileánra GULag nó Oileánra na gCampaí Géibhinn... ===An Asarbaiseáin (tír)=== [[7 Bealtaine]] [[2008]] - [[5 Lúnasa]] [[2008]] Poblacht iar-[[APSS|Shóivéadach]] is ea í '''[[An Asarbaiseáin (tír)|an Asarbaiseáin]]''', nó '''Poblacht na hAsarbaiseáine''' ([[Asarbaiseáinis]]: ''Azərbaycan Respublikası''). Tugtar "Tír na Síor-Thine" ar an Asarbaiseáin, ós rud é go bhfuil sí saibhir in artola. Tá sí suite idir [[an Iaráin]], [[an Rúis]], [[an Airméin]] agus [[an tSeoirsia]]. Tá cuid den Asarbaiseáin, mar atá Naxçıvan, dealaithe ón gcuid eile den phoblacht ag an Airméin. Tá Naxçıvan ag críochtanacht go díreach leis [[an Tuirc]]. Timpeall chasadh na mílaoise, bhí 8.5 milliún duine ina gcónaí san Asarbaiseáin. [[Ioslam|Muslamaigh]] Shítheacha is ea iad na hAsarbaiseánaigh de ghnáth (93.4%), agus is í an [[Asarbaiseáinis]] teanga oifigiúil na tíre. Labhraítear an teanga chéanna in [[An Asarbaiseáin (an Iaráin)|Asarbaiseáin na hIaráine]] freisin. Is iad na Rúisigh an dara dream eitneach is mó. Bhí mionlach mór Airméanach ann freisin - sular phléasc an cogadh amach leis an Airméin... ===Aleksandr Solzhenitsyn=== [[5 Lúnasa]] [[2008]] - [[16 Deireadh Fómhair]] [[2008]] [[Úrscéal]]aí, [[drámaíocht|scríbhneoir drámaí]] agus [[Stair|staraí]] [[An Rúis|Rúiseach]] ab ea é '''[[Aleksandr Solzhenitsyn|Aleksandr Isayevich Solzhenitsyn]]''' ([[Rúisis]]: ''Алекса́ндр Иса́евич Солжени́цын''). Saolaíodh i gKislovodsk é ar an [[11 Nollaig]], [[1918]]. B'eisean ba mhó a tharraing súil an tsaoil mhóir ar [[GULag|oileánra na gcampaí géibhinn]] san [[An tAontas Sóivéadach|Aontas Sóivéadach]]. Bronnadh [[Duais Nobel]] sa [[Duais Nobel sa Litríocht|litríocht]] air sa bhliain [[1970]], ach díbríodh as a thír dhúchais é ar chúiseanna polaitiúla, ceithre bliana ina dhiaidh sin. Chuir sé faoi i [[Vermont]] sna [[Stáit Aontaithe]], ach nuair a tháinig deireadh leis an g[[Cumannachas]] sa Rúis, d'fhill sé abhaile. Fuair sé bás i [[Moscó]] ar an [[3 Lúnasa]], [[2008]].... ===Incigh=== [[16 Deireadh Fómhair]] [[2008]] - [[28 Nollaig]] [[2008]] B'í '''[[Incigh|Impireacht na nInceach]]''' an impireacht ba mhó i Meiriceá roimh theacht na n[[an Eoraip|Eorpach]], agus nuair a bhí sí i mbarr a méide, bhí sí ar impireachtaí móra an domhain de réir an chaighdeáin chomhaimseartha. Bhí lárionad riaracháin, [[Polaitíocht|polaitiúil]] agus míleata na himpireachta suite i g[[Cuzco]]. Thosaigh forbairt na himpireachta seo i [[sléibhte]] [[Peiriú|Pheiriú]] sa bhliain [[1197]]. I rith na mblianta [[15ú haois|1438]]-[[1533]], d'éirigh leis na hIncigh cuid mhór d'iarthar [[Meiriceá Theas|Mheiriceá Theas]] a tharraingt isteach ina n-impireacht go cairdiúil nó go [[cogadh|cogúil]], agus í ag cumhdach cuid mhór de na tailte a bhaineann le Peiriú, [[Eacuadór]], leis an [[an Bholaiv|mBolaiv]], [[an Airgintín]] nó [[an tSile]] inniu... ==2009== ===Córan=== [[28 Nollaig]] [[2008]] - [[9 Feabhra]] [[2009]] Is é an '''[[An Córan|Córan]]''', nó an '''Córán''' ([[Araibis]]: القرآن ''Al Cur’án''), leabhar naofa an [[Ioslam|Ioslaim]]. An urraim a thugtar don Chóran san Ioslam, tá sí cosúil leis an urraim a thugtar d'[[Íosa]] sa chreideamh [[Críostaíocht|Críostaí]]. Is é an rud a chreideann an [[Muslamach]] fíréanta gurb é an Córan briathar neamhthruaillithe [[Dia|Dé]], agus mar sin, tá sé an-tábhachtach téacs an Chórain a chosaint ar gach cineál truailliú. Dá réir sin, ní ghlactar ach leis an gCóran Araibise mar fhíor-leabhar naofa. ''Rinne Muid Córan Araibise de, ionas go dtuigfeadh sibh é'', a deir Dia, sa Chóran. Tá ainm an Chórain bunaithe ar thamhan focail a chiallaíonn ''léamh, léitheoireacht'' sna [[teangacha Seimíteacha]]... ===NASA=== [[9 Feabhra]] [[2009]] - [[9 Aibreán]] [[2009]] Seasann an ceithre litir úd '''[[NASA]]''' do na focail ''Riarachán Náisiúnta na hAerloingseoireachta is na Spásaireachta'' ("'''National Aeronautics and Space Administration'''"), is é sin, údarás spáis [[Stáit Aontaithe Mheiriceá|na Stát Aontaithe]]. Bunaíodh an t-údarás seo thiar sa bhliain [[1958]], agus é freagrach as cúrsaí spásaireachta an stáit i Meiriceá. Thairis sin, déanann an t-údarás taighde fadtéarmach aerloingseoireachta, idir shibhialta agus mhíleata. Tá an t-údarás bunaithe ar an aisling "feabhas a chur ar an mbeatha abhus, tús a chur leis an mbeatha thall, agus teacht ar bheatha ar an taobh amuigh", is é sin, obair fhónta a dhéanamh ar mhaithe leis na daoine ar [[an Domhan]], na [[Pláinéad|pláinéid]] eile a thabhairt chun míntíreachais agus beatha na [[Grianchóras|bpláinéad eile]] a aimsiú, más ann dá leithéid.... ===Paragua=== [[9 Aibreán]] [[2009]] - [[8 Meitheamh]] [[2009]] Is tír i [[Meiriceá Theas]] í '''[[Paragua]]''', nó ''Poblacht Pharagua''. Tá teorainneacha aici leis an m[[An Bholaiv|Bolaiv]], leis an m[[An Bhrasaíl|Brasaíl]] agus leis an [[An Airgintín|Airgintín]]. Cosúil leis an mBolaiv, níl aon chósta aici. Is í Paragua an chéad tír i Meiriceá Theas a d'fhógair neamhspleáchas ar [[an Spáinn]]. Tír dhátheangach is ea í Paragua, nó siúd is gurb í an [[Spáinnis]] an chéad teanga oifigiúil, is í an teanga bhundúchasach úd Guaráinis is mó a labhraítear sa ghnáthshaol. Tá 6 mhilliún duine ina gcónaí ann, agus is í [[Asunción]] an phríomhchathair .... ===Francisco Franco=== [[8 Meitheamh]] [[2009]] - [[7 Lúnasa]] [[2009]] Oifigeach airm ab ea é '''[[Francisco Franco|Francisco Franco Bahamonde]]''' ([[4 Nollaig]] [[1892]]-[[20 Samhain]] [[1975]]) a chuaigh i gceannas ar an [[An Spáinn|Spáinn]] mar dheachtóir míleata i ndiaidh [[Cogadh Cathartha na Spáinne|chogadh cathartha na Spáinne]]. Is é an teideal oifigiúil a bhí air ná "ceannasaí na crosáide deireanaí agus an Spáinneachais, ceannasaí an chogaidh in aghaidh an [[cumannachas|Chumannachais]] agus lucht a chomhghuaillíochta", nó, go simplí, an Ceannasaí, ''El Caudillo''. Ba mhinic a thugtaí ''El Generalísimo'' air freisin. Mhair sé i gceannas ar an stát go lá a bháis .... === Mícheál Ó Coileáin=== [[8 Lúnasa]] [[2009]] - [[2 Deireadh Fómhair]] [[2009]] Ba cheannaire míleata agus polaiteoir [[Éire]]annach é '''Mícheál Eoin Ó Coileáin''' ([[16 Deireadh Fómhair]] [[1890]] – [[22 Lúnasa]] [[1922]]) a rugadh i g[[Contae Chorcaí]]. Bhí sé beartach i g[[Cogadh na Saoirse in Éirinn|Cogadh na Saoirse]], agus bhí sé ina bhall den toscaireacht Éireannach a shínigh an [[Conradh Angla-Éireannach]] sa bhliain [[1921]]. Ba theachtaí iad ó rialtas sealadach [[an Chéad Dáil|na Chéad Dála]]. De dheasca an chonartha seo a chuaigh an [[Críochdheighilt na hÉireann|chríochdheighilt]] ar Éirinn, agus í i bhfeidhm sa lá atá inniu ann. Níor thug [[Eamon de Valera|de Valera]] aitheantas don Chonradh, ach chuaigh sé i gceannas ar na fórsaí frith-Chonartha. Mar sin a cuireadh tús leis an [[Cogadh Cathartha na hÉireann|gCogadh Cathartha]].... === Éamon de Valera === [[2 Deireadh Fómhair]] [[2009]] - [[3 Mí na Samhna]] [[2009]] Trodaí saoirse agus polaiteoir ab ea é '''[[Éamon de Valera]]''' ([[14 Deireadh Fómhair]] [[1882]] - [[29 Lúnasa]] [[1975]]) a bhí ina [[Taoiseach|Thaoiseach]] agus ina [[Uachtarán na hÉireann|Uachtarán]] ar [[Poblacht na hÉireann|Éirinn]]. Ceannaire tábhachtach ab ea é de Valera sa ghluaiseacht phoblachtach sa [[20ú haois]], agus chaith sé tréimhse an-fhada ón mbliain [[1917]] go dtí an bhliain [[1973]] i saol polaitiúil na tíre. Eisean a chum [[Bunreacht na hÉireann]] sa bhliain [[1937]], agus chaith sé a sheal ina Thaoiseach agus ina Uachtarán. Is é [[Fianna Fáil]], an páirtí a bhunaigh sé sa bhliain [[1926]], an ceann is mó sa tír fós .... [ [[Éamon de Valera|níos mó]] ]<br /> === Iúil Caesar === [[3 Mí na Samhna]] [[2009]] - [[23 Nollaig]] [[2009]] Bhí '''[[Iúil Caesar]]''' (i [[Laidin]] ''Caius Iulius Caesar''; [[13 Iúil]], [[100 RC]] - [[15 Márta]], [[44 RC]]) ina ghinearál, ina [[polaitaíocht|pholaiteoir]] agus ina [[scríbhneoir]] sa tSean-Róimh. Bhí sé ina bhall den chéad triúracht, agus ina dhiaidh sin, bhain sé amach [[deachtóir|deachtóireacht]] na Poblachta Rómhánaí. Bíonn a chuid scríbhinní, go háirithe an leabhar a scríobh sé faoin gcogadh Gailleach, á stáidéar fós ag scoláirí Laidine agus ag staraithe míleata .... [ [[Iúil Caesar|níos mó]] ]<br /> ==2010== ===Cogadh an Gheimhridh=== [[23 Nollaig]] [[2009]] - [[24 Eanáir]] [[2010]] B'é '''[[Cogadh an Gheimhridh]]''' an cogadh a fearadh idir [[an Fhionlainn]] agus [[an tAontas Sóivéadach]] ón [[30 Samhain|tríochadú lá de Mhí na Samhna]], [[1939]], go dtí an [[12 Márta|dóú lá déag de Mhí na Márta]], [[1940]]. Thosaigh an cogadh nuair a d'ionsaigh na díormaí Sóivéadacha an Fhionlainn i ndiaidh eachtra teorainne - "an lámhach ag Mainila" - arbh é an chiall a baineadh as i mbolscaireacht an Aontais Shóivéadaigh ná gur ionsaí Fionlannach a bhí ann. Bhí na Fionlannaigh riamh ag áitiú nach raibh ann ach saighdeadh a rinne na Sóivéadaigh féin, agus tá an méid sin admhaithe ag [[an Rúis]] ó thit an tóin as an gcóras Sóivéadach. .... [ [[Cogadh an Gheimhridh|níos mó]] ]<br /> ===Cogadh na Saoirse (Éire)=== [[24 Eanáir]] [[2010]] - [[20 Márta]] [[2010]] Tugtar '''[[Cogadh na Saoirse (Éire)|Cogadh na Saoirse]]''' (nó an '''[[Cogadh na Saoirse (Éire)|Cogadh Angla-Éireannach]]''') ar an [[treallchogadh]] idir Rialtas na Breataine in [[Éirinn]] agus [[Óglaigh na hÉireann]], a bhí faoi smacht na [[An Chéad Dáil|Chéad Dála]]. Thosaigh an cogadh nuair a mharaigh cathlán de chuid an [[IRA]] beirt oifigeach de chuid [[Constáblacht Ríoga na hÉireann|Chonstáblacht Ríoga na hÉireann]] ar an tSulchóid Bheag i g[[Contae Thiobraid Árann]] ar an [[19 Eanáir|19ú lá d'Eanáir]] [[1919]]. Cuireadh deireadh leis an gcogadh, nuair a tháinig an sos cogaidh i bhfeidhm ar an [[21 Iúil|21ú lá de Mhí Iúil]] [[1921]]. Tar éis an chogaidh, shínigh ionadaithe na Chéad Dála agus rialtas na Breataine an conradh síochána ar a dtugtar an [[Conradh Angla-Éireannach]].... [ [[Cogadh na Saoirse (Éire)|níos mó]] ] ===Adolf Hitler=== [[20 Márta]] [[2010]] - [[9 Bealtaine]] [[2010]] Bhí '''[[Adolf Hitler]]''' ([[20 Aibreán]] [[1889]] – [[30 Aibreán]] [[1945]]) ina cheannaire, nó ''Führer'', ar an n[[an Ghearmáin|Gearmáin]] ón mbliain [[1933]] go dtína bhás sa bhliain [[1945]]. B'eisean a thosaigh ar an gcogadh ar an b[[an Pholainn|Polainn]], rud a chuir tús leis an [[Dara Cogadh Domhanda]], arbh é a thoradh é gur tháinig deireadh lena réimeas féin. Ar dtús, d'éirigh leis post an tSeansailéara, is é sin, an phríomh-aireacht, a bhaint amach, agus ansin, chuir sé Acht na gCumhachtaí i bhfeidhm, a chuir ar a chumas an tír a rialú beag beann ar an bparlaimint. Nuair a bhí sé i gceannas ar an tír, bhunaigh sé stát ollsmachtúil nár fhág cead cainte ar bith ag an bhfreasúra, agus bhain sé an chuid ba mhó de na cearta sibhialta de na saoránaigh. Rinne sé géarleanúint chruálach ar a chuid naimhde polaitiúla, ar nós na g[[Cumannachas|Cumannach]], na nDaonlathach Sóisialta, agus a lán dreamanna eile. Bhí an [[ciníochas]] fite fuaite trína shaoldearcadh, ionas nach raibh meas an mhadra aige ar na Giúdaigh ná ar na Slavaigh... [ [[Adolf Hitler|níos mó]] ] ===Impireacht na Rúise=== [[9 Bealtaine]] [[2010]] - [[2 Iúil]] [[2010]] Úsáidtear an téarma '''[[Impireacht na Rúise]]''' le tagairt a dhéanamh don ré stairiúil ó laethanta [[Peadar Mór|Pheadair Mhóir]] go dtí [[Réabhlóid na Rúise 1917]]. San am seo, tháinig fás agus borradh ar an Rúis mar stát, go dtí gur shín sí ón [[An Mhuir Bhailt|Muir Bhailt]] go dtí [[an tAigéan Ciúin]]. Ba í [[Cathair Pheadair]] príomhchathair na himpireachta, agus bhí an stát níos mó ná 22 mhilliún ciliméadar cearnach ar achar ag deireadh na [[19ú haois|naoú haoise déag]]. B'í [[An Eaglais Cheartchreidmheach|críostaíocht Cheartchreidmheach an Oirthir]] an reiligiún oifigiúil, agus b'í an [[Rúisis]] an [[teanga oifigiúil]]. Monarcacht oidhreachtúil ab ea í, agus impire nó Sár i gceannas uirthi. Tháinig deireadh deifnídeach leis an Impireacht nuair a mharaigh na Boilséivigh an tImpire deireanach, [[Nioclás a Dó]]... [ [[Impireacht na Rúise|níos mó]] ] ===Corn FIFA an Domhain 2010=== [[2 Iúil]] [[2010]] - [[14 Iúil]] [[2010]] Comórtas [[sacar|sacair]] ba ea '''[[Corn FIFA an Domhain 2010]]'''. Bhí sé ar siúl ó [[11 Meitheamh]] [[2010]] go dtí [[11 Iúil]] [[2010]]. Bhuaigh [[an Afraic Theas]] an próiseas tairisceana, agus mar sin d'óstáíl an tír sin an chéad ilchomórtas s[[an Afraic]]. Is é ''Waka Waka'' (i m[[Béarla]] agus i [[Spáinnis]]) an t-amhrán oifigiúil: is iad ''[[Shakira]]'' agus an banna Afracach ''Freshlyground'' na ceoltóirí. Is é [[Adidas]] an comhlacht a dhéanann an liathróid oifigiúil.... [ [[Corn FIFA an Domhain 2010|níos mó]] ] ===Star Trek=== [[14 Iúil]] [[2010]] - [[2 Meán Fómhair]] [[2010]] Is coincheap [[ficsean eolaíochta|ficsin eolaíochta]] é '''[[Star Trek]]''' (baineann Gaeilgeoirí úsáid as an leagan ''An Réaltaistear'' fosta) agus é deartha ag [[Gene Roddenberry]]. Ar dtús, ní raibh ann ach sraithscéal i stíl an [[ceoldráma spáis|cheoldráma spáis]], ach tharraing an [[Star Trek: The Original Series|chéad sraith]] an oiread sin airde i measc chairde an fhicsin eolaíochta is gur tháinig sraith bheoite, roinnt [[scannán]] agus sraithscéalta nua sna sálaí aici. Inniu, is cuid den phopchultúr idirnáisiúnta é an Réaltaistear, agus na daoine ag déanamh tagartha dó ar fud an domhain.... [ [[Star Trek|níos mó]] ] ===Urho Kekkonen=== [[2 Meán Fómhair]] [[2010]] - [[17 Samhain]] [[2010]] Duine de [[polaitíocht|pholaiteoirí]] móra na [[An Fhionlainn|Fionlainne]] sa [[20ú haois]] a bhí i '''[[Urho Kekkonen|Urho Kaleva Kekkonen]]''' ([[3 Meán Fómhair]] [[1900]]-[[31 Lúnasa]] [[1986]]). Bhí sé ina Uachtarán ar an bhFionlainn sna blianta [[1956]]-[[1982]]. Thairis sin, chaith sé cúig sheal ina [[Príomh-Aire|Phríomh-Aire]]. Is é an tUachtarán ab fhaide a d'fhan i gceannas ar an tír sin. Cailleadh sa bhliain 1986 é.... [ [[Urho Kekkonen|níos mó]] ]<br /> ===Dúpholl=== [[17 Samhain]] [[2010]] - [[24 Eanáir]] [[2011]] Is é is '''[[dúpholl]]''' (nó '''poll dubh''') ann ná réigiún sa spás-am a bhfuil a réimse [[imtharraingt|imtharraingthe]] chomh láidir is nach féidir don t[[solas]] féin éalú as. Go bunúsach, is toradh [[matamaitic|matamaiticiúil]] do theoiric na coibhneasachta ginearálta (an leagan fairsingithe de [[Teoiric na coibhneasachta|theoiric coibhneasachta]] [[Albert Einstein|Einstein]]) é an dúpholl, ach tá na [[réalteolaíocht|réalteolaithe]] i ndiaidh sonrú a chur i gcuid mhaith réadanna aisteacha sa spás a d'fhéadfadh a bheith ina ndúphoill. Tugtar léaslíne theagmhais ar theorainn sheachtrach an dúphoill. Ní teorainn é a d'fhéadfá a mhothú, ach mar sin féin, is teorainn é a chuirfeadh cor i do chinniúint dá dtrasnófá í, nó aon rud a fuarthas taobh istigh den teorainn, ní féidir dó éalú as an dúpholl, fiú ar feadh tamaillín.... [ [[dúpholl|níos mó]] ]<br /> ==2011== ===An Airméin=== [[24 Eanáir]] [[2011]] - [[25 Feabhra]] [[2011]] Tír i Sléibhte Chugais is ea í '''[[An Airméin|Poblacht na hAirméine]]''', agus í ag críochantacht leis an [[An Asarbaiseáin (tír)|Asarbaiseáin]], [[an tSeoirsia]], [[an Tuirc]], agus [[an Iaráin]]. Is í [[Eireaván]] príomhchathair na hAirméine. Is é an t-ainm atá ag na hAirméanaigh féin ar a dtír ná Hayastan (Հայաստան), agus é bunaithe ar ainm an laoich mhiotasúil a chuir tús leis an tír, Haik nó Hayq. Tháinig na hAirméanaigh go dtí an Airméin thart faoin mbliain 600 roimh bhreith [[Íosa Críost|Chríost]], nuair a thit an tóin as an ríocht úd ''Urartu'' a bhí ann rompu. Ina dhiaidh sin, bhí an Airméin ina cúige Peirseach, agus na hAirméanaigh ar fiannas in arm an rí Pheirsigh. De thoradh fheachtas míleata [[Alastar Mór|Alastair Mhóir]], tháinig stáit nua ar an bhfód, ina measc ríocht Heilléanach na hAirméine, a bunaíodh sa bhliain 190 roimh bhreith Chríost.... [ [[An Airméin|níos mó]] ]<br /> ===Éirí Amach na Cásca=== [[25 Feabhra]] [[2011]] - [[28 Aibreán]] [[2011]] Ceannairc i gcoinne forlámhas [[Sasana|Shasana]] ar [[Éire|Éirinn]] ab ea '''[[Éirí Amach na Cásca]]''' (nó '''Aiséirí na Cásca''') ar [[Luan Cásca]], [[24 Aibreán]] [[1916]]. Ghlac [[Óglaigh na hÉireann|na hÓglaigh]] agus [[Arm Cathartha na hÉireann|an tArm Cathartha]] seilbh ar fhoirgnimh thábhachtacha i lár [[Baile Átha Cliath|Bhaile Átha Cliath]], agus [[Ardoifig an Phoist]] i [[Sráid Uí Chonaill]] mar cheanncheathrú acu. Léigh ceannaire an Éirí Amach, [[Pádraig Mac Piarais]], amach [[Forógra na Poblachta]] ar an tsráid lasmuigh d'Ardoifig an Phoist, agus é ag gairm [[Poblacht na hÉireann|Poblacht]] neamhspleách den tír. Cuireadh na mílte saighdiúirí Briotanacha isteach sa chathair agus le cabhair ó ghunnaí móra na loinge cogaidh, HMS Helga, ar an [[Life]], cuireadh an tÉirí Amach faoi chois laistigh de sheachtain amháin. Mar sin féin, chuaigh an tÉirí Amach go mór mór i bhfeidhm ar mhuintir na tíre, agus ba mhór an inspioráid é do lucht leanúna an náisiúnachais ar fud na hÉireann.... [ [[Éirí Amach na Cásca|níos mó]] ] ===George Orwell=== [[28 Aibreán]] [[2011]] - [[3 Lúnasa]] [[2011]] Is é '''[[George Orwell]]''' ainm cleite an úrscéalaí [[Sasana|Shasanaigh]] '''Eric Arthur Blair''' ([[1903]] - [[1950]]). Áirítear Orwell ar scríbhneoirí móra na [[20ú haois|fichiú haoise]]. B'iad an dá [[úrscéal]] mhóra pholaitiúla, mar atá, ''[[Animal Farm]]'' (1945) agus ''[[Nineteen Eighty-four]]'' (1949) a thuill clú domhanda dó. Fear meánaicmeach ab ea é Orwell a chuaigh leis an [[Sóisialachas]] i ndiaidh an tseala a chaith sé ina phóilín impiriúil i m[[Burma]]. Chuaigh sé go dtí [[an Spáinn]] le páirt a ghlacadh sa [[Cogadh Cathartha na Spáinne|Chogadh Cathartha]] ansin. Cé go raibh luí áirithe aige leis an Sóisialachas réabhlóideach, dhruid sé riamh siar ón g[[Cumannachas]], agus é, fiú, den tuairim gur "fórsa frithréabhlóideach" é an Páirtí Cumannach. Chuir sé go fíochmhar in aghaidh idé-eolaíochtaí ollsmachtúla na fichiú haoise, idir [[Naitsíochas]] agus [[Stailín|Stailíneachas]]. Bhí tuiscint ghéarchúiseach aige d'éirim na hollsmachtúlachta, agus na coincheapa is na focail a chum sé le tagairt a dhéanamh do mheon na tíorántachta, ar nós an Deartháir Mór (''Big Brother''), an nuachaint (''newspeak'') agus araile, úsáidtear i gcónaí iad le cur síos a thabhairt ar an dóigh a gcoinníonn na deachtóirí intinn na saoránach faoi smacht.... [ [[George Orwell|níos mó]] ] ===Tobac=== [[3 Lúnasa]] [[2011]] - [[7 Nollaig]] [[2011]] Is éard is '''[[tobac]]''' ann ná duillí úra na [[planda|bplandaí]] sa [[Géineas|ghéineas]] úd ''Nicotiana'' a leasaítear ar bhealach ar leith le haghaidh úsáide mar [[drugaí|dhruga]]. Is é an dóigh is minice a gcaitear tobac ná é a chur ag cráindó i [[toitín|dtoitín]], i bpíopa nó i dtodóg agus an toit a análú isteach. Sa [[Gaeilge|Ghaeilge]], deirtear go bhfuiltear ag ''caitheamh'' tobac, ach úsáidtear an leagan ''tobac a ól'' freisin, go háirithe sna canúintí deisceartacha. Is é an ''Nicotiana tabacum'' an cineál is mó a chuirtear, ach baintear úsáid as an gcineál ''Nicotiana rustica'' chomh maith. Tá an ''rustica'' chomh saibhir sa [[nicitín]] is gur féidir é a úsáid le nicitín a tháirgeadh mar fheithidicíd. Bíonn na [[Seaman|seamain]] bhundúchasacha i [[Meiriceá Theas]] ag úsáid an chineáil sin mar dhruga sícideileach freisin.... [ [[Tobac|níos mó]] ] ==2012== ===An Meán-domhan=== [[7 Nollaig]] [[2011]] - [[8 Bealtaine]] [[2012]] Is é an '''[[An Meán-domhan (Tolkien)|Meán-domhan]]''' (Béarla: ''Middle-earth''; tá an téarma seo bunaithe ar ''Middangeard'' an tSean-Bhéarla agus ar ''Miðgarður'' na h[[Íoslainnis]]e) an [[ilchríoch]] shamhailteach ina bhfuil imeachtaí an [[úrscéal|úrscéil]] fhantaisíochta [[Tiarna na bhFáinní]] le [[J. R. R. Tolkien]] suite. Cheap Tolkien an Meán-domhan mar [[ilchríoch]] sa chruinne ar a dtugann sé ''Arda''. Cuimsíonn Arda an Domhan, is é sin, ''Imbar'' nó ''Ambar'', chomh maith leis [[An Ghrian|an nGrian]], [[an Ghealach]] agus na [[Réalta|réaltaí]]. Is cuid den ollchruinne é Arda - is é ''Eä'' an ollchruinne.... [ [[An Meán-domhan (Tolkien)|níos mó]] ] ===Kemal Atatürk=== [[8 Bealtaine]] [[2012]] - [[27 Lúnasa]] [[2012]] Saighdiúir agus 1ú Uachtarán na Tuirce ab ea é '''[[Kemal Atatürk|Gazi Mustafa Kemal Atatürk]]''' ([[1881]]-[[1938]]). Fuair Atatürk oiliúint oifigigh san Arm Otamánach agus throid sa [[an Chéad Chogadh Domhanda|Chéad Chogadh Domhanda]] in aghaidh na [[An Bhreatain|Breataine]]. I ndeireadh an chogaidh thapaigh sé an deis agus chuaigh i gceannas ar arm mór in oirthear na Tuirce. Chuir sé cogadh ar [[Arm na Breataine|fhórsaí na Breataine]], na [[An Fhrainc|Fraince]], na [[An Ghréig|Gréige]] agus na [[An Iodáil|hIodáile]], d'éirigh leis iad a ruaigeadh, agus rinne poblacht den [[An Tuirc|Tuirc]]. An [[náisiúnachas]] agus an saoltachas na clocha ba mhó ar a phaidrín, agus chuir sé in aghaidh na gcléireach [[Ioslam|Muslamach]] le lámh láidir chun an t[[Ioslamachas]] a dhíbirt as an b[[polaitíocht]].... [ [[Kemal Atatürk|níos mó]] ] ===Úrscéal stairiúil=== [[27 Lúnasa]] [[2012]] - [[26 Samhain]] [[2012]] Is éard is '''[[úrscéal stairiúil]]''' ann ná [[úrscéal]] a bhfuil a imeachtaí suite i dtréimhse áirithe [[Stair|staire]], agus an [[scríbhneoir]] ag iarraidh saol agus meon na tréimhse sin a athchruthú ar leathanaigh an [[Leabhar|leabhair]]. Is féidir don úrscéal stairiúil fíorcharachtair na tréimhse seo a lua nó carachtair fhicseanúla a chur ag caidreamh le fíorcharachtair na tréimhse. Is minic a deirtear gurbh é [[Walter Scott]] a chuir tús leis an seánra [[litríocht]]a seo, ach scríobhadh leabhair ar féidir úrscéalta stairiúla a thabhairt orthu i gcultúir eile seachas an cultúr Iartharach i bhfad roimh lá Scott.... [ [[úrscéal stairiúil|níos mó]] ] ===H. P. Lovecraft=== [[26 Samhain]] [[2012]] - [[23 Nollaig]] [[2012]] [[Scríbhneoir]] scéalta uafáis ab ea '''[[H. P. Lovecraft]]''' ([[20 Lúnasa]], [[1890]] – [[15 Márta]], [[1937]]) a raibh an-tionchar aige ar fhorbairt na [[litríocht]]a uafáis san [[20ú haois|fhichiú haois]]. Ba é an sceimhle cosmach an príomhthéama ina chuid scéalta, an scanradh a ghlacann an duine roimh chomh dothuigthe, chomh dochuimsithe agus atá an ollchruinne. Cheap sé painteon iomlán de dhéithe cruálacha ar chuma leo faoi leas an chine dhaonna lena shaoldearcadh duairc a chur in iúl. Ba é ''Cthulhu'' an [[dia]] ba tábhachtaí acu go leor. Rugadh Howard Phillips Lovecraft sa bhliain 1890, ach ní raibh sé daite dó a chéad óige a chaitheamh faoi chúram a thuismitheoirí féin. B'as [[Sasana Nua]] dó, agus pór na huasaicme [[Protastúnachas|Protastúnaí]] ann ó thaobh na dtaobhann.... [ [[H. P. Lovecraft|níos mó]] ] ===Daidí na Nollag=== [[23 Nollaig]] [[2012]] - [[12 Feabhra]] [[2013]] Is carachtar é '''[[Daidí na Nollag]]''' (''San Nioclás'' nó ''Santa'' uaireanta) atá mar thraidisiún [[an Nollaig|Nollag]] ag tíortha Iartharacha an domhain. Tagann an coincheap de fhigiúr ceilte a thugann bronntanais do leanaí ó San Nioclás, easpag cineálta ón 4ú Aois san [[an Áise Bheag|Áise Bheag]]. Chuir muintir na [[An Ísiltír|hOllainne]] tús le San Nioclás a thugadh bronntanais ag a fhéile ar [[6 Nollaig]]. I [[Meiriceá Thuaidh]], ghlac coilínithe [[Sasana]]cha le cuid den cheiliúradh seo ina gcomóradh Nollag, agus rinneadh Santa Claus, de ''Sintaklaas'' na nOllannach. I dtraidisiún na mBéarlóirí seo i Meiriceá Thuaidh, tagann an fear meidhreach seo ar oíche Nollag ar carr sleamhnáin arna tharraingt ag [[réinfhia]]nna, dreapann sé anuas an simléir, agus fágann sé féiríní do leanaí, agus itheann sé an bia agus (gan amhras ar bith) an deoch a fhágtar lena choinne.... [ [[Daidí na Nollag|níos mó]] ] == 2013 == ===Grigoriy Rasputin=== [[12 Feabhra]] [[2013]] - [[8 Bealtaine]] [[2013]] Bráthair siúil ab ea '''[[Grigoriy Rasputin]]''' (gaelaithe uaireanta mar ''Raspúitín'') a bhí ina chomhairleoir ag impire deireanach na [[An Rúis|Rúise]], [[Nioclás a Dó]]. Rugadh Rasputin sa bhliain [[1869]] i bPokrovskoye, cúige Tyumen, sa tSibéir, agus dúnmharaíodh é i g[[Cathair Pheadair]] sa bhliain [[1916]]. Bíonn finscéalta éagsúla á n-insint faoi Rasputin agus faoin tionchar a bhí aige ar Nioclás agus ar a chúirt. Deirtear, mar shampla, gur cluanaí cealgach a bhí ann nach bhféadfadh aon bhean cur in aghaidh na draíochta a bhí ann. De réir leagan eile, áfach, ní raibh ann ach druncaeir bocht a bhí ag dul ar an drabhlás le caoinchead an tSáir. Deirtear freisin gur lia sí a bhí ann agus é ábalta maolú ar an [[haemaifilia]] a bhí ag luí ar Alexey, oidhre an Impire, agus gurbh é sin ba chúis leis an tionchar a bhí aige ar an [[Impireacht na Rúise|Impire]].... [ [[Grigoriy Rasputin|níos mó]] ]<br /> ===Uileloscadh=== [[8 Bealtaine]] [[2013]] - [[24 Iúil]] [[2013]] Is é an t'''[[Uileloscadh]]''' an t-ollscriosadh a rinne na [[Naitsithe]] ar na [[Giúdachas|Giúdaigh]] le linn an [[Dara Cogadh Domhanda]]. Bhí an frith-Ghiúdachas i gcroílár na hidé-eolaíochta Naitsíche ón tús, agus d'fhógair [[Adolf Hitler]] ina leabhar ''[[Mein Kampf]]'' go mbeadh [[an Ghearmáin]] ábalta [[an Chéad Chogadh Domhanda]] a ghnóthú, ach na "naimhde inmheánacha" a mharú le gás. Is féidir a rá gur thosaigh an tUileloscadh le ''[[Reichskristallnacht]]'' ar 8 agus 9 Samhain 1938. B'iad na Giúdaigh príomhthargaid an Uilelosctha, agus is gnách a rá gur cuireadh [[Fuascailt Dheiridh|sé mhilliún acu chun báis]]. Dealraíonn sé, fiú, i bhfianaise an taighde is úire, nach bhfuil mórán le cur leis an uimhir seo ná le baint di. Thairis sin, fuair cuid mhór de Ghiofóga na hEorpa bás sna seomraí gáis, agus bhí dreamanna eile ann a bhí in an-dainséar iad féin a fháil i seomraí gáis na sluachampaí báis. Bhí dearcadh oifigiúil na Gearmáine ar na [[An Rúis|Rúisigh]] agus ar na Slavaigh eile chomh dímheasúil is nach síltí a dhath de iad a chur sa ghás in éineacht leis na "ciníocha ísle" eile. Ar chúiseanna polaitiúla, cimíodh cuid mhaith daoine a bhí gníomhach i bpáirtithe daonlathacha nó i ngluaiseacht ceardchumannaíochta na Gearmáine roimh an réabhlóid Naitsíoch, agus cuireadh roinnt nár bheag acu chun báis.... [ [[Uileloscadh|níos mó]] ] ===Na Máigigh=== [[24 Iúil]] [[2013]] - [[20 Nollaig]] [[2013]] Grúpa eitneach iad '''[[na Máigigh]]''' a raibh sibhialtacht fhorbartha acu san áit a bhfuil stáit dheisceartacha [[Meicsiceo|Mheicsiceá]] inniu, is é sin, Chiapas, Tabasco agus stáit Leathinis Yúcatan. Ba iad na Máigigh an t-aon sibhialtacht bhundúchasach amháin i [[Meiriceá Theas]] ar éirigh léi [[teanga]] scríofa a fhorbairt, de réir dealraimh. Tá clú agus cáil ar [[réalteolaíocht]], [[ealaín]] agus [[ailtireacht]] na Máigeach. Bhí na Máigigh i síortheagmháil le sibhialtachtaí eile an réigiúin, agus níorbh iad féin a chéadcheap an scríbhneoireacht ná an [[féilire]] ansin, ach rinne siad an-fhorbairt ar na bunsmaointe a fuair siad ó na sibhialtachtaí eile. Is follasach go ndeachaigh sibhialtacht na Máigeach féin i bhfeidhm ar na grúpaí eitneacha eile, nó is féidir tionchar na Máigeach a aithint i Lár Mheicsiceo, sa t[[An tSalvadóir|Salvadóir]], i [[Hondúras]] agus i n[[Guatamala]]- na céadta ciliméadar ó lárcheantar an chultúir Mháigigh.... [ [[na Máigigh|níos mó]] ] ===It's a Wonderful Life=== [[20 Nollaig]] [[2013]] - [[21 Feabhra]] [[2014]] Scannán [[SAM|Meiriceánach]] ón bhliain [[1946]] is ea '''''[[It's a Wonderful Life]]''''' (''Is Iontach an Saol é''), agus é ar cheann de na scannáin [[Hollywood]] is mó a rinneadh riamh. Tá an scéal bunaithe ar an ngearrscéal "''The Greatest Gift''" le Philip Van Doren Stern agus bhí Frank Capra ina stiúrthóir air, le [[James Stewart]] sa pháirt is mó. Cuirtear luathshaol an charachtair George Bedford (Stewart) i láthair sa [[scannán]], ach titeann buaicphointe an scéil amach ar [[Oíche Nollag]], oíche ina bhfuil George in ísle brí le féinmharú ar intinn aige, agus seoltar an t-aingeal coimhdeachta Clarence chun chabhrú leis. Meastar go bhfuil an scannán ar cheann de clasaicigh [[An Nollaig|na Nollag]], agus taispeántar go minic é ag an am seo don bhliain....[ [[It's a Wonderful Life|níos mó]] ] ==2014== ===Dóiteán Mór Londan=== [[21 Feabhra]] [[2014]] - [[24 Bealtaine]] [[2015]] Réab '''[[Dóiteán Mór Londan]]''' trí lár chathair [[Londain|Londan]], i [[Sasana]], ón Domhnach an dara lá de Mheán Fómhair go dtí an Chéadaoin an [[5 Meán Fómhair|cúigiú lá de Mheán Fómhair]] [[1666]]. Scrios an dóiteán Cathair mheánaoiseach Londan taobh istigh den Seanbhalla Rómhánach. Ní baileach go ndeachaigh sé chomh fada le ceantar uasaicmeach [[Westminster]], Pálás Shéarlas II ag Whitehall, ná an chuid ba mhó de na plódcheantair ar bhruach na cathrach. Dódh 13,200 teach, 87 séipéal paróiste, [[Ardeaglais Naomh Pól]], agus formhór na bhfoirgneamh a bhí ag údaráis na Cathrach. Ní fios go baileach cá mhéad duine a maraíodh sa dóiteán féin ach ceaptar nach raibh an líon an-ard mar nach bhfuil taifead ach ar líon beag daoine a bhásaigh de bharr an dóiteáin.... [ [[Dóiteán Mór Londan|níos mó]] ] ==2015== ===Neil Young=== [[24 Bealtaine]] [[2015]] - [[2 Meán Fómhair]] [[2015]] Is ceoltóir [[Ceanada|Ceanadach]] é Neil Percival Kenneth Robert Ragland Young, nó '''[[Neil Young]]''' de ghnáth a rugadh ar an [[12 Samhain]] [[1945]]. Is cumadóir, amhránaí agus ceoltóir cáiliúil é Young, agus ainm in airde aige ó thús a ghairme cheoil sna [[1960idí]] go dtí an lá atá inniu ann. Tá saothar mór taifeadta agus eisithe ag Young le grúpaí ceoil éagsúla agus mar cheoltóir aonair. Tá an-mheas air mar cheoltóir, agus tionchar nach beag imeartha aige ar a lán ceoltóirí eile. .... [ [[Neil Young|níos mó]] ] [[Rang:Vicipéid]] ===Constance Gore-Booth Markiewicz=== [[3 Meán Fómhair]] [[2015]] - [[2 Eanáir]] [[2016]] Polaiteoir, náisiúnaí agus réabhlóidí [[Éire]]annach ab ea '''Constance Gore-Booth''', níos deireanaí an ''Chuntaois Constance Markievicz'' ([[4 Feabhra]] [[1868]] [[Londain]] - [[15 Iúil]] [[1927]] [[Baile Átha Cliath]]). Áirítear ar laochra náisiúnta na hÉireann í. Is é "Markie'''v'''icz" gnáthlitriú a sloinne a úsáidtear in [[Éire|Éirinn]] sa lá atá inniu ann, ach is é an litriú a úsáidtear sa [[Polainnis|Pholainnis]] ná "Markie'''w'''icz", nó is mar v an Bhéarla a fhuaimnítear w na Polainnise. Nuair a scríobhadh an chéad bheathaisnéis Polainnise fúithi, ba é an leagan a d'úsáid an t-údar ná ''Konstancja Markiewiczowa''....[[Constance Gore-Booth Markiewicz|níos mó]] ==2016== ===Meitreo Pháras=== [[2 Eanáir]] [[2016]] – [[9 Márta]] [[2016]] [[Íomhá:Paris Metro Sign.jpg|right|100x100px|Comhartha Art Nouveau de chuid Meitreo Pháras]] Is [[Córas mear-idirthurais|mearchóras iarnród cathrach]] é '''Meitreo Pháras''' ([[Fraincis]]: ''Métro de Paris'') atá suite i [[Páras|bPáras]] na [[an Fhrainc|Fraince]]. Is siombail den chathair é agus tá clú aige mar gheall ar ailtireacht na stáisiún agus a dtionchar [[Art Nouveau]]. Tá 16 líne sa chóras agus tá an chuid is mó de na stáisiúin faoin talamh. Tá fad iomlán de 214 km (133 mi) ag an gcóras agus tá 302 stáisiún aige. Toisc go bhfreastalaíonn roinnt líne ar chuid de na stáisiúin, áfach, tá 384 stad san iomlán. Is iad na stáisiúin sa chóras na stáisiúin leis na heatraimh is dlúithe ar domhain—tá 245 stáisiún laistigh de theoireannacha chathair Pháras. Tá uimhir uathúil ag baint le gach aon líne sa chóras (1 go 14) ach tá dhá mhionlíne ann freisin (3bis agus 7bis). ... [ [[Meitreo Pháras|Níos mó]] ] ===Máirtín Ó Cadhain=== [[9 Márta]] [[2016]] – [[1 Meitheamh]] [[2016]] [[Íomhá:Máirtín Ó Cadhain.jpg|right|125x125px|Máirtín Ó Cadhain]] Tá '''Máirtín Ó Cadhain''' ([[1906]] – [[18 Deireadh Fómhair]] [[1970]]) ar dhuine de na scríbhneoirí próis is mó i stair na litríochta [[Gaeilge|Nua-Ghaeilge]]. Foilsíodh trí úrscéal agus sé bhailiúchán gearrscéalta leis i measc ábhar eile. ''[[Cré na Cille]]'', úrscéal, an saothar is mó cáil a scríobh sé, agus aithnítear na gearrscéalta in ''[[An Braon Broghach (Cnuasach Gearrscéalta)|An Braon Broghach]]'' go forleathan mar shárshaothair. Ba mhúinteoir scoile, ball d'[[Óglaigh na hÉireann]], agóidí, scríbhneoir, agus ollamh le Gaeilge é. Déantar staidéar ar a shaothar ar chúrsaí tríú agus dara leibhéal in Éirinn. Rugadh ar an g[[Cnocán Glas]] taobh thiar den [[Spidéal]] i g[[Conamara]] é. Ba é Máirtín an duine ba shine dár mhair de thrí dhuine dhéag ... [ [[Máirtín Ó Cadhain|Níos mó]] ] ===Téarmaí seoltóireachta=== [[1 Meitheamh]] [[2016]] – [[9 Eanáir]] [[2017]] [[Íomhá:Göke (1495) the flagship of Kemal Reis.jpg|right|125x125px]] Ag seo '''téarmaí seoltóireachta''' a bhaineann le longa adhmaid agus báid. Ní bhíodh de cheangal idir Éire agus tíortha eile ach na longa, agus tá Éire féin lán de lochanna agus d’aibhneacha. Fágann seo go bhfuil an teanga breac le téarmaíocht seoltóireachta agus loingseoireachta agus cuid di tugtha isteach ón Lochlannais agus ón mBéarla trí lonnaitheoirí ón iasacht. Tá tagairt déanta in ''Adamnani Vita S. Columbae'' (“Beatha Cholm Cille”), saothar Laidine de chuid an 7ú haois, do “longa fada” a bhí déanta d'adhmad giúise agus d'adhmad daire agus do choití agus do churacha a thug adhmad chun Oileán Í chun soithí a thógáil. Nuair a bhain na Lochlannaigh fúthu in Éirinn sa 9ú haois bhunaigh siad bailte móra ar an gcósta agus agus lean siad orthu ag déanamh a gcuid long féin. I measc na bhfocal a thug na Lochlannaigh don Ghaeilge tá ''ancaire'' ... [ [[Téarmaí seoltóireachta|Níos mó]] ] ==2017== ===Mars (pláinéad)=== [[9 Eanáir]] [[2017]] – [[24 Nollaig]] [[2017]] [[Íomhá:Mars Hubble.jpg|right|135x135px]] Is é '''Mars''' (uaireanta '''Máirt''') an ceathrú [[pláinéad]] ón ngrian sa [[ghrianchóras]]. Dearg an príomhdhath a aithníonn súil an [[duine]] ar Mhars, agus is gnách "an pláinéad dearg" a thabhairt air. Bheadh sé chomh maith againn "an pláinéad rua" a thabhairt air, áfach, nó is é rua na meirge atá i gceist dáiríre: tá dromchla Mharsa saibhir go maith in iarann. Tá uisce ar fáil ar Mhars, siúd is go bhfuil sé sioctha síos inniu. Ceist mhór í i gcónaí, an bhfuil, nó an raibh, aon chineál beatha ar Mhars riamh. An cineál arrachtaigh a d'fheicfeá ar leathanaigh na leabhar le [[H. G. Wells]] nó [[Edgar Rice Burroughs]], is léir nach raibh siad ann riamh go bhfios dúinn, ach tá na saineolaithe i bhfad níos dóchasaí as beatha aoncheallach de chineál éigin, ar aon leibhéal le baictéir nó aiméibí, cuir i gcás. Tá an pláinéad ainmnithe as dia Rómhánach an chogaidh. Tugtar ''Ares'' ar an dia céanna as [[An Ghréigis|Gréigis]], agus sin é an fáth go n-úsáidtear an téarma úd ''areolaíocht'' uaireanta, nuair atáthar ag trácht ar staidéar geolaíoch an phláinéid seo. Ós rud é go bhfuil a fhios ag an gcine daonna ó thús ama go bhfuil Mars ann ... [ [[Mars (pláinéad)|Níos mó]] ] <br /> <small><div align="right" style="clear:both"> '''[[Vicipéid:Ailt roghnaithe/Cartlann|Cartlann]]''' | '''[[Vicipéid:Ailt roghnaithe|Ailt roghnaithe]]''' </div></small> ===The Beatles=== [[24 Nollaig]] [[2017]] – [[2 Bealtaine]] [[2018]] [[Íomhá:Beatlessullivansinging.jpg|right|160x160px]] [[Banna ceoil|Banna]] [[pop-cheol|popcheoil]] ó [[Learpholl]], [[Sasana]], ab ea '''The Beatles'''. An '''Fab Four''' a thugtar ar cheithre ghnáthbhall an bhanna amannta. Tá siad i measc na ngrúpaí is mó cáil agus is rathúla i stair an [[rac-cheol|rac-cheoil]]. Tá níos mó ceirníní díolta ag The Beatles ná aon bhanna eile riamh i [[Stáit Aontaithe Mheiriceá]], dar leis an Recording Industry Association of America. Sa [[Ríocht Aontaithe]], scaoil siad níos mó ná 40 singil, albam agus EP a chuaigh go dtí barr na gcairteacha. Bhí an rath céanna acu i dtíortha eile, agus measann an comhlacht ceoil [[EMI]] go raibh níos mó ná aon bhilliún cheirnín díolta acu timpeall na cruinne faoin mbliain 1985. Sa bhliain 2004, roghnaigh an iris ''[[Rolling Stone]]'' iad mar uimhir a haon ar a liosta den ''100 Ealaíontóir Ceoil is Fearr Riamh''. De réir na hirise chéanna, bhí baint lárnach ag ceol an bhanna le cultúr na 1960idí, agus tá an tionchar a bhí acu ar an gcultúr ''pop'' le feiceáil fós sa lá atá inniu ann. [ [[The Beatles|Níos mó]] ] <br /> <small><div align="right" style="clear:both"> '''[[Vicipéid:Ailt roghnaithe/Cartlann|Cartlann]]''' | '''[[Vicipéid:Ailt roghnaithe|Ailt roghnaithe]]''' </div></small> ==2018== ===Leabhar Cheanannais=== [[2 Bealtaine]] [[2018]] – [[26 Aibreán]] [[2019]] Is lámhscríbhinn dhathmhaisithe i [[Laidin]] é '''Leabhar Cheanannais''' ({{lang-la|Codex Cenannensis}}, {{lang-en|Book of Kells}}) (Baile Átha Cliath, Leabharlann [[Coláiste na Tríonóide, Baile Átha Cliath|Choláiste na Trionóide]], LS A.I. (58), ar a dtugtar '''Leabhar Cholm Cille''' uaireanta) ina bhfuil ceithre [[Soiscéal|Shoiscéal]] an [[Tiomna Nua]], mar aon le réamhthéacsanna agus táblaí éagsúla. Scríobh manaigh Cheilteacha amach é thart ar an mbliain 800. Díorthaíodh téacs na Soiscéal ón Vulgáid den chuid is mó, cé go gcuimsítear roinnt sleachta ó luathleaganacha an [[Bhíobla]] ar a ngairtear an Vetus Latina chomh maith. Is máistirshaothar é den [[callagrafaíocht|challagrafaíocht]] agus seasann sé do bhuaic an dathmhaisithe Oileánaigh. Ceaptar go forleathan freisin gurb é an tseoid náisiúnta is fearr in [[Éirinn]] é. [ [[Leabhar Cheanannais|Níos Mó]] ] <br /> <small><div align="right" style="clear:both"> '''[[Vicipéid:Ailt roghnaithe/Cartlann|Cartlann]]''' | '''[[Vicipéid:Ailt roghnaithe|Ailt roghnaithe]]''' </div></small> ==2019== ===Ku Klux Klan=== [[11 Meán Fómhair]] [[2019]] [[Íomhá:KKK.svg|thumb|right|160x160px]] Is ainm é '''Ku Klux Klan''' nó '''KKK''' a úsáideann a lán grúpaí dúchasacha sceimhlitheoireachta sna [[Stáit Aontaithe]], go háirithe sa Deisceart. Bíonn lucht leanúna Ku Klux Klan ag ionsaí Gormaigh agus lucht inimirce, agus iad ag iarraidh ardchumhacht an [[Ciníochas|chine bháin a chur chun cinn]]. Go stairiúil, bhí Ku Klux Klan ag caitheamh róbaí bána agus púicíní ar dhéanamh coirceoige, agus iad ag cur i gcéill gurbh iad taibhsí na saighdiúirí a fuair bás i bpáirc an áir i rith [[Cogadh Cathartha SAM|Chogadh Cathartha na Stát Aontaithe]] ar son an Deiscirt. Sin é an chuma a bhíonn ar lucht leanúna KKK ina lán scannán, cuir i gcás. Tháinig an chéad KKK ar an bhfód i ndiaidh an Chogaidh Chathartha, agus é ag dul i muinín sceimhlitheoireachta, foréigin agus linseála leis na hAfra-Mheiriceánaigh, na [[Caitliceachas|Caitlicigh]] agus na [[Giúdaigh]] a choinneáil faoi smacht. Iar[[Saighdiúir|shaighdiúirí]] de chuid Arm an Deiscirt a bhunaigh an chéad KKK sa bhliain [[1865]]. Bhí sé ag iarraidh forlámhas an chine bháin a chur ar bun arís trí eagla a chur ar na Tuaisceartaigh a chuir fúthu sa Deisceart (na ''carpetbaggers''), ar na Deisceartaigh a bhí ag comhoibriú leis an Tuaisceart (na ''scalawags'') agus ar na Gormaigh a bhí saortha ó bhráca na daoirse (na ''freedmen''). Ar dtús, ní raibh ... [ [[Ku Klux Klan|Níos mó]] ] ===Piaras Béaslaí=== [[11 Meán Fómhair]] - [[25 Deireadh Fómhair]] [[2020]] [[Íomhá:Portrait of Piaras Béaslaí 1919.jpg|right|160x160px]] [[Scríbhneoir]] [[Gaeilge]], trodaí saoirse d'[[Éirinn]] agus [[saighdiúir]] ab ea '''Piaras Béaslaí''', nó '''Percy Frederick Beazley'''. Rugadh i [[Learpholl]] é ar an [[10 Márta|10ú Márta]] [[1881]], agus fuair sé bás ar an [[22 Meitheamh|22ú Meitheamh]] [[1965]] i m[[Baile Átha Cliath]]. Scríobh sé [[dráma]]í agus [[filíocht|dánta]], ach is é an saothar [[Litríocht|litríochta]] is tábhachtaí dár tháinig óna pheann ná an [[úrscéal|t-úrscéal]] fáthchiallach ''[[Astronár]]''. Éireannaigh ab ea a thuismitheoirí, Nannie Hickey (Áine Ní Ící) agus Patrick Langford Beazley. Ní raibh focal [[Gaeilge]] i bpluc ceachtar acu, ach mar sin féin, bhí suim acu i gcás na [[Éire|hÉireann]]. Fuair Piaras óg féith na scríbhneoireachta ó thaobh na dtaobhann freisin, nó scríobh Nannie a lán dánta agus scéalta tírghráthúla faoi Éirinn agus faoi laochra na hÉireann nuair a bhí sí óg, agus chaith Patrick Langford Beazley na blianta fada ina eagarthóir ar nuachtán na g[[Caitliceach]] i [[Learpholl]]. Fuair Piaras óg an chéad bhunscolaíocht i Wallasey i Learpholl, ach ansin, cuireadh ag foghlaim é i gColáiste San Proinsias Xavier. Scoil Chaitliceach do chlann na meánaicme Éireannaí i Learpholl a bhí ann agus í á reáchtáil ag na hÍosánaigh. D'éirigh le Piaras go maith ar scoil, ó bhí sé tar éis tús a chuid [[Laidin]]e, [[Fraincis]]e agus [[Gréigis]]e a fhoghlaim óna athair cheana féin, nuair a tháinig sé go dtí an coláiste. Fear mór léitheoireachta ab ea a athair, agus ba mhinic a léadh sé os ard scéalta as na leabhair do Phiaras agus dá dheartháireacha. Faoi thionchar na léitheoireachta seo, chuir Piaras óg suim san amharclannaíocht agus sa drámaíocht. Ina bhuachaill óg dó ... [ [[Piaras Béaslaí|Níos mó]] ] ==2020 - 2021== === An Bhrasaíl === [[25 Deireadh Fómhair]] [[2020]] [[Íomhá:Redentor024.jpg|right|160x160px]] Tír i [[Meiriceá Theas]] í an '''Bhrasaíl''' ('''Poblacht Chónaidhmitheach na Brasaíle''', go hoifigiúil). Is í an tír is mó in ilchríoch Mheiriceá Theas, agus í ag clúdach réimse ollmhór talún idir shléibhte na nAindéas agus [[an tAigéan Atlantach]]. Tá timpeall 180 milliún duine ina gcónaí sa Bhrasaíl. Ritheann [[an Amasóin|Abhainn na hAmasóine]] trí thuaisceart na tíre, agus tá a habhantrach ar ceann de na réigiúin is tábhachtaí ar domhan ó thaobh na bithéagsúlachta de, chomh maith le tábhacht na gcoillte don atmaisféar. Is í [[Brasília]] príomhchathair na tíre, ach is iad [[São Paulo]] agus [[Rio de Janeiro]] na cathracha is mó sa tír. Is í [[Brasília]] an [[príomhchathair|phríomhchathair]]. De réir bhunreacht na bliana 1988, is poblacht dhaonlathach ionadaíoch chónascach uachtaráin í an Bhrasaíl. Is é an tUachtarán ceann an [[Rialtas|rialtais]] agus an stáit, agus córas ilpháirtithe i bhfeidhm leis an tsaoirse pholaitiúil a chinntiú do na saoránaigh ... [ [[An Bhrasaíl |Níos mó]] ] ==2022== === Thin Lizzy === [[Íomhá:Thin lizzy 08081977 04 800.jpg|right|160x160px]] Banna [[rac-cheol|rac-cheoil]] as [[Baile Átha Cliath]], [[Poblacht na hÉireann]] ab ea '''Thin Lizzy'''. Bhí siad ar cheann de na bannaí ba mhó in Éirinn ar feadh na [[1970idí]] agus na [[1980idí]] nuair a bhí an [[dord-ghiotár|dord-ghiotáraí]] [[Phil Lynott]] ina phríomhamhránaí orthu. Bhí cúpla amhrán an-cháiliúil acu, mar shampla ''[[The Boys Are Back in Town]]'', ''[[Jailbreak (amhrán)|Jailbreak]]'' agus an leagan rac-cheoil a rinne siad den amhrán traidisiúnta Éireannach ''[[Whiskey in the Jar]]''. Agus na blianta ag dul thart, bhí roinnt [[Giotár|giotáraithe]] éagsúla ag Thin Lizzy, ach choimeád siad a guth sainiúil dá gcuid féin i gcónaí. Mar a scríobhann an léirmheastóir ... [ [[Thin Lizzy|Níos mó]] ] === An Araibis === [[Íomhá:Learning Arabic calligraphy.jpg|right|160px]] Is í an '''Araibis''' an ceann is mó cainteoirí dúchais de na [[Teangacha Seimíteacha|teangacha Seimíteacha]]. Teanga Sheimíteach í an Araibis, rud a fhágann go bhfuil an dúrud gaolta aici i measc teangacha ársa tábhachtacha [[An Meánoirthear |an Mheán-Oirthir]]. Is iad na teangacha Seimíteacha ná: an [[Acáidis]]. Tá an Acáidis ar ceann de na teangacha is sine a bhfuil eolas againn orthu. Sa Mheasapótaim—in [[An Iaráic|Iaráic]] an lae inniu—a labhraítí í, ach níorbh í féin an teanga is sine a bhí á saothrú ansin. Is amhlaidh gur tháinig sí i leaba na [[An tSuiméiris|Suiméirise]], an tseanteanga Mheasapótamach nach raibh aon teanga eile gaolmhar léi, go bhfios dúinn .... [ [[An Araibis|Níos mó]] ] == 2023 == === Samuel Beckett === [[Íomhá:Samuel Beckett, Pic, 1 (cropped).jpg|right|120px]] [[Úrscéal|Úrscéalaí]], [[drámadóir]] agus [[file]] [[Éire]]annach ba ea '''Samuel Beckett''' (13 Aibreán 1906 – 22 Nollaig 1989). Tugtar léiriú diúltach ar an staid dhaonna i saothar Beckett. Is é rí na "Téatar na hÉigéille" é. Bronnadh [[Duais Nobel na Litríochta]] ar Beckett sa bhliain 1969 as a chuid scríbhneoireachta Toghadh Beckett mar [[Aosdána|Shaoi]] d’[[Aosdána]] sa bhliain 1984. Cailleadh é i b[[Páras]] de bharr fadhbanna riospráide .... [ [[Samuel Beckett|Níos mó]] ] [[Catagóir:Vicipéid]] == 2024 == === Jeanne d'Arc === [[File:Contemporaine afb jeanne d arc.png|right|120px]] [[Gaiscíoch]] den chúigiú haois déag ba ea Jeanne d’Arc (c. 1412 – 30 Bealtaine 1431). Banlaoch náisiúnta de chuid na [[ga:An Fhrainc|Fraince]] ba ea í agus tugadh "Ainnir Orléans" uirthi chomh maith. Cailín tuathánach ba ea í a rugadh in Oirthear na Fraince ... [ [[Jeanne d'Arc|Níos mó]] ] <br /> === Lá Bealtaine === [[File:Bonfire inferno.jpg|right|120px]] Síltear go mb’fhéidir go gciallaíonn an focal beal ‘[[Solas (albam Seo Linn)|solas]] geal’ agus is ionann an dara cuid den fhocal agus ‘[[tine]]’<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.bbc.co.uk/irish/articles/view/879/gaeilge/|teideal=Féilte na SeanGhael|údar=bbc.co.uk|dáta=27 D.F. 2011|dátarochtana=4 Lúnasa 2018}}</ref>. Tá baint láidir idir an fhéile seo agus [[Tine|tinte]] i m[[béaloideas na hÉireann]]. [ [[Lá Bealtaine|Níos mó]] ] <br /> == 2025 == 28 Bealtaine 2025 - 31 Mí na Nollag 2025 [[File:Bram Stoker 1906.jpg|right|120px]] [[Scríbhneoir]] [[Éire]]annach ab ea '''Abraham Stoker''', ([[8 Samhain]], [[1847]] - [[20 Aibreán]], [[1912]]), nó '''Bram Stoker''', mar a thugtar air de ghnáth. Scríobh sé [[úrscéal]]ta agus [[gearrscéal]]ta don chuid is mó, agus is é an t-úrscéal úd ''[[Dracula]]'' an [[leabhar]] is cáiliúla a tháinig óna [[Peann|pheann]] ... [ [[Bram Stoker|níos mó]] ] <br /> == 2026 == chno6mu0c1om7hacy6e46o0jn94wm4j 0 5319 1318757 1315897 2026-06-27T09:21:06Z https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II 1318757 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II In [[Éirinn]], acht nó dlí de chuid an [[Oireachtais]], a bhfuil [[Dáil Éireann]] agus [[Seanad Éireann]] mar chuid de. De réir [[Bhunreacht na hÉireann]], caithfidh [[Uachtarán na hÉireann]] a lorg láimhe a chur ar reacht ionas go rachaidh an dlí i bhfeidhm. {{Síol}} [[Catagóir:Dlí]] 58rcwk46g3hkor53f7wuxgxrvd81bh8 1318898 1318757 2026-06-27T09:34:21Z XXBlackburnXx 36804 Reverted edit by a hidden user to last revision by [[User:Quinlan83|Quinlan83]] 1025376 wikitext text/x-wiki In [[Éirinn]], acht nó dlí de chuid an [[Oireachtais]], a bhfuil [[Dáil Éireann]] agus [[Seanad Éireann]] mar chuid de. De réir [[Bhunreacht na hÉireann]], caithfidh [[Uachtarán na hÉireann]] a lorg láimhe a chur ar reacht ionas go rachaidh an dlí i bhfeidhm. {{Síol}} [[Catagóir:Dlí]] so9220varsof1q0rk5qgykgm75op4n8 0 5320 1318778 1315951 2026-06-27T09:25:27Z https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II 1318778 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II [[Stair]], cultúr agus teangacha an domhain chlaisicigh, is é sin [[an tSean-Ghréig]] agus [[an Róimh]]. {{Síol}} 2wq7or82b43wrmudzxbbeqcg0k90m78 1318869 1318778 2026-06-27T09:34:21Z XXBlackburnXx 36804 Reverted edit by a hidden user to last revision by [[User:Quinlan83|Quinlan83]] 1270272 wikitext text/x-wiki [[Stair]], cultúr agus teangacha an domhain chlaisicigh, is é sin [[an tSean-Ghréig]] agus [[an Róimh]]. {{Síol}} bh6f8l5y6u77dezsvxldtr2uu3jdlfq 0 5321 1318763 1315911 2026-06-27T09:22:16Z https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II 1318763 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II [[Íomhá:Supply-demand-right-shift-demand.svg|mion|'[[Soláthar agus éileamh]]', léaráid ag léiriú na héifeachtaí a éiríonn as éileamh méadaithe|220x220px]] Is brainse den [[eolaíocht shóisialta]] í an '''eacnamaíocht''' a bhaineann le cúrsaí an gheilleagair. Tagann an focal ón n[[Gréigis]] (''oikos,'' nó teach agus ''nomos,'' dlí). Thug an staraí Thomas Carlyle "an [[eolaíocht]] ghruama" uirthi sa [[19ú haois|naoú céad déag.]] Díríonn an eacnamaíocht ar iompar agus idirghníomhú na ngníomhairí eacnamaíocha agus conas a oibríonn an geilleagar. Ag teacht leis an bhfócas seo, is minic a dhéanann príomh-téacsleabhair idirdhealú idir micreacnamaíocht agus maicreacnamaíocht. Anailísíonn an eacnamaíocht an geilleagar ar fad (a chiallaíonn táirgeadh comhiomlán, tomhaltas, coigiltis, agus infheistíocht) agus na saincheisteanna a dhéanann difear dí, lena n-áirítear, dífhostaíocht na n-acmhainní (saothair, caipiteal, agus talamh), boilsciú, fás eacnamaíoch, agus na beartais phoiblí a thugann aghaidh ar na saincheisteanna seo (beartais airgeadaíochta, fioscacha, agus eile). == Stair == Aithnítear [[Adam Smith]] mar athair na heacnamaíochta. <ref>{{Lua idirlín|url=https://worldhistoryjournal.com/2024/10/07/adam-smith-the-father-of-modern-economics-and-his-enduring-legacy/|teideal=The Life of Adam Smith and Wealth of Nations - World History|dáta=2024-10-07|language=en-GB|work=worldhistoryjournal.com|dátarochtana=2026-04-26}}</ref> Fealsamh Albanach a bhí ann, a scríobh leabhar eacnamaíochta "Saibhreas na Náisiún" (''The Wealth of Nations''). Pléadh topaic ar nós "roinnt na hoibre" sa saothar seo. <ref>{{Luaigh foilseachán|title=The wealth of nations|publisher=Modern Library|date=2000|location=New York|author=Adam Smith, Edwin Cannan}}</ref> == Micreacnamaíocht == Scrúdaíonn an [[micreacnamaíocht]] iompar na n-eilimintí bunúsacha sa gheilleagar, lena n-áirítear gníomhairí aonair agus margaí, ar na hidirghníomhaíochtaí, agus torthaí na n-idirghníomhaíochtaí. D'fhéadfadh sin a bheith mar gníomhairí aonair, mar shampla; [[Teaghlach|teaghlaigh]], [[gnó]]<nowiki/>lachtaí, ceannaitheoirí, agus díoltóirí. == Féach freisin == * [[Soláthar agus éileamh]] == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Eacnamaíocht| ]] {{síol}} d8ch4l9jlr7ffr02acyw9fyq1z9hbqm 1318884 1318763 2026-06-27T09:34:21Z XXBlackburnXx 36804 Reverted edit by a hidden user to last revision by [[User:Quinlan83|Quinlan83]] 1310256 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:Supply-demand-right-shift-demand.svg|mion|'[[Soláthar agus éileamh]]', léaráid ag léiriú na héifeachtaí a éiríonn as éileamh méadaithe|220x220px]] Is brainse den [[eolaíocht shóisialta]] í an '''eacnamaíocht''' a bhaineann le cúrsaí an gheilleagair. Tagann an focal ón n[[Gréigis]] (''oikos,'' nó teach agus ''nomos,'' dlí). Thug an staraí Thomas Carlyle "an [[eolaíocht]] ghruama" uirthi sa [[19ú haois|naoú céad déag.]] Díríonn an eacnamaíocht ar iompar agus idirghníomhú na ngníomhairí eacnamaíocha agus conas a oibríonn an geilleagar. Ag teacht leis an bhfócas seo, is minic a dhéanann príomh-téacsleabhair idirdhealú idir micreacnamaíocht agus maicreacnamaíocht. Anailísíonn an eacnamaíocht an geilleagar ar fad (a chiallaíonn táirgeadh comhiomlán, tomhaltas, coigiltis, agus infheistíocht) agus na saincheisteanna a dhéanann difear dí, lena n-áirítear, dífhostaíocht na n-acmhainní (saothair, caipiteal, agus talamh), boilsciú, fás eacnamaíoch, agus na beartais phoiblí a thugann aghaidh ar na saincheisteanna seo (beartais airgeadaíochta, fioscacha, agus eile). == Stair == Aithnítear [[Adam Smith]] mar athair na heacnamaíochta. <ref>{{Lua idirlín|url=https://worldhistoryjournal.com/2024/10/07/adam-smith-the-father-of-modern-economics-and-his-enduring-legacy/|teideal=The Life of Adam Smith and Wealth of Nations - World History|dáta=2024-10-07|language=en-GB|work=worldhistoryjournal.com|dátarochtana=2026-04-26}}</ref> Fealsamh Albanach a bhí ann, a scríobh leabhar eacnamaíochta "Saibhreas na Náisiún" (''The Wealth of Nations''). Pléadh topaic ar nós "roinnt na hoibre" sa saothar seo. <ref>{{Luaigh foilseachán|title=The wealth of nations|publisher=Modern Library|date=2000|location=New York|author=Adam Smith, Edwin Cannan}}</ref> == Micreacnamaíocht == Scrúdaíonn an [[micreacnamaíocht]] iompar na n-eilimintí bunúsacha sa gheilleagar, lena n-áirítear gníomhairí aonair agus margaí, ar na hidirghníomhaíochtaí, agus torthaí na n-idirghníomhaíochtaí. D'fhéadfadh sin a bheith mar gníomhairí aonair, mar shampla; [[Teaghlach|teaghlaigh]], [[gnó]]<nowiki/>lachtaí, ceannaitheoirí, agus díoltóirí. == Féach freisin == * [[Soláthar agus éileamh]] == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Eacnamaíocht| ]] {{síol}} sbjgi8z2vh6dro771ezpsk1cdirhamg 0 5323 1318760 1315903 2026-06-27T09:21:36Z https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II 1318760 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II Craobhacha den [[eolaíocht]] a bhfuil feidhmeanna fóinteacha ag baint leo. ===An Teicneolaíocht - An féidir í a chur faoi smacht na ndaoine?=== Is gné shuntasach de nádúr an duine bheith ag iarraidh [[uirlis]]í a fháil chun a bhunchumais a mhéadú an t-am ar fad d’fhonn ualach níos mó a iompar, tuilleadh rudaí a chur i gcrích, agus, más féidir é, níos mó luach saothair a ghnóthú ná duine nó daoine eile. Thar na mílte bliain is trí theicneolaíochtaí a shaothrú—uirlisí, ionstraimí agus gléasanna den uile chineál—is mó a d’éirigh le daoine barr feabhais ar ghnéithe den nádúr a bhaint amach agus fiú sibhialtachtaí a chruthú. Faoi seo cuireann teicneolaíochtaí le cumais na lámh agus na hinchinne i ngach cuid de shaol an duine—sa bhaile, san obair, san aíocht, sa chogaíocht agus eile. De ghnáth tuigtear teicneolaíochtaí mar fheidhmeanna den [[eolaíocht]] nó aon ghléasanna atá bunaithe ar eolaíocht a thagann le bheith ar fáil do chomhlachtaí agus ginearálta go leor don phobal. Is léir go bhfuilimid daoine sa tír seo báite go hiomlán i dteicneolaíochtaí a bhíonn ag cur len ár mbeatha agus ag cur isteach ar ár mbeatha an t-am ar fad. Tionchar iontach forásach a bhíonn ag teicneolaíochtaí áirithe ar dhaoine áirithe, ach, ar an drochuair, a mhalairt ar fad de thionchar a bhíonn ag na teicneolaíochtaí céanna ar dhaoine eile. Is fiú smaoineamh ar conas is féidir dea-thorthaí na dteicneolaíochtaí a bhéimniú agus ar an gcosaint atá agus a d’fhéadfadh a bheith againn ar na droch-thorthaí. Nuair a thagann teicneolaíocht nua chun cinn, agus arís de réir mar a fhorbraíonn sí le himeacht ama, tugann sí idir dúshlán agus deiseanna don phobal, maidir lena feidhmiúcháin agus a himpleachtaí. Conas is féidir an pobal i gcoitinne a ullmhú chun an t-idirdhealú idir dea-thorthaí agus droch-thothaí a dhéanamh go heolach agus smacht éigin a bheadh inghlactha ag formhór na ndaoine—smacht a bheadh daonlathach—a leagan ar na teicneolaíochtaí? Is fadhbanna atá práinneach go leor iad seo i láthair na huaire. ===Na teicneolaíochtaí san am atá thart agus a dtionchar ar an sochaí=== [[Íomhá:Néolithique 0001.jpg|mion|Samplaí d’uirlisí ón [[Neoiliteach|Aois Neoliteach]], cinn tua, siséil, braisléid, gléasanna snasta ina measc. Dá shimplí an chuma atá orthu chuaigh an cine daonna i líonmhaireacht mar gheall orthu.]] Ba deacair a shéanadh gur mhúnlaigh teicneolaíochtaí éagsúla [[cultúr]] na ndaoine agus fiú an tsochaí ina hiomláine, thar na cianta fada. Mar shampla, smaoinigh ar smachtú [[tine]] agus na teicneolaíochtaí a d’éirigh uaidh. Tháinig an [[Miotalóireacht|mhiotalóireacht]] as sin, agus an [[Cré-umhaois|chré-umhaois]], agus ina dhiaidh sin an [[iarannaois]]. Tháinig an [[Cócaireacht|chócaireacht]] as freisin, agus réimse leathan de mhodhanna ullmhaithe [[bia]]. D’éascaigh smachtú na tine leathnú an chine dhaonna ar fud na gcreasanna measartha agus fuara ar domhan. Ach rinne smachtú na tine agus cuid de na teicneolaíochtaí a lean é, an [[Cogaíocht|chogaíocht]] i bhfad níos millteanaí agus níos marfaí ná mar a bhí roimhe sin. Smachtaíodh an tine ar dtús ag am éigin, ach d’athraíodh agus feabhsaíodh an smachtú céanna thar na mílte bliain, agus tá sé á fheabhsú an t-am ar fad. Le cúpla céad bliain ó d’fhionnadh an t-[[inneall gaile]], agus arís le céad bliain nó mar sin ó d’fhionnadh an t-[[inneall dócháin inmheánaigh]] is féidir obair mheicniúil a dhéanamh as dó [[breosla]]í. De réir a chéile léirigh an bunsmachtú réabhlóideach tine an iliomad féidearthachtaí nua eile don chine daonna. Is próiseas leanúnach an léiriú seo, próiseas nárbh fhéidir a chonair fhadtéarmach a réamhinsint ag am ar bith—agus nach féidir a chonair san am atá romhainn a réamhinsint ach an oiread. Ach is féidir a rá go raibh, go bhfuil agus go mbeidh an próiseas céanna ag imirt a thionchair go trom ar shaol agus shochaí, ar chultúr agus shíce na ndaoine go deireadh ama. Ba réabhlóideach an [[fionnachtain|fhionnachtain]] í ceansú [[planda]]í agus [[ainmhí|ainmhithe]] i gcomhair bia agus [[éadaí]] chomh maith. D’éascaigh sé seo leathnú an chine dhaonna ar fud an domhain, agus forbairt na chócaireachta. Tháinig an [[talmhaíocht]] agus na slite beatha agus raon de theicneolaíochtaí eile as freisin. Agus nár tháinig an réabhlóid shóisialta agus chultúrtha ó shaol fáin na sealgairí-chnuasaitheoirí go saol seasta na bh[[feirmeoir]]í, mar thoradh air seo freisin? D’fhéadfaí an iliomad samplaí eile a lua de fhionnachtana bunúsacha agus de theicneolaíochtaí a tháinig astu, agus atá ag teacht astu fós, atá ag múnlú an tsaoil in ár dtimpeall. Tá sé mar a bheadh bunchloch [[Fealsúnacht|fhealsúnach]] an tsaoil nua-aoisigh seo, glac leis nó ná glac, gur dul chun cinn é nuair a thagann teicneolaíocht nua sa mhullach ar shean-teicneolaíocht. De réir na tuisceana seo, trí sheasamh na dtréan nó roghnú éigin nádúrtha, níl an tsean-teicneolaíocht chomh maith leis an gceann nua agus cailleann an choimhlint. Ach an sábháilte an fhealsúnacht seo, nuair a smaoinítear ar an gcomhthéacs iomlán? I ngach athrú mar seo, basctar, milltear agus cailltear sean-chultúr agus/nó daoine nach raibh ar a gcumas seasamh i gcoinne na teicneolaíochta nua. I ngach cás mar sin, cailltear cuid éigin d’oidhreacht chruashaothraithe an chine dhaonna. Más tubaiste é laghdú na [[bithéagsúlacht]]a ar domhan de bharr leathnú an chine dhaonna agus a theicneolaíochtaí thar an domhan, nach tubaiste é freisin laghdú na cultúréagsúlachta? Caoga bliain ó shin bhí an [[buama adamhach]] mar bhagairt mharfach ar dhaoine agus fiú ar an m[[beatha]] féin ar domhan. Lean an bhagairt mar scamall dubhach orainn i rith an [[An Cogadh Fuar|Chogaidh Fhuair]], agus tá fós ann, bíodh go bhfuil sí maolaithe oiread éigin le blianta beaga anuas. Chuir an teicneolaíocht chogaíochta sin cruth ar leith ar [[Polaitíocht|pholaitíocht]] an leath-chéid sin agus ar shaol na milliúin daoine. I rith an ama chéanna tháinig forbairtí teicneolaíochta eile a mhúnlaigh agus a d’athraigh meon agus tuiscint agus síce na ndaoine a thuilleadh fós. Ina measc siúd bhí an próiseas Haber-Bösch chun [[amóinia]], leasuithe niotráite talún (agus ábhair phléasctha) a dhéanamh trí fhosú ó [[nítrigin]] an [[Aer|aeir]], an [[ríomhaire]] agus an [[ríomhaireacht]], an [[piolla frithghiniúna]], [[Vacsaín|vaicsín]]í, [[Antaibheathaigh|frithbheathaigh]] agus [[druga]]í éagsúla, an innealtóireacht ghéiniteach, an t-íomháú sa leigheas, an piolla ginmhillte, ionchlannú órgán sa chorp daonna agus réiteach an [[Géanóm daonna|ghéanóim dhaonna]] agus an iliomad forbairtí sa leigheas atá ag teacht uaidh sin. Nuair a athbhreithnítear na teicneolaíochtaí seo go fuarchúiseach, is deacair a shéanadh nach bhfuil gach cultúr á shuaitheadh go smior agus na gnásanna agus na béasa a bhíodh ag daoine cúpla glúin ó shin athraithe ó bhun go barr nó fiú caite i dtraipisí. Mar shampla, déan machnamh ar thionchar an phiolla fhrithghiniúna agus eolaíocht na haitheanta géinití ar an gclann. Ós rud é go bhfuil fáil leathan ar an bpiolla frithghiniúna, is féidir le beagnach gach bean a torthúlacht féin a riaradh anois, beag beann ar a fear céile (nó ar an bhfear a mbíonn [[comhriachtain]] aici leis). Tá an t-eolas seo ag an bhfear céanna freisin. Is athrú ó bhonn é seo ar fhoshuímh na mná agus an fhir maidir lena gcomhriachtain ghnéasúil, i gcomparáid leis an scéal cúpla glúin ó shin. Is léir go laghdaíonn sé troime an ghnímh chomhriachtana. Athraíonn sé, nó is féidir go n-athróidh sé amach anseo, dearcadh na mná agus an fhir i leith aon pháiste a chruthaítear. Agus nuair a chuirtear leis seo gur féidir atharthacht pháiste a chruthú go dearfach anois le haithint ghéiniteach, nach n-athróidh sé seo a thuilleadh fós nádúr an naisc agus an chonartha [[Pósadh|phósta]]? Nach bhfuil gá leis an gconradh idir bean agus fear a mbíonn comhriachtain eatarthu, agus an conradh pósta san áireamh, a iomlánú agus na himpleachtaí a bheith scríofa amach go mion? Ar aon chuma ní féidir bheith ag brath a thuilleadh ar an seanchonradh a bhí réasúnta neamhsainiúil. Agus cad mar gheall ar thionchar na n-athraithe seo ar an bpobal ina iomláine agus ar an sochaí? Ní mór na fadhbanna [[dlí]] agus [[eitic]]e a oibriú amach, agus tuiscint a shaothú ar na himpleachtaí pearsanta agus sóisialta, clainne agus sealúchais. Is iontach an tairbhe a dhéanann an-chuid de theicneolaíochtaí do dhaoine, an chuid is mó den am. Ach ag an am céanna, is fada an liosta de shamplaí inar chuir teicneolaíochtaí, a mí-úsáid nó a bhfor-úsáid, le fadhbanna sábháilteachta, moráltachta, eitice, agus mearaithe intinne. ===An ardteicneolaíocht sa ré seo - éabhlóid/réabhlóid nua na heolaíochta=== [[Íomhá:Shadow Hand Bulb large.jpg|mion|225px|An ardteicneolaíocht: lámh róbait Shadow, bolgán solais ina ghlac]] Le blianta anuas, b’fhéidir gurb iad siúd na teicneolaíochtaí atá bunaithe ar an ríomhaire agus an [[teileachumarsáid]], agus iad siúd a bhaineann le cúrsaí [[leigheas|leighis]] agus [[biteicneolaíocht]]a is mó atá ag athrú ó bhliain go bliain agus ag cur isteach ar dhaoine mar indibhidí agus ar an bpobal i gcoitinne. Tugtar ardteicneolaíochtaí ar na teicneolaíochtaí suntasacha is nuaí atá tagtha chun cinn sna réimsí seo le deich mbliana nó mar sin. Sainchomhartha amháin na hardteicneolaíochta is ea athrú leanúnach an-tapa. Feictear an feiniméan céanna seo i ngach uile réimse a dtagann na teicneolaíochtaí seo san áireamh iontu. Tá na córais ríomhaireachta/theileachumarsáide eolais, córais a dhéanann an t-úafás eolais a stóráil, a [[Próiseáil sonraí|phróiseáil]] agus a chur ar fáil, agus é sin go pras ar fud an domhain go léir nuair a bhíonn siad ceangailte leis an n[[Gréasán Domhanda]], chomh huileghabhálach sin go bhfuil "ré an eolais" mar leasainm ar an ré seo. Tagann sé seo san áireamh sa [[tionsclaíocht]], san [[oideachas]], i gcúrsaí leighis, agus fiú i gcúrsaí aíochta. Le déanaí tá úsáid chórais ríomhaireachta/theileachumarsáide sa tráchtáil, tráchtáil leictreonach nó tráchtáil dhigiteach mar a thugtar uirthi, á tuar mar réabhlóid sa siopadóireacht chomh mór le teacht na n-[[Ollmhargadh|ollmhargaí]] tríocha nó daichead bliain ó shin. Mar an gcéanna tá [[cianfhoghlaim]], cianbhaincéireacht, seirbhísí cianchomhairleoireachta agus a lán eile á bhforbairt. Athraithe móra ar obair, ar [[spórt]], ar aíocht agus ar an ngnáthbheatha atá ag tarlú. Do chuid oibre á déanamh níos éasca agus níos giorra, agus breis ama shaoir, ama aíochta nó ama scíthe ag gach éinne, sin, de réir dealraimh, atá os ár gcomhair amach. An bhfuilimid ullmhaithe chuige sin mar shochaí nó mar indibhidí? Más tuilleadh ama a chaitheamh ag breathnú ar an [[teilifís]] a bheidh mar thoradh air seo agus muna bhfuil dóthain áiseanna spóirt agus comhluadair chultúrtha do dhaoine óga agus neamh-óga chun saol taobh amuigh den obair a bheadh réasúnta intleachtach agus a d’ardódh meanma, a bheith acu, ní féidir a rá go bhfuilimid ullmhaithe, ná baol air. ===Teicneolaíocht an eolais san am atá díreach amach romhainn=== Tá dhá phróiseas fhorbartha ar siúl i láthair na huaire maidir leis an [[idirlíon]] agus leis na córais a bhaineann leis, a mbeidh tionchar an-láidir acu ar thionsclaíocht agus ar obair, ar shochaí agus ar dhaoine na nglún atá ag éirí aníos anois. Is é an chéad phróiseas díobh seo ná [[bandaleithead]] an idirlín a bheith á mhéadú an t-am ar fad, chun gurbh fhéidir sonraí a tharchur ag [[minicíocht]] an-ard ar fud an ghréasáin dhomhanda. Go dtí seo, nuair a bhíonn [[móideim]] in úsáid sa bhaile ag duine, is minicíocht nó [[bádráta]] de 56 kHz a bhíonn i gceist, agus uasluach de 56 míle [[giotán]] in aghaidh an tsoicind a bhíonn á láimhseáil ag an gcóras. Is é an sprioc atá ag na soláthróirí ná 300 MHz, nó níos mó, de bhandaleithead a bheith i bhfeidhm taobh istigh de dheich mbliana. Is gá le 30 MHz i gcomhair cainéal amháin teilifíse mar shampla, agus le 300 MHz de bhandaleithead d’fheadfaí níos mó ná deich gcainéal chomhuaineacha theilifíse a sholáthar, nó raon leathan de sheirbhísí cosúil le [[raidió]], [[teileafón]], [[ceol]], teilifís, [[scannán|scannáin]], íomhánna eile eolais le haghaidh mhúineadh scoile nó ollscoile, cumarsáid dhéthreoch idir tomhaltóir agus soláthróir, agus a lán eile, a bheith ar fáil ar fud an domhain. Is é an dara phróiseas atá faoi lánseol anois ná an chomhchlaontacht idir na teicneolaíochtaí digiteacha a sholáthraíonn cláracha teilifíse, teileafóin, ceangail leis an idirlíon, scannáin, ilmheáin, oideachas, agus a lán seirbhísí eile, agus na comhlachtaí a dhéanann freastal orthu siúd. De réir a chéile tá an t-idirlíon ag teacht le bheith níos oiriúnaí do na comharthaí éagsúla sin. Agus tá comhlachtaí á gcruthú a bhfuil na gnóthaí go léir seo mar chúram agus mar tháirgí le díol acu. Gné shuntasach de na forbairtí seo is ea gur faoi stiúir agus faoi chinneadh comhlachtaí ollmhóra príomháideacha idirnáisiúnta atá siad, agus ní faoi rialtais, bíodh siad [[Daonlathas|daonlathach]] nó eile. Nuair a dhéanann boird na gcomhlachtaí seo, [[Microsoft]], [[IBM]], [[Google]], SUN agus eile, cinneadh maidir le teicneolaíocht a fhorbairt agus a chur ar an margadh, is leas a gcomhlachta féin agus ní machnaimh dhaonlathacha nó machnaimh ar leas an phobail i gcoitinne na clocha is mó a bhíonn ar a bpaidríní. Fothoradh fíorshuntasach is ea cur isteach forleathan ar phríomháideachas an ghnáthdhuine. ===Réiteach an ghéanóim dhaonna agus an bhitheolaíocht=== [[Íomhá:Wellcome genome bookcase.png|mion|An Ghéanóm Daonna i bhfoirm leabhar—100 imleabhar ar fad, 1,000 leathanach i ngach ceann díobh agus an cló beag doléite, nach mór—ag an Wellcome Centre i [[Londain]]]] Foilsíodh an [[cód géiniteach]] daonna, leagan amach na ngéinte ar na 46 [[crómasóm]] dhaonna, sna h[[iris]]í údarásacha ''[[Nature]]'' na Breataine agus ''[[Science]]'' na [[SAM|Stát Aontaithe]] i mí Feabhra 2001. Déanadh amach an t-eolas seo ag foirne comhoibritheacha agus foirne iomaíocha ar fud an domhain. Bhí foirne comhoibritheacha maoinithe go poiblí ag rialtais i sé thír i dTionscadal an Ghéanóim Dhaonna agus bhí foireann eile sa chomhlacht phríobháidach Celera Genomics Corporation. Meastar gur fionnachtain bhunúsach stairiúil don chine daonna uile an chéim seo san eolaíocht. Tá 100 milliún milliún [[cill]] i gcorp gach duine agus, istigh i [[Núicléas cille|núicléas]] gach cille acu sin, tá na crómasóim chéanna. Tá 46 crómasóm i ngach chill neamh-ghnéasach sa chorp, dhá chóip de gach cheann de 23 díobh, agus dhá [[X-chrómasóm]] i gcás na mná agus, i gcás an fhir, X-chrómasóm amháin agus [[Y-chrómasóm]] amháin. Oll-[[Móilín|mhóilíní]] de [[DNA]] (aigéad dí-ocsairibeanúicléasach) atá cornaithe go dlúth orthu féin atá i ngach chrómasóm. Cruth dé-héilicse atá ar an móilín DNA agus tá ceimiceáin ar a dtugtar buin dáilte fan gach héilicse díobh sin. Iompraíonn ord na mbun seo an cód géiniteach. Ciallaíonn gach trírín de na buin seo i ndiaidh a chéile géin i gcomhair [[aimínaigéad|aimíonaigéid]] ar leith i gcomhdhéanamh [[próitéin]]e. Ansin iompraíonn sraith leanúnach de thríríní fan an DNA plean iomlán chun próitéin amháin a thógáil. Iompraíonn na crómasóim ina n-iomláine na pleananna chun próitéiní go léir an choirp a chruthú. Feidhmíonn na próitéiní i struchtúr an choirp, agus i [[meitibileacht]] ghinearálta gach cuid ar leith den chorp. Sonraíocht an choirp, mar sin, atá sa ghéanóm. Bíodh is go bhfuil an géanóm daonna déanta amach, ní hionann é sin agus feidhmiú cruinn gach géine a bheith ar eolas fós—níl a leithéid d’eolas ach ar mhionchuid díobh. Níl ach tús curtha leis na feidhmiúcháin a bhainfear as an eolas nua seo, ach cuirfidh sé le hinnealtóireacht ghéiniteach san duine. Leanfaidh an taighde ar an mbunchód agus ar a impleachtaí i gcúrsaí sláinte agus [[galar]] thar na céadta bliain. Ach tá an dóchas ann go ndéanfaidh an dul chun cinn seo diagnóisiú agus leigheas na ngalar géiniteacha agus na ngalar tógálacha i bhfad níos éasca amach anseo. Meastar nach bhfuil ciall fhollasach ach le timpeall 3% den chód, agus an-chuid géinte ann arís agus arís eile. De réir dealraimh níl ach idir 30,000 agus 40,000 géin, bíodh is go mheastaí go raibh timpeall 100,000. Mar chomparáid, tá 13,000 géin ag an g[[cuileog]]. Maidir leis an DNA daonna, níl ach 0.2% de dhifríocht ann idir daoine, agus 4% de dhifríocht ann idir daoine agus [[Simpeansaí|simpeansaithe]], na [[Mamach|mamaigh]] is gaire dúinn daoine. Is deacair a rá cén chiall agus cén fheidhm a bhainfear as na léargais seo agus léargais eile a thiocfaidh amach le himeacht ama. De réir a chéile léireofar géanóim ainmhithe eile agus plandaí agus [[frídín]]í éagsúla. Osclófar deiseanna chun [[innealtóireacht ghéiniteach]] a imirt orthu uile, chun gnéithe inmhianaithe a chothú iontu, torthúlacht mhéadaithe, frithsheasmhacht i gcoinne [[Baictéar|bhaictéar]], éileamh laghdaithe ar [[uisce]], agus a lán eile. Dúiseofar an-chuid ceisteanna nua eitice agus morálta don chine daonna—ceisteanna nár pléadh riamh roimhe seo. Féach chomh doiléir agus atá an t-aighneas polaitiúil maidir le húsáid na hinnealtóireacht géinití chun athrú géiniteach a dhéanamh agus a thástáil i mbarra [[tráta]]í agus [[Biatas|biatais]] sa tír seo agus i dtíortha eile. Nach údar mór díomá é cé chomh rúnda a bhíonn na comhlachtaí ábhartha agus na húdaráis stáit, agus cé chomh heasnamhach agus a bhíonn aon eolas a eisíonn siad ar an obair seo? Agus nach údar mór díomá é cé chomh tostach agus a bhíonn lucht eolach na dteicneolaíochtaí seo? ===Dearcadh an rialtais in Éirinn maidir le hardteicneolaíochtaí=== Le deich mbliana anuas is tionsclaíocht atá bunaithe ar an ardteicneolaíocht leictreonach is mó a chuir le fás agus forbairt na fostaíochta sa tír seo. I láthair na huaire, is tionscail mar seo a tháirgeann níos mó ná trí cheathrú de dhéantúsaíocht na tíre. Ní haon ionadh mar sin go bhfuil an Rialtas faoi cheangal an bóthar céanna seo a leanúint agus an tír ina hiomláine a chur faoi cheangal glacadh go hoscailte le ré an eolais agus a todhchaí a thógáil ar an mbunsraith sin. Bhunaigh an Rialtas Comhairle na hÉireann um Eolaíocht, Theicneolaíocht agus Nuálaíocht in 1996, le cabhair a thabhairt don stát chun impleachtaí an chinnidh seo a dhéanamh amach, agus chun dul i ngleic leis an ardteicneolaíocht agus chun na forbairtí is suntasaí a thagann chun cinn sa teicneolaíocht ó thaobh deiseanna tionsclaíochta de a aithint go luath chun sochar a bhaint astu thar cheann an phobail. Maidir leis seo, is spéisiúil agus is tábhachtach gur cheangail an Rialtas an nuálaíocht agus an tionscalaíocht nua le heolaíocht agus le teicneolaíocht i dtodhchaí na tíre. Creideann an Rialtas gur fearr don tír nuálaíocht agus tionscail nua a bhunú ar an ardteicneolaíocht ná ar teicneolaíochtaí eile—agus cuirfear béim na hinfheistíochta Rialtais sa treo sin amach anseo. Rinne an Chomhairle seo staidéar cuimsitheach fadbhraithnitheach ar éabhlóid na dteicneolaíochtaí sa deich mbliana seo chugainn nó mar sin agus leag béim ar na forbairtí agus na deiseanna a d’fhéadfadh tarlú in ocht réimse—ceimiceáin agus cógascheimiceáin, teicneolaíochtaí an eolais agus na teileachumarsáide, ábhair agus modhanna déantúsaíochta, [[sláinte]], biteicneolaíochtaí agus eolaíochtaí an bheatha, [[acmhainní nádúrtha]], [[fuinneamh]], [[iompar]] agus lóistíocht, agus tógáil agus [[infreastruchtúr]]. Bhí moltaí fadtéarmacha maidir le gach ceann de na réimsí seo i dtuairisc na Comhairle agus tá cuid mhaith díobh seo á cur i bhfeidhm de réir a chéile sa Phlean Forbartha Náisiúnta, 2000–20066, agus an-chuid taighde bhunúsaigh á maoiniú in ollscoileanna agus institiúidí ar fud na tíre ar na hábhair seo. ===Cad is féidir a dhéanamh mar sin?=== Ar slí is intuigthe polasaithe an Rialtais maidir le hardteicneolaíochtaí. Ag an am céanna is gá a admháil agus a thuiscint gur beag an tionchar atá agus a bheidh ag an tír seo ar a saothrú siúd. Le fírinne, bíonn siad ag teacht isteach ina dtonnta tuilteacha gan staonadh agus, le geilleagar oscailte, is mar sin a bheidh amach anseo. Ní mór dúinn glacadh leis sin, agus an deis a thapú chun bheith réidh an oiread leasa agus is féidir a bhaint as agus aon droch-thorthaí ar an tír a sheachaint an oiread agus is féidir. Is annamh, áfach, gur go cothrom a dháiltear na dea-thorthaí nó a fhulaingítear na droch-thorthaí. Má tá ceacht le baint ón stair, den chuid is mó is iad siúd a bhfuil d’acmhainní acu cheana féin a bhfaigheann na dea-thorthaí, agus is lú ar fad aon bhuntáiste a bhfaigheann siad siúd atá ar an ngannchuid roimh ré. Tá an baol ann go leathnófar an scoilt aicmeach idir na saibhre agus na daibhre, nách aon dóithín anois é. Mar sin, ar bhealaí éagsúla, tá an ardteicneolaíocht ina bagairt don tír seo agus dár n[[daonlathas]]. Táimid beagnach go hiomlán spleách ar ardteicneolaíochtaí a shaothraítear ag comhlachtaí príobháideacha i dtíortha eile, gan mórán cumais, go dtí seo ar aon chuma, tionchar ar fiú trácht air a imirt orthu. Tá na hardteicneolaíochtaí ag athrú ár sochaí agus an baol ann nach bhfuilimid ag ullmhú a dhóthain chun na droch-thorthaí sóisialta is measa a sheachaint. Agus d’fhéadfadh deacrachtaí doimhne sóisialta sa tír a dhéanamh níos measa fós le héabhlóid na hardteocneolaíochta in Éirinn. Téann na baoil agus na fadhbanna seo go croí an daonlathais agus cuireann dúshlán trom faoin gcóras polaitíochta anseo. Is cinnte gur gá glacadh leis gur bunúsach an eolaíocht agus an teicneolaíocht do shaol an lae inniu agus don saol romhainn amach. Mar sin is ceart agus is gá go mbeadh an t-eolas agus an tuiscint ar na teicneolaíochtaí, ní hamháin ag na saineolaithe ach ag cuid mhór de ghnáthdhaoine na tíre. Ní ceart go mbeadh an t-eolas sin agus a impleachtaí ceilte a bheag nó a mhór ar dhaoine. Is íorónta, sa chomhthéacs seo, go bhfuil titim thubaisteach go leor le blianta anuas ar líon na ndaltaí a dhéanann staidéar ar na heolaíochtaí bunúsacha, ar [[Fisic|Fhisic]], [[Ceimic|Cheimic]] agus [[Matamaitic|Mhatamaitic]] ag an Ardleibhéal san [[Ardteistiméireacht]]. Ar an dul céanna tá líon na mac léinn a théann leis na h-eolaíochtaí crua seo agus le h[[innealtóireacht]] ag an tríú leibhéal ag dul i laghad freisin. Mar sin níl dabht ach go bhfuil géarchéim chugainn ó thaobh táirgeadh teicneolaithe i gcomhair na déantúsaíochta ardteicneolaíochta amach anseo. Agus bí cinnte go bhfuil géarchéim chugainn freisin maidir le tuiscint agus mí-thuiscint an phobail ar na teicneolaíochtaí. Tá gá le feachtas polaitiúil, follasach, dian, chun feabhas a chur ar an scéal seo. Chun an pobal a ullmhú do na hardteicneolaíochtaí, ní mór díriú isteach ar ullmhú luath na bpáistí agus ag an am céanna ar ullmhú agus múineadh an phobail ina iomláine. Tá tosú á dhéanamh eolaíocht agus teicneolaíocht a tharraingt anuas i siollabas na bunscoile, ach an bhfuil na múinteoirí dóthain oilte chuige sin agus an bhfuil spás a chruthú sa churaclam ? Conas is féidir dul i ngleic leis an bhfadhb seo sna meánscoileanna? Tá na siollabais á n-athbhreithniú le blianta ach den chuid is mó ní bunúsach na hathruithe agus na feabhsuithe a rinneadh orthu. Rinneadh athbhreithniú ar chóras na bpointí Ardteistiméireachta freisin, ach go dtí seo níor réitíodh an bhunfhadhb gur féidir leis an meán-dalta scór níos fearr a bhaint amach in ábhair áirithe ná sna h-eolaíochtaí crua (Ceimic, Fisic, Matamaitic), fiú nuair a dhéanann sí/sé an obair chéanna sa dá chás. An féidir na siollabais a scagadh agus a fheabhsú chun na hábhair dheacra a dhéanamh níos mealltaí do na daltaí? Mar shampla, tá an smaoineamh ag teacht chun cinn s[[na Stáit Aontaithe]] gur cheart leasaithe a dhéanamh ar mhúineadh na n-ábhar seo sna meánscoileanna. Oideachas leathan ar eolaíocht/ teicneolaíocht don aos óg atá á mholadh, le béim ar thaiscealadh agus ar fhionnachtain in ionad ar fhoghlaim de ghlanmheabhair. Meastar gurbh fhearr curaclam fócasaithe a bheith in úsáid, le téacsleabhair mhaithe éifeachtacha, agus gan na ranga a bheith rangaithe ina n-ardleibhéal agus ina n-íseal-leibhéal mar a tharlaíonn go minic anois. Moltar measúnaithe a bheith bunaithe ar ghníomhartha in ionad a bheith bunaithe ar fhrithshruthú. Moltar freisin an múineadh a bheith bunaithe an oiread agus is féidir ar réamhthuairimí na ndaltaí ar eolaíocht/ teicneolaíocht, chun bealach éasca a fháil ar thuiscint agus ar mheon na ndaltaí. Tá seans go bhfuil smaoineamh ansin ar bhealaí chun teicneolaíochtaí a mhúineadh agus a fhoghlaim níos éifeachtaí amach anseo sa tír seo freisin. Tá an Rialtas ag cur an-chuid acmhainní isteach sna hinstitiúidí ardoideachais chun taighde a fhás agus cumas chun taighde a chothú, maidir le heolaíocht agus teicneolaíocht. Is gá an straitéis seo a choimeád ar siúl freisin chun an tír agus pobal na tíre a ullmú do thodhchaí na hardteicneolaíochta. Ach chomh maith leis sin, ní mór bealaí a dhéanamh amach chun go n-oibreodh an pobal i gcoitinne a thionchar eolach ar na teicneolaíochtaí—chun smacht, eitic, moráltacht agus luachana inghlactha a bhualadh ar na teicneolaithe, agus ar na tionsclóirí agus na polaiteoirí a dhéanann na príomhshocruithe maidir le feidhmiúcháin na dteicneolaíochtaí. Is dúshlán nach beag eile é sin do na páirtithe polaitiúla agus don chóras daonlathach in Éirinn. Is dúshlán ollmhór é don ghnáthdhuine sa tsráid. == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Teicneolaíocht|*]] r1ztgiohsvdqtc6tc7myhdanl6h7a2e 1318906 1318760 2026-06-27T09:34:21Z XXBlackburnXx 36804 Reverted edit by a hidden user to last revision by [[User:Quinlan83|Quinlan83]] 1242624 wikitext text/x-wiki Craobhacha den [[eolaíocht]] a bhfuil feidhmeanna fóinteacha ag baint leo. ===An Teicneolaíocht - An féidir í a chur faoi smacht na ndaoine?=== Is gné shuntasach de nádúr an duine bheith ag iarraidh [[uirlis]]í a fháil chun a bhunchumais a mhéadú an t-am ar fad d’fhonn ualach níos mó a iompar, tuilleadh rudaí a chur i gcrích, agus, más féidir é, níos mó luach saothair a ghnóthú ná duine nó daoine eile. Thar na mílte bliain is trí theicneolaíochtaí a shaothrú—uirlisí, ionstraimí agus gléasanna den uile chineál—is mó a d’éirigh le daoine barr feabhais ar ghnéithe den nádúr a bhaint amach agus fiú sibhialtachtaí a chruthú. Faoi seo cuireann teicneolaíochtaí le cumais na lámh agus na hinchinne i ngach cuid de shaol an duine—sa bhaile, san obair, san aíocht, sa chogaíocht agus eile. De ghnáth tuigtear teicneolaíochtaí mar fheidhmeanna den [[eolaíocht]] nó aon ghléasanna atá bunaithe ar eolaíocht a thagann le bheith ar fáil do chomhlachtaí agus ginearálta go leor don phobal. Is léir go bhfuilimid daoine sa tír seo báite go hiomlán i dteicneolaíochtaí a bhíonn ag cur len ár mbeatha agus ag cur isteach ar ár mbeatha an t-am ar fad. Tionchar iontach forásach a bhíonn ag teicneolaíochtaí áirithe ar dhaoine áirithe, ach, ar an drochuair, a mhalairt ar fad de thionchar a bhíonn ag na teicneolaíochtaí céanna ar dhaoine eile. Is fiú smaoineamh ar conas is féidir dea-thorthaí na dteicneolaíochtaí a bhéimniú agus ar an gcosaint atá agus a d’fhéadfadh a bheith againn ar na droch-thorthaí. Nuair a thagann teicneolaíocht nua chun cinn, agus arís de réir mar a fhorbraíonn sí le himeacht ama, tugann sí idir dúshlán agus deiseanna don phobal, maidir lena feidhmiúcháin agus a himpleachtaí. Conas is féidir an pobal i gcoitinne a ullmhú chun an t-idirdhealú idir dea-thorthaí agus droch-thothaí a dhéanamh go heolach agus smacht éigin a bheadh inghlactha ag formhór na ndaoine—smacht a bheadh daonlathach—a leagan ar na teicneolaíochtaí? Is fadhbanna atá práinneach go leor iad seo i láthair na huaire. ===Na teicneolaíochtaí san am atá thart agus a dtionchar ar an sochaí=== [[Íomhá:Néolithique 0001.jpg|mion|Samplaí d’uirlisí ón [[Neoiliteach|Aois Neoliteach]], cinn tua, siséil, braisléid, gléasanna snasta ina measc. Dá shimplí an chuma atá orthu chuaigh an cine daonna i líonmhaireacht mar gheall orthu.]] Ba deacair a shéanadh gur mhúnlaigh teicneolaíochtaí éagsúla [[cultúr]] na ndaoine agus fiú an tsochaí ina hiomláine, thar na cianta fada. Mar shampla, smaoinigh ar smachtú [[tine]] agus na teicneolaíochtaí a d’éirigh uaidh. Tháinig an [[Miotalóireacht|mhiotalóireacht]] as sin, agus an [[Cré-umhaois|chré-umhaois]], agus ina dhiaidh sin an [[iarannaois]]. Tháinig an [[Cócaireacht|chócaireacht]] as freisin, agus réimse leathan de mhodhanna ullmhaithe [[bia]]. D’éascaigh smachtú na tine leathnú an chine dhaonna ar fud na gcreasanna measartha agus fuara ar domhan. Ach rinne smachtú na tine agus cuid de na teicneolaíochtaí a lean é, an [[Cogaíocht|chogaíocht]] i bhfad níos millteanaí agus níos marfaí ná mar a bhí roimhe sin. Smachtaíodh an tine ar dtús ag am éigin, ach d’athraíodh agus feabhsaíodh an smachtú céanna thar na mílte bliain, agus tá sé á fheabhsú an t-am ar fad. Le cúpla céad bliain ó d’fhionnadh an t-[[inneall gaile]], agus arís le céad bliain nó mar sin ó d’fhionnadh an t-[[inneall dócháin inmheánaigh]] is féidir obair mheicniúil a dhéanamh as dó [[breosla]]í. De réir a chéile léirigh an bunsmachtú réabhlóideach tine an iliomad féidearthachtaí nua eile don chine daonna. Is próiseas leanúnach an léiriú seo, próiseas nárbh fhéidir a chonair fhadtéarmach a réamhinsint ag am ar bith—agus nach féidir a chonair san am atá romhainn a réamhinsint ach an oiread. Ach is féidir a rá go raibh, go bhfuil agus go mbeidh an próiseas céanna ag imirt a thionchair go trom ar shaol agus shochaí, ar chultúr agus shíce na ndaoine go deireadh ama. Ba réabhlóideach an [[fionnachtain|fhionnachtain]] í ceansú [[planda]]í agus [[ainmhí|ainmhithe]] i gcomhair bia agus [[éadaí]] chomh maith. D’éascaigh sé seo leathnú an chine dhaonna ar fud an domhain, agus forbairt na chócaireachta. Tháinig an [[talmhaíocht]] agus na slite beatha agus raon de theicneolaíochtaí eile as freisin. Agus nár tháinig an réabhlóid shóisialta agus chultúrtha ó shaol fáin na sealgairí-chnuasaitheoirí go saol seasta na bh[[feirmeoir]]í, mar thoradh air seo freisin? D’fhéadfaí an iliomad samplaí eile a lua de fhionnachtana bunúsacha agus de theicneolaíochtaí a tháinig astu, agus atá ag teacht astu fós, atá ag múnlú an tsaoil in ár dtimpeall. Tá sé mar a bheadh bunchloch [[Fealsúnacht|fhealsúnach]] an tsaoil nua-aoisigh seo, glac leis nó ná glac, gur dul chun cinn é nuair a thagann teicneolaíocht nua sa mhullach ar shean-teicneolaíocht. De réir na tuisceana seo, trí sheasamh na dtréan nó roghnú éigin nádúrtha, níl an tsean-teicneolaíocht chomh maith leis an gceann nua agus cailleann an choimhlint. Ach an sábháilte an fhealsúnacht seo, nuair a smaoinítear ar an gcomhthéacs iomlán? I ngach athrú mar seo, basctar, milltear agus cailltear sean-chultúr agus/nó daoine nach raibh ar a gcumas seasamh i gcoinne na teicneolaíochta nua. I ngach cás mar sin, cailltear cuid éigin d’oidhreacht chruashaothraithe an chine dhaonna. Más tubaiste é laghdú na [[bithéagsúlacht]]a ar domhan de bharr leathnú an chine dhaonna agus a theicneolaíochtaí thar an domhan, nach tubaiste é freisin laghdú na cultúréagsúlachta? Caoga bliain ó shin bhí an [[buama adamhach]] mar bhagairt mharfach ar dhaoine agus fiú ar an m[[beatha]] féin ar domhan. Lean an bhagairt mar scamall dubhach orainn i rith an [[An Cogadh Fuar|Chogaidh Fhuair]], agus tá fós ann, bíodh go bhfuil sí maolaithe oiread éigin le blianta beaga anuas. Chuir an teicneolaíocht chogaíochta sin cruth ar leith ar [[Polaitíocht|pholaitíocht]] an leath-chéid sin agus ar shaol na milliúin daoine. I rith an ama chéanna tháinig forbairtí teicneolaíochta eile a mhúnlaigh agus a d’athraigh meon agus tuiscint agus síce na ndaoine a thuilleadh fós. Ina measc siúd bhí an próiseas Haber-Bösch chun [[amóinia]], leasuithe niotráite talún (agus ábhair phléasctha) a dhéanamh trí fhosú ó [[nítrigin]] an [[Aer|aeir]], an [[ríomhaire]] agus an [[ríomhaireacht]], an [[piolla frithghiniúna]], [[Vacsaín|vaicsín]]í, [[Antaibheathaigh|frithbheathaigh]] agus [[druga]]í éagsúla, an innealtóireacht ghéiniteach, an t-íomháú sa leigheas, an piolla ginmhillte, ionchlannú órgán sa chorp daonna agus réiteach an [[Géanóm daonna|ghéanóim dhaonna]] agus an iliomad forbairtí sa leigheas atá ag teacht uaidh sin. Nuair a athbhreithnítear na teicneolaíochtaí seo go fuarchúiseach, is deacair a shéanadh nach bhfuil gach cultúr á shuaitheadh go smior agus na gnásanna agus na béasa a bhíodh ag daoine cúpla glúin ó shin athraithe ó bhun go barr nó fiú caite i dtraipisí. Mar shampla, déan machnamh ar thionchar an phiolla fhrithghiniúna agus eolaíocht na haitheanta géinití ar an gclann. Ós rud é go bhfuil fáil leathan ar an bpiolla frithghiniúna, is féidir le beagnach gach bean a torthúlacht féin a riaradh anois, beag beann ar a fear céile (nó ar an bhfear a mbíonn [[comhriachtain]] aici leis). Tá an t-eolas seo ag an bhfear céanna freisin. Is athrú ó bhonn é seo ar fhoshuímh na mná agus an fhir maidir lena gcomhriachtain ghnéasúil, i gcomparáid leis an scéal cúpla glúin ó shin. Is léir go laghdaíonn sé troime an ghnímh chomhriachtana. Athraíonn sé, nó is féidir go n-athróidh sé amach anseo, dearcadh na mná agus an fhir i leith aon pháiste a chruthaítear. Agus nuair a chuirtear leis seo gur féidir atharthacht pháiste a chruthú go dearfach anois le haithint ghéiniteach, nach n-athróidh sé seo a thuilleadh fós nádúr an naisc agus an chonartha [[Pósadh|phósta]]? Nach bhfuil gá leis an gconradh idir bean agus fear a mbíonn comhriachtain eatarthu, agus an conradh pósta san áireamh, a iomlánú agus na himpleachtaí a bheith scríofa amach go mion? Ar aon chuma ní féidir bheith ag brath a thuilleadh ar an seanchonradh a bhí réasúnta neamhsainiúil. Agus cad mar gheall ar thionchar na n-athraithe seo ar an bpobal ina iomláine agus ar an sochaí? Ní mór na fadhbanna [[dlí]] agus [[eitic]]e a oibriú amach, agus tuiscint a shaothú ar na himpleachtaí pearsanta agus sóisialta, clainne agus sealúchais. Is iontach an tairbhe a dhéanann an-chuid de theicneolaíochtaí do dhaoine, an chuid is mó den am. Ach ag an am céanna, is fada an liosta de shamplaí inar chuir teicneolaíochtaí, a mí-úsáid nó a bhfor-úsáid, le fadhbanna sábháilteachta, moráltachta, eitice, agus mearaithe intinne. ===An ardteicneolaíocht sa ré seo - éabhlóid/réabhlóid nua na heolaíochta=== [[Íomhá:Shadow Hand Bulb large.jpg|mion|225px|An ardteicneolaíocht: lámh róbait Shadow, bolgán solais ina ghlac]] Le blianta anuas, b’fhéidir gurb iad siúd na teicneolaíochtaí atá bunaithe ar an ríomhaire agus an [[teileachumarsáid]], agus iad siúd a bhaineann le cúrsaí [[leigheas|leighis]] agus [[biteicneolaíocht]]a is mó atá ag athrú ó bhliain go bliain agus ag cur isteach ar dhaoine mar indibhidí agus ar an bpobal i gcoitinne. Tugtar ardteicneolaíochtaí ar na teicneolaíochtaí suntasacha is nuaí atá tagtha chun cinn sna réimsí seo le deich mbliana nó mar sin. Sainchomhartha amháin na hardteicneolaíochta is ea athrú leanúnach an-tapa. Feictear an feiniméan céanna seo i ngach uile réimse a dtagann na teicneolaíochtaí seo san áireamh iontu. Tá na córais ríomhaireachta/theileachumarsáide eolais, córais a dhéanann an t-úafás eolais a stóráil, a [[Próiseáil sonraí|phróiseáil]] agus a chur ar fáil, agus é sin go pras ar fud an domhain go léir nuair a bhíonn siad ceangailte leis an n[[Gréasán Domhanda]], chomh huileghabhálach sin go bhfuil "ré an eolais" mar leasainm ar an ré seo. Tagann sé seo san áireamh sa [[tionsclaíocht]], san [[oideachas]], i gcúrsaí leighis, agus fiú i gcúrsaí aíochta. Le déanaí tá úsáid chórais ríomhaireachta/theileachumarsáide sa tráchtáil, tráchtáil leictreonach nó tráchtáil dhigiteach mar a thugtar uirthi, á tuar mar réabhlóid sa siopadóireacht chomh mór le teacht na n-[[Ollmhargadh|ollmhargaí]] tríocha nó daichead bliain ó shin. Mar an gcéanna tá [[cianfhoghlaim]], cianbhaincéireacht, seirbhísí cianchomhairleoireachta agus a lán eile á bhforbairt. Athraithe móra ar obair, ar [[spórt]], ar aíocht agus ar an ngnáthbheatha atá ag tarlú. Do chuid oibre á déanamh níos éasca agus níos giorra, agus breis ama shaoir, ama aíochta nó ama scíthe ag gach éinne, sin, de réir dealraimh, atá os ár gcomhair amach. An bhfuilimid ullmhaithe chuige sin mar shochaí nó mar indibhidí? Más tuilleadh ama a chaitheamh ag breathnú ar an [[teilifís]] a bheidh mar thoradh air seo agus muna bhfuil dóthain áiseanna spóirt agus comhluadair chultúrtha do dhaoine óga agus neamh-óga chun saol taobh amuigh den obair a bheadh réasúnta intleachtach agus a d’ardódh meanma, a bheith acu, ní féidir a rá go bhfuilimid ullmhaithe, ná baol air. ===Teicneolaíocht an eolais san am atá díreach amach romhainn=== Tá dhá phróiseas fhorbartha ar siúl i láthair na huaire maidir leis an [[idirlíon]] agus leis na córais a bhaineann leis, a mbeidh tionchar an-láidir acu ar thionsclaíocht agus ar obair, ar shochaí agus ar dhaoine na nglún atá ag éirí aníos anois. Is é an chéad phróiseas díobh seo ná [[bandaleithead]] an idirlín a bheith á mhéadú an t-am ar fad, chun gurbh fhéidir sonraí a tharchur ag [[minicíocht]] an-ard ar fud an ghréasáin dhomhanda. Go dtí seo, nuair a bhíonn [[móideim]] in úsáid sa bhaile ag duine, is minicíocht nó [[bádráta]] de 56 kHz a bhíonn i gceist, agus uasluach de 56 míle [[giotán]] in aghaidh an tsoicind a bhíonn á láimhseáil ag an gcóras. Is é an sprioc atá ag na soláthróirí ná 300 MHz, nó níos mó, de bhandaleithead a bheith i bhfeidhm taobh istigh de dheich mbliana. Is gá le 30 MHz i gcomhair cainéal amháin teilifíse mar shampla, agus le 300 MHz de bhandaleithead d’fheadfaí níos mó ná deich gcainéal chomhuaineacha theilifíse a sholáthar, nó raon leathan de sheirbhísí cosúil le [[raidió]], [[teileafón]], [[ceol]], teilifís, [[scannán|scannáin]], íomhánna eile eolais le haghaidh mhúineadh scoile nó ollscoile, cumarsáid dhéthreoch idir tomhaltóir agus soláthróir, agus a lán eile, a bheith ar fáil ar fud an domhain. Is é an dara phróiseas atá faoi lánseol anois ná an chomhchlaontacht idir na teicneolaíochtaí digiteacha a sholáthraíonn cláracha teilifíse, teileafóin, ceangail leis an idirlíon, scannáin, ilmheáin, oideachas, agus a lán seirbhísí eile, agus na comhlachtaí a dhéanann freastal orthu siúd. De réir a chéile tá an t-idirlíon ag teacht le bheith níos oiriúnaí do na comharthaí éagsúla sin. Agus tá comhlachtaí á gcruthú a bhfuil na gnóthaí go léir seo mar chúram agus mar tháirgí le díol acu. Gné shuntasach de na forbairtí seo is ea gur faoi stiúir agus faoi chinneadh comhlachtaí ollmhóra príomháideacha idirnáisiúnta atá siad, agus ní faoi rialtais, bíodh siad [[Daonlathas|daonlathach]] nó eile. Nuair a dhéanann boird na gcomhlachtaí seo, [[Microsoft]], [[IBM]], [[Google]], SUN agus eile, cinneadh maidir le teicneolaíocht a fhorbairt agus a chur ar an margadh, is leas a gcomhlachta féin agus ní machnaimh dhaonlathacha nó machnaimh ar leas an phobail i gcoitinne na clocha is mó a bhíonn ar a bpaidríní. Fothoradh fíorshuntasach is ea cur isteach forleathan ar phríomháideachas an ghnáthdhuine. ===Réiteach an ghéanóim dhaonna agus an bhitheolaíocht=== [[Íomhá:Wellcome genome bookcase.png|mion|An Ghéanóm Daonna i bhfoirm leabhar—100 imleabhar ar fad, 1,000 leathanach i ngach ceann díobh agus an cló beag doléite, nach mór—ag an Wellcome Centre i [[Londain]]]] Foilsíodh an [[cód géiniteach]] daonna, leagan amach na ngéinte ar na 46 [[crómasóm]] dhaonna, sna h[[iris]]í údarásacha ''[[Nature]]'' na Breataine agus ''[[Science]]'' na [[SAM|Stát Aontaithe]] i mí Feabhra 2001. Déanadh amach an t-eolas seo ag foirne comhoibritheacha agus foirne iomaíocha ar fud an domhain. Bhí foirne comhoibritheacha maoinithe go poiblí ag rialtais i sé thír i dTionscadal an Ghéanóim Dhaonna agus bhí foireann eile sa chomhlacht phríobháidach Celera Genomics Corporation. Meastar gur fionnachtain bhunúsach stairiúil don chine daonna uile an chéim seo san eolaíocht. Tá 100 milliún milliún [[cill]] i gcorp gach duine agus, istigh i [[Núicléas cille|núicléas]] gach cille acu sin, tá na crómasóim chéanna. Tá 46 crómasóm i ngach chill neamh-ghnéasach sa chorp, dhá chóip de gach cheann de 23 díobh, agus dhá [[X-chrómasóm]] i gcás na mná agus, i gcás an fhir, X-chrómasóm amháin agus [[Y-chrómasóm]] amháin. Oll-[[Móilín|mhóilíní]] de [[DNA]] (aigéad dí-ocsairibeanúicléasach) atá cornaithe go dlúth orthu féin atá i ngach chrómasóm. Cruth dé-héilicse atá ar an móilín DNA agus tá ceimiceáin ar a dtugtar buin dáilte fan gach héilicse díobh sin. Iompraíonn ord na mbun seo an cód géiniteach. Ciallaíonn gach trírín de na buin seo i ndiaidh a chéile géin i gcomhair [[aimínaigéad|aimíonaigéid]] ar leith i gcomhdhéanamh [[próitéin]]e. Ansin iompraíonn sraith leanúnach de thríríní fan an DNA plean iomlán chun próitéin amháin a thógáil. Iompraíonn na crómasóim ina n-iomláine na pleananna chun próitéiní go léir an choirp a chruthú. Feidhmíonn na próitéiní i struchtúr an choirp, agus i [[meitibileacht]] ghinearálta gach cuid ar leith den chorp. Sonraíocht an choirp, mar sin, atá sa ghéanóm. Bíodh is go bhfuil an géanóm daonna déanta amach, ní hionann é sin agus feidhmiú cruinn gach géine a bheith ar eolas fós—níl a leithéid d’eolas ach ar mhionchuid díobh. Níl ach tús curtha leis na feidhmiúcháin a bhainfear as an eolas nua seo, ach cuirfidh sé le hinnealtóireacht ghéiniteach san duine. Leanfaidh an taighde ar an mbunchód agus ar a impleachtaí i gcúrsaí sláinte agus [[galar]] thar na céadta bliain. Ach tá an dóchas ann go ndéanfaidh an dul chun cinn seo diagnóisiú agus leigheas na ngalar géiniteacha agus na ngalar tógálacha i bhfad níos éasca amach anseo. Meastar nach bhfuil ciall fhollasach ach le timpeall 3% den chód, agus an-chuid géinte ann arís agus arís eile. De réir dealraimh níl ach idir 30,000 agus 40,000 géin, bíodh is go mheastaí go raibh timpeall 100,000. Mar chomparáid, tá 13,000 géin ag an g[[cuileog]]. Maidir leis an DNA daonna, níl ach 0.2% de dhifríocht ann idir daoine, agus 4% de dhifríocht ann idir daoine agus [[Simpeansaí|simpeansaithe]], na [[Mamach|mamaigh]] is gaire dúinn daoine. Is deacair a rá cén chiall agus cén fheidhm a bhainfear as na léargais seo agus léargais eile a thiocfaidh amach le himeacht ama. De réir a chéile léireofar géanóim ainmhithe eile agus plandaí agus [[frídín]]í éagsúla. Osclófar deiseanna chun [[innealtóireacht ghéiniteach]] a imirt orthu uile, chun gnéithe inmhianaithe a chothú iontu, torthúlacht mhéadaithe, frithsheasmhacht i gcoinne [[Baictéar|bhaictéar]], éileamh laghdaithe ar [[uisce]], agus a lán eile. Dúiseofar an-chuid ceisteanna nua eitice agus morálta don chine daonna—ceisteanna nár pléadh riamh roimhe seo. Féach chomh doiléir agus atá an t-aighneas polaitiúil maidir le húsáid na hinnealtóireacht géinití chun athrú géiniteach a dhéanamh agus a thástáil i mbarra [[tráta]]í agus [[Biatas|biatais]] sa tír seo agus i dtíortha eile. Nach údar mór díomá é cé chomh rúnda a bhíonn na comhlachtaí ábhartha agus na húdaráis stáit, agus cé chomh heasnamhach agus a bhíonn aon eolas a eisíonn siad ar an obair seo? Agus nach údar mór díomá é cé chomh tostach agus a bhíonn lucht eolach na dteicneolaíochtaí seo? ===Dearcadh an rialtais in Éirinn maidir le hardteicneolaíochtaí=== Le deich mbliana anuas is tionsclaíocht atá bunaithe ar an ardteicneolaíocht leictreonach is mó a chuir le fás agus forbairt na fostaíochta sa tír seo. I láthair na huaire, is tionscail mar seo a tháirgeann níos mó ná trí cheathrú de dhéantúsaíocht na tíre. Ní haon ionadh mar sin go bhfuil an Rialtas faoi cheangal an bóthar céanna seo a leanúint agus an tír ina hiomláine a chur faoi cheangal glacadh go hoscailte le ré an eolais agus a todhchaí a thógáil ar an mbunsraith sin. Bhunaigh an Rialtas Comhairle na hÉireann um Eolaíocht, Theicneolaíocht agus Nuálaíocht in 1996, le cabhair a thabhairt don stát chun impleachtaí an chinnidh seo a dhéanamh amach, agus chun dul i ngleic leis an ardteicneolaíocht agus chun na forbairtí is suntasaí a thagann chun cinn sa teicneolaíocht ó thaobh deiseanna tionsclaíochta de a aithint go luath chun sochar a bhaint astu thar cheann an phobail. Maidir leis seo, is spéisiúil agus is tábhachtach gur cheangail an Rialtas an nuálaíocht agus an tionscalaíocht nua le heolaíocht agus le teicneolaíocht i dtodhchaí na tíre. Creideann an Rialtas gur fearr don tír nuálaíocht agus tionscail nua a bhunú ar an ardteicneolaíocht ná ar teicneolaíochtaí eile—agus cuirfear béim na hinfheistíochta Rialtais sa treo sin amach anseo. Rinne an Chomhairle seo staidéar cuimsitheach fadbhraithnitheach ar éabhlóid na dteicneolaíochtaí sa deich mbliana seo chugainn nó mar sin agus leag béim ar na forbairtí agus na deiseanna a d’fhéadfadh tarlú in ocht réimse—ceimiceáin agus cógascheimiceáin, teicneolaíochtaí an eolais agus na teileachumarsáide, ábhair agus modhanna déantúsaíochta, [[sláinte]], biteicneolaíochtaí agus eolaíochtaí an bheatha, [[acmhainní nádúrtha]], [[fuinneamh]], [[iompar]] agus lóistíocht, agus tógáil agus [[infreastruchtúr]]. Bhí moltaí fadtéarmacha maidir le gach ceann de na réimsí seo i dtuairisc na Comhairle agus tá cuid mhaith díobh seo á cur i bhfeidhm de réir a chéile sa Phlean Forbartha Náisiúnta, 2000–20066, agus an-chuid taighde bhunúsaigh á maoiniú in ollscoileanna agus institiúidí ar fud na tíre ar na hábhair seo. ===Cad is féidir a dhéanamh mar sin?=== Ar slí is intuigthe polasaithe an Rialtais maidir le hardteicneolaíochtaí. Ag an am céanna is gá a admháil agus a thuiscint gur beag an tionchar atá agus a bheidh ag an tír seo ar a saothrú siúd. Le fírinne, bíonn siad ag teacht isteach ina dtonnta tuilteacha gan staonadh agus, le geilleagar oscailte, is mar sin a bheidh amach anseo. Ní mór dúinn glacadh leis sin, agus an deis a thapú chun bheith réidh an oiread leasa agus is féidir a bhaint as agus aon droch-thorthaí ar an tír a sheachaint an oiread agus is féidir. Is annamh, áfach, gur go cothrom a dháiltear na dea-thorthaí nó a fhulaingítear na droch-thorthaí. Má tá ceacht le baint ón stair, den chuid is mó is iad siúd a bhfuil d’acmhainní acu cheana féin a bhfaigheann na dea-thorthaí, agus is lú ar fad aon bhuntáiste a bhfaigheann siad siúd atá ar an ngannchuid roimh ré. Tá an baol ann go leathnófar an scoilt aicmeach idir na saibhre agus na daibhre, nách aon dóithín anois é. Mar sin, ar bhealaí éagsúla, tá an ardteicneolaíocht ina bagairt don tír seo agus dár n[[daonlathas]]. Táimid beagnach go hiomlán spleách ar ardteicneolaíochtaí a shaothraítear ag comhlachtaí príobháideacha i dtíortha eile, gan mórán cumais, go dtí seo ar aon chuma, tionchar ar fiú trácht air a imirt orthu. Tá na hardteicneolaíochtaí ag athrú ár sochaí agus an baol ann nach bhfuilimid ag ullmhú a dhóthain chun na droch-thorthaí sóisialta is measa a sheachaint. Agus d’fhéadfadh deacrachtaí doimhne sóisialta sa tír a dhéanamh níos measa fós le héabhlóid na hardteocneolaíochta in Éirinn. Téann na baoil agus na fadhbanna seo go croí an daonlathais agus cuireann dúshlán trom faoin gcóras polaitíochta anseo. Is cinnte gur gá glacadh leis gur bunúsach an eolaíocht agus an teicneolaíocht do shaol an lae inniu agus don saol romhainn amach. Mar sin is ceart agus is gá go mbeadh an t-eolas agus an tuiscint ar na teicneolaíochtaí, ní hamháin ag na saineolaithe ach ag cuid mhór de ghnáthdhaoine na tíre. Ní ceart go mbeadh an t-eolas sin agus a impleachtaí ceilte a bheag nó a mhór ar dhaoine. Is íorónta, sa chomhthéacs seo, go bhfuil titim thubaisteach go leor le blianta anuas ar líon na ndaltaí a dhéanann staidéar ar na heolaíochtaí bunúsacha, ar [[Fisic|Fhisic]], [[Ceimic|Cheimic]] agus [[Matamaitic|Mhatamaitic]] ag an Ardleibhéal san [[Ardteistiméireacht]]. Ar an dul céanna tá líon na mac léinn a théann leis na h-eolaíochtaí crua seo agus le h[[innealtóireacht]] ag an tríú leibhéal ag dul i laghad freisin. Mar sin níl dabht ach go bhfuil géarchéim chugainn ó thaobh táirgeadh teicneolaithe i gcomhair na déantúsaíochta ardteicneolaíochta amach anseo. Agus bí cinnte go bhfuil géarchéim chugainn freisin maidir le tuiscint agus mí-thuiscint an phobail ar na teicneolaíochtaí. Tá gá le feachtas polaitiúil, follasach, dian, chun feabhas a chur ar an scéal seo. Chun an pobal a ullmhú do na hardteicneolaíochtaí, ní mór díriú isteach ar ullmhú luath na bpáistí agus ag an am céanna ar ullmhú agus múineadh an phobail ina iomláine. Tá tosú á dhéanamh eolaíocht agus teicneolaíocht a tharraingt anuas i siollabas na bunscoile, ach an bhfuil na múinteoirí dóthain oilte chuige sin agus an bhfuil spás a chruthú sa churaclam ? Conas is féidir dul i ngleic leis an bhfadhb seo sna meánscoileanna? Tá na siollabais á n-athbhreithniú le blianta ach den chuid is mó ní bunúsach na hathruithe agus na feabhsuithe a rinneadh orthu. Rinneadh athbhreithniú ar chóras na bpointí Ardteistiméireachta freisin, ach go dtí seo níor réitíodh an bhunfhadhb gur féidir leis an meán-dalta scór níos fearr a bhaint amach in ábhair áirithe ná sna h-eolaíochtaí crua (Ceimic, Fisic, Matamaitic), fiú nuair a dhéanann sí/sé an obair chéanna sa dá chás. An féidir na siollabais a scagadh agus a fheabhsú chun na hábhair dheacra a dhéanamh níos mealltaí do na daltaí? Mar shampla, tá an smaoineamh ag teacht chun cinn s[[na Stáit Aontaithe]] gur cheart leasaithe a dhéanamh ar mhúineadh na n-ábhar seo sna meánscoileanna. Oideachas leathan ar eolaíocht/ teicneolaíocht don aos óg atá á mholadh, le béim ar thaiscealadh agus ar fhionnachtain in ionad ar fhoghlaim de ghlanmheabhair. Meastar gurbh fhearr curaclam fócasaithe a bheith in úsáid, le téacsleabhair mhaithe éifeachtacha, agus gan na ranga a bheith rangaithe ina n-ardleibhéal agus ina n-íseal-leibhéal mar a tharlaíonn go minic anois. Moltar measúnaithe a bheith bunaithe ar ghníomhartha in ionad a bheith bunaithe ar fhrithshruthú. Moltar freisin an múineadh a bheith bunaithe an oiread agus is féidir ar réamhthuairimí na ndaltaí ar eolaíocht/ teicneolaíocht, chun bealach éasca a fháil ar thuiscint agus ar mheon na ndaltaí. Tá seans go bhfuil smaoineamh ansin ar bhealaí chun teicneolaíochtaí a mhúineadh agus a fhoghlaim níos éifeachtaí amach anseo sa tír seo freisin. Tá an Rialtas ag cur an-chuid acmhainní isteach sna hinstitiúidí ardoideachais chun taighde a fhás agus cumas chun taighde a chothú, maidir le heolaíocht agus teicneolaíocht. Is gá an straitéis seo a choimeád ar siúl freisin chun an tír agus pobal na tíre a ullmú do thodhchaí na hardteicneolaíochta. Ach chomh maith leis sin, ní mór bealaí a dhéanamh amach chun go n-oibreodh an pobal i gcoitinne a thionchar eolach ar na teicneolaíochtaí—chun smacht, eitic, moráltacht agus luachana inghlactha a bhualadh ar na teicneolaithe, agus ar na tionsclóirí agus na polaiteoirí a dhéanann na príomhshocruithe maidir le feidhmiúcháin na dteicneolaíochtaí. Is dúshlán nach beag eile é sin do na páirtithe polaitiúla agus don chóras daonlathach in Éirinn. Is dúshlán ollmhór é don ghnáthdhuine sa tsráid. == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Teicneolaíocht|*]] jw8zonp7fe9pbosevxfdtpa3ecajzgs 0 5324 1318605 1317125 2026-06-27T01:05:35Z Miksolwf 75344 https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI 1318605 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI [[Íomhá:Philbar 3.png|mion|Plato, Kant, Nietzsche, Buddha, Confucius, Averroes]] Is éard atá san '''fhealsúnacht''' ná iarracht ar dhul amach ar an [[saol]] agus brí a bhaint as trí réasúnaíocht agus trí dhíospóireacht. Ní hionann an tuigsint atá ag fealsúna ar an saol i ngach aois, ach is gnách go mbíonn tionchar smaointeoirí na gcéadta caite le haithint sna scoileanna fealsúnacha is déanaí, fiú más le fonn sáraíochta é. Tagann an focal [[Gaeilge|Gaelach]] ó fhocal [[Sean-Ghréigis]]e, "'''φιλοσοφια'''" ("philosophia"), a chiallaíonn "grá don eolas", agus ba iad na Gréagaigh ([[Sócraitéas]] agus [[Eipiciúras]], mar shampla) a bhunaigh traidisiún na fealsúnachta in Iarthar Eorpa. ''Fealsamh'' a thugtar ar dhuine a bhíonn ag plé le fealsúnacht, ach is iomaí dearcadh agus modh anailísithe a d'fhéadfadh a bheith ag fealsúna an lae inniu. [[Íomhá:Sanzio_01_Plato_Aristotle.jpg|thumb|right|270px|[[Platón]] (''ar thaobh na láimhe clé'') and [[Arastotail]] (''ar thaobh na láimhe deise''): cuid de "Scoil na hAithine". [[Raffaello Sanzio]] (1509) a rinne.]] == Nádúr na fealsúnachta == D'fhéadfadh an fhealsúnacht í féin a chur in iúl ar thrí shlí: :* mar léiriú cuimsitheach :* mar mhachnamh ar an saol agus ar eiseadh an duine :* mar cheistiú. Pé aidhm a bheadh ag an bhfealsamh – breith ar an bhfírinne, an maitheas nó an áilleacht a thuiscint – ní foláir dó dianmhachnamh a dhéanamh agus a chuid barúlacha a chur i gcomórtas le barúlacha daoine eile. Níl ábhar machnaimh ar leith ag an bhfealsúnacht, murab ionann is na [[Eolaíocht Shóisialta|heolaíochtaí daonna]], na [[Eolaíocht Nádúrtha|heolaíochtaí nádúrtha]] agus na [[matamaitic|heolaíochtaí foirmiúla]], disciplíní a bhfuil dlúthbhaint ag an bhfealsúnacht leo. Tá gaol ag an bhfealsúnacht leis an [[loighic]], leis an [[eitic]], leis an [[meitifisic]], le teoiric an eolais agus eile. Nascadh na brainsí bunúsacha úd le disciplíní eile - fealsúnacht na n-eolaíochtaí, fealsúnacht na hintleachta, an [[Antraipeolaíocht|antrapeolaíocht]] fhealsúnach, an [[aeistéitic]], fealsúnacht an dlí agus fealsúnacht na teanga. == Modhanna fealsúnachta == Chun comharthaí sóirt na fealsúnachta a aithint, ní mór a thuiscint céard iad na modhanna agus na prionsabail nach mbaineann léi. Ní dual don fhealsúnacht an modh trialach, rud a dhealaíonn amach ón bhfisic nó ón mbitheolaíocht í. Ba dhóigh le fealsúna áirithe, ar nós [[Immanuel Kant|Kant]] agus [[Ludwig Wittgenstein|Wittgenstein]], gur cuid dhílis den fhealsúnacht an easpa trialach seo. Is beag aird a thugann an fhealsúnacht ar na fíricí iontu féin, cé nach ionann sin agus a rá nach gcuireann sí bunfhíricí áirithe san áireamh. Ní úsáidtear siombailí foirmiúla, cé go raibh fonn ar [[Leibniz]] fadhbanna fealsúnacha a fhuascailt le loighic éigin uilíoch. Fiú má bhaineann an fhealsúnacht anailíseach feidhm as an loighic mhatamaiticiúil, is trí theanga nádúrtha a chuireann sí í féin in iúl. Fágann sin gur de réir airíonna eile atá an fhealsúnacht le sainmhíniú. De réir sainmhíniú áirithe atá in úsáid faoi láthair, is criticeas í an fhealsúnacht. Ní sainmhíniú diúltach ar fad é, ós áil leis an bhfealsamh dearbhuithe nua a chumadh, eolas neamhchruinn a cheartú, míthuiscintí coitianta a shoiléiriú agus earráidí na fealsúnachta féin a chealú. Sa ré nua-aoiseach, is é [[Descartes]] is fearr a sheasann don dearcadh sin i leith na fealsúnachta, agus barúil aige nach mbíonn eolas gan amhras. Deirtear gurb é gnó na fealsúnachta coincheapa a chumadh le dul amach ar an réaltacht, rudai a shoiléiriú agus a mhionscrúdú, agus débhríochtaí na gcoincheap a scagadh. Is fada eolas ag fealsúna ar na fadhbanna a bhaineann le débhríochtaí teanga, fadhbanna a bhfuil an fhealsúnacht anailíseach sáite iontu. == Fadhbanna agus modhanna == Caithfidh an fhealsúnacht féin a shocrú cén teorainn atá idir modhanna agus ábhar, cé go bhfuil dlúthcheangal eatarthu. Bíonn an fhealsúnacht ag filleadh uirthi féin, ag dul amach uirthi féin, nó, lena rá níos cruinne, ag scrúdú na modhanna eolais uile (tuairimí, an ealaín, smaointe eolaíocha agus eile) go réasúnach. Fágann sin gur disciplín déaduchtach agus intleachtúil í an fhealsúnacht nach bhfuil i dtuilleamaí iomfheasa ná tuairimí suibíochtúla. Is í an fhealsúnach toil na réasúnaíochta ón uair a scar na [[réamhShocraitéasaigh]] leis an dearcadh reiligiúnda. Riamh ó shin tá na fealsúna tugtha don tsoiléire agus don chruinneas, rud nár bhac ar fhealsúnacht an lae inniu an réasún féin a dhianscrúdú: [[Friedrich Wilhelm Nietzsche|Nietzsche]], [[Martin Heidegger|Heidegger]] agus [[Theodor W. Adorno|Adorno]]. == An modh ann féin == Is éard atá sa Mhodh treoracha áirithe a theastaíonn chun gníomh a chur i gcrích – feidhmiú casta comhchoitianta, b’fhéidir, dála pobal a rialú nó fadhb theoiriciúil a fhuascailt. Ó thaobh na staire de, ní féidir ceist an mhodha a scaradh ó cheist an deimhnithe sa mhachnamh. Is dóigh le Sócraitéas go gcaithfear cloí le rialacha áirithe agus eolas á lorg mar a dhéantar i ngach ceird eile. Tá ceangal idir an t-eolas agus an dóigh a dtagtar ar an eolas. Is ceart d'fhealsúna earráidí a sheachaint agus smaointe á scagadh, go háirithe earráidí a bhaineann le claontuairimí agus le foshuímh. == An fhealsúnacht mar nós beatha == Is minic a chuimhnítear ar an bhfealsúnacht mar nós beatha seachas mar mheabhrú teoiriciúil. Déanann an fealsamh é féin a iompar ar nós áirithe seachas ceisteanna teibí a chíoradh, rud a fhágann go bhfuil tionchar an smaoinimh le haithint ar bheatha an duine. Dá bhrí sin measann fealsúna éigin go gcaithfidh siad daoine eile a chur ar bhealach a leasa. Is féidir cuspóir comhchoiteann agus polaitiúil féin a dhéanamh de nós pearsanta. Féadann fealsamh cuideachta chuí a tharraingt chuige féin. Ach ní gá go ndéanfadh fealsamh faillí i bhfadhbanna teoiriciúla. An chríonnacht úd (nó lena rá níos beaichte, an ''sophia'') is áil leis an bhfealsamh a bhaint amach, is oilteacht freisin í. Tá a fhios ag an bhfealsamh, de réir an traidisiúin a bhunaigh Sócraitéas, conas a chaithfidh sé é féin a iompar, agus a fhios aige conas údar a chur leis. Iarrann Sócraitéas ar a chomhchainteoirí údar réasúnach a chur lena mbreithiúnas. Féadann an réasúnaíocht riachtanach sin bunús eolaíoch a thabhairt leis an bhfealsúnacht. Ghlac a lán fealsamh de chuid na [[an tSean-Ghréig|Sean-Ghréige]], ar nós [[Eipiciúras|Eipiciúrais]], leis an dearcadh seo. Is iomaí fealsamh a shíl nár nós beatha í an fhealsúnacht ach obair intleachtúil: níl aon amhras ná gur mar sin atá an scéal inniu i gcúrsaí léinn agus taighde. [[Íomhá:David - The Death of Socrates.jpg|thumb|deas|270px|''Bás Shócraitéas''. [[Jacques-Louis David]] (1787) a rinne. Tá Sócraitéas fealsamh ar tí deoch nimhe (muing mhear) a ól.]] == Fealsúnacht na Meánaoise agus a hoidhreacht == Is í fealsúnacht na Meánaoise bunús an léinn Chríostaí in Iarthar Eorpa. Is amhlaidh gur shealbhaigh scoláirí Críostaí na húdair Ghréagacha, go háirithe Platón agus Arastotail. Sholáthair fealsúnacht Arastotail córas intleachtúil agus flúirse tráchtaireachta, agus aisti a fáisceadh an scolaíochas, scoil ar mhian léi an diagacht agus an fhealsúnacht a chur in oiriúint dá chéile. Trí údair Laidine, trí aistriú ón nGréigis agus trí thráchtaireacht Arabach a rinneadh an t-athshealbhú sin. Is fiú a chuimhneamh go ndeachaigh fealsúnacht an Iarthair, an fhealsúnacht Ioslamach agus an fhealsúnacht Ghiúdach i bhfeidhm ar a chéile ar feadh na tréimhse seo. == Tréithe na fealsúnachta Meánaoisí == Is féidir a rá go raibh dhá thréimhse mhóra ann: === An Ard-Mheánaois (ón 6ú haois go dtí an 10ú haois) === I rith na tréimhse sin ní raibh in Iarthar Eorpa ach coillte agus páirceanna, mórán. Sna mainistreacha a tháinig an léann chun cinn sna mainstreacha, taobh amuigh de na bailte móra, de réir riail [[Naomh Beinidict]], riail a raibh saothar intleachtúil ceangailte di agus a chuir na manaigh ag tras-scríobh na seanúdar. Sna scoileanna manachúla a bhí teacht ar scoth an léinn mheánaoisigh. I leabharlanna na mainistreacha a bhí na príomhúdair Laidine le fáil, cé nach mbíodh ann ach cúpla céad leabhar ar a mhéad. Bhí eolas éigin ar fhealsúnacht na Gréige, mar bhí Platón á aistriú go Laidin agus á léamh. Ní raibh fáil ar shaothar Arastotail fós, lasmuigh den mhéid de a tháinig anuas trí Phloitín, trí Agaistín agus trí Iseadór Sheiville. Ba é Bede, Sasanach, a bhunaigh, sa 7ú haois, na saorealaíona (''septem artes liberales'') agus a rinne staidéar ar leith ar an reitric agus ar an dialachtaic, ag leanúint lorg na nGréagach. Bhí Platón á léamh i gcúirt Shéarlais Mhóir, a bhuíochas sin ar scoláirí ar nós [[Alcuin]]. Bhláthaigh saothar na bhfealsúnaithe nuaphlatónacha, dála an Éireannaigh [[Johannes Scottus Eiriugenus]] (''Eoin a rugadh in Éirinn''). Mhairfeadh an scoil sin go dtí an Mheánaois Íochtarach, agus as sin amach mar Agaistíneachas. Sa seansaol bhí an fhealsúnacht bunaithe ar cheisteanna agus ar fhreagraí, córas dialachtaiceach a bheartaigh Séanan Éilé, fealsamh réamhShocraitéasach. Mheath an córas sin agus roinnt saorealaíon eile in Iarthar Eorpa tar éis ionradh tubaisteach na Lochlannach. D'éirigh leis an manach [[Gerbert d'Aurillac]] an léann a athmhúscailt, go háirithe trí fhealsúnacht Arastotail a shaothrú. Thug sé dhá bhliain sa Chatalóin sa chuid deireanach den 10ú haois, i mainistir nárbh fhada ó Bharcelóna, é ag déanamh staidéir ar shaothar Arastotail, ar an matamaitic agus ar an réalteolaíocht, agus ag baint tairbhe as léann na Moslamach, dream a raibh an chuid ba mhó den Spáinn faoi smacht acu. Bhain sé amach Réims na Fraince ansin gur chuir sé an dialachtaic agus an ''quadrivium'' (ailgéabar, céimseata, réalteolaíocht, ceol) á múineadh i scoil na hardeaglaise: go háirithe an ailgéabar. Bhí tuiscint an-soiléir aige ar rangú na fealsúnachta. Rinneadh Pápa de faoin ainm Silveastar II. === An Mheánaois Íochtarach (ón 11ú haois go dtí an 15ú haois) === Chuathas i mbun saothar Arastotail a aistriú arís sa 11ú haois, ach níor eagraíodh an obair i gceart go dtí na blianta idir 1120 agus 1190. ==== An 11ú haois ==== Sa 11ú haois ba mhó ná riamh an tábhacht a bhí leis an dialachtaic i gcúrsaí léinn, rud a d'fhág lucht dialachtaice agus lucht frithdhialachtaice in adharca a chéile. Shíl lucht dialachtaice gurbh fhéidir rúndiamhra na Críostaíochta a mhíniú go réasúnach le loighic Arastotail. Dúirt a naimhde go raibh an dialachtaic i mbaol na rúndiamhra úd a mhilleadh, agus chuir siad rompu an creideamh, údarás na bPápaí agus údarás na gComhairlí a chosaint. Ba é saothar Anselm Chanterbury ba mhó éifeacht sa tréimhse sin agus daoine ag iarraidh léargas a fháil ar an gcaidreamh idir réasún agus creideamh. ==== An 12ú haois ==== Leanadh de shaothrú agus de shaibhriú na dialachtaice sa 12ú haois, obair a shíolraigh an scolaíochas sa 13ú haois. Saothraíodh an loighic agus an ghramadach thuairimeach freisin agus rinneadh uirlisí diagachta díobh (féach [[Alain de Lille]]). Sa 12ú haois a buanaíodh [[An tUilíochas|argóint na n-uilithe]] idir na [[réalaí|réalaithe]] agus na n-[[ainmníoch]]. Is beag eolas atá againn orthu inniu seachas ar ainmneacha [[Roscelin de Compiègne]] agus [[Guillaume de Champeaux]], máistrí [[Abélard]], an t-ainmníoch agus an dialachtaiceach ba mhó. Níorbh é dianchíoradh na loighce an t-aon ghnó intleachtúil amháin a bhí ar siúl sa 12ú haois. Bhí dhá scoil mhanachúla ann: * Rinne scoil Chartres, a bhunaigh Gerbert d'Aurillac tríd an scoláire [[Fulbert de Chartres|Fulbert]], fealsúnacht nádúrtha a bheartú a raibh baint aici le saothrú na n-eolaíochtaí agus na dteicnící agus a chealódh scéim thraidisiúnta an "quadrivium" faoi dheireadh. * Bhí baint ag scoil Saint-Victor, a bhunaigh [[Guillaume de Champeaux]] sa bhliain 1108, leis an misteachas tuairimeach, misteachas a chleachtadh Cistéirsigh dála [[Bernard de Clairvaux]] agus [[Guillaume de Saint-Thierry]]. Réitigh na scoileanna seo an bealach chun ollscoileanna a bhunú - Bolóin ar dtús, ansin Páras agus Oxford (an ollscoil ab ansa leis na hÉireannaigh). I ndeireadh an 12ú haois d'aistrigh Anraoi Aristippe Leabhar IV de Mhéitéara Arastotail ó Ghréigis go Laidin, tar éis do Ghearóid Chreimeona Leabhair I-II a aistriú ó Araibis. Chuir Alfred de Shareshal gluaiseanna leis an téacs seo, agus d'aistrigh trí chaibidil "bhreise" ó Araibis - ''De mineralibus'' [[Avicenna]] (Ibn Sina). Ar an dóigh seo d'fhill an eolaíocht Arastotaileach ar an Iarthar. Sa tréimhse seo rinneadh teagasc aithreacha na hEaglaise agus na gComhairlí a chur in eagar. Sholáthair [[Pierre Lombard]] ''Liber de Sentencia'', saothar a bhí mar bhunábhar ag múinteoirí diagachta go dtí deireadh na Meánaoise. As eagrú sin na diagachta a tháinig achoimrí diaga na haoise dár gcionn. Sa dara leath den 12ú haois tháinig raidhse aistriúchán amach, ó Toledo tar éis do na Críostaithe an Spáinn a ghabháil, agus ón Iodáil ina dhiaidh sin. Sa tír úd a d'fhoilsigh grúpaí asitritheoirí téacsanna diaganta (cuireadh Laidin ar an gCórán féin) agus eolaíocha (saothair chéimeata agus ailgéabair), agus mórán saothar fealsúnach: Arastotail, Proclas, agus tráchtais le [[Al-Kindi]] agus [[Al-Farabi]]. D'aistrigh [[Gondisalvi]] saothair le hAvicenna, [[Al-Ghazali]] agus [[Salomon Ibn Gabirol]]. Cé nach raibh na saothair seo go léir ina mbuntéacsanna, chuir siad ar fáil a lán de shaothar Arastotail ón Arabais, ábhar ar cuireadh cuma nuaphlatónach air. Sa [[an tSín|tSín]], d'fhorbair [[Zhu Xi]] an [[nua-Chonfúiceachas]]. Bhí rian a smaointe ar dhearcadh stát na Síne ar feadh 700 bliain. ==== An 13ú haois ==== As fealsúnacht Arastotail, mar sin, a d'eascair modh nua fealsúnach: an scolaíochas. Is é an bonn a bhí léi roinnt saothar le hArastotail a bhailigh [[Thomas Aquinas|Tomás Acuineas]] agus fealsúna eile de chuid Ollscoil Pháras de réir a chéile. Rangaíodh iad ina n-aicmí: loighic, fisic, meitifisic, eitic, polaitíocht, fileatacht. Ach bhí fadhb mhór ag baint le hathshamhlú shaothar iomlán Arastotail sa mhéid nach ndearna sé tagairt ar bith don chreideamh Críostaí. Ach faoi lár na haoise bhí an tArastotaileachas curtha in oiriúint don Chríostaíocht, comhtháthú ollmhór Tómasach nach gcreidfeá ach chomh deacair leis. Ghlac lucht páirte na nDoiminiceach leis gan mhoill ach dhiúltaigh lucht páirte na bProinsiasach dó de ghrá Agaistín, agus ba rogha le daoine eile Avicenna nó [[Averroës]] (Ibn Rushd) thar aon údarás eile. Lean imreas intleachtúil nár chríochnaigh nó gur dhamnaigh Easpag Pháras 219 tairiscint de chuid Arastotail agus Avicenna ar chúiseanna nach léir anois. Cuireadh an teagasc Tómasach ar fionraí go dtí an bhliain 1285 agus lucht frithThómasach ag cruinniú nirt go díograiseach. Fáisceadh scoileanna nua as an bhfreasúra sin i dtús an 14ú haois agus iad bunaithe ag máistrí Proinsiasacha: [[Duns Scottus]] agus [[Uilleam ó Occam]]. ==== An 14ú haois ==== ==== An 15ú haois ==== == An ré nua-aoiseach (ón 16ú haois go dtí an 21ú haois) == === Ón 16ú haois go dtí an 19ú haois === Sa bhliain 1447 scar Ollscoil [[Lováin]] teagasc na diagachta ó theagasc na fealsúnachta, rud a bhí ina chomhartha ar dheireadh na fealsúnachta meánaoisí. Mhair na seanscoileanna go fóill ach bhí siad gan fuinneamh, rud ba léir faoin 16ú haois. Sa 17ú haois ba léir nach raibh an scolaíochas in ann an fód a sheasamh i gcoinne an eolais a bhí á bhaint as trialacha fisice; d'fhág scéal [[Galileo Galilei|Ghalileo]] go háirithe smál air, agus bhí [[René Descartes|Descartes]] an-dian riamh ar a sheanmháistrí agus ar fhealsúnacht Arastotail. In ''Les Principes de la philosophie'', saothar a tháinig amach sa bhliain 1644, .mhol sé go rangófaí an t-eolas mar mheascán fealsúnachta agus eolaíochta. Bhí an lochtú seo i dteann a réime sa 19ú haois, nuair a d'fhógair [[Auguste Comte]] nach raibh suim ar bith aige sa mheitifisic, agus dúil aige i dteoiricí fealsúnacha an 17ú haois agus an 18ú haois (Descartes, [[David Hume|Hume]], [[Nicolas de Condorcet|Condorcet]]). Caitheadh amhras ar dhearfachas Compte féin nuair a tháinig an éipistéimeolaíocht ar an saol. Idir an dá linn bhí doicheall roimh Arastotail ar dhá chúis: :* An geolárnachas, ábhar ar chuid d'eolas an domhain é lena linn, sa 5ú haois BC. :* A mhíniú ar an ngluaiseacht, míniú a bhain leis an eitic. Cé is moite de neamhéifeacht éigin i gcúrsaí tástála agus de dhamnuithe éigin nach furasta a thuiscint inniu, chuir fhealsúnacht na meánaoiseanna bonn intleachtúil le sibhialtacht an Iarthair. Chuir sí féin agus sibhialtacht an Ioslamachais machnóirí móra an tSeanreachta (Platón, Arastotail agus eile) ar fáil. Ach níor leor léi an machnamh Gréagach a chur in oiriúint don Chríostaíocht, ós rud é gurbh éigean di a dhéanamh amach cén ceangal a bhí idir réasún agus creideamh. Inniu, ar ndóigh, is deacair glacadh le réiteach na meánaoiseanna – an réasún a chur faoi bhráid an chreidimh agus an fhealsúnacht a fhágáil faoi smacht na diagachta. Ach thug an fhealsúnacht mheánaoiseach iarracht rathúil ar dhá bhealach machnaimh ó fhoinsí difriúla a thabhairt le chéile, agus is géire a d'iniúch sé nádúr an réasúin agus teorainn na tuisceana ná mar a rinne na Gréagaigh riamh. D’fhéadfaí a rá go raibh toradh an iniúchtha sin róbhriathartha, rótheibí, agus go raibh sé dall ar an tástáil. Mar sin féin, bhí an t-iniúchadh sin (a rinneadh i Laidin fhíortheibí) ar na cúiseanna ba mhó le haontú intleachtúil na hEorpa faoi scáth na Críostaíochta. An cruthú “ex nihilo,” an tsaoirse mheitifisiceach agus mhorálta, an indibhidiúlacht, an saol atá le teacht, smaointe nárbh eol do na Gréagaigh, tháinig siad isteach san fhealsúnacht agus chlaochlaigh í. D’eascair siad as an Meánaois agus shealbhaigh an machnamh nua-aoiseach, rud a d'fhág a rian orainn go léir, a bheag nó a mhór. Leis an gCríostaíocht a bhaineann na smaointe seo, gan amhras, ach ní léise a bhaineann siad ar fad. Sin é an fáth ar tháinig bláth orthu lastall den scolaíochas, le linn Athbheochan an Léinn agus lenár linn féin. Is fealsúnacht Chríostaí í fealsúnacht na Meánaoiseanna, fiú más scéal conspóideach é sin i gcónaí, agus ní féidir í a scaradh óna haimsir féin. === Fealsúnacht chomhaimseartha (ó c. 1900 i leith) === Tríd is tríd, disciplín gairmiúil is ea an fhealsúnacht anois agus é á chleachtadh sna hollscoileanna. Cíorann speisialtóirí an t-ábhar le speisaltóirí eile, agus tá méadú as compás tagtha ar na foréimsí. Ní féidir le haon duine amháin dul amach ar an iomlán.<ref>Soames, Scott: ''Philosophical Analysis in the Twentieth Century'', iml. 2, lch 463.</ref> I saol an Bhéarla is í an fhealsúnacht anailíseach a bhí i dtreis ar feadh an chuid is mó den fhichiú haois. Sa chéad chuid den aois ba scoil í a bhí an-chosúil leis an bh[[posaitíveachas loighciúil]], agus barúil aici gurbh fhéidir fadhbanna fealsúnacha a fhuascailt trí aird a thabhairt ar loighic agus ar úsáid teanga. Sa dara cuid den aois tháinig a lán tuairimí difriúla i réim agus gan de cheangal eatarthu ach rian an tionchair stairiúil agus aird ar an tsoiléire. Déanann an fhealsúnacht thrialach fadhbanna a athscrúdú le modhanna taighde na heolaíochta sóisialta. Ní raibh aon scoil ar leith i réim i Mór-Roinn na hEorpa. Thréig lucht an phosaitíveachais loighciúil lár na hEorpa sna tríochaidí agus sna daichidí, agus riamh ó shin tá lorg an léinn dhaonna ar an bhfealsúnacht ann: [[feiniméineolaíocht]], [[eiseachas]], [[heirméineotaic]], [[teoiric chriticiúil]], [[struchtúrachas]] agus [[iarstruchtúrachas]]. Ag seo cuid d'fhealsúna móra an fichiú haois: * [[Jacques Derrida]], ar tugadh "[[díthógáil]]" ar an dianscrúdú a rinne sé ar stair na fealsúnachta.<ref>Internet Encyclopedia of Philosophy [http://www.iep.utm.edu/derrida/].</ref> * [[Jürgen Habermas]], a d'fhéach leis an teoiric chriticiúil a chur tosaigh mar dhearcadh normatach i leith na réasúnaíochta mar chumarsáid idéalach.<ref>James Bohman, Stanford Encyclopedia of Philosophy [http://plato.stanford.edu/entries/habermas/].</ref> * [[Martin Heidegger]], a bhain tairbhe as smaointe Kierkegaard, Nietzsche agus Husserl chun ointeolaíocht a phlé i bhfianaise an eiseachais.<ref>Raymond Geuss, in Thomas Baldwin (ed.), ''The Cambridge History of Philosophy 1870-1945'' (Cambridge University Press, 2003).</ref> * [[Edmund Husserl |Edmund Husserl]] is mó a bhunaigh an fheiniméaneolaíocht, agus chuaigh sé i bhfeidhm go mór ar [[Martin Heidegger |Heidegger]] agus ar fhealsúnacht na hEorpa.<ref>[http://plato.stanford.edu/entries/husserl/</ref> * [[Bertrand Russell]], a rinne obair nua i gcúrsaí loighce agus a chuidigh le fás na fealsúnachta anailísí dá bharr.<ref name="stanford">Stanford Encyclopedia of Philosophy, [http://plato.stanford.edu/entries/russell/ "Bertrand Russell"].</ref> * [[Ludwig Wittgenstein]], a d'fhág rian mór ar an bposaitíveachas loighciúil agus ar fhealsúnacht na gnáthchainte.<ref>Avrum Stroll, ''Twentieth-Century Analytic Philosophy'' (Columbia University Press, 2000).</ref> * [[Michel Foucault]], a d'fhorbair fealsúnacht iar-nua-aoiseach na staire, na cumhachta, an fhaireachais, agus na gnéasachta. * [[Simone de Beauvoir]], bunaitheoir na fealsúnachta [[Feimineachas|feiminí]] * [[Frantz Fanon]], fealsamh frithchoilíneach * [[Judith Butler]], a chruthaigh teoiric "gender performativity" (féinléiriú de réir inscne) * [[Jacques Lacan]], [[Síocanailís|síocanailísí]] a raibh tionchar aige ar an [[iarstruchtúrachas]] == Tagairtí == {{reflist}} == Féach freisin == * Appiah, Kwame Anthony. ''Thinking it Through – An Introduction to Contemporary Philosophy'', 2003, ISBN 0-19-513458-3 * Blumenau, Ralph. ''Philosophy and Living''. ISBN 0-907845-33-9 * Craig, Edward. ''Philosophy: A Very Short Introduction''. ISBN 0-19-285421-6 * Curley, Edwin, ''A Spinoza Reader'', Princeton, 1994, ISBN 0-691-00067-0 * Durant, Will, ''Story of Philosophy: The Lives and Opinions of the World's Greatest Philosophers'', Pocket, 1991, ISBN 0-671-73916-6, ISBN 978-0-671-73916-4 * Harrison-Barbet, Anthony, ''Mastering Philosophy''. ISBN 0-333-69343-4 * Higgins, Kathleen M. and Solomon, Robert C. ''A Short History of Philosophy''. ISBN 0-19-510196-0 * [[Philosophy Now]] magazine * Russell, Bertrand. ''[http://philosophy.hku.hk/think/phil/russell/ The Problems of Philosophy] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040807090338/http://philosophy.hku.hk/think/phil/russell/ |date=2004-08-07 }}''. ISBN 0-19-511552-X * Sinclair, Alistair J. ''What is Philosophy? An Introduction'', 2008, ISBN 978-1-903765-94-4 * Sober, E. (2001). ''Core Questions in Philosophy: A Text with Readings''. Upper Saddle River, Prentice Hall. ISBN 0-13-189869-8 * Solomon, Robert C. ''Big Questions: A Short Introduction to Philosophy''. ISBN 0-534-16708-X * Warburton, Nigel. ''Philosophy: The Basics''. ISBN 0-415-14694-1 * [http://www.journals.cambridge.org/thi Think: philosophy for everyone] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081010121909/http://www.journals.cambridge.org/thi |date=2008-10-10 }} Aistí don choitiantacht agus iad scríofa ag fealsúna nótálta. == Naisc sheachtracha == * [http://plato.stanford.edu/ Stanford Encyclopedia of Philosophy] * [http://www.iep.utm.edu/ The Internet Encyclopedia of Philosophy] * [http://www.wadsworth.com/philosophy_d/special_features/timeline/timeline.html Philosophy Timeline] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080308040333/http://www.wadsworth.com/philosophy_d/special_features/timeline/timeline.html |date=2008-03-08 }} * [http://maps.google.com/maps/ms?ie=UTF8&hl=en&msa=0&msid=107892646478667659520.0004445545f2b2cffb9ed&ll=47.398349,14.326172&spn=28.597229,79.013672&z=4 Map of Western Philosophers] * [http://philosophyforums.com Philosophy Forums] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160922061702/http://www.philosophyforums.com/ |date=2016-09-22 }} * [http://philosophyreview.blogspot.com/ Philosophy Magazines and Journals] * {{dmoz|Society/Philosophy/}} * [http://www.journals.cambridge.org/phi Philosophy (review)] {{Webarchive|url=https://archive.today/20121209115602/http://www.journals.cambridge.org/phi |date=2012-12-09 }} * [http://ocw.nd.edu/philosophy Philosophy] OpenCourseWare from the [[University of Notre Dame]] * [https://www.researchgate.net/group/Philosophy Philosophy Discussion Group] * [http://www.pdcnet.org/ Philosophy Documentation Center] * [http://www.britannica.com/EBchecked/topic/643889/The-Will-to-Believe-and-Other-Essays-in-Popular-Philosophy Popular Philosophy] {{Síol}} [[Catagóir:Fealsúnacht| ]] 6ojlmtl5ko9uki78ams2ndh2p9zza4m 1318606 1318605 2026-06-27T01:05:40Z Divinations 63974 Cealaíodh athruithe [[Special:Contributions/Miksolwf|Miksolwf]] ([[User talk:Miksolwf|Plé]]); ar ais chuig leagan le [[User:Conradder|Conradder]] 1316789 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:Philbar 3.png|mion|Plato, Kant, Nietzsche, Buddha, Confucius, Averroes]] Is éard atá san '''fhealsúnacht''' ná iarracht ar dhul amach ar an [[saol]] agus brí a bhaint as trí réasúnaíocht agus trí dhíospóireacht. Ní hionann an tuigsint atá ag fealsúna ar an saol i ngach aois, ach is gnách go mbíonn tionchar smaointeoirí na gcéadta caite le haithint sna scoileanna fealsúnacha is déanaí, fiú más le fonn sáraíochta é. Tagann an focal [[Gaeilge|Gaelach]] ó fhocal [[Sean-Ghréigis]]e, "'''φιλοσοφια'''" ("philosophia"), a chiallaíonn "grá don eolas", agus ba iad na Gréagaigh ([[Sócraitéas]] agus [[Eipiciúras]], mar shampla) a bhunaigh traidisiún na fealsúnachta in Iarthar Eorpa. ''Fealsamh'' a thugtar ar dhuine a bhíonn ag plé le fealsúnacht, ach is iomaí dearcadh agus modh anailísithe a d'fhéadfadh a bheith ag fealsúna an lae inniu. [[Íomhá:Sanzio_01_Plato_Aristotle.jpg|thumb|right|270px|[[Platón]] (''ar thaobh na láimhe clé'') and [[Arastotail]] (''ar thaobh na láimhe deise''): cuid de "Scoil na hAithine". [[Raffaello Sanzio]] (1509) a rinne.]] == Nádúr na fealsúnachta == D'fhéadfadh an fhealsúnacht í féin a chur in iúl ar thrí shlí: :* mar léiriú cuimsitheach :* mar mhachnamh ar an saol agus ar eiseadh an duine :* mar cheistiú. Pé aidhm a bheadh ag an bhfealsamh – breith ar an bhfírinne, an maitheas nó an áilleacht a thuiscint – ní foláir dó dianmhachnamh a dhéanamh agus a chuid barúlacha a chur i gcomórtas le barúlacha daoine eile. Níl ábhar machnaimh ar leith ag an bhfealsúnacht, murab ionann is na [[Eolaíocht Shóisialta|heolaíochtaí daonna]], na [[Eolaíocht Nádúrtha|heolaíochtaí nádúrtha]] agus na [[matamaitic|heolaíochtaí foirmiúla]], disciplíní a bhfuil dlúthbhaint ag an bhfealsúnacht leo. Tá gaol ag an bhfealsúnacht leis an [[loighic]], leis an [[eitic]], leis an [[meitifisic]], le teoiric an eolais agus eile. Nascadh na brainsí bunúsacha úd le disciplíní eile - fealsúnacht na n-eolaíochtaí, fealsúnacht na hintleachta, an [[Antraipeolaíocht|antrapeolaíocht]] fhealsúnach, an [[aeistéitic]], fealsúnacht an dlí agus fealsúnacht na teanga. == Modhanna fealsúnachta == Chun comharthaí sóirt na fealsúnachta a aithint, ní mór a thuiscint céard iad na modhanna agus na prionsabail nach mbaineann léi. Ní dual don fhealsúnacht an modh trialach, rud a dhealaíonn amach ón bhfisic nó ón mbitheolaíocht í. Ba dhóigh le fealsúna áirithe, ar nós [[Immanuel Kant|Kant]] agus [[Ludwig Wittgenstein|Wittgenstein]], gur cuid dhílis den fhealsúnacht an easpa trialach seo. Is beag aird a thugann an fhealsúnacht ar na fíricí iontu féin, cé nach ionann sin agus a rá nach gcuireann sí bunfhíricí áirithe san áireamh. Ní úsáidtear siombailí foirmiúla, cé go raibh fonn ar [[Leibniz]] fadhbanna fealsúnacha a fhuascailt le loighic éigin uilíoch. Fiú má bhaineann an fhealsúnacht anailíseach feidhm as an loighic mhatamaiticiúil, is trí theanga nádúrtha a chuireann sí í féin in iúl. Fágann sin gur de réir airíonna eile atá an fhealsúnacht le sainmhíniú. De réir sainmhíniú áirithe atá in úsáid faoi láthair, is criticeas í an fhealsúnacht. Ní sainmhíniú diúltach ar fad é, ós áil leis an bhfealsamh dearbhuithe nua a chumadh, eolas neamhchruinn a cheartú, míthuiscintí coitianta a shoiléiriú agus earráidí na fealsúnachta féin a chealú. Sa ré nua-aoiseach, is é [[Descartes]] is fearr a sheasann don dearcadh sin i leith na fealsúnachta, agus barúil aige nach mbíonn eolas gan amhras. Deirtear gurb é gnó na fealsúnachta coincheapa a chumadh le dul amach ar an réaltacht, rudai a shoiléiriú agus a mhionscrúdú, agus débhríochtaí na gcoincheap a scagadh. Is fada eolas ag fealsúna ar na fadhbanna a bhaineann le débhríochtaí teanga, fadhbanna a bhfuil an fhealsúnacht anailíseach sáite iontu. == Fadhbanna agus modhanna == Caithfidh an fhealsúnacht féin a shocrú cén teorainn atá idir modhanna agus ábhar, cé go bhfuil dlúthcheangal eatarthu. Bíonn an fhealsúnacht ag filleadh uirthi féin, ag dul amach uirthi féin, nó, lena rá níos cruinne, ag scrúdú na modhanna eolais uile (tuairimí, an ealaín, smaointe eolaíocha agus eile) go réasúnach. Fágann sin gur disciplín déaduchtach agus intleachtúil í an fhealsúnacht nach bhfuil i dtuilleamaí iomfheasa ná tuairimí suibíochtúla. Is í an fhealsúnach toil na réasúnaíochta ón uair a scar na [[réamhShocraitéasaigh]] leis an dearcadh reiligiúnda. Riamh ó shin tá na fealsúna tugtha don tsoiléire agus don chruinneas, rud nár bhac ar fhealsúnacht an lae inniu an réasún féin a dhianscrúdú: [[Friedrich Wilhelm Nietzsche|Nietzsche]], [[Martin Heidegger|Heidegger]] agus [[Theodor W. Adorno|Adorno]]. == An modh ann féin == Is éard atá sa Mhodh treoracha áirithe a theastaíonn chun gníomh a chur i gcrích – feidhmiú casta comhchoitianta, b’fhéidir, dála pobal a rialú nó fadhb theoiriciúil a fhuascailt. Ó thaobh na staire de, ní féidir ceist an mhodha a scaradh ó cheist an deimhnithe sa mhachnamh. Is dóigh le Sócraitéas go gcaithfear cloí le rialacha áirithe agus eolas á lorg mar a dhéantar i ngach ceird eile. Tá ceangal idir an t-eolas agus an dóigh a dtagtar ar an eolas. Is ceart d'fhealsúna earráidí a sheachaint agus smaointe á scagadh, go háirithe earráidí a bhaineann le claontuairimí agus le foshuímh. == An fhealsúnacht mar nós beatha == Is minic a chuimhnítear ar an bhfealsúnacht mar nós beatha seachas mar mheabhrú teoiriciúil. Déanann an fealsamh é féin a iompar ar nós áirithe seachas ceisteanna teibí a chíoradh, rud a fhágann go bhfuil tionchar an smaoinimh le haithint ar bheatha an duine. Dá bhrí sin measann fealsúna éigin go gcaithfidh siad daoine eile a chur ar bhealach a leasa. Is féidir cuspóir comhchoiteann agus polaitiúil féin a dhéanamh de nós pearsanta. Féadann fealsamh cuideachta chuí a tharraingt chuige féin. Ach ní gá go ndéanfadh fealsamh faillí i bhfadhbanna teoiriciúla. An chríonnacht úd (nó lena rá níos beaichte, an ''sophia'') is áil leis an bhfealsamh a bhaint amach, is oilteacht freisin í. Tá a fhios ag an bhfealsamh, de réir an traidisiúin a bhunaigh Sócraitéas, conas a chaithfidh sé é féin a iompar, agus a fhios aige conas údar a chur leis. Iarrann Sócraitéas ar a chomhchainteoirí údar réasúnach a chur lena mbreithiúnas. Féadann an réasúnaíocht riachtanach sin bunús eolaíoch a thabhairt leis an bhfealsúnacht. Ghlac a lán fealsamh de chuid na [[an tSean-Ghréig|Sean-Ghréige]], ar nós [[Eipiciúras|Eipiciúrais]], leis an dearcadh seo. Is iomaí fealsamh a shíl nár nós beatha í an fhealsúnacht ach obair intleachtúil: níl aon amhras ná gur mar sin atá an scéal inniu i gcúrsaí léinn agus taighde. [[Íomhá:David - The Death of Socrates.jpg|thumb|deas|270px|''Bás Shócraitéas''. [[Jacques-Louis David]] (1787) a rinne. Tá Sócraitéas fealsamh ar tí deoch nimhe (muing mhear) a ól.]] == Fealsúnacht na Meánaoise agus a hoidhreacht == Is í fealsúnacht na Meánaoise bunús an léinn Chríostaí in Iarthar Eorpa. Is amhlaidh gur shealbhaigh scoláirí Críostaí na húdair Ghréagacha, go háirithe Platón agus Arastotail. Sholáthair fealsúnacht Arastotail córas intleachtúil agus flúirse tráchtaireachta, agus aisti a fáisceadh an scolaíochas, scoil ar mhian léi an diagacht agus an fhealsúnacht a chur in oiriúint dá chéile. Trí údair Laidine, trí aistriú ón nGréigis agus trí thráchtaireacht Arabach a rinneadh an t-athshealbhú sin. Is fiú a chuimhneamh go ndeachaigh fealsúnacht an Iarthair, an fhealsúnacht Ioslamach agus an fhealsúnacht Ghiúdach i bhfeidhm ar a chéile ar feadh na tréimhse seo. == Tréithe na fealsúnachta Meánaoisí == Is féidir a rá go raibh dhá thréimhse mhóra ann: === An Ard-Mheánaois (ón 6ú haois go dtí an 10ú haois) === I rith na tréimhse sin ní raibh in Iarthar Eorpa ach coillte agus páirceanna, mórán. Sna mainistreacha a tháinig an léann chun cinn sna mainstreacha, taobh amuigh de na bailte móra, de réir riail [[Naomh Beinidict]], riail a raibh saothar intleachtúil ceangailte di agus a chuir na manaigh ag tras-scríobh na seanúdar. Sna scoileanna manachúla a bhí teacht ar scoth an léinn mheánaoisigh. I leabharlanna na mainistreacha a bhí na príomhúdair Laidine le fáil, cé nach mbíodh ann ach cúpla céad leabhar ar a mhéad. Bhí eolas éigin ar fhealsúnacht na Gréige, mar bhí Platón á aistriú go Laidin agus á léamh. Ní raibh fáil ar shaothar Arastotail fós, lasmuigh den mhéid de a tháinig anuas trí Phloitín, trí Agaistín agus trí Iseadór Sheiville. Ba é Bede, Sasanach, a bhunaigh, sa 7ú haois, na saorealaíona (''septem artes liberales'') agus a rinne staidéar ar leith ar an reitric agus ar an dialachtaic, ag leanúint lorg na nGréagach. Bhí Platón á léamh i gcúirt Shéarlais Mhóir, a bhuíochas sin ar scoláirí ar nós [[Alcuin]]. Bhláthaigh saothar na bhfealsúnaithe nuaphlatónacha, dála an Éireannaigh [[Johannes Scottus Eiriugenus]] (''Eoin a rugadh in Éirinn''). Mhairfeadh an scoil sin go dtí an Mheánaois Íochtarach, agus as sin amach mar Agaistíneachas. Sa seansaol bhí an fhealsúnacht bunaithe ar cheisteanna agus ar fhreagraí, córas dialachtaiceach a bheartaigh Séanan Éilé, fealsamh réamhShocraitéasach. Mheath an córas sin agus roinnt saorealaíon eile in Iarthar Eorpa tar éis ionradh tubaisteach na Lochlannach. D'éirigh leis an manach [[Gerbert d'Aurillac]] an léann a athmhúscailt, go háirithe trí fhealsúnacht Arastotail a shaothrú. Thug sé dhá bhliain sa Chatalóin sa chuid deireanach den 10ú haois, i mainistir nárbh fhada ó Bharcelóna, é ag déanamh staidéir ar shaothar Arastotail, ar an matamaitic agus ar an réalteolaíocht, agus ag baint tairbhe as léann na Moslamach, dream a raibh an chuid ba mhó den Spáinn faoi smacht acu. Bhain sé amach Réims na Fraince ansin gur chuir sé an dialachtaic agus an ''quadrivium'' (ailgéabar, céimseata, réalteolaíocht, ceol) á múineadh i scoil na hardeaglaise: go háirithe an ailgéabar. Bhí tuiscint an-soiléir aige ar rangú na fealsúnachta. Rinneadh Pápa de faoin ainm Silveastar II. === An Mheánaois Íochtarach (ón 11ú haois go dtí an 15ú haois) === Chuathas i mbun saothar Arastotail a aistriú arís sa 11ú haois, ach níor eagraíodh an obair i gceart go dtí na blianta idir 1120 agus 1190. ==== An 11ú haois ==== Sa 11ú haois ba mhó ná riamh an tábhacht a bhí leis an dialachtaic i gcúrsaí léinn, rud a d'fhág lucht dialachtaice agus lucht frithdhialachtaice in adharca a chéile. Shíl lucht dialachtaice gurbh fhéidir rúndiamhra na Críostaíochta a mhíniú go réasúnach le loighic Arastotail. Dúirt a naimhde go raibh an dialachtaic i mbaol na rúndiamhra úd a mhilleadh, agus chuir siad rompu an creideamh, údarás na bPápaí agus údarás na gComhairlí a chosaint. Ba é saothar Anselm Chanterbury ba mhó éifeacht sa tréimhse sin agus daoine ag iarraidh léargas a fháil ar an gcaidreamh idir réasún agus creideamh. ==== An 12ú haois ==== Leanadh de shaothrú agus de shaibhriú na dialachtaice sa 12ú haois, obair a shíolraigh an scolaíochas sa 13ú haois. Saothraíodh an loighic agus an ghramadach thuairimeach freisin agus rinneadh uirlisí diagachta díobh (féach [[Alain de Lille]]). Sa 12ú haois a buanaíodh [[An tUilíochas|argóint na n-uilithe]] idir na [[réalaí|réalaithe]] agus na n-[[ainmníoch]]. Is beag eolas atá againn orthu inniu seachas ar ainmneacha [[Roscelin de Compiègne]] agus [[Guillaume de Champeaux]], máistrí [[Abélard]], an t-ainmníoch agus an dialachtaiceach ba mhó. Níorbh é dianchíoradh na loighce an t-aon ghnó intleachtúil amháin a bhí ar siúl sa 12ú haois. Bhí dhá scoil mhanachúla ann: * Rinne scoil Chartres, a bhunaigh Gerbert d'Aurillac tríd an scoláire [[Fulbert de Chartres|Fulbert]], fealsúnacht nádúrtha a bheartú a raibh baint aici le saothrú na n-eolaíochtaí agus na dteicnící agus a chealódh scéim thraidisiúnta an "quadrivium" faoi dheireadh. * Bhí baint ag scoil Saint-Victor, a bhunaigh [[Guillaume de Champeaux]] sa bhliain 1108, leis an misteachas tuairimeach, misteachas a chleachtadh Cistéirsigh dála [[Bernard de Clairvaux]] agus [[Guillaume de Saint-Thierry]]. Réitigh na scoileanna seo an bealach chun ollscoileanna a bhunú - Bolóin ar dtús, ansin Páras agus Oxford (an ollscoil ab ansa leis na hÉireannaigh). I ndeireadh an 12ú haois d'aistrigh Anraoi Aristippe Leabhar IV de Mhéitéara Arastotail ó Ghréigis go Laidin, tar éis do Ghearóid Chreimeona Leabhair I-II a aistriú ó Araibis. Chuir Alfred de Shareshal gluaiseanna leis an téacs seo, agus d'aistrigh trí chaibidil "bhreise" ó Araibis - ''De mineralibus'' [[Avicenna]] (Ibn Sina). Ar an dóigh seo d'fhill an eolaíocht Arastotaileach ar an Iarthar. Sa tréimhse seo rinneadh teagasc aithreacha na hEaglaise agus na gComhairlí a chur in eagar. Sholáthair [[Pierre Lombard]] ''Liber de Sentencia'', saothar a bhí mar bhunábhar ag múinteoirí diagachta go dtí deireadh na Meánaoise. As eagrú sin na diagachta a tháinig achoimrí diaga na haoise dár gcionn. Sa dara leath den 12ú haois tháinig raidhse aistriúchán amach, ó Toledo tar éis do na Críostaithe an Spáinn a ghabháil, agus ón Iodáil ina dhiaidh sin. Sa tír úd a d'fhoilsigh grúpaí asitritheoirí téacsanna diaganta (cuireadh Laidin ar an gCórán féin) agus eolaíocha (saothair chéimeata agus ailgéabair), agus mórán saothar fealsúnach: Arastotail, Proclas, agus tráchtais le [[Al-Kindi]] agus [[Al-Farabi]]. D'aistrigh [[Gondisalvi]] saothair le hAvicenna, [[Al-Ghazali]] agus [[Salomon Ibn Gabirol]]. Cé nach raibh na saothair seo go léir ina mbuntéacsanna, chuir siad ar fáil a lán de shaothar Arastotail ón Arabais, ábhar ar cuireadh cuma nuaphlatónach air. Sa [[an tSín|tSín]], d'fhorbair [[Zhu Xi]] an [[nua-Chonfúiceachas]]. Bhí rian a smaointe ar dhearcadh stát na Síne ar feadh 700 bliain. ==== An 13ú haois ==== As fealsúnacht Arastotail, mar sin, a d'eascair modh nua fealsúnach: an scolaíochas. Is é an bonn a bhí léi roinnt saothar le hArastotail a bhailigh [[Thomas Aquinas|Tomás Acuineas]] agus fealsúna eile de chuid Ollscoil Pháras de réir a chéile. Rangaíodh iad ina n-aicmí: loighic, fisic, meitifisic, eitic, polaitíocht, fileatacht. Ach bhí fadhb mhór ag baint le hathshamhlú shaothar iomlán Arastotail sa mhéid nach ndearna sé tagairt ar bith don chreideamh Críostaí. Ach faoi lár na haoise bhí an tArastotaileachas curtha in oiriúint don Chríostaíocht, comhtháthú ollmhór Tómasach nach gcreidfeá ach chomh deacair leis. Ghlac lucht páirte na nDoiminiceach leis gan mhoill ach dhiúltaigh lucht páirte na bProinsiasach dó de ghrá Agaistín, agus ba rogha le daoine eile Avicenna nó [[Averroës]] (Ibn Rushd) thar aon údarás eile. Lean imreas intleachtúil nár chríochnaigh nó gur dhamnaigh Easpag Pháras 219 tairiscint de chuid Arastotail agus Avicenna ar chúiseanna nach léir anois. Cuireadh an teagasc Tómasach ar fionraí go dtí an bhliain 1285 agus lucht frithThómasach ag cruinniú nirt go díograiseach. Fáisceadh scoileanna nua as an bhfreasúra sin i dtús an 14ú haois agus iad bunaithe ag máistrí Proinsiasacha: [[Duns Scottus]] agus [[Uilleam ó Occam]]. ==== An 14ú haois ==== ==== An 15ú haois ==== == An ré nua-aoiseach (ón 16ú haois go dtí an 21ú haois) == === Ón 16ú haois go dtí an 19ú haois === Sa bhliain 1447 scar Ollscoil [[Lováin]] teagasc na diagachta ó theagasc na fealsúnachta, rud a bhí ina chomhartha ar dheireadh na fealsúnachta meánaoisí. Mhair na seanscoileanna go fóill ach bhí siad gan fuinneamh, rud ba léir faoin 16ú haois. Sa 17ú haois ba léir nach raibh an scolaíochas in ann an fód a sheasamh i gcoinne an eolais a bhí á bhaint as trialacha fisice; d'fhág scéal [[Galileo Galilei|Ghalileo]] go háirithe smál air, agus bhí [[René Descartes|Descartes]] an-dian riamh ar a sheanmháistrí agus ar fhealsúnacht Arastotail. In ''Les Principes de la philosophie'', saothar a tháinig amach sa bhliain 1644, .mhol sé go rangófaí an t-eolas mar mheascán fealsúnachta agus eolaíochta. Bhí an lochtú seo i dteann a réime sa 19ú haois, nuair a d'fhógair [[Auguste Comte]] nach raibh suim ar bith aige sa mheitifisic, agus dúil aige i dteoiricí fealsúnacha an 17ú haois agus an 18ú haois (Descartes, [[David Hume|Hume]], [[Nicolas de Condorcet|Condorcet]]). Caitheadh amhras ar dhearfachas Compte féin nuair a tháinig an éipistéimeolaíocht ar an saol. Idir an dá linn bhí doicheall roimh Arastotail ar dhá chúis: :* An geolárnachas, ábhar ar chuid d'eolas an domhain é lena linn, sa 5ú haois BC. :* A mhíniú ar an ngluaiseacht, míniú a bhain leis an eitic. Cé is moite de neamhéifeacht éigin i gcúrsaí tástála agus de dhamnuithe éigin nach furasta a thuiscint inniu, chuir fhealsúnacht na meánaoiseanna bonn intleachtúil le sibhialtacht an Iarthair. Chuir sí féin agus sibhialtacht an Ioslamachais machnóirí móra an tSeanreachta (Platón, Arastotail agus eile) ar fáil. Ach níor leor léi an machnamh Gréagach a chur in oiriúint don Chríostaíocht, ós rud é gurbh éigean di a dhéanamh amach cén ceangal a bhí idir réasún agus creideamh. Inniu, ar ndóigh, is deacair glacadh le réiteach na meánaoiseanna – an réasún a chur faoi bhráid an chreidimh agus an fhealsúnacht a fhágáil faoi smacht na diagachta. Ach thug an fhealsúnacht mheánaoiseach iarracht rathúil ar dhá bhealach machnaimh ó fhoinsí difriúla a thabhairt le chéile, agus is géire a d'iniúch sé nádúr an réasúin agus teorainn na tuisceana ná mar a rinne na Gréagaigh riamh. D’fhéadfaí a rá go raibh toradh an iniúchtha sin róbhriathartha, rótheibí, agus go raibh sé dall ar an tástáil. Mar sin féin, bhí an t-iniúchadh sin (a rinneadh i Laidin fhíortheibí) ar na cúiseanna ba mhó le haontú intleachtúil na hEorpa faoi scáth na Críostaíochta. An cruthú “ex nihilo,” an tsaoirse mheitifisiceach agus mhorálta, an indibhidiúlacht, an saol atá le teacht, smaointe nárbh eol do na Gréagaigh, tháinig siad isteach san fhealsúnacht agus chlaochlaigh í. D’eascair siad as an Meánaois agus shealbhaigh an machnamh nua-aoiseach, rud a d'fhág a rian orainn go léir, a bheag nó a mhór. Leis an gCríostaíocht a bhaineann na smaointe seo, gan amhras, ach ní léise a bhaineann siad ar fad. Sin é an fáth ar tháinig bláth orthu lastall den scolaíochas, le linn Athbheochan an Léinn agus lenár linn féin. Is fealsúnacht Chríostaí í fealsúnacht na Meánaoiseanna, fiú más scéal conspóideach é sin i gcónaí, agus ní féidir í a scaradh óna haimsir féin. === Fealsúnacht chomhaimseartha (ó c. 1900 i leith) === Tríd is tríd, disciplín gairmiúil is ea an fhealsúnacht anois agus é á chleachtadh sna hollscoileanna. Cíorann speisialtóirí an t-ábhar le speisaltóirí eile, agus tá méadú as compás tagtha ar na foréimsí. Ní féidir le haon duine amháin dul amach ar an iomlán.<ref>Soames, Scott: ''Philosophical Analysis in the Twentieth Century'', iml. 2, lch 463.</ref> I saol an Bhéarla is í an fhealsúnacht anailíseach a bhí i dtreis ar feadh an chuid is mó den fhichiú haois. Sa chéad chuid den aois ba scoil í a bhí an-chosúil leis an bh[[posaitíveachas loighciúil]], agus barúil aici gurbh fhéidir fadhbanna fealsúnacha a fhuascailt trí aird a thabhairt ar loighic agus ar úsáid teanga. Sa dara cuid den aois tháinig a lán tuairimí difriúla i réim agus gan de cheangal eatarthu ach rian an tionchair stairiúil agus aird ar an tsoiléire. Déanann an fhealsúnacht thrialach fadhbanna a athscrúdú le modhanna taighde na heolaíochta sóisialta. Ní raibh aon scoil ar leith i réim i Mór-Roinn na hEorpa. Thréig lucht an phosaitíveachais loighciúil lár na hEorpa sna tríochaidí agus sna daichidí, agus riamh ó shin tá lorg an léinn dhaonna ar an bhfealsúnacht ann: [[feiniméineolaíocht]], [[eiseachas]], [[heirméineotaic]], [[teoiric chriticiúil]], [[struchtúrachas]] agus [[iarstruchtúrachas]]. Ag seo cuid d'fhealsúna móra an fichiú haois: * [[Jacques Derrida]], ar tugadh "[[díthógáil]]" ar an dianscrúdú a rinne sé ar stair na fealsúnachta.<ref>Internet Encyclopedia of Philosophy [http://www.iep.utm.edu/derrida/].</ref> * [[Jürgen Habermas]], a d'fhéach leis an teoiric chriticiúil a chur tosaigh mar dhearcadh normatach i leith na réasúnaíochta mar chumarsáid idéalach.<ref>James Bohman, Stanford Encyclopedia of Philosophy [http://plato.stanford.edu/entries/habermas/].</ref> * [[Martin Heidegger]], a bhain tairbhe as smaointe Kierkegaard, Nietzsche agus Husserl chun ointeolaíocht a phlé i bhfianaise an eiseachais.<ref>Raymond Geuss, in Thomas Baldwin (ed.), ''The Cambridge History of Philosophy 1870-1945'' (Cambridge University Press, 2003).</ref> * [[Edmund Husserl |Edmund Husserl]] is mó a bhunaigh an fheiniméaneolaíocht, agus chuaigh sé i bhfeidhm go mór ar [[Martin Heidegger |Heidegger]] agus ar fhealsúnacht na hEorpa.<ref>[http://plato.stanford.edu/entries/husserl/</ref> * [[Bertrand Russell]], a rinne obair nua i gcúrsaí loighce agus a chuidigh le fás na fealsúnachta anailísí dá bharr.<ref name="stanford">Stanford Encyclopedia of Philosophy, [http://plato.stanford.edu/entries/russell/ "Bertrand Russell"].</ref> * [[Ludwig Wittgenstein]], a d'fhág rian mór ar an bposaitíveachas loighciúil agus ar fhealsúnacht na gnáthchainte.<ref>Avrum Stroll, ''Twentieth-Century Analytic Philosophy'' (Columbia University Press, 2000).</ref> * [[Michel Foucault]], a d'fhorbair fealsúnacht iar-nua-aoiseach na staire, na cumhachta, an fhaireachais, agus na gnéasachta. * [[Simone de Beauvoir]], bunaitheoir na fealsúnachta [[Feimineachas|feiminí]] * [[Frantz Fanon]], fealsamh frithchoilíneach * [[Judith Butler]], a chruthaigh teoiric "gender performativity" (féinléiriú de réir inscne) * [[Jacques Lacan]], [[Síocanailís|síocanailísí]] a raibh tionchar aige ar an [[iarstruchtúrachas]] == Tagairtí == {{reflist}} == Féach freisin == * Appiah, Kwame Anthony. ''Thinking it Through – An Introduction to Contemporary Philosophy'', 2003, ISBN 0-19-513458-3 * Blumenau, Ralph. ''Philosophy and Living''. ISBN 0-907845-33-9 * Craig, Edward. ''Philosophy: A Very Short Introduction''. ISBN 0-19-285421-6 * Curley, Edwin, ''A Spinoza Reader'', Princeton, 1994, ISBN 0-691-00067-0 * Durant, Will, ''Story of Philosophy: The Lives and Opinions of the World's Greatest Philosophers'', Pocket, 1991, ISBN 0-671-73916-6, ISBN 978-0-671-73916-4 * Harrison-Barbet, Anthony, ''Mastering Philosophy''. ISBN 0-333-69343-4 * Higgins, Kathleen M. and Solomon, Robert C. ''A Short History of Philosophy''. ISBN 0-19-510196-0 * [[Philosophy Now]] magazine * Russell, Bertrand. ''[http://philosophy.hku.hk/think/phil/russell/ The Problems of Philosophy] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040807090338/http://philosophy.hku.hk/think/phil/russell/ |date=2004-08-07 }}''. ISBN 0-19-511552-X * Sinclair, Alistair J. ''What is Philosophy? An Introduction'', 2008, ISBN 978-1-903765-94-4 * Sober, E. (2001). ''Core Questions in Philosophy: A Text with Readings''. Upper Saddle River, Prentice Hall. ISBN 0-13-189869-8 * Solomon, Robert C. ''Big Questions: A Short Introduction to Philosophy''. ISBN 0-534-16708-X * Warburton, Nigel. ''Philosophy: The Basics''. ISBN 0-415-14694-1 * [http://www.journals.cambridge.org/thi Think: philosophy for everyone] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081010121909/http://www.journals.cambridge.org/thi |date=2008-10-10 }} Aistí don choitiantacht agus iad scríofa ag fealsúna nótálta. == Naisc sheachtracha == * [http://plato.stanford.edu/ Stanford Encyclopedia of Philosophy] * [http://www.iep.utm.edu/ The Internet Encyclopedia of Philosophy] * [http://www.wadsworth.com/philosophy_d/special_features/timeline/timeline.html Philosophy Timeline] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080308040333/http://www.wadsworth.com/philosophy_d/special_features/timeline/timeline.html |date=2008-03-08 }} * [http://maps.google.com/maps/ms?ie=UTF8&hl=en&msa=0&msid=107892646478667659520.0004445545f2b2cffb9ed&ll=47.398349,14.326172&spn=28.597229,79.013672&z=4 Map of Western Philosophers] * [http://philosophyforums.com Philosophy Forums] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160922061702/http://www.philosophyforums.com/ |date=2016-09-22 }} * [http://philosophyreview.blogspot.com/ Philosophy Magazines and Journals] * {{dmoz|Society/Philosophy/}} * [http://www.journals.cambridge.org/phi Philosophy (review)] {{Webarchive|url=https://archive.today/20121209115602/http://www.journals.cambridge.org/phi |date=2012-12-09 }} * [http://ocw.nd.edu/philosophy Philosophy] OpenCourseWare from the [[University of Notre Dame]] * [https://www.researchgate.net/group/Philosophy Philosophy Discussion Group] * [http://www.pdcnet.org/ Philosophy Documentation Center] * [http://www.britannica.com/EBchecked/topic/643889/The-Will-to-Believe-and-Other-Essays-in-Popular-Philosophy Popular Philosophy] {{Síol}} [[Catagóir:Fealsúnacht| ]] 7nvx96lc517g35ua0hdfrqbj1jnazrq 1318717 1318606 2026-06-27T09:12:27Z https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II 1318717 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II [[Íomhá:Philbar 3.png|mion|Plato, Kant, Nietzsche, Buddha, Confucius, Averroes]] Is éard atá san '''fhealsúnacht''' ná iarracht ar dhul amach ar an [[saol]] agus brí a bhaint as trí réasúnaíocht agus trí dhíospóireacht. Ní hionann an tuigsint atá ag fealsúna ar an saol i ngach aois, ach is gnách go mbíonn tionchar smaointeoirí na gcéadta caite le haithint sna scoileanna fealsúnacha is déanaí, fiú más le fonn sáraíochta é. Tagann an focal [[Gaeilge|Gaelach]] ó fhocal [[Sean-Ghréigis]]e, "'''φιλοσοφια'''" ("philosophia"), a chiallaíonn "grá don eolas", agus ba iad na Gréagaigh ([[Sócraitéas]] agus [[Eipiciúras]], mar shampla) a bhunaigh traidisiún na fealsúnachta in Iarthar Eorpa. ''Fealsamh'' a thugtar ar dhuine a bhíonn ag plé le fealsúnacht, ach is iomaí dearcadh agus modh anailísithe a d'fhéadfadh a bheith ag fealsúna an lae inniu. [[Íomhá:Sanzio_01_Plato_Aristotle.jpg|thumb|right|270px|[[Platón]] (''ar thaobh na láimhe clé'') and [[Arastotail]] (''ar thaobh na láimhe deise''): cuid de "Scoil na hAithine". [[Raffaello Sanzio]] (1509) a rinne.]] == Nádúr na fealsúnachta == D'fhéadfadh an fhealsúnacht í féin a chur in iúl ar thrí shlí: :* mar léiriú cuimsitheach :* mar mhachnamh ar an saol agus ar eiseadh an duine :* mar cheistiú. Pé aidhm a bheadh ag an bhfealsamh – breith ar an bhfírinne, an maitheas nó an áilleacht a thuiscint – ní foláir dó dianmhachnamh a dhéanamh agus a chuid barúlacha a chur i gcomórtas le barúlacha daoine eile. Níl ábhar machnaimh ar leith ag an bhfealsúnacht, murab ionann is na [[Eolaíocht Shóisialta|heolaíochtaí daonna]], na [[Eolaíocht Nádúrtha|heolaíochtaí nádúrtha]] agus na [[matamaitic|heolaíochtaí foirmiúla]], disciplíní a bhfuil dlúthbhaint ag an bhfealsúnacht leo. Tá gaol ag an bhfealsúnacht leis an [[loighic]], leis an [[eitic]], leis an [[meitifisic]], le teoiric an eolais agus eile. Nascadh na brainsí bunúsacha úd le disciplíní eile - fealsúnacht na n-eolaíochtaí, fealsúnacht na hintleachta, an [[Antraipeolaíocht|antrapeolaíocht]] fhealsúnach, an [[aeistéitic]], fealsúnacht an dlí agus fealsúnacht na teanga. == Modhanna fealsúnachta == Chun comharthaí sóirt na fealsúnachta a aithint, ní mór a thuiscint céard iad na modhanna agus na prionsabail nach mbaineann léi. Ní dual don fhealsúnacht an modh trialach, rud a dhealaíonn amach ón bhfisic nó ón mbitheolaíocht í. Ba dhóigh le fealsúna áirithe, ar nós [[Immanuel Kant|Kant]] agus [[Ludwig Wittgenstein|Wittgenstein]], gur cuid dhílis den fhealsúnacht an easpa trialach seo. Is beag aird a thugann an fhealsúnacht ar na fíricí iontu féin, cé nach ionann sin agus a rá nach gcuireann sí bunfhíricí áirithe san áireamh. Ní úsáidtear siombailí foirmiúla, cé go raibh fonn ar [[Leibniz]] fadhbanna fealsúnacha a fhuascailt le loighic éigin uilíoch. Fiú má bhaineann an fhealsúnacht anailíseach feidhm as an loighic mhatamaiticiúil, is trí theanga nádúrtha a chuireann sí í féin in iúl. Fágann sin gur de réir airíonna eile atá an fhealsúnacht le sainmhíniú. De réir sainmhíniú áirithe atá in úsáid faoi láthair, is criticeas í an fhealsúnacht. Ní sainmhíniú diúltach ar fad é, ós áil leis an bhfealsamh dearbhuithe nua a chumadh, eolas neamhchruinn a cheartú, míthuiscintí coitianta a shoiléiriú agus earráidí na fealsúnachta féin a chealú. Sa ré nua-aoiseach, is é [[Descartes]] is fearr a sheasann don dearcadh sin i leith na fealsúnachta, agus barúil aige nach mbíonn eolas gan amhras. Deirtear gurb é gnó na fealsúnachta coincheapa a chumadh le dul amach ar an réaltacht, rudai a shoiléiriú agus a mhionscrúdú, agus débhríochtaí na gcoincheap a scagadh. Is fada eolas ag fealsúna ar na fadhbanna a bhaineann le débhríochtaí teanga, fadhbanna a bhfuil an fhealsúnacht anailíseach sáite iontu. == Fadhbanna agus modhanna == Caithfidh an fhealsúnacht féin a shocrú cén teorainn atá idir modhanna agus ábhar, cé go bhfuil dlúthcheangal eatarthu. Bíonn an fhealsúnacht ag filleadh uirthi féin, ag dul amach uirthi féin, nó, lena rá níos cruinne, ag scrúdú na modhanna eolais uile (tuairimí, an ealaín, smaointe eolaíocha agus eile) go réasúnach. Fágann sin gur disciplín déaduchtach agus intleachtúil í an fhealsúnacht nach bhfuil i dtuilleamaí iomfheasa ná tuairimí suibíochtúla. Is í an fhealsúnach toil na réasúnaíochta ón uair a scar na [[réamhShocraitéasaigh]] leis an dearcadh reiligiúnda. Riamh ó shin tá na fealsúna tugtha don tsoiléire agus don chruinneas, rud nár bhac ar fhealsúnacht an lae inniu an réasún féin a dhianscrúdú: [[Friedrich Wilhelm Nietzsche|Nietzsche]], [[Martin Heidegger|Heidegger]] agus [[Theodor W. Adorno|Adorno]]. == An modh ann féin == Is éard atá sa Mhodh treoracha áirithe a theastaíonn chun gníomh a chur i gcrích – feidhmiú casta comhchoitianta, b’fhéidir, dála pobal a rialú nó fadhb theoiriciúil a fhuascailt. Ó thaobh na staire de, ní féidir ceist an mhodha a scaradh ó cheist an deimhnithe sa mhachnamh. Is dóigh le Sócraitéas go gcaithfear cloí le rialacha áirithe agus eolas á lorg mar a dhéantar i ngach ceird eile. Tá ceangal idir an t-eolas agus an dóigh a dtagtar ar an eolas. Is ceart d'fhealsúna earráidí a sheachaint agus smaointe á scagadh, go háirithe earráidí a bhaineann le claontuairimí agus le foshuímh. == An fhealsúnacht mar nós beatha == Is minic a chuimhnítear ar an bhfealsúnacht mar nós beatha seachas mar mheabhrú teoiriciúil. Déanann an fealsamh é féin a iompar ar nós áirithe seachas ceisteanna teibí a chíoradh, rud a fhágann go bhfuil tionchar an smaoinimh le haithint ar bheatha an duine. Dá bhrí sin measann fealsúna éigin go gcaithfidh siad daoine eile a chur ar bhealach a leasa. Is féidir cuspóir comhchoiteann agus polaitiúil féin a dhéanamh de nós pearsanta. Féadann fealsamh cuideachta chuí a tharraingt chuige féin. Ach ní gá go ndéanfadh fealsamh faillí i bhfadhbanna teoiriciúla. An chríonnacht úd (nó lena rá níos beaichte, an ''sophia'') is áil leis an bhfealsamh a bhaint amach, is oilteacht freisin í. Tá a fhios ag an bhfealsamh, de réir an traidisiúin a bhunaigh Sócraitéas, conas a chaithfidh sé é féin a iompar, agus a fhios aige conas údar a chur leis. Iarrann Sócraitéas ar a chomhchainteoirí údar réasúnach a chur lena mbreithiúnas. Féadann an réasúnaíocht riachtanach sin bunús eolaíoch a thabhairt leis an bhfealsúnacht. Ghlac a lán fealsamh de chuid na [[an tSean-Ghréig|Sean-Ghréige]], ar nós [[Eipiciúras|Eipiciúrais]], leis an dearcadh seo. Is iomaí fealsamh a shíl nár nós beatha í an fhealsúnacht ach obair intleachtúil: níl aon amhras ná gur mar sin atá an scéal inniu i gcúrsaí léinn agus taighde. [[Íomhá:David - The Death of Socrates.jpg|thumb|deas|270px|''Bás Shócraitéas''. [[Jacques-Louis David]] (1787) a rinne. Tá Sócraitéas fealsamh ar tí deoch nimhe (muing mhear) a ól.]] == Fealsúnacht na Meánaoise agus a hoidhreacht == Is í fealsúnacht na Meánaoise bunús an léinn Chríostaí in Iarthar Eorpa. Is amhlaidh gur shealbhaigh scoláirí Críostaí na húdair Ghréagacha, go háirithe Platón agus Arastotail. Sholáthair fealsúnacht Arastotail córas intleachtúil agus flúirse tráchtaireachta, agus aisti a fáisceadh an scolaíochas, scoil ar mhian léi an diagacht agus an fhealsúnacht a chur in oiriúint dá chéile. Trí údair Laidine, trí aistriú ón nGréigis agus trí thráchtaireacht Arabach a rinneadh an t-athshealbhú sin. Is fiú a chuimhneamh go ndeachaigh fealsúnacht an Iarthair, an fhealsúnacht Ioslamach agus an fhealsúnacht Ghiúdach i bhfeidhm ar a chéile ar feadh na tréimhse seo. == Tréithe na fealsúnachta Meánaoisí == Is féidir a rá go raibh dhá thréimhse mhóra ann: === An Ard-Mheánaois (ón 6ú haois go dtí an 10ú haois) === I rith na tréimhse sin ní raibh in Iarthar Eorpa ach coillte agus páirceanna, mórán. Sna mainistreacha a tháinig an léann chun cinn sna mainstreacha, taobh amuigh de na bailte móra, de réir riail [[Naomh Beinidict]], riail a raibh saothar intleachtúil ceangailte di agus a chuir na manaigh ag tras-scríobh na seanúdar. Sna scoileanna manachúla a bhí teacht ar scoth an léinn mheánaoisigh. I leabharlanna na mainistreacha a bhí na príomhúdair Laidine le fáil, cé nach mbíodh ann ach cúpla céad leabhar ar a mhéad. Bhí eolas éigin ar fhealsúnacht na Gréige, mar bhí Platón á aistriú go Laidin agus á léamh. Ní raibh fáil ar shaothar Arastotail fós, lasmuigh den mhéid de a tháinig anuas trí Phloitín, trí Agaistín agus trí Iseadór Sheiville. Ba é Bede, Sasanach, a bhunaigh, sa 7ú haois, na saorealaíona (''septem artes liberales'') agus a rinne staidéar ar leith ar an reitric agus ar an dialachtaic, ag leanúint lorg na nGréagach. Bhí Platón á léamh i gcúirt Shéarlais Mhóir, a bhuíochas sin ar scoláirí ar nós [[Alcuin]]. Bhláthaigh saothar na bhfealsúnaithe nuaphlatónacha, dála an Éireannaigh [[Johannes Scottus Eiriugenus]] (''Eoin a rugadh in Éirinn''). Mhairfeadh an scoil sin go dtí an Mheánaois Íochtarach, agus as sin amach mar Agaistíneachas. Sa seansaol bhí an fhealsúnacht bunaithe ar cheisteanna agus ar fhreagraí, córas dialachtaiceach a bheartaigh Séanan Éilé, fealsamh réamhShocraitéasach. Mheath an córas sin agus roinnt saorealaíon eile in Iarthar Eorpa tar éis ionradh tubaisteach na Lochlannach. D'éirigh leis an manach [[Gerbert d'Aurillac]] an léann a athmhúscailt, go háirithe trí fhealsúnacht Arastotail a shaothrú. Thug sé dhá bhliain sa Chatalóin sa chuid deireanach den 10ú haois, i mainistir nárbh fhada ó Bharcelóna, é ag déanamh staidéir ar shaothar Arastotail, ar an matamaitic agus ar an réalteolaíocht, agus ag baint tairbhe as léann na Moslamach, dream a raibh an chuid ba mhó den Spáinn faoi smacht acu. Bhain sé amach Réims na Fraince ansin gur chuir sé an dialachtaic agus an ''quadrivium'' (ailgéabar, céimseata, réalteolaíocht, ceol) á múineadh i scoil na hardeaglaise: go háirithe an ailgéabar. Bhí tuiscint an-soiléir aige ar rangú na fealsúnachta. Rinneadh Pápa de faoin ainm Silveastar II. === An Mheánaois Íochtarach (ón 11ú haois go dtí an 15ú haois) === Chuathas i mbun saothar Arastotail a aistriú arís sa 11ú haois, ach níor eagraíodh an obair i gceart go dtí na blianta idir 1120 agus 1190. ==== An 11ú haois ==== Sa 11ú haois ba mhó ná riamh an tábhacht a bhí leis an dialachtaic i gcúrsaí léinn, rud a d'fhág lucht dialachtaice agus lucht frithdhialachtaice in adharca a chéile. Shíl lucht dialachtaice gurbh fhéidir rúndiamhra na Críostaíochta a mhíniú go réasúnach le loighic Arastotail. Dúirt a naimhde go raibh an dialachtaic i mbaol na rúndiamhra úd a mhilleadh, agus chuir siad rompu an creideamh, údarás na bPápaí agus údarás na gComhairlí a chosaint. Ba é saothar Anselm Chanterbury ba mhó éifeacht sa tréimhse sin agus daoine ag iarraidh léargas a fháil ar an gcaidreamh idir réasún agus creideamh. ==== An 12ú haois ==== Leanadh de shaothrú agus de shaibhriú na dialachtaice sa 12ú haois, obair a shíolraigh an scolaíochas sa 13ú haois. Saothraíodh an loighic agus an ghramadach thuairimeach freisin agus rinneadh uirlisí diagachta díobh (féach [[Alain de Lille]]). Sa 12ú haois a buanaíodh [[An tUilíochas|argóint na n-uilithe]] idir na [[réalaí|réalaithe]] agus na n-[[ainmníoch]]. Is beag eolas atá againn orthu inniu seachas ar ainmneacha [[Roscelin de Compiègne]] agus [[Guillaume de Champeaux]], máistrí [[Abélard]], an t-ainmníoch agus an dialachtaiceach ba mhó. Níorbh é dianchíoradh na loighce an t-aon ghnó intleachtúil amháin a bhí ar siúl sa 12ú haois. Bhí dhá scoil mhanachúla ann: * Rinne scoil Chartres, a bhunaigh Gerbert d'Aurillac tríd an scoláire [[Fulbert de Chartres|Fulbert]], fealsúnacht nádúrtha a bheartú a raibh baint aici le saothrú na n-eolaíochtaí agus na dteicnící agus a chealódh scéim thraidisiúnta an "quadrivium" faoi dheireadh. * Bhí baint ag scoil Saint-Victor, a bhunaigh [[Guillaume de Champeaux]] sa bhliain 1108, leis an misteachas tuairimeach, misteachas a chleachtadh Cistéirsigh dála [[Bernard de Clairvaux]] agus [[Guillaume de Saint-Thierry]]. Réitigh na scoileanna seo an bealach chun ollscoileanna a bhunú - Bolóin ar dtús, ansin Páras agus Oxford (an ollscoil ab ansa leis na hÉireannaigh). I ndeireadh an 12ú haois d'aistrigh Anraoi Aristippe Leabhar IV de Mhéitéara Arastotail ó Ghréigis go Laidin, tar éis do Ghearóid Chreimeona Leabhair I-II a aistriú ó Araibis. Chuir Alfred de Shareshal gluaiseanna leis an téacs seo, agus d'aistrigh trí chaibidil "bhreise" ó Araibis - ''De mineralibus'' [[Avicenna]] (Ibn Sina). Ar an dóigh seo d'fhill an eolaíocht Arastotaileach ar an Iarthar. Sa tréimhse seo rinneadh teagasc aithreacha na hEaglaise agus na gComhairlí a chur in eagar. Sholáthair [[Pierre Lombard]] ''Liber de Sentencia'', saothar a bhí mar bhunábhar ag múinteoirí diagachta go dtí deireadh na Meánaoise. As eagrú sin na diagachta a tháinig achoimrí diaga na haoise dár gcionn. Sa dara leath den 12ú haois tháinig raidhse aistriúchán amach, ó Toledo tar éis do na Críostaithe an Spáinn a ghabháil, agus ón Iodáil ina dhiaidh sin. Sa tír úd a d'fhoilsigh grúpaí asitritheoirí téacsanna diaganta (cuireadh Laidin ar an gCórán féin) agus eolaíocha (saothair chéimeata agus ailgéabair), agus mórán saothar fealsúnach: Arastotail, Proclas, agus tráchtais le [[Al-Kindi]] agus [[Al-Farabi]]. D'aistrigh [[Gondisalvi]] saothair le hAvicenna, [[Al-Ghazali]] agus [[Salomon Ibn Gabirol]]. Cé nach raibh na saothair seo go léir ina mbuntéacsanna, chuir siad ar fáil a lán de shaothar Arastotail ón Arabais, ábhar ar cuireadh cuma nuaphlatónach air. Sa [[an tSín|tSín]], d'fhorbair [[Zhu Xi]] an [[nua-Chonfúiceachas]]. Bhí rian a smaointe ar dhearcadh stát na Síne ar feadh 700 bliain. ==== An 13ú haois ==== As fealsúnacht Arastotail, mar sin, a d'eascair modh nua fealsúnach: an scolaíochas. Is é an bonn a bhí léi roinnt saothar le hArastotail a bhailigh [[Thomas Aquinas|Tomás Acuineas]] agus fealsúna eile de chuid Ollscoil Pháras de réir a chéile. Rangaíodh iad ina n-aicmí: loighic, fisic, meitifisic, eitic, polaitíocht, fileatacht. Ach bhí fadhb mhór ag baint le hathshamhlú shaothar iomlán Arastotail sa mhéid nach ndearna sé tagairt ar bith don chreideamh Críostaí. Ach faoi lár na haoise bhí an tArastotaileachas curtha in oiriúint don Chríostaíocht, comhtháthú ollmhór Tómasach nach gcreidfeá ach chomh deacair leis. Ghlac lucht páirte na nDoiminiceach leis gan mhoill ach dhiúltaigh lucht páirte na bProinsiasach dó de ghrá Agaistín, agus ba rogha le daoine eile Avicenna nó [[Averroës]] (Ibn Rushd) thar aon údarás eile. Lean imreas intleachtúil nár chríochnaigh nó gur dhamnaigh Easpag Pháras 219 tairiscint de chuid Arastotail agus Avicenna ar chúiseanna nach léir anois. Cuireadh an teagasc Tómasach ar fionraí go dtí an bhliain 1285 agus lucht frithThómasach ag cruinniú nirt go díograiseach. Fáisceadh scoileanna nua as an bhfreasúra sin i dtús an 14ú haois agus iad bunaithe ag máistrí Proinsiasacha: [[Duns Scottus]] agus [[Uilleam ó Occam]]. ==== An 14ú haois ==== ==== An 15ú haois ==== == An ré nua-aoiseach (ón 16ú haois go dtí an 21ú haois) == === Ón 16ú haois go dtí an 19ú haois === Sa bhliain 1447 scar Ollscoil [[Lováin]] teagasc na diagachta ó theagasc na fealsúnachta, rud a bhí ina chomhartha ar dheireadh na fealsúnachta meánaoisí. Mhair na seanscoileanna go fóill ach bhí siad gan fuinneamh, rud ba léir faoin 16ú haois. Sa 17ú haois ba léir nach raibh an scolaíochas in ann an fód a sheasamh i gcoinne an eolais a bhí á bhaint as trialacha fisice; d'fhág scéal [[Galileo Galilei|Ghalileo]] go háirithe smál air, agus bhí [[René Descartes|Descartes]] an-dian riamh ar a sheanmháistrí agus ar fhealsúnacht Arastotail. In ''Les Principes de la philosophie'', saothar a tháinig amach sa bhliain 1644, .mhol sé go rangófaí an t-eolas mar mheascán fealsúnachta agus eolaíochta. Bhí an lochtú seo i dteann a réime sa 19ú haois, nuair a d'fhógair [[Auguste Comte]] nach raibh suim ar bith aige sa mheitifisic, agus dúil aige i dteoiricí fealsúnacha an 17ú haois agus an 18ú haois (Descartes, [[David Hume|Hume]], [[Nicolas de Condorcet|Condorcet]]). Caitheadh amhras ar dhearfachas Compte féin nuair a tháinig an éipistéimeolaíocht ar an saol. Idir an dá linn bhí doicheall roimh Arastotail ar dhá chúis: :* An geolárnachas, ábhar ar chuid d'eolas an domhain é lena linn, sa 5ú haois BC. :* A mhíniú ar an ngluaiseacht, míniú a bhain leis an eitic. Cé is moite de neamhéifeacht éigin i gcúrsaí tástála agus de dhamnuithe éigin nach furasta a thuiscint inniu, chuir fhealsúnacht na meánaoiseanna bonn intleachtúil le sibhialtacht an Iarthair. Chuir sí féin agus sibhialtacht an Ioslamachais machnóirí móra an tSeanreachta (Platón, Arastotail agus eile) ar fáil. Ach níor leor léi an machnamh Gréagach a chur in oiriúint don Chríostaíocht, ós rud é gurbh éigean di a dhéanamh amach cén ceangal a bhí idir réasún agus creideamh. Inniu, ar ndóigh, is deacair glacadh le réiteach na meánaoiseanna – an réasún a chur faoi bhráid an chreidimh agus an fhealsúnacht a fhágáil faoi smacht na diagachta. Ach thug an fhealsúnacht mheánaoiseach iarracht rathúil ar dhá bhealach machnaimh ó fhoinsí difriúla a thabhairt le chéile, agus is géire a d'iniúch sé nádúr an réasúin agus teorainn na tuisceana ná mar a rinne na Gréagaigh riamh. D’fhéadfaí a rá go raibh toradh an iniúchtha sin róbhriathartha, rótheibí, agus go raibh sé dall ar an tástáil. Mar sin féin, bhí an t-iniúchadh sin (a rinneadh i Laidin fhíortheibí) ar na cúiseanna ba mhó le haontú intleachtúil na hEorpa faoi scáth na Críostaíochta. An cruthú “ex nihilo,” an tsaoirse mheitifisiceach agus mhorálta, an indibhidiúlacht, an saol atá le teacht, smaointe nárbh eol do na Gréagaigh, tháinig siad isteach san fhealsúnacht agus chlaochlaigh í. D’eascair siad as an Meánaois agus shealbhaigh an machnamh nua-aoiseach, rud a d'fhág a rian orainn go léir, a bheag nó a mhór. Leis an gCríostaíocht a bhaineann na smaointe seo, gan amhras, ach ní léise a bhaineann siad ar fad. Sin é an fáth ar tháinig bláth orthu lastall den scolaíochas, le linn Athbheochan an Léinn agus lenár linn féin. Is fealsúnacht Chríostaí í fealsúnacht na Meánaoiseanna, fiú más scéal conspóideach é sin i gcónaí, agus ní féidir í a scaradh óna haimsir féin. === Fealsúnacht chomhaimseartha (ó c. 1900 i leith) === Tríd is tríd, disciplín gairmiúil is ea an fhealsúnacht anois agus é á chleachtadh sna hollscoileanna. Cíorann speisialtóirí an t-ábhar le speisaltóirí eile, agus tá méadú as compás tagtha ar na foréimsí. Ní féidir le haon duine amháin dul amach ar an iomlán.<ref>Soames, Scott: ''Philosophical Analysis in the Twentieth Century'', iml. 2, lch 463.</ref> I saol an Bhéarla is í an fhealsúnacht anailíseach a bhí i dtreis ar feadh an chuid is mó den fhichiú haois. Sa chéad chuid den aois ba scoil í a bhí an-chosúil leis an bh[[posaitíveachas loighciúil]], agus barúil aici gurbh fhéidir fadhbanna fealsúnacha a fhuascailt trí aird a thabhairt ar loighic agus ar úsáid teanga. Sa dara cuid den aois tháinig a lán tuairimí difriúla i réim agus gan de cheangal eatarthu ach rian an tionchair stairiúil agus aird ar an tsoiléire. Déanann an fhealsúnacht thrialach fadhbanna a athscrúdú le modhanna taighde na heolaíochta sóisialta. Ní raibh aon scoil ar leith i réim i Mór-Roinn na hEorpa. Thréig lucht an phosaitíveachais loighciúil lár na hEorpa sna tríochaidí agus sna daichidí, agus riamh ó shin tá lorg an léinn dhaonna ar an bhfealsúnacht ann: [[feiniméineolaíocht]], [[eiseachas]], [[heirméineotaic]], [[teoiric chriticiúil]], [[struchtúrachas]] agus [[iarstruchtúrachas]]. Ag seo cuid d'fhealsúna móra an fichiú haois: * [[Jacques Derrida]], ar tugadh "[[díthógáil]]" ar an dianscrúdú a rinne sé ar stair na fealsúnachta.<ref>Internet Encyclopedia of Philosophy [http://www.iep.utm.edu/derrida/].</ref> * [[Jürgen Habermas]], a d'fhéach leis an teoiric chriticiúil a chur tosaigh mar dhearcadh normatach i leith na réasúnaíochta mar chumarsáid idéalach.<ref>James Bohman, Stanford Encyclopedia of Philosophy [http://plato.stanford.edu/entries/habermas/].</ref> * [[Martin Heidegger]], a bhain tairbhe as smaointe Kierkegaard, Nietzsche agus Husserl chun ointeolaíocht a phlé i bhfianaise an eiseachais.<ref>Raymond Geuss, in Thomas Baldwin (ed.), ''The Cambridge History of Philosophy 1870-1945'' (Cambridge University Press, 2003).</ref> * [[Edmund Husserl |Edmund Husserl]] is mó a bhunaigh an fheiniméaneolaíocht, agus chuaigh sé i bhfeidhm go mór ar [[Martin Heidegger |Heidegger]] agus ar fhealsúnacht na hEorpa.<ref>[http://plato.stanford.edu/entries/husserl/</ref> * [[Bertrand Russell]], a rinne obair nua i gcúrsaí loighce agus a chuidigh le fás na fealsúnachta anailísí dá bharr.<ref name="stanford">Stanford Encyclopedia of Philosophy, [http://plato.stanford.edu/entries/russell/ "Bertrand Russell"].</ref> * [[Ludwig Wittgenstein]], a d'fhág rian mór ar an bposaitíveachas loighciúil agus ar fhealsúnacht na gnáthchainte.<ref>Avrum Stroll, ''Twentieth-Century Analytic Philosophy'' (Columbia University Press, 2000).</ref> * [[Michel Foucault]], a d'fhorbair fealsúnacht iar-nua-aoiseach na staire, na cumhachta, an fhaireachais, agus na gnéasachta. * [[Simone de Beauvoir]], bunaitheoir na fealsúnachta [[Feimineachas|feiminí]] * [[Frantz Fanon]], fealsamh frithchoilíneach * [[Judith Butler]], a chruthaigh teoiric "gender performativity" (féinléiriú de réir inscne) * [[Jacques Lacan]], [[Síocanailís|síocanailísí]] a raibh tionchar aige ar an [[iarstruchtúrachas]] == Tagairtí == {{reflist}} == Féach freisin == * Appiah, Kwame Anthony. ''Thinking it Through – An Introduction to Contemporary Philosophy'', 2003, ISBN 0-19-513458-3 * Blumenau, Ralph. ''Philosophy and Living''. ISBN 0-907845-33-9 * Craig, Edward. ''Philosophy: A Very Short Introduction''. ISBN 0-19-285421-6 * Curley, Edwin, ''A Spinoza Reader'', Princeton, 1994, ISBN 0-691-00067-0 * Durant, Will, ''Story of Philosophy: The Lives and Opinions of the World's Greatest Philosophers'', Pocket, 1991, ISBN 0-671-73916-6, ISBN 978-0-671-73916-4 * Harrison-Barbet, Anthony, ''Mastering Philosophy''. ISBN 0-333-69343-4 * Higgins, Kathleen M. and Solomon, Robert C. ''A Short History of Philosophy''. ISBN 0-19-510196-0 * [[Philosophy Now]] magazine * Russell, Bertrand. ''[http://philosophy.hku.hk/think/phil/russell/ The Problems of Philosophy] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040807090338/http://philosophy.hku.hk/think/phil/russell/ |date=2004-08-07 }}''. ISBN 0-19-511552-X * Sinclair, Alistair J. ''What is Philosophy? An Introduction'', 2008, ISBN 978-1-903765-94-4 * Sober, E. (2001). ''Core Questions in Philosophy: A Text with Readings''. Upper Saddle River, Prentice Hall. ISBN 0-13-189869-8 * Solomon, Robert C. ''Big Questions: A Short Introduction to Philosophy''. ISBN 0-534-16708-X * Warburton, Nigel. ''Philosophy: The Basics''. ISBN 0-415-14694-1 * [http://www.journals.cambridge.org/thi Think: philosophy for everyone] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081010121909/http://www.journals.cambridge.org/thi |date=2008-10-10 }} Aistí don choitiantacht agus iad scríofa ag fealsúna nótálta. == Naisc sheachtracha == * [http://plato.stanford.edu/ Stanford Encyclopedia of Philosophy] * [http://www.iep.utm.edu/ The Internet Encyclopedia of Philosophy] * [http://www.wadsworth.com/philosophy_d/special_features/timeline/timeline.html Philosophy Timeline] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080308040333/http://www.wadsworth.com/philosophy_d/special_features/timeline/timeline.html |date=2008-03-08 }} * [http://maps.google.com/maps/ms?ie=UTF8&hl=en&msa=0&msid=107892646478667659520.0004445545f2b2cffb9ed&ll=47.398349,14.326172&spn=28.597229,79.013672&z=4 Map of Western Philosophers] * [http://philosophyforums.com Philosophy Forums] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160922061702/http://www.philosophyforums.com/ |date=2016-09-22 }} * [http://philosophyreview.blogspot.com/ Philosophy Magazines and Journals] * {{dmoz|Society/Philosophy/}} * [http://www.journals.cambridge.org/phi Philosophy (review)] {{Webarchive|url=https://archive.today/20121209115602/http://www.journals.cambridge.org/phi |date=2012-12-09 }} * [http://ocw.nd.edu/philosophy Philosophy] OpenCourseWare from the [[University of Notre Dame]] * [https://www.researchgate.net/group/Philosophy Philosophy Discussion Group] * [http://www.pdcnet.org/ Philosophy Documentation Center] * [http://www.britannica.com/EBchecked/topic/643889/The-Will-to-Believe-and-Other-Essays-in-Popular-Philosophy Popular Philosophy] {{Síol}} [[Catagóir:Fealsúnacht| ]] 8t0o3a6ey6b4qkb6njvhae0cltkg5ug 1318904 1318717 2026-06-27T09:34:21Z XXBlackburnXx 36804 Reverted edit by a hidden user to last revision by [[User:Divinations|Divinations]] 1316789 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:Philbar 3.png|mion|Plato, Kant, Nietzsche, Buddha, Confucius, Averroes]] Is éard atá san '''fhealsúnacht''' ná iarracht ar dhul amach ar an [[saol]] agus brí a bhaint as trí réasúnaíocht agus trí dhíospóireacht. Ní hionann an tuigsint atá ag fealsúna ar an saol i ngach aois, ach is gnách go mbíonn tionchar smaointeoirí na gcéadta caite le haithint sna scoileanna fealsúnacha is déanaí, fiú más le fonn sáraíochta é. Tagann an focal [[Gaeilge|Gaelach]] ó fhocal [[Sean-Ghréigis]]e, "'''φιλοσοφια'''" ("philosophia"), a chiallaíonn "grá don eolas", agus ba iad na Gréagaigh ([[Sócraitéas]] agus [[Eipiciúras]], mar shampla) a bhunaigh traidisiún na fealsúnachta in Iarthar Eorpa. ''Fealsamh'' a thugtar ar dhuine a bhíonn ag plé le fealsúnacht, ach is iomaí dearcadh agus modh anailísithe a d'fhéadfadh a bheith ag fealsúna an lae inniu. [[Íomhá:Sanzio_01_Plato_Aristotle.jpg|thumb|right|270px|[[Platón]] (''ar thaobh na láimhe clé'') and [[Arastotail]] (''ar thaobh na láimhe deise''): cuid de "Scoil na hAithine". [[Raffaello Sanzio]] (1509) a rinne.]] == Nádúr na fealsúnachta == D'fhéadfadh an fhealsúnacht í féin a chur in iúl ar thrí shlí: :* mar léiriú cuimsitheach :* mar mhachnamh ar an saol agus ar eiseadh an duine :* mar cheistiú. Pé aidhm a bheadh ag an bhfealsamh – breith ar an bhfírinne, an maitheas nó an áilleacht a thuiscint – ní foláir dó dianmhachnamh a dhéanamh agus a chuid barúlacha a chur i gcomórtas le barúlacha daoine eile. Níl ábhar machnaimh ar leith ag an bhfealsúnacht, murab ionann is na [[Eolaíocht Shóisialta|heolaíochtaí daonna]], na [[Eolaíocht Nádúrtha|heolaíochtaí nádúrtha]] agus na [[matamaitic|heolaíochtaí foirmiúla]], disciplíní a bhfuil dlúthbhaint ag an bhfealsúnacht leo. Tá gaol ag an bhfealsúnacht leis an [[loighic]], leis an [[eitic]], leis an [[meitifisic]], le teoiric an eolais agus eile. Nascadh na brainsí bunúsacha úd le disciplíní eile - fealsúnacht na n-eolaíochtaí, fealsúnacht na hintleachta, an [[Antraipeolaíocht|antrapeolaíocht]] fhealsúnach, an [[aeistéitic]], fealsúnacht an dlí agus fealsúnacht na teanga. == Modhanna fealsúnachta == Chun comharthaí sóirt na fealsúnachta a aithint, ní mór a thuiscint céard iad na modhanna agus na prionsabail nach mbaineann léi. Ní dual don fhealsúnacht an modh trialach, rud a dhealaíonn amach ón bhfisic nó ón mbitheolaíocht í. Ba dhóigh le fealsúna áirithe, ar nós [[Immanuel Kant|Kant]] agus [[Ludwig Wittgenstein|Wittgenstein]], gur cuid dhílis den fhealsúnacht an easpa trialach seo. Is beag aird a thugann an fhealsúnacht ar na fíricí iontu féin, cé nach ionann sin agus a rá nach gcuireann sí bunfhíricí áirithe san áireamh. Ní úsáidtear siombailí foirmiúla, cé go raibh fonn ar [[Leibniz]] fadhbanna fealsúnacha a fhuascailt le loighic éigin uilíoch. Fiú má bhaineann an fhealsúnacht anailíseach feidhm as an loighic mhatamaiticiúil, is trí theanga nádúrtha a chuireann sí í féin in iúl. Fágann sin gur de réir airíonna eile atá an fhealsúnacht le sainmhíniú. De réir sainmhíniú áirithe atá in úsáid faoi láthair, is criticeas í an fhealsúnacht. Ní sainmhíniú diúltach ar fad é, ós áil leis an bhfealsamh dearbhuithe nua a chumadh, eolas neamhchruinn a cheartú, míthuiscintí coitianta a shoiléiriú agus earráidí na fealsúnachta féin a chealú. Sa ré nua-aoiseach, is é [[Descartes]] is fearr a sheasann don dearcadh sin i leith na fealsúnachta, agus barúil aige nach mbíonn eolas gan amhras. Deirtear gurb é gnó na fealsúnachta coincheapa a chumadh le dul amach ar an réaltacht, rudai a shoiléiriú agus a mhionscrúdú, agus débhríochtaí na gcoincheap a scagadh. Is fada eolas ag fealsúna ar na fadhbanna a bhaineann le débhríochtaí teanga, fadhbanna a bhfuil an fhealsúnacht anailíseach sáite iontu. == Fadhbanna agus modhanna == Caithfidh an fhealsúnacht féin a shocrú cén teorainn atá idir modhanna agus ábhar, cé go bhfuil dlúthcheangal eatarthu. Bíonn an fhealsúnacht ag filleadh uirthi féin, ag dul amach uirthi féin, nó, lena rá níos cruinne, ag scrúdú na modhanna eolais uile (tuairimí, an ealaín, smaointe eolaíocha agus eile) go réasúnach. Fágann sin gur disciplín déaduchtach agus intleachtúil í an fhealsúnacht nach bhfuil i dtuilleamaí iomfheasa ná tuairimí suibíochtúla. Is í an fhealsúnach toil na réasúnaíochta ón uair a scar na [[réamhShocraitéasaigh]] leis an dearcadh reiligiúnda. Riamh ó shin tá na fealsúna tugtha don tsoiléire agus don chruinneas, rud nár bhac ar fhealsúnacht an lae inniu an réasún féin a dhianscrúdú: [[Friedrich Wilhelm Nietzsche|Nietzsche]], [[Martin Heidegger|Heidegger]] agus [[Theodor W. Adorno|Adorno]]. == An modh ann féin == Is éard atá sa Mhodh treoracha áirithe a theastaíonn chun gníomh a chur i gcrích – feidhmiú casta comhchoitianta, b’fhéidir, dála pobal a rialú nó fadhb theoiriciúil a fhuascailt. Ó thaobh na staire de, ní féidir ceist an mhodha a scaradh ó cheist an deimhnithe sa mhachnamh. Is dóigh le Sócraitéas go gcaithfear cloí le rialacha áirithe agus eolas á lorg mar a dhéantar i ngach ceird eile. Tá ceangal idir an t-eolas agus an dóigh a dtagtar ar an eolas. Is ceart d'fhealsúna earráidí a sheachaint agus smaointe á scagadh, go háirithe earráidí a bhaineann le claontuairimí agus le foshuímh. == An fhealsúnacht mar nós beatha == Is minic a chuimhnítear ar an bhfealsúnacht mar nós beatha seachas mar mheabhrú teoiriciúil. Déanann an fealsamh é féin a iompar ar nós áirithe seachas ceisteanna teibí a chíoradh, rud a fhágann go bhfuil tionchar an smaoinimh le haithint ar bheatha an duine. Dá bhrí sin measann fealsúna éigin go gcaithfidh siad daoine eile a chur ar bhealach a leasa. Is féidir cuspóir comhchoiteann agus polaitiúil féin a dhéanamh de nós pearsanta. Féadann fealsamh cuideachta chuí a tharraingt chuige féin. Ach ní gá go ndéanfadh fealsamh faillí i bhfadhbanna teoiriciúla. An chríonnacht úd (nó lena rá níos beaichte, an ''sophia'') is áil leis an bhfealsamh a bhaint amach, is oilteacht freisin í. Tá a fhios ag an bhfealsamh, de réir an traidisiúin a bhunaigh Sócraitéas, conas a chaithfidh sé é féin a iompar, agus a fhios aige conas údar a chur leis. Iarrann Sócraitéas ar a chomhchainteoirí údar réasúnach a chur lena mbreithiúnas. Féadann an réasúnaíocht riachtanach sin bunús eolaíoch a thabhairt leis an bhfealsúnacht. Ghlac a lán fealsamh de chuid na [[an tSean-Ghréig|Sean-Ghréige]], ar nós [[Eipiciúras|Eipiciúrais]], leis an dearcadh seo. Is iomaí fealsamh a shíl nár nós beatha í an fhealsúnacht ach obair intleachtúil: níl aon amhras ná gur mar sin atá an scéal inniu i gcúrsaí léinn agus taighde. [[Íomhá:David - The Death of Socrates.jpg|thumb|deas|270px|''Bás Shócraitéas''. [[Jacques-Louis David]] (1787) a rinne. Tá Sócraitéas fealsamh ar tí deoch nimhe (muing mhear) a ól.]] == Fealsúnacht na Meánaoise agus a hoidhreacht == Is í fealsúnacht na Meánaoise bunús an léinn Chríostaí in Iarthar Eorpa. Is amhlaidh gur shealbhaigh scoláirí Críostaí na húdair Ghréagacha, go háirithe Platón agus Arastotail. Sholáthair fealsúnacht Arastotail córas intleachtúil agus flúirse tráchtaireachta, agus aisti a fáisceadh an scolaíochas, scoil ar mhian léi an diagacht agus an fhealsúnacht a chur in oiriúint dá chéile. Trí údair Laidine, trí aistriú ón nGréigis agus trí thráchtaireacht Arabach a rinneadh an t-athshealbhú sin. Is fiú a chuimhneamh go ndeachaigh fealsúnacht an Iarthair, an fhealsúnacht Ioslamach agus an fhealsúnacht Ghiúdach i bhfeidhm ar a chéile ar feadh na tréimhse seo. == Tréithe na fealsúnachta Meánaoisí == Is féidir a rá go raibh dhá thréimhse mhóra ann: === An Ard-Mheánaois (ón 6ú haois go dtí an 10ú haois) === I rith na tréimhse sin ní raibh in Iarthar Eorpa ach coillte agus páirceanna, mórán. Sna mainistreacha a tháinig an léann chun cinn sna mainstreacha, taobh amuigh de na bailte móra, de réir riail [[Naomh Beinidict]], riail a raibh saothar intleachtúil ceangailte di agus a chuir na manaigh ag tras-scríobh na seanúdar. Sna scoileanna manachúla a bhí teacht ar scoth an léinn mheánaoisigh. I leabharlanna na mainistreacha a bhí na príomhúdair Laidine le fáil, cé nach mbíodh ann ach cúpla céad leabhar ar a mhéad. Bhí eolas éigin ar fhealsúnacht na Gréige, mar bhí Platón á aistriú go Laidin agus á léamh. Ní raibh fáil ar shaothar Arastotail fós, lasmuigh den mhéid de a tháinig anuas trí Phloitín, trí Agaistín agus trí Iseadór Sheiville. Ba é Bede, Sasanach, a bhunaigh, sa 7ú haois, na saorealaíona (''septem artes liberales'') agus a rinne staidéar ar leith ar an reitric agus ar an dialachtaic, ag leanúint lorg na nGréagach. Bhí Platón á léamh i gcúirt Shéarlais Mhóir, a bhuíochas sin ar scoláirí ar nós [[Alcuin]]. Bhláthaigh saothar na bhfealsúnaithe nuaphlatónacha, dála an Éireannaigh [[Johannes Scottus Eiriugenus]] (''Eoin a rugadh in Éirinn''). Mhairfeadh an scoil sin go dtí an Mheánaois Íochtarach, agus as sin amach mar Agaistíneachas. Sa seansaol bhí an fhealsúnacht bunaithe ar cheisteanna agus ar fhreagraí, córas dialachtaiceach a bheartaigh Séanan Éilé, fealsamh réamhShocraitéasach. Mheath an córas sin agus roinnt saorealaíon eile in Iarthar Eorpa tar éis ionradh tubaisteach na Lochlannach. D'éirigh leis an manach [[Gerbert d'Aurillac]] an léann a athmhúscailt, go háirithe trí fhealsúnacht Arastotail a shaothrú. Thug sé dhá bhliain sa Chatalóin sa chuid deireanach den 10ú haois, i mainistir nárbh fhada ó Bharcelóna, é ag déanamh staidéir ar shaothar Arastotail, ar an matamaitic agus ar an réalteolaíocht, agus ag baint tairbhe as léann na Moslamach, dream a raibh an chuid ba mhó den Spáinn faoi smacht acu. Bhain sé amach Réims na Fraince ansin gur chuir sé an dialachtaic agus an ''quadrivium'' (ailgéabar, céimseata, réalteolaíocht, ceol) á múineadh i scoil na hardeaglaise: go háirithe an ailgéabar. Bhí tuiscint an-soiléir aige ar rangú na fealsúnachta. Rinneadh Pápa de faoin ainm Silveastar II. === An Mheánaois Íochtarach (ón 11ú haois go dtí an 15ú haois) === Chuathas i mbun saothar Arastotail a aistriú arís sa 11ú haois, ach níor eagraíodh an obair i gceart go dtí na blianta idir 1120 agus 1190. ==== An 11ú haois ==== Sa 11ú haois ba mhó ná riamh an tábhacht a bhí leis an dialachtaic i gcúrsaí léinn, rud a d'fhág lucht dialachtaice agus lucht frithdhialachtaice in adharca a chéile. Shíl lucht dialachtaice gurbh fhéidir rúndiamhra na Críostaíochta a mhíniú go réasúnach le loighic Arastotail. Dúirt a naimhde go raibh an dialachtaic i mbaol na rúndiamhra úd a mhilleadh, agus chuir siad rompu an creideamh, údarás na bPápaí agus údarás na gComhairlí a chosaint. Ba é saothar Anselm Chanterbury ba mhó éifeacht sa tréimhse sin agus daoine ag iarraidh léargas a fháil ar an gcaidreamh idir réasún agus creideamh. ==== An 12ú haois ==== Leanadh de shaothrú agus de shaibhriú na dialachtaice sa 12ú haois, obair a shíolraigh an scolaíochas sa 13ú haois. Saothraíodh an loighic agus an ghramadach thuairimeach freisin agus rinneadh uirlisí diagachta díobh (féach [[Alain de Lille]]). Sa 12ú haois a buanaíodh [[An tUilíochas|argóint na n-uilithe]] idir na [[réalaí|réalaithe]] agus na n-[[ainmníoch]]. Is beag eolas atá againn orthu inniu seachas ar ainmneacha [[Roscelin de Compiègne]] agus [[Guillaume de Champeaux]], máistrí [[Abélard]], an t-ainmníoch agus an dialachtaiceach ba mhó. Níorbh é dianchíoradh na loighce an t-aon ghnó intleachtúil amháin a bhí ar siúl sa 12ú haois. Bhí dhá scoil mhanachúla ann: * Rinne scoil Chartres, a bhunaigh Gerbert d'Aurillac tríd an scoláire [[Fulbert de Chartres|Fulbert]], fealsúnacht nádúrtha a bheartú a raibh baint aici le saothrú na n-eolaíochtaí agus na dteicnící agus a chealódh scéim thraidisiúnta an "quadrivium" faoi dheireadh. * Bhí baint ag scoil Saint-Victor, a bhunaigh [[Guillaume de Champeaux]] sa bhliain 1108, leis an misteachas tuairimeach, misteachas a chleachtadh Cistéirsigh dála [[Bernard de Clairvaux]] agus [[Guillaume de Saint-Thierry]]. Réitigh na scoileanna seo an bealach chun ollscoileanna a bhunú - Bolóin ar dtús, ansin Páras agus Oxford (an ollscoil ab ansa leis na hÉireannaigh). I ndeireadh an 12ú haois d'aistrigh Anraoi Aristippe Leabhar IV de Mhéitéara Arastotail ó Ghréigis go Laidin, tar éis do Ghearóid Chreimeona Leabhair I-II a aistriú ó Araibis. Chuir Alfred de Shareshal gluaiseanna leis an téacs seo, agus d'aistrigh trí chaibidil "bhreise" ó Araibis - ''De mineralibus'' [[Avicenna]] (Ibn Sina). Ar an dóigh seo d'fhill an eolaíocht Arastotaileach ar an Iarthar. Sa tréimhse seo rinneadh teagasc aithreacha na hEaglaise agus na gComhairlí a chur in eagar. Sholáthair [[Pierre Lombard]] ''Liber de Sentencia'', saothar a bhí mar bhunábhar ag múinteoirí diagachta go dtí deireadh na Meánaoise. As eagrú sin na diagachta a tháinig achoimrí diaga na haoise dár gcionn. Sa dara leath den 12ú haois tháinig raidhse aistriúchán amach, ó Toledo tar éis do na Críostaithe an Spáinn a ghabháil, agus ón Iodáil ina dhiaidh sin. Sa tír úd a d'fhoilsigh grúpaí asitritheoirí téacsanna diaganta (cuireadh Laidin ar an gCórán féin) agus eolaíocha (saothair chéimeata agus ailgéabair), agus mórán saothar fealsúnach: Arastotail, Proclas, agus tráchtais le [[Al-Kindi]] agus [[Al-Farabi]]. D'aistrigh [[Gondisalvi]] saothair le hAvicenna, [[Al-Ghazali]] agus [[Salomon Ibn Gabirol]]. Cé nach raibh na saothair seo go léir ina mbuntéacsanna, chuir siad ar fáil a lán de shaothar Arastotail ón Arabais, ábhar ar cuireadh cuma nuaphlatónach air. Sa [[an tSín|tSín]], d'fhorbair [[Zhu Xi]] an [[nua-Chonfúiceachas]]. Bhí rian a smaointe ar dhearcadh stát na Síne ar feadh 700 bliain. ==== An 13ú haois ==== As fealsúnacht Arastotail, mar sin, a d'eascair modh nua fealsúnach: an scolaíochas. Is é an bonn a bhí léi roinnt saothar le hArastotail a bhailigh [[Thomas Aquinas|Tomás Acuineas]] agus fealsúna eile de chuid Ollscoil Pháras de réir a chéile. Rangaíodh iad ina n-aicmí: loighic, fisic, meitifisic, eitic, polaitíocht, fileatacht. Ach bhí fadhb mhór ag baint le hathshamhlú shaothar iomlán Arastotail sa mhéid nach ndearna sé tagairt ar bith don chreideamh Críostaí. Ach faoi lár na haoise bhí an tArastotaileachas curtha in oiriúint don Chríostaíocht, comhtháthú ollmhór Tómasach nach gcreidfeá ach chomh deacair leis. Ghlac lucht páirte na nDoiminiceach leis gan mhoill ach dhiúltaigh lucht páirte na bProinsiasach dó de ghrá Agaistín, agus ba rogha le daoine eile Avicenna nó [[Averroës]] (Ibn Rushd) thar aon údarás eile. Lean imreas intleachtúil nár chríochnaigh nó gur dhamnaigh Easpag Pháras 219 tairiscint de chuid Arastotail agus Avicenna ar chúiseanna nach léir anois. Cuireadh an teagasc Tómasach ar fionraí go dtí an bhliain 1285 agus lucht frithThómasach ag cruinniú nirt go díograiseach. Fáisceadh scoileanna nua as an bhfreasúra sin i dtús an 14ú haois agus iad bunaithe ag máistrí Proinsiasacha: [[Duns Scottus]] agus [[Uilleam ó Occam]]. ==== An 14ú haois ==== ==== An 15ú haois ==== == An ré nua-aoiseach (ón 16ú haois go dtí an 21ú haois) == === Ón 16ú haois go dtí an 19ú haois === Sa bhliain 1447 scar Ollscoil [[Lováin]] teagasc na diagachta ó theagasc na fealsúnachta, rud a bhí ina chomhartha ar dheireadh na fealsúnachta meánaoisí. Mhair na seanscoileanna go fóill ach bhí siad gan fuinneamh, rud ba léir faoin 16ú haois. Sa 17ú haois ba léir nach raibh an scolaíochas in ann an fód a sheasamh i gcoinne an eolais a bhí á bhaint as trialacha fisice; d'fhág scéal [[Galileo Galilei|Ghalileo]] go háirithe smál air, agus bhí [[René Descartes|Descartes]] an-dian riamh ar a sheanmháistrí agus ar fhealsúnacht Arastotail. In ''Les Principes de la philosophie'', saothar a tháinig amach sa bhliain 1644, .mhol sé go rangófaí an t-eolas mar mheascán fealsúnachta agus eolaíochta. Bhí an lochtú seo i dteann a réime sa 19ú haois, nuair a d'fhógair [[Auguste Comte]] nach raibh suim ar bith aige sa mheitifisic, agus dúil aige i dteoiricí fealsúnacha an 17ú haois agus an 18ú haois (Descartes, [[David Hume|Hume]], [[Nicolas de Condorcet|Condorcet]]). Caitheadh amhras ar dhearfachas Compte féin nuair a tháinig an éipistéimeolaíocht ar an saol. Idir an dá linn bhí doicheall roimh Arastotail ar dhá chúis: :* An geolárnachas, ábhar ar chuid d'eolas an domhain é lena linn, sa 5ú haois BC. :* A mhíniú ar an ngluaiseacht, míniú a bhain leis an eitic. Cé is moite de neamhéifeacht éigin i gcúrsaí tástála agus de dhamnuithe éigin nach furasta a thuiscint inniu, chuir fhealsúnacht na meánaoiseanna bonn intleachtúil le sibhialtacht an Iarthair. Chuir sí féin agus sibhialtacht an Ioslamachais machnóirí móra an tSeanreachta (Platón, Arastotail agus eile) ar fáil. Ach níor leor léi an machnamh Gréagach a chur in oiriúint don Chríostaíocht, ós rud é gurbh éigean di a dhéanamh amach cén ceangal a bhí idir réasún agus creideamh. Inniu, ar ndóigh, is deacair glacadh le réiteach na meánaoiseanna – an réasún a chur faoi bhráid an chreidimh agus an fhealsúnacht a fhágáil faoi smacht na diagachta. Ach thug an fhealsúnacht mheánaoiseach iarracht rathúil ar dhá bhealach machnaimh ó fhoinsí difriúla a thabhairt le chéile, agus is géire a d'iniúch sé nádúr an réasúin agus teorainn na tuisceana ná mar a rinne na Gréagaigh riamh. D’fhéadfaí a rá go raibh toradh an iniúchtha sin róbhriathartha, rótheibí, agus go raibh sé dall ar an tástáil. Mar sin féin, bhí an t-iniúchadh sin (a rinneadh i Laidin fhíortheibí) ar na cúiseanna ba mhó le haontú intleachtúil na hEorpa faoi scáth na Críostaíochta. An cruthú “ex nihilo,” an tsaoirse mheitifisiceach agus mhorálta, an indibhidiúlacht, an saol atá le teacht, smaointe nárbh eol do na Gréagaigh, tháinig siad isteach san fhealsúnacht agus chlaochlaigh í. D’eascair siad as an Meánaois agus shealbhaigh an machnamh nua-aoiseach, rud a d'fhág a rian orainn go léir, a bheag nó a mhór. Leis an gCríostaíocht a bhaineann na smaointe seo, gan amhras, ach ní léise a bhaineann siad ar fad. Sin é an fáth ar tháinig bláth orthu lastall den scolaíochas, le linn Athbheochan an Léinn agus lenár linn féin. Is fealsúnacht Chríostaí í fealsúnacht na Meánaoiseanna, fiú más scéal conspóideach é sin i gcónaí, agus ní féidir í a scaradh óna haimsir féin. === Fealsúnacht chomhaimseartha (ó c. 1900 i leith) === Tríd is tríd, disciplín gairmiúil is ea an fhealsúnacht anois agus é á chleachtadh sna hollscoileanna. Cíorann speisialtóirí an t-ábhar le speisaltóirí eile, agus tá méadú as compás tagtha ar na foréimsí. Ní féidir le haon duine amháin dul amach ar an iomlán.<ref>Soames, Scott: ''Philosophical Analysis in the Twentieth Century'', iml. 2, lch 463.</ref> I saol an Bhéarla is í an fhealsúnacht anailíseach a bhí i dtreis ar feadh an chuid is mó den fhichiú haois. Sa chéad chuid den aois ba scoil í a bhí an-chosúil leis an bh[[posaitíveachas loighciúil]], agus barúil aici gurbh fhéidir fadhbanna fealsúnacha a fhuascailt trí aird a thabhairt ar loighic agus ar úsáid teanga. Sa dara cuid den aois tháinig a lán tuairimí difriúla i réim agus gan de cheangal eatarthu ach rian an tionchair stairiúil agus aird ar an tsoiléire. Déanann an fhealsúnacht thrialach fadhbanna a athscrúdú le modhanna taighde na heolaíochta sóisialta. Ní raibh aon scoil ar leith i réim i Mór-Roinn na hEorpa. Thréig lucht an phosaitíveachais loighciúil lár na hEorpa sna tríochaidí agus sna daichidí, agus riamh ó shin tá lorg an léinn dhaonna ar an bhfealsúnacht ann: [[feiniméineolaíocht]], [[eiseachas]], [[heirméineotaic]], [[teoiric chriticiúil]], [[struchtúrachas]] agus [[iarstruchtúrachas]]. Ag seo cuid d'fhealsúna móra an fichiú haois: * [[Jacques Derrida]], ar tugadh "[[díthógáil]]" ar an dianscrúdú a rinne sé ar stair na fealsúnachta.<ref>Internet Encyclopedia of Philosophy [http://www.iep.utm.edu/derrida/].</ref> * [[Jürgen Habermas]], a d'fhéach leis an teoiric chriticiúil a chur tosaigh mar dhearcadh normatach i leith na réasúnaíochta mar chumarsáid idéalach.<ref>James Bohman, Stanford Encyclopedia of Philosophy [http://plato.stanford.edu/entries/habermas/].</ref> * [[Martin Heidegger]], a bhain tairbhe as smaointe Kierkegaard, Nietzsche agus Husserl chun ointeolaíocht a phlé i bhfianaise an eiseachais.<ref>Raymond Geuss, in Thomas Baldwin (ed.), ''The Cambridge History of Philosophy 1870-1945'' (Cambridge University Press, 2003).</ref> * [[Edmund Husserl |Edmund Husserl]] is mó a bhunaigh an fheiniméaneolaíocht, agus chuaigh sé i bhfeidhm go mór ar [[Martin Heidegger |Heidegger]] agus ar fhealsúnacht na hEorpa.<ref>[http://plato.stanford.edu/entries/husserl/</ref> * [[Bertrand Russell]], a rinne obair nua i gcúrsaí loighce agus a chuidigh le fás na fealsúnachta anailísí dá bharr.<ref name="stanford">Stanford Encyclopedia of Philosophy, [http://plato.stanford.edu/entries/russell/ "Bertrand Russell"].</ref> * [[Ludwig Wittgenstein]], a d'fhág rian mór ar an bposaitíveachas loighciúil agus ar fhealsúnacht na gnáthchainte.<ref>Avrum Stroll, ''Twentieth-Century Analytic Philosophy'' (Columbia University Press, 2000).</ref> * [[Michel Foucault]], a d'fhorbair fealsúnacht iar-nua-aoiseach na staire, na cumhachta, an fhaireachais, agus na gnéasachta. * [[Simone de Beauvoir]], bunaitheoir na fealsúnachta [[Feimineachas|feiminí]] * [[Frantz Fanon]], fealsamh frithchoilíneach * [[Judith Butler]], a chruthaigh teoiric "gender performativity" (féinléiriú de réir inscne) * [[Jacques Lacan]], [[Síocanailís|síocanailísí]] a raibh tionchar aige ar an [[iarstruchtúrachas]] == Tagairtí == {{reflist}} == Féach freisin == * Appiah, Kwame Anthony. ''Thinking it Through – An Introduction to Contemporary Philosophy'', 2003, ISBN 0-19-513458-3 * Blumenau, Ralph. ''Philosophy and Living''. ISBN 0-907845-33-9 * Craig, Edward. ''Philosophy: A Very Short Introduction''. ISBN 0-19-285421-6 * Curley, Edwin, ''A Spinoza Reader'', Princeton, 1994, ISBN 0-691-00067-0 * Durant, Will, ''Story of Philosophy: The Lives and Opinions of the World's Greatest Philosophers'', Pocket, 1991, ISBN 0-671-73916-6, ISBN 978-0-671-73916-4 * Harrison-Barbet, Anthony, ''Mastering Philosophy''. ISBN 0-333-69343-4 * Higgins, Kathleen M. and Solomon, Robert C. ''A Short History of Philosophy''. ISBN 0-19-510196-0 * [[Philosophy Now]] magazine * Russell, Bertrand. ''[http://philosophy.hku.hk/think/phil/russell/ The Problems of Philosophy] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040807090338/http://philosophy.hku.hk/think/phil/russell/ |date=2004-08-07 }}''. ISBN 0-19-511552-X * Sinclair, Alistair J. ''What is Philosophy? An Introduction'', 2008, ISBN 978-1-903765-94-4 * Sober, E. (2001). ''Core Questions in Philosophy: A Text with Readings''. Upper Saddle River, Prentice Hall. ISBN 0-13-189869-8 * Solomon, Robert C. ''Big Questions: A Short Introduction to Philosophy''. ISBN 0-534-16708-X * Warburton, Nigel. ''Philosophy: The Basics''. ISBN 0-415-14694-1 * [http://www.journals.cambridge.org/thi Think: philosophy for everyone] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081010121909/http://www.journals.cambridge.org/thi |date=2008-10-10 }} Aistí don choitiantacht agus iad scríofa ag fealsúna nótálta. == Naisc sheachtracha == * [http://plato.stanford.edu/ Stanford Encyclopedia of Philosophy] * [http://www.iep.utm.edu/ The Internet Encyclopedia of Philosophy] * [http://www.wadsworth.com/philosophy_d/special_features/timeline/timeline.html Philosophy Timeline] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080308040333/http://www.wadsworth.com/philosophy_d/special_features/timeline/timeline.html |date=2008-03-08 }} * [http://maps.google.com/maps/ms?ie=UTF8&hl=en&msa=0&msid=107892646478667659520.0004445545f2b2cffb9ed&ll=47.398349,14.326172&spn=28.597229,79.013672&z=4 Map of Western Philosophers] * [http://philosophyforums.com Philosophy Forums] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160922061702/http://www.philosophyforums.com/ |date=2016-09-22 }} * [http://philosophyreview.blogspot.com/ Philosophy Magazines and Journals] * {{dmoz|Society/Philosophy/}} * [http://www.journals.cambridge.org/phi Philosophy (review)] {{Webarchive|url=https://archive.today/20121209115602/http://www.journals.cambridge.org/phi |date=2012-12-09 }} * [http://ocw.nd.edu/philosophy Philosophy] OpenCourseWare from the [[University of Notre Dame]] * [https://www.researchgate.net/group/Philosophy Philosophy Discussion Group] * [http://www.pdcnet.org/ Philosophy Documentation Center] * [http://www.britannica.com/EBchecked/topic/643889/The-Will-to-Believe-and-Other-Essays-in-Popular-Philosophy Popular Philosophy] {{Síol}} [[Catagóir:Fealsúnacht| ]] 7nvx96lc517g35ua0hdfrqbj1jnazrq 0 5327 1318766 1315922 2026-06-27T09:23:00Z https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II 1318766 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II [[Íomhá:Irish national monument notice 2.JPG|mion|dheis|Fógra ar [[Séadchomhartha Náisiúnta na hÉireann|Séadchomhartha Náisiúnta]] in Éirinn]] Staidéar ar iarsmaí an ama a chuaigh thart is ea an t'''seandálaíocht'''. Ba iad na [[An tSean-Ghréig|Gréagaigh]] a bheartaigh ar dtús í agus thug siad “seanstaidéar” uirthi: "αρχαιολογία" (''archéologie'' na Fraincise, ''archaeology'' an Bhéarla). Is éard atá sa tseandálaíocht [[eolaíocht]] a dhéanann staidéar ar an gcultúr daonna trí iarsmaí a athghabháil agus a anailísiú agus trí thuairisc a thabhairt orthu. Scrúdaítear uirlisí, cnámha, miasa, airgead, airm, fothraigh, lorg na tógála agus na húsáide, agus eile. Is mór an cúnamh na téacsanna chuige uaireanta agus is féidir dreach na tíre féin a léamh. Ós í an aidhm atá ag an seandálaí stair na ndaoine a nochtadh ó thús, deirtear gur disciplín daonna í an tseandálaíocht. Is iomaí modh oibre a bhaineann léi. Na heolaíochtaí a bhaineann léi (na ''seandálaithe'') is iomaí dóigh atá acu chun dátaí a dhearbhú go háirithe, mar atá an dátú carbónach, an deindreacroineolaíocht, an teirmealonrú, an pailineolaíocht agus eile. == Feidhmiú na seandálaíochta == Tríd an tseandálaíocht is minice is féidir linn eolas a fháil ar shaol agus ar nósanna an ama a chuaigh thart. Ar éigean atá fhianaise scríofa le fáil ar fhormhór na gcultúr a d'imigh, agus uaireanta tá na téacsanna bearnach nó an fhírinne á cur as a riocht iontu. An scothaicme a scríobh iad de ghnáth, agus na cúrsaí ba chás leis na huaisle is annamh ba chás leis an gcoitiantacht iad. Tá [[Homo Sapiens|''Homo sapiens'']] ann le 200,000 bliain ar a laghad, ach níor ceapadh an scríbhneoireacht ach go dtí timpeall 5,000 bliain ó shin, agus ní raibh sí á húsáid ach ag roinnt sibhialtachtaí ardoilte.<ref group="nóta">Tá [[Breandán Ó Buachalla|Ó Buachalla]] tar éis a mholadh go ndéanfaí idirdhealú idir 'shibhialtacht' sa chiall seo, agus an chiall eile atá ag an bhfocal go traidisiúnta (.i. béasaíocht, múineadh), ar a mholann sé 'sibhialtas' a thabhairt ([https://www.jstor.org/stable/20496197 Ó Buachalla 1982], lch 61).</ref> Ní raibh cultúir réamhstairiúla á scrúdú roimh an 19ú haois, agus ní féidir linn léargas a fháil ar bhunús na sibhialtacht - an fheirmeoireacht, na seanchultais, na chéad chathracha - ach tríd an tseandálaíocht.<ref>{{Lua idirlín |url=http://www.staff.ncl.ac.uk/kevin.greene/wintro |teideal=Kevin Greene - ''Archaeology: an Introduction'' |dátarochtana=2009-06-30 |archivedate=2013-01-23 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130123100909/http://www.staff.ncl.ac.uk/kevin.greene/wintro/ }}</ref> Is fearr an léargas a thugann na hiarsmaí ábhartha ar an dream a bhí ann fadó, cé go mbaineann fadhbanna eile leo, mar atá seasamh míchothrom na mblúirí nó an caomhnú míchothrom féin. == Stair == Is léir ó stair na seandálaíochta go bhfuil an ghairmiúlacht ag treisiú i gcónaí agus go bhfuil méadú ag teacht ar a bhfuil ann de sheifteanna chun an oiread faisnéise agus is féidir a bhaint as na láithreáin. Tá na seaniarsmaí á gcnuasach leis na mílte bliain ach is éard ba bhunsiocair leis sin na hiarsmaí a chur ar fáil de bharr a n-áilleachta nó lena ndíol. Níor tosaíodh ar staidéar éifeachtach a dhéanamh ach i deireadh an 18ú haois. Deirtear gurb é [[Johann Joachim Winckelmann]] (1717-1768) an duine a chuir tús leis an tseandálaíocht mar a thuigtear anois í. Rangaigh sé stíleanna clasaiceacha agus bhain feidhm astu i stair na healaíne agus na hailteoireachta.<ref>[[Daniel J. Boorstin]], ''The Discoverers'', p. 584, Random House (New York, 1983)</ref> Bhí tábhacht le bunú Fhoras an Chomhfhreagrais Sheandálaígh (''Istituto di corrispondenza archeologica'') sa Róimh sa bhliain 1829, rud a rinne [[Eduard Gerhard]] agus daoine eile. Chuir idir amaitéaraigh oilte agus oibrithe proifisiúnta, leithéidí [[Augustus Pitt Rivers]] agus [[William Matthew Flinders Petrie|William Flinders Petrie]], feabhas ar na modhanna oibre. Bhí [[Heinrich Schliemann]] agus [[Arthur Evans]] chun tosaigh i seandálaíocht an réigiúin Aeigéigh. Rinne [[John Lloyd Stephens]] gaisce i Meiriceá Lárnach agus an tsibhialtacht Mháigheach á nochtadh.<ref>{{Lua idirlín |url=http://www.infoplease.com/ce6/sci/A0856675.html |teideal=History of Archaeology |dátarochtana=2009-06-30 |archivedate=2009-04-10 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090410073702/http://www.infoplease.com/ce6/sci/A0856675.html }}</ref> Lean leithéidí [[Mortimer Wheeler]] den ghnó sa 20ú haois, agus b'fhearrde na cuntais sheandálaíocha an obair an-rianúil a rinne sé. [[Íomhá:The_'Ten_Indus_Scripts'_discovered_near_the_northern_gateway_of_the_Dholavira_citadel.jpg|thumb|Deich litir Indasacha a fuarthas in aice le geata tuaisceartach [[Dholavira]] (timpeall 2500-1900 bliain d'aois)]] Tá modhanna tuarascála agus tochailte ar leith ceaptha le haghaidh na seandálaíochta réamhstairiúla, go háirithe ag na seandálaithe Francacha [[Georges Laplace]] agus [[André Leroi-Gourhan]]. Sa bhliain 1949 Chuir [[Gordon Willey]] tús le suirbhéanna an áitrithe réigiúnaigh i nGleann Viru ar chósta Peiriú<ref>Willey, G. R. (1953) Prehistoric Settlement Patterns in the Virú Valley, Perú. Washington DC</ref><ref>Willey, G. (1968). Settlement Archaeology. Palo Alto: National Press </ref>, agus i gceann roinnt blianta bhí na tsuirbhéireacht sheandálaíoch coitianta go leor.<ref>Billman, B. R. & Feinman, G. (1999). Settlement Pattern Studies in the Americas—Fifty Years Since Virú. Washington DC: Smithsonian Institution Press</ref> Rudaí nua agus éifeacht leo ba ea an tseandálaíocht uirbeach agus an tseandálaíocht chosanta, gan trácht ar úsáid na h[[Aircéiméadracht|aircéiméadrachta]], rud a d'fhéadfadh lear fianaise úire a chur ar fáil. Sna 1980í tháinig gluaiseacht iarnua-aoiseach i gcúrsaí seandálaíochta, agus an seandálaí [[Michael Shanks (seandálaí)|Michael Shanks]] i dtús cadhnaíochta. Chuir sé amhras i bposaitibheachas eolaíoch agus i neamhchlaontacht na gnáthsheandálaíochta ("próiséasachas") agus chuir treise ar an bhféinbhreithniú. == Bunús an disciplín == D'eascair an disciplín as an ársaíocht agus as staidéar na [[Laidin]]e agus na seanGhréigise, rud a nasc go nádúrtha leis an stair é. I [[SAM|Meiriceá]] agus ina lán dtíortha eile, baineann an tseandálaíocht le scrúdú na sochaithe daonna agus áirítear í mar cheann de na ceithre bhrainse den antraipeolaíocht. Freagraíonn siad go maith dá chéile, agus tá an chuid eile mar a leanas: * An [[eitneolaíocht]], a dhéanann staidéar ar chúrsaí iompair, siombalachais agus trealaimh * An [[teangeolaíocht]], a dhéanann staidéar ar bhunús na dteangacha agus ar a ndáileadh * An [[antraipeolaíocht|antraipeolaíocht fhisiceach]], a dhéanann staidéar ar éabhlóid an duine agus ar thréithe géineacha agus coirp an chine dhaonna Freagraíonn disciplíní eile don tseandálaíocht freisin, mar atá an [[pailé-ointeolaíocht|phailé-ointeolaíocht]], an [[pailémhíoleolaíocht|phailémhíoleolaíocht]], an [[tíreolaíocht]], an [[geolaíocht|gheolaíocht]], stair na healaíne agus an t[[sanasaíocht]]. Mar sin féin, bíonn fonn ar sheandálaithe neamhspleáchas a gceirde a dhearbhú, agus a rá go bhfuil modhanna oibre dá cuid féin aici a chuireann ar a cumas eolas cultúrtha a bhailiú nó a "tháirgeadh". [[Íomhá:Stonehenge back wide.jpg|thumb|220px|[[Stonehenge]] in iarthar Shasana]] == Modhanna Oibre == Is féidir an seandálaí a shainmhíniú fós mar scriosadóir a bhíonn ar thóir éadálacha. I dtús na ceirde, san [[18ú haois]], ba mhinice slad á dhéanamh ag lucht seandálaíochta ná taighde, iad ar thóir dealbh nó seodra; de réir a chéile tháinig suim shaoithiúil ag daoine sna hiarsmaí. Anois féin, áfach, bíonn na seandálaithe i muinín na sluaiste, na piocóide agus fiú an scartaire, cé go mbíonn siad san airdeall agus an chéad tochailt déanta. Ní foláir an láithreán agus a bhfuil ann a thomhas go cruinn, aird a thabhairt ar na strataim áitrithe, cibé rud atá aimsithe a láimhseáil go cáiréiseach agus criathar a úsáid más gá chun an chré a scagadh. Thar aon rud eile, ní mór miontuairisc a thabhairt ar a bhfuil faighte. Bíonn tábhacht ar leith leis seo agus tochailt á déanamh faoi dheifir, rud a thiteann amach go minic agus bóithre nó foirgnimh á dtógáil. Is é an cúram seo i mionphointí is mó a dhealaíonn an seandálaí nua-aoiseach amach ón dream a tháinig roimhe. Baintear feidhm as grianghrafadóireacht aerga chun radharc a fháil ar áiteanna a bhféadfaí láithreáin a fháil, agus tá cianbhraiteacht ar fáil chun iarsmaí suntasacha a bhrath faoi thalamh nó faoi uisce. Faoi láthair, áfach, ní féidir rudaí a mheas gan tochailt, agus ní bhíonn le déanamh ag an seandálaí ach an láithreán a shuaitheadh chomh beag agus is féidir chun go mbeadh a leithéidí eile in ann tairbhe a bhaint as amach anseo. [[Íomhá:Archaeology.rome.arp.jpg|thumb|220px|Seandálaithe sa [[Róimh]].]] == An tSuirbhéireacht == Seandálaithe Briotanacha ba thúisce a bheartaigh an '''''suirbhé allamuigh''''' ("field survey"), seift a ligeann duit láithreáin a aimsiú agus áitriú stairiúil an limistéir a scrúdú ar scála mór. Faightear comhordanáidí an limistéir le cúnamh an [[GPS]], rud a chuireann ar do chumas léarscáil iarsmaí a chumadh de réir sráidbhaile nó ceantair. Ar pháirceanna saothraithe is mó is féidir suirbhé a dhéanamh san Eoraip, go mór mór tar éis báistí, nuair is furasta aon rudaí suimiúla a baineadh aníos (blúirí de mhiasa nó de mhósáic, clocha snoite agus eile) a fheiceáil agus iad nite go maith. Is mór an tairbhe é suirbhé a dhéanamh roimh thochailt nó fiú in áit tochailte. Tríd is tríd, is féidir é a dhéanamh go gasta agus ar bheagán costais, ach má tá costas mór ag gabháil le suirbhéireacht fhorleathan is fearr le seandálaithe samplaí a thógáil.<ref name=Redman1974>Redman (1974)</ref> Ní gá an láithreán a scrios, agus is gnách léarscáileanna a dhéanamh den eolas a bailíodh. Is é an modh suirbhéireachta is simplí limistéar a scrúdú de shiúl cos nó i ngluaisteán, agus b'fhéidir go mbainfí feidhm as tarathar nó as sluasaid. Chun '''''suirbhé aerga''''' a dhéanamh (rud a thosaigh sna caogaidí) ní foláir grianghrafanna a thógáil de limistéir áirithe beagán os cionn an talaimh agus níos airde arís, ag iarraidh lorg na n-iarsmaí a thabhairt leat. Is fearr é a dhéanamh ar maidin nó tráthnóna agus an solas ar fiar, i dtreo go dtabharfadh na scáileanna seandreach na tíre chun léire. Éiríonn go seoigh leis ar mhachairí Iarthar Eorpa agus ar fhásaigh [[An Meánoirthear|an Mheánoirthir]]. Is maith an sás é chun na hathruithe a leanas a fheiceáil de bharr iarsmaí nó seanfhoirgnimh a bheith slogtha faoin talamh: * Talamh éagothrom, más beag an éagothroime féin í. Rud an-tábhachtach é an talamh úd agus é á scrúdú ón spéir, go háirithe sna fásaigh. * Dathanna éagsúla a bheith ar an ithir de bharr lorg an treafa, na dtithe nó na ndíog. Léiríonn dorchadas na taise seandíog lán de chré bhriosc, agus léirítear rian na bpoll cuaille ar an dóigh chéanna in ithir níos cailcí. Féadann oighear sealadach soiléiriú a dhéanamh de thoradh difríochtaí i dteas an talaimh. * Fás agus aibiú na mbarr, iad níos borrúla in ithir atá domhain agus lán d’úmas (seandíoga, mar shampla) agus níos tanaí os cionn iarsmaí na foirgníochta. Féadann buíochan na mbarr láithreáin a shoiléiriú agus triomach ann. Anois is féidir breis tairbhe a bhaint as an ngrianghrafadóireacht aerga agus na coillte féin a chuardach de bharr ríomhchóireáil na n-íomhánna agus úsáid na radharc fodhearg. Dá bhrí sin is féidir leis na grianghraif rudaí a nochtadh nach bhfeicfeadh an tsúil fhornocht. == Seandálaíocht na hÉigipte == ==== Croineolaíocht na Tochailte sa 19ú hAois ==== [[Íomhá:Bande construction.png|thumb|320px|right|Iaraiglifí ar bhalla]] Is féidir seandálaíocht Éigipteach an 19ú haois a roinnt ina trí thréimhse: * Roimh an mbliain 1850 bhí tóir ainsrianta ar sheandachtaí ar mhaithe le bailitheoirí agus le hiarsmalanna: ** Rinne [[Giovanni Battista Belzoni]] tochailt i n[[Giza]], sa [[an Téibh|Téibh]], i ngleann na ríthe agus i dTeampaill Abú Simbeal ar son [[Henry Salt]], consal na Breataine; ** Ba é Salt a d'fhostaigh [[Giovanni Battista Caviglia]] chun dul ag obair i nGíse agus i [[Meimfís na hÉigipte|Meimfís]]; ** Mhéadaigh [[Bernardino Drovettii]], consal na Fraince, stór an [[Louvre]], na hIarsmalainne Éigiptí i mBeirlín agus na hIarsmalainne Éigiptí i dTuirín; * Idir na blianta 1850 agus 1880 thosaigh an tseandálaíocht eagraithe, a bhuíochas sin, mórán, ar [[Auguste-Édouard Mariette]]; agus bhí tochailt rianúil ar siúl ag an Airméanach [[Joseph Hekekyan]]; * Thosaigh an tríú tréimhse timpeall na bliana 1880 leis na modhanna fíornua-aoiseacha a bhí in úsáid ag [[William Matthew Flinders Petrie|Flinders Petrie]]. [[Íomhá:Egypt_Abou_Simbel2.jpg|thumb|Teampall [[Raimséas II]] in [[Abú Simbeal]]]] San Éigipt bhí sibhialtacht neamhchoitianta le fáil ar feadh trí mhíle bliain nó os a chionn, ó na treibheanna a chuir an chéad ríocht Fháróch ar bun go dtí an ríocht a chríochnaigh beagán roimh an ré Chríostaí. == Tagairtí == {{reflist|2}} == Leabhair == * [[Archaeology (magazine)]] * C. U. Larsen - ''Sites and Monuments'' (1992) * Colin Renfrew & Paul Bahn - ''Archaeology: theories, methods and practice'' (an dara heagrán -1996) * David Hurst Thomas - ''Archaeology'' (an 3ú heagrán - 1998) * Glyn Daniel - ''A Short History of Archaeology'' (1991) * [[International Journal of South American Archaeology - IJSA (magazine)]] * [[Internet Archaeology]] e-journal * Kevin Greene - ''Introduction to Archaeology'' (1983) * Lewis Binford - ''New Perspectives in Archaeology'' (1968) ISBN 0-202-33022-2 * Robert J. Sharer & Wendy Ashmore - ''Archaeology: Discovering our Past'' (an dara heagrán - 1993) * Thomas Hester, Harry Shafer, and Kenneth L. Feder - ''Field Methods in Archaeology'' (an 7ú heagrán - 1997) * Alison Wylie - ''Thinking From Things: Essays in the Philosophy of Archaeology'', [[University of California Press]], Berkeley CA, 2002 * Smekalova T. N., Voss O., Smekalov S. L. "[[Magnetic Surveying in Archaeology]]. More than 10 years of using the Overhauser GSM-19 gradiometer", Wormianum 2008. * Bruce Trigger - "A History of Archaeological Thought" (an dara heagrán - 2007) * Ian Hodder & Scott Hutson - "Reading the Past" (an 3ú heagrán - 2003) * Adrian Praetzellis - "Death by Theory", AltaMira Press (2000). ISBN 0-7425-0359-3 / 9780742503595 == Naisc Sheachtracha == * [http://www.archaeologydaily.com Archaeology Daily News] * [http://pastscape.org.uk 400,000 taifead de láithreáin sheandálaíocha agus d'ailtireacht i Sasana] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150426112022/http://www.pastscape.org.uk/ |date=2015-04-26 }} * [http://www.greatarchaeology.com Great Archaeology] * [http://www.britarch.ac.uk Council for British Archaeology] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210503140528/https://www.britarch.ac.uk/ |date=2021-05-03 }} * [http://www.fastionline.org Fasti Online - bunachar sonraí ar líne] * [http://www.aaanet.org The Archaeology Division of the American Anthropological Association] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151013043844/http://www.aaanet.org/ |date=2015-10-13 }} * [http://www.archaeological.org/ The Archaeological Institute of America] * [http://www.saa.org The Society for American Archaeology] * [http://www.worldarchaeologicalcongress.org/site/about.php Comhdháil Domhanda na Seandálaíochta] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071022041307/http://www.worldarchaeologicalcongress.org/site/about.php |date=2007-10-22 }} * [http://archaeolog.org archaeolog.org - blag comhchoiteann] {{Webarchive|url=https://archive.today/20121209050439/http://archaeolog.org/ |date=2012-12-09 }} * [http://archaeologyexcavations.blogspot.com - Archaeology excavations] {{commons|Category:Archaeology|Seandálaíocht}} ==Tagairtí== {{Reflist}} ====Nótaí==== {{reflist|group=nóta}} {{DEFAULTSORT:Seandalaiocht}} [[Catagóir:Seandálaíocht| ]] [[Catagóir:Antraipeolaíocht]] [[Catagóir:Réamhstair]] [[Catagóir:Stair]] 70ceapq4kik8bkt819wz32mti0vjgtl 1318899 1318766 2026-06-27T09:34:21Z XXBlackburnXx 36804 Reverted edit by a hidden user to last revision by [[User:Quinlan83|Quinlan83]] 1308084 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:Irish national monument notice 2.JPG|mion|dheis|Fógra ar [[Séadchomhartha Náisiúnta na hÉireann|Séadchomhartha Náisiúnta]] in Éirinn]] Staidéar ar iarsmaí an ama a chuaigh thart is ea an t'''seandálaíocht'''. Ba iad na [[An tSean-Ghréig|Gréagaigh]] a bheartaigh ar dtús í agus thug siad “seanstaidéar” uirthi: "αρχαιολογία" (''archéologie'' na Fraincise, ''archaeology'' an Bhéarla). Is éard atá sa tseandálaíocht [[eolaíocht]] a dhéanann staidéar ar an gcultúr daonna trí iarsmaí a athghabháil agus a anailísiú agus trí thuairisc a thabhairt orthu. Scrúdaítear uirlisí, cnámha, miasa, airgead, airm, fothraigh, lorg na tógála agus na húsáide, agus eile. Is mór an cúnamh na téacsanna chuige uaireanta agus is féidir dreach na tíre féin a léamh. Ós í an aidhm atá ag an seandálaí stair na ndaoine a nochtadh ó thús, deirtear gur disciplín daonna í an tseandálaíocht. Is iomaí modh oibre a bhaineann léi. Na heolaíochtaí a bhaineann léi (na ''seandálaithe'') is iomaí dóigh atá acu chun dátaí a dhearbhú go háirithe, mar atá an dátú carbónach, an deindreacroineolaíocht, an teirmealonrú, an pailineolaíocht agus eile. == Feidhmiú na seandálaíochta == Tríd an tseandálaíocht is minice is féidir linn eolas a fháil ar shaol agus ar nósanna an ama a chuaigh thart. Ar éigean atá fhianaise scríofa le fáil ar fhormhór na gcultúr a d'imigh, agus uaireanta tá na téacsanna bearnach nó an fhírinne á cur as a riocht iontu. An scothaicme a scríobh iad de ghnáth, agus na cúrsaí ba chás leis na huaisle is annamh ba chás leis an gcoitiantacht iad. Tá [[Homo Sapiens|''Homo sapiens'']] ann le 200,000 bliain ar a laghad, ach níor ceapadh an scríbhneoireacht ach go dtí timpeall 5,000 bliain ó shin, agus ní raibh sí á húsáid ach ag roinnt sibhialtachtaí ardoilte.<ref group="nóta">Tá [[Breandán Ó Buachalla|Ó Buachalla]] tar éis a mholadh go ndéanfaí idirdhealú idir 'shibhialtacht' sa chiall seo, agus an chiall eile atá ag an bhfocal go traidisiúnta (.i. béasaíocht, múineadh), ar a mholann sé 'sibhialtas' a thabhairt ([https://www.jstor.org/stable/20496197 Ó Buachalla 1982], lch 61).</ref> Ní raibh cultúir réamhstairiúla á scrúdú roimh an 19ú haois, agus ní féidir linn léargas a fháil ar bhunús na sibhialtacht - an fheirmeoireacht, na seanchultais, na chéad chathracha - ach tríd an tseandálaíocht.<ref>{{Lua idirlín |url=http://www.staff.ncl.ac.uk/kevin.greene/wintro |teideal=Kevin Greene - ''Archaeology: an Introduction'' |dátarochtana=2009-06-30 |archivedate=2013-01-23 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130123100909/http://www.staff.ncl.ac.uk/kevin.greene/wintro/ }}</ref> Is fearr an léargas a thugann na hiarsmaí ábhartha ar an dream a bhí ann fadó, cé go mbaineann fadhbanna eile leo, mar atá seasamh míchothrom na mblúirí nó an caomhnú míchothrom féin. == Stair == Is léir ó stair na seandálaíochta go bhfuil an ghairmiúlacht ag treisiú i gcónaí agus go bhfuil méadú ag teacht ar a bhfuil ann de sheifteanna chun an oiread faisnéise agus is féidir a bhaint as na láithreáin. Tá na seaniarsmaí á gcnuasach leis na mílte bliain ach is éard ba bhunsiocair leis sin na hiarsmaí a chur ar fáil de bharr a n-áilleachta nó lena ndíol. Níor tosaíodh ar staidéar éifeachtach a dhéanamh ach i deireadh an 18ú haois. Deirtear gurb é [[Johann Joachim Winckelmann]] (1717-1768) an duine a chuir tús leis an tseandálaíocht mar a thuigtear anois í. Rangaigh sé stíleanna clasaiceacha agus bhain feidhm astu i stair na healaíne agus na hailteoireachta.<ref>[[Daniel J. Boorstin]], ''The Discoverers'', p. 584, Random House (New York, 1983)</ref> Bhí tábhacht le bunú Fhoras an Chomhfhreagrais Sheandálaígh (''Istituto di corrispondenza archeologica'') sa Róimh sa bhliain 1829, rud a rinne [[Eduard Gerhard]] agus daoine eile. Chuir idir amaitéaraigh oilte agus oibrithe proifisiúnta, leithéidí [[Augustus Pitt Rivers]] agus [[William Matthew Flinders Petrie|William Flinders Petrie]], feabhas ar na modhanna oibre. Bhí [[Heinrich Schliemann]] agus [[Arthur Evans]] chun tosaigh i seandálaíocht an réigiúin Aeigéigh. Rinne [[John Lloyd Stephens]] gaisce i Meiriceá Lárnach agus an tsibhialtacht Mháigheach á nochtadh.<ref>{{Lua idirlín |url=http://www.infoplease.com/ce6/sci/A0856675.html |teideal=History of Archaeology |dátarochtana=2009-06-30 |archivedate=2009-04-10 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090410073702/http://www.infoplease.com/ce6/sci/A0856675.html }}</ref> Lean leithéidí [[Mortimer Wheeler]] den ghnó sa 20ú haois, agus b'fhearrde na cuntais sheandálaíocha an obair an-rianúil a rinne sé. [[Íomhá:The_'Ten_Indus_Scripts'_discovered_near_the_northern_gateway_of_the_Dholavira_citadel.jpg|thumb|Deich litir Indasacha a fuarthas in aice le geata tuaisceartach [[Dholavira]] (timpeall 2500-1900 bliain d'aois)]] Tá modhanna tuarascála agus tochailte ar leith ceaptha le haghaidh na seandálaíochta réamhstairiúla, go háirithe ag na seandálaithe Francacha [[Georges Laplace]] agus [[André Leroi-Gourhan]]. Sa bhliain 1949 Chuir [[Gordon Willey]] tús le suirbhéanna an áitrithe réigiúnaigh i nGleann Viru ar chósta Peiriú<ref>Willey, G. R. (1953) Prehistoric Settlement Patterns in the Virú Valley, Perú. Washington DC</ref><ref>Willey, G. (1968). Settlement Archaeology. Palo Alto: National Press </ref>, agus i gceann roinnt blianta bhí na tsuirbhéireacht sheandálaíoch coitianta go leor.<ref>Billman, B. R. & Feinman, G. (1999). Settlement Pattern Studies in the Americas—Fifty Years Since Virú. Washington DC: Smithsonian Institution Press</ref> Rudaí nua agus éifeacht leo ba ea an tseandálaíocht uirbeach agus an tseandálaíocht chosanta, gan trácht ar úsáid na h[[Aircéiméadracht|aircéiméadrachta]], rud a d'fhéadfadh lear fianaise úire a chur ar fáil. Sna 1980í tháinig gluaiseacht iarnua-aoiseach i gcúrsaí seandálaíochta, agus an seandálaí [[Michael Shanks (seandálaí)|Michael Shanks]] i dtús cadhnaíochta. Chuir sé amhras i bposaitibheachas eolaíoch agus i neamhchlaontacht na gnáthsheandálaíochta ("próiséasachas") agus chuir treise ar an bhféinbhreithniú. == Bunús an disciplín == D'eascair an disciplín as an ársaíocht agus as staidéar na [[Laidin]]e agus na seanGhréigise, rud a nasc go nádúrtha leis an stair é. I [[SAM|Meiriceá]] agus ina lán dtíortha eile, baineann an tseandálaíocht le scrúdú na sochaithe daonna agus áirítear í mar cheann de na ceithre bhrainse den antraipeolaíocht. Freagraíonn siad go maith dá chéile, agus tá an chuid eile mar a leanas: * An [[eitneolaíocht]], a dhéanann staidéar ar chúrsaí iompair, siombalachais agus trealaimh * An [[teangeolaíocht]], a dhéanann staidéar ar bhunús na dteangacha agus ar a ndáileadh * An [[antraipeolaíocht|antraipeolaíocht fhisiceach]], a dhéanann staidéar ar éabhlóid an duine agus ar thréithe géineacha agus coirp an chine dhaonna Freagraíonn disciplíní eile don tseandálaíocht freisin, mar atá an [[pailé-ointeolaíocht|phailé-ointeolaíocht]], an [[pailémhíoleolaíocht|phailémhíoleolaíocht]], an [[tíreolaíocht]], an [[geolaíocht|gheolaíocht]], stair na healaíne agus an t[[sanasaíocht]]. Mar sin féin, bíonn fonn ar sheandálaithe neamhspleáchas a gceirde a dhearbhú, agus a rá go bhfuil modhanna oibre dá cuid féin aici a chuireann ar a cumas eolas cultúrtha a bhailiú nó a "tháirgeadh". [[Íomhá:Stonehenge back wide.jpg|thumb|220px|[[Stonehenge]] in iarthar Shasana]] == Modhanna Oibre == Is féidir an seandálaí a shainmhíniú fós mar scriosadóir a bhíonn ar thóir éadálacha. I dtús na ceirde, san [[18ú haois]], ba mhinice slad á dhéanamh ag lucht seandálaíochta ná taighde, iad ar thóir dealbh nó seodra; de réir a chéile tháinig suim shaoithiúil ag daoine sna hiarsmaí. Anois féin, áfach, bíonn na seandálaithe i muinín na sluaiste, na piocóide agus fiú an scartaire, cé go mbíonn siad san airdeall agus an chéad tochailt déanta. Ní foláir an láithreán agus a bhfuil ann a thomhas go cruinn, aird a thabhairt ar na strataim áitrithe, cibé rud atá aimsithe a láimhseáil go cáiréiseach agus criathar a úsáid más gá chun an chré a scagadh. Thar aon rud eile, ní mór miontuairisc a thabhairt ar a bhfuil faighte. Bíonn tábhacht ar leith leis seo agus tochailt á déanamh faoi dheifir, rud a thiteann amach go minic agus bóithre nó foirgnimh á dtógáil. Is é an cúram seo i mionphointí is mó a dhealaíonn an seandálaí nua-aoiseach amach ón dream a tháinig roimhe. Baintear feidhm as grianghrafadóireacht aerga chun radharc a fháil ar áiteanna a bhféadfaí láithreáin a fháil, agus tá cianbhraiteacht ar fáil chun iarsmaí suntasacha a bhrath faoi thalamh nó faoi uisce. Faoi láthair, áfach, ní féidir rudaí a mheas gan tochailt, agus ní bhíonn le déanamh ag an seandálaí ach an láithreán a shuaitheadh chomh beag agus is féidir chun go mbeadh a leithéidí eile in ann tairbhe a bhaint as amach anseo. [[Íomhá:Archaeology.rome.arp.jpg|thumb|220px|Seandálaithe sa [[Róimh]].]] == An tSuirbhéireacht == Seandálaithe Briotanacha ba thúisce a bheartaigh an '''''suirbhé allamuigh''''' ("field survey"), seift a ligeann duit láithreáin a aimsiú agus áitriú stairiúil an limistéir a scrúdú ar scála mór. Faightear comhordanáidí an limistéir le cúnamh an [[GPS]], rud a chuireann ar do chumas léarscáil iarsmaí a chumadh de réir sráidbhaile nó ceantair. Ar pháirceanna saothraithe is mó is féidir suirbhé a dhéanamh san Eoraip, go mór mór tar éis báistí, nuair is furasta aon rudaí suimiúla a baineadh aníos (blúirí de mhiasa nó de mhósáic, clocha snoite agus eile) a fheiceáil agus iad nite go maith. Is mór an tairbhe é suirbhé a dhéanamh roimh thochailt nó fiú in áit tochailte. Tríd is tríd, is féidir é a dhéanamh go gasta agus ar bheagán costais, ach má tá costas mór ag gabháil le suirbhéireacht fhorleathan is fearr le seandálaithe samplaí a thógáil.<ref name=Redman1974>Redman (1974)</ref> Ní gá an láithreán a scrios, agus is gnách léarscáileanna a dhéanamh den eolas a bailíodh. Is é an modh suirbhéireachta is simplí limistéar a scrúdú de shiúl cos nó i ngluaisteán, agus b'fhéidir go mbainfí feidhm as tarathar nó as sluasaid. Chun '''''suirbhé aerga''''' a dhéanamh (rud a thosaigh sna caogaidí) ní foláir grianghrafanna a thógáil de limistéir áirithe beagán os cionn an talaimh agus níos airde arís, ag iarraidh lorg na n-iarsmaí a thabhairt leat. Is fearr é a dhéanamh ar maidin nó tráthnóna agus an solas ar fiar, i dtreo go dtabharfadh na scáileanna seandreach na tíre chun léire. Éiríonn go seoigh leis ar mhachairí Iarthar Eorpa agus ar fhásaigh [[An Meánoirthear|an Mheánoirthir]]. Is maith an sás é chun na hathruithe a leanas a fheiceáil de bharr iarsmaí nó seanfhoirgnimh a bheith slogtha faoin talamh: * Talamh éagothrom, más beag an éagothroime féin í. Rud an-tábhachtach é an talamh úd agus é á scrúdú ón spéir, go háirithe sna fásaigh. * Dathanna éagsúla a bheith ar an ithir de bharr lorg an treafa, na dtithe nó na ndíog. Léiríonn dorchadas na taise seandíog lán de chré bhriosc, agus léirítear rian na bpoll cuaille ar an dóigh chéanna in ithir níos cailcí. Féadann oighear sealadach soiléiriú a dhéanamh de thoradh difríochtaí i dteas an talaimh. * Fás agus aibiú na mbarr, iad níos borrúla in ithir atá domhain agus lán d’úmas (seandíoga, mar shampla) agus níos tanaí os cionn iarsmaí na foirgníochta. Féadann buíochan na mbarr láithreáin a shoiléiriú agus triomach ann. Anois is féidir breis tairbhe a bhaint as an ngrianghrafadóireacht aerga agus na coillte féin a chuardach de bharr ríomhchóireáil na n-íomhánna agus úsáid na radharc fodhearg. Dá bhrí sin is féidir leis na grianghraif rudaí a nochtadh nach bhfeicfeadh an tsúil fhornocht. == Seandálaíocht na hÉigipte == ==== Croineolaíocht na Tochailte sa 19ú hAois ==== [[Íomhá:Bande construction.png|thumb|320px|right|Iaraiglifí ar bhalla]] Is féidir seandálaíocht Éigipteach an 19ú haois a roinnt ina trí thréimhse: * Roimh an mbliain 1850 bhí tóir ainsrianta ar sheandachtaí ar mhaithe le bailitheoirí agus le hiarsmalanna: ** Rinne [[Giovanni Battista Belzoni]] tochailt i n[[Giza]], sa [[an Téibh|Téibh]], i ngleann na ríthe agus i dTeampaill Abú Simbeal ar son [[Henry Salt]], consal na Breataine; ** Ba é Salt a d'fhostaigh [[Giovanni Battista Caviglia]] chun dul ag obair i nGíse agus i [[Meimfís na hÉigipte|Meimfís]]; ** Mhéadaigh [[Bernardino Drovettii]], consal na Fraince, stór an [[Louvre]], na hIarsmalainne Éigiptí i mBeirlín agus na hIarsmalainne Éigiptí i dTuirín; * Idir na blianta 1850 agus 1880 thosaigh an tseandálaíocht eagraithe, a bhuíochas sin, mórán, ar [[Auguste-Édouard Mariette]]; agus bhí tochailt rianúil ar siúl ag an Airméanach [[Joseph Hekekyan]]; * Thosaigh an tríú tréimhse timpeall na bliana 1880 leis na modhanna fíornua-aoiseacha a bhí in úsáid ag [[William Matthew Flinders Petrie|Flinders Petrie]]. [[Íomhá:Egypt_Abou_Simbel2.jpg|thumb|Teampall [[Raimséas II]] in [[Abú Simbeal]]]] San Éigipt bhí sibhialtacht neamhchoitianta le fáil ar feadh trí mhíle bliain nó os a chionn, ó na treibheanna a chuir an chéad ríocht Fháróch ar bun go dtí an ríocht a chríochnaigh beagán roimh an ré Chríostaí. == Tagairtí == {{reflist|2}} == Leabhair == * [[Archaeology (magazine)]] * C. U. Larsen - ''Sites and Monuments'' (1992) * Colin Renfrew & Paul Bahn - ''Archaeology: theories, methods and practice'' (an dara heagrán -1996) * David Hurst Thomas - ''Archaeology'' (an 3ú heagrán - 1998) * Glyn Daniel - ''A Short History of Archaeology'' (1991) * [[International Journal of South American Archaeology - IJSA (magazine)]] * [[Internet Archaeology]] e-journal * Kevin Greene - ''Introduction to Archaeology'' (1983) * Lewis Binford - ''New Perspectives in Archaeology'' (1968) ISBN 0-202-33022-2 * Robert J. Sharer & Wendy Ashmore - ''Archaeology: Discovering our Past'' (an dara heagrán - 1993) * Thomas Hester, Harry Shafer, and Kenneth L. Feder - ''Field Methods in Archaeology'' (an 7ú heagrán - 1997) * Alison Wylie - ''Thinking From Things: Essays in the Philosophy of Archaeology'', [[University of California Press]], Berkeley CA, 2002 * Smekalova T. N., Voss O., Smekalov S. L. "[[Magnetic Surveying in Archaeology]]. More than 10 years of using the Overhauser GSM-19 gradiometer", Wormianum 2008. * Bruce Trigger - "A History of Archaeological Thought" (an dara heagrán - 2007) * Ian Hodder & Scott Hutson - "Reading the Past" (an 3ú heagrán - 2003) * Adrian Praetzellis - "Death by Theory", AltaMira Press (2000). ISBN 0-7425-0359-3 / 9780742503595 == Naisc Sheachtracha == * [http://www.archaeologydaily.com Archaeology Daily News] * [http://pastscape.org.uk 400,000 taifead de láithreáin sheandálaíocha agus d'ailtireacht i Sasana] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150426112022/http://www.pastscape.org.uk/ |date=2015-04-26 }} * [http://www.greatarchaeology.com Great Archaeology] * [http://www.britarch.ac.uk Council for British Archaeology] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210503140528/https://www.britarch.ac.uk/ |date=2021-05-03 }} * [http://www.fastionline.org Fasti Online - bunachar sonraí ar líne] * [http://www.aaanet.org The Archaeology Division of the American Anthropological Association] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151013043844/http://www.aaanet.org/ |date=2015-10-13 }} * [http://www.archaeological.org/ The Archaeological Institute of America] * [http://www.saa.org The Society for American Archaeology] * [http://www.worldarchaeologicalcongress.org/site/about.php Comhdháil Domhanda na Seandálaíochta] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071022041307/http://www.worldarchaeologicalcongress.org/site/about.php |date=2007-10-22 }} * [http://archaeolog.org archaeolog.org - blag comhchoiteann] {{Webarchive|url=https://archive.today/20121209050439/http://archaeolog.org/ |date=2012-12-09 }} * [http://archaeologyexcavations.blogspot.com - Archaeology excavations] {{commons|Category:Archaeology|Seandálaíocht}} ==Tagairtí== {{Reflist}} ====Nótaí==== {{reflist|group=nóta}} {{DEFAULTSORT:Seandalaiocht}} [[Catagóir:Seandálaíocht| ]] [[Catagóir:Antraipeolaíocht]] [[Catagóir:Réamhstair]] [[Catagóir:Stair]] a4sftv7d44nzdhz9ib90r0pn0srtk3c 0 5328 1318762 1315909 2026-06-27T09:22:07Z https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II 1318762 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II [[Íomhá:Da Vinci Vitruve Luc Viatour.jpg|mionsamhail|200px]] Is éard atá san '''antraipeolaíocht''' staidéar a dhéanamh ar dhaoine, ar a mbunús, ar a gcuid foras, ar a dtréithe fisiciúla, ar a nósanna reiligiúnda agus sóisialta agus mar sin de. Is fada nós ag antraipeolaithe ón Iarthar taighde a dhéanamh ar phobail iargúlta s[[an Afraic]], s[[an Astráil]], san [[Aigéan Ciúin]] agus in áiteanna nach iad, ach tuigtear anois gur féidir a leithéid de staidéar a dhéanamh ar an g[[cine daonna]] in áit ar bith. Ón n[[Gréigis]] a thagann an bunfhocal ''anthropos,'' focal a chiallaíonn ''fear''. {{Síol}} [[Catagóir:Antraipeolaíocht| ]] [[Catagóir:Eolaíochtaí sóisialta]] nc9c31pfehdx8r97ey6dnhwqsi2zakr 1318872 1318762 2026-06-27T09:34:21Z XXBlackburnXx 36804 Reverted edit by a hidden user to last revision by [[User:Quinlan83|Quinlan83]] 1025380 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:Da Vinci Vitruve Luc Viatour.jpg|mionsamhail|200px]] Is éard atá san '''antraipeolaíocht''' staidéar a dhéanamh ar dhaoine, ar a mbunús, ar a gcuid foras, ar a dtréithe fisiciúla, ar a nósanna reiligiúnda agus sóisialta agus mar sin de. Is fada nós ag antraipeolaithe ón Iarthar taighde a dhéanamh ar phobail iargúlta s[[an Afraic]], s[[an Astráil]], san [[Aigéan Ciúin]] agus in áiteanna nach iad, ach tuigtear anois gur féidir a leithéid de staidéar a dhéanamh ar an g[[cine daonna]] in áit ar bith. Ón n[[Gréigis]] a thagann an bunfhocal ''anthropos,'' focal a chiallaíonn ''fear''. {{Síol}} [[Catagóir:Antraipeolaíocht| ]] [[Catagóir:Eolaíochtaí sóisialta]] kn2b6lec3r0rmqp4mkmbrrj0o0efodk 0 5329 1318768 1315925 2026-06-27T09:23:22Z https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II 1318768 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II Is í an tsocheolaíocht an staidéar léannta ar an tsochaí. Ceann de na heolaíochtaí sóisialta atá ann, agus is minic nach n-aithnítear difríocht ar bith idir “socheolaíocht” agus “[[eolaíocht shóisialta]]”. Téann na socheolaithe i dtuilleamaí modhanna éagsúla oibre leis an tsochaí a thaighde mar atá sí agus le tátail anailiseacha a bhaint as a gcuid breathnuithe [[Eimpíreachas|eimpíreacha]] chun tuiscint chuimsitheach a fháil ar shaol sóisialta na ndaoine. [[Íomhá:Social Network Diagram (segment).svg|mion|líonra|220x220px]] Is é is cuspóir dá lán socheolaithe ná eolas a sholáthar le polasaithe sóisialta an stáit a fhorbairt agus leas sóisialta na ndaoine a fheabhsú, ach tá socheolaithe eile ann arb í an chloch is mó ar a bpaidrín ná tuiscint theoiriciúil na bpróiseas sóisialta a thabhairt chun sofaisticiúlachta. Sroicheann raon agus scóip na socheolaíochta ó mhionleibhéal na gníomhaíochta agus idirghníomhaíochta indibhidiúla go mórleibhéal na gcóras is na struchtúr sóisialta. [[Íomhá:Social Network Diagram (large).svg|mion|líonra|259x259px]] Go traidisiúnta, is iad na hábhair thaighde is tábhachtaí a bhíonn ag na socheolaithe ná an [[srathú sóisialta]], an [[aicme shóisialta]], an cultúr, an t[[soghluaisteacht shóisialta]], an [[reiligiún]], an [[dí-eaglaisiú]], an [[dlí]], agus an [[Claonaíocht|chlaonaíocht]] (is é sin, an scinneadh ó noirm na sochaí). Ó imríonn an idirghníomhaíocht idir an duine aonair agus an [[struchtúr sóisialta]] a tionchar ar gach a bhfuil idir lámhaibh ag an duine, is dual don tsocheolaíocht dul i bhfairsinge agus tuilleadh ábhar taighde a tharraingt chuici, cosúil leis na cúrsaí sláinte, na [[fórsaí armtha]], na [[Príosún|peannadlanna]], an t[[Idirlíon]] agus páirt na gníomhaíochta sóisialta i bhforbairt an léinn agus an eolais. Na modhanna oibre a úsáidtear san eolaíocht shóisialta le taighde a dhéanamh chuaigh siad in éagsúlacht chomh maith. Tarraingíonn na taighdeoirí sóisialta ar theicníochtaí ilghnéitheacha cainníochtúla agus cáilíochtúla. Timpeall ar lár na fichiú haoise cuireadh suim sa teanga agus sa chultúr mar ghnéithe den tsochaí, rud a chruthaigh cineálacha nua cur chuige in anailís na sochaí agus iad ag cur béime ar chiallú na sonraí, ar an [[heirméineotaic]] agus ar an bh[[fealsúnacht]]. Leis na blianta beaga anuas, áfach, tháinig teicníochtaí ar an bhfód atá bunaithe ar an [[matamaitic]] agus ar an [[ríomhaire]]acht, cosúil leis an múnlú gníomhaíbhunaithe agus anailís na ngréasán sóisialta. Níor chóir an tsocheolaíocht a thógáil in ainriocht na gcúrsaí staidéir i “léann sóisialta” nach bhfuil cosúil ar aon nós leis an tsocheolaíocht ó thaobh na teoirice ná na modhanna taighde de. == Stair == == Tagairtí == {{Reflist}} [[Catagóir:Socheolaíocht| ]] [[Catagóir:Eolaíochtaí sóisialta]] 8pny5zofko0elbxf4pkgezce61nc2md 1318890 1318768 2026-06-27T09:34:21Z XXBlackburnXx 36804 Reverted edit by a hidden user to last revision by [[User:Lp0 on fire|Lp0 on fire]] 1315925 wikitext text/x-wiki Is í an tsocheolaíocht an staidéar léannta ar an tsochaí. Ceann de na heolaíochtaí sóisialta atá ann, agus is minic nach n-aithnítear difríocht ar bith idir “socheolaíocht” agus “[[eolaíocht shóisialta]]”. Téann na socheolaithe i dtuilleamaí modhanna éagsúla oibre leis an tsochaí a thaighde mar atá sí agus le tátail anailiseacha a bhaint as a gcuid breathnuithe [[Eimpíreachas|eimpíreacha]] chun tuiscint chuimsitheach a fháil ar shaol sóisialta na ndaoine. [[Íomhá:Social Network Diagram (segment).svg|mion|líonra|220x220px]] Is é is cuspóir dá lán socheolaithe ná eolas a sholáthar le polasaithe sóisialta an stáit a fhorbairt agus leas sóisialta na ndaoine a fheabhsú, ach tá socheolaithe eile ann arb í an chloch is mó ar a bpaidrín ná tuiscint theoiriciúil na bpróiseas sóisialta a thabhairt chun sofaisticiúlachta. Sroicheann raon agus scóip na socheolaíochta ó mhionleibhéal na gníomhaíochta agus idirghníomhaíochta indibhidiúla go mórleibhéal na gcóras is na struchtúr sóisialta. [[Íomhá:Social Network Diagram (large).svg|mion|líonra|259x259px]] Go traidisiúnta, is iad na hábhair thaighde is tábhachtaí a bhíonn ag na socheolaithe ná an [[srathú sóisialta]], an [[aicme shóisialta]], an cultúr, an t[[soghluaisteacht shóisialta]], an [[reiligiún]], an [[dí-eaglaisiú]], an [[dlí]], agus an [[Claonaíocht|chlaonaíocht]] (is é sin, an scinneadh ó noirm na sochaí). Ó imríonn an idirghníomhaíocht idir an duine aonair agus an [[struchtúr sóisialta]] a tionchar ar gach a bhfuil idir lámhaibh ag an duine, is dual don tsocheolaíocht dul i bhfairsinge agus tuilleadh ábhar taighde a tharraingt chuici, cosúil leis na cúrsaí sláinte, na [[fórsaí armtha]], na [[Príosún|peannadlanna]], an t[[Idirlíon]] agus páirt na gníomhaíochta sóisialta i bhforbairt an léinn agus an eolais. Na modhanna oibre a úsáidtear san eolaíocht shóisialta le taighde a dhéanamh chuaigh siad in éagsúlacht chomh maith. Tarraingíonn na taighdeoirí sóisialta ar theicníochtaí ilghnéitheacha cainníochtúla agus cáilíochtúla. Timpeall ar lár na fichiú haoise cuireadh suim sa teanga agus sa chultúr mar ghnéithe den tsochaí, rud a chruthaigh cineálacha nua cur chuige in anailís na sochaí agus iad ag cur béime ar chiallú na sonraí, ar an [[heirméineotaic]] agus ar an bh[[fealsúnacht]]. Leis na blianta beaga anuas, áfach, tháinig teicníochtaí ar an bhfód atá bunaithe ar an [[matamaitic]] agus ar an [[ríomhaire]]acht, cosúil leis an múnlú gníomhaíbhunaithe agus anailís na ngréasán sóisialta. Níor chóir an tsocheolaíocht a thógáil in ainriocht na gcúrsaí staidéir i “léann sóisialta” nach bhfuil cosúil ar aon nós leis an tsocheolaíocht ó thaobh na teoirice ná na modhanna taighde de. == Stair == == Tagairtí == {{Reflist}} [[Catagóir:Socheolaíocht| ]] [[Catagóir:Eolaíochtaí sóisialta]] bu4i2sbn66s3r6wdfsxv1wpy8jdsg59 0 5330 1318795 1315989 2026-06-27T09:28:41Z https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II 1318795 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II [[Íomhá:'La Journée d’un journaliste américain en 2889' by George Roux 1.jpg|mion|Jules Verne - [[Iriseoireacht]] sa bhliain 2889" (1910)]] Na bealaí éagsúla atá ann — meáin iriseoireachta ([[nuachtán|nuachtáin]] agus [[iriseoireacht|irisí]]), meáin amhairc ([[teilifís]] nó [[cianamharcaíocht|cianamharcaíocht)]], meáin craoltóireachta ([[raidió]] nó [[craolachán]]) agus Meáin Dhigiteacha (an [[Gréasán Domhanda]]) — chun eolas a scaipeadh i measc na ndaoine. [[Íomhá:Crystal radio advertisement.png|clé|mion|Fograíocht sa bhliain 1922 do [[raidió]] Freed-Eisemann san iris ''Radio World,'' SAM.]] == Féach freisin == == Tagairtí == {{Reflist}} {{Síol}} [[Catagóir:Cumarsáid]] [[Catagóir:Tionscail]] [[Catagóir:Meáin chumarsáide]] 380a90zrv267l0ywbfhc5ymzae48f8o 1318843 1318795 2026-06-27T09:34:21Z XXBlackburnXx 36804 Reverted edit by a hidden user to last revision by [[User:Quinlan83|Quinlan83]] 1307825 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:'La Journée d’un journaliste américain en 2889' by George Roux 1.jpg|mion|Jules Verne - [[Iriseoireacht]] sa bhliain 2889" (1910)]] Na bealaí éagsúla atá ann — meáin iriseoireachta ([[nuachtán|nuachtáin]] agus [[iriseoireacht|irisí]]), meáin amhairc ([[teilifís]] nó [[cianamharcaíocht|cianamharcaíocht)]], meáin craoltóireachta ([[raidió]] nó [[craolachán]]) agus Meáin Dhigiteacha (an [[Gréasán Domhanda]]) — chun eolas a scaipeadh i measc na ndaoine. [[Íomhá:Crystal radio advertisement.png|clé|mion|Fograíocht sa bhliain 1922 do [[raidió]] Freed-Eisemann san iris ''Radio World,'' SAM.]] == Féach freisin == == Tagairtí == {{Reflist}} {{Síol}} [[Catagóir:Cumarsáid]] [[Catagóir:Tionscail]] [[Catagóir:Meáin chumarsáide]] al2ohey67jglweosfrsjmhwrkfrttks 0 5333 1318758 1315899 2026-06-27T09:21:18Z https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II 1318758 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II {{glanadh}} Córas rialaithe ina bhfuil grúpa daoine ceaptha chun [[tír]] a rialú is ea '''rialtas'''. Bíonn cumhacht ag rialtas rialacháin agus reachtaíocht a fheidhmiú agus a fhorghníomhú in eagraíochtaí nó i ngrúpaí [[sibhialta|shibhialta]], [[corparáideach|chorparáideacha]], [[reiligiún]]da, agus [[acadúil|acadúla]]. Go hiondúil, bíonn rialtas comhdhéanta de leibhéil éagsúla, lena n-áirítear [[rialtas áitiúil]], [[rialtas réigiúnach]], agus [[rialtas náisiúnta]] nó [[rialtas|lárnach]]. [[Íomhá:Government-Vedder-Highsmith-detail-1.jpeg|thumb|300px|Sonra ó [[Elihu Vedder]], ''Rialtas'' (1896). Leabharlann Congress, SAM [[Foirgneamh Thomas Jefferson]], Washington, D.C.]] == Cineálacha rialtas == * [[Ainrialtacht]] — easpa nó ceal rialtais. * [[Daonlathas]] — rialú rialtais ina mbíonn cumhacht ag na daoine agus iad i gcumhacht. Is féidir leo féin (daonlathas díreach) nó a n-ionadaithe (daonlathas ionadaíoch), bheith i gcumhacht. * [[Comhshochaíocht]] Daonlathas comhshochaíochtúil ina mbíonn ionadaíocht ráthaithe ag grúpaí mionlaigh. Is minic a moltar an cineál rialtais seo chun coinbhleacht a réiteach, i gcásanna ina mbíonn sochaithe scoilte go domhain. Féachtar ar an téarma "cumhachtroinnt" mar théarma comhchiallach, cé go teicniúil níl ann ach cineál amháin den cumhachtroinnte. * [[Forlámhas]] — duine amháin ag rialú, agus na daoine ina ngéillsinigh nó ina sclábhaithe aige/aici. * [[Deachtóireacht]] — duine uilechumhachtach ag rialú na tíre. * [[Monarcacht]] — duine amháin ag rialú agus a bhfuair an ról trí oidhreacht. Beidh a pháiste/páiste is sine ina léiroidhre. * [[Olagarcacht]] — grúpa beag daoine leis an suim chéanna acu nó atá gaolta lena chéile i gceannais. * [[Plútacratachas]] — rialú i lámha an lucht rachmais. * [[Dialathas]] — rialú i lámha scothghrúpa reiligiúnach. == Tagairtí == {{reflist}} {{síol}} [[Catagóir:Rialtas| ]] 8zd8l690ziatuaped83oc1c5rdly78u 1318920 1318758 2026-06-27T09:34:21Z XXBlackburnXx 36804 Reverted edit by a hidden user to last revision by [[User:Quinlan83|Quinlan83]] 1209519 wikitext text/x-wiki {{glanadh}} Córas rialaithe ina bhfuil grúpa daoine ceaptha chun [[tír]] a rialú is ea '''rialtas'''. Bíonn cumhacht ag rialtas rialacháin agus reachtaíocht a fheidhmiú agus a fhorghníomhú in eagraíochtaí nó i ngrúpaí [[sibhialta|shibhialta]], [[corparáideach|chorparáideacha]], [[reiligiún]]da, agus [[acadúil|acadúla]]. Go hiondúil, bíonn rialtas comhdhéanta de leibhéil éagsúla, lena n-áirítear [[rialtas áitiúil]], [[rialtas réigiúnach]], agus [[rialtas náisiúnta]] nó [[rialtas|lárnach]]. [[Íomhá:Government-Vedder-Highsmith-detail-1.jpeg|thumb|300px|Sonra ó [[Elihu Vedder]], ''Rialtas'' (1896). Leabharlann Congress, SAM [[Foirgneamh Thomas Jefferson]], Washington, D.C.]] == Cineálacha rialtas == * [[Ainrialtacht]] — easpa nó ceal rialtais. * [[Daonlathas]] — rialú rialtais ina mbíonn cumhacht ag na daoine agus iad i gcumhacht. Is féidir leo féin (daonlathas díreach) nó a n-ionadaithe (daonlathas ionadaíoch), bheith i gcumhacht. * [[Comhshochaíocht]] Daonlathas comhshochaíochtúil ina mbíonn ionadaíocht ráthaithe ag grúpaí mionlaigh. Is minic a moltar an cineál rialtais seo chun coinbhleacht a réiteach, i gcásanna ina mbíonn sochaithe scoilte go domhain. Féachtar ar an téarma "cumhachtroinnt" mar théarma comhchiallach, cé go teicniúil níl ann ach cineál amháin den cumhachtroinnte. * [[Forlámhas]] — duine amháin ag rialú, agus na daoine ina ngéillsinigh nó ina sclábhaithe aige/aici. * [[Deachtóireacht]] — duine uilechumhachtach ag rialú na tíre. * [[Monarcacht]] — duine amháin ag rialú agus a bhfuair an ról trí oidhreacht. Beidh a pháiste/páiste is sine ina léiroidhre. * [[Olagarcacht]] — grúpa beag daoine leis an suim chéanna acu nó atá gaolta lena chéile i gceannais. * [[Plútacratachas]] — rialú i lámha an lucht rachmais. * [[Dialathas]] — rialú i lámha scothghrúpa reiligiúnach. == Tagairtí == {{reflist}} {{síol}} [[Catagóir:Rialtas| ]] 9yxp2kymhmz4laabi54g94phn6w78gi 0 5334 1318685 1317207 2026-06-27T01:16:09Z Miksolwf 75344 https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI 1318685 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI Is éard is '''innealtóireacht bogearraí''' ann ná an cur i bhfeidhm de mhodhanna deartha córasacha agus cáinníochtúla le [[bogearraí]] a chruthú. == Tagairtí == {{reflist}} {{síol}} <!-- idirvicí --> [[Catagóir:Innealtóireacht bogearraí| ]] [[Catagóir:Eolaíochtaí feidhmeacha]] 58l26c6es0s1wy6f02tf7agm8ulshi6 1318686 1318685 2026-06-27T01:16:18Z Divinations 63974 Cealaíodh athruithe [[Special:Contributions/Miksolwf|Miksolwf]] ([[User talk:Miksolwf|Plé]]); ar ais chuig leagan le [[User:Tanbiruzzaman|Tanbiruzzaman]] 1317207 wikitext text/x-wiki Is éard is '''innealtóireacht bogearraí''' ann ná an cur i bhfeidhm de mhodhanna deartha córasacha agus cáinníochtúla le [[bogearraí]] a chruthú. == Tagairtí == {{reflist}} {{síol}} <!-- idirvicí --> [[Catagóir:Innealtóireacht bogearraí| ]] [[Catagóir:Eolaíochtaí feidhmeacha]] oo3mmv0lovm4gb479qdqdg7n8vp4quv 1318752 1318686 2026-06-27T09:20:07Z https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II 1318752 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II Is éard is '''innealtóireacht bogearraí''' ann ná an cur i bhfeidhm de mhodhanna deartha córasacha agus cáinníochtúla le [[bogearraí]] a chruthú. == Tagairtí == {{reflist}} {{síol}} <!-- idirvicí --> [[Catagóir:Innealtóireacht bogearraí| ]] [[Catagóir:Eolaíochtaí feidhmeacha]] sah5syh1fuo01offhsnqwlnc1gp1491 1318902 1318752 2026-06-27T09:34:21Z XXBlackburnXx 36804 Reverted edit by a hidden user to last revision by [[User:Divinations|Divinations]] 1317207 wikitext text/x-wiki Is éard is '''innealtóireacht bogearraí''' ann ná an cur i bhfeidhm de mhodhanna deartha córasacha agus cáinníochtúla le [[bogearraí]] a chruthú. == Tagairtí == {{reflist}} {{síol}} <!-- idirvicí --> [[Catagóir:Innealtóireacht bogearraí| ]] [[Catagóir:Eolaíochtaí feidhmeacha]] oo3mmv0lovm4gb479qdqdg7n8vp4quv 0 5860 1318583 1318561 2026-06-26T20:24:00Z Conradder 34685 /* Tarluithe eile */ 1318583 wikitext text/x-wiki {{Meitheamh}} Is é an '''26 Meitheamh''' an 177ú lá den bhliain de réir fhéilire Ghréagóra nó an 178ú lá i mbliain bhisigh. Tá 188 lá fágtha sa bhliain. == Féilte == * [[Madagascar]] - Lá na Saoirse * [[An Téalainn]] - วันสุนทรภู่ (''Lá [[Sunthorn Phu]]'') == Daoine a rugadh ar an lá seo == * [[1730]] — [[Charles Messier]], réalteolaí Francach (b. [[1817]]) * [[1824]] — [[William Thomson]], fisiceoir matamaiticiúil agus innealtóir (b. [[1907]]) * [[1867]] — [[Franz Nikolaus Finck|Franz Nicolaus Finck]], focleolaí Gearmánach (b. [[1910]]) * [[1892]] — [[Pearl S. Buck]], scríbhneoir Meiriceánach (b. [[1973]]) * [[1908]] — [[Salvador Allende]], dochtúir agus polaiteoir Sileach (b. [[1973]]) * [[1910]] — [[Roy J. Plunkett]], ceimiceoir Meiriceánach (b. [[1994]]) * [[1919]] — [[Freddie Mills]], dornálaí Briotanach (b. [[1965]]) * [[1937]] — [[Robert Coleman Richardson]], fisiceoir Meiriceánach (b. [[2013]]) * [[1944]] — [[Bengt Pohjanen]], scríbhneoir Sualannach * [[1960]] — [[Mark Durkan]], polaiteoir * [[1968]] — [[Jovenel Moïse]], polaiteoir (b. [[2021]]) * [[1968]] — [[Paolo Maldini]], imreoir sacair Iodálach * [[1970]] — [[Chris O'Donnell]], aisteoir * [[1970]] — [[Sean Hayes (aisteoir)|Sean Hayes]], aisteoir Meiriceánach * [[1973]] — [[Catherine Nic Phiarais]], dlíodóir Éireannach * [[1983]] — [[Garraí Mag Uidhir]], iománaí agus imreoir peil Ghaelach * [[1993]] — [[Ariana Grande]], ceoltóir pop * [[1993]] — [[Séamus Ó Cinnéide]], iománaí agus imreoir peil Ghaelach == Daoine a fuair bás ar an lá seo == * [[1541]] — [[Francisco Pizarro]], conquistador (r.~1470í) * [[1798]] — [[Seán Ó Murchú (sagart)|Seán Ó Murchú]], sagart Éireannach a ghlac páirt san Éirí Amach in 1798 (r. [[1753]]) * [[1827]] — [[Samuel Crompton]], ceapadóir Sasanach (r. [[1753]]) * [[1830]] — [[Seoirse IV na Ríochta Aontaithe|Seoirse IV]], 67, Rí na Ríochta Aontaithe (r. [[1762]]) * [[1836]] — [[Claude Joseph Rouget de Lisle]], saighdiúir Francach (r. [[1760]]) * [[1883]] — [[Edward Sabine]], ginearál Briotanach (r. [[1788]]) * [[1957]] — [[Colm Gallagher]], polaiteoir Éireannach * [[1963]] — [[Daniel Moloney]], polaiteoir Éireannach (r. [[1909]]) * [[1975]] — [[Josemaría Escrivá]], sagart Spáinneach (r. [[1902]]) * [[1996]] — [[Veronica Guerin]], 37, iriseoir (r. [[1958]]) * [[2021]] — [[Jon Hassell]], trumpadóir Meiriceánach (r. [[1937]]) == Tarluithe eile == * [[4]] - D'uchtaigh [[Ágastas]] [[Tibir]] * [[684]] - Coisriceadh [[Pápa Beinidict II]] * [[1243]] - Toghadh [[Pápa Innocentius IV]] * [[1409]] - [[Siosma Mór an Iarthair]]: mhaígh triúr a bheith an [[pápa]] dlisteanach * [[1483]] - D'éirigh [[Risteard III Shasana]] ina rí * [[1830]] - D'éirigh [[Liam IV na Ríochta Aontaithe]] ina rí * [[1909]] - D'éirigh [[Músaem Eolaíocht, Londain]] ina aonán neamhspleách * [[1960]] - Bhain [[Madagascar]] neamhspleáchas amach ón [[Fhrainc]] * [[1963]] - Thug an tUachtarán [[John F. Kennedy|Kennedy]] óráid i m[[Beirlín]] “[[Ich bin ein Berliner]]” ("Is Beirlíneach mé") in aghaidh [[An tAontas Sóivéadach|an Aontais Shóivéadaigh]] * [[1967]] - Rinne [[Pápa Pól VI]] [[Pápa Eoin Pól II|Karol Józef Wojtyła]] ina [[cairdinéal|chairdinéal]] * [[1970]] - Bhris foréigean amach i n[[Doire]] nuair a tugadh le fios gur gabhadh [[Bernadette Devlin]] * [[1977]] - Rinne [[Elvis Presley]] a cheolchoirm dheiridh in [[Indianapolis, Indiana]] * [[1997]] - Foilsíodh [[Harry Potter agus an Órchloch]] den chéad uair sa [[Ríocht Aontaithe]] * [[2000]] - Deir lucht scrúduithe idirnáisiúnta go bhfaca siad lear mór d'airm an t[[An tIRA Sealadach|IRA]] stóráilte * [[2003]] - Rialaigh [[Cúirt Uachtarach na Stát Aontaithe]] go raibh dlíthe sodamachta míbhunreachtúil * [[2015]] - Tharla [[Ionsaí Sousse, 2015|oll-lámhach sceimhlitheora]] ag ionad saoire sa [[an Túinéis|Túinéis]] * [[2015]] - Tharla [[Ionsaí Saint-Quentin-Fallavier|ionsaí sceimhlitheoireachta i Saint-Quentin-Fallavier]] in aice le [[Lyon]], [[An Fhrainc]]. Dícheannadh aon fhear agus gortaíodh béirt i bpléasc * [[2015]] - Rialaigh [[Cúirt Uachtarach na Stát Aontaithe]] go bhfuil ceart bunreachtúil ag lánúineacha comhghnéis [[Pósadh comhghnéis|a bheith pósta]] * [[2024]] - D'fill [[Julian Assange]] chuig an [[an Astráil]] i ndiaidh dó glacadh le margadh pléadála ina thriail as spiaireacht [[Catagóir:Dátaí|0626]] [[Catagóir:Míonna|Meitheamh, 26]] 350odwvs19nu8dcvsq1ae07wvaa5siz 1318584 1318583 2026-06-26T20:24:41Z Conradder 34685 /* Tarluithe eile */ 1318584 wikitext text/x-wiki {{Meitheamh}} Is é an '''26 Meitheamh''' an 177ú lá den bhliain de réir fhéilire Ghréagóra nó an 178ú lá i mbliain bhisigh. Tá 188 lá fágtha sa bhliain. == Féilte == * [[Madagascar]] - Lá na Saoirse * [[An Téalainn]] - วันสุนทรภู่ (''Lá [[Sunthorn Phu]]'') == Daoine a rugadh ar an lá seo == * [[1730]] — [[Charles Messier]], réalteolaí Francach (b. [[1817]]) * [[1824]] — [[William Thomson]], fisiceoir matamaiticiúil agus innealtóir (b. [[1907]]) * [[1867]] — [[Franz Nikolaus Finck|Franz Nicolaus Finck]], focleolaí Gearmánach (b. [[1910]]) * [[1892]] — [[Pearl S. Buck]], scríbhneoir Meiriceánach (b. [[1973]]) * [[1908]] — [[Salvador Allende]], dochtúir agus polaiteoir Sileach (b. [[1973]]) * [[1910]] — [[Roy J. Plunkett]], ceimiceoir Meiriceánach (b. [[1994]]) * [[1919]] — [[Freddie Mills]], dornálaí Briotanach (b. [[1965]]) * [[1937]] — [[Robert Coleman Richardson]], fisiceoir Meiriceánach (b. [[2013]]) * [[1944]] — [[Bengt Pohjanen]], scríbhneoir Sualannach * [[1960]] — [[Mark Durkan]], polaiteoir * [[1968]] — [[Jovenel Moïse]], polaiteoir (b. [[2021]]) * [[1968]] — [[Paolo Maldini]], imreoir sacair Iodálach * [[1970]] — [[Chris O'Donnell]], aisteoir * [[1970]] — [[Sean Hayes (aisteoir)|Sean Hayes]], aisteoir Meiriceánach * [[1973]] — [[Catherine Nic Phiarais]], dlíodóir Éireannach * [[1983]] — [[Garraí Mag Uidhir]], iománaí agus imreoir peil Ghaelach * [[1993]] — [[Ariana Grande]], ceoltóir pop * [[1993]] — [[Séamus Ó Cinnéide]], iománaí agus imreoir peil Ghaelach == Daoine a fuair bás ar an lá seo == * [[1541]] — [[Francisco Pizarro]], conquistador (r.~1470í) * [[1798]] — [[Seán Ó Murchú (sagart)|Seán Ó Murchú]], sagart Éireannach a ghlac páirt san Éirí Amach in 1798 (r. [[1753]]) * [[1827]] — [[Samuel Crompton]], ceapadóir Sasanach (r. [[1753]]) * [[1830]] — [[Seoirse IV na Ríochta Aontaithe|Seoirse IV]], 67, Rí na Ríochta Aontaithe (r. [[1762]]) * [[1836]] — [[Claude Joseph Rouget de Lisle]], saighdiúir Francach (r. [[1760]]) * [[1883]] — [[Edward Sabine]], ginearál Briotanach (r. [[1788]]) * [[1957]] — [[Colm Gallagher]], polaiteoir Éireannach * [[1963]] — [[Daniel Moloney]], polaiteoir Éireannach (r. [[1909]]) * [[1975]] — [[Josemaría Escrivá]], sagart Spáinneach (r. [[1902]]) * [[1996]] — [[Veronica Guerin]], 37, iriseoir (r. [[1958]]) * [[2021]] — [[Jon Hassell]], trumpadóir Meiriceánach (r. [[1937]]) == Tarluithe eile == * [[4]] - D'uchtaigh [[Ágastas]] [[Tibir]] * [[684]] - Coisriceadh [[Pápa Beinidict II]] * [[1243]] - Toghadh [[Pápa Innocentius IV]] * [[1409]] - [[Siosma Mór an Iarthair]]: mhaígh triúr a bheith an [[pápa]] dlisteanach * [[1483]] - D'éirigh [[Risteard III Shasana]] ina rí * [[1830]] - D'éirigh [[Liam IV na Ríochta Aontaithe]] ina rí * [[1909]] - D'éirigh [[Músaem Eolaíocht, Londain]] ina aonán neamhspleách * [[1960]] - Bhain [[Madagascar]] neamhspleáchas amach ón [[Fhrainc]] * [[1963]] - Thug an tUachtarán [[John F. Kennedy|Kennedy]] óráid i m[[Beirlín]] “[[Ich bin ein Berliner]]” ("Is Beirlíneach mé") in aghaidh [[An tAontas Sóivéadach|an Aontais Shóivéadaigh]] * [[1967]] - Rinne [[Pápa Pól VI]] [[Pápa Eoin Pól II|Karol Józef Wojtyła]] ina [[cairdinéal|chairdinéal]] * [[1970]] - Bhris foréigean amach i n[[Doire]] nuair a tugadh le fios gur gabhadh [[Bernadette Devlin]] * [[1977]] - Rinne [[Elvis Presley]] a cheolchoirm dheiridh in [[Indianapolis, Indiana]] * [[1997]] - Foilsíodh [[Harry Potter agus an Órchloch]] den chéad uair sa [[Ríocht Aontaithe]] * [[2000]] - Deir lucht scrúduithe idirnáisiúnta go bhfaca siad lear mór d'airm an t[[An tIRA Sealadach|IRA]] stóráilte * [[2003]] - Rialaigh [[Cúirt Uachtarach na Stát Aontaithe]] go raibh dlíthe sodamachta míbhunreachtúil * [[2015]] - Tharla [[Ionsaí Sousse, 2015|oll-lámhach sceimhlitheora]] ag ionad saoire sa [[an Túinéis|Túinéis]]. Maraíodh 39 * [[2015]] - Tharla [[Ionsaí Saint-Quentin-Fallavier|ionsaí sceimhlitheoireachta i Saint-Quentin-Fallavier]] in aice le [[Lyon]], [[An Fhrainc]]. Dícheannadh aon fhear agus gortaíodh béirt i bpléasc * [[2015]] - Rialaigh [[Cúirt Uachtarach na Stát Aontaithe]] go bhfuil ceart bunreachtúil ag lánúineacha comhghnéis [[Pósadh comhghnéis|a bheith pósta]] * [[2024]] - D'fill [[Julian Assange]] chuig an [[an Astráil]] i ndiaidh dó glacadh le margadh pléadála ina thriail as spiaireacht [[Catagóir:Dátaí|0626]] [[Catagóir:Míonna|Meitheamh, 26]] glpkj02r90u2w2r5oe2as5hnoth54ul 0 6201 1318635 1317183 2026-06-27T01:10:45Z Miksolwf 75344 https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI 1318635 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI {{WD Bosca Sonraí Duine}} [[File]] [[Éireannach]] ab ea '''William Butler Yeats''' (13 [[Iúil]] 1865 - 28 [[An tEanáir|Eanáir]] 1939). Ba phríomhphearsa é san athbheochan litríochta in Éirinn i dtús na [[20ú haois|fichiú haoise]]. Ba iad Yeats, an [[Lady Gregory|Bhantiarna Gregory]] agus Edward Martyn na cinn feadhna ar athbheochan litríochta na hÉireann agus bhunaigh siad, agus roinnt eile, [[Amharclann na Mainistreach|Amharclann na Mainistreach]]. Ba cheannaire é ar an Amharclann ag an tús. Sa bhliain 1923, bronnadh [[Duais Nobel na Litríochta]] ar Yeats. == Sinsir == [[Íomhá:John Butler Yeats, by John Butler Yeats.jpg|clé|mion|163x163px|John Butler Yeats]] * Jervis Yeats, [[saighdiúir]] de chuid na n[[Liam III Shasana|Uilliamaíteach]]; agus níos déanaí péintéir, a fuair bás sa bhliain 1712, a athair.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Man of Action|url=http://dx.doi.org/10.1007/978-1-349-61283-3_6|publisher=Palgrave Macmillan US|journal=W. B. Yeats|date=1996|location=New York|pages=108–138|author=A. Norman Jeffares}}</ref><ref name=":1">{{Luaigh foilseachán|title=A Yeats dictionary: persons and places in the poetry of William Butler Yeats|url=http://dx.doi.org/10.5860/choice.36-2477|journal=Choice Reviews Online|date=1999-01-01|issn=0009-4978|pages=36–2477-36-2477|volume=36|issue=05|doi=10.5860/choice.36-2477}}</ref> * Phós garmhac Jervis agus sin-seanathair William, Benjamin Yeats, bean ó mhuintir le talamh i g[[contae Chill Dara]] sa bhliain 1773. Ba de shliocht chéad iarlaí Ormond í Mary Butler. I ndiaidh gur phós siad, choimeád siad an t-ainm Butler sa chlann. * Rinne athair Yeats, John Butler [[:en:John_Butler_Yeats|Yeats]] (1839 -1922),<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Limerick Chronicle,|date=13 August 1763|url=|title=|journal=|volume=|issue=}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://www.genealogy.com/ftm/w/i/l/Meredith-J-Wiltfong-CO/WEBSITE-0001/UHP-0689.html|teideal=Meredith-J-Wiltfong-CO - User Trees - Genealogy.com|údar=Margaret Phelan|údarlink=https://en.wikipedia.org/wiki/Margaret_Phelan|dáta=|work=www.genealogy.com|pages=lch, 174|dátarochtana=2019-02-12}}</ref> staidéar ar an [[dlí]], agus níos déanaí ar an [[ealaín]] ag Heatherley School of Fine Art,<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.ricorso.net/rx/az-data/index.htm|teideal=Ricorso: Digital materials for the study and appreciation of Anglo-Irish Literature|work=www.ricorso.net|dátarochtana=2019-02-12}}</ref> [[Londain]]. * Tháinig máthair Yeats ó theaghlach rachmasach i Sligeach. Bhí [[comhlacht]] trádála ag a muintir. == Tús a shaoil == Saolaíodh William Butler Yeats i n[[Dumhach Thrá]] i gContae Baile Átha Cliath.<ref name=":0">Obituary. "W. B. Yeats Dead". ''The New York Times'', 30 January 1939. Retrieved on 21 May 2007. {{Cite news|teideal=W.B. YEATS DEAD; FAMOUS IRISH POET; Winner of the Nobel Prize for Literature in 1923 Is Stricken in France NOTED TOO AS PLAYWRIGHT Hailed by Masefield in 1935 as 'Greatest Living Poet'-- An Abbey Theatre Founder Wrote Poems, Esays, and Plays Went to School in London Active in Abbey Theatre Crowded Years Recalled ABBEY THEATRE CLOSES Will Remain Inactive for a Week as Tribute to Yeats|url=https://www.nytimes.com/1939/01/30/archives/wb-yeats-dead-famous-irish-poet-winner-of-the-nobel-prize-for.html|work=The New York Times|dáta=1939-01-30|dátarochtana=2019-02-11|language=en-US|údar=Wireless to THE NEW YORK TIMES Times Studio}}</ref> Tamall ní ba dheireanaí, bhog an teaghlach go [[Teach]] Pollexfen i Merville, Sligeach le bheith ní ba chóngaraí le muintir a mháthar. Chaith Yeats a laethanta saoire i [[Contae Shligigh|gContae Shligigh]]. Ní ba dhéanaí, d’fhéach Yeats ar Shligeach mar ionad spioradálta dó. Fiú ina óige, bhí ard-spéis ag Yeats i bhfinscéalta na hÉireann. Tá sé seo le feiceáil sa chéad tréimhse dá n-obair, a lean go deireadh den [[19ú haois|naoú haoise déag]].<ref name=":0" /> <nowiki/>[[Íomhá:The Godolphin School - geograph.org.uk - 152403.jpg|mion|Scoil Godolphin |alt=|clé|120x120px]] Sa bhliain 1867, bhog an teaghlach go [[Sasana]]. [[Íomhá:Strand von Howth, Irland - Coast of Howth, Ireland neu.jpg|mion|Binn Éadair|alt=|120x120px]] Ar an 26 Eanáir 1877, thosaigh Yeats ag freastal ar [[:en:Godolphin_and_Latymer_School|Godolphin School]],<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Hone|date=1943|url=|title=|journal=|volume=|issue=lch 28}}</ref> agus d’fhan sé ann ar feadh ceithre bliana. Tugann [[tuairisc]] [[Scoil|scoile]] le fios dúinn nach raibh ach meángrádanna a fháil aige. Ní raibh sé go maith ag an [[Litriú na Gaeilge|litriú]]<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Foster|date=1997|url=|title=|journal=|volume=|issue=lch, 25}}</ref> ach bhí sé den chéad scoth sa [[An Laidin|Laidin]]. Bhí fadhbanna aige sa [[Matamaitic|Mhata]] agus sna [[Teangacha Ceilteacha|teangacha]] eile ach is dócha gur chúis leis a [[:en:Amusia#Congenital_amusia|bhodhracht tun]]<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Richard Wagner and the English|url=https://www.worldcat.org/oclc/4037607|publisher=Fairleigh Dickinson University Press|date=1979|location=Rutherford [N.J.]|oclc=4037607|author=Sessa, Anne Dzamba.}}</ref> é sin. Bhí suim agus spéis aige sa [[Bitheolaíocht|Bhitheolaíocht]] agus sa [[Zó-eolaíocht|Zó-Eolaíocht]] freisin.[[Íomhá:Yeats lived here 3 Blenheim Road London W4.JPG|mion|120x120px|Bedford Park|alt=]] Sa bhliain 1879, bhog an teaghlach go [[:en:Bedford_Park,_London|Bedford Park]], Londain ar léasa dhá bhliain (8 Woodstock Road).<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.chiswickw4.com/default.asp?section=info&page=conyeats.htm|teideal=Yeats in Bedford Park|údar=|dáta=|work=www.chiswickw4.com|dátarochtana=2019-02-12}}</ref> D'fhill na Yeats go [[Baile Átha Cliath|BÁC]] sa bhliain[[1880]], ar dtús i [[:en:Harold's_Cross|Harold's Cross]]<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Jordan|date=2003|url=|title=|journal=|volume=|issue=lch, 119}}</ref> agus níos déanaí, i [[Binn Éadair|mBinn Éadair]]. D'fhreastail Yeats ar [[:en:The_High_School,_Dublin|Erasmus Smith High School]].<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Hone|date=1943|url=|title=|journal=|volume=|issue=lch 33}}</ref> Bhí stiúideo a athar in aice láimhe leis, agus bhí aithne á cur aige ar [[Ealaíontóir|ealaíontóirí]] agus [[Scríbhneoir|scríbhneoirí]] na [[Cathair (lonnaíocht)|cathrach]] ann. I rith na bliana [[1885]], bhunaigh Yeats an 'Dublin Hermetic Order'. Reáchtáladh an chéad chruinniú ar an 16 [[An Meitheamh|Meitheamh]], le Yeats mar chathaoirleach.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Leo Africanus As Irishman?: National Identity Formation in W. B. Yeats's A Vision|url=http://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/09670880500439810|journal=Irish Studies Review|date=2006-2|issn=0967-0882|pages=57–67|volume=14|issue=1|doi=10.1080/09670880500439810|language=en|author=Claire V. Nally}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|author=Foster|date=1997|url=|title=|journal=|volume=|issue=|pages=lch, 103}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|title=How Jacques Molay Got Up the Tower: Yeats and the Irish Civil War|url=http://dx.doi.org/10.2307/2872926|journal=ELH|date=1983|issn=0013-8304|pages=763|volume=50|issue=4|doi=10.2307/2872926|author=Elizabeth Cullingford}}</ref>[[Íomhá:National-college-of-art-and-design.jpg|clé|mion|120x120px|NCAD|alt=]]<nowiki/> Bhog an [[teaghlach]] ar ais go [[Londain]] sa bhliain [[1887]]. D’fhreastail Yeats ar ''Metropolitan School of Art'' (anois [[:en:National_College_of_Art_and_Design|National College of Art and Design]], Sráid San Tomás. I mí [[An Márta|Márta]] 1888, bhog an teaghlach go 3 Blenheim Road i mBedford Park.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.wnblog.co.uk/2013/04/the-attraction-of-bedford-park/|teideal=The Attraction of Bedford Park|údar=Amy Davies|údarlink=https://en.wikipedia.org/wiki/Wayback_Machine|dáta=19ú Deireadh Fómhair, 2018 & 8ú Aibreán, 2013|language=en-US|work=web.archive.org|dátarochtana=2019-02-12|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181019001450/https://www.wnblog.co.uk/2013/04/the-attraction-of-bedford-park/|archivedate=2018-10-19}}</ref> Ní raibh ach £50 le híoc mar chostais cíos in aghaidh na bliana. Rinne sé staidéar ar an [[Filíocht|fhilíocht]] i rith a hóige, agus bhí sé faoi dhraíocht ag [[Miotaseolaíocht na nGael|miotaseolaíocht]] na nGael agus an briotais. Tá na topaicí seo le feiceáil go soiléir ina luath-saothair. {{Glanadh}} == File Óg == [[Íomhá:Hermetic Order of the Golden Dawn.png|clé|mion|63x63px|alt=|HGD]] [[Íomhá:City of London skyline from London City Hall - Sept 2015 - Crop Aligned.jpg|mion|120x120px|Londain|alt=]] Thosaigh Yeats ag [[Scríbhneoir|scríobh]] nuair a bhí sé seacht mbliana déag d’aois. Sa bhliain 1885, d'fhoilsigh an ‘Dublin University Review’ an chéad dán a scríobh Yeats agus aiste, ‘The Poetry of [[:en:Samuel_Ferguson|Sir Samuel Ferguson]]’. Foilsíodh a chéad bhailiúchán filíochta i 1889. Ó 1900, bhí dánta Yeats ní b'fhisiciúla agus ní ba réadúla. Shéan sé a chreideamh tarchéimnitheach ach gafa le aghaidh fidil fisiciúil agus spioradálta, chomh maith lena teoiricí féilitiúla ar an saol. <nowiki/>[[Íomhá:Charles Johnson Pharazyn 01.jpg|clé|mion|147x147px|Charles Johnson|alt=]] [[Íomhá:Oscar Wilde (1854-1900) 1881 unknown photographer.jpg|mion|137x137px|alt=|Oscar Wilde]] Scríobh a critic Charles Johnson go raibh sé “utterly unIrish” agus ba chosúil gur tháinig sé as “ a vast murmway gloom of dreams”.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=The Poems of William Blake|url=https://www.routledge.com/404|date=Iúil 2007|doi=10.4324/9780203995051|author=Tom Paulin|journal=|volume=|issue=|publisher=Taylor & Francis, 2004|archive-date=2015-06-29|access-date=2019-02-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20150629231720/http://www.routledge.com/404/|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150629231720/http://www.routledge.com/404/ |date=2015-06-29 }}</ref> Chas Yeats ní ba dheirennaí ar an [[Béaloideas na hÉireann|bhéaloideas]], [[Miotaseolaíocht|Miotaseolaíócht]] na hÉireann agus [[Scríbhneoir|scríbhneoireacht]] [[William Blake]]. Thug sé ómós do Blake, ag rá go raibh sé mar cheann de na "great artificers of God who uttered great truths to a little clan".<ref>{{Luaigh foilseachán|title=The influence of Oscar Wilde on W.B. Yeats : "an echo of someone else's music"|url=http://worldcat.org/oclc/1028605568|oclc=1028605568|author=Doody, Noreen, author.|date=|journal=|volume=|issue=lch, 10-12}}</ref> Sa bhliain [[1891]], [[Foilsitheoireacht|d'fhoilsigh]] Yeats "John Sherman" agus "Dhoya", [[scéal]] agus úrscéal. Is féidir an tionchar a bhí ag [[Oscar Wilde]] ar Yeats<ref>{{Luaigh foilseachán|title=The influence of Oscar Wilde on W.B. Yeats : "an echo of someone else's music"|url=http://worldcat.org/oclc/1028605568|oclc=1028605568|author=Doody, Noreen, author.|date=|journal=|volume=|issue=lch, 116-123}}</ref> a fheiceáil ina dTeoiric Aestéiticiúil [https://en.wikipedia.org/wiki/The_Decay_of_Lying] go mórmhór sna [[Drámaíocht|drámaí stáitse]]. Is féidir an Teoiric Masca le Wilde a fheiceáil go díreach sa drama, ‘The Player Queen’<ref>{{Luaigh foilseachán|title=The influence of Oscar Wilde on W.B. Yeats : "an echo of someone else's music"|url=http://worldcat.org/oclc/1028605568|oclc=1028605568|author=Doody, Noreen, author.|date=|journal=|volume=|issue=lch, 207-280}}</ref> agus tugann [[Salomé Leclerc|Salomé]] [https://en.wikipedia.org/wiki/Salome_(play)]- saothar leis an ainm céanna le [[Oscar Wilde|Wilde]],- teimpléad dúinn ar na haithraithe a rinne Yeats, go háirithe sna [[Drámaíocht|drámaí]] a scríobhadh sé níos déanaí, ‘[[:en:On_Baile's_Strand|On Baile’s Strand]]’ (1904), ‘Deirdre’ (1907) agus a [[drámaíocht]] damhsa ‘The King of the Great Clock Tower' (1934).<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Hone|date=1943|url=|title=|journal=|volume=|issue=lch, 83}}</ref> Theastaigh ó Yeats an [[obair]] a phléadh a dhéanamh mar thopaic den [[Miotaseolaíocht|mhiotaseolaíocht]], ag glaoigh ‘Tragic Generation’ air ina [[beathaisnéis]],<ref>{{Lua idirlín|url=http://rpo.library.utoronto.ca/poem/169.html|teideal=RPO -- William Blake : The Four Zoas|údar=|dáta=2007-06-14|work=web.archive.org|foilsitheoir=Department of English, University of Toronto, 2005. 3 June 2007.|dátarochtana=2019-02-12|accessdaymonth=https://rpo.library.utoronto.ca/poem/169.html|archivedate=2007-06-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070614094220/http://rpo.library.utoronto.ca/poem/169.html}}</ref> agus [[Foilsitheoireacht|d’fhoilsigh]] sé dhá duanaire de obair na Rhymers; an céad cheann in 1892 agus an dara cheann in 1894. D’oibrigh sé ar an chéad eagrán iomlán de [[obair]] [[William Blake]] le [[:en:Edwin_Ellis_(poet)|Edwin Ellis]] agus sa phróiseas thanadar trasna ar dán dearmadta, “vala, or, the Four Zoas’.<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.travisfeldman.org/Blake/index.html|teideal=FZ Online Variorum Edition|dáta=2011-09-26|work=web.archive.org|dátarochtana=2019-02-12|archivedate=2011-09-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110926122146/http://www.travisfeldman.org/Blake/index.html}}</ref> [[Íomhá:William Blake1.tif|clé|mion|150x150px|William Blake|alt=]] I mí na Márta 1890, ghlac Yeats ballraíocht sa [[:en:Hermetic_Order_of_the_Golden_Dawn|Hermetic Order of the Golden Dawn]]. Bhunaigh sé, in éineacht le [[:en:Ernest_Rhys|Ernest Rhys]],<ref>{{Luaigh foilseachán|title=The Rhymers' Club : poets of the tragic generation|url=http://worldcat.org/oclc/59665734|publisher=Macmillan|date=1997|oclc=59665734|author=Alford, Norman.}}</ref> [[:en:Rhymers'_Club|The Rhymers Club]],- grúpa de [[File|filí]] [[Londain]] a bhualadh suas lena chéile go minic i dtábhairne [[:en:Fleet_Street|Sráid na Toinne]] le haithris a dhéanamh. [[Íomhá:Emanuel Swedenborg.jpg|mion|141x141px|Emanuel Swedenborg|alt=]] Bhí suim ag Yeats sa mhitheolaíocht, [[:en:Spiritualism|Spioradáltacht]] [https://en.wikipedia.org/wiki/Occult#Occultism] agus san [[astralaíocht]] dá shaol ar fad. Rinne sé dian-staidéar ar an [[ábhar]] i rith a shaol agus bhí sé mar bhall den grúpa [[taighde]] [[:en:Paranormal|paranórmalta]], ‘[[:en:The_Ghost_Club|The Ghost Club']] i [[1911]]. Tháinig an spéis seo ón tionchar a bhí ag [[Scríbhneoir|scríbhneoireacht]] [[:en:Emanuel_Swedenborg|Emanuel Swedensburg]]<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.columbia.edu/cu/seminars/IrishStudies/Oct_2005_minutes.htm|teideal=Daidra from Philadelphia: Thomas Holley, Chivers and The Sons of Usna|údar=Burke, Martin J|dáta=7 Meán Fómhair, 2005|editor=https://en.wikipedia.org/wiki/Columbia_University|foilsitheoir=Columbia University|dátarochtana=5 July 2007|eagrán=}}</ref> ar an ábhar seo. I [[1892]], scríobh sé "If I had not made magic my constant study I could not have written a single word of my Blake book, nor would The Countess Kathleen ever have come to exist. The mystical life is the centre of all that I do and all that I think and all that I write."<ref name=":3">{{Luaigh foilseachán|author=Ellmann|date=1948|url=|title=|journal=|volume=|issue=|pages=lch, 97}}</ref><ref name=":4">{{Lua idirlín|url=http://press.princeton.edu/chapters/s7272.html|teideal=Sample Chapter for Auden, W.H.; Mendelson, E., ed.: The Complete Works of W.H. Auden: Prose, Volume II, 1939-1948.|dáta=2007-06-10|work=web.archive.org|dátarochtana=2019-02-12|archivedate=2007-06-10|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070610074844/http://press.princeton.edu/chapters/s7272.html}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|author=Foster|date=1997|url=|title=|journal=|volume=|issue=|pages=lch, 82-85}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|title=The Use by Yeats and Other Irish Writers of the Folklore of Patrick Kennedy|url=http://dx.doi.org/10.2307/537040|journal=The Journal of American Folklore|date=1946-10|issn=0021-8715|pages=404|volume=59|issue=234|doi=10.2307/537040|author=Russell K. Alspach}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|title=Gyles, Margaret Alethea [known as Althea Gyles] (1868–1949), artist and poet|url=http://dx.doi.org/10.1093/ref:odnb/59193|publisher=Oxford University Press|date=2004-09-23|author=Warwick Gould}}</ref> == Maud Gonne == [[Íomhá:Maudgonne.jpg|clé|mion|120x120px|Maud Gonne|alt=]] Sa bhliain [[1889]], chas Yeats le [[Maud Gonne]], banoidhre, 23 bliain d’aois agus í mar [[Náisiúnachas|Náisiúnaigh]] [[Éireannach]] díocasach, díograiseach. Bhí sí 18 mí níos óige ná Yeats agus dúirt sí gur bhuail sí leis agus é ina "paint-stained art student”.<ref name=":5">{{Luaigh foilseachán|author=Foster|date=1997|url=|title=|journal=|volume=|issue=|pages=lch, 57}}</ref> Bhí meas ag Gonne ar [[obair]] ‘The Island of Statues’ le Yeats. [[Íomhá:Olivia Shakespear.png|mion|120x120px|Olivia Shakespear|alt=]] <br /> [[Íomhá:Major John MacBride.jpg|clé|mion|181x181px|John MacBride|alt=]] D’admháil sé,- ”it seems to me that she [Gonne] brought into my life those days—for as yet I saw only what lay upon the surface—the middle of the tint, a sound as of a Burmese gong, an over-powering tumult that had yet many pleasant secondary notes.”<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Foster|date=1997|url=|title=|journal=|volume=|issue=|pages=lch, 86-87}}</ref> Sa bhliain [[1891]], thug Yeats cuairt ar Gonne agus mhol sé [[pósadh]]. Dhiúltaigh Gonne. Dúirt sé níos déanaí "the troubling of my life began".<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.theatlantic.com/magazine/archive/2003/12/second-puberty/302835/|teideal=Second Puberty|údar=Christopher Cahill|dáta=2003-12-01|language=en-US|work=The Atlantic|dátarochtana=2019-02-12}}</ref> Mhol sé pósadh trí huaire eile in [[1899]], [[1900]] agus [[1901]] ach dhiúltaigh Gonne é gach uair. Faoi anacair, phós Gonne an [[Náisiúnachas|Náisiúnaí]] [[Éireannach]] [[John MacBride (réabhlóidí)|John MacBride]].<ref>{{Lua idirlín|url=http://multitext.ucc.ie/d/William_Butler_Yeats|teideal=Multitext - William Butler Yeats|údar=Ó Corráin, Donnchadh|coauthors=2 July 2007 at the Wayback Machine". University College Cork. Retrieved on 15 July 2007.|dáta=2007-07-02|work=web.archive.org|dátarochtana=2019-02-12|archivedate=2007-07-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070702225549/http://multitext.ucc.ie/d/William_Butler_Yeats}}</ref> An t-aon caidreamh eile a bhí aige ná le [[:en:Olivia_Shakespear|Olivia Shakespear]] a bhuail sé le in [[1894]] agus scaradar in [[1897]]. Bhí sé míshásta nuair a phós Gonne.<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Jordan|date=2003 agus 1997|url=|title=|journal=|volume=|issue=|pages=lch, 139-153 agus lch, 83-88}}</ref> Chomh maith leis sin, d'éirigh Gonne ina [[Caitliceachas|Caitliceach]]. [[Íomhá:Seán MacBride 1984.jpg|mion|160x160px|Seán MacBride|alt=]] Ach níor eirigh go maith le pósadh Gonne. Bhí Yeats an-sásta leis seo mar thosaigh sí ag tabhairt cuairt air i [[Londain]]. Rugadh mac le Gonne, [[Seán MacBride (polaiteoir)|Seán MacBride]] sa bhliain [[1904]]. Ach bheartaigh a fear céile deireadh a chur leis an bpósadh. Níor aontaigh na [[An Chúirt Uachtarach|cúirteanna]] leis an gcolscaradh dlithúil ach ligeadh dóibh briseadh suas lena chéile le caomhnóireacht an linbh ag Gonne.<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Jordan|date=2000|url=|title=|journal=|volume=|issue=|pages=lch, 13-141}}</ref> Cuireadh deireadh le cairdeas Gonne agus Yeats arís i [[Páras|bPáras]] [[1908]]. I mí Eanáir 1909, bhí Gonne ag scríobh litreacha go Yeats ag moladh an bhuntáiste a thugtar [[Ealaíontóir|d’ealaíontóirí]] a chuireann bac ar an [[Comhriachtain|ghnéas]].<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Foster|date=1997|url=|title=|journal=|volume=|issue=|pages=lch. 394}}</ref> Níos mó ná fiche bhliain ina dhiaidh, thug Yeats trácht ar na litreacha sa [[Dánlann|dán]] "A Man Young and Old":<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Malins; Purkis|date=1994|url=|title=|journal=|volume=|issue=|pages=lch, 124}}</ref> [[Íomhá:W. B. Yeats, 1932. (7893552556).jpg|clé|mion|156x156px|alt=|Yeats níos Sine]] “My arms are like the twisted thor And yet there beauty lay; The first of all the tribe lay there And did such pleasure take; She who had brought great [[:en:Hector|Hector]] down And put all Troy to wreck.” <ref>{{Luaigh foilseachán|title=Modern Irish Poetry and The Visual Arts: Yeats to Heaney|url=http://dx.doi.org/10.1093/oxfordhb/9780199561247.013.0016|journal=Oxford Handbooks Online|date=2012-10-25|doi=10.1093/oxfordhb/9780199561247.013.0016|author=Neil Corcoran}}</ref> == Pósadh le Georgie Hyde Lees == [[Íomhá:Georgie Hyde-Lees.jpg|clé|mion|180x180px|Georgie Hyde Lees]] Faoin mbliain [[1916]], bhí Yeats 51 bliain d'aois agus ba mhian go mór leis [[pósadh]] le go mbeadh oidhre aige. Chuir sé an ceiliúr pósta deireanach ar [[Maud Gonne]] i [[Samhradh]] na bliana 1916. Dar leis, ba bhean chéile neamhoiriúnach í ar chúiseanna áirithe: bhí sí róghníomhach sa [[Polaitíocht|pholaitíocht réabhlóideach]] le fada; bhain roinnt tubaistí pearsanta di sna blianta beaga roimhe sin, lena n-áirítear í a bheith gafa le [[clóraform]] agus a pósadh trioblóideach le John MacBride, Réabhlóidí Éireannach ar chuir [[Fórsaí armtha|Fórsaí na mBreataine]] chun báis é toisc gur ghlac sé páirt san [[Éirí Amach na Cásca|Éirí Amach 1916]]. Dar le R.F. Foster, an cúis leis an gceiliúr pósta deireanach seo ná gur mhothaigh Yeats go raibh sé de dhualgas air í a phósadh agus nach raibh cúrsaí grá i gceist chomh mór sin i ndáiríre. Chuir Yeats an ceiliúr pósta uirthi go lagspreosach agus bhí coinníollacha leis. Bhí sé ag tnúth le go ndiúltódh sí an ceiliúr pósta agus ba mhian leis go ndiúltódh sí é chomh maith. Dar le Foster, nuair a d'iarr sé ar Maud é a phósadh agus nuair a dhiúltaigh sí, b’fhíorthapa a dhírigh sé a chuid smaointe i dtreo a hiníne. Ba í Iseult Gonne an dara páiste a bhí ag Maud agus Lucien Millevoye, agus ag an am sin, bhí Iseult 21 bliain d’aois. Saol dona go leor a bhí aici go dtí seo; bhí a tuismitheoirí ag iarraidh go dtabharfadh sí áit a deartháir, deartháir nár mhair le fada, agus ba shin an fáth ar saolaíodh Iseult. Cuireadh i láthair í mar [[neacht]] [[Uchtú|uchtaithe]] a máthar ar feadh na chéad bhlianta dá saol. Rinne a leasathair í a ainteagmháil nuair a bhí sí 11 bhliain d’aois. Níos faide anonn, d’oibrigh sí le [[Óglaigh na hÉireann (1913-1919)|hÓglaigh na hÉireann]] chun [[Gunna|gunnaí]] a sholáthar. Nuair a bhí sí 15 bliana d’aois chuir sí ceiliúr pósta ar Yeats. Cúpla mí i ndiaidh don fhile ceiliúr pósta a chur ar Maud, chuir sé ceiliúr pósta ar Iseult ach dhiúltaigh sí. [[Íomhá:Lucien Millevoye 1914 (2).jpg|mion|150x150px|[[Lucien Millevoye]]]] I Meán Fómhair na bliana sin, chuir Yeats ceiliúr pósta ar George (Georgie) Hyde-Lees (1892–1968) a bhí 24 bliain d’aois agus ar chas sé léi i gcomhluadar a raibh suim acu i gcúrsaí diamhra. Mhol a cairde di gan glacadh le ceiliúr pósta Yeats “George..you can't. He must be dead”.<ref name=":1" /> Dá ainneoin sin, ghlac Hyde-Lees leis agus pósadh an bheirt an ar an 20ú [[Deireadh Fómhair]]. D’éirigh leis an bpósadh in ainneoin go raibh an difríocht aoise ann agus in ainneoin go raibh aiféala agus doilíos ar Yeats agus iad ar mhí na meala. Rugadh beirt pháistí dóibh, Anne agus Michael. Bhí caidreamh rómánsúla ag Yeats le mná eile níos faide anonn sa saol agus b’fhéidir go raibh caidrimh sheachphósta aige freisin. Dá ainneoin sin, scríobh George chuig a fear céile ag rá go ndéanfadh daoine caint maidir lena chaidrimh sheachphósta nuair a bheadh sé marbh ach nach ndéarfadh sise rud ar bith mar go gcuimhneodh sí cé chomh bródúil agus a bhíodh sé. Le linn bhlianta tosaigh a phósta, bhíodh [[uathscríbhneoireacht]] ar siúl ag an mbeirt. Is é a bhí i gceist leis seo ná go ndéanadh George teagmháil le spioraid agus le treoraithe éagsúla ar thug siad lucht teagaisc “intructors” orthu.<ref name=":2">{{Luaigh foilseachán|author=Foster|date=1997|url=|title=|journal=|volume=|issue=lch, 24}}</ref> Chuir na spioraid córas casta rúndiamhair de charachtair agus de [[stair]] in iúl dóibh. Rinne siad forbairt ar an gcóras seo le linn tástálacha a bhain le cúinsí an támhnéil agus le léiriú céimeanna, cón agus morghuairneán. Chaith Yeats a lán ama i mbun an t-ábhar seo a réiteach le go bhfoilseofaí é mar A Vision (1925). Sa bhliain 1924, scríobh sé le [[T. Werner]], a fhoilsitheoir, agus d'admhaigh sé: “I dare say I delude myself in thinking this book my book of books.”<ref name=":6">{{Luaigh foilseachán|title=Yeats, William Butler|url=http://dx.doi.org/10.1093/benz/9780199773787.article.b00200223|publisher=Oxford University Press|journal=Benezit Dictionary of Artists|date=2011-10-31}}</ref> == Amharclann na Mainistreacha == [[Íomhá:Lady gregory.jpg|mion|177x177px|Lady Gregory|alt=]] [[Íomhá:Abbey Theatre exterior.jpg|clé|mion|120x120px|Amharclann na Mainistreacha<br />|alt=]] I [[1989]], thosaigh [[Lady Gregory]], [[:en:Edward_Martyn|Edward Martyn]] agus [[George Moore (úrscéalaí)|George Moore]], [[:en:Irish_Literary_Theatre|The Irish LIterary Theatre]] le [[Drámaíocht Éireannach|Dramaíocht Éireannach]]<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Foster|date=2003|url=|title=|journal=|volume=|issue=|pages=lch, 486-662}}</ref> a chur i láthair. S’í idéal an [[amharclann]] ná go gcuirfí níos mó béime ar,- "The ascendancy of the playwright rather than the actor-manager à l'anglais."<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Foster|date=1997|url=|title=|journal=|volume=|issue=|pages=lch, 183}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|author=Téacs atáirgeadh ó dhréacht lámhscríofa Yeats é féin.|date=|url=|title=|journal=|volume=|issue=}}</ref> a tháinig ón amharclann avant-garde Fraincise. Scríóbh Yeats léiriú an grúpa a deir, "We hope to find in Ireland an uncorrupted & imaginative audience trained to listen by its passion for oratory ... & that freedom to experiment which is not found in the theatres of England, & without which no new movement in art or literature can succeed."<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Foster|date=1997|url=|title=|journal=|volume=|issue=|pages=lch,184}}</ref> Níor mhair an comhchoiteann ar feadh ach dhá bhliain. Níor tháinig ráth air. [[Íomhá:George Moore - Project Gutenberg eText 19028.jpg|mion|167x167px|George Moore|alt=]][[Íomhá:AbbeyPosterOpeningNight.jpg|clé|mion|176x176px|Fógra Oscailt |alt=]]Bhunaíodar ‘[[:en:Abbey_Theatre|The Irish National Theatre Society]]’, fuaireadar [[talamh]] i m[[Baile Átha Cliath|BÁC]] ar an 27ú mí na [[Mí na Nollag|Nollag]] [[1904]] agus d’osclaíodar [[Amharclann na Mainistreach|Amharclann na Mainistreacha]], Cuireadh [[Drámaíocht|drama]] le Yeats ‘[[Cathleen Ni Houlihan]]’ agus drama le [[Lady Gregory]], ‘Spreading the News’ ar siúl ar an gcéad oíche. D’obair Yeats leo dá shaol ar fad mar [[Drámadóir|drámadóir]] agus mar bhall den ghrúpa. Bhuail Yeats leis an bhfile Meiriceánach Ezra Pound sa bhliain 1913. Thaistil Pound go Londain chun an fear níos sine a fheiceáil i measc rudaí eile. Mheas sé gurbh é Yeats “the only poet worthy of serious study”. Idir 1913 agus 1916, bhí an bheirt fhear ag cur fúthu in Stone Cottage in Ashdown Forest, ina raibh Pound ainmnithe mar rúnaí ag Yeats. Ní raibh tús maith leis an gcaidreamh nuair a shocraigh Pound véarsaíocht de chuid Yeats ─ ar a raibh athruithe neamhúdaraithe déanta aige ─ a fhoilsiú san iris Poetry. Léiríonn na hathruithe sin déistin Pound maidir le prosóid Victeoiriach. Bhí tionchar níos indírí ag an scoláireacht a bhain leis na drámaí Seapánacha Noh. Fuair Pound an scoláireacht úd ó bhaintreach Ernest Fenollosa agus chuir an scoláireacht sampla den dráma uasaicmeach ar fáil do Yeats, dráma a bhí beartaithe aige a scríobh. Ba é At the Hawk’s Well an chéad dráma a ghlac sampla Noh, agus dheachtaigh sé an chéad dréacht do Pound in Eanáir na bliana 1916. Sa bhliain [[1902]], chabhraigh sé leis an mbunú, [[:en:Dun_Emer_Press|Dun Emer Press]], le obair na ndaoine a bhí bainteach leis an Athbheochan a [[Foilsiú|fhoilsiú]]. [[:en:Cuala_Press|Cuala Press]] a ghlaoch air i [[1904]]-[[1964]]; táirgeadh 70 teideal, 48 dóibh [[Leabhar|leabhra]] ó Yeats é féin.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.tcd.ie/Secretary/Communications/Press_Releases/PR0203/PRirishgenius.htm|teideal=Irish Genius': The Yeats Family and The Cuala Press|údar=University Trinity College Dublin|údarlink=https://en.wikipedia.org/wiki/Trinity_College_Dublin|dáta=Feabhra 12, 2004|work=www.tcd.ie|dátarochtana=2019-02-12}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|author=Monroe, Harriet|date=1913.|url=https://www.worldcat.org/title/poetry/oclc/60638590|title=Poetry|journal=Poetry|volume=|issue=|publisher=(Chicago) Modern Poetry Association.|pages=lch, 123}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://writing.colostate.edu/gallery/phantasmagoria/sands.htm|teideal=Sands - The Influence of Japanese Noh Plays on William Butler Yeats|work=writing.colostate.edu|dátarochtana=2019-02-12}}</ref> Rinne Yeats athmheasúnú ar a dhán ‘[[:en:Easter,_1916|Easter 1916]]’, “all changed, changed changed utterly / A terrible beauty is born”, a scríobh sé maidir le teacht chun cinn ar Ghluaiseacht Reabhlóid na [[Náisiúnachas|Náisiúnaigh]]. Theip ar Yeats fiúntais na ceannairí a aithint ón [[Éirí Amach na Cásca|Éirí Amach]] de bharr a mheon ar an gcúlra nádúrtha agus ar an [[saol]] a bhí ag na [[Fear|fír]].<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Foster|date=2003|url=|title=|journal=|volume=|issue=|pages=lch, 59-66}}</ref> Bhí caidreamh maith ag Yeats le [[Lady Gregory]] agus a áit [[Baile|bhaile]], 'Coole Park’ i g[[Contae na Gaillimhe]]. Thugadh sé cuairt di go minic agus d'fhanadh sé ann. Áit lárnach ab ea é do dhaoine a thug tascaíocht don athbheochan litríocht agus traidisiúnta cultúrtha na hÉireann. Scríobh sé an dán, "[[:en:The_Wild_Swans_at_Coole_(poem)|The Wild Swans at Coole]]" ann sa bhliain 1916-1917.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Gods and Fighting Men|url=http://dx.doi.org/10.2307/30069775|journal=The Celtic Review|date=1904|issn=1755-6066|pages=87|volume=1|issue=1|doi=10.2307/30069775|author=Alex. MacBain, Gregory}}</ref> == Polaitíocht == [[Íomhá:Official IRA grave - panoramio.jpg|mion|142x142px|alt=|Ómós d'Éirí Amach na Cásca]] [[Náisiúnachas|Náisiúnaí]] [[Éireannach]] ab ea Yeats. Bhí sé ina bhall den [[:en:Irish_Republican_Brotherhood|Irish Republican Brotherhood]]<ref>{{Lua idirlín|url=https://news.syr.edu/blog/2010/09/03/sanford-sternlicht/|teideal=Sanford Sternlicht revisits ‘Modern Irish Drama’|language=en-US|work=SU News|dátarochtana=2019-02-12}}</ref> Rinne Yeats seirbhís mar Sheanadóir ar feadh dhá thréimhse.<ref>{{Lua idirlín|url=https://news.stanford.edu/news/2001/april18/foster-418.html|teideal=Roy Foster: Yeats emerged as poet of Irish Revolution, despite past political beliefs : 4/01|work=news.stanford.edu|dátarochtana=2019-02-12|archivedate=2017-05-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170508020756/http://news.stanford.edu/news/2001/april18/foster-418.html}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|author=Ellmann|date=1948|url=|title=|journal=|volume=|issue=lch, 244}}</ref> == Duais Nobel na Litríochta == [[Íomhá:Seal of the Irish Free State.png|clé|mion|121x121px|alt=|Siombail Saorstát Éireann]] Bhuaigh sé [[Duais Nobel na Litríochta]] i 1923. agus ba é an chéad Éireannach a bhuaigh an duais.   Bhronnadh air "for his always inspired poetry, which in a highly artistic form gives expression to the spirit of a whole nation".<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.nobelprize.org/prizes/literature/1923/summary/|teideal=The Nobel Prize in Literature 1923|language=en-US|work=NobelPrize.org|dátarochtana=2019-02-12}}</ref> Bhí sé eolach ar an luach siombalach do bhuachaint [[duine]] [[Éireannach]] chomh luath le neamhspleáchas an [[tír]] a bhaint amach agus theastaigh uaidh é seo a chur in iúl gach uair is féidir. Ina fhreagraí ar litreacha comhghairdeas, deir sé "I consider that this honour has come to me less as an individual than as a representative of Irish literature, it is part of Europe's welcome to the Free State.”<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Foster|date=2003|url=|title=|journal=|volume=|issue=|pages=lch, 246-247}}</ref>[[Íomhá:Main building of the Royal Swedish Academy of Sciences (Kungliga Vetenskapsakademien), Frescati, Norra Djurgården, Stockholm.jpg|mion|alt=|120x120px|Royal Acadamy of Sweden]] D’úsáid sé an [[Leacht|léacht]] a bhí aige ag an [[:en:Swedish_Academy|Royal Academy of Sweden]], le é fhéin a chur i láthair mar iompróir [[Caighdeán Oifigiúil|caighdeánach]] de [[Náisiúnachas|náisiúntacht]] na [[Éireann|hÉireann]] agus neamhspleáchas [[Cultúr na hÉireann|cultúrtha]] na hÉireann. Deir sé, "The theatres of Dublin were empty buildings hired by the English traveling companies, and we wanted Irish plays and Irish players. When we thought of these plays we thought of everything that was romantic and poetical, because the nationalism we had called up—the nationalism every generation had called up in moments of discouragement—was romantic and poetical."<ref>{{Lua idirlín|url=https://reason.com/archives/2001/02/01/the-poet-as-politician|teideal=The Poet As Politician|údar=Michael Valdez Moses from the February 2001 issue-view article in the Digital Edition|dáta=2001-02-01|language=en|work=Reason.com|dátarochtana=2019-02-12}}</ref> Tháinig méadú ar líon na ndíolacháin ar a [[Leabhar|leabhra]] agus theastaigh ó a [[Foilsitheoireacht|fhoilsitheoirí]] ‘[[:en:Macmillan_Publishers|Macmillan]]’, é seo a [[Caipitleachas|caipitliú]]. Don chéad uair riamh, bhí [[Airgead (eacnamaíocht)|airgead]] aige agus bhí sé ábalta a fiacha a aisíoc agus fiacha a athair a aisíoc freisin.<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Foster|date=2003|url=|title=|journal=|volume=|issue=|pages=lch, 246-247}}</ref> == Meánaois == [[Íomhá:Roman Catholic church Vinga.jpg|clé|mion|160x160px|alt=|Cill Phrotastúnach]] [[Íomhá:Ethel Edith Mannin.jpg|mion|173x173px|alt=|Ethel Mannin]] Deirtear gur scríobh sé a chuid saothair is fearr i ndiaidh gur bhuaigh sé an duais Nobel, i measc na saothair sin tá ''The Tower'' (1928) agus ''The Winding Stair and Other Poems'' (1933). Ó thús [[1925]], bhí [[Sláinte poiblí|sláinte]] Yeats [[Cobhsaitheoirí|cobhsuithe]] agus chríochnaigh sé an chuid is mó dá scríbhneoireacht do, ‘[[:en:A_Vision|A Vision]]’ ([[1925]] a deir an dáta ach taibhsigh siad sa bhliain [[1926]] é, nuair a bheagnach thosaigh Yeats á athscríóbh le haghaidh leagan a dó). Ceapach é mar Seanadóir sa bhliain 1922 don chéad Seanad Eireann agus ceapadh arís é do théarma eile i 1925.<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Foster|date=2003|url=|title=|journal=|volume=|issue=|pages=lch, 228-239}}</ref> Go luath ina buainseilbh, bhí díospóireacht ar an gcolscaradh ar a dúirt sé gur fadhb go phríomhúil í an achrann idir an éiteas [[Eaglais Chaitliceach Rómhánach]] atá ag teacht chun cinn agus an [[An Chinsealacht Phrotastúnach|Chinsealacht Mionlach Phrotastúnach.]]<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Foster|date=2003|url=|title=|journal=|volume=|issue=|pages=lch, 293}}</ref> Nuair a dhiúltaigh an Eaglais Chaitliceach glan athbhreithniú a dhéanamh ar a seasamh i gcoinne an cholscartha, dhearbhaigh an ''[[Irish Times]]'' go gcruthódh aon bheart a chuirfeadh bac dlíthiúil ar cholscaradh deighilt mhór idir Caitlicigh agus Protastúnaigh agus go ndéanfadh sé críochdheighilt na tíre a chriostalú dá bharr. Mar fhreagra, thug Yeats sraith óráidí inar chuir sé in aghaidh uaillmhianta an [[Rialtas na hÉireann|rialtais]] agus na cléire, uaillmhianta a bhí “quixotically impressive”<ref name=":3" /> dar leis. Dar leis, chuirfeadh a mbearta Feachtais na [[An Spáinn|Spáinne]] [[An Mheánaois|Meánaoisí]] i gcuimhne do dhuine. Dúirt sé: "Marriage is not to us a Sacrament, but, upon the other hand, the love of a man and woman, and the inseparable physical desire, are sacred. This conviction has come to us through ancient philosophy and modern literature, and it seems to us a most sacrilegious thing to persuade two people who hate each other...to live together, and it is to us no remedy to permit them to part if neither can re-marry.”<ref name=":5" /> Cuireadh síos ar an bplé a tharla ina dhiaidh sin mar cheann de bhuaicphointí poiblí Yeats agus, ó thaobh [[Eolaíocht|idé-eolaíochta]] de, thosaigh Yeats ag bogadh ó iolrachas i dtreo na [[Eaglais Chaitliceach Rómhánach|hEaglaise]]. D'éirigh a chuid cainte ní ba ghéire; Rinne Yeats cur síos ar [[Peter Finlay]], [[sagart]] de chuid na [[Íosánach|nÍosánach]], mar fhear a bhí thar a bheith drochbhéasach ar fad. Dúirt sé, agus aiféala air, “It is one of the glories of the Church in which I was born that we have put our Bishops in their place in discussions requiring legislation”. Le linn an ama a chaith sé sa Seanad, thug Yeats rabhadh eile dá chomhghleacaithe: “If you show that this country, southern Ireland, is going to be governed by Roman Catholic ideas and by Catholic ideas alone, you will never get the North...You will put a wedge in the midst of this nation.” Is maith is cuimhin le daoine an abairt seo a dúirt sé maidir lena chomh-[[An Protastúnachas|phrotastúnaigh]] [[Éireannach]]a : “we are no petty people.”<ref name=":7" /> [[Íomhá:Pablo Neruda 1963.jpg|clé|mion|152x152px|[[Pablo Neruda]]]] Tá an chuma ar an scéal gur éirigh Yeats báúil arís leis an gcóras uasaicmeach ag deireadh a shaoil. Tharla seo i ndiaidh [[Cliseadh Wall Street|Chliseadh Wall Street]] agus i ndiaidh [[An Spealta Mhóir]] go háirithe. Mar thoradh orthu siúd, bhí roinnt daoine in amhras maidir le cumas an [[Daonlathas|daonlathais]] dul i ngleic le [[géardúsláin gheilleagracha]]. I ndiaidh dheireadh [[An Chéad Chogadh Domhanda]], d’éirigh sé amhrasach maidir le héifeachtacht [[Daonlathach Caitliceach|rialtais dhaonlathaigh]]. Cheap sé go dtiocfadh athchóiriú polaitiúil trí rialú ollsmachtach san Eoraip. Mar thoradh ar an mbaint a bhí aige níos déanaí le [[Ezra Pound|Pound]], tarraingíodh a aird ar [[Benito Mussolini]]. Léirigh sé ar roinnt ócáidí go raibh meas aige ar Mussolini. Scríobh sé trí amhrán máirseála − nár úsáideadh riamh − do [[Léinte Gorma]] Éireannacha Ghinearáil [[Eoin Duffy.]] Nuair a thug [[Pablo Neruda]] cuireadh dó cuairt a thabhairt ar [[Maidrid|Mhaidrid]] sa bhliain 1937 áfach, d’fhreagair Yeats le litir ag tacú leis an bPoblacht i gcoinne an [[Faisisteachas|Fhaisisteachai]]<nowiki/>s, agus thug sé droim láimhe don Fhaisisteachas i mblianta deiridh a shaoil.<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Foster|date=2003|url=|title=|journal=|volume=|issue=|pages=lch, 468}}</ref> I ndiaidh dó a bheith aige i 1934 nuair a bhí sé 69 bliain d’aois bhí níos mó fuinnimh aige. Ba léir óna chuid filíochta agus óna dhlúthchaidrimh le mná níos óige ná é, go raibh an tsláinte níos fearr aige. Dos na cúig bliana deireanacha dá shaol, tháinig Yeats air fuinneamh nua follasach ina [[Filíocht|fhilíocht]] agus ina gcaidreamh pearsanta le mná óga.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Norman Haire and the study of sex|url=https://www.worldcat.org/oclc/795702307|publisher=Sydney University Press|date=2012|location=Sydney|oclc=795702307|author=Wyndham, Diana.}}</ref> Lena linn seo, bhí baint ag Yeats le roinnt caidreamh [[Rómánsachas|rómánsúla]], le cuid mhór daoine: an [[file]]/[[aisteoir]] [[:en:Margot_Ruddock|Margot Ruddock]] agus an [[úrscéalaí]]/[[iriseoir]] agus gnéasaí radacach [[:en:Ethel_Mannin|Ethel Mannin]].<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.nli.ie/yeats/main.html|teideal=The National Library of Ireland - The Life and Works of William Butler Yeats - Online Exhibition|work=www.nli.ie|dátarochtana=2019-02-13|archivedate=2008-12-12|archiveurl=https://web.archive.org/web/20081212085427/http://www.nli.ie/yeats/main.html}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|author=Foster|date=2003|url=|title=|journal=|volume=|issue=|pages=lch, 504, 510-511}}</ref> D’oir an eachtraíocht earótaic d'fhuinneamh cruthaitheach Yeats, mar a d’oir riamh, agus in ainneoin go raibh sé ag dul in aois agus go raibh an tsláinte ag teip air bhí sé fós ina scríbhneoir ilghníomhach. I litir sa bhliain 1935, dúirt Yeats: “I find my present weakness made worse by the strange second puberty the operation has given me, the ferment that has come upon my imagination. If I write poetry it will be unlike anything I have done”.<ref name=":8" /> I 1936, ghlac sé leis an bpost mar eagarthóir ar an Oxford Book of Modern Verse, 1892–1935.[https://en.wikipedia.org/wiki/Oxford_Book_of_Modern_Verse_1892%E2%80%931935] === Bás === [[Íomhá:Menton-Côte d'Azur.jpg|clé|mion|120x120px|Menton|alt=]] [[Íomhá:Roquebrune Place.JPG|mion|200x200px|Roquebrune|alt=]] Fuair Yeats [[bás]] i Hotel Ideal Ségour, [[:en:Menton|Menton]], [[An Fhrainc]], ar an 28ú [[An tEanáir|Eanáir]] [[1939]], 73 bliain d'aois aige. Adhlacadh é tar éis sochraid discréideach agus príobháideach ag [[:en:Roquebrune-Cap-Martin|Roquebrune-Cap-Martin]]. Rinneadh iarrachtaí ag Roquebrue le rogha a [[Teaghlach|theaghlach]], Yeats a bhogadh ar ais go [[Éireann|hÉireann]], a athscaoileadh mar nach raibh siad cinnte ar a bhféiniúlacht. Rinneadh a [[Corp an duine|chorp]] a dhíadhlaic agus a bhogadh go [[:en:Ossuary|ossuary]] é.<ref name=":8">Letter to Dorothy Wellesley, 17 Meitheamh 1935, {{Cite news|teideal=Yeats’s Second Puberty|url=https://www.nybooks.com/articles/1985/05/09/yeatss-second-puberty/|dáta=1985-05-09|dátarochtana=2019-02-12|language=en|údar=Richard Ellmann}}The New York REview of Books 9 Bealtaine, 1985</ref> Bhíodh Yeats agus [[George Moore (úrscéalaí)|George]] ag plé ar a [[Bás|bháis]] go minic agus bhí sé mar mhiansainráite ag Yeats go gcuirfí faoi thalamh é go tapa sa [[An Fhrainc|Fhrainc]] gan fuaidreamh ar bith. De réir [[George Moore (úrscéalaí)|George]], na [[Focal|focail]] díreach a bhí ráite ná, “If I die bury me up there [at Roquebrune] and then in a year's time when the newspapers have forgotten me, dig me up and plant me in Sligo."<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Jordan|date=2003|url=|title=|journal=|volume=|issue=|pages=lch, 114}}</ref> I [[Meán Fómhair]] [[1958]], bhogadh [[Corp an duine|chorp]] le Yeats go [[:en:St_Columba's_Church,_Drumcliff|St. Columas Church]], ''[[Droim Chliabh]]'', [[Sligeach]] ar an [[Bád|mbád]] [[:en:Flower-class_corvette|corvette]], [[:en:LÉ_Macha_(01)|Le Macha]],<ref name=":7">{{Luaigh foilseachán|author=Foster|date=2003|url=|title=|journal=|volume=|issue=|pages=lch, 651}}</ref> [[:en:Irish_Naval_Service|Seirbhís Chabhlaigh na hÉireann]].<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Foster|date=2003|url=|title=|journal=|volume=|issue=|pages=lch, 656}}</ref> Tógadh a [[:en:Epitaph|feartlaoi]] ós na líonta deireanacha de ‘[[:en:Under_Ben_Bulben|Under Ben Bulben]]”<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Jordan|date=2003|url=|title=|journal=|volume=|issue=|pages=lch, 115}}</ref> ceann dá dánta deireanacha. == Stíl == [[Íomhá:Yeats Signature.jpg|clé|mion|120x120px|alt=|Síntús le Yeats]] Meastar go bhfuil Yeats ar cheann de na príomh [[File|filí]] [[Béarla]] sa [[20ú haois|20ú haois]]. Bhí sé ina bhfile [[:en:Symbolism_(arts)|siombailí]], ag úsáid [[Íomhá|íomhánna]] agus struchtúr siombalach tríd is tríd a [[Saothair dhaonna|ghairm bheatha]]. Roghnaigh sé [[Focal|focail]] agus chuir sé le chéile iad ionas go bhfeadfadh siad i dteannta le [[brí]] áirithe, smaointe [[Teibiú|teibí]] a d’fhéadfadh a bheith níos suantasaí agus athshondach. Is gnách gurb iad an úsáid a bhain sé as siombailí<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.irishtimes.com/culture/books/wb-yeats-at-150/documents|teideal=WB Yeats|language=en|work=The Irish Times|dátarochtana=2019-02-12}}</ref> rud éigin fisiceach atá mar an rud í féin chomh maith leis an moladh ar chailíocht eile b’fhéidir neamhábhartha nó tréithe gan am.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Makers of the modern theater: Ibsen [a.o.]|url=http://worldcat.org/oclc/470184991|publisher=McGraw-Hill|date=1961|oclc=470184991|author=Ulanov, Barry}}</ref> Go neamhchosúil le [[:en:Modernism|filí eile nua-aimseartha]] a bhain trial as an t[[:en:Free_verse|saorvearsaíocht]], bhí maistreacht bainte amach ag Yeats sna foirmeacha [[Traidisiún Liteartha na nGael|traidisiúnta]].<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.cengage.com/search/showresults.do?N=197+4294904802|teideal=Twentieth-Century Literary Criticism Series - Gale|work=www.cengage.com|dátarochtana=2019-02-12}}</ref> [[Íomhá:Works Of William Blake Volume 1.pdf|clé|mion|175x175px|Obair le Yeats|alt=]] Tá obair [[Litríocht|litríochta]] le Yeats,<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Yeats|url=http://dx.doi.org/10.3998/mpub.14879|publisher=University of Michigan Press|date=1997|location=Ann Arbor, MI|author=Richard Finneran}}</ref> a raibh scríofa níos déanaí an-phearsanta ar fad, le trácht ann dá mhac agus dá [[iníon]]<ref>{{Luaigh foilseachán|title=James Longenbach, Stone Cottage: Pound, Yeats & Modernism. (Oxford: Oxford UP, 1988)|url=http://dx.doi.org/10.14354/yjk.2004.22.215|journal=The Yeats Journal of Korea|date=2004-12-31|issn=1226-4946|pages=215–218|volume=22|doi=10.14354/yjk.2004.22.215|author=Young Suck Rhee}}</ref> sna fiche bhliain deireanacha, chomh maith le meabhrú ar a thaithí ag fás d’aois<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Yeats and the logic of formalism|url=http://dx.doi.org/10.5860/choice.44-0154|journal=Choice Reviews Online|date=2006-09-01|issn=0009-4978|pages=44–0154-44-0154|volume=44|issue=01|doi=10.5860/choice.44-0154}}</ref> sa dán, ‘[[:en:The_Circus_Animals'_Desertion|The Circus Animals' Desertion’]],<ref name=":6" /><blockquote>“Now that my ladder's gone I must lie down where all the ladders start In the foul [[:en:Rag-and-bone_man|rag and bone]] shop of the heart.”</blockquote> Tá tionchar an nua-aoiseachais ar a shaothar le sonrú ar an tslí ar thréig sé friotal fileata gnásúil a luathshaothair ar mhaithe le teanga níos géire agus le cur chuige níos dírí chun a chuid téamaí a chur in iúl. Is teanga agus cur chuige iad seo atá le sonrú níos mó ar fhilíocht agus ar dhrámaí dá chuid le linn a lárthréimhse. Cuimsítear na himleabhair seo a leanas sa tréimhse sin: In the Seven Woods, Responsibilities agus The Green Helmet. [[Íomhá:Letter from W B Yeats to Ezra Pound July 1918.jpg|mion|120x120px|Litir go [[Ezra Pound|hEzra Pound]]|alt=]]Le linn 1929, d’fhan sé ag Thoor Ballylee den uair dheireanach, gar don Ghort i gContae na Gaillimhe (áit a raibh teach samhraidh ag Yeats ó 1919). Chaith sé an chuid is mó dá shaol ina dhiaidh sin ina chónaí thar sáile, ach mar sin féin, léasaigh sé Teach Riversdale i Ráth Fearnáin, bruachbhaile i mBaile Átha Cliath, i 1932. Scríobh sé go rafar i mblianta deiridh a shaoil agus d’fhoilsigh sé filíocht, drámaí agus prós. Sa bhliain 1938, d’fhreastail sé ar Amharclann na Mainistreach den uair dheireanach chun céad léiriú a dhráma Purgatory a fheiceáil. Foilsíodh a ''Autobiographies of William Butler Yeats'' an bhliain chéanna. [[Íomhá:Scene From Cathleen Ni Houlihan - Project Gutenberg eText 19028.jpg|clé|mion|120x120px|'Cathleen Ní Houlihan,' drama Béaloideas le Yeats]] Bhain luathfhilíocht Yeats go mór le miotaseolaíocht agus le [[béaloideas]] [[Béaloideas na hÉireann|na hÉireann]] ach ba mhó a bhain a shaothar ní ba dhéanaí le saincheisteanna nua-aoiseacha agus tháinig athrú ollmhór ar a stíl. Is féidir a shaothar a roinnt i dtrí thréimhse ghinearálta. Tá fíorthon réamh-Rafaeilíteach le sonrú ar a chuid luathdhánta. Tá siad ornáideach ar bhealach féin-chomhfhiosach agus, in amanna, de réir léirmheastóirí neamhbháúla, is dánta craptha iad. Ba dánta eipice a bhí á scríobh ag Yeats nuair a thosaigh sé ar dtús, dánta mar “The Isle of Statues” agus “The Wanderings of Oisin”. I ndiaidh dó “The Wanderings of Oisin” a chríochnú ní dhearna sé iarracht dán fada eile a chumadh. Is liricí iad a chuid luathdhánta eile ar théamaí an ghrá nó ar ábhair mhistiúla agus rúndiamhra. Le linn a lárthréimhse, thréig Yeats nádúr réamh-Rafaeilíteach a luathshaothair agus rinne sé iarracht stíl [[Landor i|Landor]] a ghlacadh chuige féin agus a bheith ag trácht ar an tsochaí go híorónta ina chuid scríbneoireachta. Dfhéadfadh léirmheastóirí a dtaitníonn saothar a lárthréimhse leo a rá gur saothar é a bhfuil rithimí lúbacha agus láidre ann, saothar a bhfuil an nua-aoiseachas le sonrú go géar air uaireanta. Ceapann léirmheastóiri eile áfach, gur dánta laga neamhshuimiúla iad na dánta seo ó thaobh cumhacht samhlaíochta de. Fuair Yeats inspreagadh samhlaíochta nua dá shaothar níos déanaí ón gcóras mistiúil a bhí sé á dhéanamh amach aige dó féin faoi thionchar an spioradáltachais. I mbealaí éagsúla, is ag filleadh ar fhís a shaothair ní ba luaithe atá Yeats san fhilíocht seo. Déantar an deighilt idir fear an chlaímh a bhfuil a intinn gafa le cúrsaí an tsaoil, agus an fear spioradálta diaganta, téama “The Wanderings of Oisin”, a mhacasamhlú in “A Dialogue Between Self and Soul”.<ref name=":4" /> [[Íomhá:Portrait de Picasso, 1908.jpg|mion|167x167px|[[Pablo Picasso]]]] Maíonn léirmheastóirí áirithe go léirítear an targhabháil ón 19ú haois go nua-aoiseachas an 20ú haois i bhfílíocht Yeats mar a léirítear i bpéintéireacht [[Pablo Picasso]]. Ceistíonn léirmheastóirí eile an raibh mórán cosúlachta idir saothar Yeats níos déanaí agus nua-aoisithe leithéidí [[Ezra Pound]] agus T.S. Eliot i ndáiríre. Mheas nua-aoisithe gur chaoineadh i leith mheath shibhialtacht na hEorpa de nádúr Eliot é an dán cáiliúil sin “The Second Coming”. Léirigh léirmheastóirí ní ba dhéanaí, áfach, gur dán é seo atá bunaithe ar theoiricí mistiúla apacailipteacha Yeats agus, dá bharr sin, go léiríonn an dán intinn atá faoi thionchar na 1890idí. Thosaigh a chnuasaigh filíochta is tábhachtaí le The Green Helmet (1910) agus Responsibilities (1914). Maidir le híomháineachas, ba ghonta agus ba chumhachtaí a d’éirigh filíocht Yeats de réir mar a chuaigh sé in aois. Tá roinnt de na híomhánna is cumhachtaí i bhfilíocht an 20ú haois sna dánta The Tower (1928), The Winding Stairs (1929), agus New Poems (1938); admhaítear i gcoitinne gurb iad na dánta in Last Poems ar na cinn is fearr a scríobh sé riamh. Bhí an-suim ag Yeats i gcúrsaí mistiúla, is é sin i gcreidiúintí Diasúnachta Hiondúigh agus i gcúrsaí diamhaire agus bhí an t-ábhar seo mar phríomhbhonn ag a chuid filíochta déanaí. Tá léirmheastóirí áirithe in amhras faoi inchreidteacht intleachtúil na filíochta seo. Chun meitifisic shaothair dhéanacha Yeats a thuiscint is gá iad a léamh i gcomhthéacs a chórais de bhunphrionsabail rúndiamhra atá in A Vision (1925). Tá an dán “The Second Coming”, dán a scríobh sé in 1920, ar an bhfoinse íomhánna is cumhachtaí faoin bhfichiú haois. == Oidhreacht == [[Íomhá:Royal-Palace-Stockholm.jpg|mion|150x150px|An Pálás Ríoga|alt=]] [[Íomhá:Sligo-Statue de Yeats devant la Bank of Ulster.JPG|mion|120x120px|Dealbh Yeats|alt=|clé]]Dealbh Yeats i m[[Sligeach|Baile Sligeach]], leis an [[Dealbhóireacht|dealbhóir]] [https://rowangillespie.net/ Rowan Gillespie] (1984). [[Tógálacht|Tógadh]] é taobh amuigh de [[:en:Ulster_Bank|Bhainc Uladh]] ag cúinne Sráid Stiabhna agus Bóthar Markievecs. Dúirt Yeats go raibh [[:en:Stockholm_Palace|An Pálás Ríoga]] i [[Stócólm|Stocólm]] cosúil le Banc Uladh i [[Sligeach]].<ref>{{Lua idirlín|url=http://atriptoireland.com/2014/07/08/sligo-w-b-yeats-statue/|teideal=Sligo: W.B. Yeats Statue|dáta=2014-07-08|language=en-US|work=A Trip to Ireland|dátarochtana=2019-02-12|archivedate=2018-05-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180503041542/http://atriptoireland.com/2014/07/08/sligo-w-b-yeats-statue/}}</ref> Trasna an [[Abhainn|abhann]], tá [[foirgneamh]] cuimhneacháin Yeats, agus tá [https://www.yeatssociety.com/ Cumann Yeats Shligigh] lonnithe ann.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Yeats's Second "Vision": Berkeley, Coleridge, and the Correspondence with Sturge Moore|url=http://dx.doi.org/10.2307/3726410|journal=The Modern Language Review|date=1981-04|issn=0026-7937|pages=273|volume=76|issue=2|doi=10.2307/3726410|author=Grosvenor E. Powell}}</ref> == Foinsí == *[[:en:Brian_Cleeve|Cleeve, Brian]] (1972). ''W. B. Yeats and the Designing of Ireland's Coinage''. New York: Dolmen Press. [[:en:International_Standard_Book_Number|ISBN]] [https://en.wikipedia.org/wiki/Special:BookSources?isbn=0-85105-221-5 0-85105-221-5] * Doody, Noreen (2018). The Influence of Oscar Wilde on W. B. Yeats: "An Echo of Someone Else's Music". Palgrave Macmillan. [[:en:International_Standard_Book_Number|ISBN]] [[:en:Special:BookSources/978-3-319-89547-5|978-3-319-89547-5.]] *[[:en:Richard_Ellmann|Ellmann, Richard]] (1948). ''Yeats: The Man and the Masks''. New York: Macmillan. *[[:en:R._F._Foster_(historian)|Foster, R. F.]] (1997). [https://books.google.co.uk/books?id=FThRtAEACAAJ ''W. B. Yeats: A Life, Vol. I: The Apprentice Mage''.] Oxford University Press. [[:en:International_Standard_Book_Number|ISBN]] [[:en:Special:BookSources/0-19-288085-3|0-19-288085-3]] *[[:en:R._F._Foster_(historian)|Foster, R. F.]] (2003). ''[https://books.google.co.uk/books?id=NsDu2yMAADsC W. B. Yeats: A Life, Vol. II: The Arch-Poet] 1915–1939''. Oxford University Press. [[:en:International_Standard_Book_Number|ISBN]] [[:en:Special:BookSources/0-19-818465-4|0-19-818465-4]] *[[:en:Joseph_Maunsel_Hone|Hone, Joseph]] (1943). ''W. B. Yeats, 1865–1939''. New York: Macmillan Publishers. [[:en:OCLC|OCLC]] [https://www.worldcat.org/title/wb-yeats-1865-1939/oclc/35607726 35607726] * J[[:en:Anthony_J._Jordan|ordan Anthony J]]. (1997). ''Willie Yeats & The Gonne-MacBrides''. Westport Books [[:en:International_Standard_Book_Number|ISBN]] [[:en:Special:BookSources/0-9524447-1-2|0-9524447-1-2]] *[[:en:Anthony_J._Jordan|Jordan, Anthony J]]. (2000). ''The Yeats Gonne MacBride Triangle''. Westport Books [[:en:International_Standard_Book_Number|ISBN]] [[:en:Special:BookSources/0-9524447-4-7|0-9524447-4-7]] *[[:en:Anthony_J._Jordan|Jordan, Anthony J]]. (2003). ''W. B. Yeats: Vain, Glorious, Lout – A Maker of Modern Ireland''. Westport Books. [[:en:International_Standard_Book_Number|ISBN]] [[:en:Special:BookSources/0-9524447-2-0|0-9524447-2-0]] *[[:en:Anthony_J._Jordan|Jordan, Anthony J]]. (2013). ''Arthur Griffith with James Joyce & WB Yeats – Liberating Ireland'' Westport Books. [[:en:International_Standard_Book_Number|ISBN]] [[:en:Special:BookSources/978-0-9576229-0-6|978-0-9576229-0-6]]. *[[:en:Michael_O'Neill_(academic)|O'Neill, Michael]] (2003). Routledge Literary Sourcebook on the Poems of W. B. Yeats. Routledge. [[:en:International_Standard_Book_Number|ISBN]] 0-415-23475-1. * Ryan, Philip B. (1998). ''The Lost Theatres of Dublin''. Wiltshire: The Badger Press. [[:en:International_Standard_Book_Number|ISBN]] [[:en:Special:BookSources/0-9526076-1-1|0-9526076-1-1]] * Yeats, W. B. (1994). The Collected Poems of W. B. Yeats. Wordsworth Poetry Library. [[:en:International_Standard_Book_Number|ISBN]] [[:en:Special:BookSources/1-85326-454-7|1-85326-454-7.]] == Léitheoireacht == * Igoe, Vivien (1994). ''A Literary Guide to Dublin''. Methuen Publishing. [[:en:International_Standard_Book_Number|ISBN]] [[:en:Special:BookSources/0-413-69120-9|0-413-69120-9]] *[[:en:James_Longenbach|Longenbach, James]] (1988). ''Stone Cottage: Pound, Yeats, and Modernism''. Oxford University Press. I[[:en:International_Standard_Book_Number|SBN]] [[:en:Special:BookSources/0-19-506662-6|0-19-506662-6]] * Yeats, W. B. (1900). "[http://www.yeatsvision.com/Shelley.html The Philosophy of Shelley's Poetry]", in ''Essays and Introductions'', 1961. New York: Macmillan Publishers. [[:en:OCLC|OCLC]] [https://www.worldcat.org/title/essays-and-introductions/oclc/362823 362823] == Naisc Sheachtracha == *[[Íomhá:Commons-logo.svg|22x22px|Commons-logo]] Meáin a bhaineann le [[c:Category:William_Butler_Yeats|William Butler Yeats]] ag Wikimedia Commons *[[Íomhá:Wikisource-logo.svg|17x17px|Wikisource-logo]] Obair atá scríofa ag nó faoi [[wikisource:Author:William_Butler_Yeats|William Butler Yeats]] ag Wikisource * Taispeántas [http://www.nli.ie/yeats/ Leabharlann Náisiúnta na hÉireann, ''Yeats: The Life and Works of William Butler Yeats''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070203220551/http://www.nli.ie/yeats/ |date=2007-02-03 }} *[http://www.gutenberg.org/ebooks/authors/search/?query=Yeats,+W.+B.+(William+Butler) Saothar le W. B. Yeats] ag [[:en:Project_Gutenberg|Project Gutenberg]] *[https://www.poets.org/poetsorg/poet/w-b-yeats William Butler Yeats: Próifíl agus Dánta ag Poets.org] *[https://archives.lib.siu.edu/index.php?p=core%2Fsearch&q=%22William+Butler+Yeats%22&content=1 Comhfhreagras Yeats' agus taifid chartlainne eile] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160818132544/http://archives.lib.siu.edu/index.php?p=core%2Fsearch&q=%22William+Butler+Yeats%22&content=1 |date=2016-08-18 }} ag Southern Illinois University Carbondale, Special Collections Research Center *[http://www.agsm.edu.au/bobm/Stanford/ Taifeadtaí de 24 léacht] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160827214858/http://www.agsm.edu.au/bobm/Stanford/ |date=2016-08-27 }} a thug [Donald https://en.wikipedia.org/wiki/Donald Davie Donald Davie] ag Stanford i 1975 faoi W. B. Yeats *[https://bc-primo.hosted.exlibrisgroup.com/primo-explore/fulldisplay?docid=ALMA-BC21323260060001021&context=L&vid=bclib_new&search_scope=lib_BURNS&tab=bcl_only&lang=en_US Bailiúchán Boston College de pháipéir teaghlaigh Yeats] ag John J. Burns Library, [[:en:Boston_College|Boston College]] *[https://www.bbc.co.uk/programmes/p00548b3 Yeats and Mysticism], BBC Raidió 4 plé le Roy Foster, Warwick Gould agus Brenda Maddox (''In Our Time'', 31 January 2002) *[https://www.bbc.co.uk/programmes/b009twvd Yeats and Irish Politics], BBC Raidió 4 plé le Roy Foster, Fran Brearton & Warwick Gould (''In Our Time'', Apr. 17, 2008) == Saothar == === Filíocht === * 1886 - Mosada *1889 - The Wanderings of Oisin and Other Poems * 1891 - John Sherman and Dhoya * 1892 - The Countess Kathleen and Various Legends and Lyrics * 1894 - The Land of Heart's Desire * 1895 - Poems *[[Íomhá:Grave of W. B. Yeats; Drumecliff, Co Sligo.jpg|mion|Drumcliff, Sligeach]]1897 - The Secret Rose * 1899 - The Wind Among the Reeds * 1900 - The Shadowy Waters * 1902 - Cathleen Ní Houlihan * 1903 - In the Seven Woods * 1910 - The Green Helmet and Other Poems * 1912 - The Cutting of an Agate * 1913 - Poems Written in Discouragement * 1914 - Responsibilities * 1917 - The Wild Swans at Coole * 1921 - Michael Robartes and the Dancer * 1921 - Four Plays for Dancers * 1924 - The Cat and the Moon * 1927 - October Blast * 1928 - The Tower * 1929 - The Winding Stair * 1933 - The Winding Stair and Other Poems * 1934 - Collected Plays * 1935 - A Full Moon in March * 1938 - New Poems [[Íomhá:William_Butler_Yeats_by_John_Butler_Yeats_1900.jpg|200px|thumb|Portráid de W. B. Yeats ón bhliain 1900 (pictiúr lena dheartháir, [[John Butler Yeats]])]] === Saothair eile === * 1888 - Fairy and Folk Tales of the Irish Peasantry * 1891 - Representative Irish Tales * 1892 - Irish Faerie Tales * 1893 - The Celtic Twilight * 1907 - Discoveries * 1903 - Ideas of Good and Evil * 1916 - Reveries Over Childhood and Youth * 1918 - Per Amica Silentia Lunae * 1921 - Four Years * 1925 - A Vision * 1926 - Estrangement * 1926 - Autobiographies <br /> == Tagairtí == {{Reflist}} {{Navbox | name = W. B. Yeats | state = {{{state|expanded}}} | title = [[W. B. Yeats]] | listclass = hlist | group1 = Dánta | list1= {{navbox|subgroup | group1 = Imleabhra | list1 = *''[[The Wanderings of Oisin and Other Poems]]'' (1889) *''[[The Countess Kathleen and Various Legends and Lyrics]]'' (1892) *''[[In the Seven Woods]]'' (1903) *''[[Responsibilities and Other Poems]]'' (1916) *''[[The Wild Swans at Coole]]'' (1919) *''[[Michael Robartes and the Dancer]]'' (1921) *''[[The Tower (book)|The Tower]]'' (1928) *''[[The Winding Stair and Other Poems]]'' (1933) | group2 = Dánta | list2 = *"[[Aedh Wishes for the Cloths of Heaven]]" *"[[An Irish Airman Foresees His Death]]" *"[[Adam's Curse (poem)|Adam's Curse]]" *"[[Blood and the Moon]]" *"[[The Circus Animals' Desertion]]" *"[[Down by the Salley Gardens]]" *"[[A Drunken Man's Praise of Sobriety]]" *"[[Easter, 1916]]" *"[[Ego Dominus Tuus]]" *"[[In Memory of Eva Gore-Booth and Con Markiewicz]]" *"[[Lake Isle of Innisfree]]" *"[[On being asked for a War Poem]]" *"[[Politics (poem)|Politics]]" *"[[A Prayer for My Daughter]]" *"[[Remorse for Intemperate Speech]]" *"[[The Rose of Battle]]" *"[[The Rose Tree (poem)|The Rose-Tree]]" *"[[Sailing to Byzantium]]" *"[[September 1913]]" *"[[Song of the Old Mother]]" *"[[The Fiddler of Dooney]]" *"[[The Gift of Harun Al-Raschid]]" *"[[The Scholars (poem)|The Scholars]]" *"[[The Second Coming (poem)|The Second Coming]]" *"[[The Song of the Happy Shepherd]]" *"[[The Stolen Child]]" *"[[Swift's Epitaph]]" *"[[To the Rose upon the Rood of Time]]" *"[[The Tower (poem)|The Tower]]" *"[[Under Ben Bulben]] *"[[The Wanderings of Oisin]]" *"[[The Wild Swans at Coole (poem)|The Wild Swans at Coole]]" }} | group2 = Dramaíocht | list2= *''[[Mosada]]'' (1886) *''[[The Land of Heart's Desire]]'' (1894) *''[[Diarmuid and Grania]]'' (1901) *''[[Cathleen ni Houlihan]]'' (1902) *''[[On Baile's Strand]]'' (1903) *''[[The Countess Cathleen]]'' (1911) *''[[At the Hawk's Well]]'' (1916) *''[[The Resurrection (play)|The Resurrection]]'' (1927) *''[[Purgatory (drama)|Purgatory]]'' (1938) | group3 = Dánta | list3= | group5 = Obair eile | list5= *''[[A Vision]]'' (1925) * "[[The Curse of the Fires and of the Shadows]]" *''[[Oxford Book of Modern Verse 1892–1935]]'' (editor) | group6 = Daoine | list6= *[[John Butler Yeats]] (father) *[[Susan Pollexfen]] (mother) *[[Jack Butler Yeats]] (brother) *[[Elizabeth Yeats]] (sister) *[[Lily Yeats]] (sister) *[[Maud Gonne]] (lover) *[[Georgie Hyde-Lees]] (wife) *[[Anne Yeats]] (daughter) *[[Michael Yeats]] (son) | group7 = Gaolmhar | list7= *[[W. B. Yeats bibliography]] *[[Rhymers' Club]] *[[Dun Emer Press]] **[[Cuala Press]] *''[[An Appointment with Mr Yeats]]'' *"[[Troy (song)|Troy]]" *[[Thoor Ballylee]] *[[Samhain (magazine)|''Samhain'' magazine]] }}<noinclude> {{DEFAULTSORT:Yeats, W. B.}} [[Category:Irish writer navigational boxes]] [[Category:Dramatist and playwright navigational boxes]] [[Category:Poet navigational boxes]] </noinclude> <br /> {{Navbox | name = Dánta Éireannacha | title = [[Dánta Éireannacha]] | listclass = hlist | state = {{{state|}}} | group1 = Topaicí | list1 = *[[Irish poetry]] *[[Ollamh Érenn|Chief Ollam of Ireland]] *[[Irish bardic poetry]] *[[Irish Literary Revival]] *[[Dindsenchas|Metrical Dindshenchas]] *[[Contention of the bards]] *[[Aisling]] *[[Weaver Poets]] *''[[An Gúm]]'' *[[Kildare Poems]] *[[Táin Bó Cúailnge]] | group2 = Filí | list2 = {{Navbox|subgroup | group1 = Bardach | list1 = *[[Mael Ísu Ua Brolcháin]] *[[Muircheartach Ó Cobhthaigh]] *[[Gilla Mo Dutu Úa Caiside]] *[[Baothghalach Mór Mac Aodhagáin]] *[[Giolla Brighde Mac Con Midhe]] *[[Gofraidh Fionn Ó Dálaigh]] *[[Flann mac Lonáin]] *[[Donnchadh Mór Ó Dálaigh]] *[[Lochlann Óg Ó Dálaigh]] *[[Fear Flaith Ó Gnímh]] *[[Mathghamhain Ó hIfearnáin]] *[[Cormac Mac Con Midhe]] *[[Eoghan Carrach Ó Siadhail]] *[[Fear Feasa Ó'n Cháinte]] *[[Tadhg Olltach Ó an Cháinte]] *[[Eochaidh Ó hÉoghusa]] *[[Proinsias Ó Doibhlin]] *[[Tarlach Rua Mac Dónaill]] *[[Gilla Cómáin mac Gilla Samthainde]] *[[Tadhg Dall Ó hÚigínn]] *[[Niníne Éces]] *[[Colmán of Cloyne]] *[[Cináed ua hArtacáin]] *[[Muireadhach Albanach Ó Dálaigh]] *[[Cearbhall Óg Ó Dálaigh]] *[[Máeleoin Bódur Ó Maolconaire]] *[[Diarmaid Mac an Bhaird]] *[[Cú Choigcríche Ó Cléirigh]] *[[Dallán Forgaill]] *[[Óengus of Tallaght]] *[[Sedulius Scottus]] *[[Dungal of Bobbio|Saint Dungal]] *[[Maol Sheachluinn na n-Uirsgéal Ó hÚigínn]] *[[Philip Ó Duibhgeannain]] | group2 = 15ú/16ú hAois | list2 = *[[Tomás Ó Cobhthaigh]] | group3 = 17ú hAois | list3 = *[[Dáibhí Ó Bruadair]] *[[Piaras Feiritéar]] *[[Aogán Ó Rathaille]] | group4 = 18ú hAois | list4 = *[[Aogán Ó Rathaille]] *[[Brian Merriman]] *[[Jonathan Swift]] *[[Oliver Goldsmith]] *[[John Hewitt (poet)|John Hewitt]] | group5 = 19ú hAois | list5 = *[[Thomas Moore]] *[[Charles Gavan Duffy]] *[[James Clarence Mangan]] *[[Samuel Ferguson]] *[[William Allingham]] *[[Douglas Hyde]] *[[James Henry (poet)|James Henry]] *[[Antoine Ó Raifteiri]] *[[Aeneas Coffey]] *[[Robert Dwyer Joyce]] *[[Thomas Davis (Young Irelander)|Thomas Davis]] *[[Jane Wilde|Speranza]] *[[Katharine Tynan]] *[[Oscar Wilde]] | group6 = 20ú hAois | list6 = *[[James Joyce]] *[[Patrick Pearse]] *[[Joseph Plunkett]] *[[Thomas MacDonagh]] *[[Francis Ledwidge]] *[[Padraic Colum]] *[[F. R. Higgins]] *[[Austin Clarke (poet)|Austin Clarke]] *[[Samuel Beckett]] *[[Brian Coffey]] *[[Denis Devlin]] *[[Thomas MacGreevy]] *[[Blanaid Salkeld]] *[[Mary Devenport O'Neill]] *[[Patrick Kavanagh]] *[[John Hewitt (poet)|John Hewitt]] *[[Louis MacNeice]] *[[Máirtín Ó Direáin]] *[[Seán Ó Ríordáin]] *[[Máire Mhac an tSaoi]] *[[Michael Hartnett]] *[[Gabriel Rosenstock]] *[[Nuala Ní Dhomhnaill]] *[[Micheál Mac Liammóir]] *[[Robert Greacen]] *[[Roy McFadden]] *[[Padraic Fiacc]] *[[John Montague (poet)|John Montague]] *[[Michael Longley]] *[[Derek Mahon]] *[[Seamus Heaney]] *[[Paul Muldoon]] *[[Thomas Kinsella]] *[[Michael Smith (poet)|Michael Smith]] *[[Trevor Joyce]] *[[Geoffrey Squires]] *[[Augustus Young]] *[[Randolph Healy]] *[[John Jordan (poet)|John Jordan]] *[[Paul Durcan]] *[[Basil Payne]] *[[Eoghan Ó Tuairisc]] *[[Patrick Galvin]] *[[Cathal Ó Searcaigh]] *[[Bobby Sands]] *[[Rita Ann Higgins]] *[[Eavan Boland]] *[[Eiléan Ní Chuilleanáin]] *[[Medbh McGuckian]] *[[Paula Meehan]] *[[Dennis O'Driscoll]] *[[Seán Dunne (poet)|Seán Dunne]] *[[Anthony Cronin]] *[[W. F. Marshall]] *[[W. B. Yeats]] | group7 = 21ú hAois | list7 = *[[Thomas McCarthy (poet)|Thomas McCarthy]] *[[John Ennis (poet)|John Ennis]] *[[Pat Boran]] *[[Mairéad Byrne]] *[[Ciaran Carson|Ciarán Carson]] *[[Patrick Chapman]] *[[Harry Clifton]] *[[Tony Curtis (Irish poet)|Tony Curtis]] *[[Pádraig J. Daly]] *[[Gerald Dawe]] *[[Greg Delanty]] *[[Eamon Grennan]] *[[Vona Groarke]] *[[Seamus Heaney]] *[[Pat Ingoldsby]] *[[Brendan Kennelly]] *[[Hugh McFadden (poet)|Hugh McFadden]] *[[Sinéad Morrissey]] *[[Gerry Murphy (poet)|Gerry Murphy]] *[[Bernard O'Donoghue]] *[[Conor O'Callaghan]] *[[Caitriona O'Reilly]] *[[Justin Quinn]] *[[Maurice Riordan]] *[[Maurice Scully]] *[[William Wall (writer)|William Wall]] *[[Catherine Walsh (poet)|Catherine Walsh]] }} | group3 = Dánta | list3 = {{Navbox|subgroup | group1 = Duanaireachtaí | list1 = *''[[Faber Book of Irish Verse]]'' | group2 = Eipiciúil | list2 = *''[[The Wanderings of Oisin]]'' | group3 = Bardach | list3 = *[[Timna Cathaír Máir Caithréim Cellaig]] *[[Le dís cuirthear clú Laighean]] *[[Is acher in gaíth in-nocht...]] *[[Is trúag in ces i mbiam]] *[[Sen dollotar Ulaid ...]] *[[Sorrow is the worst thing in life ...]] *[[An Díbirt go Connachta]] *[[Foraire Uladh ar Aodh]] *[[A aonmhic Dé do céasadh thrínn]] *[[A theachtaire tig ón Róimh]] *[[An sluagh sidhe so i nEamhuin?]] *[[Cóir Connacht ar chath Laighean]] *[[Dia libh a laochruidh Gaoidhiol]] *[[Pangur Bán]] *[[Liamuin]] *[[Buile Shuibhne]] *''[[The Prophecy of Berchán]]'' *[[Bean Torrach, fa Tuar Broide]] | group4 = 18ú hAois | list4 = *''[[The Traveller (poem)|The Traveller]]'' *''[[Suantraí dá Mhac Tabhartha]]'' *''[[Mná na hÉireann]]'' | group5 = 19ú hAois | list5 = *''[[Tone's Grave]]'' *[[The Wind That Shakes the Barley]] | group6 = Comhaimseartha | list6 = *''[[Love Songs of Connacht]]'' *[[Hi Uncle Sam]] *''[[Meeting The British]]'' *''[[Horse Latitudes (poetry collection)|Horse Latitudes]]'' *''[[Sweeney Astray]]'' *''[[Prayer Before Birth]]'' *''[[D-Day (poem)|D-Day]]'' }} | group4 = Eagraíochtaí | list4 = *[[Poetry Ireland]] | group5 = Foilseacháin | list5 = *''[[Poetry Ireland Review]]'' *''[[The Lace Curtain]]'' | group6 = Imeachtaí | list6 = *[[SoundEye Festival]] | below = }}<noinclude> [[Category:Ireland templates]] [[Category:Poetry navigational boxes]] </noinclude> {{navbox | name = Duais Nobel na Litríochta | title = [[Liosta de na Filí Cúirte Nobel na Litríochta|Laureates]] den [[Nobel Prize in Literature]] | state = {{{state<includeonly>|autocollapse</includeonly>}}} | bodyclass = hlist | group1 = 1901–1925 | list1 = * [[Sully Prudhomme]] * [[Theodor Mommsen]] * [[Bjørnstjerne Bjørnson]] * [[Frédéric Mistral]] / [[José Echegaray]] * [[Henryk Sienkiewicz]] * [[Giosuè Carducci]] * [[Rudyard Kipling]] * [[Rudolf Christoph Eucken|Rudolf Eucken]] * [[Selma Lagerlöf]] * [[Paul Heyse]] * [[Maurice Maeterlinck]] * [[Gerhart Hauptmann]] * [[Rabindranath Tagore]] * * [[Romain Rolland]] * [[Verner von Heidenstam]] * [[Karl Adolph Gjellerup|Karl Gjellerup]] / [[Henrik Pontoppidan]] * * [[Carl Spitteler]] * [[Knut Hamsun]] * [[Anatole France]] * [[Jacinto Benavente]] * [[W. B. Yeats]] * [[Władysław Reymont]] * [[George Bernard Shaw]] | group2 = 1926–1950 | list2 = * [[Grazia Deledda]] * [[Henri Bergson]] * [[Sigrid Undset]] * [[Thomas Mann]] * [[Sinclair Lewis]] * [[Erik Axel Karlfeldt]] * [[John Galsworthy]] * [[Ivan Bunin]] * [[Luigi Pirandello]] * * [[Eugene O'Neill]] * [[Roger Martin du Gard]] * [[Pearl S. Buck]] * [[Frans Eemil Sillanpää]] * * * * * [[Johannes V. Jensen]] * [[Gabriela Mistral]] * [[Hermann Hesse]] * [[André Gide]] * [[T. S. Eliot]] * [[William Faulkner]] * | group3 = 1951–1975 | list3 = * [[Pär Lagerkvist]] * [[François Mauriac]] * [[Winston Churchill]] * [[Ernest Hemingway]] * [[Halldór Laxness]] * [[Juan Ramón Jiménez]] * [[Albert Camus]] * [[Boris Pasternak]] * [[Salvatore Quasimodo]] * [[Saint-John Perse]] * [[Ivo Andrić]] * [[John Steinbeck]] * [[Giorgos Seferis]] * ''[[Jean-Paul Sartre]] (dhiúltaigh dámhachtain)'' * [[Mikhail Sholokhov]] * [[Shmuel Yosef Agnon]] / [[Nelly Sachs]] * [[Miguel Ángel Asturias]] * [[Yasunari Kawabata]] * [[Samuel Beckett]] * [[Aleksandr Solzhenitsyn]] * [[Pablo Neruda]] * [[Heinrich Böll]] * [[Patrick White]] * [[Eyvind Johnson]] / [[Harry Martinson]] * [[Eugenio Montale]] | group4 = 1976–2000 | list4 = * [[Saul Bellow]] * [[Vicente Aleixandre]] * [[Isaac Bashevis Singer]] * [[Odysseas Elytis]] * [[Czesław Miłosz]] * [[Elias Canetti]] * [[Gabriel García Márquez]] * [[William Golding]] * [[Jaroslav Seifert]] * [[Claude Simon]] * [[Wole Soyinka]] * [[Joseph Brodsky]] * [[Naguib Mahfouz]] * [[Camilo José Cela]] * [[Octavio Paz]] * [[Nadine Gordimer]] * [[Derek Walcott]] * [[Toni Morrison]] * [[Kenzaburō Ōe]] * [[Seamus Heaney]] * [[Wisława Szymborska]] * [[Dario Fo]] * [[José Saramago]] * [[Günter Grass]] * [[Gao Xingjian]] | group5 = 2001–i láthair | list5 = * [[V. S. Naipaul]] * [[Imre Kertész]] * [[J. M. Coetzee]] * [[Elfriede Jelinek]] * [[Harold Pinter]] * [[Orhan Pamuk]] * [[Doris Lessing]] * [[J. M. G. Le Clézio]] * [[Herta Müller]] * [[Mario Vargas Llosa]] * [[Tomas Tranströmer]] * [[Mo Yan]] * [[Alice Munro]] * [[Patrick Modiano]] * [[Svetlana Alexievich]] * [[Bob Dylan]] * [[Kazuo Ishiguro]] * {{color|darkgrey|{{smaller|2018}}}} }}<noinclude> [[Catagóir:Nobel Prize templates|Literature]] [[Catagóir:Nobel Prize in Literature|*]] [[Category:Literature award navigational boxes]] </noinclude> <br />{{Navbox |name = Baill den Seanad 1925 |state = <includeonly>{{{state|collapsed}}}</includeonly> |title = <small>&laquo; ''[[Template:Members of the 1922 Seanad|1922 Seanad]]'' &laquo;</small> &nbsp; <span style="padding:0 4.5em">[[Baill den Seanad 1925|Baill de Seanad Éireann 1925]] (1925–28)</span> <small>&raquo; ''[[Template:Members of the 1928 Seanad|1928 Seanad]]'' &raquo;</small> |bodyclass = hlist |above = * '''[[Cathaoirleach]]''' [[James Campbell, 1st Baron Glenavy|Lord Glenavy]] (Ind) * '''[[Ceannaire an tSeanaid]]''' name (party) |group1 = Tofa i 1925 |list1 = {{Navbox|subgroup |groupwidth = 6em| groupstyle = font-weight:normal; |group1 = 6 bliana |list1 = * [[John Counihan]] (CnaG) |group2 = 9 mbliana |list2 = * [[Thomas Westropp Bennett]] (CnaG) * [[Edward Coey Bigger|Sir Edward Coey Bigger]] (Ind) * [[Francis McGuinness]] (CnaG) |group3 = 12 bliana |list3 = * [[Henry Barniville]] (CnaG) * [[Sir Edward Bellingham, 5th Baronet|Sir Edward Bellingham]] (Ind) * [[William Cummins (politician)|William Cummins]] (Lab) * [[James Dillon (Irish senator)|James Dillon]] (FP) * [[Michael Fanning (politician)|Michael Fanning]] (CnaG) * [[Thomas Foran]] (Lab) * [[William Bernard Hickie|Sir William Bernard Hickie]] (Ind) * [[Cornelius Kennedy]] (CnaG) * [[Thomas Linehan]] (FP) * [[Joseph O'Connor (Irish politician)|Joseph O'Connor]] (CnaG) * [[J. T. O'Farrell]] (Lab) * [[Michael F. O'Hanlon]] (FP) * [[Stephen O'Mara (senator)|Stephen O'Mara]] (CnaG) * [[James Parkinson (Irish politician)|James Parkinson]] (CnaG) * [[Thomas Toal]] (CnaG) }} |group2 = Tofa i 1922 |list2 = {{Navbox|subgroup |groupwidth = 6em| groupstyle = font-weight:normal; |group1 = 9 mbliana |list1 = * [[William Barrington (Irish politician)|William Barrington]] (Ind) * [[Eileen Costello]] (Ind) * [[James G. Douglas]] (Ind) * [[Michael Duffy (Irish politician)|Michael Duffy]] (Lab) * [[Thomas Farren]] (Lab) * [[Alice Stopford Green]] (Ind) * [[John Griffith (engineer)|Sir John Griffith]] (Ind) * [[Patrick W. Kenny]] (CnaG) * [[James J. MacKean]] (CnaG) * [[John MacLoughlin]] (Ind) * [[William Molloy (Irish politician)|William Molloy]] (Ind) * [[Maurice George Moore]] (Ind) * [[Brian O'Rourke (politician)|Brian O'Rourke]] (CnaG) * [[William O'Sullivan (politician)|William O'Sullivan]] (CnaG) }} |group3 = Ainmnithe ag an [[President of the Executive Council of the Irish Free State|Uachtarán]] i 1922 |list3 = {{Navbox|subgroup |groupwidth = 6em| groupstyle = font-weight:normal; |group1 = 6 bliana |list1 = * [[John Philip Bagwell]] (Ind) * [[Henry Givens Burgess]] (Ind) * [[James Campbell, 1st Baron Glenavy|Lord Glenavy]] (Ind) * [[Nugent Everard|Sir Nugent Everard]] (Ind) * [[Edmund W. Eyre]] (Ind) * [[Oliver St. John Gogarty]] (CnaG) * [[James Perry Goodbody]] (Ind) * [[Henry Greer (politician)|Henry Greer]] (Ind) * [[Benjamin Haughton]] (Ind) * [[Ralph Howard, 7th Earl of Wicklow|Earl of Wicklow]] (Ind) * [[Arthur Jackson (Irish politician)|Arthur Jackson]] (Ind) * [[Andrew Jameson (politician)|Andrew Jameson]] (Ind) * [[Bryan Mahon|Sir Bryan Mahon]] (Ind) * [[Geoffrey Taylour, 4th Marquess of Headfort|Marquess of Headfort]] (Ind) * [[W. B. Yeats]] (Ind) |group2 = 12 bliana |list2 = * [[Dermot Bourke, 7th Earl of Mayo|Earl of Mayo]] (Ind) * [[Ellen Cuffe, Countess of Desart|Countess of Desart]] (Ind) * [[James Charles Dowdall]] (Ind) * [[Sir Thomas Esmonde, 11th Baronet|Sir Thomas Esmonde]] (Ind) * [[Martin Fitzgerald (politician)|Martin Fitzgerald]] (Ind) * [[Bernard Forbes, 8th Earl of Granard|Earl of Granard]] (Ind) * [[Henry Guinness]] (Ind) * [[Sir John Keane, 5th Baronet|Sir John Keane]] (Ind) * [[James Moran (Irish politician)|James Moran]] (Ind) * [[Henry Petty-Fitzmaurice, 6th Marquess of Lansdowne|Earl of Kerry]] (Ind) * [[Windham Wyndham-Quin, 4th Earl of Dunraven and Mount-Earl|Earl of Dunraven and Mount-Earl]] (Ind) * [[Jennie Wyse Power]] (Ind) }} |group4 = Tofa nó ceaptha ina dhiaidh sin |list4 = * '''Fea. 1926''' [[Samuel Lombard Brown]] (Ind) * '''Ean. 1927''' [[P. J. Brady]] (Ind) * '''Mar. 1927''' [[Patrick Hooper]] (Ind) * '''Mar. 1928''' [[Walter Nugent|Sir Walter Nugent]] (Ind) |below = * CnaG: [[Cumann na nGaedheal]] * FP: [[Farmers' Party (Ireland)|Farmers' Party]] * Lab: [[Labour Party (Ireland)|Labour Party]] * Ind: [[Independent politician|Independent]] }}<noinclude> [[Catagóir:Seanad Éireann navigational boxes|01925]] </noinclude> <br /> {{Navbox |name = Baill den Seanad 1922 |state = <includeonly>{{{state|collapsed}}}</includeonly> |title = <span style="visibility:hidden"><small>&laquo; ''[[Template:Members of the 1922 Seanad|1922 Seanad]]'' &laquo;</small> &nbsp;</span><span style="padding:0 4.5em">[[Members of the 1922 Seanad|Baill de Seanad Éireann 1922]] (1922–25)</span> <small>&raquo; ''[[Template:Members of the 1925 Seanad|1925 Seanad]]'' &raquo;</small> |bodyclass = hlist |above = * '''[[Cathaoirleach]]''' [[James Campbell, 1st Baron Glenavy|Lord Glenavy]] (Ind) * '''[[Ceannaire an tSeanaid]]''' name (party) |group1 = Tofa i 1922 |list1 = {{Navbox|subgroup |groupwidth = 6em| groupstyle = font-weight:normal; |group1 = 3 bliana |list1 = * [[Henry Barniville]] (CnaG) * [[Thomas Westropp Bennett]] (CnaG) * [[Richard A. Butler]] (Ind) * [[John Counihan]] (Ind) * [[Peter de Loughry]] (CnaG) * [[Cornelius Irwin]] (CnaG) * [[Thomas Linehan]] (FP) * [[Joseph Clayton Love]] (CnaG) * [[Edward MacEvoy]] (CnaG) * [[Edward MacLysaght]] (Ind) * [[Eamonn Mansfield]] (Ind) * [[George Nesbitt (Irish politician)|George Nesbitt]] (Ind) * [[Michael O'Dea]] (CnaG) * [[J. T. O'Farrell]] (Lab) * [[James Parkinson (Irish politician)|James Parkinson]] (CnaG) |group2 = 9 mbliana |list2 = * [[William Barrington (Irish politician)|William Barrington]] (Ind) * [[Eileen Costello]] (Ind) * [[James G. Douglas]] (Ind) * [[Michael Duffy (Irish politician)|Michael Duffy]] (Lab) * [[Thomas Farren]] (Lab) * [[Alice Stopford Green]] (Ind) * [[John Griffith (engineer)|Sir John Griffith]] (Ind) * [[Patrick W. Kenny]] (CnaG) * [[James J. MacKean]] (CnaG) * [[John MacLoughlin]] (Ind) * [[Thomas MacPartlin]] (Lab) * [[William Molloy (Irish politician)|William Molloy]] (Ind) * [[Maurice George Moore]] (Ind) * [[Brian O'Rourke (politician)|Brian O'Rourke]] (CnaG) * [[William O'Sullivan (politician)|William O'Sullivan]] (CnaG) }} |group2 = Ainmnithe ag an [[President of the Executive Council of the Irish Free State|Uachtarán]] |list2 = {{Navbox|subgroup |groupwidth = 6em| groupstyle = font-weight:normal; |group1 = 6 bliana |list1 = * [[John Philip Bagwell]] (Ind) * [[Henry Givens Burgess]] (Ind) * [[James Campbell, 1st Baron Glenavy|Lord Glenavy]] (Ind) * [[Nugent Everard|Sir Nugent Everard]] (Ind) * [[Edmund W. Eyre]] (Ind) * [[Oliver St. John Gogarty]] (CnaG) * [[James Perry Goodbody]] (Ind) * [[Henry Greer (politician)|Henry Greer]] (Ind) * [[Benjamin Haughton]] (Ind) * [[Ralph Howard, 7th Earl of Wicklow|Earl of Wicklow]] (Ind) * [[Arthur Jackson (Irish politician)|Arthur Jackson]] (Ind) * [[Andrew Jameson (politician)|Andrew Jameson]] (Ind) * [[Bryan Mahon|Sir Bryan Mahon]] (Ind) * [[Geoffrey Taylour, 4th Marquess of Headfort|Marquess of Headfort]] (Ind) * [[W. B. Yeats]] (Ind) |group2 = 12 bliana |list2 = * [[Dermot Bourke, 7th Earl of Mayo|Earl of Mayo]] (Ind) * [[Ellen Cuffe, Countess of Desart|Countess of Desart]] (Ind) * [[James Charles Dowdall]] (Ind) * [[Sir Thomas Esmonde, 11th Baronet|Sir Thomas Esmonde]] (Ind) * [[Martin Fitzgerald (politician)|Martin Fitzgerald]] (Ind) * [[Bernard Forbes, 8th Earl of Granard|Earl of Granard]] (Ind) * [[Henry Guinness]] (Ind) * [[Sir John Keane, 5th Baronet|Sir John Keane]] (Ind) * [[James Moran (Irish politician)|James Moran]] (Ind) * [[Henry Petty-Fitzmaurice, 6th Marquess of Lansdowne|Earl of Kerry]] (Ind) * [[Horace Plunkett|Sir Horace Plunkett]] (Ind) * [[Hutcheson Poë|Sir Hutcheson Poë]] (Ind) * [[George Sigerson]] (Ind) * [[Windham Wyndham-Quin, 4th Earl of Dunraven and Mount-Earl|Earl of Dunraven and Mount-Earl]] (Ind) * [[Jennie Wyse Power]] (Ind) }} |group3 = Tofa nó ceaptha ina dhiaidh sin |list3 = * '''Fea. 1923''' [[William Cummins (politician)|William Cummins]] (Lab) * '''Sam. 1923''' [[Thomas Foran]] (Lab) * '''Nol. 1923''' [[Samuel Lombard Brown]] (Ind) * '''1925''' [[Douglas Hyde]] (Ind) * [[John O'Neill (Irish senator)|John O'Neill]] (CnaG) |below = * CnaG: [[Cumann na nGaedheal]] * FP: [[Farmers' Party (Ireland)|Farmers' Party]] * Lab: [[Labour Party (Ireland)|Labour Party]] * Ind: [[Independent politician|Independent]] }}<noinclude> <br /> [[Catagóir:Seanad Éireann navigational boxes| 1922]] </noinclude> * * * * * * {{DEFAULTSORT:Yeats, W. B.}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1865]] [[Catagóir:Básanna i 1939]] [[Catagóir:Baill de BPÉ]] [[Catagóir:Baill Eaglais na hÉireann]] [[Catagóir:Baill Sheanad Éireann]] [[Catagóir:Buaiteoirí Dhuais Nobel na Litríochta]] [[Catagóir:Daoine as Baile Átha Cliath]] [[Catagóir:Drámadóirí Éireannacha]] [[Catagóir:Ealaíontóirí Angla-Éireannacha]] [[Catagóir:Filí na hÉireann]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Polaiteoirí neamhspleácha na hÉireann]] [[Catagóir:Ré Victeoiriach]] egfpax82hy49744w8ccrykafhc4snhb 1318636 1318635 2026-06-27T01:10:51Z Divinations 63974 Cealaíodh athruithe [[Special:Contributions/Miksolwf|Miksolwf]] ([[User talk:Miksolwf|Plé]]); ar ais chuig leagan le [[User:Conradder|Conradder]] 1312496 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} [[File]] [[Éireannach]] ab ea '''William Butler Yeats''' (13 [[Iúil]] 1865 - 28 [[An tEanáir|Eanáir]] 1939). Ba phríomhphearsa é san athbheochan litríochta in Éirinn i dtús na [[20ú haois|fichiú haoise]]. Ba iad Yeats, an [[Lady Gregory|Bhantiarna Gregory]] agus Edward Martyn na cinn feadhna ar athbheochan litríochta na hÉireann agus bhunaigh siad, agus roinnt eile, [[Amharclann na Mainistreach|Amharclann na Mainistreach]]. Ba cheannaire é ar an Amharclann ag an tús. Sa bhliain 1923, bronnadh [[Duais Nobel na Litríochta]] ar Yeats. == Sinsir == [[Íomhá:John Butler Yeats, by John Butler Yeats.jpg|clé|mion|163x163px|John Butler Yeats]] * Jervis Yeats, [[saighdiúir]] de chuid na n[[Liam III Shasana|Uilliamaíteach]]; agus níos déanaí péintéir, a fuair bás sa bhliain 1712, a athair.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Man of Action|url=http://dx.doi.org/10.1007/978-1-349-61283-3_6|publisher=Palgrave Macmillan US|journal=W. B. Yeats|date=1996|location=New York|pages=108–138|author=A. Norman Jeffares}}</ref><ref name=":1">{{Luaigh foilseachán|title=A Yeats dictionary: persons and places in the poetry of William Butler Yeats|url=http://dx.doi.org/10.5860/choice.36-2477|journal=Choice Reviews Online|date=1999-01-01|issn=0009-4978|pages=36–2477-36-2477|volume=36|issue=05|doi=10.5860/choice.36-2477}}</ref> * Phós garmhac Jervis agus sin-seanathair William, Benjamin Yeats, bean ó mhuintir le talamh i g[[contae Chill Dara]] sa bhliain 1773. Ba de shliocht chéad iarlaí Ormond í Mary Butler. I ndiaidh gur phós siad, choimeád siad an t-ainm Butler sa chlann. * Rinne athair Yeats, John Butler [[:en:John_Butler_Yeats|Yeats]] (1839 -1922),<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Limerick Chronicle,|date=13 August 1763|url=|title=|journal=|volume=|issue=}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://www.genealogy.com/ftm/w/i/l/Meredith-J-Wiltfong-CO/WEBSITE-0001/UHP-0689.html|teideal=Meredith-J-Wiltfong-CO - User Trees - Genealogy.com|údar=Margaret Phelan|údarlink=https://en.wikipedia.org/wiki/Margaret_Phelan|dáta=|work=www.genealogy.com|pages=lch, 174|dátarochtana=2019-02-12}}</ref> staidéar ar an [[dlí]], agus níos déanaí ar an [[ealaín]] ag Heatherley School of Fine Art,<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.ricorso.net/rx/az-data/index.htm|teideal=Ricorso: Digital materials for the study and appreciation of Anglo-Irish Literature|work=www.ricorso.net|dátarochtana=2019-02-12}}</ref> [[Londain]]. * Tháinig máthair Yeats ó theaghlach rachmasach i Sligeach. Bhí [[comhlacht]] trádála ag a muintir. == Tús a shaoil == Saolaíodh William Butler Yeats i n[[Dumhach Thrá]] i gContae Baile Átha Cliath.<ref name=":0">Obituary. "W. B. Yeats Dead". ''The New York Times'', 30 January 1939. Retrieved on 21 May 2007. {{Cite news|teideal=W.B. YEATS DEAD; FAMOUS IRISH POET; Winner of the Nobel Prize for Literature in 1923 Is Stricken in France NOTED TOO AS PLAYWRIGHT Hailed by Masefield in 1935 as 'Greatest Living Poet'-- An Abbey Theatre Founder Wrote Poems, Esays, and Plays Went to School in London Active in Abbey Theatre Crowded Years Recalled ABBEY THEATRE CLOSES Will Remain Inactive for a Week as Tribute to Yeats|url=https://www.nytimes.com/1939/01/30/archives/wb-yeats-dead-famous-irish-poet-winner-of-the-nobel-prize-for.html|work=The New York Times|dáta=1939-01-30|dátarochtana=2019-02-11|language=en-US|údar=Wireless to THE NEW YORK TIMES Times Studio}}</ref> Tamall ní ba dheireanaí, bhog an teaghlach go [[Teach]] Pollexfen i Merville, Sligeach le bheith ní ba chóngaraí le muintir a mháthar. Chaith Yeats a laethanta saoire i [[Contae Shligigh|gContae Shligigh]]. Ní ba dhéanaí, d’fhéach Yeats ar Shligeach mar ionad spioradálta dó. Fiú ina óige, bhí ard-spéis ag Yeats i bhfinscéalta na hÉireann. Tá sé seo le feiceáil sa chéad tréimhse dá n-obair, a lean go deireadh den [[19ú haois|naoú haoise déag]].<ref name=":0" /> <nowiki/>[[Íomhá:The Godolphin School - geograph.org.uk - 152403.jpg|mion|Scoil Godolphin |alt=|clé|120x120px]] Sa bhliain 1867, bhog an teaghlach go [[Sasana]]. [[Íomhá:Strand von Howth, Irland - Coast of Howth, Ireland neu.jpg|mion|Binn Éadair|alt=|120x120px]] Ar an 26 Eanáir 1877, thosaigh Yeats ag freastal ar [[:en:Godolphin_and_Latymer_School|Godolphin School]],<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Hone|date=1943|url=|title=|journal=|volume=|issue=lch 28}}</ref> agus d’fhan sé ann ar feadh ceithre bliana. Tugann [[tuairisc]] [[Scoil|scoile]] le fios dúinn nach raibh ach meángrádanna a fháil aige. Ní raibh sé go maith ag an [[Litriú na Gaeilge|litriú]]<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Foster|date=1997|url=|title=|journal=|volume=|issue=lch, 25}}</ref> ach bhí sé den chéad scoth sa [[An Laidin|Laidin]]. Bhí fadhbanna aige sa [[Matamaitic|Mhata]] agus sna [[Teangacha Ceilteacha|teangacha]] eile ach is dócha gur chúis leis a [[:en:Amusia#Congenital_amusia|bhodhracht tun]]<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Richard Wagner and the English|url=https://www.worldcat.org/oclc/4037607|publisher=Fairleigh Dickinson University Press|date=1979|location=Rutherford [N.J.]|oclc=4037607|author=Sessa, Anne Dzamba.}}</ref> é sin. Bhí suim agus spéis aige sa [[Bitheolaíocht|Bhitheolaíocht]] agus sa [[Zó-eolaíocht|Zó-Eolaíocht]] freisin.[[Íomhá:Yeats lived here 3 Blenheim Road London W4.JPG|mion|120x120px|Bedford Park|alt=]] Sa bhliain 1879, bhog an teaghlach go [[:en:Bedford_Park,_London|Bedford Park]], Londain ar léasa dhá bhliain (8 Woodstock Road).<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.chiswickw4.com/default.asp?section=info&page=conyeats.htm|teideal=Yeats in Bedford Park|údar=|dáta=|work=www.chiswickw4.com|dátarochtana=2019-02-12}}</ref> D'fhill na Yeats go [[Baile Átha Cliath|BÁC]] sa bhliain[[1880]], ar dtús i [[:en:Harold's_Cross|Harold's Cross]]<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Jordan|date=2003|url=|title=|journal=|volume=|issue=lch, 119}}</ref> agus níos déanaí, i [[Binn Éadair|mBinn Éadair]]. D'fhreastail Yeats ar [[:en:The_High_School,_Dublin|Erasmus Smith High School]].<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Hone|date=1943|url=|title=|journal=|volume=|issue=lch 33}}</ref> Bhí stiúideo a athar in aice láimhe leis, agus bhí aithne á cur aige ar [[Ealaíontóir|ealaíontóirí]] agus [[Scríbhneoir|scríbhneoirí]] na [[Cathair (lonnaíocht)|cathrach]] ann. I rith na bliana [[1885]], bhunaigh Yeats an 'Dublin Hermetic Order'. Reáchtáladh an chéad chruinniú ar an 16 [[An Meitheamh|Meitheamh]], le Yeats mar chathaoirleach.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Leo Africanus As Irishman?: National Identity Formation in W. B. Yeats's A Vision|url=http://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/09670880500439810|journal=Irish Studies Review|date=2006-2|issn=0967-0882|pages=57–67|volume=14|issue=1|doi=10.1080/09670880500439810|language=en|author=Claire V. Nally}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|author=Foster|date=1997|url=|title=|journal=|volume=|issue=|pages=lch, 103}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|title=How Jacques Molay Got Up the Tower: Yeats and the Irish Civil War|url=http://dx.doi.org/10.2307/2872926|journal=ELH|date=1983|issn=0013-8304|pages=763|volume=50|issue=4|doi=10.2307/2872926|author=Elizabeth Cullingford}}</ref>[[Íomhá:National-college-of-art-and-design.jpg|clé|mion|120x120px|NCAD|alt=]]<nowiki/> Bhog an [[teaghlach]] ar ais go [[Londain]] sa bhliain [[1887]]. D’fhreastail Yeats ar ''Metropolitan School of Art'' (anois [[:en:National_College_of_Art_and_Design|National College of Art and Design]], Sráid San Tomás. I mí [[An Márta|Márta]] 1888, bhog an teaghlach go 3 Blenheim Road i mBedford Park.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.wnblog.co.uk/2013/04/the-attraction-of-bedford-park/|teideal=The Attraction of Bedford Park|údar=Amy Davies|údarlink=https://en.wikipedia.org/wiki/Wayback_Machine|dáta=19ú Deireadh Fómhair, 2018 & 8ú Aibreán, 2013|language=en-US|work=web.archive.org|dátarochtana=2019-02-12|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181019001450/https://www.wnblog.co.uk/2013/04/the-attraction-of-bedford-park/|archivedate=2018-10-19}}</ref> Ní raibh ach £50 le híoc mar chostais cíos in aghaidh na bliana. Rinne sé staidéar ar an [[Filíocht|fhilíocht]] i rith a hóige, agus bhí sé faoi dhraíocht ag [[Miotaseolaíocht na nGael|miotaseolaíocht]] na nGael agus an briotais. Tá na topaicí seo le feiceáil go soiléir ina luath-saothair. {{Glanadh}} == File Óg == [[Íomhá:Hermetic Order of the Golden Dawn.png|clé|mion|63x63px|alt=|HGD]] [[Íomhá:City of London skyline from London City Hall - Sept 2015 - Crop Aligned.jpg|mion|120x120px|Londain|alt=]] Thosaigh Yeats ag [[Scríbhneoir|scríobh]] nuair a bhí sé seacht mbliana déag d’aois. Sa bhliain 1885, d'fhoilsigh an ‘Dublin University Review’ an chéad dán a scríobh Yeats agus aiste, ‘The Poetry of [[:en:Samuel_Ferguson|Sir Samuel Ferguson]]’. Foilsíodh a chéad bhailiúchán filíochta i 1889. Ó 1900, bhí dánta Yeats ní b'fhisiciúla agus ní ba réadúla. Shéan sé a chreideamh tarchéimnitheach ach gafa le aghaidh fidil fisiciúil agus spioradálta, chomh maith lena teoiricí féilitiúla ar an saol. <nowiki/>[[Íomhá:Charles Johnson Pharazyn 01.jpg|clé|mion|147x147px|Charles Johnson|alt=]] [[Íomhá:Oscar Wilde (1854-1900) 1881 unknown photographer.jpg|mion|137x137px|alt=|Oscar Wilde]] Scríobh a critic Charles Johnson go raibh sé “utterly unIrish” agus ba chosúil gur tháinig sé as “ a vast murmway gloom of dreams”.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=The Poems of William Blake|url=https://www.routledge.com/404|date=Iúil 2007|doi=10.4324/9780203995051|author=Tom Paulin|journal=|volume=|issue=|publisher=Taylor & Francis, 2004|archive-date=2015-06-29|access-date=2019-02-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20150629231720/http://www.routledge.com/404/|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150629231720/http://www.routledge.com/404/ |date=2015-06-29 }}</ref> Chas Yeats ní ba dheirennaí ar an [[Béaloideas na hÉireann|bhéaloideas]], [[Miotaseolaíocht|Miotaseolaíócht]] na hÉireann agus [[Scríbhneoir|scríbhneoireacht]] [[William Blake]]. Thug sé ómós do Blake, ag rá go raibh sé mar cheann de na "great artificers of God who uttered great truths to a little clan".<ref>{{Luaigh foilseachán|title=The influence of Oscar Wilde on W.B. Yeats : "an echo of someone else's music"|url=http://worldcat.org/oclc/1028605568|oclc=1028605568|author=Doody, Noreen, author.|date=|journal=|volume=|issue=lch, 10-12}}</ref> Sa bhliain [[1891]], [[Foilsitheoireacht|d'fhoilsigh]] Yeats "John Sherman" agus "Dhoya", [[scéal]] agus úrscéal. Is féidir an tionchar a bhí ag [[Oscar Wilde]] ar Yeats<ref>{{Luaigh foilseachán|title=The influence of Oscar Wilde on W.B. Yeats : "an echo of someone else's music"|url=http://worldcat.org/oclc/1028605568|oclc=1028605568|author=Doody, Noreen, author.|date=|journal=|volume=|issue=lch, 116-123}}</ref> a fheiceáil ina dTeoiric Aestéiticiúil [https://en.wikipedia.org/wiki/The_Decay_of_Lying] go mórmhór sna [[Drámaíocht|drámaí stáitse]]. Is féidir an Teoiric Masca le Wilde a fheiceáil go díreach sa drama, ‘The Player Queen’<ref>{{Luaigh foilseachán|title=The influence of Oscar Wilde on W.B. Yeats : "an echo of someone else's music"|url=http://worldcat.org/oclc/1028605568|oclc=1028605568|author=Doody, Noreen, author.|date=|journal=|volume=|issue=lch, 207-280}}</ref> agus tugann [[Salomé Leclerc|Salomé]] [https://en.wikipedia.org/wiki/Salome_(play)]- saothar leis an ainm céanna le [[Oscar Wilde|Wilde]],- teimpléad dúinn ar na haithraithe a rinne Yeats, go háirithe sna [[Drámaíocht|drámaí]] a scríobhadh sé níos déanaí, ‘[[:en:On_Baile's_Strand|On Baile’s Strand]]’ (1904), ‘Deirdre’ (1907) agus a [[drámaíocht]] damhsa ‘The King of the Great Clock Tower' (1934).<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Hone|date=1943|url=|title=|journal=|volume=|issue=lch, 83}}</ref> Theastaigh ó Yeats an [[obair]] a phléadh a dhéanamh mar thopaic den [[Miotaseolaíocht|mhiotaseolaíocht]], ag glaoigh ‘Tragic Generation’ air ina [[beathaisnéis]],<ref>{{Lua idirlín|url=http://rpo.library.utoronto.ca/poem/169.html|teideal=RPO -- William Blake : The Four Zoas|údar=|dáta=2007-06-14|work=web.archive.org|foilsitheoir=Department of English, University of Toronto, 2005. 3 June 2007.|dátarochtana=2019-02-12|accessdaymonth=https://rpo.library.utoronto.ca/poem/169.html|archivedate=2007-06-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070614094220/http://rpo.library.utoronto.ca/poem/169.html}}</ref> agus [[Foilsitheoireacht|d’fhoilsigh]] sé dhá duanaire de obair na Rhymers; an céad cheann in 1892 agus an dara cheann in 1894. D’oibrigh sé ar an chéad eagrán iomlán de [[obair]] [[William Blake]] le [[:en:Edwin_Ellis_(poet)|Edwin Ellis]] agus sa phróiseas thanadar trasna ar dán dearmadta, “vala, or, the Four Zoas’.<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.travisfeldman.org/Blake/index.html|teideal=FZ Online Variorum Edition|dáta=2011-09-26|work=web.archive.org|dátarochtana=2019-02-12|archivedate=2011-09-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110926122146/http://www.travisfeldman.org/Blake/index.html}}</ref> [[Íomhá:William Blake1.tif|clé|mion|150x150px|William Blake|alt=]] I mí na Márta 1890, ghlac Yeats ballraíocht sa [[:en:Hermetic_Order_of_the_Golden_Dawn|Hermetic Order of the Golden Dawn]]. Bhunaigh sé, in éineacht le [[:en:Ernest_Rhys|Ernest Rhys]],<ref>{{Luaigh foilseachán|title=The Rhymers' Club : poets of the tragic generation|url=http://worldcat.org/oclc/59665734|publisher=Macmillan|date=1997|oclc=59665734|author=Alford, Norman.}}</ref> [[:en:Rhymers'_Club|The Rhymers Club]],- grúpa de [[File|filí]] [[Londain]] a bhualadh suas lena chéile go minic i dtábhairne [[:en:Fleet_Street|Sráid na Toinne]] le haithris a dhéanamh. [[Íomhá:Emanuel Swedenborg.jpg|mion|141x141px|Emanuel Swedenborg|alt=]] Bhí suim ag Yeats sa mhitheolaíocht, [[:en:Spiritualism|Spioradáltacht]] [https://en.wikipedia.org/wiki/Occult#Occultism] agus san [[astralaíocht]] dá shaol ar fad. Rinne sé dian-staidéar ar an [[ábhar]] i rith a shaol agus bhí sé mar bhall den grúpa [[taighde]] [[:en:Paranormal|paranórmalta]], ‘[[:en:The_Ghost_Club|The Ghost Club']] i [[1911]]. Tháinig an spéis seo ón tionchar a bhí ag [[Scríbhneoir|scríbhneoireacht]] [[:en:Emanuel_Swedenborg|Emanuel Swedensburg]]<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.columbia.edu/cu/seminars/IrishStudies/Oct_2005_minutes.htm|teideal=Daidra from Philadelphia: Thomas Holley, Chivers and The Sons of Usna|údar=Burke, Martin J|dáta=7 Meán Fómhair, 2005|editor=https://en.wikipedia.org/wiki/Columbia_University|foilsitheoir=Columbia University|dátarochtana=5 July 2007|eagrán=}}</ref> ar an ábhar seo. I [[1892]], scríobh sé "If I had not made magic my constant study I could not have written a single word of my Blake book, nor would The Countess Kathleen ever have come to exist. The mystical life is the centre of all that I do and all that I think and all that I write."<ref name=":3">{{Luaigh foilseachán|author=Ellmann|date=1948|url=|title=|journal=|volume=|issue=|pages=lch, 97}}</ref><ref name=":4">{{Lua idirlín|url=http://press.princeton.edu/chapters/s7272.html|teideal=Sample Chapter for Auden, W.H.; Mendelson, E., ed.: The Complete Works of W.H. Auden: Prose, Volume II, 1939-1948.|dáta=2007-06-10|work=web.archive.org|dátarochtana=2019-02-12|archivedate=2007-06-10|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070610074844/http://press.princeton.edu/chapters/s7272.html}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|author=Foster|date=1997|url=|title=|journal=|volume=|issue=|pages=lch, 82-85}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|title=The Use by Yeats and Other Irish Writers of the Folklore of Patrick Kennedy|url=http://dx.doi.org/10.2307/537040|journal=The Journal of American Folklore|date=1946-10|issn=0021-8715|pages=404|volume=59|issue=234|doi=10.2307/537040|author=Russell K. Alspach}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|title=Gyles, Margaret Alethea [known as Althea Gyles] (1868–1949), artist and poet|url=http://dx.doi.org/10.1093/ref:odnb/59193|publisher=Oxford University Press|date=2004-09-23|author=Warwick Gould}}</ref> == Maud Gonne == [[Íomhá:Maudgonne.jpg|clé|mion|120x120px|Maud Gonne|alt=]] Sa bhliain [[1889]], chas Yeats le [[Maud Gonne]], banoidhre, 23 bliain d’aois agus í mar [[Náisiúnachas|Náisiúnaigh]] [[Éireannach]] díocasach, díograiseach. Bhí sí 18 mí níos óige ná Yeats agus dúirt sí gur bhuail sí leis agus é ina "paint-stained art student”.<ref name=":5">{{Luaigh foilseachán|author=Foster|date=1997|url=|title=|journal=|volume=|issue=|pages=lch, 57}}</ref> Bhí meas ag Gonne ar [[obair]] ‘The Island of Statues’ le Yeats. [[Íomhá:Olivia Shakespear.png|mion|120x120px|Olivia Shakespear|alt=]] <br /> [[Íomhá:Major John MacBride.jpg|clé|mion|181x181px|John MacBride|alt=]] D’admháil sé,- ”it seems to me that she [Gonne] brought into my life those days—for as yet I saw only what lay upon the surface—the middle of the tint, a sound as of a Burmese gong, an over-powering tumult that had yet many pleasant secondary notes.”<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Foster|date=1997|url=|title=|journal=|volume=|issue=|pages=lch, 86-87}}</ref> Sa bhliain [[1891]], thug Yeats cuairt ar Gonne agus mhol sé [[pósadh]]. Dhiúltaigh Gonne. Dúirt sé níos déanaí "the troubling of my life began".<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.theatlantic.com/magazine/archive/2003/12/second-puberty/302835/|teideal=Second Puberty|údar=Christopher Cahill|dáta=2003-12-01|language=en-US|work=The Atlantic|dátarochtana=2019-02-12}}</ref> Mhol sé pósadh trí huaire eile in [[1899]], [[1900]] agus [[1901]] ach dhiúltaigh Gonne é gach uair. Faoi anacair, phós Gonne an [[Náisiúnachas|Náisiúnaí]] [[Éireannach]] [[John MacBride (réabhlóidí)|John MacBride]].<ref>{{Lua idirlín|url=http://multitext.ucc.ie/d/William_Butler_Yeats|teideal=Multitext - William Butler Yeats|údar=Ó Corráin, Donnchadh|coauthors=2 July 2007 at the Wayback Machine". University College Cork. Retrieved on 15 July 2007.|dáta=2007-07-02|work=web.archive.org|dátarochtana=2019-02-12|archivedate=2007-07-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070702225549/http://multitext.ucc.ie/d/William_Butler_Yeats}}</ref> An t-aon caidreamh eile a bhí aige ná le [[:en:Olivia_Shakespear|Olivia Shakespear]] a bhuail sé le in [[1894]] agus scaradar in [[1897]]. Bhí sé míshásta nuair a phós Gonne.<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Jordan|date=2003 agus 1997|url=|title=|journal=|volume=|issue=|pages=lch, 139-153 agus lch, 83-88}}</ref> Chomh maith leis sin, d'éirigh Gonne ina [[Caitliceachas|Caitliceach]]. [[Íomhá:Seán MacBride 1984.jpg|mion|160x160px|Seán MacBride|alt=]] Ach níor eirigh go maith le pósadh Gonne. Bhí Yeats an-sásta leis seo mar thosaigh sí ag tabhairt cuairt air i [[Londain]]. Rugadh mac le Gonne, [[Seán MacBride (polaiteoir)|Seán MacBride]] sa bhliain [[1904]]. Ach bheartaigh a fear céile deireadh a chur leis an bpósadh. Níor aontaigh na [[An Chúirt Uachtarach|cúirteanna]] leis an gcolscaradh dlithúil ach ligeadh dóibh briseadh suas lena chéile le caomhnóireacht an linbh ag Gonne.<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Jordan|date=2000|url=|title=|journal=|volume=|issue=|pages=lch, 13-141}}</ref> Cuireadh deireadh le cairdeas Gonne agus Yeats arís i [[Páras|bPáras]] [[1908]]. I mí Eanáir 1909, bhí Gonne ag scríobh litreacha go Yeats ag moladh an bhuntáiste a thugtar [[Ealaíontóir|d’ealaíontóirí]] a chuireann bac ar an [[Comhriachtain|ghnéas]].<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Foster|date=1997|url=|title=|journal=|volume=|issue=|pages=lch. 394}}</ref> Níos mó ná fiche bhliain ina dhiaidh, thug Yeats trácht ar na litreacha sa [[Dánlann|dán]] "A Man Young and Old":<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Malins; Purkis|date=1994|url=|title=|journal=|volume=|issue=|pages=lch, 124}}</ref> [[Íomhá:W. B. Yeats, 1932. (7893552556).jpg|clé|mion|156x156px|alt=|Yeats níos Sine]] “My arms are like the twisted thor And yet there beauty lay; The first of all the tribe lay there And did such pleasure take; She who had brought great [[:en:Hector|Hector]] down And put all Troy to wreck.” <ref>{{Luaigh foilseachán|title=Modern Irish Poetry and The Visual Arts: Yeats to Heaney|url=http://dx.doi.org/10.1093/oxfordhb/9780199561247.013.0016|journal=Oxford Handbooks Online|date=2012-10-25|doi=10.1093/oxfordhb/9780199561247.013.0016|author=Neil Corcoran}}</ref> == Pósadh le Georgie Hyde Lees == [[Íomhá:Georgie Hyde-Lees.jpg|clé|mion|180x180px|Georgie Hyde Lees]] Faoin mbliain [[1916]], bhí Yeats 51 bliain d'aois agus ba mhian go mór leis [[pósadh]] le go mbeadh oidhre aige. Chuir sé an ceiliúr pósta deireanach ar [[Maud Gonne]] i [[Samhradh]] na bliana 1916. Dar leis, ba bhean chéile neamhoiriúnach í ar chúiseanna áirithe: bhí sí róghníomhach sa [[Polaitíocht|pholaitíocht réabhlóideach]] le fada; bhain roinnt tubaistí pearsanta di sna blianta beaga roimhe sin, lena n-áirítear í a bheith gafa le [[clóraform]] agus a pósadh trioblóideach le John MacBride, Réabhlóidí Éireannach ar chuir [[Fórsaí armtha|Fórsaí na mBreataine]] chun báis é toisc gur ghlac sé páirt san [[Éirí Amach na Cásca|Éirí Amach 1916]]. Dar le R.F. Foster, an cúis leis an gceiliúr pósta deireanach seo ná gur mhothaigh Yeats go raibh sé de dhualgas air í a phósadh agus nach raibh cúrsaí grá i gceist chomh mór sin i ndáiríre. Chuir Yeats an ceiliúr pósta uirthi go lagspreosach agus bhí coinníollacha leis. Bhí sé ag tnúth le go ndiúltódh sí an ceiliúr pósta agus ba mhian leis go ndiúltódh sí é chomh maith. Dar le Foster, nuair a d'iarr sé ar Maud é a phósadh agus nuair a dhiúltaigh sí, b’fhíorthapa a dhírigh sé a chuid smaointe i dtreo a hiníne. Ba í Iseult Gonne an dara páiste a bhí ag Maud agus Lucien Millevoye, agus ag an am sin, bhí Iseult 21 bliain d’aois. Saol dona go leor a bhí aici go dtí seo; bhí a tuismitheoirí ag iarraidh go dtabharfadh sí áit a deartháir, deartháir nár mhair le fada, agus ba shin an fáth ar saolaíodh Iseult. Cuireadh i láthair í mar [[neacht]] [[Uchtú|uchtaithe]] a máthar ar feadh na chéad bhlianta dá saol. Rinne a leasathair í a ainteagmháil nuair a bhí sí 11 bhliain d’aois. Níos faide anonn, d’oibrigh sí le [[Óglaigh na hÉireann (1913-1919)|hÓglaigh na hÉireann]] chun [[Gunna|gunnaí]] a sholáthar. Nuair a bhí sí 15 bliana d’aois chuir sí ceiliúr pósta ar Yeats. Cúpla mí i ndiaidh don fhile ceiliúr pósta a chur ar Maud, chuir sé ceiliúr pósta ar Iseult ach dhiúltaigh sí. [[Íomhá:Lucien Millevoye 1914 (2).jpg|mion|150x150px|[[Lucien Millevoye]]]] I Meán Fómhair na bliana sin, chuir Yeats ceiliúr pósta ar George (Georgie) Hyde-Lees (1892–1968) a bhí 24 bliain d’aois agus ar chas sé léi i gcomhluadar a raibh suim acu i gcúrsaí diamhra. Mhol a cairde di gan glacadh le ceiliúr pósta Yeats “George..you can't. He must be dead”.<ref name=":1" /> Dá ainneoin sin, ghlac Hyde-Lees leis agus pósadh an bheirt an ar an 20ú [[Deireadh Fómhair]]. D’éirigh leis an bpósadh in ainneoin go raibh an difríocht aoise ann agus in ainneoin go raibh aiféala agus doilíos ar Yeats agus iad ar mhí na meala. Rugadh beirt pháistí dóibh, Anne agus Michael. Bhí caidreamh rómánsúla ag Yeats le mná eile níos faide anonn sa saol agus b’fhéidir go raibh caidrimh sheachphósta aige freisin. Dá ainneoin sin, scríobh George chuig a fear céile ag rá go ndéanfadh daoine caint maidir lena chaidrimh sheachphósta nuair a bheadh sé marbh ach nach ndéarfadh sise rud ar bith mar go gcuimhneodh sí cé chomh bródúil agus a bhíodh sé. Le linn bhlianta tosaigh a phósta, bhíodh [[uathscríbhneoireacht]] ar siúl ag an mbeirt. Is é a bhí i gceist leis seo ná go ndéanadh George teagmháil le spioraid agus le treoraithe éagsúla ar thug siad lucht teagaisc “intructors” orthu.<ref name=":2">{{Luaigh foilseachán|author=Foster|date=1997|url=|title=|journal=|volume=|issue=lch, 24}}</ref> Chuir na spioraid córas casta rúndiamhair de charachtair agus de [[stair]] in iúl dóibh. Rinne siad forbairt ar an gcóras seo le linn tástálacha a bhain le cúinsí an támhnéil agus le léiriú céimeanna, cón agus morghuairneán. Chaith Yeats a lán ama i mbun an t-ábhar seo a réiteach le go bhfoilseofaí é mar A Vision (1925). Sa bhliain 1924, scríobh sé le [[T. Werner]], a fhoilsitheoir, agus d'admhaigh sé: “I dare say I delude myself in thinking this book my book of books.”<ref name=":6">{{Luaigh foilseachán|title=Yeats, William Butler|url=http://dx.doi.org/10.1093/benz/9780199773787.article.b00200223|publisher=Oxford University Press|journal=Benezit Dictionary of Artists|date=2011-10-31}}</ref> == Amharclann na Mainistreacha == [[Íomhá:Lady gregory.jpg|mion|177x177px|Lady Gregory|alt=]] [[Íomhá:Abbey Theatre exterior.jpg|clé|mion|120x120px|Amharclann na Mainistreacha<br />|alt=]] I [[1989]], thosaigh [[Lady Gregory]], [[:en:Edward_Martyn|Edward Martyn]] agus [[George Moore (úrscéalaí)|George Moore]], [[:en:Irish_Literary_Theatre|The Irish LIterary Theatre]] le [[Drámaíocht Éireannach|Dramaíocht Éireannach]]<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Foster|date=2003|url=|title=|journal=|volume=|issue=|pages=lch, 486-662}}</ref> a chur i láthair. S’í idéal an [[amharclann]] ná go gcuirfí níos mó béime ar,- "The ascendancy of the playwright rather than the actor-manager à l'anglais."<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Foster|date=1997|url=|title=|journal=|volume=|issue=|pages=lch, 183}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|author=Téacs atáirgeadh ó dhréacht lámhscríofa Yeats é féin.|date=|url=|title=|journal=|volume=|issue=}}</ref> a tháinig ón amharclann avant-garde Fraincise. Scríóbh Yeats léiriú an grúpa a deir, "We hope to find in Ireland an uncorrupted & imaginative audience trained to listen by its passion for oratory ... & that freedom to experiment which is not found in the theatres of England, & without which no new movement in art or literature can succeed."<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Foster|date=1997|url=|title=|journal=|volume=|issue=|pages=lch,184}}</ref> Níor mhair an comhchoiteann ar feadh ach dhá bhliain. Níor tháinig ráth air. [[Íomhá:George Moore - Project Gutenberg eText 19028.jpg|mion|167x167px|George Moore|alt=]][[Íomhá:AbbeyPosterOpeningNight.jpg|clé|mion|176x176px|Fógra Oscailt |alt=]]Bhunaíodar ‘[[:en:Abbey_Theatre|The Irish National Theatre Society]]’, fuaireadar [[talamh]] i m[[Baile Átha Cliath|BÁC]] ar an 27ú mí na [[Mí na Nollag|Nollag]] [[1904]] agus d’osclaíodar [[Amharclann na Mainistreach|Amharclann na Mainistreacha]], Cuireadh [[Drámaíocht|drama]] le Yeats ‘[[Cathleen Ni Houlihan]]’ agus drama le [[Lady Gregory]], ‘Spreading the News’ ar siúl ar an gcéad oíche. D’obair Yeats leo dá shaol ar fad mar [[Drámadóir|drámadóir]] agus mar bhall den ghrúpa. Bhuail Yeats leis an bhfile Meiriceánach Ezra Pound sa bhliain 1913. Thaistil Pound go Londain chun an fear níos sine a fheiceáil i measc rudaí eile. Mheas sé gurbh é Yeats “the only poet worthy of serious study”. Idir 1913 agus 1916, bhí an bheirt fhear ag cur fúthu in Stone Cottage in Ashdown Forest, ina raibh Pound ainmnithe mar rúnaí ag Yeats. Ní raibh tús maith leis an gcaidreamh nuair a shocraigh Pound véarsaíocht de chuid Yeats ─ ar a raibh athruithe neamhúdaraithe déanta aige ─ a fhoilsiú san iris Poetry. Léiríonn na hathruithe sin déistin Pound maidir le prosóid Victeoiriach. Bhí tionchar níos indírí ag an scoláireacht a bhain leis na drámaí Seapánacha Noh. Fuair Pound an scoláireacht úd ó bhaintreach Ernest Fenollosa agus chuir an scoláireacht sampla den dráma uasaicmeach ar fáil do Yeats, dráma a bhí beartaithe aige a scríobh. Ba é At the Hawk’s Well an chéad dráma a ghlac sampla Noh, agus dheachtaigh sé an chéad dréacht do Pound in Eanáir na bliana 1916. Sa bhliain [[1902]], chabhraigh sé leis an mbunú, [[:en:Dun_Emer_Press|Dun Emer Press]], le obair na ndaoine a bhí bainteach leis an Athbheochan a [[Foilsiú|fhoilsiú]]. [[:en:Cuala_Press|Cuala Press]] a ghlaoch air i [[1904]]-[[1964]]; táirgeadh 70 teideal, 48 dóibh [[Leabhar|leabhra]] ó Yeats é féin.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.tcd.ie/Secretary/Communications/Press_Releases/PR0203/PRirishgenius.htm|teideal=Irish Genius': The Yeats Family and The Cuala Press|údar=University Trinity College Dublin|údarlink=https://en.wikipedia.org/wiki/Trinity_College_Dublin|dáta=Feabhra 12, 2004|work=www.tcd.ie|dátarochtana=2019-02-12}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|author=Monroe, Harriet|date=1913.|url=https://www.worldcat.org/title/poetry/oclc/60638590|title=Poetry|journal=Poetry|volume=|issue=|publisher=(Chicago) Modern Poetry Association.|pages=lch, 123}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://writing.colostate.edu/gallery/phantasmagoria/sands.htm|teideal=Sands - The Influence of Japanese Noh Plays on William Butler Yeats|work=writing.colostate.edu|dátarochtana=2019-02-12}}</ref> Rinne Yeats athmheasúnú ar a dhán ‘[[:en:Easter,_1916|Easter 1916]]’, “all changed, changed changed utterly / A terrible beauty is born”, a scríobh sé maidir le teacht chun cinn ar Ghluaiseacht Reabhlóid na [[Náisiúnachas|Náisiúnaigh]]. Theip ar Yeats fiúntais na ceannairí a aithint ón [[Éirí Amach na Cásca|Éirí Amach]] de bharr a mheon ar an gcúlra nádúrtha agus ar an [[saol]] a bhí ag na [[Fear|fír]].<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Foster|date=2003|url=|title=|journal=|volume=|issue=|pages=lch, 59-66}}</ref> Bhí caidreamh maith ag Yeats le [[Lady Gregory]] agus a áit [[Baile|bhaile]], 'Coole Park’ i g[[Contae na Gaillimhe]]. Thugadh sé cuairt di go minic agus d'fhanadh sé ann. Áit lárnach ab ea é do dhaoine a thug tascaíocht don athbheochan litríocht agus traidisiúnta cultúrtha na hÉireann. Scríobh sé an dán, "[[:en:The_Wild_Swans_at_Coole_(poem)|The Wild Swans at Coole]]" ann sa bhliain 1916-1917.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Gods and Fighting Men|url=http://dx.doi.org/10.2307/30069775|journal=The Celtic Review|date=1904|issn=1755-6066|pages=87|volume=1|issue=1|doi=10.2307/30069775|author=Alex. MacBain, Gregory}}</ref> == Polaitíocht == [[Íomhá:Official IRA grave - panoramio.jpg|mion|142x142px|alt=|Ómós d'Éirí Amach na Cásca]] [[Náisiúnachas|Náisiúnaí]] [[Éireannach]] ab ea Yeats. Bhí sé ina bhall den [[:en:Irish_Republican_Brotherhood|Irish Republican Brotherhood]]<ref>{{Lua idirlín|url=https://news.syr.edu/blog/2010/09/03/sanford-sternlicht/|teideal=Sanford Sternlicht revisits ‘Modern Irish Drama’|language=en-US|work=SU News|dátarochtana=2019-02-12}}</ref> Rinne Yeats seirbhís mar Sheanadóir ar feadh dhá thréimhse.<ref>{{Lua idirlín|url=https://news.stanford.edu/news/2001/april18/foster-418.html|teideal=Roy Foster: Yeats emerged as poet of Irish Revolution, despite past political beliefs : 4/01|work=news.stanford.edu|dátarochtana=2019-02-12|archivedate=2017-05-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170508020756/http://news.stanford.edu/news/2001/april18/foster-418.html}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|author=Ellmann|date=1948|url=|title=|journal=|volume=|issue=lch, 244}}</ref> == Duais Nobel na Litríochta == [[Íomhá:Seal of the Irish Free State.png|clé|mion|121x121px|alt=|Siombail Saorstát Éireann]] Bhuaigh sé [[Duais Nobel na Litríochta]] i 1923. agus ba é an chéad Éireannach a bhuaigh an duais.   Bhronnadh air "for his always inspired poetry, which in a highly artistic form gives expression to the spirit of a whole nation".<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.nobelprize.org/prizes/literature/1923/summary/|teideal=The Nobel Prize in Literature 1923|language=en-US|work=NobelPrize.org|dátarochtana=2019-02-12}}</ref> Bhí sé eolach ar an luach siombalach do bhuachaint [[duine]] [[Éireannach]] chomh luath le neamhspleáchas an [[tír]] a bhaint amach agus theastaigh uaidh é seo a chur in iúl gach uair is féidir. Ina fhreagraí ar litreacha comhghairdeas, deir sé "I consider that this honour has come to me less as an individual than as a representative of Irish literature, it is part of Europe's welcome to the Free State.”<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Foster|date=2003|url=|title=|journal=|volume=|issue=|pages=lch, 246-247}}</ref>[[Íomhá:Main building of the Royal Swedish Academy of Sciences (Kungliga Vetenskapsakademien), Frescati, Norra Djurgården, Stockholm.jpg|mion|alt=|120x120px|Royal Acadamy of Sweden]] D’úsáid sé an [[Leacht|léacht]] a bhí aige ag an [[:en:Swedish_Academy|Royal Academy of Sweden]], le é fhéin a chur i láthair mar iompróir [[Caighdeán Oifigiúil|caighdeánach]] de [[Náisiúnachas|náisiúntacht]] na [[Éireann|hÉireann]] agus neamhspleáchas [[Cultúr na hÉireann|cultúrtha]] na hÉireann. Deir sé, "The theatres of Dublin were empty buildings hired by the English traveling companies, and we wanted Irish plays and Irish players. When we thought of these plays we thought of everything that was romantic and poetical, because the nationalism we had called up—the nationalism every generation had called up in moments of discouragement—was romantic and poetical."<ref>{{Lua idirlín|url=https://reason.com/archives/2001/02/01/the-poet-as-politician|teideal=The Poet As Politician|údar=Michael Valdez Moses from the February 2001 issue-view article in the Digital Edition|dáta=2001-02-01|language=en|work=Reason.com|dátarochtana=2019-02-12}}</ref> Tháinig méadú ar líon na ndíolacháin ar a [[Leabhar|leabhra]] agus theastaigh ó a [[Foilsitheoireacht|fhoilsitheoirí]] ‘[[:en:Macmillan_Publishers|Macmillan]]’, é seo a [[Caipitleachas|caipitliú]]. Don chéad uair riamh, bhí [[Airgead (eacnamaíocht)|airgead]] aige agus bhí sé ábalta a fiacha a aisíoc agus fiacha a athair a aisíoc freisin.<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Foster|date=2003|url=|title=|journal=|volume=|issue=|pages=lch, 246-247}}</ref> == Meánaois == [[Íomhá:Roman Catholic church Vinga.jpg|clé|mion|160x160px|alt=|Cill Phrotastúnach]] [[Íomhá:Ethel Edith Mannin.jpg|mion|173x173px|alt=|Ethel Mannin]] Deirtear gur scríobh sé a chuid saothair is fearr i ndiaidh gur bhuaigh sé an duais Nobel, i measc na saothair sin tá ''The Tower'' (1928) agus ''The Winding Stair and Other Poems'' (1933). Ó thús [[1925]], bhí [[Sláinte poiblí|sláinte]] Yeats [[Cobhsaitheoirí|cobhsuithe]] agus chríochnaigh sé an chuid is mó dá scríbhneoireacht do, ‘[[:en:A_Vision|A Vision]]’ ([[1925]] a deir an dáta ach taibhsigh siad sa bhliain [[1926]] é, nuair a bheagnach thosaigh Yeats á athscríóbh le haghaidh leagan a dó). Ceapach é mar Seanadóir sa bhliain 1922 don chéad Seanad Eireann agus ceapadh arís é do théarma eile i 1925.<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Foster|date=2003|url=|title=|journal=|volume=|issue=|pages=lch, 228-239}}</ref> Go luath ina buainseilbh, bhí díospóireacht ar an gcolscaradh ar a dúirt sé gur fadhb go phríomhúil í an achrann idir an éiteas [[Eaglais Chaitliceach Rómhánach]] atá ag teacht chun cinn agus an [[An Chinsealacht Phrotastúnach|Chinsealacht Mionlach Phrotastúnach.]]<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Foster|date=2003|url=|title=|journal=|volume=|issue=|pages=lch, 293}}</ref> Nuair a dhiúltaigh an Eaglais Chaitliceach glan athbhreithniú a dhéanamh ar a seasamh i gcoinne an cholscartha, dhearbhaigh an ''[[Irish Times]]'' go gcruthódh aon bheart a chuirfeadh bac dlíthiúil ar cholscaradh deighilt mhór idir Caitlicigh agus Protastúnaigh agus go ndéanfadh sé críochdheighilt na tíre a chriostalú dá bharr. Mar fhreagra, thug Yeats sraith óráidí inar chuir sé in aghaidh uaillmhianta an [[Rialtas na hÉireann|rialtais]] agus na cléire, uaillmhianta a bhí “quixotically impressive”<ref name=":3" /> dar leis. Dar leis, chuirfeadh a mbearta Feachtais na [[An Spáinn|Spáinne]] [[An Mheánaois|Meánaoisí]] i gcuimhne do dhuine. Dúirt sé: "Marriage is not to us a Sacrament, but, upon the other hand, the love of a man and woman, and the inseparable physical desire, are sacred. This conviction has come to us through ancient philosophy and modern literature, and it seems to us a most sacrilegious thing to persuade two people who hate each other...to live together, and it is to us no remedy to permit them to part if neither can re-marry.”<ref name=":5" /> Cuireadh síos ar an bplé a tharla ina dhiaidh sin mar cheann de bhuaicphointí poiblí Yeats agus, ó thaobh [[Eolaíocht|idé-eolaíochta]] de, thosaigh Yeats ag bogadh ó iolrachas i dtreo na [[Eaglais Chaitliceach Rómhánach|hEaglaise]]. D'éirigh a chuid cainte ní ba ghéire; Rinne Yeats cur síos ar [[Peter Finlay]], [[sagart]] de chuid na [[Íosánach|nÍosánach]], mar fhear a bhí thar a bheith drochbhéasach ar fad. Dúirt sé, agus aiféala air, “It is one of the glories of the Church in which I was born that we have put our Bishops in their place in discussions requiring legislation”. Le linn an ama a chaith sé sa Seanad, thug Yeats rabhadh eile dá chomhghleacaithe: “If you show that this country, southern Ireland, is going to be governed by Roman Catholic ideas and by Catholic ideas alone, you will never get the North...You will put a wedge in the midst of this nation.” Is maith is cuimhin le daoine an abairt seo a dúirt sé maidir lena chomh-[[An Protastúnachas|phrotastúnaigh]] [[Éireannach]]a : “we are no petty people.”<ref name=":7" /> [[Íomhá:Pablo Neruda 1963.jpg|clé|mion|152x152px|[[Pablo Neruda]]]] Tá an chuma ar an scéal gur éirigh Yeats báúil arís leis an gcóras uasaicmeach ag deireadh a shaoil. Tharla seo i ndiaidh [[Cliseadh Wall Street|Chliseadh Wall Street]] agus i ndiaidh [[An Spealta Mhóir]] go háirithe. Mar thoradh orthu siúd, bhí roinnt daoine in amhras maidir le cumas an [[Daonlathas|daonlathais]] dul i ngleic le [[géardúsláin gheilleagracha]]. I ndiaidh dheireadh [[An Chéad Chogadh Domhanda]], d’éirigh sé amhrasach maidir le héifeachtacht [[Daonlathach Caitliceach|rialtais dhaonlathaigh]]. Cheap sé go dtiocfadh athchóiriú polaitiúil trí rialú ollsmachtach san Eoraip. Mar thoradh ar an mbaint a bhí aige níos déanaí le [[Ezra Pound|Pound]], tarraingíodh a aird ar [[Benito Mussolini]]. Léirigh sé ar roinnt ócáidí go raibh meas aige ar Mussolini. Scríobh sé trí amhrán máirseála − nár úsáideadh riamh − do [[Léinte Gorma]] Éireannacha Ghinearáil [[Eoin Duffy.]] Nuair a thug [[Pablo Neruda]] cuireadh dó cuairt a thabhairt ar [[Maidrid|Mhaidrid]] sa bhliain 1937 áfach, d’fhreagair Yeats le litir ag tacú leis an bPoblacht i gcoinne an [[Faisisteachas|Fhaisisteachai]]<nowiki/>s, agus thug sé droim láimhe don Fhaisisteachas i mblianta deiridh a shaoil.<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Foster|date=2003|url=|title=|journal=|volume=|issue=|pages=lch, 468}}</ref> I ndiaidh dó a bheith aige i 1934 nuair a bhí sé 69 bliain d’aois bhí níos mó fuinnimh aige. Ba léir óna chuid filíochta agus óna dhlúthchaidrimh le mná níos óige ná é, go raibh an tsláinte níos fearr aige. Dos na cúig bliana deireanacha dá shaol, tháinig Yeats air fuinneamh nua follasach ina [[Filíocht|fhilíocht]] agus ina gcaidreamh pearsanta le mná óga.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Norman Haire and the study of sex|url=https://www.worldcat.org/oclc/795702307|publisher=Sydney University Press|date=2012|location=Sydney|oclc=795702307|author=Wyndham, Diana.}}</ref> Lena linn seo, bhí baint ag Yeats le roinnt caidreamh [[Rómánsachas|rómánsúla]], le cuid mhór daoine: an [[file]]/[[aisteoir]] [[:en:Margot_Ruddock|Margot Ruddock]] agus an [[úrscéalaí]]/[[iriseoir]] agus gnéasaí radacach [[:en:Ethel_Mannin|Ethel Mannin]].<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.nli.ie/yeats/main.html|teideal=The National Library of Ireland - The Life and Works of William Butler Yeats - Online Exhibition|work=www.nli.ie|dátarochtana=2019-02-13|archivedate=2008-12-12|archiveurl=https://web.archive.org/web/20081212085427/http://www.nli.ie/yeats/main.html}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|author=Foster|date=2003|url=|title=|journal=|volume=|issue=|pages=lch, 504, 510-511}}</ref> D’oir an eachtraíocht earótaic d'fhuinneamh cruthaitheach Yeats, mar a d’oir riamh, agus in ainneoin go raibh sé ag dul in aois agus go raibh an tsláinte ag teip air bhí sé fós ina scríbhneoir ilghníomhach. I litir sa bhliain 1935, dúirt Yeats: “I find my present weakness made worse by the strange second puberty the operation has given me, the ferment that has come upon my imagination. If I write poetry it will be unlike anything I have done”.<ref name=":8" /> I 1936, ghlac sé leis an bpost mar eagarthóir ar an Oxford Book of Modern Verse, 1892–1935.[https://en.wikipedia.org/wiki/Oxford_Book_of_Modern_Verse_1892%E2%80%931935] === Bás === [[Íomhá:Menton-Côte d'Azur.jpg|clé|mion|120x120px|Menton|alt=]] [[Íomhá:Roquebrune Place.JPG|mion|200x200px|Roquebrune|alt=]] Fuair Yeats [[bás]] i Hotel Ideal Ségour, [[:en:Menton|Menton]], [[An Fhrainc]], ar an 28ú [[An tEanáir|Eanáir]] [[1939]], 73 bliain d'aois aige. Adhlacadh é tar éis sochraid discréideach agus príobháideach ag [[:en:Roquebrune-Cap-Martin|Roquebrune-Cap-Martin]]. Rinneadh iarrachtaí ag Roquebrue le rogha a [[Teaghlach|theaghlach]], Yeats a bhogadh ar ais go [[Éireann|hÉireann]], a athscaoileadh mar nach raibh siad cinnte ar a bhféiniúlacht. Rinneadh a [[Corp an duine|chorp]] a dhíadhlaic agus a bhogadh go [[:en:Ossuary|ossuary]] é.<ref name=":8">Letter to Dorothy Wellesley, 17 Meitheamh 1935, {{Cite news|teideal=Yeats’s Second Puberty|url=https://www.nybooks.com/articles/1985/05/09/yeatss-second-puberty/|dáta=1985-05-09|dátarochtana=2019-02-12|language=en|údar=Richard Ellmann}}The New York REview of Books 9 Bealtaine, 1985</ref> Bhíodh Yeats agus [[George Moore (úrscéalaí)|George]] ag plé ar a [[Bás|bháis]] go minic agus bhí sé mar mhiansainráite ag Yeats go gcuirfí faoi thalamh é go tapa sa [[An Fhrainc|Fhrainc]] gan fuaidreamh ar bith. De réir [[George Moore (úrscéalaí)|George]], na [[Focal|focail]] díreach a bhí ráite ná, “If I die bury me up there [at Roquebrune] and then in a year's time when the newspapers have forgotten me, dig me up and plant me in Sligo."<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Jordan|date=2003|url=|title=|journal=|volume=|issue=|pages=lch, 114}}</ref> I [[Meán Fómhair]] [[1958]], bhogadh [[Corp an duine|chorp]] le Yeats go [[:en:St_Columba's_Church,_Drumcliff|St. Columas Church]], ''[[Droim Chliabh]]'', [[Sligeach]] ar an [[Bád|mbád]] [[:en:Flower-class_corvette|corvette]], [[:en:LÉ_Macha_(01)|Le Macha]],<ref name=":7">{{Luaigh foilseachán|author=Foster|date=2003|url=|title=|journal=|volume=|issue=|pages=lch, 651}}</ref> [[:en:Irish_Naval_Service|Seirbhís Chabhlaigh na hÉireann]].<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Foster|date=2003|url=|title=|journal=|volume=|issue=|pages=lch, 656}}</ref> Tógadh a [[:en:Epitaph|feartlaoi]] ós na líonta deireanacha de ‘[[:en:Under_Ben_Bulben|Under Ben Bulben]]”<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Jordan|date=2003|url=|title=|journal=|volume=|issue=|pages=lch, 115}}</ref> ceann dá dánta deireanacha. == Stíl == [[Íomhá:Yeats Signature.jpg|clé|mion|120x120px|alt=|Síntús le Yeats]] Meastar go bhfuil Yeats ar cheann de na príomh [[File|filí]] [[Béarla]] sa [[20ú haois|20ú haois]]. Bhí sé ina bhfile [[:en:Symbolism_(arts)|siombailí]], ag úsáid [[Íomhá|íomhánna]] agus struchtúr siombalach tríd is tríd a [[Saothair dhaonna|ghairm bheatha]]. Roghnaigh sé [[Focal|focail]] agus chuir sé le chéile iad ionas go bhfeadfadh siad i dteannta le [[brí]] áirithe, smaointe [[Teibiú|teibí]] a d’fhéadfadh a bheith níos suantasaí agus athshondach. Is gnách gurb iad an úsáid a bhain sé as siombailí<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.irishtimes.com/culture/books/wb-yeats-at-150/documents|teideal=WB Yeats|language=en|work=The Irish Times|dátarochtana=2019-02-12}}</ref> rud éigin fisiceach atá mar an rud í féin chomh maith leis an moladh ar chailíocht eile b’fhéidir neamhábhartha nó tréithe gan am.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Makers of the modern theater: Ibsen [a.o.]|url=http://worldcat.org/oclc/470184991|publisher=McGraw-Hill|date=1961|oclc=470184991|author=Ulanov, Barry}}</ref> Go neamhchosúil le [[:en:Modernism|filí eile nua-aimseartha]] a bhain trial as an t[[:en:Free_verse|saorvearsaíocht]], bhí maistreacht bainte amach ag Yeats sna foirmeacha [[Traidisiún Liteartha na nGael|traidisiúnta]].<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.cengage.com/search/showresults.do?N=197+4294904802|teideal=Twentieth-Century Literary Criticism Series - Gale|work=www.cengage.com|dátarochtana=2019-02-12}}</ref> [[Íomhá:Works Of William Blake Volume 1.pdf|clé|mion|175x175px|Obair le Yeats|alt=]] Tá obair [[Litríocht|litríochta]] le Yeats,<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Yeats|url=http://dx.doi.org/10.3998/mpub.14879|publisher=University of Michigan Press|date=1997|location=Ann Arbor, MI|author=Richard Finneran}}</ref> a raibh scríofa níos déanaí an-phearsanta ar fad, le trácht ann dá mhac agus dá [[iníon]]<ref>{{Luaigh foilseachán|title=James Longenbach, Stone Cottage: Pound, Yeats & Modernism. (Oxford: Oxford UP, 1988)|url=http://dx.doi.org/10.14354/yjk.2004.22.215|journal=The Yeats Journal of Korea|date=2004-12-31|issn=1226-4946|pages=215–218|volume=22|doi=10.14354/yjk.2004.22.215|author=Young Suck Rhee}}</ref> sna fiche bhliain deireanacha, chomh maith le meabhrú ar a thaithí ag fás d’aois<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Yeats and the logic of formalism|url=http://dx.doi.org/10.5860/choice.44-0154|journal=Choice Reviews Online|date=2006-09-01|issn=0009-4978|pages=44–0154-44-0154|volume=44|issue=01|doi=10.5860/choice.44-0154}}</ref> sa dán, ‘[[:en:The_Circus_Animals'_Desertion|The Circus Animals' Desertion’]],<ref name=":6" /><blockquote>“Now that my ladder's gone I must lie down where all the ladders start In the foul [[:en:Rag-and-bone_man|rag and bone]] shop of the heart.”</blockquote> Tá tionchar an nua-aoiseachais ar a shaothar le sonrú ar an tslí ar thréig sé friotal fileata gnásúil a luathshaothair ar mhaithe le teanga níos géire agus le cur chuige níos dírí chun a chuid téamaí a chur in iúl. Is teanga agus cur chuige iad seo atá le sonrú níos mó ar fhilíocht agus ar dhrámaí dá chuid le linn a lárthréimhse. Cuimsítear na himleabhair seo a leanas sa tréimhse sin: In the Seven Woods, Responsibilities agus The Green Helmet. [[Íomhá:Letter from W B Yeats to Ezra Pound July 1918.jpg|mion|120x120px|Litir go [[Ezra Pound|hEzra Pound]]|alt=]]Le linn 1929, d’fhan sé ag Thoor Ballylee den uair dheireanach, gar don Ghort i gContae na Gaillimhe (áit a raibh teach samhraidh ag Yeats ó 1919). Chaith sé an chuid is mó dá shaol ina dhiaidh sin ina chónaí thar sáile, ach mar sin féin, léasaigh sé Teach Riversdale i Ráth Fearnáin, bruachbhaile i mBaile Átha Cliath, i 1932. Scríobh sé go rafar i mblianta deiridh a shaoil agus d’fhoilsigh sé filíocht, drámaí agus prós. Sa bhliain 1938, d’fhreastail sé ar Amharclann na Mainistreach den uair dheireanach chun céad léiriú a dhráma Purgatory a fheiceáil. Foilsíodh a ''Autobiographies of William Butler Yeats'' an bhliain chéanna. [[Íomhá:Scene From Cathleen Ni Houlihan - Project Gutenberg eText 19028.jpg|clé|mion|120x120px|'Cathleen Ní Houlihan,' drama Béaloideas le Yeats]] Bhain luathfhilíocht Yeats go mór le miotaseolaíocht agus le [[béaloideas]] [[Béaloideas na hÉireann|na hÉireann]] ach ba mhó a bhain a shaothar ní ba dhéanaí le saincheisteanna nua-aoiseacha agus tháinig athrú ollmhór ar a stíl. Is féidir a shaothar a roinnt i dtrí thréimhse ghinearálta. Tá fíorthon réamh-Rafaeilíteach le sonrú ar a chuid luathdhánta. Tá siad ornáideach ar bhealach féin-chomhfhiosach agus, in amanna, de réir léirmheastóirí neamhbháúla, is dánta craptha iad. Ba dánta eipice a bhí á scríobh ag Yeats nuair a thosaigh sé ar dtús, dánta mar “The Isle of Statues” agus “The Wanderings of Oisin”. I ndiaidh dó “The Wanderings of Oisin” a chríochnú ní dhearna sé iarracht dán fada eile a chumadh. Is liricí iad a chuid luathdhánta eile ar théamaí an ghrá nó ar ábhair mhistiúla agus rúndiamhra. Le linn a lárthréimhse, thréig Yeats nádúr réamh-Rafaeilíteach a luathshaothair agus rinne sé iarracht stíl [[Landor i|Landor]] a ghlacadh chuige féin agus a bheith ag trácht ar an tsochaí go híorónta ina chuid scríbneoireachta. Dfhéadfadh léirmheastóirí a dtaitníonn saothar a lárthréimhse leo a rá gur saothar é a bhfuil rithimí lúbacha agus láidre ann, saothar a bhfuil an nua-aoiseachas le sonrú go géar air uaireanta. Ceapann léirmheastóiri eile áfach, gur dánta laga neamhshuimiúla iad na dánta seo ó thaobh cumhacht samhlaíochta de. Fuair Yeats inspreagadh samhlaíochta nua dá shaothar níos déanaí ón gcóras mistiúil a bhí sé á dhéanamh amach aige dó féin faoi thionchar an spioradáltachais. I mbealaí éagsúla, is ag filleadh ar fhís a shaothair ní ba luaithe atá Yeats san fhilíocht seo. Déantar an deighilt idir fear an chlaímh a bhfuil a intinn gafa le cúrsaí an tsaoil, agus an fear spioradálta diaganta, téama “The Wanderings of Oisin”, a mhacasamhlú in “A Dialogue Between Self and Soul”.<ref name=":4" /> [[Íomhá:Portrait de Picasso, 1908.jpg|mion|167x167px|[[Pablo Picasso]]]] Maíonn léirmheastóirí áirithe go léirítear an targhabháil ón 19ú haois go nua-aoiseachas an 20ú haois i bhfílíocht Yeats mar a léirítear i bpéintéireacht [[Pablo Picasso]]. Ceistíonn léirmheastóirí eile an raibh mórán cosúlachta idir saothar Yeats níos déanaí agus nua-aoisithe leithéidí [[Ezra Pound]] agus T.S. Eliot i ndáiríre. Mheas nua-aoisithe gur chaoineadh i leith mheath shibhialtacht na hEorpa de nádúr Eliot é an dán cáiliúil sin “The Second Coming”. Léirigh léirmheastóirí ní ba dhéanaí, áfach, gur dán é seo atá bunaithe ar theoiricí mistiúla apacailipteacha Yeats agus, dá bharr sin, go léiríonn an dán intinn atá faoi thionchar na 1890idí. Thosaigh a chnuasaigh filíochta is tábhachtaí le The Green Helmet (1910) agus Responsibilities (1914). Maidir le híomháineachas, ba ghonta agus ba chumhachtaí a d’éirigh filíocht Yeats de réir mar a chuaigh sé in aois. Tá roinnt de na híomhánna is cumhachtaí i bhfilíocht an 20ú haois sna dánta The Tower (1928), The Winding Stairs (1929), agus New Poems (1938); admhaítear i gcoitinne gurb iad na dánta in Last Poems ar na cinn is fearr a scríobh sé riamh. Bhí an-suim ag Yeats i gcúrsaí mistiúla, is é sin i gcreidiúintí Diasúnachta Hiondúigh agus i gcúrsaí diamhaire agus bhí an t-ábhar seo mar phríomhbhonn ag a chuid filíochta déanaí. Tá léirmheastóirí áirithe in amhras faoi inchreidteacht intleachtúil na filíochta seo. Chun meitifisic shaothair dhéanacha Yeats a thuiscint is gá iad a léamh i gcomhthéacs a chórais de bhunphrionsabail rúndiamhra atá in A Vision (1925). Tá an dán “The Second Coming”, dán a scríobh sé in 1920, ar an bhfoinse íomhánna is cumhachtaí faoin bhfichiú haois. == Oidhreacht == [[Íomhá:Royal-Palace-Stockholm.jpg|mion|150x150px|An Pálás Ríoga|alt=]] [[Íomhá:Sligo-Statue de Yeats devant la Bank of Ulster.JPG|mion|120x120px|Dealbh Yeats|alt=|clé]]Dealbh Yeats i m[[Sligeach|Baile Sligeach]], leis an [[Dealbhóireacht|dealbhóir]] [https://rowangillespie.net/ Rowan Gillespie] (1984). [[Tógálacht|Tógadh]] é taobh amuigh de [[:en:Ulster_Bank|Bhainc Uladh]] ag cúinne Sráid Stiabhna agus Bóthar Markievecs. Dúirt Yeats go raibh [[:en:Stockholm_Palace|An Pálás Ríoga]] i [[Stócólm|Stocólm]] cosúil le Banc Uladh i [[Sligeach]].<ref>{{Lua idirlín|url=http://atriptoireland.com/2014/07/08/sligo-w-b-yeats-statue/|teideal=Sligo: W.B. Yeats Statue|dáta=2014-07-08|language=en-US|work=A Trip to Ireland|dátarochtana=2019-02-12|archivedate=2018-05-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180503041542/http://atriptoireland.com/2014/07/08/sligo-w-b-yeats-statue/}}</ref> Trasna an [[Abhainn|abhann]], tá [[foirgneamh]] cuimhneacháin Yeats, agus tá [https://www.yeatssociety.com/ Cumann Yeats Shligigh] lonnithe ann.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Yeats's Second "Vision": Berkeley, Coleridge, and the Correspondence with Sturge Moore|url=http://dx.doi.org/10.2307/3726410|journal=The Modern Language Review|date=1981-04|issn=0026-7937|pages=273|volume=76|issue=2|doi=10.2307/3726410|author=Grosvenor E. Powell}}</ref> == Foinsí == *[[:en:Brian_Cleeve|Cleeve, Brian]] (1972). ''W. B. Yeats and the Designing of Ireland's Coinage''. New York: Dolmen Press. [[:en:International_Standard_Book_Number|ISBN]] [https://en.wikipedia.org/wiki/Special:BookSources?isbn=0-85105-221-5 0-85105-221-5] * Doody, Noreen (2018). The Influence of Oscar Wilde on W. B. Yeats: "An Echo of Someone Else's Music". Palgrave Macmillan. [[:en:International_Standard_Book_Number|ISBN]] [[:en:Special:BookSources/978-3-319-89547-5|978-3-319-89547-5.]] *[[:en:Richard_Ellmann|Ellmann, Richard]] (1948). ''Yeats: The Man and the Masks''. New York: Macmillan. *[[:en:R._F._Foster_(historian)|Foster, R. F.]] (1997). [https://books.google.co.uk/books?id=FThRtAEACAAJ ''W. B. Yeats: A Life, Vol. I: The Apprentice Mage''.] Oxford University Press. [[:en:International_Standard_Book_Number|ISBN]] [[:en:Special:BookSources/0-19-288085-3|0-19-288085-3]] *[[:en:R._F._Foster_(historian)|Foster, R. F.]] (2003). ''[https://books.google.co.uk/books?id=NsDu2yMAADsC W. B. Yeats: A Life, Vol. II: The Arch-Poet] 1915–1939''. Oxford University Press. [[:en:International_Standard_Book_Number|ISBN]] [[:en:Special:BookSources/0-19-818465-4|0-19-818465-4]] *[[:en:Joseph_Maunsel_Hone|Hone, Joseph]] (1943). ''W. B. Yeats, 1865–1939''. New York: Macmillan Publishers. [[:en:OCLC|OCLC]] [https://www.worldcat.org/title/wb-yeats-1865-1939/oclc/35607726 35607726] * J[[:en:Anthony_J._Jordan|ordan Anthony J]]. (1997). ''Willie Yeats & The Gonne-MacBrides''. Westport Books [[:en:International_Standard_Book_Number|ISBN]] [[:en:Special:BookSources/0-9524447-1-2|0-9524447-1-2]] *[[:en:Anthony_J._Jordan|Jordan, Anthony J]]. (2000). ''The Yeats Gonne MacBride Triangle''. Westport Books [[:en:International_Standard_Book_Number|ISBN]] [[:en:Special:BookSources/0-9524447-4-7|0-9524447-4-7]] *[[:en:Anthony_J._Jordan|Jordan, Anthony J]]. (2003). ''W. B. Yeats: Vain, Glorious, Lout – A Maker of Modern Ireland''. Westport Books. [[:en:International_Standard_Book_Number|ISBN]] [[:en:Special:BookSources/0-9524447-2-0|0-9524447-2-0]] *[[:en:Anthony_J._Jordan|Jordan, Anthony J]]. (2013). ''Arthur Griffith with James Joyce & WB Yeats – Liberating Ireland'' Westport Books. [[:en:International_Standard_Book_Number|ISBN]] [[:en:Special:BookSources/978-0-9576229-0-6|978-0-9576229-0-6]]. *[[:en:Michael_O'Neill_(academic)|O'Neill, Michael]] (2003). Routledge Literary Sourcebook on the Poems of W. B. Yeats. Routledge. [[:en:International_Standard_Book_Number|ISBN]] 0-415-23475-1. * Ryan, Philip B. (1998). ''The Lost Theatres of Dublin''. Wiltshire: The Badger Press. [[:en:International_Standard_Book_Number|ISBN]] [[:en:Special:BookSources/0-9526076-1-1|0-9526076-1-1]] * Yeats, W. B. (1994). The Collected Poems of W. B. Yeats. Wordsworth Poetry Library. [[:en:International_Standard_Book_Number|ISBN]] [[:en:Special:BookSources/1-85326-454-7|1-85326-454-7.]] == Léitheoireacht == * Igoe, Vivien (1994). ''A Literary Guide to Dublin''. Methuen Publishing. [[:en:International_Standard_Book_Number|ISBN]] [[:en:Special:BookSources/0-413-69120-9|0-413-69120-9]] *[[:en:James_Longenbach|Longenbach, James]] (1988). ''Stone Cottage: Pound, Yeats, and Modernism''. Oxford University Press. I[[:en:International_Standard_Book_Number|SBN]] [[:en:Special:BookSources/0-19-506662-6|0-19-506662-6]] * Yeats, W. B. (1900). "[http://www.yeatsvision.com/Shelley.html The Philosophy of Shelley's Poetry]", in ''Essays and Introductions'', 1961. New York: Macmillan Publishers. [[:en:OCLC|OCLC]] [https://www.worldcat.org/title/essays-and-introductions/oclc/362823 362823] == Naisc Sheachtracha == *[[Íomhá:Commons-logo.svg|22x22px|Commons-logo]] Meáin a bhaineann le [[c:Category:William_Butler_Yeats|William Butler Yeats]] ag Wikimedia Commons *[[Íomhá:Wikisource-logo.svg|17x17px|Wikisource-logo]] Obair atá scríofa ag nó faoi [[wikisource:Author:William_Butler_Yeats|William Butler Yeats]] ag Wikisource * Taispeántas [http://www.nli.ie/yeats/ Leabharlann Náisiúnta na hÉireann, ''Yeats: The Life and Works of William Butler Yeats''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070203220551/http://www.nli.ie/yeats/ |date=2007-02-03 }} *[http://www.gutenberg.org/ebooks/authors/search/?query=Yeats,+W.+B.+(William+Butler) Saothar le W. B. Yeats] ag [[:en:Project_Gutenberg|Project Gutenberg]] *[https://www.poets.org/poetsorg/poet/w-b-yeats William Butler Yeats: Próifíl agus Dánta ag Poets.org] *[https://archives.lib.siu.edu/index.php?p=core%2Fsearch&q=%22William+Butler+Yeats%22&content=1 Comhfhreagras Yeats' agus taifid chartlainne eile] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160818132544/http://archives.lib.siu.edu/index.php?p=core%2Fsearch&q=%22William+Butler+Yeats%22&content=1 |date=2016-08-18 }} ag Southern Illinois University Carbondale, Special Collections Research Center *[http://www.agsm.edu.au/bobm/Stanford/ Taifeadtaí de 24 léacht] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160827214858/http://www.agsm.edu.au/bobm/Stanford/ |date=2016-08-27 }} a thug [Donald https://en.wikipedia.org/wiki/Donald Davie Donald Davie] ag Stanford i 1975 faoi W. B. Yeats *[https://bc-primo.hosted.exlibrisgroup.com/primo-explore/fulldisplay?docid=ALMA-BC21323260060001021&context=L&vid=bclib_new&search_scope=lib_BURNS&tab=bcl_only&lang=en_US Bailiúchán Boston College de pháipéir teaghlaigh Yeats] ag John J. Burns Library, [[:en:Boston_College|Boston College]] *[https://www.bbc.co.uk/programmes/p00548b3 Yeats and Mysticism], BBC Raidió 4 plé le Roy Foster, Warwick Gould agus Brenda Maddox (''In Our Time'', 31 January 2002) *[https://www.bbc.co.uk/programmes/b009twvd Yeats and Irish Politics], BBC Raidió 4 plé le Roy Foster, Fran Brearton & Warwick Gould (''In Our Time'', Apr. 17, 2008) == Saothar == === Filíocht === * 1886 - Mosada *1889 - The Wanderings of Oisin and Other Poems * 1891 - John Sherman and Dhoya * 1892 - The Countess Kathleen and Various Legends and Lyrics * 1894 - The Land of Heart's Desire * 1895 - Poems *[[Íomhá:Grave of W. B. Yeats; Drumecliff, Co Sligo.jpg|mion|Drumcliff, Sligeach]]1897 - The Secret Rose * 1899 - The Wind Among the Reeds * 1900 - The Shadowy Waters * 1902 - Cathleen Ní Houlihan * 1903 - In the Seven Woods * 1910 - The Green Helmet and Other Poems * 1912 - The Cutting of an Agate * 1913 - Poems Written in Discouragement * 1914 - Responsibilities * 1917 - The Wild Swans at Coole * 1921 - Michael Robartes and the Dancer * 1921 - Four Plays for Dancers * 1924 - The Cat and the Moon * 1927 - October Blast * 1928 - The Tower * 1929 - The Winding Stair * 1933 - The Winding Stair and Other Poems * 1934 - Collected Plays * 1935 - A Full Moon in March * 1938 - New Poems [[Íomhá:William_Butler_Yeats_by_John_Butler_Yeats_1900.jpg|200px|thumb|Portráid de W. B. Yeats ón bhliain 1900 (pictiúr lena dheartháir, [[John Butler Yeats]])]] === Saothair eile === * 1888 - Fairy and Folk Tales of the Irish Peasantry * 1891 - Representative Irish Tales * 1892 - Irish Faerie Tales * 1893 - The Celtic Twilight * 1907 - Discoveries * 1903 - Ideas of Good and Evil * 1916 - Reveries Over Childhood and Youth * 1918 - Per Amica Silentia Lunae * 1921 - Four Years * 1925 - A Vision * 1926 - Estrangement * 1926 - Autobiographies <br /> == Tagairtí == {{Reflist}} {{Navbox | name = W. B. Yeats | state = {{{state|expanded}}} | title = [[W. B. Yeats]] | listclass = hlist | group1 = Dánta | list1= {{navbox|subgroup | group1 = Imleabhra | list1 = *''[[The Wanderings of Oisin and Other Poems]]'' (1889) *''[[The Countess Kathleen and Various Legends and Lyrics]]'' (1892) *''[[In the Seven Woods]]'' (1903) *''[[Responsibilities and Other Poems]]'' (1916) *''[[The Wild Swans at Coole]]'' (1919) *''[[Michael Robartes and the Dancer]]'' (1921) *''[[The Tower (book)|The Tower]]'' (1928) *''[[The Winding Stair and Other Poems]]'' (1933) | group2 = Dánta | list2 = *"[[Aedh Wishes for the Cloths of Heaven]]" *"[[An Irish Airman Foresees His Death]]" *"[[Adam's Curse (poem)|Adam's Curse]]" *"[[Blood and the Moon]]" *"[[The Circus Animals' Desertion]]" *"[[Down by the Salley Gardens]]" *"[[A Drunken Man's Praise of Sobriety]]" *"[[Easter, 1916]]" *"[[Ego Dominus Tuus]]" *"[[In Memory of Eva Gore-Booth and Con Markiewicz]]" *"[[Lake Isle of Innisfree]]" *"[[On being asked for a War Poem]]" *"[[Politics (poem)|Politics]]" *"[[A Prayer for My Daughter]]" *"[[Remorse for Intemperate Speech]]" *"[[The Rose of Battle]]" *"[[The Rose Tree (poem)|The Rose-Tree]]" *"[[Sailing to Byzantium]]" *"[[September 1913]]" *"[[Song of the Old Mother]]" *"[[The Fiddler of Dooney]]" *"[[The Gift of Harun Al-Raschid]]" *"[[The Scholars (poem)|The Scholars]]" *"[[The Second Coming (poem)|The Second Coming]]" *"[[The Song of the Happy Shepherd]]" *"[[The Stolen Child]]" *"[[Swift's Epitaph]]" *"[[To the Rose upon the Rood of Time]]" *"[[The Tower (poem)|The Tower]]" *"[[Under Ben Bulben]] *"[[The Wanderings of Oisin]]" *"[[The Wild Swans at Coole (poem)|The Wild Swans at Coole]]" }} | group2 = Dramaíocht | list2= *''[[Mosada]]'' (1886) *''[[The Land of Heart's Desire]]'' (1894) *''[[Diarmuid and Grania]]'' (1901) *''[[Cathleen ni Houlihan]]'' (1902) *''[[On Baile's Strand]]'' (1903) *''[[The Countess Cathleen]]'' (1911) *''[[At the Hawk's Well]]'' (1916) *''[[The Resurrection (play)|The Resurrection]]'' (1927) *''[[Purgatory (drama)|Purgatory]]'' (1938) | group3 = Dánta | list3= | group5 = Obair eile | list5= *''[[A Vision]]'' (1925) * "[[The Curse of the Fires and of the Shadows]]" *''[[Oxford Book of Modern Verse 1892–1935]]'' (editor) | group6 = Daoine | list6= *[[John Butler Yeats]] (father) *[[Susan Pollexfen]] (mother) *[[Jack Butler Yeats]] (brother) *[[Elizabeth Yeats]] (sister) *[[Lily Yeats]] (sister) *[[Maud Gonne]] (lover) *[[Georgie Hyde-Lees]] (wife) *[[Anne Yeats]] (daughter) *[[Michael Yeats]] (son) | group7 = Gaolmhar | list7= *[[W. B. Yeats bibliography]] *[[Rhymers' Club]] *[[Dun Emer Press]] **[[Cuala Press]] *''[[An Appointment with Mr Yeats]]'' *"[[Troy (song)|Troy]]" *[[Thoor Ballylee]] *[[Samhain (magazine)|''Samhain'' magazine]] }}<noinclude> {{DEFAULTSORT:Yeats, W. B.}} [[Category:Irish writer navigational boxes]] [[Category:Dramatist and playwright navigational boxes]] [[Category:Poet navigational boxes]] </noinclude> <br /> {{Navbox | name = Dánta Éireannacha | title = [[Dánta Éireannacha]] | listclass = hlist | state = {{{state|}}} | group1 = Topaicí | list1 = *[[Irish poetry]] *[[Ollamh Érenn|Chief Ollam of Ireland]] *[[Irish bardic poetry]] *[[Irish Literary Revival]] *[[Dindsenchas|Metrical Dindshenchas]] *[[Contention of the bards]] *[[Aisling]] *[[Weaver Poets]] *''[[An Gúm]]'' *[[Kildare Poems]] *[[Táin Bó Cúailnge]] | group2 = Filí | list2 = {{Navbox|subgroup | group1 = Bardach | list1 = *[[Mael Ísu Ua Brolcháin]] *[[Muircheartach Ó Cobhthaigh]] *[[Gilla Mo Dutu Úa Caiside]] *[[Baothghalach Mór Mac Aodhagáin]] *[[Giolla Brighde Mac Con Midhe]] *[[Gofraidh Fionn Ó Dálaigh]] *[[Flann mac Lonáin]] *[[Donnchadh Mór Ó Dálaigh]] *[[Lochlann Óg Ó Dálaigh]] *[[Fear Flaith Ó Gnímh]] *[[Mathghamhain Ó hIfearnáin]] *[[Cormac Mac Con Midhe]] *[[Eoghan Carrach Ó Siadhail]] *[[Fear Feasa Ó'n Cháinte]] *[[Tadhg Olltach Ó an Cháinte]] *[[Eochaidh Ó hÉoghusa]] *[[Proinsias Ó Doibhlin]] *[[Tarlach Rua Mac Dónaill]] *[[Gilla Cómáin mac Gilla Samthainde]] *[[Tadhg Dall Ó hÚigínn]] *[[Niníne Éces]] *[[Colmán of Cloyne]] *[[Cináed ua hArtacáin]] *[[Muireadhach Albanach Ó Dálaigh]] *[[Cearbhall Óg Ó Dálaigh]] *[[Máeleoin Bódur Ó Maolconaire]] *[[Diarmaid Mac an Bhaird]] *[[Cú Choigcríche Ó Cléirigh]] *[[Dallán Forgaill]] *[[Óengus of Tallaght]] *[[Sedulius Scottus]] *[[Dungal of Bobbio|Saint Dungal]] *[[Maol Sheachluinn na n-Uirsgéal Ó hÚigínn]] *[[Philip Ó Duibhgeannain]] | group2 = 15ú/16ú hAois | list2 = *[[Tomás Ó Cobhthaigh]] | group3 = 17ú hAois | list3 = *[[Dáibhí Ó Bruadair]] *[[Piaras Feiritéar]] *[[Aogán Ó Rathaille]] | group4 = 18ú hAois | list4 = *[[Aogán Ó Rathaille]] *[[Brian Merriman]] *[[Jonathan Swift]] *[[Oliver Goldsmith]] *[[John Hewitt (poet)|John Hewitt]] | group5 = 19ú hAois | list5 = *[[Thomas Moore]] *[[Charles Gavan Duffy]] *[[James Clarence Mangan]] *[[Samuel Ferguson]] *[[William Allingham]] *[[Douglas Hyde]] *[[James Henry (poet)|James Henry]] *[[Antoine Ó Raifteiri]] *[[Aeneas Coffey]] *[[Robert Dwyer Joyce]] *[[Thomas Davis (Young Irelander)|Thomas Davis]] *[[Jane Wilde|Speranza]] *[[Katharine Tynan]] *[[Oscar Wilde]] | group6 = 20ú hAois | list6 = *[[James Joyce]] *[[Patrick Pearse]] *[[Joseph Plunkett]] *[[Thomas MacDonagh]] *[[Francis Ledwidge]] *[[Padraic Colum]] *[[F. R. Higgins]] *[[Austin Clarke (poet)|Austin Clarke]] *[[Samuel Beckett]] *[[Brian Coffey]] *[[Denis Devlin]] *[[Thomas MacGreevy]] *[[Blanaid Salkeld]] *[[Mary Devenport O'Neill]] *[[Patrick Kavanagh]] *[[John Hewitt (poet)|John Hewitt]] *[[Louis MacNeice]] *[[Máirtín Ó Direáin]] *[[Seán Ó Ríordáin]] *[[Máire Mhac an tSaoi]] *[[Michael Hartnett]] *[[Gabriel Rosenstock]] *[[Nuala Ní Dhomhnaill]] *[[Micheál Mac Liammóir]] *[[Robert Greacen]] *[[Roy McFadden]] *[[Padraic Fiacc]] *[[John Montague (poet)|John Montague]] *[[Michael Longley]] *[[Derek Mahon]] *[[Seamus Heaney]] *[[Paul Muldoon]] *[[Thomas Kinsella]] *[[Michael Smith (poet)|Michael Smith]] *[[Trevor Joyce]] *[[Geoffrey Squires]] *[[Augustus Young]] *[[Randolph Healy]] *[[John Jordan (poet)|John Jordan]] *[[Paul Durcan]] *[[Basil Payne]] *[[Eoghan Ó Tuairisc]] *[[Patrick Galvin]] *[[Cathal Ó Searcaigh]] *[[Bobby Sands]] *[[Rita Ann Higgins]] *[[Eavan Boland]] *[[Eiléan Ní Chuilleanáin]] *[[Medbh McGuckian]] *[[Paula Meehan]] *[[Dennis O'Driscoll]] *[[Seán Dunne (poet)|Seán Dunne]] *[[Anthony Cronin]] *[[W. F. Marshall]] *[[W. B. Yeats]] | group7 = 21ú hAois | list7 = *[[Thomas McCarthy (poet)|Thomas McCarthy]] *[[John Ennis (poet)|John Ennis]] *[[Pat Boran]] *[[Mairéad Byrne]] *[[Ciaran Carson|Ciarán Carson]] *[[Patrick Chapman]] *[[Harry Clifton]] *[[Tony Curtis (Irish poet)|Tony Curtis]] *[[Pádraig J. Daly]] *[[Gerald Dawe]] *[[Greg Delanty]] *[[Eamon Grennan]] *[[Vona Groarke]] *[[Seamus Heaney]] *[[Pat Ingoldsby]] *[[Brendan Kennelly]] *[[Hugh McFadden (poet)|Hugh McFadden]] *[[Sinéad Morrissey]] *[[Gerry Murphy (poet)|Gerry Murphy]] *[[Bernard O'Donoghue]] *[[Conor O'Callaghan]] *[[Caitriona O'Reilly]] *[[Justin Quinn]] *[[Maurice Riordan]] *[[Maurice Scully]] *[[William Wall (writer)|William Wall]] *[[Catherine Walsh (poet)|Catherine Walsh]] }} | group3 = Dánta | list3 = {{Navbox|subgroup | group1 = Duanaireachtaí | list1 = *''[[Faber Book of Irish Verse]]'' | group2 = Eipiciúil | list2 = *''[[The Wanderings of Oisin]]'' | group3 = Bardach | list3 = *[[Timna Cathaír Máir Caithréim Cellaig]] *[[Le dís cuirthear clú Laighean]] *[[Is acher in gaíth in-nocht...]] *[[Is trúag in ces i mbiam]] *[[Sen dollotar Ulaid ...]] *[[Sorrow is the worst thing in life ...]] *[[An Díbirt go Connachta]] *[[Foraire Uladh ar Aodh]] *[[A aonmhic Dé do céasadh thrínn]] *[[A theachtaire tig ón Róimh]] *[[An sluagh sidhe so i nEamhuin?]] *[[Cóir Connacht ar chath Laighean]] *[[Dia libh a laochruidh Gaoidhiol]] *[[Pangur Bán]] *[[Liamuin]] *[[Buile Shuibhne]] *''[[The Prophecy of Berchán]]'' *[[Bean Torrach, fa Tuar Broide]] | group4 = 18ú hAois | list4 = *''[[The Traveller (poem)|The Traveller]]'' *''[[Suantraí dá Mhac Tabhartha]]'' *''[[Mná na hÉireann]]'' | group5 = 19ú hAois | list5 = *''[[Tone's Grave]]'' *[[The Wind That Shakes the Barley]] | group6 = Comhaimseartha | list6 = *''[[Love Songs of Connacht]]'' *[[Hi Uncle Sam]] *''[[Meeting The British]]'' *''[[Horse Latitudes (poetry collection)|Horse Latitudes]]'' *''[[Sweeney Astray]]'' *''[[Prayer Before Birth]]'' *''[[D-Day (poem)|D-Day]]'' }} | group4 = Eagraíochtaí | list4 = *[[Poetry Ireland]] | group5 = Foilseacháin | list5 = *''[[Poetry Ireland Review]]'' *''[[The Lace Curtain]]'' | group6 = Imeachtaí | list6 = *[[SoundEye Festival]] | below = }}<noinclude> [[Category:Ireland templates]] [[Category:Poetry navigational boxes]] </noinclude> {{navbox | name = Duais Nobel na Litríochta | title = [[Liosta de na Filí Cúirte Nobel na Litríochta|Laureates]] den [[Nobel Prize in Literature]] | state = {{{state<includeonly>|autocollapse</includeonly>}}} | bodyclass = hlist | group1 = 1901–1925 | list1 = * [[Sully Prudhomme]] * [[Theodor Mommsen]] * [[Bjørnstjerne Bjørnson]] * [[Frédéric Mistral]] / [[José Echegaray]] * [[Henryk Sienkiewicz]] * [[Giosuè Carducci]] * [[Rudyard Kipling]] * [[Rudolf Christoph Eucken|Rudolf Eucken]] * [[Selma Lagerlöf]] * [[Paul Heyse]] * [[Maurice Maeterlinck]] * [[Gerhart Hauptmann]] * [[Rabindranath Tagore]] * * [[Romain Rolland]] * [[Verner von Heidenstam]] * [[Karl Adolph Gjellerup|Karl Gjellerup]] / [[Henrik Pontoppidan]] * * [[Carl Spitteler]] * [[Knut Hamsun]] * [[Anatole France]] * [[Jacinto Benavente]] * [[W. B. Yeats]] * [[Władysław Reymont]] * [[George Bernard Shaw]] | group2 = 1926–1950 | list2 = * [[Grazia Deledda]] * [[Henri Bergson]] * [[Sigrid Undset]] * [[Thomas Mann]] * [[Sinclair Lewis]] * [[Erik Axel Karlfeldt]] * [[John Galsworthy]] * [[Ivan Bunin]] * [[Luigi Pirandello]] * * [[Eugene O'Neill]] * [[Roger Martin du Gard]] * [[Pearl S. Buck]] * [[Frans Eemil Sillanpää]] * * * * * [[Johannes V. Jensen]] * [[Gabriela Mistral]] * [[Hermann Hesse]] * [[André Gide]] * [[T. S. Eliot]] * [[William Faulkner]] * | group3 = 1951–1975 | list3 = * [[Pär Lagerkvist]] * [[François Mauriac]] * [[Winston Churchill]] * [[Ernest Hemingway]] * [[Halldór Laxness]] * [[Juan Ramón Jiménez]] * [[Albert Camus]] * [[Boris Pasternak]] * [[Salvatore Quasimodo]] * [[Saint-John Perse]] * [[Ivo Andrić]] * [[John Steinbeck]] * [[Giorgos Seferis]] * ''[[Jean-Paul Sartre]] (dhiúltaigh dámhachtain)'' * [[Mikhail Sholokhov]] * [[Shmuel Yosef Agnon]] / [[Nelly Sachs]] * [[Miguel Ángel Asturias]] * [[Yasunari Kawabata]] * [[Samuel Beckett]] * [[Aleksandr Solzhenitsyn]] * [[Pablo Neruda]] * [[Heinrich Böll]] * [[Patrick White]] * [[Eyvind Johnson]] / [[Harry Martinson]] * [[Eugenio Montale]] | group4 = 1976–2000 | list4 = * [[Saul Bellow]] * [[Vicente Aleixandre]] * [[Isaac Bashevis Singer]] * [[Odysseas Elytis]] * [[Czesław Miłosz]] * [[Elias Canetti]] * [[Gabriel García Márquez]] * [[William Golding]] * [[Jaroslav Seifert]] * [[Claude Simon]] * [[Wole Soyinka]] * [[Joseph Brodsky]] * [[Naguib Mahfouz]] * [[Camilo José Cela]] * [[Octavio Paz]] * [[Nadine Gordimer]] * [[Derek Walcott]] * [[Toni Morrison]] * [[Kenzaburō Ōe]] * [[Seamus Heaney]] * [[Wisława Szymborska]] * [[Dario Fo]] * [[José Saramago]] * [[Günter Grass]] * [[Gao Xingjian]] | group5 = 2001–i láthair | list5 = * [[V. S. Naipaul]] * [[Imre Kertész]] * [[J. M. Coetzee]] * [[Elfriede Jelinek]] * [[Harold Pinter]] * [[Orhan Pamuk]] * [[Doris Lessing]] * [[J. M. G. Le Clézio]] * [[Herta Müller]] * [[Mario Vargas Llosa]] * [[Tomas Tranströmer]] * [[Mo Yan]] * [[Alice Munro]] * [[Patrick Modiano]] * [[Svetlana Alexievich]] * [[Bob Dylan]] * [[Kazuo Ishiguro]] * {{color|darkgrey|{{smaller|2018}}}} }}<noinclude> [[Catagóir:Nobel Prize templates|Literature]] [[Catagóir:Nobel Prize in Literature|*]] [[Category:Literature award navigational boxes]] </noinclude> <br />{{Navbox |name = Baill den Seanad 1925 |state = <includeonly>{{{state|collapsed}}}</includeonly> |title = <small>&laquo; ''[[Template:Members of the 1922 Seanad|1922 Seanad]]'' &laquo;</small> &nbsp; <span style="padding:0 4.5em">[[Baill den Seanad 1925|Baill de Seanad Éireann 1925]] (1925–28)</span> <small>&raquo; ''[[Template:Members of the 1928 Seanad|1928 Seanad]]'' &raquo;</small> |bodyclass = hlist |above = * '''[[Cathaoirleach]]''' [[James Campbell, 1st Baron Glenavy|Lord Glenavy]] (Ind) * '''[[Ceannaire an tSeanaid]]''' name (party) |group1 = Tofa i 1925 |list1 = {{Navbox|subgroup |groupwidth = 6em| groupstyle = font-weight:normal; |group1 = 6 bliana |list1 = * [[John Counihan]] (CnaG) |group2 = 9 mbliana |list2 = * [[Thomas Westropp Bennett]] (CnaG) * [[Edward Coey Bigger|Sir Edward Coey Bigger]] (Ind) * [[Francis McGuinness]] (CnaG) |group3 = 12 bliana |list3 = * [[Henry Barniville]] (CnaG) * [[Sir Edward Bellingham, 5th Baronet|Sir Edward Bellingham]] (Ind) * [[William Cummins (politician)|William Cummins]] (Lab) * [[James Dillon (Irish senator)|James Dillon]] (FP) * [[Michael Fanning (politician)|Michael Fanning]] (CnaG) * [[Thomas Foran]] (Lab) * [[William Bernard Hickie|Sir William Bernard Hickie]] (Ind) * [[Cornelius Kennedy]] (CnaG) * [[Thomas Linehan]] (FP) * [[Joseph O'Connor (Irish politician)|Joseph O'Connor]] (CnaG) * [[J. T. O'Farrell]] (Lab) * [[Michael F. O'Hanlon]] (FP) * [[Stephen O'Mara (senator)|Stephen O'Mara]] (CnaG) * [[James Parkinson (Irish politician)|James Parkinson]] (CnaG) * [[Thomas Toal]] (CnaG) }} |group2 = Tofa i 1922 |list2 = {{Navbox|subgroup |groupwidth = 6em| groupstyle = font-weight:normal; |group1 = 9 mbliana |list1 = * [[William Barrington (Irish politician)|William Barrington]] (Ind) * [[Eileen Costello]] (Ind) * [[James G. Douglas]] (Ind) * [[Michael Duffy (Irish politician)|Michael Duffy]] (Lab) * [[Thomas Farren]] (Lab) * [[Alice Stopford Green]] (Ind) * [[John Griffith (engineer)|Sir John Griffith]] (Ind) * [[Patrick W. Kenny]] (CnaG) * [[James J. MacKean]] (CnaG) * [[John MacLoughlin]] (Ind) * [[William Molloy (Irish politician)|William Molloy]] (Ind) * [[Maurice George Moore]] (Ind) * [[Brian O'Rourke (politician)|Brian O'Rourke]] (CnaG) * [[William O'Sullivan (politician)|William O'Sullivan]] (CnaG) }} |group3 = Ainmnithe ag an [[President of the Executive Council of the Irish Free State|Uachtarán]] i 1922 |list3 = {{Navbox|subgroup |groupwidth = 6em| groupstyle = font-weight:normal; |group1 = 6 bliana |list1 = * [[John Philip Bagwell]] (Ind) * [[Henry Givens Burgess]] (Ind) * [[James Campbell, 1st Baron Glenavy|Lord Glenavy]] (Ind) * [[Nugent Everard|Sir Nugent Everard]] (Ind) * [[Edmund W. Eyre]] (Ind) * [[Oliver St. John Gogarty]] (CnaG) * [[James Perry Goodbody]] (Ind) * [[Henry Greer (politician)|Henry Greer]] (Ind) * [[Benjamin Haughton]] (Ind) * [[Ralph Howard, 7th Earl of Wicklow|Earl of Wicklow]] (Ind) * [[Arthur Jackson (Irish politician)|Arthur Jackson]] (Ind) * [[Andrew Jameson (politician)|Andrew Jameson]] (Ind) * [[Bryan Mahon|Sir Bryan Mahon]] (Ind) * [[Geoffrey Taylour, 4th Marquess of Headfort|Marquess of Headfort]] (Ind) * [[W. B. Yeats]] (Ind) |group2 = 12 bliana |list2 = * [[Dermot Bourke, 7th Earl of Mayo|Earl of Mayo]] (Ind) * [[Ellen Cuffe, Countess of Desart|Countess of Desart]] (Ind) * [[James Charles Dowdall]] (Ind) * [[Sir Thomas Esmonde, 11th Baronet|Sir Thomas Esmonde]] (Ind) * [[Martin Fitzgerald (politician)|Martin Fitzgerald]] (Ind) * [[Bernard Forbes, 8th Earl of Granard|Earl of Granard]] (Ind) * [[Henry Guinness]] (Ind) * [[Sir John Keane, 5th Baronet|Sir John Keane]] (Ind) * [[James Moran (Irish politician)|James Moran]] (Ind) * [[Henry Petty-Fitzmaurice, 6th Marquess of Lansdowne|Earl of Kerry]] (Ind) * [[Windham Wyndham-Quin, 4th Earl of Dunraven and Mount-Earl|Earl of Dunraven and Mount-Earl]] (Ind) * [[Jennie Wyse Power]] (Ind) }} |group4 = Tofa nó ceaptha ina dhiaidh sin |list4 = * '''Fea. 1926''' [[Samuel Lombard Brown]] (Ind) * '''Ean. 1927''' [[P. J. Brady]] (Ind) * '''Mar. 1927''' [[Patrick Hooper]] (Ind) * '''Mar. 1928''' [[Walter Nugent|Sir Walter Nugent]] (Ind) |below = * CnaG: [[Cumann na nGaedheal]] * FP: [[Farmers' Party (Ireland)|Farmers' Party]] * Lab: [[Labour Party (Ireland)|Labour Party]] * Ind: [[Independent politician|Independent]] }}<noinclude> [[Catagóir:Seanad Éireann navigational boxes|01925]] </noinclude> <br /> {{Navbox |name = Baill den Seanad 1922 |state = <includeonly>{{{state|collapsed}}}</includeonly> |title = <span style="visibility:hidden"><small>&laquo; ''[[Template:Members of the 1922 Seanad|1922 Seanad]]'' &laquo;</small> &nbsp;</span><span style="padding:0 4.5em">[[Members of the 1922 Seanad|Baill de Seanad Éireann 1922]] (1922–25)</span> <small>&raquo; ''[[Template:Members of the 1925 Seanad|1925 Seanad]]'' &raquo;</small> |bodyclass = hlist |above = * '''[[Cathaoirleach]]''' [[James Campbell, 1st Baron Glenavy|Lord Glenavy]] (Ind) * '''[[Ceannaire an tSeanaid]]''' name (party) |group1 = Tofa i 1922 |list1 = {{Navbox|subgroup |groupwidth = 6em| groupstyle = font-weight:normal; |group1 = 3 bliana |list1 = * [[Henry Barniville]] (CnaG) * [[Thomas Westropp Bennett]] (CnaG) * [[Richard A. Butler]] (Ind) * [[John Counihan]] (Ind) * [[Peter de Loughry]] (CnaG) * [[Cornelius Irwin]] (CnaG) * [[Thomas Linehan]] (FP) * [[Joseph Clayton Love]] (CnaG) * [[Edward MacEvoy]] (CnaG) * [[Edward MacLysaght]] (Ind) * [[Eamonn Mansfield]] (Ind) * [[George Nesbitt (Irish politician)|George Nesbitt]] (Ind) * [[Michael O'Dea]] (CnaG) * [[J. T. O'Farrell]] (Lab) * [[James Parkinson (Irish politician)|James Parkinson]] (CnaG) |group2 = 9 mbliana |list2 = * [[William Barrington (Irish politician)|William Barrington]] (Ind) * [[Eileen Costello]] (Ind) * [[James G. Douglas]] (Ind) * [[Michael Duffy (Irish politician)|Michael Duffy]] (Lab) * [[Thomas Farren]] (Lab) * [[Alice Stopford Green]] (Ind) * [[John Griffith (engineer)|Sir John Griffith]] (Ind) * [[Patrick W. Kenny]] (CnaG) * [[James J. MacKean]] (CnaG) * [[John MacLoughlin]] (Ind) * [[Thomas MacPartlin]] (Lab) * [[William Molloy (Irish politician)|William Molloy]] (Ind) * [[Maurice George Moore]] (Ind) * [[Brian O'Rourke (politician)|Brian O'Rourke]] (CnaG) * [[William O'Sullivan (politician)|William O'Sullivan]] (CnaG) }} |group2 = Ainmnithe ag an [[President of the Executive Council of the Irish Free State|Uachtarán]] |list2 = {{Navbox|subgroup |groupwidth = 6em| groupstyle = font-weight:normal; |group1 = 6 bliana |list1 = * [[John Philip Bagwell]] (Ind) * [[Henry Givens Burgess]] (Ind) * [[James Campbell, 1st Baron Glenavy|Lord Glenavy]] (Ind) * [[Nugent Everard|Sir Nugent Everard]] (Ind) * [[Edmund W. Eyre]] (Ind) * [[Oliver St. John Gogarty]] (CnaG) * [[James Perry Goodbody]] (Ind) * [[Henry Greer (politician)|Henry Greer]] (Ind) * [[Benjamin Haughton]] (Ind) * [[Ralph Howard, 7th Earl of Wicklow|Earl of Wicklow]] (Ind) * [[Arthur Jackson (Irish politician)|Arthur Jackson]] (Ind) * [[Andrew Jameson (politician)|Andrew Jameson]] (Ind) * [[Bryan Mahon|Sir Bryan Mahon]] (Ind) * [[Geoffrey Taylour, 4th Marquess of Headfort|Marquess of Headfort]] (Ind) * [[W. B. Yeats]] (Ind) |group2 = 12 bliana |list2 = * [[Dermot Bourke, 7th Earl of Mayo|Earl of Mayo]] (Ind) * [[Ellen Cuffe, Countess of Desart|Countess of Desart]] (Ind) * [[James Charles Dowdall]] (Ind) * [[Sir Thomas Esmonde, 11th Baronet|Sir Thomas Esmonde]] (Ind) * [[Martin Fitzgerald (politician)|Martin Fitzgerald]] (Ind) * [[Bernard Forbes, 8th Earl of Granard|Earl of Granard]] (Ind) * [[Henry Guinness]] (Ind) * [[Sir John Keane, 5th Baronet|Sir John Keane]] (Ind) * [[James Moran (Irish politician)|James Moran]] (Ind) * [[Henry Petty-Fitzmaurice, 6th Marquess of Lansdowne|Earl of Kerry]] (Ind) * [[Horace Plunkett|Sir Horace Plunkett]] (Ind) * [[Hutcheson Poë|Sir Hutcheson Poë]] (Ind) * [[George Sigerson]] (Ind) * [[Windham Wyndham-Quin, 4th Earl of Dunraven and Mount-Earl|Earl of Dunraven and Mount-Earl]] (Ind) * [[Jennie Wyse Power]] (Ind) }} |group3 = Tofa nó ceaptha ina dhiaidh sin |list3 = * '''Fea. 1923''' [[William Cummins (politician)|William Cummins]] (Lab) * '''Sam. 1923''' [[Thomas Foran]] (Lab) * '''Nol. 1923''' [[Samuel Lombard Brown]] (Ind) * '''1925''' [[Douglas Hyde]] (Ind) * [[John O'Neill (Irish senator)|John O'Neill]] (CnaG) |below = * CnaG: [[Cumann na nGaedheal]] * FP: [[Farmers' Party (Ireland)|Farmers' Party]] * Lab: [[Labour Party (Ireland)|Labour Party]] * Ind: [[Independent politician|Independent]] }}<noinclude> <br /> [[Catagóir:Seanad Éireann navigational boxes| 1922]] </noinclude> * * * * * * {{DEFAULTSORT:Yeats, W. B.}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1865]] [[Catagóir:Básanna i 1939]] [[Catagóir:Baill de BPÉ]] [[Catagóir:Baill Eaglais na hÉireann]] [[Catagóir:Baill Sheanad Éireann]] [[Catagóir:Buaiteoirí Dhuais Nobel na Litríochta]] [[Catagóir:Daoine as Baile Átha Cliath]] [[Catagóir:Drámadóirí Éireannacha]] [[Catagóir:Ealaíontóirí Angla-Éireannacha]] [[Catagóir:Filí na hÉireann]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Polaiteoirí neamhspleácha na hÉireann]] [[Catagóir:Ré Victeoiriach]] tjsfndmwuc96qgmet1yd99jrrwaifnj 1318730 1318636 2026-06-27T09:15:11Z https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II 1318730 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II {{WD Bosca Sonraí Duine}} [[File]] [[Éireannach]] ab ea '''William Butler Yeats''' (13 [[Iúil]] 1865 - 28 [[An tEanáir|Eanáir]] 1939). Ba phríomhphearsa é san athbheochan litríochta in Éirinn i dtús na [[20ú haois|fichiú haoise]]. Ba iad Yeats, an [[Lady Gregory|Bhantiarna Gregory]] agus Edward Martyn na cinn feadhna ar athbheochan litríochta na hÉireann agus bhunaigh siad, agus roinnt eile, [[Amharclann na Mainistreach|Amharclann na Mainistreach]]. Ba cheannaire é ar an Amharclann ag an tús. Sa bhliain 1923, bronnadh [[Duais Nobel na Litríochta]] ar Yeats. == Sinsir == [[Íomhá:John Butler Yeats, by John Butler Yeats.jpg|clé|mion|163x163px|John Butler Yeats]] * Jervis Yeats, [[saighdiúir]] de chuid na n[[Liam III Shasana|Uilliamaíteach]]; agus níos déanaí péintéir, a fuair bás sa bhliain 1712, a athair.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Man of Action|url=http://dx.doi.org/10.1007/978-1-349-61283-3_6|publisher=Palgrave Macmillan US|journal=W. B. Yeats|date=1996|location=New York|pages=108–138|author=A. Norman Jeffares}}</ref><ref name=":1">{{Luaigh foilseachán|title=A Yeats dictionary: persons and places in the poetry of William Butler Yeats|url=http://dx.doi.org/10.5860/choice.36-2477|journal=Choice Reviews Online|date=1999-01-01|issn=0009-4978|pages=36–2477-36-2477|volume=36|issue=05|doi=10.5860/choice.36-2477}}</ref> * Phós garmhac Jervis agus sin-seanathair William, Benjamin Yeats, bean ó mhuintir le talamh i g[[contae Chill Dara]] sa bhliain 1773. Ba de shliocht chéad iarlaí Ormond í Mary Butler. I ndiaidh gur phós siad, choimeád siad an t-ainm Butler sa chlann. * Rinne athair Yeats, John Butler [[:en:John_Butler_Yeats|Yeats]] (1839 -1922),<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Limerick Chronicle,|date=13 August 1763|url=|title=|journal=|volume=|issue=}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://www.genealogy.com/ftm/w/i/l/Meredith-J-Wiltfong-CO/WEBSITE-0001/UHP-0689.html|teideal=Meredith-J-Wiltfong-CO - User Trees - Genealogy.com|údar=Margaret Phelan|údarlink=https://en.wikipedia.org/wiki/Margaret_Phelan|dáta=|work=www.genealogy.com|pages=lch, 174|dátarochtana=2019-02-12}}</ref> staidéar ar an [[dlí]], agus níos déanaí ar an [[ealaín]] ag Heatherley School of Fine Art,<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.ricorso.net/rx/az-data/index.htm|teideal=Ricorso: Digital materials for the study and appreciation of Anglo-Irish Literature|work=www.ricorso.net|dátarochtana=2019-02-12}}</ref> [[Londain]]. * Tháinig máthair Yeats ó theaghlach rachmasach i Sligeach. Bhí [[comhlacht]] trádála ag a muintir. == Tús a shaoil == Saolaíodh William Butler Yeats i n[[Dumhach Thrá]] i gContae Baile Átha Cliath.<ref name=":0">Obituary. "W. B. Yeats Dead". ''The New York Times'', 30 January 1939. Retrieved on 21 May 2007. {{Cite news|teideal=W.B. YEATS DEAD; FAMOUS IRISH POET; Winner of the Nobel Prize for Literature in 1923 Is Stricken in France NOTED TOO AS PLAYWRIGHT Hailed by Masefield in 1935 as 'Greatest Living Poet'-- An Abbey Theatre Founder Wrote Poems, Esays, and Plays Went to School in London Active in Abbey Theatre Crowded Years Recalled ABBEY THEATRE CLOSES Will Remain Inactive for a Week as Tribute to Yeats|url=https://www.nytimes.com/1939/01/30/archives/wb-yeats-dead-famous-irish-poet-winner-of-the-nobel-prize-for.html|work=The New York Times|dáta=1939-01-30|dátarochtana=2019-02-11|language=en-US|údar=Wireless to THE NEW YORK TIMES Times Studio}}</ref> Tamall ní ba dheireanaí, bhog an teaghlach go [[Teach]] Pollexfen i Merville, Sligeach le bheith ní ba chóngaraí le muintir a mháthar. Chaith Yeats a laethanta saoire i [[Contae Shligigh|gContae Shligigh]]. Ní ba dhéanaí, d’fhéach Yeats ar Shligeach mar ionad spioradálta dó. Fiú ina óige, bhí ard-spéis ag Yeats i bhfinscéalta na hÉireann. Tá sé seo le feiceáil sa chéad tréimhse dá n-obair, a lean go deireadh den [[19ú haois|naoú haoise déag]].<ref name=":0" /> <nowiki/>[[Íomhá:The Godolphin School - geograph.org.uk - 152403.jpg|mion|Scoil Godolphin |alt=|clé|120x120px]] Sa bhliain 1867, bhog an teaghlach go [[Sasana]]. [[Íomhá:Strand von Howth, Irland - Coast of Howth, Ireland neu.jpg|mion|Binn Éadair|alt=|120x120px]] Ar an 26 Eanáir 1877, thosaigh Yeats ag freastal ar [[:en:Godolphin_and_Latymer_School|Godolphin School]],<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Hone|date=1943|url=|title=|journal=|volume=|issue=lch 28}}</ref> agus d’fhan sé ann ar feadh ceithre bliana. Tugann [[tuairisc]] [[Scoil|scoile]] le fios dúinn nach raibh ach meángrádanna a fháil aige. Ní raibh sé go maith ag an [[Litriú na Gaeilge|litriú]]<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Foster|date=1997|url=|title=|journal=|volume=|issue=lch, 25}}</ref> ach bhí sé den chéad scoth sa [[An Laidin|Laidin]]. Bhí fadhbanna aige sa [[Matamaitic|Mhata]] agus sna [[Teangacha Ceilteacha|teangacha]] eile ach is dócha gur chúis leis a [[:en:Amusia#Congenital_amusia|bhodhracht tun]]<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Richard Wagner and the English|url=https://www.worldcat.org/oclc/4037607|publisher=Fairleigh Dickinson University Press|date=1979|location=Rutherford [N.J.]|oclc=4037607|author=Sessa, Anne Dzamba.}}</ref> é sin. Bhí suim agus spéis aige sa [[Bitheolaíocht|Bhitheolaíocht]] agus sa [[Zó-eolaíocht|Zó-Eolaíocht]] freisin.[[Íomhá:Yeats lived here 3 Blenheim Road London W4.JPG|mion|120x120px|Bedford Park|alt=]] Sa bhliain 1879, bhog an teaghlach go [[:en:Bedford_Park,_London|Bedford Park]], Londain ar léasa dhá bhliain (8 Woodstock Road).<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.chiswickw4.com/default.asp?section=info&page=conyeats.htm|teideal=Yeats in Bedford Park|údar=|dáta=|work=www.chiswickw4.com|dátarochtana=2019-02-12}}</ref> D'fhill na Yeats go [[Baile Átha Cliath|BÁC]] sa bhliain[[1880]], ar dtús i [[:en:Harold's_Cross|Harold's Cross]]<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Jordan|date=2003|url=|title=|journal=|volume=|issue=lch, 119}}</ref> agus níos déanaí, i [[Binn Éadair|mBinn Éadair]]. D'fhreastail Yeats ar [[:en:The_High_School,_Dublin|Erasmus Smith High School]].<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Hone|date=1943|url=|title=|journal=|volume=|issue=lch 33}}</ref> Bhí stiúideo a athar in aice láimhe leis, agus bhí aithne á cur aige ar [[Ealaíontóir|ealaíontóirí]] agus [[Scríbhneoir|scríbhneoirí]] na [[Cathair (lonnaíocht)|cathrach]] ann. I rith na bliana [[1885]], bhunaigh Yeats an 'Dublin Hermetic Order'. Reáchtáladh an chéad chruinniú ar an 16 [[An Meitheamh|Meitheamh]], le Yeats mar chathaoirleach.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Leo Africanus As Irishman?: National Identity Formation in W. B. Yeats's A Vision|url=http://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/09670880500439810|journal=Irish Studies Review|date=2006-2|issn=0967-0882|pages=57–67|volume=14|issue=1|doi=10.1080/09670880500439810|language=en|author=Claire V. Nally}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|author=Foster|date=1997|url=|title=|journal=|volume=|issue=|pages=lch, 103}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|title=How Jacques Molay Got Up the Tower: Yeats and the Irish Civil War|url=http://dx.doi.org/10.2307/2872926|journal=ELH|date=1983|issn=0013-8304|pages=763|volume=50|issue=4|doi=10.2307/2872926|author=Elizabeth Cullingford}}</ref>[[Íomhá:National-college-of-art-and-design.jpg|clé|mion|120x120px|NCAD|alt=]]<nowiki/> Bhog an [[teaghlach]] ar ais go [[Londain]] sa bhliain [[1887]]. D’fhreastail Yeats ar ''Metropolitan School of Art'' (anois [[:en:National_College_of_Art_and_Design|National College of Art and Design]], Sráid San Tomás. I mí [[An Márta|Márta]] 1888, bhog an teaghlach go 3 Blenheim Road i mBedford Park.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.wnblog.co.uk/2013/04/the-attraction-of-bedford-park/|teideal=The Attraction of Bedford Park|údar=Amy Davies|údarlink=https://en.wikipedia.org/wiki/Wayback_Machine|dáta=19ú Deireadh Fómhair, 2018 & 8ú Aibreán, 2013|language=en-US|work=web.archive.org|dátarochtana=2019-02-12|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181019001450/https://www.wnblog.co.uk/2013/04/the-attraction-of-bedford-park/|archivedate=2018-10-19}}</ref> Ní raibh ach £50 le híoc mar chostais cíos in aghaidh na bliana. Rinne sé staidéar ar an [[Filíocht|fhilíocht]] i rith a hóige, agus bhí sé faoi dhraíocht ag [[Miotaseolaíocht na nGael|miotaseolaíocht]] na nGael agus an briotais. Tá na topaicí seo le feiceáil go soiléir ina luath-saothair. {{Glanadh}} == File Óg == [[Íomhá:Hermetic Order of the Golden Dawn.png|clé|mion|63x63px|alt=|HGD]] [[Íomhá:City of London skyline from London City Hall - Sept 2015 - Crop Aligned.jpg|mion|120x120px|Londain|alt=]] Thosaigh Yeats ag [[Scríbhneoir|scríobh]] nuair a bhí sé seacht mbliana déag d’aois. Sa bhliain 1885, d'fhoilsigh an ‘Dublin University Review’ an chéad dán a scríobh Yeats agus aiste, ‘The Poetry of [[:en:Samuel_Ferguson|Sir Samuel Ferguson]]’. Foilsíodh a chéad bhailiúchán filíochta i 1889. Ó 1900, bhí dánta Yeats ní b'fhisiciúla agus ní ba réadúla. Shéan sé a chreideamh tarchéimnitheach ach gafa le aghaidh fidil fisiciúil agus spioradálta, chomh maith lena teoiricí féilitiúla ar an saol. <nowiki/>[[Íomhá:Charles Johnson Pharazyn 01.jpg|clé|mion|147x147px|Charles Johnson|alt=]] [[Íomhá:Oscar Wilde (1854-1900) 1881 unknown photographer.jpg|mion|137x137px|alt=|Oscar Wilde]] Scríobh a critic Charles Johnson go raibh sé “utterly unIrish” agus ba chosúil gur tháinig sé as “ a vast murmway gloom of dreams”.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=The Poems of William Blake|url=https://www.routledge.com/404|date=Iúil 2007|doi=10.4324/9780203995051|author=Tom Paulin|journal=|volume=|issue=|publisher=Taylor & Francis, 2004|archive-date=2015-06-29|access-date=2019-02-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20150629231720/http://www.routledge.com/404/|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150629231720/http://www.routledge.com/404/ |date=2015-06-29 }}</ref> Chas Yeats ní ba dheirennaí ar an [[Béaloideas na hÉireann|bhéaloideas]], [[Miotaseolaíocht|Miotaseolaíócht]] na hÉireann agus [[Scríbhneoir|scríbhneoireacht]] [[William Blake]]. Thug sé ómós do Blake, ag rá go raibh sé mar cheann de na "great artificers of God who uttered great truths to a little clan".<ref>{{Luaigh foilseachán|title=The influence of Oscar Wilde on W.B. Yeats : "an echo of someone else's music"|url=http://worldcat.org/oclc/1028605568|oclc=1028605568|author=Doody, Noreen, author.|date=|journal=|volume=|issue=lch, 10-12}}</ref> Sa bhliain [[1891]], [[Foilsitheoireacht|d'fhoilsigh]] Yeats "John Sherman" agus "Dhoya", [[scéal]] agus úrscéal. Is féidir an tionchar a bhí ag [[Oscar Wilde]] ar Yeats<ref>{{Luaigh foilseachán|title=The influence of Oscar Wilde on W.B. Yeats : "an echo of someone else's music"|url=http://worldcat.org/oclc/1028605568|oclc=1028605568|author=Doody, Noreen, author.|date=|journal=|volume=|issue=lch, 116-123}}</ref> a fheiceáil ina dTeoiric Aestéiticiúil [https://en.wikipedia.org/wiki/The_Decay_of_Lying] go mórmhór sna [[Drámaíocht|drámaí stáitse]]. Is féidir an Teoiric Masca le Wilde a fheiceáil go díreach sa drama, ‘The Player Queen’<ref>{{Luaigh foilseachán|title=The influence of Oscar Wilde on W.B. Yeats : "an echo of someone else's music"|url=http://worldcat.org/oclc/1028605568|oclc=1028605568|author=Doody, Noreen, author.|date=|journal=|volume=|issue=lch, 207-280}}</ref> agus tugann [[Salomé Leclerc|Salomé]] [https://en.wikipedia.org/wiki/Salome_(play)]- saothar leis an ainm céanna le [[Oscar Wilde|Wilde]],- teimpléad dúinn ar na haithraithe a rinne Yeats, go háirithe sna [[Drámaíocht|drámaí]] a scríobhadh sé níos déanaí, ‘[[:en:On_Baile's_Strand|On Baile’s Strand]]’ (1904), ‘Deirdre’ (1907) agus a [[drámaíocht]] damhsa ‘The King of the Great Clock Tower' (1934).<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Hone|date=1943|url=|title=|journal=|volume=|issue=lch, 83}}</ref> Theastaigh ó Yeats an [[obair]] a phléadh a dhéanamh mar thopaic den [[Miotaseolaíocht|mhiotaseolaíocht]], ag glaoigh ‘Tragic Generation’ air ina [[beathaisnéis]],<ref>{{Lua idirlín|url=http://rpo.library.utoronto.ca/poem/169.html|teideal=RPO -- William Blake : The Four Zoas|údar=|dáta=2007-06-14|work=web.archive.org|foilsitheoir=Department of English, University of Toronto, 2005. 3 June 2007.|dátarochtana=2019-02-12|accessdaymonth=https://rpo.library.utoronto.ca/poem/169.html|archivedate=2007-06-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070614094220/http://rpo.library.utoronto.ca/poem/169.html}}</ref> agus [[Foilsitheoireacht|d’fhoilsigh]] sé dhá duanaire de obair na Rhymers; an céad cheann in 1892 agus an dara cheann in 1894. D’oibrigh sé ar an chéad eagrán iomlán de [[obair]] [[William Blake]] le [[:en:Edwin_Ellis_(poet)|Edwin Ellis]] agus sa phróiseas thanadar trasna ar dán dearmadta, “vala, or, the Four Zoas’.<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.travisfeldman.org/Blake/index.html|teideal=FZ Online Variorum Edition|dáta=2011-09-26|work=web.archive.org|dátarochtana=2019-02-12|archivedate=2011-09-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110926122146/http://www.travisfeldman.org/Blake/index.html}}</ref> [[Íomhá:William Blake1.tif|clé|mion|150x150px|William Blake|alt=]] I mí na Márta 1890, ghlac Yeats ballraíocht sa [[:en:Hermetic_Order_of_the_Golden_Dawn|Hermetic Order of the Golden Dawn]]. Bhunaigh sé, in éineacht le [[:en:Ernest_Rhys|Ernest Rhys]],<ref>{{Luaigh foilseachán|title=The Rhymers' Club : poets of the tragic generation|url=http://worldcat.org/oclc/59665734|publisher=Macmillan|date=1997|oclc=59665734|author=Alford, Norman.}}</ref> [[:en:Rhymers'_Club|The Rhymers Club]],- grúpa de [[File|filí]] [[Londain]] a bhualadh suas lena chéile go minic i dtábhairne [[:en:Fleet_Street|Sráid na Toinne]] le haithris a dhéanamh. [[Íomhá:Emanuel Swedenborg.jpg|mion|141x141px|Emanuel Swedenborg|alt=]] Bhí suim ag Yeats sa mhitheolaíocht, [[:en:Spiritualism|Spioradáltacht]] [https://en.wikipedia.org/wiki/Occult#Occultism] agus san [[astralaíocht]] dá shaol ar fad. Rinne sé dian-staidéar ar an [[ábhar]] i rith a shaol agus bhí sé mar bhall den grúpa [[taighde]] [[:en:Paranormal|paranórmalta]], ‘[[:en:The_Ghost_Club|The Ghost Club']] i [[1911]]. Tháinig an spéis seo ón tionchar a bhí ag [[Scríbhneoir|scríbhneoireacht]] [[:en:Emanuel_Swedenborg|Emanuel Swedensburg]]<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.columbia.edu/cu/seminars/IrishStudies/Oct_2005_minutes.htm|teideal=Daidra from Philadelphia: Thomas Holley, Chivers and The Sons of Usna|údar=Burke, Martin J|dáta=7 Meán Fómhair, 2005|editor=https://en.wikipedia.org/wiki/Columbia_University|foilsitheoir=Columbia University|dátarochtana=5 July 2007|eagrán=}}</ref> ar an ábhar seo. I [[1892]], scríobh sé "If I had not made magic my constant study I could not have written a single word of my Blake book, nor would The Countess Kathleen ever have come to exist. The mystical life is the centre of all that I do and all that I think and all that I write."<ref name=":3">{{Luaigh foilseachán|author=Ellmann|date=1948|url=|title=|journal=|volume=|issue=|pages=lch, 97}}</ref><ref name=":4">{{Lua idirlín|url=http://press.princeton.edu/chapters/s7272.html|teideal=Sample Chapter for Auden, W.H.; Mendelson, E., ed.: The Complete Works of W.H. Auden: Prose, Volume II, 1939-1948.|dáta=2007-06-10|work=web.archive.org|dátarochtana=2019-02-12|archivedate=2007-06-10|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070610074844/http://press.princeton.edu/chapters/s7272.html}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|author=Foster|date=1997|url=|title=|journal=|volume=|issue=|pages=lch, 82-85}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|title=The Use by Yeats and Other Irish Writers of the Folklore of Patrick Kennedy|url=http://dx.doi.org/10.2307/537040|journal=The Journal of American Folklore|date=1946-10|issn=0021-8715|pages=404|volume=59|issue=234|doi=10.2307/537040|author=Russell K. Alspach}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|title=Gyles, Margaret Alethea [known as Althea Gyles] (1868–1949), artist and poet|url=http://dx.doi.org/10.1093/ref:odnb/59193|publisher=Oxford University Press|date=2004-09-23|author=Warwick Gould}}</ref> == Maud Gonne == [[Íomhá:Maudgonne.jpg|clé|mion|120x120px|Maud Gonne|alt=]] Sa bhliain [[1889]], chas Yeats le [[Maud Gonne]], banoidhre, 23 bliain d’aois agus í mar [[Náisiúnachas|Náisiúnaigh]] [[Éireannach]] díocasach, díograiseach. Bhí sí 18 mí níos óige ná Yeats agus dúirt sí gur bhuail sí leis agus é ina "paint-stained art student”.<ref name=":5">{{Luaigh foilseachán|author=Foster|date=1997|url=|title=|journal=|volume=|issue=|pages=lch, 57}}</ref> Bhí meas ag Gonne ar [[obair]] ‘The Island of Statues’ le Yeats. [[Íomhá:Olivia Shakespear.png|mion|120x120px|Olivia Shakespear|alt=]] <br /> [[Íomhá:Major John MacBride.jpg|clé|mion|181x181px|John MacBride|alt=]] D’admháil sé,- ”it seems to me that she [Gonne] brought into my life those days—for as yet I saw only what lay upon the surface—the middle of the tint, a sound as of a Burmese gong, an over-powering tumult that had yet many pleasant secondary notes.”<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Foster|date=1997|url=|title=|journal=|volume=|issue=|pages=lch, 86-87}}</ref> Sa bhliain [[1891]], thug Yeats cuairt ar Gonne agus mhol sé [[pósadh]]. Dhiúltaigh Gonne. Dúirt sé níos déanaí "the troubling of my life began".<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.theatlantic.com/magazine/archive/2003/12/second-puberty/302835/|teideal=Second Puberty|údar=Christopher Cahill|dáta=2003-12-01|language=en-US|work=The Atlantic|dátarochtana=2019-02-12}}</ref> Mhol sé pósadh trí huaire eile in [[1899]], [[1900]] agus [[1901]] ach dhiúltaigh Gonne é gach uair. Faoi anacair, phós Gonne an [[Náisiúnachas|Náisiúnaí]] [[Éireannach]] [[John MacBride (réabhlóidí)|John MacBride]].<ref>{{Lua idirlín|url=http://multitext.ucc.ie/d/William_Butler_Yeats|teideal=Multitext - William Butler Yeats|údar=Ó Corráin, Donnchadh|coauthors=2 July 2007 at the Wayback Machine". University College Cork. Retrieved on 15 July 2007.|dáta=2007-07-02|work=web.archive.org|dátarochtana=2019-02-12|archivedate=2007-07-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070702225549/http://multitext.ucc.ie/d/William_Butler_Yeats}}</ref> An t-aon caidreamh eile a bhí aige ná le [[:en:Olivia_Shakespear|Olivia Shakespear]] a bhuail sé le in [[1894]] agus scaradar in [[1897]]. Bhí sé míshásta nuair a phós Gonne.<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Jordan|date=2003 agus 1997|url=|title=|journal=|volume=|issue=|pages=lch, 139-153 agus lch, 83-88}}</ref> Chomh maith leis sin, d'éirigh Gonne ina [[Caitliceachas|Caitliceach]]. [[Íomhá:Seán MacBride 1984.jpg|mion|160x160px|Seán MacBride|alt=]] Ach níor eirigh go maith le pósadh Gonne. Bhí Yeats an-sásta leis seo mar thosaigh sí ag tabhairt cuairt air i [[Londain]]. Rugadh mac le Gonne, [[Seán MacBride (polaiteoir)|Seán MacBride]] sa bhliain [[1904]]. Ach bheartaigh a fear céile deireadh a chur leis an bpósadh. Níor aontaigh na [[An Chúirt Uachtarach|cúirteanna]] leis an gcolscaradh dlithúil ach ligeadh dóibh briseadh suas lena chéile le caomhnóireacht an linbh ag Gonne.<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Jordan|date=2000|url=|title=|journal=|volume=|issue=|pages=lch, 13-141}}</ref> Cuireadh deireadh le cairdeas Gonne agus Yeats arís i [[Páras|bPáras]] [[1908]]. I mí Eanáir 1909, bhí Gonne ag scríobh litreacha go Yeats ag moladh an bhuntáiste a thugtar [[Ealaíontóir|d’ealaíontóirí]] a chuireann bac ar an [[Comhriachtain|ghnéas]].<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Foster|date=1997|url=|title=|journal=|volume=|issue=|pages=lch. 394}}</ref> Níos mó ná fiche bhliain ina dhiaidh, thug Yeats trácht ar na litreacha sa [[Dánlann|dán]] "A Man Young and Old":<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Malins; Purkis|date=1994|url=|title=|journal=|volume=|issue=|pages=lch, 124}}</ref> [[Íomhá:W. B. Yeats, 1932. (7893552556).jpg|clé|mion|156x156px|alt=|Yeats níos Sine]] “My arms are like the twisted thor And yet there beauty lay; The first of all the tribe lay there And did such pleasure take; She who had brought great [[:en:Hector|Hector]] down And put all Troy to wreck.” <ref>{{Luaigh foilseachán|title=Modern Irish Poetry and The Visual Arts: Yeats to Heaney|url=http://dx.doi.org/10.1093/oxfordhb/9780199561247.013.0016|journal=Oxford Handbooks Online|date=2012-10-25|doi=10.1093/oxfordhb/9780199561247.013.0016|author=Neil Corcoran}}</ref> == Pósadh le Georgie Hyde Lees == [[Íomhá:Georgie Hyde-Lees.jpg|clé|mion|180x180px|Georgie Hyde Lees]] Faoin mbliain [[1916]], bhí Yeats 51 bliain d'aois agus ba mhian go mór leis [[pósadh]] le go mbeadh oidhre aige. Chuir sé an ceiliúr pósta deireanach ar [[Maud Gonne]] i [[Samhradh]] na bliana 1916. Dar leis, ba bhean chéile neamhoiriúnach í ar chúiseanna áirithe: bhí sí róghníomhach sa [[Polaitíocht|pholaitíocht réabhlóideach]] le fada; bhain roinnt tubaistí pearsanta di sna blianta beaga roimhe sin, lena n-áirítear í a bheith gafa le [[clóraform]] agus a pósadh trioblóideach le John MacBride, Réabhlóidí Éireannach ar chuir [[Fórsaí armtha|Fórsaí na mBreataine]] chun báis é toisc gur ghlac sé páirt san [[Éirí Amach na Cásca|Éirí Amach 1916]]. Dar le R.F. Foster, an cúis leis an gceiliúr pósta deireanach seo ná gur mhothaigh Yeats go raibh sé de dhualgas air í a phósadh agus nach raibh cúrsaí grá i gceist chomh mór sin i ndáiríre. Chuir Yeats an ceiliúr pósta uirthi go lagspreosach agus bhí coinníollacha leis. Bhí sé ag tnúth le go ndiúltódh sí an ceiliúr pósta agus ba mhian leis go ndiúltódh sí é chomh maith. Dar le Foster, nuair a d'iarr sé ar Maud é a phósadh agus nuair a dhiúltaigh sí, b’fhíorthapa a dhírigh sé a chuid smaointe i dtreo a hiníne. Ba í Iseult Gonne an dara páiste a bhí ag Maud agus Lucien Millevoye, agus ag an am sin, bhí Iseult 21 bliain d’aois. Saol dona go leor a bhí aici go dtí seo; bhí a tuismitheoirí ag iarraidh go dtabharfadh sí áit a deartháir, deartháir nár mhair le fada, agus ba shin an fáth ar saolaíodh Iseult. Cuireadh i láthair í mar [[neacht]] [[Uchtú|uchtaithe]] a máthar ar feadh na chéad bhlianta dá saol. Rinne a leasathair í a ainteagmháil nuair a bhí sí 11 bhliain d’aois. Níos faide anonn, d’oibrigh sí le [[Óglaigh na hÉireann (1913-1919)|hÓglaigh na hÉireann]] chun [[Gunna|gunnaí]] a sholáthar. Nuair a bhí sí 15 bliana d’aois chuir sí ceiliúr pósta ar Yeats. Cúpla mí i ndiaidh don fhile ceiliúr pósta a chur ar Maud, chuir sé ceiliúr pósta ar Iseult ach dhiúltaigh sí. [[Íomhá:Lucien Millevoye 1914 (2).jpg|mion|150x150px|[[Lucien Millevoye]]]] I Meán Fómhair na bliana sin, chuir Yeats ceiliúr pósta ar George (Georgie) Hyde-Lees (1892–1968) a bhí 24 bliain d’aois agus ar chas sé léi i gcomhluadar a raibh suim acu i gcúrsaí diamhra. Mhol a cairde di gan glacadh le ceiliúr pósta Yeats “George..you can't. He must be dead”.<ref name=":1" /> Dá ainneoin sin, ghlac Hyde-Lees leis agus pósadh an bheirt an ar an 20ú [[Deireadh Fómhair]]. D’éirigh leis an bpósadh in ainneoin go raibh an difríocht aoise ann agus in ainneoin go raibh aiféala agus doilíos ar Yeats agus iad ar mhí na meala. Rugadh beirt pháistí dóibh, Anne agus Michael. Bhí caidreamh rómánsúla ag Yeats le mná eile níos faide anonn sa saol agus b’fhéidir go raibh caidrimh sheachphósta aige freisin. Dá ainneoin sin, scríobh George chuig a fear céile ag rá go ndéanfadh daoine caint maidir lena chaidrimh sheachphósta nuair a bheadh sé marbh ach nach ndéarfadh sise rud ar bith mar go gcuimhneodh sí cé chomh bródúil agus a bhíodh sé. Le linn bhlianta tosaigh a phósta, bhíodh [[uathscríbhneoireacht]] ar siúl ag an mbeirt. Is é a bhí i gceist leis seo ná go ndéanadh George teagmháil le spioraid agus le treoraithe éagsúla ar thug siad lucht teagaisc “intructors” orthu.<ref name=":2">{{Luaigh foilseachán|author=Foster|date=1997|url=|title=|journal=|volume=|issue=lch, 24}}</ref> Chuir na spioraid córas casta rúndiamhair de charachtair agus de [[stair]] in iúl dóibh. Rinne siad forbairt ar an gcóras seo le linn tástálacha a bhain le cúinsí an támhnéil agus le léiriú céimeanna, cón agus morghuairneán. Chaith Yeats a lán ama i mbun an t-ábhar seo a réiteach le go bhfoilseofaí é mar A Vision (1925). Sa bhliain 1924, scríobh sé le [[T. Werner]], a fhoilsitheoir, agus d'admhaigh sé: “I dare say I delude myself in thinking this book my book of books.”<ref name=":6">{{Luaigh foilseachán|title=Yeats, William Butler|url=http://dx.doi.org/10.1093/benz/9780199773787.article.b00200223|publisher=Oxford University Press|journal=Benezit Dictionary of Artists|date=2011-10-31}}</ref> == Amharclann na Mainistreacha == [[Íomhá:Lady gregory.jpg|mion|177x177px|Lady Gregory|alt=]] [[Íomhá:Abbey Theatre exterior.jpg|clé|mion|120x120px|Amharclann na Mainistreacha<br />|alt=]] I [[1989]], thosaigh [[Lady Gregory]], [[:en:Edward_Martyn|Edward Martyn]] agus [[George Moore (úrscéalaí)|George Moore]], [[:en:Irish_Literary_Theatre|The Irish LIterary Theatre]] le [[Drámaíocht Éireannach|Dramaíocht Éireannach]]<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Foster|date=2003|url=|title=|journal=|volume=|issue=|pages=lch, 486-662}}</ref> a chur i láthair. S’í idéal an [[amharclann]] ná go gcuirfí níos mó béime ar,- "The ascendancy of the playwright rather than the actor-manager à l'anglais."<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Foster|date=1997|url=|title=|journal=|volume=|issue=|pages=lch, 183}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|author=Téacs atáirgeadh ó dhréacht lámhscríofa Yeats é féin.|date=|url=|title=|journal=|volume=|issue=}}</ref> a tháinig ón amharclann avant-garde Fraincise. Scríóbh Yeats léiriú an grúpa a deir, "We hope to find in Ireland an uncorrupted & imaginative audience trained to listen by its passion for oratory ... & that freedom to experiment which is not found in the theatres of England, & without which no new movement in art or literature can succeed."<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Foster|date=1997|url=|title=|journal=|volume=|issue=|pages=lch,184}}</ref> Níor mhair an comhchoiteann ar feadh ach dhá bhliain. Níor tháinig ráth air. [[Íomhá:George Moore - Project Gutenberg eText 19028.jpg|mion|167x167px|George Moore|alt=]][[Íomhá:AbbeyPosterOpeningNight.jpg|clé|mion|176x176px|Fógra Oscailt |alt=]]Bhunaíodar ‘[[:en:Abbey_Theatre|The Irish National Theatre Society]]’, fuaireadar [[talamh]] i m[[Baile Átha Cliath|BÁC]] ar an 27ú mí na [[Mí na Nollag|Nollag]] [[1904]] agus d’osclaíodar [[Amharclann na Mainistreach|Amharclann na Mainistreacha]], Cuireadh [[Drámaíocht|drama]] le Yeats ‘[[Cathleen Ni Houlihan]]’ agus drama le [[Lady Gregory]], ‘Spreading the News’ ar siúl ar an gcéad oíche. D’obair Yeats leo dá shaol ar fad mar [[Drámadóir|drámadóir]] agus mar bhall den ghrúpa. Bhuail Yeats leis an bhfile Meiriceánach Ezra Pound sa bhliain 1913. Thaistil Pound go Londain chun an fear níos sine a fheiceáil i measc rudaí eile. Mheas sé gurbh é Yeats “the only poet worthy of serious study”. Idir 1913 agus 1916, bhí an bheirt fhear ag cur fúthu in Stone Cottage in Ashdown Forest, ina raibh Pound ainmnithe mar rúnaí ag Yeats. Ní raibh tús maith leis an gcaidreamh nuair a shocraigh Pound véarsaíocht de chuid Yeats ─ ar a raibh athruithe neamhúdaraithe déanta aige ─ a fhoilsiú san iris Poetry. Léiríonn na hathruithe sin déistin Pound maidir le prosóid Victeoiriach. Bhí tionchar níos indírí ag an scoláireacht a bhain leis na drámaí Seapánacha Noh. Fuair Pound an scoláireacht úd ó bhaintreach Ernest Fenollosa agus chuir an scoláireacht sampla den dráma uasaicmeach ar fáil do Yeats, dráma a bhí beartaithe aige a scríobh. Ba é At the Hawk’s Well an chéad dráma a ghlac sampla Noh, agus dheachtaigh sé an chéad dréacht do Pound in Eanáir na bliana 1916. Sa bhliain [[1902]], chabhraigh sé leis an mbunú, [[:en:Dun_Emer_Press|Dun Emer Press]], le obair na ndaoine a bhí bainteach leis an Athbheochan a [[Foilsiú|fhoilsiú]]. [[:en:Cuala_Press|Cuala Press]] a ghlaoch air i [[1904]]-[[1964]]; táirgeadh 70 teideal, 48 dóibh [[Leabhar|leabhra]] ó Yeats é féin.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.tcd.ie/Secretary/Communications/Press_Releases/PR0203/PRirishgenius.htm|teideal=Irish Genius': The Yeats Family and The Cuala Press|údar=University Trinity College Dublin|údarlink=https://en.wikipedia.org/wiki/Trinity_College_Dublin|dáta=Feabhra 12, 2004|work=www.tcd.ie|dátarochtana=2019-02-12}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|author=Monroe, Harriet|date=1913.|url=https://www.worldcat.org/title/poetry/oclc/60638590|title=Poetry|journal=Poetry|volume=|issue=|publisher=(Chicago) Modern Poetry Association.|pages=lch, 123}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://writing.colostate.edu/gallery/phantasmagoria/sands.htm|teideal=Sands - The Influence of Japanese Noh Plays on William Butler Yeats|work=writing.colostate.edu|dátarochtana=2019-02-12}}</ref> Rinne Yeats athmheasúnú ar a dhán ‘[[:en:Easter,_1916|Easter 1916]]’, “all changed, changed changed utterly / A terrible beauty is born”, a scríobh sé maidir le teacht chun cinn ar Ghluaiseacht Reabhlóid na [[Náisiúnachas|Náisiúnaigh]]. Theip ar Yeats fiúntais na ceannairí a aithint ón [[Éirí Amach na Cásca|Éirí Amach]] de bharr a mheon ar an gcúlra nádúrtha agus ar an [[saol]] a bhí ag na [[Fear|fír]].<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Foster|date=2003|url=|title=|journal=|volume=|issue=|pages=lch, 59-66}}</ref> Bhí caidreamh maith ag Yeats le [[Lady Gregory]] agus a áit [[Baile|bhaile]], 'Coole Park’ i g[[Contae na Gaillimhe]]. Thugadh sé cuairt di go minic agus d'fhanadh sé ann. Áit lárnach ab ea é do dhaoine a thug tascaíocht don athbheochan litríocht agus traidisiúnta cultúrtha na hÉireann. Scríobh sé an dán, "[[:en:The_Wild_Swans_at_Coole_(poem)|The Wild Swans at Coole]]" ann sa bhliain 1916-1917.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Gods and Fighting Men|url=http://dx.doi.org/10.2307/30069775|journal=The Celtic Review|date=1904|issn=1755-6066|pages=87|volume=1|issue=1|doi=10.2307/30069775|author=Alex. MacBain, Gregory}}</ref> == Polaitíocht == [[Íomhá:Official IRA grave - panoramio.jpg|mion|142x142px|alt=|Ómós d'Éirí Amach na Cásca]] [[Náisiúnachas|Náisiúnaí]] [[Éireannach]] ab ea Yeats. Bhí sé ina bhall den [[:en:Irish_Republican_Brotherhood|Irish Republican Brotherhood]]<ref>{{Lua idirlín|url=https://news.syr.edu/blog/2010/09/03/sanford-sternlicht/|teideal=Sanford Sternlicht revisits ‘Modern Irish Drama’|language=en-US|work=SU News|dátarochtana=2019-02-12}}</ref> Rinne Yeats seirbhís mar Sheanadóir ar feadh dhá thréimhse.<ref>{{Lua idirlín|url=https://news.stanford.edu/news/2001/april18/foster-418.html|teideal=Roy Foster: Yeats emerged as poet of Irish Revolution, despite past political beliefs : 4/01|work=news.stanford.edu|dátarochtana=2019-02-12|archivedate=2017-05-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170508020756/http://news.stanford.edu/news/2001/april18/foster-418.html}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|author=Ellmann|date=1948|url=|title=|journal=|volume=|issue=lch, 244}}</ref> == Duais Nobel na Litríochta == [[Íomhá:Seal of the Irish Free State.png|clé|mion|121x121px|alt=|Siombail Saorstát Éireann]] Bhuaigh sé [[Duais Nobel na Litríochta]] i 1923. agus ba é an chéad Éireannach a bhuaigh an duais.   Bhronnadh air "for his always inspired poetry, which in a highly artistic form gives expression to the spirit of a whole nation".<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.nobelprize.org/prizes/literature/1923/summary/|teideal=The Nobel Prize in Literature 1923|language=en-US|work=NobelPrize.org|dátarochtana=2019-02-12}}</ref> Bhí sé eolach ar an luach siombalach do bhuachaint [[duine]] [[Éireannach]] chomh luath le neamhspleáchas an [[tír]] a bhaint amach agus theastaigh uaidh é seo a chur in iúl gach uair is féidir. Ina fhreagraí ar litreacha comhghairdeas, deir sé "I consider that this honour has come to me less as an individual than as a representative of Irish literature, it is part of Europe's welcome to the Free State.”<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Foster|date=2003|url=|title=|journal=|volume=|issue=|pages=lch, 246-247}}</ref>[[Íomhá:Main building of the Royal Swedish Academy of Sciences (Kungliga Vetenskapsakademien), Frescati, Norra Djurgården, Stockholm.jpg|mion|alt=|120x120px|Royal Acadamy of Sweden]] D’úsáid sé an [[Leacht|léacht]] a bhí aige ag an [[:en:Swedish_Academy|Royal Academy of Sweden]], le é fhéin a chur i láthair mar iompróir [[Caighdeán Oifigiúil|caighdeánach]] de [[Náisiúnachas|náisiúntacht]] na [[Éireann|hÉireann]] agus neamhspleáchas [[Cultúr na hÉireann|cultúrtha]] na hÉireann. Deir sé, "The theatres of Dublin were empty buildings hired by the English traveling companies, and we wanted Irish plays and Irish players. When we thought of these plays we thought of everything that was romantic and poetical, because the nationalism we had called up—the nationalism every generation had called up in moments of discouragement—was romantic and poetical."<ref>{{Lua idirlín|url=https://reason.com/archives/2001/02/01/the-poet-as-politician|teideal=The Poet As Politician|údar=Michael Valdez Moses from the February 2001 issue-view article in the Digital Edition|dáta=2001-02-01|language=en|work=Reason.com|dátarochtana=2019-02-12}}</ref> Tháinig méadú ar líon na ndíolacháin ar a [[Leabhar|leabhra]] agus theastaigh ó a [[Foilsitheoireacht|fhoilsitheoirí]] ‘[[:en:Macmillan_Publishers|Macmillan]]’, é seo a [[Caipitleachas|caipitliú]]. Don chéad uair riamh, bhí [[Airgead (eacnamaíocht)|airgead]] aige agus bhí sé ábalta a fiacha a aisíoc agus fiacha a athair a aisíoc freisin.<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Foster|date=2003|url=|title=|journal=|volume=|issue=|pages=lch, 246-247}}</ref> == Meánaois == [[Íomhá:Roman Catholic church Vinga.jpg|clé|mion|160x160px|alt=|Cill Phrotastúnach]] [[Íomhá:Ethel Edith Mannin.jpg|mion|173x173px|alt=|Ethel Mannin]] Deirtear gur scríobh sé a chuid saothair is fearr i ndiaidh gur bhuaigh sé an duais Nobel, i measc na saothair sin tá ''The Tower'' (1928) agus ''The Winding Stair and Other Poems'' (1933). Ó thús [[1925]], bhí [[Sláinte poiblí|sláinte]] Yeats [[Cobhsaitheoirí|cobhsuithe]] agus chríochnaigh sé an chuid is mó dá scríbhneoireacht do, ‘[[:en:A_Vision|A Vision]]’ ([[1925]] a deir an dáta ach taibhsigh siad sa bhliain [[1926]] é, nuair a bheagnach thosaigh Yeats á athscríóbh le haghaidh leagan a dó). Ceapach é mar Seanadóir sa bhliain 1922 don chéad Seanad Eireann agus ceapadh arís é do théarma eile i 1925.<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Foster|date=2003|url=|title=|journal=|volume=|issue=|pages=lch, 228-239}}</ref> Go luath ina buainseilbh, bhí díospóireacht ar an gcolscaradh ar a dúirt sé gur fadhb go phríomhúil í an achrann idir an éiteas [[Eaglais Chaitliceach Rómhánach]] atá ag teacht chun cinn agus an [[An Chinsealacht Phrotastúnach|Chinsealacht Mionlach Phrotastúnach.]]<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Foster|date=2003|url=|title=|journal=|volume=|issue=|pages=lch, 293}}</ref> Nuair a dhiúltaigh an Eaglais Chaitliceach glan athbhreithniú a dhéanamh ar a seasamh i gcoinne an cholscartha, dhearbhaigh an ''[[Irish Times]]'' go gcruthódh aon bheart a chuirfeadh bac dlíthiúil ar cholscaradh deighilt mhór idir Caitlicigh agus Protastúnaigh agus go ndéanfadh sé críochdheighilt na tíre a chriostalú dá bharr. Mar fhreagra, thug Yeats sraith óráidí inar chuir sé in aghaidh uaillmhianta an [[Rialtas na hÉireann|rialtais]] agus na cléire, uaillmhianta a bhí “quixotically impressive”<ref name=":3" /> dar leis. Dar leis, chuirfeadh a mbearta Feachtais na [[An Spáinn|Spáinne]] [[An Mheánaois|Meánaoisí]] i gcuimhne do dhuine. Dúirt sé: "Marriage is not to us a Sacrament, but, upon the other hand, the love of a man and woman, and the inseparable physical desire, are sacred. This conviction has come to us through ancient philosophy and modern literature, and it seems to us a most sacrilegious thing to persuade two people who hate each other...to live together, and it is to us no remedy to permit them to part if neither can re-marry.”<ref name=":5" /> Cuireadh síos ar an bplé a tharla ina dhiaidh sin mar cheann de bhuaicphointí poiblí Yeats agus, ó thaobh [[Eolaíocht|idé-eolaíochta]] de, thosaigh Yeats ag bogadh ó iolrachas i dtreo na [[Eaglais Chaitliceach Rómhánach|hEaglaise]]. D'éirigh a chuid cainte ní ba ghéire; Rinne Yeats cur síos ar [[Peter Finlay]], [[sagart]] de chuid na [[Íosánach|nÍosánach]], mar fhear a bhí thar a bheith drochbhéasach ar fad. Dúirt sé, agus aiféala air, “It is one of the glories of the Church in which I was born that we have put our Bishops in their place in discussions requiring legislation”. Le linn an ama a chaith sé sa Seanad, thug Yeats rabhadh eile dá chomhghleacaithe: “If you show that this country, southern Ireland, is going to be governed by Roman Catholic ideas and by Catholic ideas alone, you will never get the North...You will put a wedge in the midst of this nation.” Is maith is cuimhin le daoine an abairt seo a dúirt sé maidir lena chomh-[[An Protastúnachas|phrotastúnaigh]] [[Éireannach]]a : “we are no petty people.”<ref name=":7" /> [[Íomhá:Pablo Neruda 1963.jpg|clé|mion|152x152px|[[Pablo Neruda]]]] Tá an chuma ar an scéal gur éirigh Yeats báúil arís leis an gcóras uasaicmeach ag deireadh a shaoil. Tharla seo i ndiaidh [[Cliseadh Wall Street|Chliseadh Wall Street]] agus i ndiaidh [[An Spealta Mhóir]] go háirithe. Mar thoradh orthu siúd, bhí roinnt daoine in amhras maidir le cumas an [[Daonlathas|daonlathais]] dul i ngleic le [[géardúsláin gheilleagracha]]. I ndiaidh dheireadh [[An Chéad Chogadh Domhanda]], d’éirigh sé amhrasach maidir le héifeachtacht [[Daonlathach Caitliceach|rialtais dhaonlathaigh]]. Cheap sé go dtiocfadh athchóiriú polaitiúil trí rialú ollsmachtach san Eoraip. Mar thoradh ar an mbaint a bhí aige níos déanaí le [[Ezra Pound|Pound]], tarraingíodh a aird ar [[Benito Mussolini]]. Léirigh sé ar roinnt ócáidí go raibh meas aige ar Mussolini. Scríobh sé trí amhrán máirseála − nár úsáideadh riamh − do [[Léinte Gorma]] Éireannacha Ghinearáil [[Eoin Duffy.]] Nuair a thug [[Pablo Neruda]] cuireadh dó cuairt a thabhairt ar [[Maidrid|Mhaidrid]] sa bhliain 1937 áfach, d’fhreagair Yeats le litir ag tacú leis an bPoblacht i gcoinne an [[Faisisteachas|Fhaisisteachai]]<nowiki/>s, agus thug sé droim láimhe don Fhaisisteachas i mblianta deiridh a shaoil.<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Foster|date=2003|url=|title=|journal=|volume=|issue=|pages=lch, 468}}</ref> I ndiaidh dó a bheith aige i 1934 nuair a bhí sé 69 bliain d’aois bhí níos mó fuinnimh aige. Ba léir óna chuid filíochta agus óna dhlúthchaidrimh le mná níos óige ná é, go raibh an tsláinte níos fearr aige. Dos na cúig bliana deireanacha dá shaol, tháinig Yeats air fuinneamh nua follasach ina [[Filíocht|fhilíocht]] agus ina gcaidreamh pearsanta le mná óga.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Norman Haire and the study of sex|url=https://www.worldcat.org/oclc/795702307|publisher=Sydney University Press|date=2012|location=Sydney|oclc=795702307|author=Wyndham, Diana.}}</ref> Lena linn seo, bhí baint ag Yeats le roinnt caidreamh [[Rómánsachas|rómánsúla]], le cuid mhór daoine: an [[file]]/[[aisteoir]] [[:en:Margot_Ruddock|Margot Ruddock]] agus an [[úrscéalaí]]/[[iriseoir]] agus gnéasaí radacach [[:en:Ethel_Mannin|Ethel Mannin]].<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.nli.ie/yeats/main.html|teideal=The National Library of Ireland - The Life and Works of William Butler Yeats - Online Exhibition|work=www.nli.ie|dátarochtana=2019-02-13|archivedate=2008-12-12|archiveurl=https://web.archive.org/web/20081212085427/http://www.nli.ie/yeats/main.html}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|author=Foster|date=2003|url=|title=|journal=|volume=|issue=|pages=lch, 504, 510-511}}</ref> D’oir an eachtraíocht earótaic d'fhuinneamh cruthaitheach Yeats, mar a d’oir riamh, agus in ainneoin go raibh sé ag dul in aois agus go raibh an tsláinte ag teip air bhí sé fós ina scríbhneoir ilghníomhach. I litir sa bhliain 1935, dúirt Yeats: “I find my present weakness made worse by the strange second puberty the operation has given me, the ferment that has come upon my imagination. If I write poetry it will be unlike anything I have done”.<ref name=":8" /> I 1936, ghlac sé leis an bpost mar eagarthóir ar an Oxford Book of Modern Verse, 1892–1935.[https://en.wikipedia.org/wiki/Oxford_Book_of_Modern_Verse_1892%E2%80%931935] === Bás === [[Íomhá:Menton-Côte d'Azur.jpg|clé|mion|120x120px|Menton|alt=]] [[Íomhá:Roquebrune Place.JPG|mion|200x200px|Roquebrune|alt=]] Fuair Yeats [[bás]] i Hotel Ideal Ségour, [[:en:Menton|Menton]], [[An Fhrainc]], ar an 28ú [[An tEanáir|Eanáir]] [[1939]], 73 bliain d'aois aige. Adhlacadh é tar éis sochraid discréideach agus príobháideach ag [[:en:Roquebrune-Cap-Martin|Roquebrune-Cap-Martin]]. Rinneadh iarrachtaí ag Roquebrue le rogha a [[Teaghlach|theaghlach]], Yeats a bhogadh ar ais go [[Éireann|hÉireann]], a athscaoileadh mar nach raibh siad cinnte ar a bhféiniúlacht. Rinneadh a [[Corp an duine|chorp]] a dhíadhlaic agus a bhogadh go [[:en:Ossuary|ossuary]] é.<ref name=":8">Letter to Dorothy Wellesley, 17 Meitheamh 1935, {{Cite news|teideal=Yeats’s Second Puberty|url=https://www.nybooks.com/articles/1985/05/09/yeatss-second-puberty/|dáta=1985-05-09|dátarochtana=2019-02-12|language=en|údar=Richard Ellmann}}The New York REview of Books 9 Bealtaine, 1985</ref> Bhíodh Yeats agus [[George Moore (úrscéalaí)|George]] ag plé ar a [[Bás|bháis]] go minic agus bhí sé mar mhiansainráite ag Yeats go gcuirfí faoi thalamh é go tapa sa [[An Fhrainc|Fhrainc]] gan fuaidreamh ar bith. De réir [[George Moore (úrscéalaí)|George]], na [[Focal|focail]] díreach a bhí ráite ná, “If I die bury me up there [at Roquebrune] and then in a year's time when the newspapers have forgotten me, dig me up and plant me in Sligo."<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Jordan|date=2003|url=|title=|journal=|volume=|issue=|pages=lch, 114}}</ref> I [[Meán Fómhair]] [[1958]], bhogadh [[Corp an duine|chorp]] le Yeats go [[:en:St_Columba's_Church,_Drumcliff|St. Columas Church]], ''[[Droim Chliabh]]'', [[Sligeach]] ar an [[Bád|mbád]] [[:en:Flower-class_corvette|corvette]], [[:en:LÉ_Macha_(01)|Le Macha]],<ref name=":7">{{Luaigh foilseachán|author=Foster|date=2003|url=|title=|journal=|volume=|issue=|pages=lch, 651}}</ref> [[:en:Irish_Naval_Service|Seirbhís Chabhlaigh na hÉireann]].<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Foster|date=2003|url=|title=|journal=|volume=|issue=|pages=lch, 656}}</ref> Tógadh a [[:en:Epitaph|feartlaoi]] ós na líonta deireanacha de ‘[[:en:Under_Ben_Bulben|Under Ben Bulben]]”<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Jordan|date=2003|url=|title=|journal=|volume=|issue=|pages=lch, 115}}</ref> ceann dá dánta deireanacha. == Stíl == [[Íomhá:Yeats Signature.jpg|clé|mion|120x120px|alt=|Síntús le Yeats]] Meastar go bhfuil Yeats ar cheann de na príomh [[File|filí]] [[Béarla]] sa [[20ú haois|20ú haois]]. Bhí sé ina bhfile [[:en:Symbolism_(arts)|siombailí]], ag úsáid [[Íomhá|íomhánna]] agus struchtúr siombalach tríd is tríd a [[Saothair dhaonna|ghairm bheatha]]. Roghnaigh sé [[Focal|focail]] agus chuir sé le chéile iad ionas go bhfeadfadh siad i dteannta le [[brí]] áirithe, smaointe [[Teibiú|teibí]] a d’fhéadfadh a bheith níos suantasaí agus athshondach. Is gnách gurb iad an úsáid a bhain sé as siombailí<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.irishtimes.com/culture/books/wb-yeats-at-150/documents|teideal=WB Yeats|language=en|work=The Irish Times|dátarochtana=2019-02-12}}</ref> rud éigin fisiceach atá mar an rud í féin chomh maith leis an moladh ar chailíocht eile b’fhéidir neamhábhartha nó tréithe gan am.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Makers of the modern theater: Ibsen [a.o.]|url=http://worldcat.org/oclc/470184991|publisher=McGraw-Hill|date=1961|oclc=470184991|author=Ulanov, Barry}}</ref> Go neamhchosúil le [[:en:Modernism|filí eile nua-aimseartha]] a bhain trial as an t[[:en:Free_verse|saorvearsaíocht]], bhí maistreacht bainte amach ag Yeats sna foirmeacha [[Traidisiún Liteartha na nGael|traidisiúnta]].<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.cengage.com/search/showresults.do?N=197+4294904802|teideal=Twentieth-Century Literary Criticism Series - Gale|work=www.cengage.com|dátarochtana=2019-02-12}}</ref> [[Íomhá:Works Of William Blake Volume 1.pdf|clé|mion|175x175px|Obair le Yeats|alt=]] Tá obair [[Litríocht|litríochta]] le Yeats,<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Yeats|url=http://dx.doi.org/10.3998/mpub.14879|publisher=University of Michigan Press|date=1997|location=Ann Arbor, MI|author=Richard Finneran}}</ref> a raibh scríofa níos déanaí an-phearsanta ar fad, le trácht ann dá mhac agus dá [[iníon]]<ref>{{Luaigh foilseachán|title=James Longenbach, Stone Cottage: Pound, Yeats & Modernism. (Oxford: Oxford UP, 1988)|url=http://dx.doi.org/10.14354/yjk.2004.22.215|journal=The Yeats Journal of Korea|date=2004-12-31|issn=1226-4946|pages=215–218|volume=22|doi=10.14354/yjk.2004.22.215|author=Young Suck Rhee}}</ref> sna fiche bhliain deireanacha, chomh maith le meabhrú ar a thaithí ag fás d’aois<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Yeats and the logic of formalism|url=http://dx.doi.org/10.5860/choice.44-0154|journal=Choice Reviews Online|date=2006-09-01|issn=0009-4978|pages=44–0154-44-0154|volume=44|issue=01|doi=10.5860/choice.44-0154}}</ref> sa dán, ‘[[:en:The_Circus_Animals'_Desertion|The Circus Animals' Desertion’]],<ref name=":6" /><blockquote>“Now that my ladder's gone I must lie down where all the ladders start In the foul [[:en:Rag-and-bone_man|rag and bone]] shop of the heart.”</blockquote> Tá tionchar an nua-aoiseachais ar a shaothar le sonrú ar an tslí ar thréig sé friotal fileata gnásúil a luathshaothair ar mhaithe le teanga níos géire agus le cur chuige níos dírí chun a chuid téamaí a chur in iúl. Is teanga agus cur chuige iad seo atá le sonrú níos mó ar fhilíocht agus ar dhrámaí dá chuid le linn a lárthréimhse. Cuimsítear na himleabhair seo a leanas sa tréimhse sin: In the Seven Woods, Responsibilities agus The Green Helmet. [[Íomhá:Letter from W B Yeats to Ezra Pound July 1918.jpg|mion|120x120px|Litir go [[Ezra Pound|hEzra Pound]]|alt=]]Le linn 1929, d’fhan sé ag Thoor Ballylee den uair dheireanach, gar don Ghort i gContae na Gaillimhe (áit a raibh teach samhraidh ag Yeats ó 1919). Chaith sé an chuid is mó dá shaol ina dhiaidh sin ina chónaí thar sáile, ach mar sin féin, léasaigh sé Teach Riversdale i Ráth Fearnáin, bruachbhaile i mBaile Átha Cliath, i 1932. Scríobh sé go rafar i mblianta deiridh a shaoil agus d’fhoilsigh sé filíocht, drámaí agus prós. Sa bhliain 1938, d’fhreastail sé ar Amharclann na Mainistreach den uair dheireanach chun céad léiriú a dhráma Purgatory a fheiceáil. Foilsíodh a ''Autobiographies of William Butler Yeats'' an bhliain chéanna. [[Íomhá:Scene From Cathleen Ni Houlihan - Project Gutenberg eText 19028.jpg|clé|mion|120x120px|'Cathleen Ní Houlihan,' drama Béaloideas le Yeats]] Bhain luathfhilíocht Yeats go mór le miotaseolaíocht agus le [[béaloideas]] [[Béaloideas na hÉireann|na hÉireann]] ach ba mhó a bhain a shaothar ní ba dhéanaí le saincheisteanna nua-aoiseacha agus tháinig athrú ollmhór ar a stíl. Is féidir a shaothar a roinnt i dtrí thréimhse ghinearálta. Tá fíorthon réamh-Rafaeilíteach le sonrú ar a chuid luathdhánta. Tá siad ornáideach ar bhealach féin-chomhfhiosach agus, in amanna, de réir léirmheastóirí neamhbháúla, is dánta craptha iad. Ba dánta eipice a bhí á scríobh ag Yeats nuair a thosaigh sé ar dtús, dánta mar “The Isle of Statues” agus “The Wanderings of Oisin”. I ndiaidh dó “The Wanderings of Oisin” a chríochnú ní dhearna sé iarracht dán fada eile a chumadh. Is liricí iad a chuid luathdhánta eile ar théamaí an ghrá nó ar ábhair mhistiúla agus rúndiamhra. Le linn a lárthréimhse, thréig Yeats nádúr réamh-Rafaeilíteach a luathshaothair agus rinne sé iarracht stíl [[Landor i|Landor]] a ghlacadh chuige féin agus a bheith ag trácht ar an tsochaí go híorónta ina chuid scríbneoireachta. Dfhéadfadh léirmheastóirí a dtaitníonn saothar a lárthréimhse leo a rá gur saothar é a bhfuil rithimí lúbacha agus láidre ann, saothar a bhfuil an nua-aoiseachas le sonrú go géar air uaireanta. Ceapann léirmheastóiri eile áfach, gur dánta laga neamhshuimiúla iad na dánta seo ó thaobh cumhacht samhlaíochta de. Fuair Yeats inspreagadh samhlaíochta nua dá shaothar níos déanaí ón gcóras mistiúil a bhí sé á dhéanamh amach aige dó féin faoi thionchar an spioradáltachais. I mbealaí éagsúla, is ag filleadh ar fhís a shaothair ní ba luaithe atá Yeats san fhilíocht seo. Déantar an deighilt idir fear an chlaímh a bhfuil a intinn gafa le cúrsaí an tsaoil, agus an fear spioradálta diaganta, téama “The Wanderings of Oisin”, a mhacasamhlú in “A Dialogue Between Self and Soul”.<ref name=":4" /> [[Íomhá:Portrait de Picasso, 1908.jpg|mion|167x167px|[[Pablo Picasso]]]] Maíonn léirmheastóirí áirithe go léirítear an targhabháil ón 19ú haois go nua-aoiseachas an 20ú haois i bhfílíocht Yeats mar a léirítear i bpéintéireacht [[Pablo Picasso]]. Ceistíonn léirmheastóirí eile an raibh mórán cosúlachta idir saothar Yeats níos déanaí agus nua-aoisithe leithéidí [[Ezra Pound]] agus T.S. Eliot i ndáiríre. Mheas nua-aoisithe gur chaoineadh i leith mheath shibhialtacht na hEorpa de nádúr Eliot é an dán cáiliúil sin “The Second Coming”. Léirigh léirmheastóirí ní ba dhéanaí, áfach, gur dán é seo atá bunaithe ar theoiricí mistiúla apacailipteacha Yeats agus, dá bharr sin, go léiríonn an dán intinn atá faoi thionchar na 1890idí. Thosaigh a chnuasaigh filíochta is tábhachtaí le The Green Helmet (1910) agus Responsibilities (1914). Maidir le híomháineachas, ba ghonta agus ba chumhachtaí a d’éirigh filíocht Yeats de réir mar a chuaigh sé in aois. Tá roinnt de na híomhánna is cumhachtaí i bhfilíocht an 20ú haois sna dánta The Tower (1928), The Winding Stairs (1929), agus New Poems (1938); admhaítear i gcoitinne gurb iad na dánta in Last Poems ar na cinn is fearr a scríobh sé riamh. Bhí an-suim ag Yeats i gcúrsaí mistiúla, is é sin i gcreidiúintí Diasúnachta Hiondúigh agus i gcúrsaí diamhaire agus bhí an t-ábhar seo mar phríomhbhonn ag a chuid filíochta déanaí. Tá léirmheastóirí áirithe in amhras faoi inchreidteacht intleachtúil na filíochta seo. Chun meitifisic shaothair dhéanacha Yeats a thuiscint is gá iad a léamh i gcomhthéacs a chórais de bhunphrionsabail rúndiamhra atá in A Vision (1925). Tá an dán “The Second Coming”, dán a scríobh sé in 1920, ar an bhfoinse íomhánna is cumhachtaí faoin bhfichiú haois. == Oidhreacht == [[Íomhá:Royal-Palace-Stockholm.jpg|mion|150x150px|An Pálás Ríoga|alt=]] [[Íomhá:Sligo-Statue de Yeats devant la Bank of Ulster.JPG|mion|120x120px|Dealbh Yeats|alt=|clé]]Dealbh Yeats i m[[Sligeach|Baile Sligeach]], leis an [[Dealbhóireacht|dealbhóir]] [https://rowangillespie.net/ Rowan Gillespie] (1984). [[Tógálacht|Tógadh]] é taobh amuigh de [[:en:Ulster_Bank|Bhainc Uladh]] ag cúinne Sráid Stiabhna agus Bóthar Markievecs. Dúirt Yeats go raibh [[:en:Stockholm_Palace|An Pálás Ríoga]] i [[Stócólm|Stocólm]] cosúil le Banc Uladh i [[Sligeach]].<ref>{{Lua idirlín|url=http://atriptoireland.com/2014/07/08/sligo-w-b-yeats-statue/|teideal=Sligo: W.B. Yeats Statue|dáta=2014-07-08|language=en-US|work=A Trip to Ireland|dátarochtana=2019-02-12|archivedate=2018-05-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180503041542/http://atriptoireland.com/2014/07/08/sligo-w-b-yeats-statue/}}</ref> Trasna an [[Abhainn|abhann]], tá [[foirgneamh]] cuimhneacháin Yeats, agus tá [https://www.yeatssociety.com/ Cumann Yeats Shligigh] lonnithe ann.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Yeats's Second "Vision": Berkeley, Coleridge, and the Correspondence with Sturge Moore|url=http://dx.doi.org/10.2307/3726410|journal=The Modern Language Review|date=1981-04|issn=0026-7937|pages=273|volume=76|issue=2|doi=10.2307/3726410|author=Grosvenor E. Powell}}</ref> == Foinsí == *[[:en:Brian_Cleeve|Cleeve, Brian]] (1972). ''W. B. Yeats and the Designing of Ireland's Coinage''. New York: Dolmen Press. [[:en:International_Standard_Book_Number|ISBN]] [https://en.wikipedia.org/wiki/Special:BookSources?isbn=0-85105-221-5 0-85105-221-5] * Doody, Noreen (2018). The Influence of Oscar Wilde on W. B. Yeats: "An Echo of Someone Else's Music". Palgrave Macmillan. [[:en:International_Standard_Book_Number|ISBN]] [[:en:Special:BookSources/978-3-319-89547-5|978-3-319-89547-5.]] *[[:en:Richard_Ellmann|Ellmann, Richard]] (1948). ''Yeats: The Man and the Masks''. New York: Macmillan. *[[:en:R._F._Foster_(historian)|Foster, R. F.]] (1997). [https://books.google.co.uk/books?id=FThRtAEACAAJ ''W. B. Yeats: A Life, Vol. I: The Apprentice Mage''.] Oxford University Press. [[:en:International_Standard_Book_Number|ISBN]] [[:en:Special:BookSources/0-19-288085-3|0-19-288085-3]] *[[:en:R._F._Foster_(historian)|Foster, R. F.]] (2003). ''[https://books.google.co.uk/books?id=NsDu2yMAADsC W. B. Yeats: A Life, Vol. II: The Arch-Poet] 1915–1939''. Oxford University Press. [[:en:International_Standard_Book_Number|ISBN]] [[:en:Special:BookSources/0-19-818465-4|0-19-818465-4]] *[[:en:Joseph_Maunsel_Hone|Hone, Joseph]] (1943). ''W. B. Yeats, 1865–1939''. New York: Macmillan Publishers. [[:en:OCLC|OCLC]] [https://www.worldcat.org/title/wb-yeats-1865-1939/oclc/35607726 35607726] * J[[:en:Anthony_J._Jordan|ordan Anthony J]]. (1997). ''Willie Yeats & The Gonne-MacBrides''. Westport Books [[:en:International_Standard_Book_Number|ISBN]] [[:en:Special:BookSources/0-9524447-1-2|0-9524447-1-2]] *[[:en:Anthony_J._Jordan|Jordan, Anthony J]]. (2000). ''The Yeats Gonne MacBride Triangle''. Westport Books [[:en:International_Standard_Book_Number|ISBN]] [[:en:Special:BookSources/0-9524447-4-7|0-9524447-4-7]] *[[:en:Anthony_J._Jordan|Jordan, Anthony J]]. (2003). ''W. B. Yeats: Vain, Glorious, Lout – A Maker of Modern Ireland''. Westport Books. [[:en:International_Standard_Book_Number|ISBN]] [[:en:Special:BookSources/0-9524447-2-0|0-9524447-2-0]] *[[:en:Anthony_J._Jordan|Jordan, Anthony J]]. (2013). ''Arthur Griffith with James Joyce & WB Yeats – Liberating Ireland'' Westport Books. [[:en:International_Standard_Book_Number|ISBN]] [[:en:Special:BookSources/978-0-9576229-0-6|978-0-9576229-0-6]]. *[[:en:Michael_O'Neill_(academic)|O'Neill, Michael]] (2003). Routledge Literary Sourcebook on the Poems of W. B. Yeats. Routledge. [[:en:International_Standard_Book_Number|ISBN]] 0-415-23475-1. * Ryan, Philip B. (1998). ''The Lost Theatres of Dublin''. Wiltshire: The Badger Press. [[:en:International_Standard_Book_Number|ISBN]] [[:en:Special:BookSources/0-9526076-1-1|0-9526076-1-1]] * Yeats, W. B. (1994). The Collected Poems of W. B. Yeats. Wordsworth Poetry Library. [[:en:International_Standard_Book_Number|ISBN]] [[:en:Special:BookSources/1-85326-454-7|1-85326-454-7.]] == Léitheoireacht == * Igoe, Vivien (1994). ''A Literary Guide to Dublin''. Methuen Publishing. [[:en:International_Standard_Book_Number|ISBN]] [[:en:Special:BookSources/0-413-69120-9|0-413-69120-9]] *[[:en:James_Longenbach|Longenbach, James]] (1988). ''Stone Cottage: Pound, Yeats, and Modernism''. Oxford University Press. I[[:en:International_Standard_Book_Number|SBN]] [[:en:Special:BookSources/0-19-506662-6|0-19-506662-6]] * Yeats, W. B. (1900). "[http://www.yeatsvision.com/Shelley.html The Philosophy of Shelley's Poetry]", in ''Essays and Introductions'', 1961. New York: Macmillan Publishers. [[:en:OCLC|OCLC]] [https://www.worldcat.org/title/essays-and-introductions/oclc/362823 362823] == Naisc Sheachtracha == *[[Íomhá:Commons-logo.svg|22x22px|Commons-logo]] Meáin a bhaineann le [[c:Category:William_Butler_Yeats|William Butler Yeats]] ag Wikimedia Commons *[[Íomhá:Wikisource-logo.svg|17x17px|Wikisource-logo]] Obair atá scríofa ag nó faoi [[wikisource:Author:William_Butler_Yeats|William Butler Yeats]] ag Wikisource * Taispeántas [http://www.nli.ie/yeats/ Leabharlann Náisiúnta na hÉireann, ''Yeats: The Life and Works of William Butler Yeats''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070203220551/http://www.nli.ie/yeats/ |date=2007-02-03 }} *[http://www.gutenberg.org/ebooks/authors/search/?query=Yeats,+W.+B.+(William+Butler) Saothar le W. B. Yeats] ag [[:en:Project_Gutenberg|Project Gutenberg]] *[https://www.poets.org/poetsorg/poet/w-b-yeats William Butler Yeats: Próifíl agus Dánta ag Poets.org] *[https://archives.lib.siu.edu/index.php?p=core%2Fsearch&q=%22William+Butler+Yeats%22&content=1 Comhfhreagras Yeats' agus taifid chartlainne eile] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160818132544/http://archives.lib.siu.edu/index.php?p=core%2Fsearch&q=%22William+Butler+Yeats%22&content=1 |date=2016-08-18 }} ag Southern Illinois University Carbondale, Special Collections Research Center *[http://www.agsm.edu.au/bobm/Stanford/ Taifeadtaí de 24 léacht] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160827214858/http://www.agsm.edu.au/bobm/Stanford/ |date=2016-08-27 }} a thug [Donald https://en.wikipedia.org/wiki/Donald Davie Donald Davie] ag Stanford i 1975 faoi W. B. Yeats *[https://bc-primo.hosted.exlibrisgroup.com/primo-explore/fulldisplay?docid=ALMA-BC21323260060001021&context=L&vid=bclib_new&search_scope=lib_BURNS&tab=bcl_only&lang=en_US Bailiúchán Boston College de pháipéir teaghlaigh Yeats] ag John J. Burns Library, [[:en:Boston_College|Boston College]] *[https://www.bbc.co.uk/programmes/p00548b3 Yeats and Mysticism], BBC Raidió 4 plé le Roy Foster, Warwick Gould agus Brenda Maddox (''In Our Time'', 31 January 2002) *[https://www.bbc.co.uk/programmes/b009twvd Yeats and Irish Politics], BBC Raidió 4 plé le Roy Foster, Fran Brearton & Warwick Gould (''In Our Time'', Apr. 17, 2008) == Saothar == === Filíocht === * 1886 - Mosada *1889 - The Wanderings of Oisin and Other Poems * 1891 - John Sherman and Dhoya * 1892 - The Countess Kathleen and Various Legends and Lyrics * 1894 - The Land of Heart's Desire * 1895 - Poems *[[Íomhá:Grave of W. B. Yeats; Drumecliff, Co Sligo.jpg|mion|Drumcliff, Sligeach]]1897 - The Secret Rose * 1899 - The Wind Among the Reeds * 1900 - The Shadowy Waters * 1902 - Cathleen Ní Houlihan * 1903 - In the Seven Woods * 1910 - The Green Helmet and Other Poems * 1912 - The Cutting of an Agate * 1913 - Poems Written in Discouragement * 1914 - Responsibilities * 1917 - The Wild Swans at Coole * 1921 - Michael Robartes and the Dancer * 1921 - Four Plays for Dancers * 1924 - The Cat and the Moon * 1927 - October Blast * 1928 - The Tower * 1929 - The Winding Stair * 1933 - The Winding Stair and Other Poems * 1934 - Collected Plays * 1935 - A Full Moon in March * 1938 - New Poems [[Íomhá:William_Butler_Yeats_by_John_Butler_Yeats_1900.jpg|200px|thumb|Portráid de W. B. Yeats ón bhliain 1900 (pictiúr lena dheartháir, [[John Butler Yeats]])]] === Saothair eile === * 1888 - Fairy and Folk Tales of the Irish Peasantry * 1891 - Representative Irish Tales * 1892 - Irish Faerie Tales * 1893 - The Celtic Twilight * 1907 - Discoveries * 1903 - Ideas of Good and Evil * 1916 - Reveries Over Childhood and Youth * 1918 - Per Amica Silentia Lunae * 1921 - Four Years * 1925 - A Vision * 1926 - Estrangement * 1926 - Autobiographies <br /> == Tagairtí == {{Reflist}} {{Navbox | name = W. B. Yeats | state = {{{state|expanded}}} | title = [[W. B. Yeats]] | listclass = hlist | group1 = Dánta | list1= {{navbox|subgroup | group1 = Imleabhra | list1 = *''[[The Wanderings of Oisin and Other Poems]]'' (1889) *''[[The Countess Kathleen and Various Legends and Lyrics]]'' (1892) *''[[In the Seven Woods]]'' (1903) *''[[Responsibilities and Other Poems]]'' (1916) *''[[The Wild Swans at Coole]]'' (1919) *''[[Michael Robartes and the Dancer]]'' (1921) *''[[The Tower (book)|The Tower]]'' (1928) *''[[The Winding Stair and Other Poems]]'' (1933) | group2 = Dánta | list2 = *"[[Aedh Wishes for the Cloths of Heaven]]" *"[[An Irish Airman Foresees His Death]]" *"[[Adam's Curse (poem)|Adam's Curse]]" *"[[Blood and the Moon]]" *"[[The Circus Animals' Desertion]]" *"[[Down by the Salley Gardens]]" *"[[A Drunken Man's Praise of Sobriety]]" *"[[Easter, 1916]]" *"[[Ego Dominus Tuus]]" *"[[In Memory of Eva Gore-Booth and Con Markiewicz]]" *"[[Lake Isle of Innisfree]]" *"[[On being asked for a War Poem]]" *"[[Politics (poem)|Politics]]" *"[[A Prayer for My Daughter]]" *"[[Remorse for Intemperate Speech]]" *"[[The Rose of Battle]]" *"[[The Rose Tree (poem)|The Rose-Tree]]" *"[[Sailing to Byzantium]]" *"[[September 1913]]" *"[[Song of the Old Mother]]" *"[[The Fiddler of Dooney]]" *"[[The Gift of Harun Al-Raschid]]" *"[[The Scholars (poem)|The Scholars]]" *"[[The Second Coming (poem)|The Second Coming]]" *"[[The Song of the Happy Shepherd]]" *"[[The Stolen Child]]" *"[[Swift's Epitaph]]" *"[[To the Rose upon the Rood of Time]]" *"[[The Tower (poem)|The Tower]]" *"[[Under Ben Bulben]] *"[[The Wanderings of Oisin]]" *"[[The Wild Swans at Coole (poem)|The Wild Swans at Coole]]" }} | group2 = Dramaíocht | list2= *''[[Mosada]]'' (1886) *''[[The Land of Heart's Desire]]'' (1894) *''[[Diarmuid and Grania]]'' (1901) *''[[Cathleen ni Houlihan]]'' (1902) *''[[On Baile's Strand]]'' (1903) *''[[The Countess Cathleen]]'' (1911) *''[[At the Hawk's Well]]'' (1916) *''[[The Resurrection (play)|The Resurrection]]'' (1927) *''[[Purgatory (drama)|Purgatory]]'' (1938) | group3 = Dánta | list3= | group5 = Obair eile | list5= *''[[A Vision]]'' (1925) * "[[The Curse of the Fires and of the Shadows]]" *''[[Oxford Book of Modern Verse 1892–1935]]'' (editor) | group6 = Daoine | list6= *[[John Butler Yeats]] (father) *[[Susan Pollexfen]] (mother) *[[Jack Butler Yeats]] (brother) *[[Elizabeth Yeats]] (sister) *[[Lily Yeats]] (sister) *[[Maud Gonne]] (lover) *[[Georgie Hyde-Lees]] (wife) *[[Anne Yeats]] (daughter) *[[Michael Yeats]] (son) | group7 = Gaolmhar | list7= *[[W. B. Yeats bibliography]] *[[Rhymers' Club]] *[[Dun Emer Press]] **[[Cuala Press]] *''[[An Appointment with Mr Yeats]]'' *"[[Troy (song)|Troy]]" *[[Thoor Ballylee]] *[[Samhain (magazine)|''Samhain'' magazine]] }}<noinclude> {{DEFAULTSORT:Yeats, W. B.}} [[Category:Irish writer navigational boxes]] [[Category:Dramatist and playwright navigational boxes]] [[Category:Poet navigational boxes]] </noinclude> <br /> {{Navbox | name = Dánta Éireannacha | title = [[Dánta Éireannacha]] | listclass = hlist | state = {{{state|}}} | group1 = Topaicí | list1 = *[[Irish poetry]] *[[Ollamh Érenn|Chief Ollam of Ireland]] *[[Irish bardic poetry]] *[[Irish Literary Revival]] *[[Dindsenchas|Metrical Dindshenchas]] *[[Contention of the bards]] *[[Aisling]] *[[Weaver Poets]] *''[[An Gúm]]'' *[[Kildare Poems]] *[[Táin Bó Cúailnge]] | group2 = Filí | list2 = {{Navbox|subgroup | group1 = Bardach | list1 = *[[Mael Ísu Ua Brolcháin]] *[[Muircheartach Ó Cobhthaigh]] *[[Gilla Mo Dutu Úa Caiside]] *[[Baothghalach Mór Mac Aodhagáin]] *[[Giolla Brighde Mac Con Midhe]] *[[Gofraidh Fionn Ó Dálaigh]] *[[Flann mac Lonáin]] *[[Donnchadh Mór Ó Dálaigh]] *[[Lochlann Óg Ó Dálaigh]] *[[Fear Flaith Ó Gnímh]] *[[Mathghamhain Ó hIfearnáin]] *[[Cormac Mac Con Midhe]] *[[Eoghan Carrach Ó Siadhail]] *[[Fear Feasa Ó'n Cháinte]] *[[Tadhg Olltach Ó an Cháinte]] *[[Eochaidh Ó hÉoghusa]] *[[Proinsias Ó Doibhlin]] *[[Tarlach Rua Mac Dónaill]] *[[Gilla Cómáin mac Gilla Samthainde]] *[[Tadhg Dall Ó hÚigínn]] *[[Niníne Éces]] *[[Colmán of Cloyne]] *[[Cináed ua hArtacáin]] *[[Muireadhach Albanach Ó Dálaigh]] *[[Cearbhall Óg Ó Dálaigh]] *[[Máeleoin Bódur Ó Maolconaire]] *[[Diarmaid Mac an Bhaird]] *[[Cú Choigcríche Ó Cléirigh]] *[[Dallán Forgaill]] *[[Óengus of Tallaght]] *[[Sedulius Scottus]] *[[Dungal of Bobbio|Saint Dungal]] *[[Maol Sheachluinn na n-Uirsgéal Ó hÚigínn]] *[[Philip Ó Duibhgeannain]] | group2 = 15ú/16ú hAois | list2 = *[[Tomás Ó Cobhthaigh]] | group3 = 17ú hAois | list3 = *[[Dáibhí Ó Bruadair]] *[[Piaras Feiritéar]] *[[Aogán Ó Rathaille]] | group4 = 18ú hAois | list4 = *[[Aogán Ó Rathaille]] *[[Brian Merriman]] *[[Jonathan Swift]] *[[Oliver Goldsmith]] *[[John Hewitt (poet)|John Hewitt]] | group5 = 19ú hAois | list5 = *[[Thomas Moore]] *[[Charles Gavan Duffy]] *[[James Clarence Mangan]] *[[Samuel Ferguson]] *[[William Allingham]] *[[Douglas Hyde]] *[[James Henry (poet)|James Henry]] *[[Antoine Ó Raifteiri]] *[[Aeneas Coffey]] *[[Robert Dwyer Joyce]] *[[Thomas Davis (Young Irelander)|Thomas Davis]] *[[Jane Wilde|Speranza]] *[[Katharine Tynan]] *[[Oscar Wilde]] | group6 = 20ú hAois | list6 = *[[James Joyce]] *[[Patrick Pearse]] *[[Joseph Plunkett]] *[[Thomas MacDonagh]] *[[Francis Ledwidge]] *[[Padraic Colum]] *[[F. R. Higgins]] *[[Austin Clarke (poet)|Austin Clarke]] *[[Samuel Beckett]] *[[Brian Coffey]] *[[Denis Devlin]] *[[Thomas MacGreevy]] *[[Blanaid Salkeld]] *[[Mary Devenport O'Neill]] *[[Patrick Kavanagh]] *[[John Hewitt (poet)|John Hewitt]] *[[Louis MacNeice]] *[[Máirtín Ó Direáin]] *[[Seán Ó Ríordáin]] *[[Máire Mhac an tSaoi]] *[[Michael Hartnett]] *[[Gabriel Rosenstock]] *[[Nuala Ní Dhomhnaill]] *[[Micheál Mac Liammóir]] *[[Robert Greacen]] *[[Roy McFadden]] *[[Padraic Fiacc]] *[[John Montague (poet)|John Montague]] *[[Michael Longley]] *[[Derek Mahon]] *[[Seamus Heaney]] *[[Paul Muldoon]] *[[Thomas Kinsella]] *[[Michael Smith (poet)|Michael Smith]] *[[Trevor Joyce]] *[[Geoffrey Squires]] *[[Augustus Young]] *[[Randolph Healy]] *[[John Jordan (poet)|John Jordan]] *[[Paul Durcan]] *[[Basil Payne]] *[[Eoghan Ó Tuairisc]] *[[Patrick Galvin]] *[[Cathal Ó Searcaigh]] *[[Bobby Sands]] *[[Rita Ann Higgins]] *[[Eavan Boland]] *[[Eiléan Ní Chuilleanáin]] *[[Medbh McGuckian]] *[[Paula Meehan]] *[[Dennis O'Driscoll]] *[[Seán Dunne (poet)|Seán Dunne]] *[[Anthony Cronin]] *[[W. F. Marshall]] *[[W. B. Yeats]] | group7 = 21ú hAois | list7 = *[[Thomas McCarthy (poet)|Thomas McCarthy]] *[[John Ennis (poet)|John Ennis]] *[[Pat Boran]] *[[Mairéad Byrne]] *[[Ciaran Carson|Ciarán Carson]] *[[Patrick Chapman]] *[[Harry Clifton]] *[[Tony Curtis (Irish poet)|Tony Curtis]] *[[Pádraig J. Daly]] *[[Gerald Dawe]] *[[Greg Delanty]] *[[Eamon Grennan]] *[[Vona Groarke]] *[[Seamus Heaney]] *[[Pat Ingoldsby]] *[[Brendan Kennelly]] *[[Hugh McFadden (poet)|Hugh McFadden]] *[[Sinéad Morrissey]] *[[Gerry Murphy (poet)|Gerry Murphy]] *[[Bernard O'Donoghue]] *[[Conor O'Callaghan]] *[[Caitriona O'Reilly]] *[[Justin Quinn]] *[[Maurice Riordan]] *[[Maurice Scully]] *[[William Wall (writer)|William Wall]] *[[Catherine Walsh (poet)|Catherine Walsh]] }} | group3 = Dánta | list3 = {{Navbox|subgroup | group1 = Duanaireachtaí | list1 = *''[[Faber Book of Irish Verse]]'' | group2 = Eipiciúil | list2 = *''[[The Wanderings of Oisin]]'' | group3 = Bardach | list3 = *[[Timna Cathaír Máir Caithréim Cellaig]] *[[Le dís cuirthear clú Laighean]] *[[Is acher in gaíth in-nocht...]] *[[Is trúag in ces i mbiam]] *[[Sen dollotar Ulaid ...]] *[[Sorrow is the worst thing in life ...]] *[[An Díbirt go Connachta]] *[[Foraire Uladh ar Aodh]] *[[A aonmhic Dé do céasadh thrínn]] *[[A theachtaire tig ón Róimh]] *[[An sluagh sidhe so i nEamhuin?]] *[[Cóir Connacht ar chath Laighean]] *[[Dia libh a laochruidh Gaoidhiol]] *[[Pangur Bán]] *[[Liamuin]] *[[Buile Shuibhne]] *''[[The Prophecy of Berchán]]'' *[[Bean Torrach, fa Tuar Broide]] | group4 = 18ú hAois | list4 = *''[[The Traveller (poem)|The Traveller]]'' *''[[Suantraí dá Mhac Tabhartha]]'' *''[[Mná na hÉireann]]'' | group5 = 19ú hAois | list5 = *''[[Tone's Grave]]'' *[[The Wind That Shakes the Barley]] | group6 = Comhaimseartha | list6 = *''[[Love Songs of Connacht]]'' *[[Hi Uncle Sam]] *''[[Meeting The British]]'' *''[[Horse Latitudes (poetry collection)|Horse Latitudes]]'' *''[[Sweeney Astray]]'' *''[[Prayer Before Birth]]'' *''[[D-Day (poem)|D-Day]]'' }} | group4 = Eagraíochtaí | list4 = *[[Poetry Ireland]] | group5 = Foilseacháin | list5 = *''[[Poetry Ireland Review]]'' *''[[The Lace Curtain]]'' | group6 = Imeachtaí | list6 = *[[SoundEye Festival]] | below = }}<noinclude> [[Category:Ireland templates]] [[Category:Poetry navigational boxes]] </noinclude> {{navbox | name = Duais Nobel na Litríochta | title = [[Liosta de na Filí Cúirte Nobel na Litríochta|Laureates]] den [[Nobel Prize in Literature]] | state = {{{state<includeonly>|autocollapse</includeonly>}}} | bodyclass = hlist | group1 = 1901–1925 | list1 = * [[Sully Prudhomme]] * [[Theodor Mommsen]] * [[Bjørnstjerne Bjørnson]] * [[Frédéric Mistral]] / [[José Echegaray]] * [[Henryk Sienkiewicz]] * [[Giosuè Carducci]] * [[Rudyard Kipling]] * [[Rudolf Christoph Eucken|Rudolf Eucken]] * [[Selma Lagerlöf]] * [[Paul Heyse]] * [[Maurice Maeterlinck]] * [[Gerhart Hauptmann]] * [[Rabindranath Tagore]] * * [[Romain Rolland]] * [[Verner von Heidenstam]] * [[Karl Adolph Gjellerup|Karl Gjellerup]] / [[Henrik Pontoppidan]] * * [[Carl Spitteler]] * [[Knut Hamsun]] * [[Anatole France]] * [[Jacinto Benavente]] * [[W. B. Yeats]] * [[Władysław Reymont]] * [[George Bernard Shaw]] | group2 = 1926–1950 | list2 = * [[Grazia Deledda]] * [[Henri Bergson]] * [[Sigrid Undset]] * [[Thomas Mann]] * [[Sinclair Lewis]] * [[Erik Axel Karlfeldt]] * [[John Galsworthy]] * [[Ivan Bunin]] * [[Luigi Pirandello]] * * [[Eugene O'Neill]] * [[Roger Martin du Gard]] * [[Pearl S. Buck]] * [[Frans Eemil Sillanpää]] * * * * * [[Johannes V. Jensen]] * [[Gabriela Mistral]] * [[Hermann Hesse]] * [[André Gide]] * [[T. S. Eliot]] * [[William Faulkner]] * | group3 = 1951–1975 | list3 = * [[Pär Lagerkvist]] * [[François Mauriac]] * [[Winston Churchill]] * [[Ernest Hemingway]] * [[Halldór Laxness]] * [[Juan Ramón Jiménez]] * [[Albert Camus]] * [[Boris Pasternak]] * [[Salvatore Quasimodo]] * [[Saint-John Perse]] * [[Ivo Andrić]] * [[John Steinbeck]] * [[Giorgos Seferis]] * ''[[Jean-Paul Sartre]] (dhiúltaigh dámhachtain)'' * [[Mikhail Sholokhov]] * [[Shmuel Yosef Agnon]] / [[Nelly Sachs]] * [[Miguel Ángel Asturias]] * [[Yasunari Kawabata]] * [[Samuel Beckett]] * [[Aleksandr Solzhenitsyn]] * [[Pablo Neruda]] * [[Heinrich Böll]] * [[Patrick White]] * [[Eyvind Johnson]] / [[Harry Martinson]] * [[Eugenio Montale]] | group4 = 1976–2000 | list4 = * [[Saul Bellow]] * [[Vicente Aleixandre]] * [[Isaac Bashevis Singer]] * [[Odysseas Elytis]] * [[Czesław Miłosz]] * [[Elias Canetti]] * [[Gabriel García Márquez]] * [[William Golding]] * [[Jaroslav Seifert]] * [[Claude Simon]] * [[Wole Soyinka]] * [[Joseph Brodsky]] * [[Naguib Mahfouz]] * [[Camilo José Cela]] * [[Octavio Paz]] * [[Nadine Gordimer]] * [[Derek Walcott]] * [[Toni Morrison]] * [[Kenzaburō Ōe]] * [[Seamus Heaney]] * [[Wisława Szymborska]] * [[Dario Fo]] * [[José Saramago]] * [[Günter Grass]] * [[Gao Xingjian]] | group5 = 2001–i láthair | list5 = * [[V. S. Naipaul]] * [[Imre Kertész]] * [[J. M. Coetzee]] * [[Elfriede Jelinek]] * [[Harold Pinter]] * [[Orhan Pamuk]] * [[Doris Lessing]] * [[J. M. G. Le Clézio]] * [[Herta Müller]] * [[Mario Vargas Llosa]] * [[Tomas Tranströmer]] * [[Mo Yan]] * [[Alice Munro]] * [[Patrick Modiano]] * [[Svetlana Alexievich]] * [[Bob Dylan]] * [[Kazuo Ishiguro]] * {{color|darkgrey|{{smaller|2018}}}} }}<noinclude> [[Catagóir:Nobel Prize templates|Literature]] [[Catagóir:Nobel Prize in Literature|*]] [[Category:Literature award navigational boxes]] </noinclude> <br />{{Navbox |name = Baill den Seanad 1925 |state = <includeonly>{{{state|collapsed}}}</includeonly> |title = <small>&laquo; ''[[Template:Members of the 1922 Seanad|1922 Seanad]]'' &laquo;</small> &nbsp; <span style="padding:0 4.5em">[[Baill den Seanad 1925|Baill de Seanad Éireann 1925]] (1925–28)</span> <small>&raquo; ''[[Template:Members of the 1928 Seanad|1928 Seanad]]'' &raquo;</small> |bodyclass = hlist |above = * '''[[Cathaoirleach]]''' [[James Campbell, 1st Baron Glenavy|Lord Glenavy]] (Ind) * '''[[Ceannaire an tSeanaid]]''' name (party) |group1 = Tofa i 1925 |list1 = {{Navbox|subgroup |groupwidth = 6em| groupstyle = font-weight:normal; |group1 = 6 bliana |list1 = * [[John Counihan]] (CnaG) |group2 = 9 mbliana |list2 = * [[Thomas Westropp Bennett]] (CnaG) * [[Edward Coey Bigger|Sir Edward Coey Bigger]] (Ind) * [[Francis McGuinness]] (CnaG) |group3 = 12 bliana |list3 = * [[Henry Barniville]] (CnaG) * [[Sir Edward Bellingham, 5th Baronet|Sir Edward Bellingham]] (Ind) * [[William Cummins (politician)|William Cummins]] (Lab) * [[James Dillon (Irish senator)|James Dillon]] (FP) * [[Michael Fanning (politician)|Michael Fanning]] (CnaG) * [[Thomas Foran]] (Lab) * [[William Bernard Hickie|Sir William Bernard Hickie]] (Ind) * [[Cornelius Kennedy]] (CnaG) * [[Thomas Linehan]] (FP) * [[Joseph O'Connor (Irish politician)|Joseph O'Connor]] (CnaG) * [[J. T. O'Farrell]] (Lab) * [[Michael F. O'Hanlon]] (FP) * [[Stephen O'Mara (senator)|Stephen O'Mara]] (CnaG) * [[James Parkinson (Irish politician)|James Parkinson]] (CnaG) * [[Thomas Toal]] (CnaG) }} |group2 = Tofa i 1922 |list2 = {{Navbox|subgroup |groupwidth = 6em| groupstyle = font-weight:normal; |group1 = 9 mbliana |list1 = * [[William Barrington (Irish politician)|William Barrington]] (Ind) * [[Eileen Costello]] (Ind) * [[James G. Douglas]] (Ind) * [[Michael Duffy (Irish politician)|Michael Duffy]] (Lab) * [[Thomas Farren]] (Lab) * [[Alice Stopford Green]] (Ind) * [[John Griffith (engineer)|Sir John Griffith]] (Ind) * [[Patrick W. Kenny]] (CnaG) * [[James J. MacKean]] (CnaG) * [[John MacLoughlin]] (Ind) * [[William Molloy (Irish politician)|William Molloy]] (Ind) * [[Maurice George Moore]] (Ind) * [[Brian O'Rourke (politician)|Brian O'Rourke]] (CnaG) * [[William O'Sullivan (politician)|William O'Sullivan]] (CnaG) }} |group3 = Ainmnithe ag an [[President of the Executive Council of the Irish Free State|Uachtarán]] i 1922 |list3 = {{Navbox|subgroup |groupwidth = 6em| groupstyle = font-weight:normal; |group1 = 6 bliana |list1 = * [[John Philip Bagwell]] (Ind) * [[Henry Givens Burgess]] (Ind) * [[James Campbell, 1st Baron Glenavy|Lord Glenavy]] (Ind) * [[Nugent Everard|Sir Nugent Everard]] (Ind) * [[Edmund W. Eyre]] (Ind) * [[Oliver St. John Gogarty]] (CnaG) * [[James Perry Goodbody]] (Ind) * [[Henry Greer (politician)|Henry Greer]] (Ind) * [[Benjamin Haughton]] (Ind) * [[Ralph Howard, 7th Earl of Wicklow|Earl of Wicklow]] (Ind) * [[Arthur Jackson (Irish politician)|Arthur Jackson]] (Ind) * [[Andrew Jameson (politician)|Andrew Jameson]] (Ind) * [[Bryan Mahon|Sir Bryan Mahon]] (Ind) * [[Geoffrey Taylour, 4th Marquess of Headfort|Marquess of Headfort]] (Ind) * [[W. B. Yeats]] (Ind) |group2 = 12 bliana |list2 = * [[Dermot Bourke, 7th Earl of Mayo|Earl of Mayo]] (Ind) * [[Ellen Cuffe, Countess of Desart|Countess of Desart]] (Ind) * [[James Charles Dowdall]] (Ind) * [[Sir Thomas Esmonde, 11th Baronet|Sir Thomas Esmonde]] (Ind) * [[Martin Fitzgerald (politician)|Martin Fitzgerald]] (Ind) * [[Bernard Forbes, 8th Earl of Granard|Earl of Granard]] (Ind) * [[Henry Guinness]] (Ind) * [[Sir John Keane, 5th Baronet|Sir John Keane]] (Ind) * [[James Moran (Irish politician)|James Moran]] (Ind) * [[Henry Petty-Fitzmaurice, 6th Marquess of Lansdowne|Earl of Kerry]] (Ind) * [[Windham Wyndham-Quin, 4th Earl of Dunraven and Mount-Earl|Earl of Dunraven and Mount-Earl]] (Ind) * [[Jennie Wyse Power]] (Ind) }} |group4 = Tofa nó ceaptha ina dhiaidh sin |list4 = * '''Fea. 1926''' [[Samuel Lombard Brown]] (Ind) * '''Ean. 1927''' [[P. J. Brady]] (Ind) * '''Mar. 1927''' [[Patrick Hooper]] (Ind) * '''Mar. 1928''' [[Walter Nugent|Sir Walter Nugent]] (Ind) |below = * CnaG: [[Cumann na nGaedheal]] * FP: [[Farmers' Party (Ireland)|Farmers' Party]] * Lab: [[Labour Party (Ireland)|Labour Party]] * Ind: [[Independent politician|Independent]] }}<noinclude> [[Catagóir:Seanad Éireann navigational boxes|01925]] </noinclude> <br /> {{Navbox |name = Baill den Seanad 1922 |state = <includeonly>{{{state|collapsed}}}</includeonly> |title = <span style="visibility:hidden"><small>&laquo; ''[[Template:Members of the 1922 Seanad|1922 Seanad]]'' &laquo;</small> &nbsp;</span><span style="padding:0 4.5em">[[Members of the 1922 Seanad|Baill de Seanad Éireann 1922]] (1922–25)</span> <small>&raquo; ''[[Template:Members of the 1925 Seanad|1925 Seanad]]'' &raquo;</small> |bodyclass = hlist |above = * '''[[Cathaoirleach]]''' [[James Campbell, 1st Baron Glenavy|Lord Glenavy]] (Ind) * '''[[Ceannaire an tSeanaid]]''' name (party) |group1 = Tofa i 1922 |list1 = {{Navbox|subgroup |groupwidth = 6em| groupstyle = font-weight:normal; |group1 = 3 bliana |list1 = * [[Henry Barniville]] (CnaG) * [[Thomas Westropp Bennett]] (CnaG) * [[Richard A. Butler]] (Ind) * [[John Counihan]] (Ind) * [[Peter de Loughry]] (CnaG) * [[Cornelius Irwin]] (CnaG) * [[Thomas Linehan]] (FP) * [[Joseph Clayton Love]] (CnaG) * [[Edward MacEvoy]] (CnaG) * [[Edward MacLysaght]] (Ind) * [[Eamonn Mansfield]] (Ind) * [[George Nesbitt (Irish politician)|George Nesbitt]] (Ind) * [[Michael O'Dea]] (CnaG) * [[J. T. O'Farrell]] (Lab) * [[James Parkinson (Irish politician)|James Parkinson]] (CnaG) |group2 = 9 mbliana |list2 = * [[William Barrington (Irish politician)|William Barrington]] (Ind) * [[Eileen Costello]] (Ind) * [[James G. Douglas]] (Ind) * [[Michael Duffy (Irish politician)|Michael Duffy]] (Lab) * [[Thomas Farren]] (Lab) * [[Alice Stopford Green]] (Ind) * [[John Griffith (engineer)|Sir John Griffith]] (Ind) * [[Patrick W. Kenny]] (CnaG) * [[James J. MacKean]] (CnaG) * [[John MacLoughlin]] (Ind) * [[Thomas MacPartlin]] (Lab) * [[William Molloy (Irish politician)|William Molloy]] (Ind) * [[Maurice George Moore]] (Ind) * [[Brian O'Rourke (politician)|Brian O'Rourke]] (CnaG) * [[William O'Sullivan (politician)|William O'Sullivan]] (CnaG) }} |group2 = Ainmnithe ag an [[President of the Executive Council of the Irish Free State|Uachtarán]] |list2 = {{Navbox|subgroup |groupwidth = 6em| groupstyle = font-weight:normal; |group1 = 6 bliana |list1 = * [[John Philip Bagwell]] (Ind) * [[Henry Givens Burgess]] (Ind) * [[James Campbell, 1st Baron Glenavy|Lord Glenavy]] (Ind) * [[Nugent Everard|Sir Nugent Everard]] (Ind) * [[Edmund W. Eyre]] (Ind) * [[Oliver St. John Gogarty]] (CnaG) * [[James Perry Goodbody]] (Ind) * [[Henry Greer (politician)|Henry Greer]] (Ind) * [[Benjamin Haughton]] (Ind) * [[Ralph Howard, 7th Earl of Wicklow|Earl of Wicklow]] (Ind) * [[Arthur Jackson (Irish politician)|Arthur Jackson]] (Ind) * [[Andrew Jameson (politician)|Andrew Jameson]] (Ind) * [[Bryan Mahon|Sir Bryan Mahon]] (Ind) * [[Geoffrey Taylour, 4th Marquess of Headfort|Marquess of Headfort]] (Ind) * [[W. B. Yeats]] (Ind) |group2 = 12 bliana |list2 = * [[Dermot Bourke, 7th Earl of Mayo|Earl of Mayo]] (Ind) * [[Ellen Cuffe, Countess of Desart|Countess of Desart]] (Ind) * [[James Charles Dowdall]] (Ind) * [[Sir Thomas Esmonde, 11th Baronet|Sir Thomas Esmonde]] (Ind) * [[Martin Fitzgerald (politician)|Martin Fitzgerald]] (Ind) * [[Bernard Forbes, 8th Earl of Granard|Earl of Granard]] (Ind) * [[Henry Guinness]] (Ind) * [[Sir John Keane, 5th Baronet|Sir John Keane]] (Ind) * [[James Moran (Irish politician)|James Moran]] (Ind) * [[Henry Petty-Fitzmaurice, 6th Marquess of Lansdowne|Earl of Kerry]] (Ind) * [[Horace Plunkett|Sir Horace Plunkett]] (Ind) * [[Hutcheson Poë|Sir Hutcheson Poë]] (Ind) * [[George Sigerson]] (Ind) * [[Windham Wyndham-Quin, 4th Earl of Dunraven and Mount-Earl|Earl of Dunraven and Mount-Earl]] (Ind) * [[Jennie Wyse Power]] (Ind) }} |group3 = Tofa nó ceaptha ina dhiaidh sin |list3 = * '''Fea. 1923''' [[William Cummins (politician)|William Cummins]] (Lab) * '''Sam. 1923''' [[Thomas Foran]] (Lab) * '''Nol. 1923''' [[Samuel Lombard Brown]] (Ind) * '''1925''' [[Douglas Hyde]] (Ind) * [[John O'Neill (Irish senator)|John O'Neill]] (CnaG) |below = * CnaG: [[Cumann na nGaedheal]] * FP: [[Farmers' Party (Ireland)|Farmers' Party]] * Lab: [[Labour Party (Ireland)|Labour Party]] * Ind: [[Independent politician|Independent]] }}<noinclude> <br /> [[Catagóir:Seanad Éireann navigational boxes| 1922]] </noinclude> * * * * * * {{DEFAULTSORT:Yeats, W. B.}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1865]] [[Catagóir:Básanna i 1939]] [[Catagóir:Baill de BPÉ]] [[Catagóir:Baill Eaglais na hÉireann]] [[Catagóir:Baill Sheanad Éireann]] [[Catagóir:Buaiteoirí Dhuais Nobel na Litríochta]] [[Catagóir:Daoine as Baile Átha Cliath]] [[Catagóir:Drámadóirí Éireannacha]] [[Catagóir:Ealaíontóirí Angla-Éireannacha]] [[Catagóir:Filí na hÉireann]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Polaiteoirí neamhspleácha na hÉireann]] [[Catagóir:Ré Victeoiriach]] 2ptglk42cv0wwh2fa4jaejx669328yb 1318931 1318730 2026-06-27T09:34:21Z XXBlackburnXx 36804 Reverted edit by a hidden user to last revision by [[User:Divinations|Divinations]] 1312496 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} [[File]] [[Éireannach]] ab ea '''William Butler Yeats''' (13 [[Iúil]] 1865 - 28 [[An tEanáir|Eanáir]] 1939). Ba phríomhphearsa é san athbheochan litríochta in Éirinn i dtús na [[20ú haois|fichiú haoise]]. Ba iad Yeats, an [[Lady Gregory|Bhantiarna Gregory]] agus Edward Martyn na cinn feadhna ar athbheochan litríochta na hÉireann agus bhunaigh siad, agus roinnt eile, [[Amharclann na Mainistreach|Amharclann na Mainistreach]]. Ba cheannaire é ar an Amharclann ag an tús. Sa bhliain 1923, bronnadh [[Duais Nobel na Litríochta]] ar Yeats. == Sinsir == [[Íomhá:John Butler Yeats, by John Butler Yeats.jpg|clé|mion|163x163px|John Butler Yeats]] * Jervis Yeats, [[saighdiúir]] de chuid na n[[Liam III Shasana|Uilliamaíteach]]; agus níos déanaí péintéir, a fuair bás sa bhliain 1712, a athair.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Man of Action|url=http://dx.doi.org/10.1007/978-1-349-61283-3_6|publisher=Palgrave Macmillan US|journal=W. B. Yeats|date=1996|location=New York|pages=108–138|author=A. Norman Jeffares}}</ref><ref name=":1">{{Luaigh foilseachán|title=A Yeats dictionary: persons and places in the poetry of William Butler Yeats|url=http://dx.doi.org/10.5860/choice.36-2477|journal=Choice Reviews Online|date=1999-01-01|issn=0009-4978|pages=36–2477-36-2477|volume=36|issue=05|doi=10.5860/choice.36-2477}}</ref> * Phós garmhac Jervis agus sin-seanathair William, Benjamin Yeats, bean ó mhuintir le talamh i g[[contae Chill Dara]] sa bhliain 1773. Ba de shliocht chéad iarlaí Ormond í Mary Butler. I ndiaidh gur phós siad, choimeád siad an t-ainm Butler sa chlann. * Rinne athair Yeats, John Butler [[:en:John_Butler_Yeats|Yeats]] (1839 -1922),<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Limerick Chronicle,|date=13 August 1763|url=|title=|journal=|volume=|issue=}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://www.genealogy.com/ftm/w/i/l/Meredith-J-Wiltfong-CO/WEBSITE-0001/UHP-0689.html|teideal=Meredith-J-Wiltfong-CO - User Trees - Genealogy.com|údar=Margaret Phelan|údarlink=https://en.wikipedia.org/wiki/Margaret_Phelan|dáta=|work=www.genealogy.com|pages=lch, 174|dátarochtana=2019-02-12}}</ref> staidéar ar an [[dlí]], agus níos déanaí ar an [[ealaín]] ag Heatherley School of Fine Art,<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.ricorso.net/rx/az-data/index.htm|teideal=Ricorso: Digital materials for the study and appreciation of Anglo-Irish Literature|work=www.ricorso.net|dátarochtana=2019-02-12}}</ref> [[Londain]]. * Tháinig máthair Yeats ó theaghlach rachmasach i Sligeach. Bhí [[comhlacht]] trádála ag a muintir. == Tús a shaoil == Saolaíodh William Butler Yeats i n[[Dumhach Thrá]] i gContae Baile Átha Cliath.<ref name=":0">Obituary. "W. B. Yeats Dead". ''The New York Times'', 30 January 1939. Retrieved on 21 May 2007. {{Cite news|teideal=W.B. YEATS DEAD; FAMOUS IRISH POET; Winner of the Nobel Prize for Literature in 1923 Is Stricken in France NOTED TOO AS PLAYWRIGHT Hailed by Masefield in 1935 as 'Greatest Living Poet'-- An Abbey Theatre Founder Wrote Poems, Esays, and Plays Went to School in London Active in Abbey Theatre Crowded Years Recalled ABBEY THEATRE CLOSES Will Remain Inactive for a Week as Tribute to Yeats|url=https://www.nytimes.com/1939/01/30/archives/wb-yeats-dead-famous-irish-poet-winner-of-the-nobel-prize-for.html|work=The New York Times|dáta=1939-01-30|dátarochtana=2019-02-11|language=en-US|údar=Wireless to THE NEW YORK TIMES Times Studio}}</ref> Tamall ní ba dheireanaí, bhog an teaghlach go [[Teach]] Pollexfen i Merville, Sligeach le bheith ní ba chóngaraí le muintir a mháthar. Chaith Yeats a laethanta saoire i [[Contae Shligigh|gContae Shligigh]]. Ní ba dhéanaí, d’fhéach Yeats ar Shligeach mar ionad spioradálta dó. Fiú ina óige, bhí ard-spéis ag Yeats i bhfinscéalta na hÉireann. Tá sé seo le feiceáil sa chéad tréimhse dá n-obair, a lean go deireadh den [[19ú haois|naoú haoise déag]].<ref name=":0" /> <nowiki/>[[Íomhá:The Godolphin School - geograph.org.uk - 152403.jpg|mion|Scoil Godolphin |alt=|clé|120x120px]] Sa bhliain 1867, bhog an teaghlach go [[Sasana]]. [[Íomhá:Strand von Howth, Irland - Coast of Howth, Ireland neu.jpg|mion|Binn Éadair|alt=|120x120px]] Ar an 26 Eanáir 1877, thosaigh Yeats ag freastal ar [[:en:Godolphin_and_Latymer_School|Godolphin School]],<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Hone|date=1943|url=|title=|journal=|volume=|issue=lch 28}}</ref> agus d’fhan sé ann ar feadh ceithre bliana. Tugann [[tuairisc]] [[Scoil|scoile]] le fios dúinn nach raibh ach meángrádanna a fháil aige. Ní raibh sé go maith ag an [[Litriú na Gaeilge|litriú]]<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Foster|date=1997|url=|title=|journal=|volume=|issue=lch, 25}}</ref> ach bhí sé den chéad scoth sa [[An Laidin|Laidin]]. Bhí fadhbanna aige sa [[Matamaitic|Mhata]] agus sna [[Teangacha Ceilteacha|teangacha]] eile ach is dócha gur chúis leis a [[:en:Amusia#Congenital_amusia|bhodhracht tun]]<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Richard Wagner and the English|url=https://www.worldcat.org/oclc/4037607|publisher=Fairleigh Dickinson University Press|date=1979|location=Rutherford [N.J.]|oclc=4037607|author=Sessa, Anne Dzamba.}}</ref> é sin. Bhí suim agus spéis aige sa [[Bitheolaíocht|Bhitheolaíocht]] agus sa [[Zó-eolaíocht|Zó-Eolaíocht]] freisin.[[Íomhá:Yeats lived here 3 Blenheim Road London W4.JPG|mion|120x120px|Bedford Park|alt=]] Sa bhliain 1879, bhog an teaghlach go [[:en:Bedford_Park,_London|Bedford Park]], Londain ar léasa dhá bhliain (8 Woodstock Road).<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.chiswickw4.com/default.asp?section=info&page=conyeats.htm|teideal=Yeats in Bedford Park|údar=|dáta=|work=www.chiswickw4.com|dátarochtana=2019-02-12}}</ref> D'fhill na Yeats go [[Baile Átha Cliath|BÁC]] sa bhliain[[1880]], ar dtús i [[:en:Harold's_Cross|Harold's Cross]]<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Jordan|date=2003|url=|title=|journal=|volume=|issue=lch, 119}}</ref> agus níos déanaí, i [[Binn Éadair|mBinn Éadair]]. D'fhreastail Yeats ar [[:en:The_High_School,_Dublin|Erasmus Smith High School]].<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Hone|date=1943|url=|title=|journal=|volume=|issue=lch 33}}</ref> Bhí stiúideo a athar in aice láimhe leis, agus bhí aithne á cur aige ar [[Ealaíontóir|ealaíontóirí]] agus [[Scríbhneoir|scríbhneoirí]] na [[Cathair (lonnaíocht)|cathrach]] ann. I rith na bliana [[1885]], bhunaigh Yeats an 'Dublin Hermetic Order'. Reáchtáladh an chéad chruinniú ar an 16 [[An Meitheamh|Meitheamh]], le Yeats mar chathaoirleach.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Leo Africanus As Irishman?: National Identity Formation in W. B. Yeats's A Vision|url=http://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/09670880500439810|journal=Irish Studies Review|date=2006-2|issn=0967-0882|pages=57–67|volume=14|issue=1|doi=10.1080/09670880500439810|language=en|author=Claire V. Nally}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|author=Foster|date=1997|url=|title=|journal=|volume=|issue=|pages=lch, 103}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|title=How Jacques Molay Got Up the Tower: Yeats and the Irish Civil War|url=http://dx.doi.org/10.2307/2872926|journal=ELH|date=1983|issn=0013-8304|pages=763|volume=50|issue=4|doi=10.2307/2872926|author=Elizabeth Cullingford}}</ref>[[Íomhá:National-college-of-art-and-design.jpg|clé|mion|120x120px|NCAD|alt=]]<nowiki/> Bhog an [[teaghlach]] ar ais go [[Londain]] sa bhliain [[1887]]. D’fhreastail Yeats ar ''Metropolitan School of Art'' (anois [[:en:National_College_of_Art_and_Design|National College of Art and Design]], Sráid San Tomás. I mí [[An Márta|Márta]] 1888, bhog an teaghlach go 3 Blenheim Road i mBedford Park.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.wnblog.co.uk/2013/04/the-attraction-of-bedford-park/|teideal=The Attraction of Bedford Park|údar=Amy Davies|údarlink=https://en.wikipedia.org/wiki/Wayback_Machine|dáta=19ú Deireadh Fómhair, 2018 & 8ú Aibreán, 2013|language=en-US|work=web.archive.org|dátarochtana=2019-02-12|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181019001450/https://www.wnblog.co.uk/2013/04/the-attraction-of-bedford-park/|archivedate=2018-10-19}}</ref> Ní raibh ach £50 le híoc mar chostais cíos in aghaidh na bliana. Rinne sé staidéar ar an [[Filíocht|fhilíocht]] i rith a hóige, agus bhí sé faoi dhraíocht ag [[Miotaseolaíocht na nGael|miotaseolaíocht]] na nGael agus an briotais. Tá na topaicí seo le feiceáil go soiléir ina luath-saothair. {{Glanadh}} == File Óg == [[Íomhá:Hermetic Order of the Golden Dawn.png|clé|mion|63x63px|alt=|HGD]] [[Íomhá:City of London skyline from London City Hall - Sept 2015 - Crop Aligned.jpg|mion|120x120px|Londain|alt=]] Thosaigh Yeats ag [[Scríbhneoir|scríobh]] nuair a bhí sé seacht mbliana déag d’aois. Sa bhliain 1885, d'fhoilsigh an ‘Dublin University Review’ an chéad dán a scríobh Yeats agus aiste, ‘The Poetry of [[:en:Samuel_Ferguson|Sir Samuel Ferguson]]’. Foilsíodh a chéad bhailiúchán filíochta i 1889. Ó 1900, bhí dánta Yeats ní b'fhisiciúla agus ní ba réadúla. Shéan sé a chreideamh tarchéimnitheach ach gafa le aghaidh fidil fisiciúil agus spioradálta, chomh maith lena teoiricí féilitiúla ar an saol. <nowiki/>[[Íomhá:Charles Johnson Pharazyn 01.jpg|clé|mion|147x147px|Charles Johnson|alt=]] [[Íomhá:Oscar Wilde (1854-1900) 1881 unknown photographer.jpg|mion|137x137px|alt=|Oscar Wilde]] Scríobh a critic Charles Johnson go raibh sé “utterly unIrish” agus ba chosúil gur tháinig sé as “ a vast murmway gloom of dreams”.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=The Poems of William Blake|url=https://www.routledge.com/404|date=Iúil 2007|doi=10.4324/9780203995051|author=Tom Paulin|journal=|volume=|issue=|publisher=Taylor & Francis, 2004|archive-date=2015-06-29|access-date=2019-02-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20150629231720/http://www.routledge.com/404/|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150629231720/http://www.routledge.com/404/ |date=2015-06-29 }}</ref> Chas Yeats ní ba dheirennaí ar an [[Béaloideas na hÉireann|bhéaloideas]], [[Miotaseolaíocht|Miotaseolaíócht]] na hÉireann agus [[Scríbhneoir|scríbhneoireacht]] [[William Blake]]. Thug sé ómós do Blake, ag rá go raibh sé mar cheann de na "great artificers of God who uttered great truths to a little clan".<ref>{{Luaigh foilseachán|title=The influence of Oscar Wilde on W.B. Yeats : "an echo of someone else's music"|url=http://worldcat.org/oclc/1028605568|oclc=1028605568|author=Doody, Noreen, author.|date=|journal=|volume=|issue=lch, 10-12}}</ref> Sa bhliain [[1891]], [[Foilsitheoireacht|d'fhoilsigh]] Yeats "John Sherman" agus "Dhoya", [[scéal]] agus úrscéal. Is féidir an tionchar a bhí ag [[Oscar Wilde]] ar Yeats<ref>{{Luaigh foilseachán|title=The influence of Oscar Wilde on W.B. Yeats : "an echo of someone else's music"|url=http://worldcat.org/oclc/1028605568|oclc=1028605568|author=Doody, Noreen, author.|date=|journal=|volume=|issue=lch, 116-123}}</ref> a fheiceáil ina dTeoiric Aestéiticiúil [https://en.wikipedia.org/wiki/The_Decay_of_Lying] go mórmhór sna [[Drámaíocht|drámaí stáitse]]. Is féidir an Teoiric Masca le Wilde a fheiceáil go díreach sa drama, ‘The Player Queen’<ref>{{Luaigh foilseachán|title=The influence of Oscar Wilde on W.B. Yeats : "an echo of someone else's music"|url=http://worldcat.org/oclc/1028605568|oclc=1028605568|author=Doody, Noreen, author.|date=|journal=|volume=|issue=lch, 207-280}}</ref> agus tugann [[Salomé Leclerc|Salomé]] [https://en.wikipedia.org/wiki/Salome_(play)]- saothar leis an ainm céanna le [[Oscar Wilde|Wilde]],- teimpléad dúinn ar na haithraithe a rinne Yeats, go háirithe sna [[Drámaíocht|drámaí]] a scríobhadh sé níos déanaí, ‘[[:en:On_Baile's_Strand|On Baile’s Strand]]’ (1904), ‘Deirdre’ (1907) agus a [[drámaíocht]] damhsa ‘The King of the Great Clock Tower' (1934).<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Hone|date=1943|url=|title=|journal=|volume=|issue=lch, 83}}</ref> Theastaigh ó Yeats an [[obair]] a phléadh a dhéanamh mar thopaic den [[Miotaseolaíocht|mhiotaseolaíocht]], ag glaoigh ‘Tragic Generation’ air ina [[beathaisnéis]],<ref>{{Lua idirlín|url=http://rpo.library.utoronto.ca/poem/169.html|teideal=RPO -- William Blake : The Four Zoas|údar=|dáta=2007-06-14|work=web.archive.org|foilsitheoir=Department of English, University of Toronto, 2005. 3 June 2007.|dátarochtana=2019-02-12|accessdaymonth=https://rpo.library.utoronto.ca/poem/169.html|archivedate=2007-06-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070614094220/http://rpo.library.utoronto.ca/poem/169.html}}</ref> agus [[Foilsitheoireacht|d’fhoilsigh]] sé dhá duanaire de obair na Rhymers; an céad cheann in 1892 agus an dara cheann in 1894. D’oibrigh sé ar an chéad eagrán iomlán de [[obair]] [[William Blake]] le [[:en:Edwin_Ellis_(poet)|Edwin Ellis]] agus sa phróiseas thanadar trasna ar dán dearmadta, “vala, or, the Four Zoas’.<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.travisfeldman.org/Blake/index.html|teideal=FZ Online Variorum Edition|dáta=2011-09-26|work=web.archive.org|dátarochtana=2019-02-12|archivedate=2011-09-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110926122146/http://www.travisfeldman.org/Blake/index.html}}</ref> [[Íomhá:William Blake1.tif|clé|mion|150x150px|William Blake|alt=]] I mí na Márta 1890, ghlac Yeats ballraíocht sa [[:en:Hermetic_Order_of_the_Golden_Dawn|Hermetic Order of the Golden Dawn]]. Bhunaigh sé, in éineacht le [[:en:Ernest_Rhys|Ernest Rhys]],<ref>{{Luaigh foilseachán|title=The Rhymers' Club : poets of the tragic generation|url=http://worldcat.org/oclc/59665734|publisher=Macmillan|date=1997|oclc=59665734|author=Alford, Norman.}}</ref> [[:en:Rhymers'_Club|The Rhymers Club]],- grúpa de [[File|filí]] [[Londain]] a bhualadh suas lena chéile go minic i dtábhairne [[:en:Fleet_Street|Sráid na Toinne]] le haithris a dhéanamh. [[Íomhá:Emanuel Swedenborg.jpg|mion|141x141px|Emanuel Swedenborg|alt=]] Bhí suim ag Yeats sa mhitheolaíocht, [[:en:Spiritualism|Spioradáltacht]] [https://en.wikipedia.org/wiki/Occult#Occultism] agus san [[astralaíocht]] dá shaol ar fad. Rinne sé dian-staidéar ar an [[ábhar]] i rith a shaol agus bhí sé mar bhall den grúpa [[taighde]] [[:en:Paranormal|paranórmalta]], ‘[[:en:The_Ghost_Club|The Ghost Club']] i [[1911]]. Tháinig an spéis seo ón tionchar a bhí ag [[Scríbhneoir|scríbhneoireacht]] [[:en:Emanuel_Swedenborg|Emanuel Swedensburg]]<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.columbia.edu/cu/seminars/IrishStudies/Oct_2005_minutes.htm|teideal=Daidra from Philadelphia: Thomas Holley, Chivers and The Sons of Usna|údar=Burke, Martin J|dáta=7 Meán Fómhair, 2005|editor=https://en.wikipedia.org/wiki/Columbia_University|foilsitheoir=Columbia University|dátarochtana=5 July 2007|eagrán=}}</ref> ar an ábhar seo. I [[1892]], scríobh sé "If I had not made magic my constant study I could not have written a single word of my Blake book, nor would The Countess Kathleen ever have come to exist. The mystical life is the centre of all that I do and all that I think and all that I write."<ref name=":3">{{Luaigh foilseachán|author=Ellmann|date=1948|url=|title=|journal=|volume=|issue=|pages=lch, 97}}</ref><ref name=":4">{{Lua idirlín|url=http://press.princeton.edu/chapters/s7272.html|teideal=Sample Chapter for Auden, W.H.; Mendelson, E., ed.: The Complete Works of W.H. Auden: Prose, Volume II, 1939-1948.|dáta=2007-06-10|work=web.archive.org|dátarochtana=2019-02-12|archivedate=2007-06-10|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070610074844/http://press.princeton.edu/chapters/s7272.html}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|author=Foster|date=1997|url=|title=|journal=|volume=|issue=|pages=lch, 82-85}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|title=The Use by Yeats and Other Irish Writers of the Folklore of Patrick Kennedy|url=http://dx.doi.org/10.2307/537040|journal=The Journal of American Folklore|date=1946-10|issn=0021-8715|pages=404|volume=59|issue=234|doi=10.2307/537040|author=Russell K. Alspach}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|title=Gyles, Margaret Alethea [known as Althea Gyles] (1868–1949), artist and poet|url=http://dx.doi.org/10.1093/ref:odnb/59193|publisher=Oxford University Press|date=2004-09-23|author=Warwick Gould}}</ref> == Maud Gonne == [[Íomhá:Maudgonne.jpg|clé|mion|120x120px|Maud Gonne|alt=]] Sa bhliain [[1889]], chas Yeats le [[Maud Gonne]], banoidhre, 23 bliain d’aois agus í mar [[Náisiúnachas|Náisiúnaigh]] [[Éireannach]] díocasach, díograiseach. Bhí sí 18 mí níos óige ná Yeats agus dúirt sí gur bhuail sí leis agus é ina "paint-stained art student”.<ref name=":5">{{Luaigh foilseachán|author=Foster|date=1997|url=|title=|journal=|volume=|issue=|pages=lch, 57}}</ref> Bhí meas ag Gonne ar [[obair]] ‘The Island of Statues’ le Yeats. [[Íomhá:Olivia Shakespear.png|mion|120x120px|Olivia Shakespear|alt=]] <br /> [[Íomhá:Major John MacBride.jpg|clé|mion|181x181px|John MacBride|alt=]] D’admháil sé,- ”it seems to me that she [Gonne] brought into my life those days—for as yet I saw only what lay upon the surface—the middle of the tint, a sound as of a Burmese gong, an over-powering tumult that had yet many pleasant secondary notes.”<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Foster|date=1997|url=|title=|journal=|volume=|issue=|pages=lch, 86-87}}</ref> Sa bhliain [[1891]], thug Yeats cuairt ar Gonne agus mhol sé [[pósadh]]. Dhiúltaigh Gonne. Dúirt sé níos déanaí "the troubling of my life began".<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.theatlantic.com/magazine/archive/2003/12/second-puberty/302835/|teideal=Second Puberty|údar=Christopher Cahill|dáta=2003-12-01|language=en-US|work=The Atlantic|dátarochtana=2019-02-12}}</ref> Mhol sé pósadh trí huaire eile in [[1899]], [[1900]] agus [[1901]] ach dhiúltaigh Gonne é gach uair. Faoi anacair, phós Gonne an [[Náisiúnachas|Náisiúnaí]] [[Éireannach]] [[John MacBride (réabhlóidí)|John MacBride]].<ref>{{Lua idirlín|url=http://multitext.ucc.ie/d/William_Butler_Yeats|teideal=Multitext - William Butler Yeats|údar=Ó Corráin, Donnchadh|coauthors=2 July 2007 at the Wayback Machine". University College Cork. Retrieved on 15 July 2007.|dáta=2007-07-02|work=web.archive.org|dátarochtana=2019-02-12|archivedate=2007-07-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070702225549/http://multitext.ucc.ie/d/William_Butler_Yeats}}</ref> An t-aon caidreamh eile a bhí aige ná le [[:en:Olivia_Shakespear|Olivia Shakespear]] a bhuail sé le in [[1894]] agus scaradar in [[1897]]. Bhí sé míshásta nuair a phós Gonne.<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Jordan|date=2003 agus 1997|url=|title=|journal=|volume=|issue=|pages=lch, 139-153 agus lch, 83-88}}</ref> Chomh maith leis sin, d'éirigh Gonne ina [[Caitliceachas|Caitliceach]]. [[Íomhá:Seán MacBride 1984.jpg|mion|160x160px|Seán MacBride|alt=]] Ach níor eirigh go maith le pósadh Gonne. Bhí Yeats an-sásta leis seo mar thosaigh sí ag tabhairt cuairt air i [[Londain]]. Rugadh mac le Gonne, [[Seán MacBride (polaiteoir)|Seán MacBride]] sa bhliain [[1904]]. Ach bheartaigh a fear céile deireadh a chur leis an bpósadh. Níor aontaigh na [[An Chúirt Uachtarach|cúirteanna]] leis an gcolscaradh dlithúil ach ligeadh dóibh briseadh suas lena chéile le caomhnóireacht an linbh ag Gonne.<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Jordan|date=2000|url=|title=|journal=|volume=|issue=|pages=lch, 13-141}}</ref> Cuireadh deireadh le cairdeas Gonne agus Yeats arís i [[Páras|bPáras]] [[1908]]. I mí Eanáir 1909, bhí Gonne ag scríobh litreacha go Yeats ag moladh an bhuntáiste a thugtar [[Ealaíontóir|d’ealaíontóirí]] a chuireann bac ar an [[Comhriachtain|ghnéas]].<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Foster|date=1997|url=|title=|journal=|volume=|issue=|pages=lch. 394}}</ref> Níos mó ná fiche bhliain ina dhiaidh, thug Yeats trácht ar na litreacha sa [[Dánlann|dán]] "A Man Young and Old":<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Malins; Purkis|date=1994|url=|title=|journal=|volume=|issue=|pages=lch, 124}}</ref> [[Íomhá:W. B. Yeats, 1932. (7893552556).jpg|clé|mion|156x156px|alt=|Yeats níos Sine]] “My arms are like the twisted thor And yet there beauty lay; The first of all the tribe lay there And did such pleasure take; She who had brought great [[:en:Hector|Hector]] down And put all Troy to wreck.” <ref>{{Luaigh foilseachán|title=Modern Irish Poetry and The Visual Arts: Yeats to Heaney|url=http://dx.doi.org/10.1093/oxfordhb/9780199561247.013.0016|journal=Oxford Handbooks Online|date=2012-10-25|doi=10.1093/oxfordhb/9780199561247.013.0016|author=Neil Corcoran}}</ref> == Pósadh le Georgie Hyde Lees == [[Íomhá:Georgie Hyde-Lees.jpg|clé|mion|180x180px|Georgie Hyde Lees]] Faoin mbliain [[1916]], bhí Yeats 51 bliain d'aois agus ba mhian go mór leis [[pósadh]] le go mbeadh oidhre aige. Chuir sé an ceiliúr pósta deireanach ar [[Maud Gonne]] i [[Samhradh]] na bliana 1916. Dar leis, ba bhean chéile neamhoiriúnach í ar chúiseanna áirithe: bhí sí róghníomhach sa [[Polaitíocht|pholaitíocht réabhlóideach]] le fada; bhain roinnt tubaistí pearsanta di sna blianta beaga roimhe sin, lena n-áirítear í a bheith gafa le [[clóraform]] agus a pósadh trioblóideach le John MacBride, Réabhlóidí Éireannach ar chuir [[Fórsaí armtha|Fórsaí na mBreataine]] chun báis é toisc gur ghlac sé páirt san [[Éirí Amach na Cásca|Éirí Amach 1916]]. Dar le R.F. Foster, an cúis leis an gceiliúr pósta deireanach seo ná gur mhothaigh Yeats go raibh sé de dhualgas air í a phósadh agus nach raibh cúrsaí grá i gceist chomh mór sin i ndáiríre. Chuir Yeats an ceiliúr pósta uirthi go lagspreosach agus bhí coinníollacha leis. Bhí sé ag tnúth le go ndiúltódh sí an ceiliúr pósta agus ba mhian leis go ndiúltódh sí é chomh maith. Dar le Foster, nuair a d'iarr sé ar Maud é a phósadh agus nuair a dhiúltaigh sí, b’fhíorthapa a dhírigh sé a chuid smaointe i dtreo a hiníne. Ba í Iseult Gonne an dara páiste a bhí ag Maud agus Lucien Millevoye, agus ag an am sin, bhí Iseult 21 bliain d’aois. Saol dona go leor a bhí aici go dtí seo; bhí a tuismitheoirí ag iarraidh go dtabharfadh sí áit a deartháir, deartháir nár mhair le fada, agus ba shin an fáth ar saolaíodh Iseult. Cuireadh i láthair í mar [[neacht]] [[Uchtú|uchtaithe]] a máthar ar feadh na chéad bhlianta dá saol. Rinne a leasathair í a ainteagmháil nuair a bhí sí 11 bhliain d’aois. Níos faide anonn, d’oibrigh sí le [[Óglaigh na hÉireann (1913-1919)|hÓglaigh na hÉireann]] chun [[Gunna|gunnaí]] a sholáthar. Nuair a bhí sí 15 bliana d’aois chuir sí ceiliúr pósta ar Yeats. Cúpla mí i ndiaidh don fhile ceiliúr pósta a chur ar Maud, chuir sé ceiliúr pósta ar Iseult ach dhiúltaigh sí. [[Íomhá:Lucien Millevoye 1914 (2).jpg|mion|150x150px|[[Lucien Millevoye]]]] I Meán Fómhair na bliana sin, chuir Yeats ceiliúr pósta ar George (Georgie) Hyde-Lees (1892–1968) a bhí 24 bliain d’aois agus ar chas sé léi i gcomhluadar a raibh suim acu i gcúrsaí diamhra. Mhol a cairde di gan glacadh le ceiliúr pósta Yeats “George..you can't. He must be dead”.<ref name=":1" /> Dá ainneoin sin, ghlac Hyde-Lees leis agus pósadh an bheirt an ar an 20ú [[Deireadh Fómhair]]. D’éirigh leis an bpósadh in ainneoin go raibh an difríocht aoise ann agus in ainneoin go raibh aiféala agus doilíos ar Yeats agus iad ar mhí na meala. Rugadh beirt pháistí dóibh, Anne agus Michael. Bhí caidreamh rómánsúla ag Yeats le mná eile níos faide anonn sa saol agus b’fhéidir go raibh caidrimh sheachphósta aige freisin. Dá ainneoin sin, scríobh George chuig a fear céile ag rá go ndéanfadh daoine caint maidir lena chaidrimh sheachphósta nuair a bheadh sé marbh ach nach ndéarfadh sise rud ar bith mar go gcuimhneodh sí cé chomh bródúil agus a bhíodh sé. Le linn bhlianta tosaigh a phósta, bhíodh [[uathscríbhneoireacht]] ar siúl ag an mbeirt. Is é a bhí i gceist leis seo ná go ndéanadh George teagmháil le spioraid agus le treoraithe éagsúla ar thug siad lucht teagaisc “intructors” orthu.<ref name=":2">{{Luaigh foilseachán|author=Foster|date=1997|url=|title=|journal=|volume=|issue=lch, 24}}</ref> Chuir na spioraid córas casta rúndiamhair de charachtair agus de [[stair]] in iúl dóibh. Rinne siad forbairt ar an gcóras seo le linn tástálacha a bhain le cúinsí an támhnéil agus le léiriú céimeanna, cón agus morghuairneán. Chaith Yeats a lán ama i mbun an t-ábhar seo a réiteach le go bhfoilseofaí é mar A Vision (1925). Sa bhliain 1924, scríobh sé le [[T. Werner]], a fhoilsitheoir, agus d'admhaigh sé: “I dare say I delude myself in thinking this book my book of books.”<ref name=":6">{{Luaigh foilseachán|title=Yeats, William Butler|url=http://dx.doi.org/10.1093/benz/9780199773787.article.b00200223|publisher=Oxford University Press|journal=Benezit Dictionary of Artists|date=2011-10-31}}</ref> == Amharclann na Mainistreacha == [[Íomhá:Lady gregory.jpg|mion|177x177px|Lady Gregory|alt=]] [[Íomhá:Abbey Theatre exterior.jpg|clé|mion|120x120px|Amharclann na Mainistreacha<br />|alt=]] I [[1989]], thosaigh [[Lady Gregory]], [[:en:Edward_Martyn|Edward Martyn]] agus [[George Moore (úrscéalaí)|George Moore]], [[:en:Irish_Literary_Theatre|The Irish LIterary Theatre]] le [[Drámaíocht Éireannach|Dramaíocht Éireannach]]<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Foster|date=2003|url=|title=|journal=|volume=|issue=|pages=lch, 486-662}}</ref> a chur i láthair. S’í idéal an [[amharclann]] ná go gcuirfí níos mó béime ar,- "The ascendancy of the playwright rather than the actor-manager à l'anglais."<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Foster|date=1997|url=|title=|journal=|volume=|issue=|pages=lch, 183}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|author=Téacs atáirgeadh ó dhréacht lámhscríofa Yeats é féin.|date=|url=|title=|journal=|volume=|issue=}}</ref> a tháinig ón amharclann avant-garde Fraincise. Scríóbh Yeats léiriú an grúpa a deir, "We hope to find in Ireland an uncorrupted & imaginative audience trained to listen by its passion for oratory ... & that freedom to experiment which is not found in the theatres of England, & without which no new movement in art or literature can succeed."<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Foster|date=1997|url=|title=|journal=|volume=|issue=|pages=lch,184}}</ref> Níor mhair an comhchoiteann ar feadh ach dhá bhliain. Níor tháinig ráth air. [[Íomhá:George Moore - Project Gutenberg eText 19028.jpg|mion|167x167px|George Moore|alt=]][[Íomhá:AbbeyPosterOpeningNight.jpg|clé|mion|176x176px|Fógra Oscailt |alt=]]Bhunaíodar ‘[[:en:Abbey_Theatre|The Irish National Theatre Society]]’, fuaireadar [[talamh]] i m[[Baile Átha Cliath|BÁC]] ar an 27ú mí na [[Mí na Nollag|Nollag]] [[1904]] agus d’osclaíodar [[Amharclann na Mainistreach|Amharclann na Mainistreacha]], Cuireadh [[Drámaíocht|drama]] le Yeats ‘[[Cathleen Ni Houlihan]]’ agus drama le [[Lady Gregory]], ‘Spreading the News’ ar siúl ar an gcéad oíche. D’obair Yeats leo dá shaol ar fad mar [[Drámadóir|drámadóir]] agus mar bhall den ghrúpa. Bhuail Yeats leis an bhfile Meiriceánach Ezra Pound sa bhliain 1913. Thaistil Pound go Londain chun an fear níos sine a fheiceáil i measc rudaí eile. Mheas sé gurbh é Yeats “the only poet worthy of serious study”. Idir 1913 agus 1916, bhí an bheirt fhear ag cur fúthu in Stone Cottage in Ashdown Forest, ina raibh Pound ainmnithe mar rúnaí ag Yeats. Ní raibh tús maith leis an gcaidreamh nuair a shocraigh Pound véarsaíocht de chuid Yeats ─ ar a raibh athruithe neamhúdaraithe déanta aige ─ a fhoilsiú san iris Poetry. Léiríonn na hathruithe sin déistin Pound maidir le prosóid Victeoiriach. Bhí tionchar níos indírí ag an scoláireacht a bhain leis na drámaí Seapánacha Noh. Fuair Pound an scoláireacht úd ó bhaintreach Ernest Fenollosa agus chuir an scoláireacht sampla den dráma uasaicmeach ar fáil do Yeats, dráma a bhí beartaithe aige a scríobh. Ba é At the Hawk’s Well an chéad dráma a ghlac sampla Noh, agus dheachtaigh sé an chéad dréacht do Pound in Eanáir na bliana 1916. Sa bhliain [[1902]], chabhraigh sé leis an mbunú, [[:en:Dun_Emer_Press|Dun Emer Press]], le obair na ndaoine a bhí bainteach leis an Athbheochan a [[Foilsiú|fhoilsiú]]. [[:en:Cuala_Press|Cuala Press]] a ghlaoch air i [[1904]]-[[1964]]; táirgeadh 70 teideal, 48 dóibh [[Leabhar|leabhra]] ó Yeats é féin.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.tcd.ie/Secretary/Communications/Press_Releases/PR0203/PRirishgenius.htm|teideal=Irish Genius': The Yeats Family and The Cuala Press|údar=University Trinity College Dublin|údarlink=https://en.wikipedia.org/wiki/Trinity_College_Dublin|dáta=Feabhra 12, 2004|work=www.tcd.ie|dátarochtana=2019-02-12}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|author=Monroe, Harriet|date=1913.|url=https://www.worldcat.org/title/poetry/oclc/60638590|title=Poetry|journal=Poetry|volume=|issue=|publisher=(Chicago) Modern Poetry Association.|pages=lch, 123}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://writing.colostate.edu/gallery/phantasmagoria/sands.htm|teideal=Sands - The Influence of Japanese Noh Plays on William Butler Yeats|work=writing.colostate.edu|dátarochtana=2019-02-12}}</ref> Rinne Yeats athmheasúnú ar a dhán ‘[[:en:Easter,_1916|Easter 1916]]’, “all changed, changed changed utterly / A terrible beauty is born”, a scríobh sé maidir le teacht chun cinn ar Ghluaiseacht Reabhlóid na [[Náisiúnachas|Náisiúnaigh]]. Theip ar Yeats fiúntais na ceannairí a aithint ón [[Éirí Amach na Cásca|Éirí Amach]] de bharr a mheon ar an gcúlra nádúrtha agus ar an [[saol]] a bhí ag na [[Fear|fír]].<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Foster|date=2003|url=|title=|journal=|volume=|issue=|pages=lch, 59-66}}</ref> Bhí caidreamh maith ag Yeats le [[Lady Gregory]] agus a áit [[Baile|bhaile]], 'Coole Park’ i g[[Contae na Gaillimhe]]. Thugadh sé cuairt di go minic agus d'fhanadh sé ann. Áit lárnach ab ea é do dhaoine a thug tascaíocht don athbheochan litríocht agus traidisiúnta cultúrtha na hÉireann. Scríobh sé an dán, "[[:en:The_Wild_Swans_at_Coole_(poem)|The Wild Swans at Coole]]" ann sa bhliain 1916-1917.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Gods and Fighting Men|url=http://dx.doi.org/10.2307/30069775|journal=The Celtic Review|date=1904|issn=1755-6066|pages=87|volume=1|issue=1|doi=10.2307/30069775|author=Alex. MacBain, Gregory}}</ref> == Polaitíocht == [[Íomhá:Official IRA grave - panoramio.jpg|mion|142x142px|alt=|Ómós d'Éirí Amach na Cásca]] [[Náisiúnachas|Náisiúnaí]] [[Éireannach]] ab ea Yeats. Bhí sé ina bhall den [[:en:Irish_Republican_Brotherhood|Irish Republican Brotherhood]]<ref>{{Lua idirlín|url=https://news.syr.edu/blog/2010/09/03/sanford-sternlicht/|teideal=Sanford Sternlicht revisits ‘Modern Irish Drama’|language=en-US|work=SU News|dátarochtana=2019-02-12}}</ref> Rinne Yeats seirbhís mar Sheanadóir ar feadh dhá thréimhse.<ref>{{Lua idirlín|url=https://news.stanford.edu/news/2001/april18/foster-418.html|teideal=Roy Foster: Yeats emerged as poet of Irish Revolution, despite past political beliefs : 4/01|work=news.stanford.edu|dátarochtana=2019-02-12|archivedate=2017-05-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170508020756/http://news.stanford.edu/news/2001/april18/foster-418.html}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|author=Ellmann|date=1948|url=|title=|journal=|volume=|issue=lch, 244}}</ref> == Duais Nobel na Litríochta == [[Íomhá:Seal of the Irish Free State.png|clé|mion|121x121px|alt=|Siombail Saorstát Éireann]] Bhuaigh sé [[Duais Nobel na Litríochta]] i 1923. agus ba é an chéad Éireannach a bhuaigh an duais.   Bhronnadh air "for his always inspired poetry, which in a highly artistic form gives expression to the spirit of a whole nation".<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.nobelprize.org/prizes/literature/1923/summary/|teideal=The Nobel Prize in Literature 1923|language=en-US|work=NobelPrize.org|dátarochtana=2019-02-12}}</ref> Bhí sé eolach ar an luach siombalach do bhuachaint [[duine]] [[Éireannach]] chomh luath le neamhspleáchas an [[tír]] a bhaint amach agus theastaigh uaidh é seo a chur in iúl gach uair is féidir. Ina fhreagraí ar litreacha comhghairdeas, deir sé "I consider that this honour has come to me less as an individual than as a representative of Irish literature, it is part of Europe's welcome to the Free State.”<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Foster|date=2003|url=|title=|journal=|volume=|issue=|pages=lch, 246-247}}</ref>[[Íomhá:Main building of the Royal Swedish Academy of Sciences (Kungliga Vetenskapsakademien), Frescati, Norra Djurgården, Stockholm.jpg|mion|alt=|120x120px|Royal Acadamy of Sweden]] D’úsáid sé an [[Leacht|léacht]] a bhí aige ag an [[:en:Swedish_Academy|Royal Academy of Sweden]], le é fhéin a chur i láthair mar iompróir [[Caighdeán Oifigiúil|caighdeánach]] de [[Náisiúnachas|náisiúntacht]] na [[Éireann|hÉireann]] agus neamhspleáchas [[Cultúr na hÉireann|cultúrtha]] na hÉireann. Deir sé, "The theatres of Dublin were empty buildings hired by the English traveling companies, and we wanted Irish plays and Irish players. When we thought of these plays we thought of everything that was romantic and poetical, because the nationalism we had called up—the nationalism every generation had called up in moments of discouragement—was romantic and poetical."<ref>{{Lua idirlín|url=https://reason.com/archives/2001/02/01/the-poet-as-politician|teideal=The Poet As Politician|údar=Michael Valdez Moses from the February 2001 issue-view article in the Digital Edition|dáta=2001-02-01|language=en|work=Reason.com|dátarochtana=2019-02-12}}</ref> Tháinig méadú ar líon na ndíolacháin ar a [[Leabhar|leabhra]] agus theastaigh ó a [[Foilsitheoireacht|fhoilsitheoirí]] ‘[[:en:Macmillan_Publishers|Macmillan]]’, é seo a [[Caipitleachas|caipitliú]]. Don chéad uair riamh, bhí [[Airgead (eacnamaíocht)|airgead]] aige agus bhí sé ábalta a fiacha a aisíoc agus fiacha a athair a aisíoc freisin.<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Foster|date=2003|url=|title=|journal=|volume=|issue=|pages=lch, 246-247}}</ref> == Meánaois == [[Íomhá:Roman Catholic church Vinga.jpg|clé|mion|160x160px|alt=|Cill Phrotastúnach]] [[Íomhá:Ethel Edith Mannin.jpg|mion|173x173px|alt=|Ethel Mannin]] Deirtear gur scríobh sé a chuid saothair is fearr i ndiaidh gur bhuaigh sé an duais Nobel, i measc na saothair sin tá ''The Tower'' (1928) agus ''The Winding Stair and Other Poems'' (1933). Ó thús [[1925]], bhí [[Sláinte poiblí|sláinte]] Yeats [[Cobhsaitheoirí|cobhsuithe]] agus chríochnaigh sé an chuid is mó dá scríbhneoireacht do, ‘[[:en:A_Vision|A Vision]]’ ([[1925]] a deir an dáta ach taibhsigh siad sa bhliain [[1926]] é, nuair a bheagnach thosaigh Yeats á athscríóbh le haghaidh leagan a dó). Ceapach é mar Seanadóir sa bhliain 1922 don chéad Seanad Eireann agus ceapadh arís é do théarma eile i 1925.<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Foster|date=2003|url=|title=|journal=|volume=|issue=|pages=lch, 228-239}}</ref> Go luath ina buainseilbh, bhí díospóireacht ar an gcolscaradh ar a dúirt sé gur fadhb go phríomhúil í an achrann idir an éiteas [[Eaglais Chaitliceach Rómhánach]] atá ag teacht chun cinn agus an [[An Chinsealacht Phrotastúnach|Chinsealacht Mionlach Phrotastúnach.]]<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Foster|date=2003|url=|title=|journal=|volume=|issue=|pages=lch, 293}}</ref> Nuair a dhiúltaigh an Eaglais Chaitliceach glan athbhreithniú a dhéanamh ar a seasamh i gcoinne an cholscartha, dhearbhaigh an ''[[Irish Times]]'' go gcruthódh aon bheart a chuirfeadh bac dlíthiúil ar cholscaradh deighilt mhór idir Caitlicigh agus Protastúnaigh agus go ndéanfadh sé críochdheighilt na tíre a chriostalú dá bharr. Mar fhreagra, thug Yeats sraith óráidí inar chuir sé in aghaidh uaillmhianta an [[Rialtas na hÉireann|rialtais]] agus na cléire, uaillmhianta a bhí “quixotically impressive”<ref name=":3" /> dar leis. Dar leis, chuirfeadh a mbearta Feachtais na [[An Spáinn|Spáinne]] [[An Mheánaois|Meánaoisí]] i gcuimhne do dhuine. Dúirt sé: "Marriage is not to us a Sacrament, but, upon the other hand, the love of a man and woman, and the inseparable physical desire, are sacred. This conviction has come to us through ancient philosophy and modern literature, and it seems to us a most sacrilegious thing to persuade two people who hate each other...to live together, and it is to us no remedy to permit them to part if neither can re-marry.”<ref name=":5" /> Cuireadh síos ar an bplé a tharla ina dhiaidh sin mar cheann de bhuaicphointí poiblí Yeats agus, ó thaobh [[Eolaíocht|idé-eolaíochta]] de, thosaigh Yeats ag bogadh ó iolrachas i dtreo na [[Eaglais Chaitliceach Rómhánach|hEaglaise]]. D'éirigh a chuid cainte ní ba ghéire; Rinne Yeats cur síos ar [[Peter Finlay]], [[sagart]] de chuid na [[Íosánach|nÍosánach]], mar fhear a bhí thar a bheith drochbhéasach ar fad. Dúirt sé, agus aiféala air, “It is one of the glories of the Church in which I was born that we have put our Bishops in their place in discussions requiring legislation”. Le linn an ama a chaith sé sa Seanad, thug Yeats rabhadh eile dá chomhghleacaithe: “If you show that this country, southern Ireland, is going to be governed by Roman Catholic ideas and by Catholic ideas alone, you will never get the North...You will put a wedge in the midst of this nation.” Is maith is cuimhin le daoine an abairt seo a dúirt sé maidir lena chomh-[[An Protastúnachas|phrotastúnaigh]] [[Éireannach]]a : “we are no petty people.”<ref name=":7" /> [[Íomhá:Pablo Neruda 1963.jpg|clé|mion|152x152px|[[Pablo Neruda]]]] Tá an chuma ar an scéal gur éirigh Yeats báúil arís leis an gcóras uasaicmeach ag deireadh a shaoil. Tharla seo i ndiaidh [[Cliseadh Wall Street|Chliseadh Wall Street]] agus i ndiaidh [[An Spealta Mhóir]] go háirithe. Mar thoradh orthu siúd, bhí roinnt daoine in amhras maidir le cumas an [[Daonlathas|daonlathais]] dul i ngleic le [[géardúsláin gheilleagracha]]. I ndiaidh dheireadh [[An Chéad Chogadh Domhanda]], d’éirigh sé amhrasach maidir le héifeachtacht [[Daonlathach Caitliceach|rialtais dhaonlathaigh]]. Cheap sé go dtiocfadh athchóiriú polaitiúil trí rialú ollsmachtach san Eoraip. Mar thoradh ar an mbaint a bhí aige níos déanaí le [[Ezra Pound|Pound]], tarraingíodh a aird ar [[Benito Mussolini]]. Léirigh sé ar roinnt ócáidí go raibh meas aige ar Mussolini. Scríobh sé trí amhrán máirseála − nár úsáideadh riamh − do [[Léinte Gorma]] Éireannacha Ghinearáil [[Eoin Duffy.]] Nuair a thug [[Pablo Neruda]] cuireadh dó cuairt a thabhairt ar [[Maidrid|Mhaidrid]] sa bhliain 1937 áfach, d’fhreagair Yeats le litir ag tacú leis an bPoblacht i gcoinne an [[Faisisteachas|Fhaisisteachai]]<nowiki/>s, agus thug sé droim láimhe don Fhaisisteachas i mblianta deiridh a shaoil.<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Foster|date=2003|url=|title=|journal=|volume=|issue=|pages=lch, 468}}</ref> I ndiaidh dó a bheith aige i 1934 nuair a bhí sé 69 bliain d’aois bhí níos mó fuinnimh aige. Ba léir óna chuid filíochta agus óna dhlúthchaidrimh le mná níos óige ná é, go raibh an tsláinte níos fearr aige. Dos na cúig bliana deireanacha dá shaol, tháinig Yeats air fuinneamh nua follasach ina [[Filíocht|fhilíocht]] agus ina gcaidreamh pearsanta le mná óga.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Norman Haire and the study of sex|url=https://www.worldcat.org/oclc/795702307|publisher=Sydney University Press|date=2012|location=Sydney|oclc=795702307|author=Wyndham, Diana.}}</ref> Lena linn seo, bhí baint ag Yeats le roinnt caidreamh [[Rómánsachas|rómánsúla]], le cuid mhór daoine: an [[file]]/[[aisteoir]] [[:en:Margot_Ruddock|Margot Ruddock]] agus an [[úrscéalaí]]/[[iriseoir]] agus gnéasaí radacach [[:en:Ethel_Mannin|Ethel Mannin]].<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.nli.ie/yeats/main.html|teideal=The National Library of Ireland - The Life and Works of William Butler Yeats - Online Exhibition|work=www.nli.ie|dátarochtana=2019-02-13|archivedate=2008-12-12|archiveurl=https://web.archive.org/web/20081212085427/http://www.nli.ie/yeats/main.html}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|author=Foster|date=2003|url=|title=|journal=|volume=|issue=|pages=lch, 504, 510-511}}</ref> D’oir an eachtraíocht earótaic d'fhuinneamh cruthaitheach Yeats, mar a d’oir riamh, agus in ainneoin go raibh sé ag dul in aois agus go raibh an tsláinte ag teip air bhí sé fós ina scríbhneoir ilghníomhach. I litir sa bhliain 1935, dúirt Yeats: “I find my present weakness made worse by the strange second puberty the operation has given me, the ferment that has come upon my imagination. If I write poetry it will be unlike anything I have done”.<ref name=":8" /> I 1936, ghlac sé leis an bpost mar eagarthóir ar an Oxford Book of Modern Verse, 1892–1935.[https://en.wikipedia.org/wiki/Oxford_Book_of_Modern_Verse_1892%E2%80%931935] === Bás === [[Íomhá:Menton-Côte d'Azur.jpg|clé|mion|120x120px|Menton|alt=]] [[Íomhá:Roquebrune Place.JPG|mion|200x200px|Roquebrune|alt=]] Fuair Yeats [[bás]] i Hotel Ideal Ségour, [[:en:Menton|Menton]], [[An Fhrainc]], ar an 28ú [[An tEanáir|Eanáir]] [[1939]], 73 bliain d'aois aige. Adhlacadh é tar éis sochraid discréideach agus príobháideach ag [[:en:Roquebrune-Cap-Martin|Roquebrune-Cap-Martin]]. Rinneadh iarrachtaí ag Roquebrue le rogha a [[Teaghlach|theaghlach]], Yeats a bhogadh ar ais go [[Éireann|hÉireann]], a athscaoileadh mar nach raibh siad cinnte ar a bhféiniúlacht. Rinneadh a [[Corp an duine|chorp]] a dhíadhlaic agus a bhogadh go [[:en:Ossuary|ossuary]] é.<ref name=":8">Letter to Dorothy Wellesley, 17 Meitheamh 1935, {{Cite news|teideal=Yeats’s Second Puberty|url=https://www.nybooks.com/articles/1985/05/09/yeatss-second-puberty/|dáta=1985-05-09|dátarochtana=2019-02-12|language=en|údar=Richard Ellmann}}The New York REview of Books 9 Bealtaine, 1985</ref> Bhíodh Yeats agus [[George Moore (úrscéalaí)|George]] ag plé ar a [[Bás|bháis]] go minic agus bhí sé mar mhiansainráite ag Yeats go gcuirfí faoi thalamh é go tapa sa [[An Fhrainc|Fhrainc]] gan fuaidreamh ar bith. De réir [[George Moore (úrscéalaí)|George]], na [[Focal|focail]] díreach a bhí ráite ná, “If I die bury me up there [at Roquebrune] and then in a year's time when the newspapers have forgotten me, dig me up and plant me in Sligo."<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Jordan|date=2003|url=|title=|journal=|volume=|issue=|pages=lch, 114}}</ref> I [[Meán Fómhair]] [[1958]], bhogadh [[Corp an duine|chorp]] le Yeats go [[:en:St_Columba's_Church,_Drumcliff|St. Columas Church]], ''[[Droim Chliabh]]'', [[Sligeach]] ar an [[Bád|mbád]] [[:en:Flower-class_corvette|corvette]], [[:en:LÉ_Macha_(01)|Le Macha]],<ref name=":7">{{Luaigh foilseachán|author=Foster|date=2003|url=|title=|journal=|volume=|issue=|pages=lch, 651}}</ref> [[:en:Irish_Naval_Service|Seirbhís Chabhlaigh na hÉireann]].<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Foster|date=2003|url=|title=|journal=|volume=|issue=|pages=lch, 656}}</ref> Tógadh a [[:en:Epitaph|feartlaoi]] ós na líonta deireanacha de ‘[[:en:Under_Ben_Bulben|Under Ben Bulben]]”<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Jordan|date=2003|url=|title=|journal=|volume=|issue=|pages=lch, 115}}</ref> ceann dá dánta deireanacha. == Stíl == [[Íomhá:Yeats Signature.jpg|clé|mion|120x120px|alt=|Síntús le Yeats]] Meastar go bhfuil Yeats ar cheann de na príomh [[File|filí]] [[Béarla]] sa [[20ú haois|20ú haois]]. Bhí sé ina bhfile [[:en:Symbolism_(arts)|siombailí]], ag úsáid [[Íomhá|íomhánna]] agus struchtúr siombalach tríd is tríd a [[Saothair dhaonna|ghairm bheatha]]. Roghnaigh sé [[Focal|focail]] agus chuir sé le chéile iad ionas go bhfeadfadh siad i dteannta le [[brí]] áirithe, smaointe [[Teibiú|teibí]] a d’fhéadfadh a bheith níos suantasaí agus athshondach. Is gnách gurb iad an úsáid a bhain sé as siombailí<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.irishtimes.com/culture/books/wb-yeats-at-150/documents|teideal=WB Yeats|language=en|work=The Irish Times|dátarochtana=2019-02-12}}</ref> rud éigin fisiceach atá mar an rud í féin chomh maith leis an moladh ar chailíocht eile b’fhéidir neamhábhartha nó tréithe gan am.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Makers of the modern theater: Ibsen [a.o.]|url=http://worldcat.org/oclc/470184991|publisher=McGraw-Hill|date=1961|oclc=470184991|author=Ulanov, Barry}}</ref> Go neamhchosúil le [[:en:Modernism|filí eile nua-aimseartha]] a bhain trial as an t[[:en:Free_verse|saorvearsaíocht]], bhí maistreacht bainte amach ag Yeats sna foirmeacha [[Traidisiún Liteartha na nGael|traidisiúnta]].<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.cengage.com/search/showresults.do?N=197+4294904802|teideal=Twentieth-Century Literary Criticism Series - Gale|work=www.cengage.com|dátarochtana=2019-02-12}}</ref> [[Íomhá:Works Of William Blake Volume 1.pdf|clé|mion|175x175px|Obair le Yeats|alt=]] Tá obair [[Litríocht|litríochta]] le Yeats,<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Yeats|url=http://dx.doi.org/10.3998/mpub.14879|publisher=University of Michigan Press|date=1997|location=Ann Arbor, MI|author=Richard Finneran}}</ref> a raibh scríofa níos déanaí an-phearsanta ar fad, le trácht ann dá mhac agus dá [[iníon]]<ref>{{Luaigh foilseachán|title=James Longenbach, Stone Cottage: Pound, Yeats & Modernism. (Oxford: Oxford UP, 1988)|url=http://dx.doi.org/10.14354/yjk.2004.22.215|journal=The Yeats Journal of Korea|date=2004-12-31|issn=1226-4946|pages=215–218|volume=22|doi=10.14354/yjk.2004.22.215|author=Young Suck Rhee}}</ref> sna fiche bhliain deireanacha, chomh maith le meabhrú ar a thaithí ag fás d’aois<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Yeats and the logic of formalism|url=http://dx.doi.org/10.5860/choice.44-0154|journal=Choice Reviews Online|date=2006-09-01|issn=0009-4978|pages=44–0154-44-0154|volume=44|issue=01|doi=10.5860/choice.44-0154}}</ref> sa dán, ‘[[:en:The_Circus_Animals'_Desertion|The Circus Animals' Desertion’]],<ref name=":6" /><blockquote>“Now that my ladder's gone I must lie down where all the ladders start In the foul [[:en:Rag-and-bone_man|rag and bone]] shop of the heart.”</blockquote> Tá tionchar an nua-aoiseachais ar a shaothar le sonrú ar an tslí ar thréig sé friotal fileata gnásúil a luathshaothair ar mhaithe le teanga níos géire agus le cur chuige níos dírí chun a chuid téamaí a chur in iúl. Is teanga agus cur chuige iad seo atá le sonrú níos mó ar fhilíocht agus ar dhrámaí dá chuid le linn a lárthréimhse. Cuimsítear na himleabhair seo a leanas sa tréimhse sin: In the Seven Woods, Responsibilities agus The Green Helmet. [[Íomhá:Letter from W B Yeats to Ezra Pound July 1918.jpg|mion|120x120px|Litir go [[Ezra Pound|hEzra Pound]]|alt=]]Le linn 1929, d’fhan sé ag Thoor Ballylee den uair dheireanach, gar don Ghort i gContae na Gaillimhe (áit a raibh teach samhraidh ag Yeats ó 1919). Chaith sé an chuid is mó dá shaol ina dhiaidh sin ina chónaí thar sáile, ach mar sin féin, léasaigh sé Teach Riversdale i Ráth Fearnáin, bruachbhaile i mBaile Átha Cliath, i 1932. Scríobh sé go rafar i mblianta deiridh a shaoil agus d’fhoilsigh sé filíocht, drámaí agus prós. Sa bhliain 1938, d’fhreastail sé ar Amharclann na Mainistreach den uair dheireanach chun céad léiriú a dhráma Purgatory a fheiceáil. Foilsíodh a ''Autobiographies of William Butler Yeats'' an bhliain chéanna. [[Íomhá:Scene From Cathleen Ni Houlihan - Project Gutenberg eText 19028.jpg|clé|mion|120x120px|'Cathleen Ní Houlihan,' drama Béaloideas le Yeats]] Bhain luathfhilíocht Yeats go mór le miotaseolaíocht agus le [[béaloideas]] [[Béaloideas na hÉireann|na hÉireann]] ach ba mhó a bhain a shaothar ní ba dhéanaí le saincheisteanna nua-aoiseacha agus tháinig athrú ollmhór ar a stíl. Is féidir a shaothar a roinnt i dtrí thréimhse ghinearálta. Tá fíorthon réamh-Rafaeilíteach le sonrú ar a chuid luathdhánta. Tá siad ornáideach ar bhealach féin-chomhfhiosach agus, in amanna, de réir léirmheastóirí neamhbháúla, is dánta craptha iad. Ba dánta eipice a bhí á scríobh ag Yeats nuair a thosaigh sé ar dtús, dánta mar “The Isle of Statues” agus “The Wanderings of Oisin”. I ndiaidh dó “The Wanderings of Oisin” a chríochnú ní dhearna sé iarracht dán fada eile a chumadh. Is liricí iad a chuid luathdhánta eile ar théamaí an ghrá nó ar ábhair mhistiúla agus rúndiamhra. Le linn a lárthréimhse, thréig Yeats nádúr réamh-Rafaeilíteach a luathshaothair agus rinne sé iarracht stíl [[Landor i|Landor]] a ghlacadh chuige féin agus a bheith ag trácht ar an tsochaí go híorónta ina chuid scríbneoireachta. Dfhéadfadh léirmheastóirí a dtaitníonn saothar a lárthréimhse leo a rá gur saothar é a bhfuil rithimí lúbacha agus láidre ann, saothar a bhfuil an nua-aoiseachas le sonrú go géar air uaireanta. Ceapann léirmheastóiri eile áfach, gur dánta laga neamhshuimiúla iad na dánta seo ó thaobh cumhacht samhlaíochta de. Fuair Yeats inspreagadh samhlaíochta nua dá shaothar níos déanaí ón gcóras mistiúil a bhí sé á dhéanamh amach aige dó féin faoi thionchar an spioradáltachais. I mbealaí éagsúla, is ag filleadh ar fhís a shaothair ní ba luaithe atá Yeats san fhilíocht seo. Déantar an deighilt idir fear an chlaímh a bhfuil a intinn gafa le cúrsaí an tsaoil, agus an fear spioradálta diaganta, téama “The Wanderings of Oisin”, a mhacasamhlú in “A Dialogue Between Self and Soul”.<ref name=":4" /> [[Íomhá:Portrait de Picasso, 1908.jpg|mion|167x167px|[[Pablo Picasso]]]] Maíonn léirmheastóirí áirithe go léirítear an targhabháil ón 19ú haois go nua-aoiseachas an 20ú haois i bhfílíocht Yeats mar a léirítear i bpéintéireacht [[Pablo Picasso]]. Ceistíonn léirmheastóirí eile an raibh mórán cosúlachta idir saothar Yeats níos déanaí agus nua-aoisithe leithéidí [[Ezra Pound]] agus T.S. Eliot i ndáiríre. Mheas nua-aoisithe gur chaoineadh i leith mheath shibhialtacht na hEorpa de nádúr Eliot é an dán cáiliúil sin “The Second Coming”. Léirigh léirmheastóirí ní ba dhéanaí, áfach, gur dán é seo atá bunaithe ar theoiricí mistiúla apacailipteacha Yeats agus, dá bharr sin, go léiríonn an dán intinn atá faoi thionchar na 1890idí. Thosaigh a chnuasaigh filíochta is tábhachtaí le The Green Helmet (1910) agus Responsibilities (1914). Maidir le híomháineachas, ba ghonta agus ba chumhachtaí a d’éirigh filíocht Yeats de réir mar a chuaigh sé in aois. Tá roinnt de na híomhánna is cumhachtaí i bhfilíocht an 20ú haois sna dánta The Tower (1928), The Winding Stairs (1929), agus New Poems (1938); admhaítear i gcoitinne gurb iad na dánta in Last Poems ar na cinn is fearr a scríobh sé riamh. Bhí an-suim ag Yeats i gcúrsaí mistiúla, is é sin i gcreidiúintí Diasúnachta Hiondúigh agus i gcúrsaí diamhaire agus bhí an t-ábhar seo mar phríomhbhonn ag a chuid filíochta déanaí. Tá léirmheastóirí áirithe in amhras faoi inchreidteacht intleachtúil na filíochta seo. Chun meitifisic shaothair dhéanacha Yeats a thuiscint is gá iad a léamh i gcomhthéacs a chórais de bhunphrionsabail rúndiamhra atá in A Vision (1925). Tá an dán “The Second Coming”, dán a scríobh sé in 1920, ar an bhfoinse íomhánna is cumhachtaí faoin bhfichiú haois. == Oidhreacht == [[Íomhá:Royal-Palace-Stockholm.jpg|mion|150x150px|An Pálás Ríoga|alt=]] [[Íomhá:Sligo-Statue de Yeats devant la Bank of Ulster.JPG|mion|120x120px|Dealbh Yeats|alt=|clé]]Dealbh Yeats i m[[Sligeach|Baile Sligeach]], leis an [[Dealbhóireacht|dealbhóir]] [https://rowangillespie.net/ Rowan Gillespie] (1984). [[Tógálacht|Tógadh]] é taobh amuigh de [[:en:Ulster_Bank|Bhainc Uladh]] ag cúinne Sráid Stiabhna agus Bóthar Markievecs. Dúirt Yeats go raibh [[:en:Stockholm_Palace|An Pálás Ríoga]] i [[Stócólm|Stocólm]] cosúil le Banc Uladh i [[Sligeach]].<ref>{{Lua idirlín|url=http://atriptoireland.com/2014/07/08/sligo-w-b-yeats-statue/|teideal=Sligo: W.B. Yeats Statue|dáta=2014-07-08|language=en-US|work=A Trip to Ireland|dátarochtana=2019-02-12|archivedate=2018-05-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180503041542/http://atriptoireland.com/2014/07/08/sligo-w-b-yeats-statue/}}</ref> Trasna an [[Abhainn|abhann]], tá [[foirgneamh]] cuimhneacháin Yeats, agus tá [https://www.yeatssociety.com/ Cumann Yeats Shligigh] lonnithe ann.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Yeats's Second "Vision": Berkeley, Coleridge, and the Correspondence with Sturge Moore|url=http://dx.doi.org/10.2307/3726410|journal=The Modern Language Review|date=1981-04|issn=0026-7937|pages=273|volume=76|issue=2|doi=10.2307/3726410|author=Grosvenor E. Powell}}</ref> == Foinsí == *[[:en:Brian_Cleeve|Cleeve, Brian]] (1972). ''W. B. Yeats and the Designing of Ireland's Coinage''. New York: Dolmen Press. [[:en:International_Standard_Book_Number|ISBN]] [https://en.wikipedia.org/wiki/Special:BookSources?isbn=0-85105-221-5 0-85105-221-5] * Doody, Noreen (2018). The Influence of Oscar Wilde on W. B. Yeats: "An Echo of Someone Else's Music". Palgrave Macmillan. [[:en:International_Standard_Book_Number|ISBN]] [[:en:Special:BookSources/978-3-319-89547-5|978-3-319-89547-5.]] *[[:en:Richard_Ellmann|Ellmann, Richard]] (1948). ''Yeats: The Man and the Masks''. New York: Macmillan. *[[:en:R._F._Foster_(historian)|Foster, R. F.]] (1997). [https://books.google.co.uk/books?id=FThRtAEACAAJ ''W. B. Yeats: A Life, Vol. I: The Apprentice Mage''.] Oxford University Press. [[:en:International_Standard_Book_Number|ISBN]] [[:en:Special:BookSources/0-19-288085-3|0-19-288085-3]] *[[:en:R._F._Foster_(historian)|Foster, R. F.]] (2003). ''[https://books.google.co.uk/books?id=NsDu2yMAADsC W. B. Yeats: A Life, Vol. II: The Arch-Poet] 1915–1939''. Oxford University Press. [[:en:International_Standard_Book_Number|ISBN]] [[:en:Special:BookSources/0-19-818465-4|0-19-818465-4]] *[[:en:Joseph_Maunsel_Hone|Hone, Joseph]] (1943). ''W. B. Yeats, 1865–1939''. New York: Macmillan Publishers. [[:en:OCLC|OCLC]] [https://www.worldcat.org/title/wb-yeats-1865-1939/oclc/35607726 35607726] * J[[:en:Anthony_J._Jordan|ordan Anthony J]]. (1997). ''Willie Yeats & The Gonne-MacBrides''. Westport Books [[:en:International_Standard_Book_Number|ISBN]] [[:en:Special:BookSources/0-9524447-1-2|0-9524447-1-2]] *[[:en:Anthony_J._Jordan|Jordan, Anthony J]]. (2000). ''The Yeats Gonne MacBride Triangle''. Westport Books [[:en:International_Standard_Book_Number|ISBN]] [[:en:Special:BookSources/0-9524447-4-7|0-9524447-4-7]] *[[:en:Anthony_J._Jordan|Jordan, Anthony J]]. (2003). ''W. B. Yeats: Vain, Glorious, Lout – A Maker of Modern Ireland''. Westport Books. [[:en:International_Standard_Book_Number|ISBN]] [[:en:Special:BookSources/0-9524447-2-0|0-9524447-2-0]] *[[:en:Anthony_J._Jordan|Jordan, Anthony J]]. (2013). ''Arthur Griffith with James Joyce & WB Yeats – Liberating Ireland'' Westport Books. [[:en:International_Standard_Book_Number|ISBN]] [[:en:Special:BookSources/978-0-9576229-0-6|978-0-9576229-0-6]]. *[[:en:Michael_O'Neill_(academic)|O'Neill, Michael]] (2003). Routledge Literary Sourcebook on the Poems of W. B. Yeats. Routledge. [[:en:International_Standard_Book_Number|ISBN]] 0-415-23475-1. * Ryan, Philip B. (1998). ''The Lost Theatres of Dublin''. Wiltshire: The Badger Press. [[:en:International_Standard_Book_Number|ISBN]] [[:en:Special:BookSources/0-9526076-1-1|0-9526076-1-1]] * Yeats, W. B. (1994). The Collected Poems of W. B. Yeats. Wordsworth Poetry Library. [[:en:International_Standard_Book_Number|ISBN]] [[:en:Special:BookSources/1-85326-454-7|1-85326-454-7.]] == Léitheoireacht == * Igoe, Vivien (1994). ''A Literary Guide to Dublin''. Methuen Publishing. [[:en:International_Standard_Book_Number|ISBN]] [[:en:Special:BookSources/0-413-69120-9|0-413-69120-9]] *[[:en:James_Longenbach|Longenbach, James]] (1988). ''Stone Cottage: Pound, Yeats, and Modernism''. Oxford University Press. I[[:en:International_Standard_Book_Number|SBN]] [[:en:Special:BookSources/0-19-506662-6|0-19-506662-6]] * Yeats, W. B. (1900). "[http://www.yeatsvision.com/Shelley.html The Philosophy of Shelley's Poetry]", in ''Essays and Introductions'', 1961. New York: Macmillan Publishers. [[:en:OCLC|OCLC]] [https://www.worldcat.org/title/essays-and-introductions/oclc/362823 362823] == Naisc Sheachtracha == *[[Íomhá:Commons-logo.svg|22x22px|Commons-logo]] Meáin a bhaineann le [[c:Category:William_Butler_Yeats|William Butler Yeats]] ag Wikimedia Commons *[[Íomhá:Wikisource-logo.svg|17x17px|Wikisource-logo]] Obair atá scríofa ag nó faoi [[wikisource:Author:William_Butler_Yeats|William Butler Yeats]] ag Wikisource * Taispeántas [http://www.nli.ie/yeats/ Leabharlann Náisiúnta na hÉireann, ''Yeats: The Life and Works of William Butler Yeats''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070203220551/http://www.nli.ie/yeats/ |date=2007-02-03 }} *[http://www.gutenberg.org/ebooks/authors/search/?query=Yeats,+W.+B.+(William+Butler) Saothar le W. B. Yeats] ag [[:en:Project_Gutenberg|Project Gutenberg]] *[https://www.poets.org/poetsorg/poet/w-b-yeats William Butler Yeats: Próifíl agus Dánta ag Poets.org] *[https://archives.lib.siu.edu/index.php?p=core%2Fsearch&q=%22William+Butler+Yeats%22&content=1 Comhfhreagras Yeats' agus taifid chartlainne eile] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160818132544/http://archives.lib.siu.edu/index.php?p=core%2Fsearch&q=%22William+Butler+Yeats%22&content=1 |date=2016-08-18 }} ag Southern Illinois University Carbondale, Special Collections Research Center *[http://www.agsm.edu.au/bobm/Stanford/ Taifeadtaí de 24 léacht] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160827214858/http://www.agsm.edu.au/bobm/Stanford/ |date=2016-08-27 }} a thug [Donald https://en.wikipedia.org/wiki/Donald Davie Donald Davie] ag Stanford i 1975 faoi W. B. Yeats *[https://bc-primo.hosted.exlibrisgroup.com/primo-explore/fulldisplay?docid=ALMA-BC21323260060001021&context=L&vid=bclib_new&search_scope=lib_BURNS&tab=bcl_only&lang=en_US Bailiúchán Boston College de pháipéir teaghlaigh Yeats] ag John J. Burns Library, [[:en:Boston_College|Boston College]] *[https://www.bbc.co.uk/programmes/p00548b3 Yeats and Mysticism], BBC Raidió 4 plé le Roy Foster, Warwick Gould agus Brenda Maddox (''In Our Time'', 31 January 2002) *[https://www.bbc.co.uk/programmes/b009twvd Yeats and Irish Politics], BBC Raidió 4 plé le Roy Foster, Fran Brearton & Warwick Gould (''In Our Time'', Apr. 17, 2008) == Saothar == === Filíocht === * 1886 - Mosada *1889 - The Wanderings of Oisin and Other Poems * 1891 - John Sherman and Dhoya * 1892 - The Countess Kathleen and Various Legends and Lyrics * 1894 - The Land of Heart's Desire * 1895 - Poems *[[Íomhá:Grave of W. B. Yeats; Drumecliff, Co Sligo.jpg|mion|Drumcliff, Sligeach]]1897 - The Secret Rose * 1899 - The Wind Among the Reeds * 1900 - The Shadowy Waters * 1902 - Cathleen Ní Houlihan * 1903 - In the Seven Woods * 1910 - The Green Helmet and Other Poems * 1912 - The Cutting of an Agate * 1913 - Poems Written in Discouragement * 1914 - Responsibilities * 1917 - The Wild Swans at Coole * 1921 - Michael Robartes and the Dancer * 1921 - Four Plays for Dancers * 1924 - The Cat and the Moon * 1927 - October Blast * 1928 - The Tower * 1929 - The Winding Stair * 1933 - The Winding Stair and Other Poems * 1934 - Collected Plays * 1935 - A Full Moon in March * 1938 - New Poems [[Íomhá:William_Butler_Yeats_by_John_Butler_Yeats_1900.jpg|200px|thumb|Portráid de W. B. Yeats ón bhliain 1900 (pictiúr lena dheartháir, [[John Butler Yeats]])]] === Saothair eile === * 1888 - Fairy and Folk Tales of the Irish Peasantry * 1891 - Representative Irish Tales * 1892 - Irish Faerie Tales * 1893 - The Celtic Twilight * 1907 - Discoveries * 1903 - Ideas of Good and Evil * 1916 - Reveries Over Childhood and Youth * 1918 - Per Amica Silentia Lunae * 1921 - Four Years * 1925 - A Vision * 1926 - Estrangement * 1926 - Autobiographies <br /> == Tagairtí == {{Reflist}} {{Navbox | name = W. B. Yeats | state = {{{state|expanded}}} | title = [[W. B. Yeats]] | listclass = hlist | group1 = Dánta | list1= {{navbox|subgroup | group1 = Imleabhra | list1 = *''[[The Wanderings of Oisin and Other Poems]]'' (1889) *''[[The Countess Kathleen and Various Legends and Lyrics]]'' (1892) *''[[In the Seven Woods]]'' (1903) *''[[Responsibilities and Other Poems]]'' (1916) *''[[The Wild Swans at Coole]]'' (1919) *''[[Michael Robartes and the Dancer]]'' (1921) *''[[The Tower (book)|The Tower]]'' (1928) *''[[The Winding Stair and Other Poems]]'' (1933) | group2 = Dánta | list2 = *"[[Aedh Wishes for the Cloths of Heaven]]" *"[[An Irish Airman Foresees His Death]]" *"[[Adam's Curse (poem)|Adam's Curse]]" *"[[Blood and the Moon]]" *"[[The Circus Animals' Desertion]]" *"[[Down by the Salley Gardens]]" *"[[A Drunken Man's Praise of Sobriety]]" *"[[Easter, 1916]]" *"[[Ego Dominus Tuus]]" *"[[In Memory of Eva Gore-Booth and Con Markiewicz]]" *"[[Lake Isle of Innisfree]]" *"[[On being asked for a War Poem]]" *"[[Politics (poem)|Politics]]" *"[[A Prayer for My Daughter]]" *"[[Remorse for Intemperate Speech]]" *"[[The Rose of Battle]]" *"[[The Rose Tree (poem)|The Rose-Tree]]" *"[[Sailing to Byzantium]]" *"[[September 1913]]" *"[[Song of the Old Mother]]" *"[[The Fiddler of Dooney]]" *"[[The Gift of Harun Al-Raschid]]" *"[[The Scholars (poem)|The Scholars]]" *"[[The Second Coming (poem)|The Second Coming]]" *"[[The Song of the Happy Shepherd]]" *"[[The Stolen Child]]" *"[[Swift's Epitaph]]" *"[[To the Rose upon the Rood of Time]]" *"[[The Tower (poem)|The Tower]]" *"[[Under Ben Bulben]] *"[[The Wanderings of Oisin]]" *"[[The Wild Swans at Coole (poem)|The Wild Swans at Coole]]" }} | group2 = Dramaíocht | list2= *''[[Mosada]]'' (1886) *''[[The Land of Heart's Desire]]'' (1894) *''[[Diarmuid and Grania]]'' (1901) *''[[Cathleen ni Houlihan]]'' (1902) *''[[On Baile's Strand]]'' (1903) *''[[The Countess Cathleen]]'' (1911) *''[[At the Hawk's Well]]'' (1916) *''[[The Resurrection (play)|The Resurrection]]'' (1927) *''[[Purgatory (drama)|Purgatory]]'' (1938) | group3 = Dánta | list3= | group5 = Obair eile | list5= *''[[A Vision]]'' (1925) * "[[The Curse of the Fires and of the Shadows]]" *''[[Oxford Book of Modern Verse 1892–1935]]'' (editor) | group6 = Daoine | list6= *[[John Butler Yeats]] (father) *[[Susan Pollexfen]] (mother) *[[Jack Butler Yeats]] (brother) *[[Elizabeth Yeats]] (sister) *[[Lily Yeats]] (sister) *[[Maud Gonne]] (lover) *[[Georgie Hyde-Lees]] (wife) *[[Anne Yeats]] (daughter) *[[Michael Yeats]] (son) | group7 = Gaolmhar | list7= *[[W. B. Yeats bibliography]] *[[Rhymers' Club]] *[[Dun Emer Press]] **[[Cuala Press]] *''[[An Appointment with Mr Yeats]]'' *"[[Troy (song)|Troy]]" *[[Thoor Ballylee]] *[[Samhain (magazine)|''Samhain'' magazine]] }}<noinclude> {{DEFAULTSORT:Yeats, W. B.}} [[Category:Irish writer navigational boxes]] [[Category:Dramatist and playwright navigational boxes]] [[Category:Poet navigational boxes]] </noinclude> <br /> {{Navbox | name = Dánta Éireannacha | title = [[Dánta Éireannacha]] | listclass = hlist | state = {{{state|}}} | group1 = Topaicí | list1 = *[[Irish poetry]] *[[Ollamh Érenn|Chief Ollam of Ireland]] *[[Irish bardic poetry]] *[[Irish Literary Revival]] *[[Dindsenchas|Metrical Dindshenchas]] *[[Contention of the bards]] *[[Aisling]] *[[Weaver Poets]] *''[[An Gúm]]'' *[[Kildare Poems]] *[[Táin Bó Cúailnge]] | group2 = Filí | list2 = {{Navbox|subgroup | group1 = Bardach | list1 = *[[Mael Ísu Ua Brolcháin]] *[[Muircheartach Ó Cobhthaigh]] *[[Gilla Mo Dutu Úa Caiside]] *[[Baothghalach Mór Mac Aodhagáin]] *[[Giolla Brighde Mac Con Midhe]] *[[Gofraidh Fionn Ó Dálaigh]] *[[Flann mac Lonáin]] *[[Donnchadh Mór Ó Dálaigh]] *[[Lochlann Óg Ó Dálaigh]] *[[Fear Flaith Ó Gnímh]] *[[Mathghamhain Ó hIfearnáin]] *[[Cormac Mac Con Midhe]] *[[Eoghan Carrach Ó Siadhail]] *[[Fear Feasa Ó'n Cháinte]] *[[Tadhg Olltach Ó an Cháinte]] *[[Eochaidh Ó hÉoghusa]] *[[Proinsias Ó Doibhlin]] *[[Tarlach Rua Mac Dónaill]] *[[Gilla Cómáin mac Gilla Samthainde]] *[[Tadhg Dall Ó hÚigínn]] *[[Niníne Éces]] *[[Colmán of Cloyne]] *[[Cináed ua hArtacáin]] *[[Muireadhach Albanach Ó Dálaigh]] *[[Cearbhall Óg Ó Dálaigh]] *[[Máeleoin Bódur Ó Maolconaire]] *[[Diarmaid Mac an Bhaird]] *[[Cú Choigcríche Ó Cléirigh]] *[[Dallán Forgaill]] *[[Óengus of Tallaght]] *[[Sedulius Scottus]] *[[Dungal of Bobbio|Saint Dungal]] *[[Maol Sheachluinn na n-Uirsgéal Ó hÚigínn]] *[[Philip Ó Duibhgeannain]] | group2 = 15ú/16ú hAois | list2 = *[[Tomás Ó Cobhthaigh]] | group3 = 17ú hAois | list3 = *[[Dáibhí Ó Bruadair]] *[[Piaras Feiritéar]] *[[Aogán Ó Rathaille]] | group4 = 18ú hAois | list4 = *[[Aogán Ó Rathaille]] *[[Brian Merriman]] *[[Jonathan Swift]] *[[Oliver Goldsmith]] *[[John Hewitt (poet)|John Hewitt]] | group5 = 19ú hAois | list5 = *[[Thomas Moore]] *[[Charles Gavan Duffy]] *[[James Clarence Mangan]] *[[Samuel Ferguson]] *[[William Allingham]] *[[Douglas Hyde]] *[[James Henry (poet)|James Henry]] *[[Antoine Ó Raifteiri]] *[[Aeneas Coffey]] *[[Robert Dwyer Joyce]] *[[Thomas Davis (Young Irelander)|Thomas Davis]] *[[Jane Wilde|Speranza]] *[[Katharine Tynan]] *[[Oscar Wilde]] | group6 = 20ú hAois | list6 = *[[James Joyce]] *[[Patrick Pearse]] *[[Joseph Plunkett]] *[[Thomas MacDonagh]] *[[Francis Ledwidge]] *[[Padraic Colum]] *[[F. R. Higgins]] *[[Austin Clarke (poet)|Austin Clarke]] *[[Samuel Beckett]] *[[Brian Coffey]] *[[Denis Devlin]] *[[Thomas MacGreevy]] *[[Blanaid Salkeld]] *[[Mary Devenport O'Neill]] *[[Patrick Kavanagh]] *[[John Hewitt (poet)|John Hewitt]] *[[Louis MacNeice]] *[[Máirtín Ó Direáin]] *[[Seán Ó Ríordáin]] *[[Máire Mhac an tSaoi]] *[[Michael Hartnett]] *[[Gabriel Rosenstock]] *[[Nuala Ní Dhomhnaill]] *[[Micheál Mac Liammóir]] *[[Robert Greacen]] *[[Roy McFadden]] *[[Padraic Fiacc]] *[[John Montague (poet)|John Montague]] *[[Michael Longley]] *[[Derek Mahon]] *[[Seamus Heaney]] *[[Paul Muldoon]] *[[Thomas Kinsella]] *[[Michael Smith (poet)|Michael Smith]] *[[Trevor Joyce]] *[[Geoffrey Squires]] *[[Augustus Young]] *[[Randolph Healy]] *[[John Jordan (poet)|John Jordan]] *[[Paul Durcan]] *[[Basil Payne]] *[[Eoghan Ó Tuairisc]] *[[Patrick Galvin]] *[[Cathal Ó Searcaigh]] *[[Bobby Sands]] *[[Rita Ann Higgins]] *[[Eavan Boland]] *[[Eiléan Ní Chuilleanáin]] *[[Medbh McGuckian]] *[[Paula Meehan]] *[[Dennis O'Driscoll]] *[[Seán Dunne (poet)|Seán Dunne]] *[[Anthony Cronin]] *[[W. F. Marshall]] *[[W. B. Yeats]] | group7 = 21ú hAois | list7 = *[[Thomas McCarthy (poet)|Thomas McCarthy]] *[[John Ennis (poet)|John Ennis]] *[[Pat Boran]] *[[Mairéad Byrne]] *[[Ciaran Carson|Ciarán Carson]] *[[Patrick Chapman]] *[[Harry Clifton]] *[[Tony Curtis (Irish poet)|Tony Curtis]] *[[Pádraig J. Daly]] *[[Gerald Dawe]] *[[Greg Delanty]] *[[Eamon Grennan]] *[[Vona Groarke]] *[[Seamus Heaney]] *[[Pat Ingoldsby]] *[[Brendan Kennelly]] *[[Hugh McFadden (poet)|Hugh McFadden]] *[[Sinéad Morrissey]] *[[Gerry Murphy (poet)|Gerry Murphy]] *[[Bernard O'Donoghue]] *[[Conor O'Callaghan]] *[[Caitriona O'Reilly]] *[[Justin Quinn]] *[[Maurice Riordan]] *[[Maurice Scully]] *[[William Wall (writer)|William Wall]] *[[Catherine Walsh (poet)|Catherine Walsh]] }} | group3 = Dánta | list3 = {{Navbox|subgroup | group1 = Duanaireachtaí | list1 = *''[[Faber Book of Irish Verse]]'' | group2 = Eipiciúil | list2 = *''[[The Wanderings of Oisin]]'' | group3 = Bardach | list3 = *[[Timna Cathaír Máir Caithréim Cellaig]] *[[Le dís cuirthear clú Laighean]] *[[Is acher in gaíth in-nocht...]] *[[Is trúag in ces i mbiam]] *[[Sen dollotar Ulaid ...]] *[[Sorrow is the worst thing in life ...]] *[[An Díbirt go Connachta]] *[[Foraire Uladh ar Aodh]] *[[A aonmhic Dé do céasadh thrínn]] *[[A theachtaire tig ón Róimh]] *[[An sluagh sidhe so i nEamhuin?]] *[[Cóir Connacht ar chath Laighean]] *[[Dia libh a laochruidh Gaoidhiol]] *[[Pangur Bán]] *[[Liamuin]] *[[Buile Shuibhne]] *''[[The Prophecy of Berchán]]'' *[[Bean Torrach, fa Tuar Broide]] | group4 = 18ú hAois | list4 = *''[[The Traveller (poem)|The Traveller]]'' *''[[Suantraí dá Mhac Tabhartha]]'' *''[[Mná na hÉireann]]'' | group5 = 19ú hAois | list5 = *''[[Tone's Grave]]'' *[[The Wind That Shakes the Barley]] | group6 = Comhaimseartha | list6 = *''[[Love Songs of Connacht]]'' *[[Hi Uncle Sam]] *''[[Meeting The British]]'' *''[[Horse Latitudes (poetry collection)|Horse Latitudes]]'' *''[[Sweeney Astray]]'' *''[[Prayer Before Birth]]'' *''[[D-Day (poem)|D-Day]]'' }} | group4 = Eagraíochtaí | list4 = *[[Poetry Ireland]] | group5 = Foilseacháin | list5 = *''[[Poetry Ireland Review]]'' *''[[The Lace Curtain]]'' | group6 = Imeachtaí | list6 = *[[SoundEye Festival]] | below = }}<noinclude> [[Category:Ireland templates]] [[Category:Poetry navigational boxes]] </noinclude> {{navbox | name = Duais Nobel na Litríochta | title = [[Liosta de na Filí Cúirte Nobel na Litríochta|Laureates]] den [[Nobel Prize in Literature]] | state = {{{state<includeonly>|autocollapse</includeonly>}}} | bodyclass = hlist | group1 = 1901–1925 | list1 = * [[Sully Prudhomme]] * [[Theodor Mommsen]] * [[Bjørnstjerne Bjørnson]] * [[Frédéric Mistral]] / [[José Echegaray]] * [[Henryk Sienkiewicz]] * [[Giosuè Carducci]] * [[Rudyard Kipling]] * [[Rudolf Christoph Eucken|Rudolf Eucken]] * [[Selma Lagerlöf]] * [[Paul Heyse]] * [[Maurice Maeterlinck]] * [[Gerhart Hauptmann]] * [[Rabindranath Tagore]] * * [[Romain Rolland]] * [[Verner von Heidenstam]] * [[Karl Adolph Gjellerup|Karl Gjellerup]] / [[Henrik Pontoppidan]] * * [[Carl Spitteler]] * [[Knut Hamsun]] * [[Anatole France]] * [[Jacinto Benavente]] * [[W. B. Yeats]] * [[Władysław Reymont]] * [[George Bernard Shaw]] | group2 = 1926–1950 | list2 = * [[Grazia Deledda]] * [[Henri Bergson]] * [[Sigrid Undset]] * [[Thomas Mann]] * [[Sinclair Lewis]] * [[Erik Axel Karlfeldt]] * [[John Galsworthy]] * [[Ivan Bunin]] * [[Luigi Pirandello]] * * [[Eugene O'Neill]] * [[Roger Martin du Gard]] * [[Pearl S. Buck]] * [[Frans Eemil Sillanpää]] * * * * * [[Johannes V. Jensen]] * [[Gabriela Mistral]] * [[Hermann Hesse]] * [[André Gide]] * [[T. S. Eliot]] * [[William Faulkner]] * | group3 = 1951–1975 | list3 = * [[Pär Lagerkvist]] * [[François Mauriac]] * [[Winston Churchill]] * [[Ernest Hemingway]] * [[Halldór Laxness]] * [[Juan Ramón Jiménez]] * [[Albert Camus]] * [[Boris Pasternak]] * [[Salvatore Quasimodo]] * [[Saint-John Perse]] * [[Ivo Andrić]] * [[John Steinbeck]] * [[Giorgos Seferis]] * ''[[Jean-Paul Sartre]] (dhiúltaigh dámhachtain)'' * [[Mikhail Sholokhov]] * [[Shmuel Yosef Agnon]] / [[Nelly Sachs]] * [[Miguel Ángel Asturias]] * [[Yasunari Kawabata]] * [[Samuel Beckett]] * [[Aleksandr Solzhenitsyn]] * [[Pablo Neruda]] * [[Heinrich Böll]] * [[Patrick White]] * [[Eyvind Johnson]] / [[Harry Martinson]] * [[Eugenio Montale]] | group4 = 1976–2000 | list4 = * [[Saul Bellow]] * [[Vicente Aleixandre]] * [[Isaac Bashevis Singer]] * [[Odysseas Elytis]] * [[Czesław Miłosz]] * [[Elias Canetti]] * [[Gabriel García Márquez]] * [[William Golding]] * [[Jaroslav Seifert]] * [[Claude Simon]] * [[Wole Soyinka]] * [[Joseph Brodsky]] * [[Naguib Mahfouz]] * [[Camilo José Cela]] * [[Octavio Paz]] * [[Nadine Gordimer]] * [[Derek Walcott]] * [[Toni Morrison]] * [[Kenzaburō Ōe]] * [[Seamus Heaney]] * [[Wisława Szymborska]] * [[Dario Fo]] * [[José Saramago]] * [[Günter Grass]] * [[Gao Xingjian]] | group5 = 2001–i láthair | list5 = * [[V. S. Naipaul]] * [[Imre Kertész]] * [[J. M. Coetzee]] * [[Elfriede Jelinek]] * [[Harold Pinter]] * [[Orhan Pamuk]] * [[Doris Lessing]] * [[J. M. G. Le Clézio]] * [[Herta Müller]] * [[Mario Vargas Llosa]] * [[Tomas Tranströmer]] * [[Mo Yan]] * [[Alice Munro]] * [[Patrick Modiano]] * [[Svetlana Alexievich]] * [[Bob Dylan]] * [[Kazuo Ishiguro]] * {{color|darkgrey|{{smaller|2018}}}} }}<noinclude> [[Catagóir:Nobel Prize templates|Literature]] [[Catagóir:Nobel Prize in Literature|*]] [[Category:Literature award navigational boxes]] </noinclude> <br />{{Navbox |name = Baill den Seanad 1925 |state = <includeonly>{{{state|collapsed}}}</includeonly> |title = <small>&laquo; ''[[Template:Members of the 1922 Seanad|1922 Seanad]]'' &laquo;</small> &nbsp; <span style="padding:0 4.5em">[[Baill den Seanad 1925|Baill de Seanad Éireann 1925]] (1925–28)</span> <small>&raquo; ''[[Template:Members of the 1928 Seanad|1928 Seanad]]'' &raquo;</small> |bodyclass = hlist |above = * '''[[Cathaoirleach]]''' [[James Campbell, 1st Baron Glenavy|Lord Glenavy]] (Ind) * '''[[Ceannaire an tSeanaid]]''' name (party) |group1 = Tofa i 1925 |list1 = {{Navbox|subgroup |groupwidth = 6em| groupstyle = font-weight:normal; |group1 = 6 bliana |list1 = * [[John Counihan]] (CnaG) |group2 = 9 mbliana |list2 = * [[Thomas Westropp Bennett]] (CnaG) * [[Edward Coey Bigger|Sir Edward Coey Bigger]] (Ind) * [[Francis McGuinness]] (CnaG) |group3 = 12 bliana |list3 = * [[Henry Barniville]] (CnaG) * [[Sir Edward Bellingham, 5th Baronet|Sir Edward Bellingham]] (Ind) * [[William Cummins (politician)|William Cummins]] (Lab) * [[James Dillon (Irish senator)|James Dillon]] (FP) * [[Michael Fanning (politician)|Michael Fanning]] (CnaG) * [[Thomas Foran]] (Lab) * [[William Bernard Hickie|Sir William Bernard Hickie]] (Ind) * [[Cornelius Kennedy]] (CnaG) * [[Thomas Linehan]] (FP) * [[Joseph O'Connor (Irish politician)|Joseph O'Connor]] (CnaG) * [[J. T. O'Farrell]] (Lab) * [[Michael F. O'Hanlon]] (FP) * [[Stephen O'Mara (senator)|Stephen O'Mara]] (CnaG) * [[James Parkinson (Irish politician)|James Parkinson]] (CnaG) * [[Thomas Toal]] (CnaG) }} |group2 = Tofa i 1922 |list2 = {{Navbox|subgroup |groupwidth = 6em| groupstyle = font-weight:normal; |group1 = 9 mbliana |list1 = * [[William Barrington (Irish politician)|William Barrington]] (Ind) * [[Eileen Costello]] (Ind) * [[James G. Douglas]] (Ind) * [[Michael Duffy (Irish politician)|Michael Duffy]] (Lab) * [[Thomas Farren]] (Lab) * [[Alice Stopford Green]] (Ind) * [[John Griffith (engineer)|Sir John Griffith]] (Ind) * [[Patrick W. Kenny]] (CnaG) * [[James J. MacKean]] (CnaG) * [[John MacLoughlin]] (Ind) * [[William Molloy (Irish politician)|William Molloy]] (Ind) * [[Maurice George Moore]] (Ind) * [[Brian O'Rourke (politician)|Brian O'Rourke]] (CnaG) * [[William O'Sullivan (politician)|William O'Sullivan]] (CnaG) }} |group3 = Ainmnithe ag an [[President of the Executive Council of the Irish Free State|Uachtarán]] i 1922 |list3 = {{Navbox|subgroup |groupwidth = 6em| groupstyle = font-weight:normal; |group1 = 6 bliana |list1 = * [[John Philip Bagwell]] (Ind) * [[Henry Givens Burgess]] (Ind) * [[James Campbell, 1st Baron Glenavy|Lord Glenavy]] (Ind) * [[Nugent Everard|Sir Nugent Everard]] (Ind) * [[Edmund W. Eyre]] (Ind) * [[Oliver St. John Gogarty]] (CnaG) * [[James Perry Goodbody]] (Ind) * [[Henry Greer (politician)|Henry Greer]] (Ind) * [[Benjamin Haughton]] (Ind) * [[Ralph Howard, 7th Earl of Wicklow|Earl of Wicklow]] (Ind) * [[Arthur Jackson (Irish politician)|Arthur Jackson]] (Ind) * [[Andrew Jameson (politician)|Andrew Jameson]] (Ind) * [[Bryan Mahon|Sir Bryan Mahon]] (Ind) * [[Geoffrey Taylour, 4th Marquess of Headfort|Marquess of Headfort]] (Ind) * [[W. B. Yeats]] (Ind) |group2 = 12 bliana |list2 = * [[Dermot Bourke, 7th Earl of Mayo|Earl of Mayo]] (Ind) * [[Ellen Cuffe, Countess of Desart|Countess of Desart]] (Ind) * [[James Charles Dowdall]] (Ind) * [[Sir Thomas Esmonde, 11th Baronet|Sir Thomas Esmonde]] (Ind) * [[Martin Fitzgerald (politician)|Martin Fitzgerald]] (Ind) * [[Bernard Forbes, 8th Earl of Granard|Earl of Granard]] (Ind) * [[Henry Guinness]] (Ind) * [[Sir John Keane, 5th Baronet|Sir John Keane]] (Ind) * [[James Moran (Irish politician)|James Moran]] (Ind) * [[Henry Petty-Fitzmaurice, 6th Marquess of Lansdowne|Earl of Kerry]] (Ind) * [[Windham Wyndham-Quin, 4th Earl of Dunraven and Mount-Earl|Earl of Dunraven and Mount-Earl]] (Ind) * [[Jennie Wyse Power]] (Ind) }} |group4 = Tofa nó ceaptha ina dhiaidh sin |list4 = * '''Fea. 1926''' [[Samuel Lombard Brown]] (Ind) * '''Ean. 1927''' [[P. J. Brady]] (Ind) * '''Mar. 1927''' [[Patrick Hooper]] (Ind) * '''Mar. 1928''' [[Walter Nugent|Sir Walter Nugent]] (Ind) |below = * CnaG: [[Cumann na nGaedheal]] * FP: [[Farmers' Party (Ireland)|Farmers' Party]] * Lab: [[Labour Party (Ireland)|Labour Party]] * Ind: [[Independent politician|Independent]] }}<noinclude> [[Catagóir:Seanad Éireann navigational boxes|01925]] </noinclude> <br /> {{Navbox |name = Baill den Seanad 1922 |state = <includeonly>{{{state|collapsed}}}</includeonly> |title = <span style="visibility:hidden"><small>&laquo; ''[[Template:Members of the 1922 Seanad|1922 Seanad]]'' &laquo;</small> &nbsp;</span><span style="padding:0 4.5em">[[Members of the 1922 Seanad|Baill de Seanad Éireann 1922]] (1922–25)</span> <small>&raquo; ''[[Template:Members of the 1925 Seanad|1925 Seanad]]'' &raquo;</small> |bodyclass = hlist |above = * '''[[Cathaoirleach]]''' [[James Campbell, 1st Baron Glenavy|Lord Glenavy]] (Ind) * '''[[Ceannaire an tSeanaid]]''' name (party) |group1 = Tofa i 1922 |list1 = {{Navbox|subgroup |groupwidth = 6em| groupstyle = font-weight:normal; |group1 = 3 bliana |list1 = * [[Henry Barniville]] (CnaG) * [[Thomas Westropp Bennett]] (CnaG) * [[Richard A. Butler]] (Ind) * [[John Counihan]] (Ind) * [[Peter de Loughry]] (CnaG) * [[Cornelius Irwin]] (CnaG) * [[Thomas Linehan]] (FP) * [[Joseph Clayton Love]] (CnaG) * [[Edward MacEvoy]] (CnaG) * [[Edward MacLysaght]] (Ind) * [[Eamonn Mansfield]] (Ind) * [[George Nesbitt (Irish politician)|George Nesbitt]] (Ind) * [[Michael O'Dea]] (CnaG) * [[J. T. O'Farrell]] (Lab) * [[James Parkinson (Irish politician)|James Parkinson]] (CnaG) |group2 = 9 mbliana |list2 = * [[William Barrington (Irish politician)|William Barrington]] (Ind) * [[Eileen Costello]] (Ind) * [[James G. Douglas]] (Ind) * [[Michael Duffy (Irish politician)|Michael Duffy]] (Lab) * [[Thomas Farren]] (Lab) * [[Alice Stopford Green]] (Ind) * [[John Griffith (engineer)|Sir John Griffith]] (Ind) * [[Patrick W. Kenny]] (CnaG) * [[James J. MacKean]] (CnaG) * [[John MacLoughlin]] (Ind) * [[Thomas MacPartlin]] (Lab) * [[William Molloy (Irish politician)|William Molloy]] (Ind) * [[Maurice George Moore]] (Ind) * [[Brian O'Rourke (politician)|Brian O'Rourke]] (CnaG) * [[William O'Sullivan (politician)|William O'Sullivan]] (CnaG) }} |group2 = Ainmnithe ag an [[President of the Executive Council of the Irish Free State|Uachtarán]] |list2 = {{Navbox|subgroup |groupwidth = 6em| groupstyle = font-weight:normal; |group1 = 6 bliana |list1 = * [[John Philip Bagwell]] (Ind) * [[Henry Givens Burgess]] (Ind) * [[James Campbell, 1st Baron Glenavy|Lord Glenavy]] (Ind) * [[Nugent Everard|Sir Nugent Everard]] (Ind) * [[Edmund W. Eyre]] (Ind) * [[Oliver St. John Gogarty]] (CnaG) * [[James Perry Goodbody]] (Ind) * [[Henry Greer (politician)|Henry Greer]] (Ind) * [[Benjamin Haughton]] (Ind) * [[Ralph Howard, 7th Earl of Wicklow|Earl of Wicklow]] (Ind) * [[Arthur Jackson (Irish politician)|Arthur Jackson]] (Ind) * [[Andrew Jameson (politician)|Andrew Jameson]] (Ind) * [[Bryan Mahon|Sir Bryan Mahon]] (Ind) * [[Geoffrey Taylour, 4th Marquess of Headfort|Marquess of Headfort]] (Ind) * [[W. B. Yeats]] (Ind) |group2 = 12 bliana |list2 = * [[Dermot Bourke, 7th Earl of Mayo|Earl of Mayo]] (Ind) * [[Ellen Cuffe, Countess of Desart|Countess of Desart]] (Ind) * [[James Charles Dowdall]] (Ind) * [[Sir Thomas Esmonde, 11th Baronet|Sir Thomas Esmonde]] (Ind) * [[Martin Fitzgerald (politician)|Martin Fitzgerald]] (Ind) * [[Bernard Forbes, 8th Earl of Granard|Earl of Granard]] (Ind) * [[Henry Guinness]] (Ind) * [[Sir John Keane, 5th Baronet|Sir John Keane]] (Ind) * [[James Moran (Irish politician)|James Moran]] (Ind) * [[Henry Petty-Fitzmaurice, 6th Marquess of Lansdowne|Earl of Kerry]] (Ind) * [[Horace Plunkett|Sir Horace Plunkett]] (Ind) * [[Hutcheson Poë|Sir Hutcheson Poë]] (Ind) * [[George Sigerson]] (Ind) * [[Windham Wyndham-Quin, 4th Earl of Dunraven and Mount-Earl|Earl of Dunraven and Mount-Earl]] (Ind) * [[Jennie Wyse Power]] (Ind) }} |group3 = Tofa nó ceaptha ina dhiaidh sin |list3 = * '''Fea. 1923''' [[William Cummins (politician)|William Cummins]] (Lab) * '''Sam. 1923''' [[Thomas Foran]] (Lab) * '''Nol. 1923''' [[Samuel Lombard Brown]] (Ind) * '''1925''' [[Douglas Hyde]] (Ind) * [[John O'Neill (Irish senator)|John O'Neill]] (CnaG) |below = * CnaG: [[Cumann na nGaedheal]] * FP: [[Farmers' Party (Ireland)|Farmers' Party]] * Lab: [[Labour Party (Ireland)|Labour Party]] * Ind: [[Independent politician|Independent]] }}<noinclude> <br /> [[Catagóir:Seanad Éireann navigational boxes| 1922]] </noinclude> * * * * * * {{DEFAULTSORT:Yeats, W. B.}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1865]] [[Catagóir:Básanna i 1939]] [[Catagóir:Baill de BPÉ]] [[Catagóir:Baill Eaglais na hÉireann]] [[Catagóir:Baill Sheanad Éireann]] [[Catagóir:Buaiteoirí Dhuais Nobel na Litríochta]] [[Catagóir:Daoine as Baile Átha Cliath]] [[Catagóir:Drámadóirí Éireannacha]] [[Catagóir:Ealaíontóirí Angla-Éireannacha]] [[Catagóir:Filí na hÉireann]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Polaiteoirí neamhspleácha na hÉireann]] [[Catagóir:Ré Victeoiriach]] tjsfndmwuc96qgmet1yd99jrrwaifnj 0 6390 1318654 1317158 2026-06-27T01:13:17Z Miksolwf 75344 https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI 1318654 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI [[Íomhá:Agar plate with colonies.jpg|thumb|right|Baictéir ag fás ar ghlóthach [[Agar|agair]].]] [[File:E. coli Bacteria (7316101966).jpg|thumb|[[Escherichia coli O104:H4|''Escherichia coli'']], [[Baictéir Ghram-dhiúltacha|bachaillíní Gram-dhiúltach]]<nowiki/>a]] Is í an '''mhicribhitheolaíocht''' an chraobh den [[bitheolaíocht|bhitheolaíocht]] a bhíonn ag plé leis na [[miocrorgánach|miocrorgánaigh]], is é sin, neacha beo nach féidir a aithint gan dul i muinín mhicreascóip. Orgánaigh aoncheallacha iad na miocrorgánaigh de ghnáth, ach tá orgánaigh mhicreascópacha ilcheallacha ann freisin.<ref>{{cite web |url=https://www.nature.com/subjects/microbiology |title=Microbiology |website=[[Nature (journal)|Nature]] |publisher=[[Nature Portfolio]] (of [[Springer Nature]]) |access-date=2020-02-01}}</ref><ref name=Brock>{{cite book | veditors = Madigan M, Martinko J |title=Brock Biology of Microorganisms |edition=13th |publisher=[[Pearson Education]] |year=2006 |isbn=978-0-321-73551-5 |page=1096}}</ref> Mar sin, déanann an [[Micribhitheolaí|mhicribhitheolaí]] taighde ar [[Eocarót|eocaróit]] áirithe, cosúil le [[Fungas|fungais]] agus [[Prótaisteach|prótaistigh]], chomh maith le [[Prócarót|prócaróit]] ar nós [[Baictéar|baictéir]] agus [[Aircéach|aircéigh]]. Cé nach neacha beo iad na [[víreas|víris]] i gciall cheart an fhocail, déanann na micribhitheolaithe taighde orthusan chomh maith. Craobhacha den mhicribhitheolaíocht iad [[víreolaíocht|an víreolaíocht]], nó an taighde ar na víris, an [[Míceolaíocht|míceolaíocht]] a bhíonn ag plé le [[Fungas|fungais]], [[Seadeolaíocht|an tseadeolaíocht]] a dhéanann taighde ar na [[Seadán|seadáin]], [[Baictéareolaíocht|an bhaictéareolaíocht]] agus a lán eile. Tugtar micribhitheolaí ar eolaí proifisiúnta a dhéanann staidéar ar mhiocrorgánaigh. Bíonn miocrorgánaigh [[Eukaryota|eocarótacha]] scannáncheangailte agus cuimsíonn siad fungais agus [[Prótaisteach|prótaistigh]], cé go mbíonn orgánaigh prócarótacha iad go léir ina mhiocrorgánaigh, rangaítear iad go traidisiúnta mar orgánaidí nach bhfuil scannáncheangailte agus cuimsíonn siad Baictéir agus Aircéigh.<ref>{{Cite book|title=Bergey's Manual of Systematics of Archaea and Bacteria| vauthors = Whitman WB |publisher=John Wiley and Sons|year=2015|isbn=9781118960608|doi=10.1002/9781118960608|citeseerx = 10.1.1.737.4970| veditors = Whitman WB, Rainey F, Kämpfer P, Trujillo M, Chun J, Devos P, Hedlund B, Dedysh S }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Pace NR | title = Time for a change | url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_2006-05-18_441_7091/page/288 | language = En | journal = Nature | volume = 441 | issue = 7091 | pages = 289 | date = May 2006 | pmid = 16710401 | doi = 10.1038/441289a | s2cid = 4431143 | bibcode = 2006Natur.441..289P | doi-access = free }}</ref> Bhí micribhitheolaithe ag brath go traidisiúnta ar saothrú, ruaimnigh, agus micreascópacht chun miocrorgánaigh a haonrú agus a shainaithint. Mar sin féin, is féidir níos lú ná 1% de na miocrorgánaigh atá i dtimpeallachtaí coitianta a shaothrú ina n-aonar ag baint úsáide as modhanna reatha.<ref name="Amann1995">{{cite journal |vauthors=Amann RI, Ludwig W, Schleifer KH | title = Phylogenetic identification and in situ detection of individual microbial cells without cultivation | journal = Microbiological Reviews | volume = 59 | issue = 1 | pages = 143–169 | date = March 1995 | pmid = 7535888 | pmc = 239358 | doi = 10.1128/mr.59.1.143-169.1995 }}</ref> Le teacht chun cinn na biteicneolaíochta, bíonn micribhitheolaithe ag brath faoi láthair ar uirlisí [[Bitheolaíocht mhóilíneach|bitheolaíochta móilíneach]], cosúil le sainaithint bunaithe ar sheicheamh ADN, mar shampla, seicheamh na géine 16S rARN a úsáidtear chun baictéir a aithint. Aicmíodh víris ar shlite éagsúla mar orgánaigh,<ref>{{cite web | vauthors = Rice G | title = Are Viruses Alive? | url = http://serc.carleton.edu/microbelife/yellowstone/viruslive.html | date = 2007-03-27 |access-date = 2007-07-23}}</ref> mar gur measadh iad mar mhiocrorgánaigh an-simplí nó móilíní an-chasta. Rinne víreolaithe imscrúdú ar phrióin, nár measadh riamh mar mhiocrorgánaigh, mar sin féin, de réir mar a toimhdíodh na héifeachtaí cliniciúla a leagadh orthu ar dtús mar gheall ar ionfhabhtaithe víreasacha ainsealacha, ghlac víreolaithe "próitéiní tógálacha" a bhí ag nochtadh cuardaigh. Níor measadh riamh gur miocrorgánaigh iad na prióin. Nuair a shíl dochtúirí ar dtús gur ionfhabhtaithe víreasacha fadtéarmacha ba chúis le tinneas leanúnach, thosaigh víreolaithe ag lorg freagraí. An rud a fuair siad ná "próitéiní tógálacha. Scaipeann na próitéiní seo agus bíonn siad ina gcúis le galair cosúil le víris. == Stair == Níor cuireadh an chéad sonrú sna miocrorgánaigh ach sa 17ú haois, ach mar sin féin, bhí teoiricí agus hipitéisí ag lucht an léinn go bhféadfadh a leithéidí a bheith ann agus iad in ann galair a iompar. 600 bliain roimh bhreith Chríost, scríobh an máinlia Indiach Susruta ina leabhar ''Susruta Samshita'' gur chreid sé go raibh neacha beaga beo den chineál seo ann, gurb iad ba chúis lena lán galar, agus go raibh siad in ann taisteal a dhéanamh san aer agus san uisce, nó léim a thógáil ó dhuine go duine trí theagmháil chraicinn. Scríobh an scoláire Rómhánach Marcus Terentius Varro leabhar faoi chúrsaí talmhaíochta, agus ansin, d'áitigh sé ar an ábhar feirmeora nár chóir dó a fheirm a thógáil in aice le portach nó corcach, ''ó bíonn neacha beaga dofheicthe ag clannú ina leithéidí d'áiteanna agus iad in ann dul ar foluain san aer agus teacht isteach i bpolláirí na sróine nó tríd an mbéal agus galar a tharraingt ort mar sin''. Tugann na focail seo le fios go raibh leithéidí Terentius Varro in ann an chonclúid a bhaint as a raibh ar eolas acu go raibh na galair á leathadh ag neacha beo dofheicthe. == Tagairtí == {{reflist}} {{stumpa}} [[Catagóir:Micribhitheolaíocht|*]] 48ok8rimubx3tk5vjtwl5umddxi9fz9 1318655 1318654 2026-06-27T01:13:26Z Divinations 63974 Cealaíodh athruithe [[Special:Contributions/Miksolwf|Miksolwf]] ([[User talk:Miksolwf|Plé]]); ar ais chuig leagan le [[User:Conradder|Conradder]] 1303681 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:Agar plate with colonies.jpg|thumb|right|Baictéir ag fás ar ghlóthach [[Agar|agair]].]] [[File:E. coli Bacteria (7316101966).jpg|thumb|[[Escherichia coli O104:H4|''Escherichia coli'']], [[Baictéir Ghram-dhiúltacha|bachaillíní Gram-dhiúltach]]<nowiki/>a]] Is í an '''mhicribhitheolaíocht''' an chraobh den [[bitheolaíocht|bhitheolaíocht]] a bhíonn ag plé leis na [[miocrorgánach|miocrorgánaigh]], is é sin, neacha beo nach féidir a aithint gan dul i muinín mhicreascóip. Orgánaigh aoncheallacha iad na miocrorgánaigh de ghnáth, ach tá orgánaigh mhicreascópacha ilcheallacha ann freisin.<ref>{{cite web |url=https://www.nature.com/subjects/microbiology |title=Microbiology |website=[[Nature (journal)|Nature]] |publisher=[[Nature Portfolio]] (of [[Springer Nature]]) |access-date=2020-02-01}}</ref><ref name=Brock>{{cite book | veditors = Madigan M, Martinko J |title=Brock Biology of Microorganisms |edition=13th |publisher=[[Pearson Education]] |year=2006 |isbn=978-0-321-73551-5 |page=1096}}</ref> Mar sin, déanann an [[Micribhitheolaí|mhicribhitheolaí]] taighde ar [[Eocarót|eocaróit]] áirithe, cosúil le [[Fungas|fungais]] agus [[Prótaisteach|prótaistigh]], chomh maith le [[Prócarót|prócaróit]] ar nós [[Baictéar|baictéir]] agus [[Aircéach|aircéigh]]. Cé nach neacha beo iad na [[víreas|víris]] i gciall cheart an fhocail, déanann na micribhitheolaithe taighde orthusan chomh maith. Craobhacha den mhicribhitheolaíocht iad [[víreolaíocht|an víreolaíocht]], nó an taighde ar na víris, an [[Míceolaíocht|míceolaíocht]] a bhíonn ag plé le [[Fungas|fungais]], [[Seadeolaíocht|an tseadeolaíocht]] a dhéanann taighde ar na [[Seadán|seadáin]], [[Baictéareolaíocht|an bhaictéareolaíocht]] agus a lán eile. Tugtar micribhitheolaí ar eolaí proifisiúnta a dhéanann staidéar ar mhiocrorgánaigh. Bíonn miocrorgánaigh [[Eukaryota|eocarótacha]] scannáncheangailte agus cuimsíonn siad fungais agus [[Prótaisteach|prótaistigh]], cé go mbíonn orgánaigh prócarótacha iad go léir ina mhiocrorgánaigh, rangaítear iad go traidisiúnta mar orgánaidí nach bhfuil scannáncheangailte agus cuimsíonn siad Baictéir agus Aircéigh.<ref>{{Cite book|title=Bergey's Manual of Systematics of Archaea and Bacteria| vauthors = Whitman WB |publisher=John Wiley and Sons|year=2015|isbn=9781118960608|doi=10.1002/9781118960608|citeseerx = 10.1.1.737.4970| veditors = Whitman WB, Rainey F, Kämpfer P, Trujillo M, Chun J, Devos P, Hedlund B, Dedysh S }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Pace NR | title = Time for a change | url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_2006-05-18_441_7091/page/288 | language = En | journal = Nature | volume = 441 | issue = 7091 | pages = 289 | date = May 2006 | pmid = 16710401 | doi = 10.1038/441289a | s2cid = 4431143 | bibcode = 2006Natur.441..289P | doi-access = free }}</ref> Bhí micribhitheolaithe ag brath go traidisiúnta ar saothrú, ruaimnigh, agus micreascópacht chun miocrorgánaigh a haonrú agus a shainaithint. Mar sin féin, is féidir níos lú ná 1% de na miocrorgánaigh atá i dtimpeallachtaí coitianta a shaothrú ina n-aonar ag baint úsáide as modhanna reatha.<ref name="Amann1995">{{cite journal |vauthors=Amann RI, Ludwig W, Schleifer KH | title = Phylogenetic identification and in situ detection of individual microbial cells without cultivation | journal = Microbiological Reviews | volume = 59 | issue = 1 | pages = 143–169 | date = March 1995 | pmid = 7535888 | pmc = 239358 | doi = 10.1128/mr.59.1.143-169.1995 }}</ref> Le teacht chun cinn na biteicneolaíochta, bíonn micribhitheolaithe ag brath faoi láthair ar uirlisí [[Bitheolaíocht mhóilíneach|bitheolaíochta móilíneach]], cosúil le sainaithint bunaithe ar sheicheamh ADN, mar shampla, seicheamh na géine 16S rARN a úsáidtear chun baictéir a aithint. Aicmíodh víris ar shlite éagsúla mar orgánaigh,<ref>{{cite web | vauthors = Rice G | title = Are Viruses Alive? | url = http://serc.carleton.edu/microbelife/yellowstone/viruslive.html | date = 2007-03-27 |access-date = 2007-07-23}}</ref> mar gur measadh iad mar mhiocrorgánaigh an-simplí nó móilíní an-chasta. Rinne víreolaithe imscrúdú ar phrióin, nár measadh riamh mar mhiocrorgánaigh, mar sin féin, de réir mar a toimhdíodh na héifeachtaí cliniciúla a leagadh orthu ar dtús mar gheall ar ionfhabhtaithe víreasacha ainsealacha, ghlac víreolaithe "próitéiní tógálacha" a bhí ag nochtadh cuardaigh. Níor measadh riamh gur miocrorgánaigh iad na prióin. Nuair a shíl dochtúirí ar dtús gur ionfhabhtaithe víreasacha fadtéarmacha ba chúis le tinneas leanúnach, thosaigh víreolaithe ag lorg freagraí. An rud a fuair siad ná "próitéiní tógálacha. Scaipeann na próitéiní seo agus bíonn siad ina gcúis le galair cosúil le víris. == Stair == Níor cuireadh an chéad sonrú sna miocrorgánaigh ach sa 17ú haois, ach mar sin féin, bhí teoiricí agus hipitéisí ag lucht an léinn go bhféadfadh a leithéidí a bheith ann agus iad in ann galair a iompar. 600 bliain roimh bhreith Chríost, scríobh an máinlia Indiach Susruta ina leabhar ''Susruta Samshita'' gur chreid sé go raibh neacha beaga beo den chineál seo ann, gurb iad ba chúis lena lán galar, agus go raibh siad in ann taisteal a dhéanamh san aer agus san uisce, nó léim a thógáil ó dhuine go duine trí theagmháil chraicinn. Scríobh an scoláire Rómhánach Marcus Terentius Varro leabhar faoi chúrsaí talmhaíochta, agus ansin, d'áitigh sé ar an ábhar feirmeora nár chóir dó a fheirm a thógáil in aice le portach nó corcach, ''ó bíonn neacha beaga dofheicthe ag clannú ina leithéidí d'áiteanna agus iad in ann dul ar foluain san aer agus teacht isteach i bpolláirí na sróine nó tríd an mbéal agus galar a tharraingt ort mar sin''. Tugann na focail seo le fios go raibh leithéidí Terentius Varro in ann an chonclúid a bhaint as a raibh ar eolas acu go raibh na galair á leathadh ag neacha beo dofheicthe. == Tagairtí == {{reflist}} {{stumpa}} [[Catagóir:Micribhitheolaíocht|*]] oh6ntorrl22qf8h9crc1jri5cwzmqkh 1318739 1318655 2026-06-27T09:17:25Z https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II 1318739 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II [[Íomhá:Agar plate with colonies.jpg|thumb|right|Baictéir ag fás ar ghlóthach [[Agar|agair]].]] [[File:E. coli Bacteria (7316101966).jpg|thumb|[[Escherichia coli O104:H4|''Escherichia coli'']], [[Baictéir Ghram-dhiúltacha|bachaillíní Gram-dhiúltach]]<nowiki/>a]] Is í an '''mhicribhitheolaíocht''' an chraobh den [[bitheolaíocht|bhitheolaíocht]] a bhíonn ag plé leis na [[miocrorgánach|miocrorgánaigh]], is é sin, neacha beo nach féidir a aithint gan dul i muinín mhicreascóip. Orgánaigh aoncheallacha iad na miocrorgánaigh de ghnáth, ach tá orgánaigh mhicreascópacha ilcheallacha ann freisin.<ref>{{cite web |url=https://www.nature.com/subjects/microbiology |title=Microbiology |website=[[Nature (journal)|Nature]] |publisher=[[Nature Portfolio]] (of [[Springer Nature]]) |access-date=2020-02-01}}</ref><ref name=Brock>{{cite book | veditors = Madigan M, Martinko J |title=Brock Biology of Microorganisms |edition=13th |publisher=[[Pearson Education]] |year=2006 |isbn=978-0-321-73551-5 |page=1096}}</ref> Mar sin, déanann an [[Micribhitheolaí|mhicribhitheolaí]] taighde ar [[Eocarót|eocaróit]] áirithe, cosúil le [[Fungas|fungais]] agus [[Prótaisteach|prótaistigh]], chomh maith le [[Prócarót|prócaróit]] ar nós [[Baictéar|baictéir]] agus [[Aircéach|aircéigh]]. Cé nach neacha beo iad na [[víreas|víris]] i gciall cheart an fhocail, déanann na micribhitheolaithe taighde orthusan chomh maith. Craobhacha den mhicribhitheolaíocht iad [[víreolaíocht|an víreolaíocht]], nó an taighde ar na víris, an [[Míceolaíocht|míceolaíocht]] a bhíonn ag plé le [[Fungas|fungais]], [[Seadeolaíocht|an tseadeolaíocht]] a dhéanann taighde ar na [[Seadán|seadáin]], [[Baictéareolaíocht|an bhaictéareolaíocht]] agus a lán eile. Tugtar micribhitheolaí ar eolaí proifisiúnta a dhéanann staidéar ar mhiocrorgánaigh. Bíonn miocrorgánaigh [[Eukaryota|eocarótacha]] scannáncheangailte agus cuimsíonn siad fungais agus [[Prótaisteach|prótaistigh]], cé go mbíonn orgánaigh prócarótacha iad go léir ina mhiocrorgánaigh, rangaítear iad go traidisiúnta mar orgánaidí nach bhfuil scannáncheangailte agus cuimsíonn siad Baictéir agus Aircéigh.<ref>{{Cite book|title=Bergey's Manual of Systematics of Archaea and Bacteria| vauthors = Whitman WB |publisher=John Wiley and Sons|year=2015|isbn=9781118960608|doi=10.1002/9781118960608|citeseerx = 10.1.1.737.4970| veditors = Whitman WB, Rainey F, Kämpfer P, Trujillo M, Chun J, Devos P, Hedlund B, Dedysh S }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Pace NR | title = Time for a change | url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_2006-05-18_441_7091/page/288 | language = En | journal = Nature | volume = 441 | issue = 7091 | pages = 289 | date = May 2006 | pmid = 16710401 | doi = 10.1038/441289a | s2cid = 4431143 | bibcode = 2006Natur.441..289P | doi-access = free }}</ref> Bhí micribhitheolaithe ag brath go traidisiúnta ar saothrú, ruaimnigh, agus micreascópacht chun miocrorgánaigh a haonrú agus a shainaithint. Mar sin féin, is féidir níos lú ná 1% de na miocrorgánaigh atá i dtimpeallachtaí coitianta a shaothrú ina n-aonar ag baint úsáide as modhanna reatha.<ref name="Amann1995">{{cite journal |vauthors=Amann RI, Ludwig W, Schleifer KH | title = Phylogenetic identification and in situ detection of individual microbial cells without cultivation | journal = Microbiological Reviews | volume = 59 | issue = 1 | pages = 143–169 | date = March 1995 | pmid = 7535888 | pmc = 239358 | doi = 10.1128/mr.59.1.143-169.1995 }}</ref> Le teacht chun cinn na biteicneolaíochta, bíonn micribhitheolaithe ag brath faoi láthair ar uirlisí [[Bitheolaíocht mhóilíneach|bitheolaíochta móilíneach]], cosúil le sainaithint bunaithe ar sheicheamh ADN, mar shampla, seicheamh na géine 16S rARN a úsáidtear chun baictéir a aithint. Aicmíodh víris ar shlite éagsúla mar orgánaigh,<ref>{{cite web | vauthors = Rice G | title = Are Viruses Alive? | url = http://serc.carleton.edu/microbelife/yellowstone/viruslive.html | date = 2007-03-27 |access-date = 2007-07-23}}</ref> mar gur measadh iad mar mhiocrorgánaigh an-simplí nó móilíní an-chasta. Rinne víreolaithe imscrúdú ar phrióin, nár measadh riamh mar mhiocrorgánaigh, mar sin féin, de réir mar a toimhdíodh na héifeachtaí cliniciúla a leagadh orthu ar dtús mar gheall ar ionfhabhtaithe víreasacha ainsealacha, ghlac víreolaithe "próitéiní tógálacha" a bhí ag nochtadh cuardaigh. Níor measadh riamh gur miocrorgánaigh iad na prióin. Nuair a shíl dochtúirí ar dtús gur ionfhabhtaithe víreasacha fadtéarmacha ba chúis le tinneas leanúnach, thosaigh víreolaithe ag lorg freagraí. An rud a fuair siad ná "próitéiní tógálacha. Scaipeann na próitéiní seo agus bíonn siad ina gcúis le galair cosúil le víris. == Stair == Níor cuireadh an chéad sonrú sna miocrorgánaigh ach sa 17ú haois, ach mar sin féin, bhí teoiricí agus hipitéisí ag lucht an léinn go bhféadfadh a leithéidí a bheith ann agus iad in ann galair a iompar. 600 bliain roimh bhreith Chríost, scríobh an máinlia Indiach Susruta ina leabhar ''Susruta Samshita'' gur chreid sé go raibh neacha beaga beo den chineál seo ann, gurb iad ba chúis lena lán galar, agus go raibh siad in ann taisteal a dhéanamh san aer agus san uisce, nó léim a thógáil ó dhuine go duine trí theagmháil chraicinn. Scríobh an scoláire Rómhánach Marcus Terentius Varro leabhar faoi chúrsaí talmhaíochta, agus ansin, d'áitigh sé ar an ábhar feirmeora nár chóir dó a fheirm a thógáil in aice le portach nó corcach, ''ó bíonn neacha beaga dofheicthe ag clannú ina leithéidí d'áiteanna agus iad in ann dul ar foluain san aer agus teacht isteach i bpolláirí na sróine nó tríd an mbéal agus galar a tharraingt ort mar sin''. Tugann na focail seo le fios go raibh leithéidí Terentius Varro in ann an chonclúid a bhaint as a raibh ar eolas acu go raibh na galair á leathadh ag neacha beo dofheicthe. == Tagairtí == {{reflist}} {{stumpa}} [[Catagóir:Micribhitheolaíocht|*]] nvbdui8woex76vs2n5v6chvlp8ow70u 1318888 1318739 2026-06-27T09:34:21Z XXBlackburnXx 36804 Reverted edit by a hidden user to last revision by [[User:Divinations|Divinations]] 1303681 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:Agar plate with colonies.jpg|thumb|right|Baictéir ag fás ar ghlóthach [[Agar|agair]].]] [[File:E. coli Bacteria (7316101966).jpg|thumb|[[Escherichia coli O104:H4|''Escherichia coli'']], [[Baictéir Ghram-dhiúltacha|bachaillíní Gram-dhiúltach]]<nowiki/>a]] Is í an '''mhicribhitheolaíocht''' an chraobh den [[bitheolaíocht|bhitheolaíocht]] a bhíonn ag plé leis na [[miocrorgánach|miocrorgánaigh]], is é sin, neacha beo nach féidir a aithint gan dul i muinín mhicreascóip. Orgánaigh aoncheallacha iad na miocrorgánaigh de ghnáth, ach tá orgánaigh mhicreascópacha ilcheallacha ann freisin.<ref>{{cite web |url=https://www.nature.com/subjects/microbiology |title=Microbiology |website=[[Nature (journal)|Nature]] |publisher=[[Nature Portfolio]] (of [[Springer Nature]]) |access-date=2020-02-01}}</ref><ref name=Brock>{{cite book | veditors = Madigan M, Martinko J |title=Brock Biology of Microorganisms |edition=13th |publisher=[[Pearson Education]] |year=2006 |isbn=978-0-321-73551-5 |page=1096}}</ref> Mar sin, déanann an [[Micribhitheolaí|mhicribhitheolaí]] taighde ar [[Eocarót|eocaróit]] áirithe, cosúil le [[Fungas|fungais]] agus [[Prótaisteach|prótaistigh]], chomh maith le [[Prócarót|prócaróit]] ar nós [[Baictéar|baictéir]] agus [[Aircéach|aircéigh]]. Cé nach neacha beo iad na [[víreas|víris]] i gciall cheart an fhocail, déanann na micribhitheolaithe taighde orthusan chomh maith. Craobhacha den mhicribhitheolaíocht iad [[víreolaíocht|an víreolaíocht]], nó an taighde ar na víris, an [[Míceolaíocht|míceolaíocht]] a bhíonn ag plé le [[Fungas|fungais]], [[Seadeolaíocht|an tseadeolaíocht]] a dhéanann taighde ar na [[Seadán|seadáin]], [[Baictéareolaíocht|an bhaictéareolaíocht]] agus a lán eile. Tugtar micribhitheolaí ar eolaí proifisiúnta a dhéanann staidéar ar mhiocrorgánaigh. Bíonn miocrorgánaigh [[Eukaryota|eocarótacha]] scannáncheangailte agus cuimsíonn siad fungais agus [[Prótaisteach|prótaistigh]], cé go mbíonn orgánaigh prócarótacha iad go léir ina mhiocrorgánaigh, rangaítear iad go traidisiúnta mar orgánaidí nach bhfuil scannáncheangailte agus cuimsíonn siad Baictéir agus Aircéigh.<ref>{{Cite book|title=Bergey's Manual of Systematics of Archaea and Bacteria| vauthors = Whitman WB |publisher=John Wiley and Sons|year=2015|isbn=9781118960608|doi=10.1002/9781118960608|citeseerx = 10.1.1.737.4970| veditors = Whitman WB, Rainey F, Kämpfer P, Trujillo M, Chun J, Devos P, Hedlund B, Dedysh S }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Pace NR | title = Time for a change | url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_2006-05-18_441_7091/page/288 | language = En | journal = Nature | volume = 441 | issue = 7091 | pages = 289 | date = May 2006 | pmid = 16710401 | doi = 10.1038/441289a | s2cid = 4431143 | bibcode = 2006Natur.441..289P | doi-access = free }}</ref> Bhí micribhitheolaithe ag brath go traidisiúnta ar saothrú, ruaimnigh, agus micreascópacht chun miocrorgánaigh a haonrú agus a shainaithint. Mar sin féin, is féidir níos lú ná 1% de na miocrorgánaigh atá i dtimpeallachtaí coitianta a shaothrú ina n-aonar ag baint úsáide as modhanna reatha.<ref name="Amann1995">{{cite journal |vauthors=Amann RI, Ludwig W, Schleifer KH | title = Phylogenetic identification and in situ detection of individual microbial cells without cultivation | journal = Microbiological Reviews | volume = 59 | issue = 1 | pages = 143–169 | date = March 1995 | pmid = 7535888 | pmc = 239358 | doi = 10.1128/mr.59.1.143-169.1995 }}</ref> Le teacht chun cinn na biteicneolaíochta, bíonn micribhitheolaithe ag brath faoi láthair ar uirlisí [[Bitheolaíocht mhóilíneach|bitheolaíochta móilíneach]], cosúil le sainaithint bunaithe ar sheicheamh ADN, mar shampla, seicheamh na géine 16S rARN a úsáidtear chun baictéir a aithint. Aicmíodh víris ar shlite éagsúla mar orgánaigh,<ref>{{cite web | vauthors = Rice G | title = Are Viruses Alive? | url = http://serc.carleton.edu/microbelife/yellowstone/viruslive.html | date = 2007-03-27 |access-date = 2007-07-23}}</ref> mar gur measadh iad mar mhiocrorgánaigh an-simplí nó móilíní an-chasta. Rinne víreolaithe imscrúdú ar phrióin, nár measadh riamh mar mhiocrorgánaigh, mar sin féin, de réir mar a toimhdíodh na héifeachtaí cliniciúla a leagadh orthu ar dtús mar gheall ar ionfhabhtaithe víreasacha ainsealacha, ghlac víreolaithe "próitéiní tógálacha" a bhí ag nochtadh cuardaigh. Níor measadh riamh gur miocrorgánaigh iad na prióin. Nuair a shíl dochtúirí ar dtús gur ionfhabhtaithe víreasacha fadtéarmacha ba chúis le tinneas leanúnach, thosaigh víreolaithe ag lorg freagraí. An rud a fuair siad ná "próitéiní tógálacha. Scaipeann na próitéiní seo agus bíonn siad ina gcúis le galair cosúil le víris. == Stair == Níor cuireadh an chéad sonrú sna miocrorgánaigh ach sa 17ú haois, ach mar sin féin, bhí teoiricí agus hipitéisí ag lucht an léinn go bhféadfadh a leithéidí a bheith ann agus iad in ann galair a iompar. 600 bliain roimh bhreith Chríost, scríobh an máinlia Indiach Susruta ina leabhar ''Susruta Samshita'' gur chreid sé go raibh neacha beaga beo den chineál seo ann, gurb iad ba chúis lena lán galar, agus go raibh siad in ann taisteal a dhéanamh san aer agus san uisce, nó léim a thógáil ó dhuine go duine trí theagmháil chraicinn. Scríobh an scoláire Rómhánach Marcus Terentius Varro leabhar faoi chúrsaí talmhaíochta, agus ansin, d'áitigh sé ar an ábhar feirmeora nár chóir dó a fheirm a thógáil in aice le portach nó corcach, ''ó bíonn neacha beaga dofheicthe ag clannú ina leithéidí d'áiteanna agus iad in ann dul ar foluain san aer agus teacht isteach i bpolláirí na sróine nó tríd an mbéal agus galar a tharraingt ort mar sin''. Tugann na focail seo le fios go raibh leithéidí Terentius Varro in ann an chonclúid a bhaint as a raibh ar eolas acu go raibh na galair á leathadh ag neacha beo dofheicthe. == Tagairtí == {{reflist}} {{stumpa}} [[Catagóir:Micribhitheolaíocht|*]] oh6ntorrl22qf8h9crc1jri5cwzmqkh 0 6423 1318629 1317132 2026-06-27T01:09:03Z Miksolwf 75344 https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI 1318629 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI {{Aois |cp1= 19ú haois |c= 20ú haois |cn1= 21ú haois |d=19 }} == Forbhreathnú == Tosaíodh an '''20ú haois''' ar an [[1 Eanáir]] [[1901]] agus críochnaíodh é ar an [[31 Nollaig]] [[2000]]. == Eachtraí == * [[1914]] - [[1918]] - [[An Chéad Chogadh Domhanda]]. * [[1916]] - [[Éirí Amach na Cásca]] in [[Éire|Éirinn]] * [[1917]] - [[Réabhlóid na Rúise]]. * [[1919]] - [[1921]] - [[Cogadh na Saoirse (Éire)|Cogadh na Saoirse]] in [[Éire|Éirinn]] * [[1936]] - [[1939]] - [[Cogadh Cathartha na Spáinne]] * [[1939]] - [[1945]] - [[An Dara Cogadh Domhanda]]. * [[1950]] - [[1953]] - [[Cogadh Cóiréach]] * [[1957]] - [[1975]] - [[Cogadh Vítneam]] * [[1940í]] - [[1990í]] - [[Cogadh Fuar]] * [[1990]] - [[1991]] - [[Cogadh na Murascaille]] * [[1991]] - [[2001]] - [[Cogaí Iúgslavacha]] == Daoine Suntasacha == * [[Adolf Hitler]] - deachtóir Gearmánach * [[Iósaf Stailín|Josef Stailín]] - deachtóir Rúiseach * [[Éamon de Valera]] - polaiteoir Éireannach, Taoiseach agus Uachtarán na hÉireann * [[Franklin D. Roosevelt]] - uachtarán [[Stáit Aontaithe Mheiriceá]] * [[Winston Churchill]] - príomhaire na Ríocht Aontaithe agus taoiseach cogaidh. == Deichniúra agus blianta == {{DeichniúraAgusBlianta|18|19|20}} <!-- idirvicí --> == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Aoiseanna]] [[Catagóir:20ú haois]] k1s1scrmn27rjtj03b0r2bs6po4sl0p 1318630 1318629 2026-06-27T01:09:16Z Divinations 63974 Cealaíodh athruithe [[Special:Contributions/Miksolwf|Miksolwf]] ([[User talk:Miksolwf|Plé]]); ar ais chuig leagan le [[User:Conradder|Conradder]] 1316806 wikitext text/x-wiki {{Aois |cp1= 19ú haois |c= 20ú haois |cn1= 21ú haois |d=19 }} == Forbhreathnú == Tosaíodh an '''20ú haois''' ar an [[1 Eanáir]] [[1901]] agus críochnaíodh é ar an [[31 Nollaig]] [[2000]]. == Eachtraí == * [[1914]] - [[1918]] - [[An Chéad Chogadh Domhanda]]. * [[1916]] - [[Éirí Amach na Cásca]] in [[Éire|Éirinn]] * [[1917]] - [[Réabhlóid na Rúise]]. * [[1919]] - [[1921]] - [[Cogadh na Saoirse (Éire)|Cogadh na Saoirse]] in [[Éire|Éirinn]] * [[1936]] - [[1939]] - [[Cogadh Cathartha na Spáinne]] * [[1939]] - [[1945]] - [[An Dara Cogadh Domhanda]]. * [[1950]] - [[1953]] - [[Cogadh Cóiréach]] * [[1957]] - [[1975]] - [[Cogadh Vítneam]] * [[1940í]] - [[1990í]] - [[Cogadh Fuar]] * [[1990]] - [[1991]] - [[Cogadh na Murascaille]] * [[1991]] - [[2001]] - [[Cogaí Iúgslavacha]] == Daoine Suntasacha == * [[Adolf Hitler]] - deachtóir Gearmánach * [[Iósaf Stailín|Josef Stailín]] - deachtóir Rúiseach * [[Éamon de Valera]] - polaiteoir Éireannach, Taoiseach agus Uachtarán na hÉireann * [[Franklin D. Roosevelt]] - uachtarán [[Stáit Aontaithe Mheiriceá]] * [[Winston Churchill]] - príomhaire na Ríocht Aontaithe agus taoiseach cogaidh. == Deichniúra agus blianta == {{DeichniúraAgusBlianta|18|19|20}} <!-- idirvicí --> == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Aoiseanna]] [[Catagóir:20ú haois]] rwslqhohgfp1un152jb4xg1bnof2vcv 1318726 1318630 2026-06-27T09:14:38Z https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II 1318726 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II {{Aois |cp1= 19ú haois |c= 20ú haois |cn1= 21ú haois |d=19 }} == Forbhreathnú == Tosaíodh an '''20ú haois''' ar an [[1 Eanáir]] [[1901]] agus críochnaíodh é ar an [[31 Nollaig]] [[2000]]. == Eachtraí == * [[1914]] - [[1918]] - [[An Chéad Chogadh Domhanda]]. * [[1916]] - [[Éirí Amach na Cásca]] in [[Éire|Éirinn]] * [[1917]] - [[Réabhlóid na Rúise]]. * [[1919]] - [[1921]] - [[Cogadh na Saoirse (Éire)|Cogadh na Saoirse]] in [[Éire|Éirinn]] * [[1936]] - [[1939]] - [[Cogadh Cathartha na Spáinne]] * [[1939]] - [[1945]] - [[An Dara Cogadh Domhanda]]. * [[1950]] - [[1953]] - [[Cogadh Cóiréach]] * [[1957]] - [[1975]] - [[Cogadh Vítneam]] * [[1940í]] - [[1990í]] - [[Cogadh Fuar]] * [[1990]] - [[1991]] - [[Cogadh na Murascaille]] * [[1991]] - [[2001]] - [[Cogaí Iúgslavacha]] == Daoine Suntasacha == * [[Adolf Hitler]] - deachtóir Gearmánach * [[Iósaf Stailín|Josef Stailín]] - deachtóir Rúiseach * [[Éamon de Valera]] - polaiteoir Éireannach, Taoiseach agus Uachtarán na hÉireann * [[Franklin D. Roosevelt]] - uachtarán [[Stáit Aontaithe Mheiriceá]] * [[Winston Churchill]] - príomhaire na Ríocht Aontaithe agus taoiseach cogaidh. == Deichniúra agus blianta == {{DeichniúraAgusBlianta|18|19|20}} <!-- idirvicí --> == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Aoiseanna]] [[Catagóir:20ú haois]] hdsk4wqtgn6mgtlpd5iox8n9ngf8p2k 1318912 1318726 2026-06-27T09:34:21Z XXBlackburnXx 36804 Reverted edit by a hidden user to last revision by [[User:Divinations|Divinations]] 1316806 wikitext text/x-wiki {{Aois |cp1= 19ú haois |c= 20ú haois |cn1= 21ú haois |d=19 }} == Forbhreathnú == Tosaíodh an '''20ú haois''' ar an [[1 Eanáir]] [[1901]] agus críochnaíodh é ar an [[31 Nollaig]] [[2000]]. == Eachtraí == * [[1914]] - [[1918]] - [[An Chéad Chogadh Domhanda]]. * [[1916]] - [[Éirí Amach na Cásca]] in [[Éire|Éirinn]] * [[1917]] - [[Réabhlóid na Rúise]]. * [[1919]] - [[1921]] - [[Cogadh na Saoirse (Éire)|Cogadh na Saoirse]] in [[Éire|Éirinn]] * [[1936]] - [[1939]] - [[Cogadh Cathartha na Spáinne]] * [[1939]] - [[1945]] - [[An Dara Cogadh Domhanda]]. * [[1950]] - [[1953]] - [[Cogadh Cóiréach]] * [[1957]] - [[1975]] - [[Cogadh Vítneam]] * [[1940í]] - [[1990í]] - [[Cogadh Fuar]] * [[1990]] - [[1991]] - [[Cogadh na Murascaille]] * [[1991]] - [[2001]] - [[Cogaí Iúgslavacha]] == Daoine Suntasacha == * [[Adolf Hitler]] - deachtóir Gearmánach * [[Iósaf Stailín|Josef Stailín]] - deachtóir Rúiseach * [[Éamon de Valera]] - polaiteoir Éireannach, Taoiseach agus Uachtarán na hÉireann * [[Franklin D. Roosevelt]] - uachtarán [[Stáit Aontaithe Mheiriceá]] * [[Winston Churchill]] - príomhaire na Ríocht Aontaithe agus taoiseach cogaidh. == Deichniúra agus blianta == {{DeichniúraAgusBlianta|18|19|20}} <!-- idirvicí --> == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Aoiseanna]] [[Catagóir:20ú haois]] rwslqhohgfp1un152jb4xg1bnof2vcv 0 6585 1318800 1315997 2026-06-27T09:29:47Z https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II 1318800 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II [[Íomhá:Digital clapperboard.jpg|mion|Clabaire digiteach a úsáidtear i scannánaíocht]] Is [[ealaíon]] nua-aimseartha é an '''scannánaíocht''', ina bhfuil pictiúirí beo déanta le ceamaraí scannán agus aisteorí. Ceithre chéim a bhíonn i gceist i dtáirgeadh scannán: ullmhúchán, glacadh, iarleiriú, riaradh. San ullmhúchán, forbraíonn an léiritheoir, an stiúrthóir is an scriptscríbhneoir coincheap, scéal is féidir a athrú ina scannán dráma. Eagraíonn an léiritheoir an maoiniú agus leagann amach plean is amchlár an tionscadail. Roghnaítear an fhoireann léirithe, na haisteoirí, is na láithreacha amuigh. Deartar agus tógtar na láithreáin istigh. Sa ghlacadh, bíonn an stiúrthóir i bhfeighil na grianghrafadóireachta ar stáitse nó sna láithreacha amuigh agus é dírithe ar obair na n-aisteoirí. Déanann an ceamaradóir an [[Grianghrafadóireacht|ghrianghrafadóireacht]], agus cinneann an soilsiú chuige, chun coincheapa an stiúrthóra a chur i ngníomh. Bíonn an meascthóir i bhfeighil taifeadadh na fuaime. Réalaítear na scannáin a nochtadh i rith an lae sa tsaotharlann ag deireadh an lae, agus iniúchaíonn an stiúrthóir an bunábhar. San iarléiriú, déantar eagarthóireacht agus cuirtear ceol is fuaimeanna eile leis an scannán roimh a lainseáil ag an gcéadléiriú. Sa riaradh, scaiptear an scannán ar phictiúrlanna, ullmhaítear é do thíortha iasachta (trí theangacha eile a chur ar an bhfuaimrian), an [[teilifís]] is an [[margadh]] baile. == Scannánaíocht In Éirinn == Tá feabhas mór tagtha ar chúrsaí scannánaíochta in [[Éire]]ann le blianta beag anuas. Tá cabhair anois ar fáil ó [[Bord Scannán na hÉireann|Bhord Scannán na hÉireann]] chun scannáin a dhéanamh sa tír. Go mór mór tá stiúrthóirí á mealladh chuig Éireann lena scannáin a dhéanamh mar gheall ar laghduithe cánach atá ar fáil dóibh faoi láthair. Osclaíodh an chéad [[pictiúrlann|phictiúrlann]] in Éirinn sa bhliain 1909. Ba le [[James Joyce]] an phictúrlann sin agus ba é an ''Volta'' a hainm.<ref name="FreamhanEolais">{{Cite encyclopedia|last=Hussey|first=Matt|author-link=Matthew Hussey|title=Táirgeadh scannán|encyclopedia=[[Fréamh an Eolais]]|language=ga|date=2011|publisher=[[Coiscéim]]|page=639}}</ref><ref name='Freamh'>{{Cite encyclopedia|last=Hussey|first=Matt|author-link=Matthew Hussey|title=Scannán|encyclopedia=[[Fréamh an Eolais]]|language=ga|date=2011|publisher=[[Coiscéim]]|page=581}}</ref> == Tagairtí == {{Reflist}} {{Fréamh an Eolais}} {{síol-scannán}} [[Catagóir:Scannánaíocht| ]] rtbd0gvibe19kk23ee9o59k9e54zwuv 1318876 1318800 2026-06-27T09:34:21Z XXBlackburnXx 36804 Reverted edit by a hidden user to last revision by [[User:Quinlan83|Quinlan83]] 1205896 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:Digital clapperboard.jpg|mion|Clabaire digiteach a úsáidtear i scannánaíocht]] Is [[ealaíon]] nua-aimseartha é an '''scannánaíocht''', ina bhfuil pictiúirí beo déanta le ceamaraí scannán agus aisteorí. Ceithre chéim a bhíonn i gceist i dtáirgeadh scannán: ullmhúchán, glacadh, iarleiriú, riaradh. San ullmhúchán, forbraíonn an léiritheoir, an stiúrthóir is an scriptscríbhneoir coincheap, scéal is féidir a athrú ina scannán dráma. Eagraíonn an léiritheoir an maoiniú agus leagann amach plean is amchlár an tionscadail. Roghnaítear an fhoireann léirithe, na haisteoirí, is na láithreacha amuigh. Deartar agus tógtar na láithreáin istigh. Sa ghlacadh, bíonn an stiúrthóir i bhfeighil na grianghrafadóireachta ar stáitse nó sna láithreacha amuigh agus é dírithe ar obair na n-aisteoirí. Déanann an ceamaradóir an [[Grianghrafadóireacht|ghrianghrafadóireacht]], agus cinneann an soilsiú chuige, chun coincheapa an stiúrthóra a chur i ngníomh. Bíonn an meascthóir i bhfeighil taifeadadh na fuaime. Réalaítear na scannáin a nochtadh i rith an lae sa tsaotharlann ag deireadh an lae, agus iniúchaíonn an stiúrthóir an bunábhar. San iarléiriú, déantar eagarthóireacht agus cuirtear ceol is fuaimeanna eile leis an scannán roimh a lainseáil ag an gcéadléiriú. Sa riaradh, scaiptear an scannán ar phictiúrlanna, ullmhaítear é do thíortha iasachta (trí theangacha eile a chur ar an bhfuaimrian), an [[teilifís]] is an [[margadh]] baile. == Scannánaíocht In Éirinn == Tá feabhas mór tagtha ar chúrsaí scannánaíochta in [[Éire]]ann le blianta beag anuas. Tá cabhair anois ar fáil ó [[Bord Scannán na hÉireann|Bhord Scannán na hÉireann]] chun scannáin a dhéanamh sa tír. Go mór mór tá stiúrthóirí á mealladh chuig Éireann lena scannáin a dhéanamh mar gheall ar laghduithe cánach atá ar fáil dóibh faoi láthair. Osclaíodh an chéad [[pictiúrlann|phictiúrlann]] in Éirinn sa bhliain 1909. Ba le [[James Joyce]] an phictúrlann sin agus ba é an ''Volta'' a hainm.<ref name="FreamhanEolais">{{Cite encyclopedia|last=Hussey|first=Matt|author-link=Matthew Hussey|title=Táirgeadh scannán|encyclopedia=[[Fréamh an Eolais]]|language=ga|date=2011|publisher=[[Coiscéim]]|page=639}}</ref><ref name='Freamh'>{{Cite encyclopedia|last=Hussey|first=Matt|author-link=Matthew Hussey|title=Scannán|encyclopedia=[[Fréamh an Eolais]]|language=ga|date=2011|publisher=[[Coiscéim]]|page=581}}</ref> == Tagairtí == {{Reflist}} {{Fréamh an Eolais}} {{síol-scannán}} [[Catagóir:Scannánaíocht| ]] jeb26ea2sgcqmsdinlu1yeivkkyfovw 0 6695 1318600 1317127 2026-06-27T01:05:17Z Miksolwf 75344 https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI 1318600 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI Tagraíonn '''ríomhaireacht''' do na feidhmeanna agus úsáidí a bhaintear as innill agus córais ríomhaireachta. Áirítear leis sin na próisis leictreacha a tharlaíonn laistigh de chomhpháirteanna ríomhaireachta ([[crua-earraí]]) agus na sonraí agus na treoracha a bhíonn á bpróiseáil ag na córais sin ([[bogearraí]]). Áirítear leis freisin na coincheapa teoiriciúla lena rialaítear córais ríomhaireachta ([[ríomheolaíocht]]). B'fhiú breathnú ar an gcatagóir [[:Catagóir:Ríomhaireacht]] le haghaidh briseadh síos ar na réimsí ríomhaireachta éagsúla. == Daoine tábhachtacha sa Ríomhaireacht == * [[Charles Babbage]] * [[John Backus]] * [[Edsger Dijkstra]] * [[Bill Gates]] * [[Kenneth Iverson]] * [[Steve Jobs]] * [[Donald Knuth]] * [[Ada Lovelace]] * [[John von Neumann]] * [[Dennis Ritchie]] * [[Claude E. Shannon]] * [[Richard Stallman]] * [[Andrew S. Tanenbaum]] * [[Ken Thompson]] * [[Linus Torvalds]] * [[Alan Turing]] == Comhlachtaí ríomhaireachta == * [[International Business Machines|IBM]] * [[Microsoft]] * [[Google]] * [[Oracle Corporation]] * [[SAP]] * [[Apple Computer]] * [[Hewlett-Packard]] * [[Sun Microsystems]] == Ionchódú == * [[ASCII]] * [[Unicode]] == Teangacha ríomhchlárúcháin == * [[C (Teanga ríomhchlárúcháin)]] * [[Java]] * [[Teanga Struchtúrtha Iarratas|SQL]] == Clárúchán == * [[AJAX]] == Feidhmchláir == * [[Brabhsálaí Gréasáin]] * [[Podchraoladh]] * [[Blag|Blagadóireacht]] == Féach freisin == * [[Ríomhaireacht chandamach]] {{stumpa}} <!---Idirvicí---> {{DEFAULTSORT:Riomhaireacht}} [[Catagóir:Ríomhaireacht| ]] h6o4x5i5xlz7qhm9fgvkx23lteln454 1318608 1318600 2026-06-27T01:05:43Z Divinations 63974 Cealaíodh athruithe [[Special:Contributions/Miksolwf|Miksolwf]] ([[User talk:Miksolwf|Plé]]); ar ais chuig leagan le [[User:Conradder|Conradder]] 1316787 wikitext text/x-wiki Tagraíonn '''ríomhaireacht''' do na feidhmeanna agus úsáidí a bhaintear as innill agus córais ríomhaireachta. Áirítear leis sin na próisis leictreacha a tharlaíonn laistigh de chomhpháirteanna ríomhaireachta ([[crua-earraí]]) agus na sonraí agus na treoracha a bhíonn á bpróiseáil ag na córais sin ([[bogearraí]]). Áirítear leis freisin na coincheapa teoiriciúla lena rialaítear córais ríomhaireachta ([[ríomheolaíocht]]). B'fhiú breathnú ar an gcatagóir [[:Catagóir:Ríomhaireacht]] le haghaidh briseadh síos ar na réimsí ríomhaireachta éagsúla. == Daoine tábhachtacha sa Ríomhaireacht == * [[Charles Babbage]] * [[John Backus]] * [[Edsger Dijkstra]] * [[Bill Gates]] * [[Kenneth Iverson]] * [[Steve Jobs]] * [[Donald Knuth]] * [[Ada Lovelace]] * [[John von Neumann]] * [[Dennis Ritchie]] * [[Claude E. Shannon]] * [[Richard Stallman]] * [[Andrew S. Tanenbaum]] * [[Ken Thompson]] * [[Linus Torvalds]] * [[Alan Turing]] == Comhlachtaí ríomhaireachta == * [[International Business Machines|IBM]] * [[Microsoft]] * [[Google]] * [[Oracle Corporation]] * [[SAP]] * [[Apple Computer]] * [[Hewlett-Packard]] * [[Sun Microsystems]] == Ionchódú == * [[ASCII]] * [[Unicode]] == Teangacha ríomhchlárúcháin == * [[C (Teanga ríomhchlárúcháin)]] * [[Java]] * [[Teanga Struchtúrtha Iarratas|SQL]] == Clárúchán == * [[AJAX]] == Feidhmchláir == * [[Brabhsálaí Gréasáin]] * [[Podchraoladh]] * [[Blag|Blagadóireacht]] == Féach freisin == * [[Ríomhaireacht chandamach]] {{stumpa}} <!---Idirvicí---> {{DEFAULTSORT:Riomhaireacht}} [[Catagóir:Ríomhaireacht| ]] 4c0z33b7ppq2nshziqhzr4ad7s6o51t 1318715 1318608 2026-06-27T09:12:05Z https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II 1318715 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II Tagraíonn '''ríomhaireacht''' do na feidhmeanna agus úsáidí a bhaintear as innill agus córais ríomhaireachta. Áirítear leis sin na próisis leictreacha a tharlaíonn laistigh de chomhpháirteanna ríomhaireachta ([[crua-earraí]]) agus na sonraí agus na treoracha a bhíonn á bpróiseáil ag na córais sin ([[bogearraí]]). Áirítear leis freisin na coincheapa teoiriciúla lena rialaítear córais ríomhaireachta ([[ríomheolaíocht]]). B'fhiú breathnú ar an gcatagóir [[:Catagóir:Ríomhaireacht]] le haghaidh briseadh síos ar na réimsí ríomhaireachta éagsúla. == Daoine tábhachtacha sa Ríomhaireacht == * [[Charles Babbage]] * [[John Backus]] * [[Edsger Dijkstra]] * [[Bill Gates]] * [[Kenneth Iverson]] * [[Steve Jobs]] * [[Donald Knuth]] * [[Ada Lovelace]] * [[John von Neumann]] * [[Dennis Ritchie]] * [[Claude E. Shannon]] * [[Richard Stallman]] * [[Andrew S. Tanenbaum]] * [[Ken Thompson]] * [[Linus Torvalds]] * [[Alan Turing]] == Comhlachtaí ríomhaireachta == * [[International Business Machines|IBM]] * [[Microsoft]] * [[Google]] * [[Oracle Corporation]] * [[SAP]] * [[Apple Computer]] * [[Hewlett-Packard]] * [[Sun Microsystems]] == Ionchódú == * [[ASCII]] * [[Unicode]] == Teangacha ríomhchlárúcháin == * [[C (Teanga ríomhchlárúcháin)]] * [[Java]] * [[Teanga Struchtúrtha Iarratas|SQL]] == Clárúchán == * [[AJAX]] == Feidhmchláir == * [[Brabhsálaí Gréasáin]] * [[Podchraoladh]] * [[Blag|Blagadóireacht]] == Féach freisin == * [[Ríomhaireacht chandamach]] {{stumpa}} <!---Idirvicí---> {{DEFAULTSORT:Riomhaireacht}} [[Catagóir:Ríomhaireacht| ]] t5wgtvbha7jcr967qywwyz7aql3gg2j 1318897 1318715 2026-06-27T09:34:21Z XXBlackburnXx 36804 Reverted edit by a hidden user to last revision by [[User:Divinations|Divinations]] 1316787 wikitext text/x-wiki Tagraíonn '''ríomhaireacht''' do na feidhmeanna agus úsáidí a bhaintear as innill agus córais ríomhaireachta. Áirítear leis sin na próisis leictreacha a tharlaíonn laistigh de chomhpháirteanna ríomhaireachta ([[crua-earraí]]) agus na sonraí agus na treoracha a bhíonn á bpróiseáil ag na córais sin ([[bogearraí]]). Áirítear leis freisin na coincheapa teoiriciúla lena rialaítear córais ríomhaireachta ([[ríomheolaíocht]]). B'fhiú breathnú ar an gcatagóir [[:Catagóir:Ríomhaireacht]] le haghaidh briseadh síos ar na réimsí ríomhaireachta éagsúla. == Daoine tábhachtacha sa Ríomhaireacht == * [[Charles Babbage]] * [[John Backus]] * [[Edsger Dijkstra]] * [[Bill Gates]] * [[Kenneth Iverson]] * [[Steve Jobs]] * [[Donald Knuth]] * [[Ada Lovelace]] * [[John von Neumann]] * [[Dennis Ritchie]] * [[Claude E. Shannon]] * [[Richard Stallman]] * [[Andrew S. Tanenbaum]] * [[Ken Thompson]] * [[Linus Torvalds]] * [[Alan Turing]] == Comhlachtaí ríomhaireachta == * [[International Business Machines|IBM]] * [[Microsoft]] * [[Google]] * [[Oracle Corporation]] * [[SAP]] * [[Apple Computer]] * [[Hewlett-Packard]] * [[Sun Microsystems]] == Ionchódú == * [[ASCII]] * [[Unicode]] == Teangacha ríomhchlárúcháin == * [[C (Teanga ríomhchlárúcháin)]] * [[Java]] * [[Teanga Struchtúrtha Iarratas|SQL]] == Clárúchán == * [[AJAX]] == Feidhmchláir == * [[Brabhsálaí Gréasáin]] * [[Podchraoladh]] * [[Blag|Blagadóireacht]] == Féach freisin == * [[Ríomhaireacht chandamach]] {{stumpa}} <!---Idirvicí---> {{DEFAULTSORT:Riomhaireacht}} [[Catagóir:Ríomhaireacht| ]] 4c0z33b7ppq2nshziqhzr4ad7s6o51t 0 6874 1318684 1317197 2026-06-27T01:15:58Z Miksolwf 75344 https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI 1318684 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI {{athbhreithniú}} {{WD Bosca Sonraí Gairm}} [[Íomhá:Kitty Joyner - Electrical Engineer - GPN-2000-001933.jpg|mion|Kitty Joyner, innealtóir, Langley 1952.]] Is éard atá i gceist le '''innealtóireacht''' ná feidhmiú eolas teicniúil chun fadhbanna daonna a reáchtáil. Síolraíonn an focal ón bhfréamh [[an Laidin|Laidine]] ''ingeniosus'', a chiallaíonn "oilte". Is é "innleadaireachd" leagan an fhocail seo i n[[Gaeilge na hAlban]] ar innealtóireacht. == Réimsí na h-innealtóireachta == * Innealtóireacht aeraspáis * Innealtóireacht bhithleighis * [[Innealtóireacht bogearraí]] * Innealtóireacht déantúsaíochta * Innealtóireacht leictreach * Innealtóireacht leictreonaice * [[Innealtóireacht mheicniúil]] * Innealtóireacht struchtúr * Innealtóireacht talmhaíochta Tugtar an téarma ''Product Lifecycle Management (PLM)'' ar fheidhmiú ríomhairí le haghaidh innealtóireacht déantúsaíochta. == Tagairtí == {{reflist}} {{stumpa}} [[Catagóir:Innealtóireacht|*]] g8n2mt7soza6xij6q2ro3vpaoujmsnz 1318688 1318684 2026-06-27T01:16:23Z Divinations 63974 Cealaíodh athruithe [[Special:Contributions/Miksolwf|Miksolwf]] ([[User talk:Miksolwf|Plé]]); ar ais chuig leagan le [[User:Conradder|Conradder]] 1058516 wikitext text/x-wiki {{athbhreithniú}} {{WD Bosca Sonraí Gairm}} [[Íomhá:Kitty Joyner - Electrical Engineer - GPN-2000-001933.jpg|mion|Kitty Joyner, innealtóir, Langley 1952.]] Is éard atá i gceist le '''innealtóireacht''' ná feidhmiú eolas teicniúil chun fadhbanna daonna a reáchtáil. Síolraíonn an focal ón bhfréamh [[an Laidin|Laidine]] ''ingeniosus'', a chiallaíonn "oilte". Is é "innleadaireachd" leagan an fhocail seo i n[[Gaeilge na hAlban]] ar innealtóireacht. == Réimsí na h-innealtóireachta == * Innealtóireacht aeraspáis * Innealtóireacht bhithleighis * [[Innealtóireacht bogearraí]] * Innealtóireacht déantúsaíochta * Innealtóireacht leictreach * Innealtóireacht leictreonaice * [[Innealtóireacht mheicniúil]] * Innealtóireacht struchtúr * Innealtóireacht talmhaíochta Tugtar an téarma ''Product Lifecycle Management (PLM)'' ar fheidhmiú ríomhairí le haghaidh innealtóireacht déantúsaíochta. == Tagairtí == {{reflist}} {{stumpa}} [[Catagóir:Innealtóireacht|*]] 7wdwzitejlliqztikftz6kqb6homhpi 1318751 1318688 2026-06-27T09:19:57Z https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II 1318751 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II {{athbhreithniú}} {{WD Bosca Sonraí Gairm}} [[Íomhá:Kitty Joyner - Electrical Engineer - GPN-2000-001933.jpg|mion|Kitty Joyner, innealtóir, Langley 1952.]] Is éard atá i gceist le '''innealtóireacht''' ná feidhmiú eolas teicniúil chun fadhbanna daonna a reáchtáil. Síolraíonn an focal ón bhfréamh [[an Laidin|Laidine]] ''ingeniosus'', a chiallaíonn "oilte". Is é "innleadaireachd" leagan an fhocail seo i n[[Gaeilge na hAlban]] ar innealtóireacht. == Réimsí na h-innealtóireachta == * Innealtóireacht aeraspáis * Innealtóireacht bhithleighis * [[Innealtóireacht bogearraí]] * Innealtóireacht déantúsaíochta * Innealtóireacht leictreach * Innealtóireacht leictreonaice * [[Innealtóireacht mheicniúil]] * Innealtóireacht struchtúr * Innealtóireacht talmhaíochta Tugtar an téarma ''Product Lifecycle Management (PLM)'' ar fheidhmiú ríomhairí le haghaidh innealtóireacht déantúsaíochta. == Tagairtí == {{reflist}} {{stumpa}} [[Catagóir:Innealtóireacht|*]] 6vyip02wt2vk9pf8iw1mu2isbtaichu 1318917 1318751 2026-06-27T09:34:21Z XXBlackburnXx 36804 Reverted edit by a hidden user to last revision by [[User:Divinations|Divinations]] 1058516 wikitext text/x-wiki {{athbhreithniú}} {{WD Bosca Sonraí Gairm}} [[Íomhá:Kitty Joyner - Electrical Engineer - GPN-2000-001933.jpg|mion|Kitty Joyner, innealtóir, Langley 1952.]] Is éard atá i gceist le '''innealtóireacht''' ná feidhmiú eolas teicniúil chun fadhbanna daonna a reáchtáil. Síolraíonn an focal ón bhfréamh [[an Laidin|Laidine]] ''ingeniosus'', a chiallaíonn "oilte". Is é "innleadaireachd" leagan an fhocail seo i n[[Gaeilge na hAlban]] ar innealtóireacht. == Réimsí na h-innealtóireachta == * Innealtóireacht aeraspáis * Innealtóireacht bhithleighis * [[Innealtóireacht bogearraí]] * Innealtóireacht déantúsaíochta * Innealtóireacht leictreach * Innealtóireacht leictreonaice * [[Innealtóireacht mheicniúil]] * Innealtóireacht struchtúr * Innealtóireacht talmhaíochta Tugtar an téarma ''Product Lifecycle Management (PLM)'' ar fheidhmiú ríomhairí le haghaidh innealtóireacht déantúsaíochta. == Tagairtí == {{reflist}} {{stumpa}} [[Catagóir:Innealtóireacht|*]] 7wdwzitejlliqztikftz6kqb6homhpi 0 7111 1318759 1316426 2026-06-27T09:21:27Z https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II 1318759 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II [[File:Tomb of Nakht (2).jpg|thumb|right|]] [[Íomhá:Kerbau Jawa.jpg|deas|250px|thumb|Talmhaíocht]] Is é atá i gceist le '''talmhaíocht''' ná [[bia]] nó táirgí eile a chur ar fáil le cothú [[planda|plandaí]] áirithe agus [[ainmhithe clóis]] ([[gabhar|gabhair]], [[bó|ba]], [[caora|caoirigh]], [[capall|capaill]]). == Stair == Ba é an Neasoirthear an chéad áit inar fhorbraíodh an talmhaíocht. Thosaigh forbairt na n-uirlisí fómhair tar éis na deichiú mílaoise RCR, rudaí a úsáidtí chun gráin fiáin (eorna agus cruithneacht ''Einkorn'') a shábháil. <ref>Flannery, K. V. (1973). The origins of agriculture. ''Annual review of Anthropology'', 271-310.</ref> == Tagairtí == {{reflist}} {{stumpa}} <!---Idirvicí---> [[Catagóir:Talmhaíocht| ]] 6pkub9o3i8jydln930vodauzby6spf8 1318880 1318759 2026-06-27T09:34:21Z XXBlackburnXx 36804 Reverted edit by a hidden user to last revision by [[User:Howohhoh|Howohhoh]] 1316426 wikitext text/x-wiki [[File:Tomb of Nakht (2).jpg|thumb|right|]] [[Íomhá:Kerbau Jawa.jpg|deas|250px|thumb|Talmhaíocht]] Is é atá i gceist le '''talmhaíocht''' ná [[bia]] nó táirgí eile a chur ar fáil le cothú [[planda|plandaí]] áirithe agus [[ainmhithe clóis]] ([[gabhar|gabhair]], [[bó|ba]], [[caora|caoirigh]], [[capall|capaill]]). == Stair == Ba é an Neasoirthear an chéad áit inar fhorbraíodh an talmhaíocht. Thosaigh forbairt na n-uirlisí fómhair tar éis na deichiú mílaoise RCR, rudaí a úsáidtí chun gráin fiáin (eorna agus cruithneacht ''Einkorn'') a shábháil. <ref>Flannery, K. V. (1973). The origins of agriculture. ''Annual review of Anthropology'', 271-310.</ref> == Tagairtí == {{reflist}} {{stumpa}} <!---Idirvicí---> [[Catagóir:Talmhaíocht| ]] 2v7ypei4tbrkzktwxr812uzpl02jwqg 0 7198 1318604 1317126 2026-06-27T01:05:27Z Miksolwf 75344 https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI 1318604 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI [[Íomhá:Ancientcultures.gif|mion|300px|Cultúir an tseansaoil timpeall an domhain (thart fán bhliain 200)]] Is éard atá i gceist le cultúr ná coincheap a bhaineann le hiompar sóisialta, institiúidí, agus noirm a mbíonn le feiceáil i sochaithe [[An Daonnachas|daonna]], chomh maith le heolas, creidimh, ealaíona, dlíthe, nósanna, cumais, meoin, agus cleachtaidh na n[[Duine|daoine]] sna grúpaí sin. Is minic a thagann cultúr ó cheantar nó áit ar leith. <ref>Tylor, Edward. (1871). ''Primitive Culture''. Vol 1. New York: J.P. Putnam's Son</ref>Tagann an focal '''cultúr''' ón fhocal [[Laidin]]e ''colere''. {{síol}} == Cur Síos == Is coincheap lárnach é an cultúr san [[antraipeolaíocht]], a bhaineann le réimse feiniméan a chuirtear ar aghaidh trí fhoghlaim shóisialta i sochaithe daonna. Bíonn uilíocha cultúrtha le fáil i ngach [[sochaí]] dhaonna. Mar shampla [[ealaín]], [[ceol]], [[damhsa]], [[deasghnáth]], [[Reiligiún|creideamh]], agus [[teicneolaíocht]] ar nós úsáid uirlisí, [[cócaireacht]], scáthlán, agus [[éadaí]]. Baineann coincheap an chultúir ábhartha le léirithe fisiceacha de chultúr, mar theicneolaíocht, [[ailtireacht]], agus ealaín, ach cuimsíonn na gnéithe neamhábhartha den chultúr, cosúil le [[miotaseolaíocht]], [[fealsúnacht]], na prionsabail d’eagrúchán sóisialta (eagrúchán polaitiúil agus institiúidí sóisialta san áireamh), [[litríocht]] (scríofa agus ó bhéal), agus [[eolaíocht]] an oidhreacht dholáimsithe chultúrtha de shochaí ar bith. <!---Idirvicí---> [[Catagóir:Cultúr|*]] sdbx4q0g13olv7ggh72dilcrrq4oad1 1318609 1318604 2026-06-27T01:05:48Z Divinations 63974 Cealaíodh athruithe [[Special:Contributions/Miksolwf|Miksolwf]] ([[User talk:Miksolwf|Plé]]); ar ais chuig leagan le [[User:Conradder|Conradder]] 1316788 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:Ancientcultures.gif|mion|300px|Cultúir an tseansaoil timpeall an domhain (thart fán bhliain 200)]] Is éard atá i gceist le cultúr ná coincheap a bhaineann le hiompar sóisialta, institiúidí, agus noirm a mbíonn le feiceáil i sochaithe [[An Daonnachas|daonna]], chomh maith le heolas, creidimh, ealaíona, dlíthe, nósanna, cumais, meoin, agus cleachtaidh na n[[Duine|daoine]] sna grúpaí sin. Is minic a thagann cultúr ó cheantar nó áit ar leith. <ref>Tylor, Edward. (1871). ''Primitive Culture''. Vol 1. New York: J.P. Putnam's Son</ref>Tagann an focal '''cultúr''' ón fhocal [[Laidin]]e ''colere''. {{síol}} == Cur Síos == Is coincheap lárnach é an cultúr san [[antraipeolaíocht]], a bhaineann le réimse feiniméan a chuirtear ar aghaidh trí fhoghlaim shóisialta i sochaithe daonna. Bíonn uilíocha cultúrtha le fáil i ngach [[sochaí]] dhaonna. Mar shampla [[ealaín]], [[ceol]], [[damhsa]], [[deasghnáth]], [[Reiligiún|creideamh]], agus [[teicneolaíocht]] ar nós úsáid uirlisí, [[cócaireacht]], scáthlán, agus [[éadaí]]. Baineann coincheap an chultúir ábhartha le léirithe fisiceacha de chultúr, mar theicneolaíocht, [[ailtireacht]], agus ealaín, ach cuimsíonn na gnéithe neamhábhartha den chultúr, cosúil le [[miotaseolaíocht]], [[fealsúnacht]], na prionsabail d’eagrúchán sóisialta (eagrúchán polaitiúil agus institiúidí sóisialta san áireamh), [[litríocht]] (scríofa agus ó bhéal), agus [[eolaíocht]] an oidhreacht dholáimsithe chultúrtha de shochaí ar bith. <!---Idirvicí---> [[Catagóir:Cultúr|*]] 4oir0th4qljrlutdbf07z5vmxl7y306 1318716 1318609 2026-06-27T09:12:14Z https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II 1318716 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II [[Íomhá:Ancientcultures.gif|mion|300px|Cultúir an tseansaoil timpeall an domhain (thart fán bhliain 200)]] Is éard atá i gceist le cultúr ná coincheap a bhaineann le hiompar sóisialta, institiúidí, agus noirm a mbíonn le feiceáil i sochaithe [[An Daonnachas|daonna]], chomh maith le heolas, creidimh, ealaíona, dlíthe, nósanna, cumais, meoin, agus cleachtaidh na n[[Duine|daoine]] sna grúpaí sin. Is minic a thagann cultúr ó cheantar nó áit ar leith. <ref>Tylor, Edward. (1871). ''Primitive Culture''. Vol 1. New York: J.P. Putnam's Son</ref>Tagann an focal '''cultúr''' ón fhocal [[Laidin]]e ''colere''. {{síol}} == Cur Síos == Is coincheap lárnach é an cultúr san [[antraipeolaíocht]], a bhaineann le réimse feiniméan a chuirtear ar aghaidh trí fhoghlaim shóisialta i sochaithe daonna. Bíonn uilíocha cultúrtha le fáil i ngach [[sochaí]] dhaonna. Mar shampla [[ealaín]], [[ceol]], [[damhsa]], [[deasghnáth]], [[Reiligiún|creideamh]], agus [[teicneolaíocht]] ar nós úsáid uirlisí, [[cócaireacht]], scáthlán, agus [[éadaí]]. Baineann coincheap an chultúir ábhartha le léirithe fisiceacha de chultúr, mar theicneolaíocht, [[ailtireacht]], agus ealaín, ach cuimsíonn na gnéithe neamhábhartha den chultúr, cosúil le [[miotaseolaíocht]], [[fealsúnacht]], na prionsabail d’eagrúchán sóisialta (eagrúchán polaitiúil agus institiúidí sóisialta san áireamh), [[litríocht]] (scríofa agus ó bhéal), agus [[eolaíocht]] an oidhreacht dholáimsithe chultúrtha de shochaí ar bith. <!---Idirvicí---> [[Catagóir:Cultúr|*]] tkxmqrj7u0hpf2o1np69q91cdqb9a1r 1318882 1318716 2026-06-27T09:34:21Z XXBlackburnXx 36804 Reverted edit by a hidden user to last revision by [[User:Divinations|Divinations]] 1316788 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:Ancientcultures.gif|mion|300px|Cultúir an tseansaoil timpeall an domhain (thart fán bhliain 200)]] Is éard atá i gceist le cultúr ná coincheap a bhaineann le hiompar sóisialta, institiúidí, agus noirm a mbíonn le feiceáil i sochaithe [[An Daonnachas|daonna]], chomh maith le heolas, creidimh, ealaíona, dlíthe, nósanna, cumais, meoin, agus cleachtaidh na n[[Duine|daoine]] sna grúpaí sin. Is minic a thagann cultúr ó cheantar nó áit ar leith. <ref>Tylor, Edward. (1871). ''Primitive Culture''. Vol 1. New York: J.P. Putnam's Son</ref>Tagann an focal '''cultúr''' ón fhocal [[Laidin]]e ''colere''. {{síol}} == Cur Síos == Is coincheap lárnach é an cultúr san [[antraipeolaíocht]], a bhaineann le réimse feiniméan a chuirtear ar aghaidh trí fhoghlaim shóisialta i sochaithe daonna. Bíonn uilíocha cultúrtha le fáil i ngach [[sochaí]] dhaonna. Mar shampla [[ealaín]], [[ceol]], [[damhsa]], [[deasghnáth]], [[Reiligiún|creideamh]], agus [[teicneolaíocht]] ar nós úsáid uirlisí, [[cócaireacht]], scáthlán, agus [[éadaí]]. Baineann coincheap an chultúir ábhartha le léirithe fisiceacha de chultúr, mar theicneolaíocht, [[ailtireacht]], agus ealaín, ach cuimsíonn na gnéithe neamhábhartha den chultúr, cosúil le [[miotaseolaíocht]], [[fealsúnacht]], na prionsabail d’eagrúchán sóisialta (eagrúchán polaitiúil agus institiúidí sóisialta san áireamh), [[litríocht]] (scríofa agus ó bhéal), agus [[eolaíocht]] an oidhreacht dholáimsithe chultúrtha de shochaí ar bith. <!---Idirvicí---> [[Catagóir:Cultúr|*]] 4oir0th4qljrlutdbf07z5vmxl7y306 4 7237 1318593 1317116 2026-06-27T01:04:21Z Miksolwf 75344 https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI 1318593 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI <div style="text-align:center;border-bottom:3px solid #AAAAAA"> <div style="float:left;width:32%;font-weight:bold;background-color:#C8D8FF;color:#000;padding:.3em 0;border:2px solid #AAAAAA;border-bottom:0;font-size:100%">1. [[Vicipéid:Réamhrá|Réamhrá]]</div> <div style="float:left;width:32.5%;padding:.3em 0;margin:2px 2px 0">2. [[Vicipéid:Réamhrá 2|Eagarthóireacht]]</div> <div style="float:right;width:32.5%;padding:.3em 0;margin:2px 2px 0">3. [[Vicipéid:Réamhrá 3|Ceisteanna agus comhluadar]]</div><div style="width:0;height:0;clear:both;overflow:hidden"></div> </div> __NOEDITSECTION__ __NOTOC__ <div style="border:3px solid #AAAAAA;padding:.5em 1em .5em 1em;border-top:none;background-color:#fff;color:#000"> Fáilte chuig [[Vicipéid na Gaeilge]] – an leagan [[Gaeilge]] den [[An Vicipéid|Vicipéid]]. Is é an aidhm atá ag an réamhrá seo ná roinnt eolas ginearálta a chur ar fáil faoi thionscadal na Vicipéide, agus spreagadh a thabhairt do dhaoine páirt a ghlacadh ann. Tá gá ag Vicipéid na Gaeilge leatsa. Tar agus bí i do [[Vicipéid:Vicipéideoirí|Vicipéideoir]]! == Cad í an Vicipéid? == [[Ciclipéid]] shaor is ea an [[an Vicipéid|Vicipéid]] ar féidir le cách í a chur in eagar. Bunaíodh [[Vicipéid an Bhéarla|an leagan Béarla]] ar an 15 Eanáir 2001. Tháinig [[Vicipéid na Gaeilge|an leagan Gaeilge]] ar an bhfód ar an 7 Meitheamh 2003. Faoin tráth seo ({{CURRENTMONTHNAME}} {{CURRENTYEAR}}) tá {{NUMBEROFACTIVEUSERS}} duine ag cur léi ar bhonn rialta, agus tá {{NUMBEROFARTICLES}} alt ar fáil uirthi. Tá leathanaigh eile ann, chomh maith, amhail an leathanach seo, a thugann eolas faoin Vicipéid é féin agus faoin eagarthóireacht, nó atá in úsáid mar áiteanna inar féidir le Vicipéideoirí plé a dhéanamh ar cheisteanna éagsúla. Is féidir tuilleadh a léamh faoin [[an Vicipéid|Vicipéid]] nó faoi [[Vicipéid na Gaeilge]] ach cliceáil nó tapáil ar na naisc dhaite atá le feiceáil san abairt seo (agus ar gach leathanach eile ar an Vicipéid). == Cad é mar a thig liom cuidiú leis an Vicipéid? == Is iomaí bealach atá ann chun cuidiú leis an Vicipéid. Seo chugat trí cinn: '''1. Cuir feabhas ar na hailt atá ann cheana.''' Is féidir le duine ar bith leathanach ar bith ar an Vicipéid a chur in eagar. (Bhuel, beagnach – tá leathanaigh thábhachtacha áirithe faoi chosaint.) Moltar duit [[Speisialta:CreateAccount|cuntas a chruthú]] sula ndéanfaidh tú aon eagarthóireacht, áfach, ionas go mbeidh sé níos éasca comhoibriú leat agus dul i dteagmháil leat maidir le do chuid oibre. Tar éis duit cuntas a chruthú, téigh ag póirseáil trí chúpla alt ([[Speisialta:Random|seo ceann fánach duit]]), agus bí ag faire amach d'aon rud atá míchruinn ó thaobh na bhfíricí de, nó aon rud atá lochtach ó thaobh cúrsaí litrithe, cúrsaí gramadaí, cúrsaí comhréire, cúrsaí poncaíochta, cúrsaí stíle, nó cúrsaí formáidithe de. D'fhéadfá súil a choinneáil amach, chomh maith, d'aon rud atá míshoiléir, nó aon rud nach bhfuil ag teacht le [[Vicipéid:Beartais_agus_treoirlínte|beartais agus treoirlínte na Vicipéide]]: mar shampla, caithfidh '''dearcadh neodrach, neamhchlaonta''' a bheith ag gach alt – fiú na hailt sin a bhaineann le hábhair chonspóideacha. Seans go dtabharfaidh tú faoi deara freisin go bhfuil neart ailt ann a bhféadfaí tuilleadh eolais nó tuilleadh foinsí a chur leo. [[Íomhá:Cuir in eagar 2.png|mion|300x300px|Is féidir alt a chur in eagar ach cliceáil nó tapáil ar '''Cuir in eagar'''.]] Má aimsíonn tú rud éigin a bhféadfaí a fheabhsú, cuir feabhas air! Níl le déanamh agat ach cliceáil nó tapáil ar an nasc '''Cuir in eagar''' ag barr an leathanaigh. (Tá leathanaigh áirithe ann nach bhfuil ach '''Cuir foinse in eagar''' le feiceáil orthu, rud atá beagáinín níos casta, ach pléifimid sin ar ball.) [[Íomhá:Féach ar stair 2.png|mion|300x300px|Is féidir teacht ar stair an leathanaigh ach cliceáil nó tapáil ar '''Féach ar stair'''.]] Ná bíodh eagla ort alt a chur in eagar! Ní féidir an Vicipéid a bhriseadh. Coinnítear cuntas i stair gach leathanaigh ar na hathruithe ar fad a dhéantar. Mar sin, má dhéanann tú botún, is féidir leat (nó le duine éigin eile) é a réiteach go héasca ach an t-athrú a chealú i stair an leathanaigh. Is féidir teacht ar stair an leathanaigh ach cliceáil nó tapáil ar '''Féach ar stair'''. Moltar duit a bheith dána maidir le hathruithe a dhéanamh, ach gan loitiméireacht a dhéanamh, le do thoil. Tá tuilleadh eolais faoin eagarthóireacht ar fáil sa dara chuid den réamhrá seo. '''2. Cruthaigh ailt nua.''' Mar aon le feabhas a chur ar na hailt atá ar an Vicipéid cheana, is féidir [[Cabhair:Tús a chur le leathanach nua|ailt nua a chruthú]] chomh maith. Má tá sé i gceist agat alt nua a chruthú, ar ndóigh, ní mór duit cuardach a dhéanamh ar dtús chun a chinntiú nach bhfuil alt ar an ábhar sin ar fáil cheana féin. Agus sin déanta agat, ní mór duit a chinntiú, chomh maith, go bhfuil do rogha ábhar suntasach agus oiriúnach don Vicipéid, agus go bhfuil cúpla foinse iontaofa agat a bhféadfaí a chur leis an alt. Má tá, coinnigh ort agus [[Cabhair:Tús a chur le leathanach nua|cruthaigh alt]]! '''3. Scaip an scéal.''' Tá Vicipéid na Gaeilge ar cheann de na foinsí eolais lán-Ghaeilge is luachmhaire dá bhfuil ann. Is seoid í, agus is é an rud is deise fúithi ná gur féidir le haon duine cur léi agus feabhas a chur uirthi! Is áis iontach í d'aon duine atá ag iarraidh feabhas a chur ar a chuid Gaeilge, nó cleachtadh a dhéanamh ar a chuid scileanna scríbhneoireachta, eagarthóireachta, agus aistriúcháin (más le foinsí i dteangacha eile a mbeifear ag plé – agus is minic a bheifear). Mar sin, má tá aithne agat ar dhuine nó dhó atá an-tógtha le hábhar éigin, agus méid áirithe Gaeilge acu, abair leo cúpla abairt a scríobh faoi ar an Vicipéid. Cá bhfios? Seans go leanfaidh siad orthu ag scríobh tuilleadh abairtí ina dhiaidh sin. Tá andúileacht áirithe ag baint leis! De réir a chéile a thógtar na caisleáin, a deir siad, agus tá caisleán breá Gaelach á thógáil anseo ar an Vicipéid. Bí linn! ---- [[Vicipéid:Réamhrá|'''Réamhrá''']] → [[Vicipéid:Réamhrá 2|Eagarthóireacht]] → [[Vicipéid:Réamhrá 3|Ceisteanna agus comhluadar]] azz4mk38cl3zygy3vyehmxtvdm34vu4 1318601 1318593 2026-06-27T01:05:19Z Divinations 63974 Cealaíodh athruithe [[Special:Contributions/Miksolwf|Miksolwf]] ([[User talk:Miksolwf|Plé]]); ar ais chuig leagan le [[User:Conradder|Conradder]] 1316782 wikitext text/x-wiki <div style="text-align:center;border-bottom:3px solid #AAAAAA"> <div style="float:left;width:32%;font-weight:bold;background-color:#C8D8FF;color:#000;padding:.3em 0;border:2px solid #AAAAAA;border-bottom:0;font-size:100%">1. [[Vicipéid:Réamhrá|Réamhrá]]</div> <div style="float:left;width:32.5%;padding:.3em 0;margin:2px 2px 0">2. [[Vicipéid:Réamhrá 2|Eagarthóireacht]]</div> <div style="float:right;width:32.5%;padding:.3em 0;margin:2px 2px 0">3. [[Vicipéid:Réamhrá 3|Ceisteanna agus comhluadar]]</div><div style="width:0;height:0;clear:both;overflow:hidden"></div> </div> __NOEDITSECTION__ __NOTOC__ <div style="border:3px solid #AAAAAA;padding:.5em 1em .5em 1em;border-top:none;background-color:#fff;color:#000"> Fáilte chuig [[Vicipéid na Gaeilge]] – an leagan [[Gaeilge]] den [[An Vicipéid|Vicipéid]]. Is é an aidhm atá ag an réamhrá seo ná roinnt eolas ginearálta a chur ar fáil faoi thionscadal na Vicipéide, agus spreagadh a thabhairt do dhaoine páirt a ghlacadh ann. Tá gá ag Vicipéid na Gaeilge leatsa. Tar agus bí i do [[Vicipéid:Vicipéideoirí|Vicipéideoir]]! == Cad í an Vicipéid? == [[Ciclipéid]] shaor is ea an [[an Vicipéid|Vicipéid]] ar féidir le cách í a chur in eagar. Bunaíodh [[Vicipéid an Bhéarla|an leagan Béarla]] ar an 15 Eanáir 2001. Tháinig [[Vicipéid na Gaeilge|an leagan Gaeilge]] ar an bhfód ar an 7 Meitheamh 2003. Faoin tráth seo ({{CURRENTMONTHNAME}} {{CURRENTYEAR}}) tá {{NUMBEROFACTIVEUSERS}} duine ag cur léi ar bhonn rialta, agus tá {{NUMBEROFARTICLES}} alt ar fáil uirthi. Tá leathanaigh eile ann, chomh maith, amhail an leathanach seo, a thugann eolas faoin Vicipéid é féin agus faoin eagarthóireacht, nó atá in úsáid mar áiteanna inar féidir le Vicipéideoirí plé a dhéanamh ar cheisteanna éagsúla. Is féidir tuilleadh a léamh faoin [[an Vicipéid|Vicipéid]] nó faoi [[Vicipéid na Gaeilge]] ach cliceáil nó tapáil ar na naisc dhaite atá le feiceáil san abairt seo (agus ar gach leathanach eile ar an Vicipéid). == Cad é mar a thig liom cuidiú leis an Vicipéid? == Is iomaí bealach atá ann chun cuidiú leis an Vicipéid. Seo chugat trí cinn: '''1. Cuir feabhas ar na hailt atá ann cheana.''' Is féidir le duine ar bith leathanach ar bith ar an Vicipéid a chur in eagar. (Bhuel, beagnach – tá leathanaigh thábhachtacha áirithe faoi chosaint.) Moltar duit [[Speisialta:CreateAccount|cuntas a chruthú]] sula ndéanfaidh tú aon eagarthóireacht, áfach, ionas go mbeidh sé níos éasca comhoibriú leat agus dul i dteagmháil leat maidir le do chuid oibre. Tar éis duit cuntas a chruthú, téigh ag póirseáil trí chúpla alt ([[Speisialta:Random|seo ceann fánach duit]]), agus bí ag faire amach d'aon rud atá míchruinn ó thaobh na bhfíricí de, nó aon rud atá lochtach ó thaobh cúrsaí litrithe, cúrsaí gramadaí, cúrsaí comhréire, cúrsaí poncaíochta, cúrsaí stíle, nó cúrsaí formáidithe de. D'fhéadfá súil a choinneáil amach, chomh maith, d'aon rud atá míshoiléir, nó aon rud nach bhfuil ag teacht le [[Vicipéid:Beartais_agus_treoirlínte|beartais agus treoirlínte na Vicipéide]]: mar shampla, caithfidh '''dearcadh neodrach, neamhchlaonta''' a bheith ag gach alt – fiú na hailt sin a bhaineann le hábhair chonspóideacha. Seans go dtabharfaidh tú faoi deara freisin go bhfuil neart ailt ann a bhféadfaí tuilleadh eolais nó tuilleadh foinsí a chur leo. [[Íomhá:Cuir in eagar 2.png|mion|300x300px|Is féidir alt a chur in eagar ach cliceáil nó tapáil ar '''Cuir in eagar'''.]] Má aimsíonn tú rud éigin a bhféadfaí a fheabhsú, cuir feabhas air! Níl le déanamh agat ach cliceáil nó tapáil ar an nasc '''Cuir in eagar''' ag barr an leathanaigh. (Tá leathanaigh áirithe ann nach bhfuil ach '''Cuir foinse in eagar''' le feiceáil orthu, rud atá beagáinín níos casta, ach pléifimid sin ar ball.) [[Íomhá:Féach ar stair 2.png|mion|300x300px|Is féidir teacht ar stair an leathanaigh ach cliceáil nó tapáil ar '''Féach ar stair'''.]] Ná bíodh eagla ort alt a chur in eagar! Ní féidir an Vicipéid a bhriseadh. Coinnítear cuntas i stair gach leathanaigh ar na hathruithe ar fad a dhéantar. Mar sin, má dhéanann tú botún, is féidir leat (nó le duine éigin eile) é a réiteach go héasca ach an t-athrú a chealú i stair an leathanaigh. Is féidir teacht ar stair an leathanaigh ach cliceáil nó tapáil ar '''Féach ar stair'''. Moltar duit a bheith dána maidir le hathruithe a dhéanamh, ach gan loitiméireacht a dhéanamh, le do thoil. Tá tuilleadh eolais faoin eagarthóireacht ar fáil sa dara chuid den réamhrá seo. '''2. Cruthaigh ailt nua.''' Mar aon le feabhas a chur ar na hailt atá ar an Vicipéid cheana, is féidir [[Cabhair:Tús a chur le leathanach nua|ailt nua a chruthú]] chomh maith. Má tá sé i gceist agat alt nua a chruthú, ar ndóigh, ní mór duit cuardach a dhéanamh ar dtús chun a chinntiú nach bhfuil alt ar an ábhar sin ar fáil cheana féin. Agus sin déanta agat, ní mór duit a chinntiú, chomh maith, go bhfuil do rogha ábhar suntasach agus oiriúnach don Vicipéid, agus go bhfuil cúpla foinse iontaofa agat a bhféadfaí a chur leis an alt. Má tá, coinnigh ort agus [[Cabhair:Tús a chur le leathanach nua|cruthaigh alt]]! '''3. Scaip an scéal.''' Tá Vicipéid na Gaeilge ar cheann de na foinsí eolais lán-Ghaeilge is luachmhaire dá bhfuil ann. Is seoid í, agus is é an rud is deise fúithi ná gur féidir le haon duine cur léi agus feabhas a chur uirthi! Is áis iontach í d'aon duine atá ag iarraidh feabhas a chur ar a chuid Gaeilge, nó cleachtadh a dhéanamh ar a chuid scileanna scríbhneoireachta, eagarthóireachta, agus aistriúcháin (más le foinsí i dteangacha eile a mbeifear ag plé – agus is minic a bheifear). Mar sin, má tá aithne agat ar dhuine nó dhó atá an-tógtha le hábhar éigin, agus méid áirithe Gaeilge acu, abair leo cúpla abairt a scríobh faoi ar an Vicipéid. Cá bhfios? Seans go leanfaidh siad orthu ag scríobh tuilleadh abairtí ina dhiaidh sin. Tá andúileacht áirithe ag baint leis! De réir a chéile a thógtar na caisleáin, a deir siad, agus tá caisleán breá Gaelach á thógáil anseo ar an Vicipéid. Bí linn! ---- [[Vicipéid:Réamhrá|'''Réamhrá''']] → [[Vicipéid:Réamhrá 2|Eagarthóireacht]] → [[Vicipéid:Réamhrá 3|Ceisteanna agus comhluadar]] bwxxka2pau38b1zi4udlipt44uliga9 1318711 1318601 2026-06-27T09:11:08Z https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II 1318711 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II <div style="text-align:center;border-bottom:3px solid #AAAAAA"> <div style="float:left;width:32%;font-weight:bold;background-color:#C8D8FF;color:#000;padding:.3em 0;border:2px solid #AAAAAA;border-bottom:0;font-size:100%">1. [[Vicipéid:Réamhrá|Réamhrá]]</div> <div style="float:left;width:32.5%;padding:.3em 0;margin:2px 2px 0">2. [[Vicipéid:Réamhrá 2|Eagarthóireacht]]</div> <div style="float:right;width:32.5%;padding:.3em 0;margin:2px 2px 0">3. [[Vicipéid:Réamhrá 3|Ceisteanna agus comhluadar]]</div><div style="width:0;height:0;clear:both;overflow:hidden"></div> </div> __NOEDITSECTION__ __NOTOC__ <div style="border:3px solid #AAAAAA;padding:.5em 1em .5em 1em;border-top:none;background-color:#fff;color:#000"> Fáilte chuig [[Vicipéid na Gaeilge]] – an leagan [[Gaeilge]] den [[An Vicipéid|Vicipéid]]. Is é an aidhm atá ag an réamhrá seo ná roinnt eolas ginearálta a chur ar fáil faoi thionscadal na Vicipéide, agus spreagadh a thabhairt do dhaoine páirt a ghlacadh ann. Tá gá ag Vicipéid na Gaeilge leatsa. Tar agus bí i do [[Vicipéid:Vicipéideoirí|Vicipéideoir]]! == Cad í an Vicipéid? == [[Ciclipéid]] shaor is ea an [[an Vicipéid|Vicipéid]] ar féidir le cách í a chur in eagar. Bunaíodh [[Vicipéid an Bhéarla|an leagan Béarla]] ar an 15 Eanáir 2001. Tháinig [[Vicipéid na Gaeilge|an leagan Gaeilge]] ar an bhfód ar an 7 Meitheamh 2003. Faoin tráth seo ({{CURRENTMONTHNAME}} {{CURRENTYEAR}}) tá {{NUMBEROFACTIVEUSERS}} duine ag cur léi ar bhonn rialta, agus tá {{NUMBEROFARTICLES}} alt ar fáil uirthi. Tá leathanaigh eile ann, chomh maith, amhail an leathanach seo, a thugann eolas faoin Vicipéid é féin agus faoin eagarthóireacht, nó atá in úsáid mar áiteanna inar féidir le Vicipéideoirí plé a dhéanamh ar cheisteanna éagsúla. Is féidir tuilleadh a léamh faoin [[an Vicipéid|Vicipéid]] nó faoi [[Vicipéid na Gaeilge]] ach cliceáil nó tapáil ar na naisc dhaite atá le feiceáil san abairt seo (agus ar gach leathanach eile ar an Vicipéid). == Cad é mar a thig liom cuidiú leis an Vicipéid? == Is iomaí bealach atá ann chun cuidiú leis an Vicipéid. Seo chugat trí cinn: '''1. Cuir feabhas ar na hailt atá ann cheana.''' Is féidir le duine ar bith leathanach ar bith ar an Vicipéid a chur in eagar. (Bhuel, beagnach – tá leathanaigh thábhachtacha áirithe faoi chosaint.) Moltar duit [[Speisialta:CreateAccount|cuntas a chruthú]] sula ndéanfaidh tú aon eagarthóireacht, áfach, ionas go mbeidh sé níos éasca comhoibriú leat agus dul i dteagmháil leat maidir le do chuid oibre. Tar éis duit cuntas a chruthú, téigh ag póirseáil trí chúpla alt ([[Speisialta:Random|seo ceann fánach duit]]), agus bí ag faire amach d'aon rud atá míchruinn ó thaobh na bhfíricí de, nó aon rud atá lochtach ó thaobh cúrsaí litrithe, cúrsaí gramadaí, cúrsaí comhréire, cúrsaí poncaíochta, cúrsaí stíle, nó cúrsaí formáidithe de. D'fhéadfá súil a choinneáil amach, chomh maith, d'aon rud atá míshoiléir, nó aon rud nach bhfuil ag teacht le [[Vicipéid:Beartais_agus_treoirlínte|beartais agus treoirlínte na Vicipéide]]: mar shampla, caithfidh '''dearcadh neodrach, neamhchlaonta''' a bheith ag gach alt – fiú na hailt sin a bhaineann le hábhair chonspóideacha. Seans go dtabharfaidh tú faoi deara freisin go bhfuil neart ailt ann a bhféadfaí tuilleadh eolais nó tuilleadh foinsí a chur leo. [[Íomhá:Cuir in eagar 2.png|mion|300x300px|Is féidir alt a chur in eagar ach cliceáil nó tapáil ar '''Cuir in eagar'''.]] Má aimsíonn tú rud éigin a bhféadfaí a fheabhsú, cuir feabhas air! Níl le déanamh agat ach cliceáil nó tapáil ar an nasc '''Cuir in eagar''' ag barr an leathanaigh. (Tá leathanaigh áirithe ann nach bhfuil ach '''Cuir foinse in eagar''' le feiceáil orthu, rud atá beagáinín níos casta, ach pléifimid sin ar ball.) [[Íomhá:Féach ar stair 2.png|mion|300x300px|Is féidir teacht ar stair an leathanaigh ach cliceáil nó tapáil ar '''Féach ar stair'''.]] Ná bíodh eagla ort alt a chur in eagar! Ní féidir an Vicipéid a bhriseadh. Coinnítear cuntas i stair gach leathanaigh ar na hathruithe ar fad a dhéantar. Mar sin, má dhéanann tú botún, is féidir leat (nó le duine éigin eile) é a réiteach go héasca ach an t-athrú a chealú i stair an leathanaigh. Is féidir teacht ar stair an leathanaigh ach cliceáil nó tapáil ar '''Féach ar stair'''. Moltar duit a bheith dána maidir le hathruithe a dhéanamh, ach gan loitiméireacht a dhéanamh, le do thoil. Tá tuilleadh eolais faoin eagarthóireacht ar fáil sa dara chuid den réamhrá seo. '''2. Cruthaigh ailt nua.''' Mar aon le feabhas a chur ar na hailt atá ar an Vicipéid cheana, is féidir [[Cabhair:Tús a chur le leathanach nua|ailt nua a chruthú]] chomh maith. Má tá sé i gceist agat alt nua a chruthú, ar ndóigh, ní mór duit cuardach a dhéanamh ar dtús chun a chinntiú nach bhfuil alt ar an ábhar sin ar fáil cheana féin. Agus sin déanta agat, ní mór duit a chinntiú, chomh maith, go bhfuil do rogha ábhar suntasach agus oiriúnach don Vicipéid, agus go bhfuil cúpla foinse iontaofa agat a bhféadfaí a chur leis an alt. Má tá, coinnigh ort agus [[Cabhair:Tús a chur le leathanach nua|cruthaigh alt]]! '''3. Scaip an scéal.''' Tá Vicipéid na Gaeilge ar cheann de na foinsí eolais lán-Ghaeilge is luachmhaire dá bhfuil ann. Is seoid í, agus is é an rud is deise fúithi ná gur féidir le haon duine cur léi agus feabhas a chur uirthi! Is áis iontach í d'aon duine atá ag iarraidh feabhas a chur ar a chuid Gaeilge, nó cleachtadh a dhéanamh ar a chuid scileanna scríbhneoireachta, eagarthóireachta, agus aistriúcháin (más le foinsí i dteangacha eile a mbeifear ag plé – agus is minic a bheifear). Mar sin, má tá aithne agat ar dhuine nó dhó atá an-tógtha le hábhar éigin, agus méid áirithe Gaeilge acu, abair leo cúpla abairt a scríobh faoi ar an Vicipéid. Cá bhfios? Seans go leanfaidh siad orthu ag scríobh tuilleadh abairtí ina dhiaidh sin. Tá andúileacht áirithe ag baint leis! De réir a chéile a thógtar na caisleáin, a deir siad, agus tá caisleán breá Gaelach á thógáil anseo ar an Vicipéid. Bí linn! ---- [[Vicipéid:Réamhrá|'''Réamhrá''']] → [[Vicipéid:Réamhrá 2|Eagarthóireacht]] → [[Vicipéid:Réamhrá 3|Ceisteanna agus comhluadar]] hs9mdk3zyu1dg0s1b3ptdl9e51g527e 1318867 1318711 2026-06-27T09:34:21Z XXBlackburnXx 36804 Reverted edit by a hidden user to last revision by [[User:Divinations|Divinations]] 1316782 wikitext text/x-wiki <div style="text-align:center;border-bottom:3px solid #AAAAAA"> <div style="float:left;width:32%;font-weight:bold;background-color:#C8D8FF;color:#000;padding:.3em 0;border:2px solid #AAAAAA;border-bottom:0;font-size:100%">1. [[Vicipéid:Réamhrá|Réamhrá]]</div> <div style="float:left;width:32.5%;padding:.3em 0;margin:2px 2px 0">2. [[Vicipéid:Réamhrá 2|Eagarthóireacht]]</div> <div style="float:right;width:32.5%;padding:.3em 0;margin:2px 2px 0">3. [[Vicipéid:Réamhrá 3|Ceisteanna agus comhluadar]]</div><div style="width:0;height:0;clear:both;overflow:hidden"></div> </div> __NOEDITSECTION__ __NOTOC__ <div style="border:3px solid #AAAAAA;padding:.5em 1em .5em 1em;border-top:none;background-color:#fff;color:#000"> Fáilte chuig [[Vicipéid na Gaeilge]] – an leagan [[Gaeilge]] den [[An Vicipéid|Vicipéid]]. Is é an aidhm atá ag an réamhrá seo ná roinnt eolas ginearálta a chur ar fáil faoi thionscadal na Vicipéide, agus spreagadh a thabhairt do dhaoine páirt a ghlacadh ann. Tá gá ag Vicipéid na Gaeilge leatsa. Tar agus bí i do [[Vicipéid:Vicipéideoirí|Vicipéideoir]]! == Cad í an Vicipéid? == [[Ciclipéid]] shaor is ea an [[an Vicipéid|Vicipéid]] ar féidir le cách í a chur in eagar. Bunaíodh [[Vicipéid an Bhéarla|an leagan Béarla]] ar an 15 Eanáir 2001. Tháinig [[Vicipéid na Gaeilge|an leagan Gaeilge]] ar an bhfód ar an 7 Meitheamh 2003. Faoin tráth seo ({{CURRENTMONTHNAME}} {{CURRENTYEAR}}) tá {{NUMBEROFACTIVEUSERS}} duine ag cur léi ar bhonn rialta, agus tá {{NUMBEROFARTICLES}} alt ar fáil uirthi. Tá leathanaigh eile ann, chomh maith, amhail an leathanach seo, a thugann eolas faoin Vicipéid é féin agus faoin eagarthóireacht, nó atá in úsáid mar áiteanna inar féidir le Vicipéideoirí plé a dhéanamh ar cheisteanna éagsúla. Is féidir tuilleadh a léamh faoin [[an Vicipéid|Vicipéid]] nó faoi [[Vicipéid na Gaeilge]] ach cliceáil nó tapáil ar na naisc dhaite atá le feiceáil san abairt seo (agus ar gach leathanach eile ar an Vicipéid). == Cad é mar a thig liom cuidiú leis an Vicipéid? == Is iomaí bealach atá ann chun cuidiú leis an Vicipéid. Seo chugat trí cinn: '''1. Cuir feabhas ar na hailt atá ann cheana.''' Is féidir le duine ar bith leathanach ar bith ar an Vicipéid a chur in eagar. (Bhuel, beagnach – tá leathanaigh thábhachtacha áirithe faoi chosaint.) Moltar duit [[Speisialta:CreateAccount|cuntas a chruthú]] sula ndéanfaidh tú aon eagarthóireacht, áfach, ionas go mbeidh sé níos éasca comhoibriú leat agus dul i dteagmháil leat maidir le do chuid oibre. Tar éis duit cuntas a chruthú, téigh ag póirseáil trí chúpla alt ([[Speisialta:Random|seo ceann fánach duit]]), agus bí ag faire amach d'aon rud atá míchruinn ó thaobh na bhfíricí de, nó aon rud atá lochtach ó thaobh cúrsaí litrithe, cúrsaí gramadaí, cúrsaí comhréire, cúrsaí poncaíochta, cúrsaí stíle, nó cúrsaí formáidithe de. D'fhéadfá súil a choinneáil amach, chomh maith, d'aon rud atá míshoiléir, nó aon rud nach bhfuil ag teacht le [[Vicipéid:Beartais_agus_treoirlínte|beartais agus treoirlínte na Vicipéide]]: mar shampla, caithfidh '''dearcadh neodrach, neamhchlaonta''' a bheith ag gach alt – fiú na hailt sin a bhaineann le hábhair chonspóideacha. Seans go dtabharfaidh tú faoi deara freisin go bhfuil neart ailt ann a bhféadfaí tuilleadh eolais nó tuilleadh foinsí a chur leo. [[Íomhá:Cuir in eagar 2.png|mion|300x300px|Is féidir alt a chur in eagar ach cliceáil nó tapáil ar '''Cuir in eagar'''.]] Má aimsíonn tú rud éigin a bhféadfaí a fheabhsú, cuir feabhas air! Níl le déanamh agat ach cliceáil nó tapáil ar an nasc '''Cuir in eagar''' ag barr an leathanaigh. (Tá leathanaigh áirithe ann nach bhfuil ach '''Cuir foinse in eagar''' le feiceáil orthu, rud atá beagáinín níos casta, ach pléifimid sin ar ball.) [[Íomhá:Féach ar stair 2.png|mion|300x300px|Is féidir teacht ar stair an leathanaigh ach cliceáil nó tapáil ar '''Féach ar stair'''.]] Ná bíodh eagla ort alt a chur in eagar! Ní féidir an Vicipéid a bhriseadh. Coinnítear cuntas i stair gach leathanaigh ar na hathruithe ar fad a dhéantar. Mar sin, má dhéanann tú botún, is féidir leat (nó le duine éigin eile) é a réiteach go héasca ach an t-athrú a chealú i stair an leathanaigh. Is féidir teacht ar stair an leathanaigh ach cliceáil nó tapáil ar '''Féach ar stair'''. Moltar duit a bheith dána maidir le hathruithe a dhéanamh, ach gan loitiméireacht a dhéanamh, le do thoil. Tá tuilleadh eolais faoin eagarthóireacht ar fáil sa dara chuid den réamhrá seo. '''2. Cruthaigh ailt nua.''' Mar aon le feabhas a chur ar na hailt atá ar an Vicipéid cheana, is féidir [[Cabhair:Tús a chur le leathanach nua|ailt nua a chruthú]] chomh maith. Má tá sé i gceist agat alt nua a chruthú, ar ndóigh, ní mór duit cuardach a dhéanamh ar dtús chun a chinntiú nach bhfuil alt ar an ábhar sin ar fáil cheana féin. Agus sin déanta agat, ní mór duit a chinntiú, chomh maith, go bhfuil do rogha ábhar suntasach agus oiriúnach don Vicipéid, agus go bhfuil cúpla foinse iontaofa agat a bhféadfaí a chur leis an alt. Má tá, coinnigh ort agus [[Cabhair:Tús a chur le leathanach nua|cruthaigh alt]]! '''3. Scaip an scéal.''' Tá Vicipéid na Gaeilge ar cheann de na foinsí eolais lán-Ghaeilge is luachmhaire dá bhfuil ann. Is seoid í, agus is é an rud is deise fúithi ná gur féidir le haon duine cur léi agus feabhas a chur uirthi! Is áis iontach í d'aon duine atá ag iarraidh feabhas a chur ar a chuid Gaeilge, nó cleachtadh a dhéanamh ar a chuid scileanna scríbhneoireachta, eagarthóireachta, agus aistriúcháin (más le foinsí i dteangacha eile a mbeifear ag plé – agus is minic a bheifear). Mar sin, má tá aithne agat ar dhuine nó dhó atá an-tógtha le hábhar éigin, agus méid áirithe Gaeilge acu, abair leo cúpla abairt a scríobh faoi ar an Vicipéid. Cá bhfios? Seans go leanfaidh siad orthu ag scríobh tuilleadh abairtí ina dhiaidh sin. Tá andúileacht áirithe ag baint leis! De réir a chéile a thógtar na caisleáin, a deir siad, agus tá caisleán breá Gaelach á thógáil anseo ar an Vicipéid. Bí linn! ---- [[Vicipéid:Réamhrá|'''Réamhrá''']] → [[Vicipéid:Réamhrá 2|Eagarthóireacht]] → [[Vicipéid:Réamhrá 3|Ceisteanna agus comhluadar]] bwxxka2pau38b1zi4udlipt44uliga9 0 7410 1318651 1317154 2026-06-27T01:12:59Z Miksolwf 75344 https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI 1318651 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI [[Íomhá:The Earth seen from Apollo 17.jpg|mion| '''Eolaíocht an domhain''' ]] Is téarma cuimsitheach é '''eolaíocht an [[An Domhan|domhain]]''' do na heolaíochtaí go léir a bhaineann leis [[an Domhan]]. Úsáidtear na príomhdhisciplíní - [[fisic]], [[tíreolaíocht]], [[matamaitic]], [[ceimic]] agus [[bitheolaíocht]] - chun tuiscint a fháil ar phríomhthréithe nó réimsí chóras an Domhain. Seo liosta neamhchríochnaithe de na disciplíní atá le fáil faoi eolaíocht an Domhain: * [[geolaíocht]] * [[aigéaneolaíocht]] * [[tíreolaíocht]] * [[linneolaíocht]] * [[oigheareolaíocht]] * [[eolaíocht na hithreach]] * [[hidreolaíocht]] * [[Talmhaíocht]] * [[Topagrafaíocht]] * [[Timpeallacht]] * [[biththíreolaíocht]] == Tagairtí == {{reflist}} {{síol}} <!---Idirvicí---> [[Catagóir:Eolaíocht|Domhain, Eolaíocht an]] f25se6wx3y3o5uv0rpepxalh8b2u0ir 1318652 1318651 2026-06-27T01:13:07Z Divinations 63974 Cealaíodh athruithe [[Special:Contributions/Miksolwf|Miksolwf]] ([[User talk:Miksolwf|Plé]]); ar ais chuig leagan le [[User:Conradder|Conradder]] 1315851 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:The Earth seen from Apollo 17.jpg|mion| '''Eolaíocht an domhain''' ]] Is téarma cuimsitheach é '''eolaíocht an [[An Domhan|domhain]]''' do na heolaíochtaí go léir a bhaineann leis [[an Domhan]]. Úsáidtear na príomhdhisciplíní - [[fisic]], [[tíreolaíocht]], [[matamaitic]], [[ceimic]] agus [[bitheolaíocht]] - chun tuiscint a fháil ar phríomhthréithe nó réimsí chóras an Domhain. Seo liosta neamhchríochnaithe de na disciplíní atá le fáil faoi eolaíocht an Domhain: * [[geolaíocht]] * [[aigéaneolaíocht]] * [[tíreolaíocht]] * [[linneolaíocht]] * [[oigheareolaíocht]] * [[eolaíocht na hithreach]] * [[hidreolaíocht]] * [[Talmhaíocht]] * [[Topagrafaíocht]] * [[Timpeallacht]] * [[biththíreolaíocht]] == Tagairtí == {{reflist}} {{síol}} <!---Idirvicí---> [[Catagóir:Eolaíocht|Domhain, Eolaíocht an]] o7015gjkr3bv7yvoyxqsq78frmo7pn6 1318737 1318652 2026-06-27T09:16:58Z https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II 1318737 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II [[Íomhá:The Earth seen from Apollo 17.jpg|mion| '''Eolaíocht an domhain''' ]] Is téarma cuimsitheach é '''eolaíocht an [[An Domhan|domhain]]''' do na heolaíochtaí go léir a bhaineann leis [[an Domhan]]. Úsáidtear na príomhdhisciplíní - [[fisic]], [[tíreolaíocht]], [[matamaitic]], [[ceimic]] agus [[bitheolaíocht]] - chun tuiscint a fháil ar phríomhthréithe nó réimsí chóras an Domhain. Seo liosta neamhchríochnaithe de na disciplíní atá le fáil faoi eolaíocht an Domhain: * [[geolaíocht]] * [[aigéaneolaíocht]] * [[tíreolaíocht]] * [[linneolaíocht]] * [[oigheareolaíocht]] * [[eolaíocht na hithreach]] * [[hidreolaíocht]] * [[Talmhaíocht]] * [[Topagrafaíocht]] * [[Timpeallacht]] * [[biththíreolaíocht]] == Tagairtí == {{reflist}} {{síol}} <!---Idirvicí---> [[Catagóir:Eolaíocht|Domhain, Eolaíocht an]] hs7nyfx9s3wop48y8zbrg7bpgrtnv78 1318919 1318737 2026-06-27T09:34:21Z XXBlackburnXx 36804 Reverted edit by a hidden user to last revision by [[User:Divinations|Divinations]] 1315851 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:The Earth seen from Apollo 17.jpg|mion| '''Eolaíocht an domhain''' ]] Is téarma cuimsitheach é '''eolaíocht an [[An Domhan|domhain]]''' do na heolaíochtaí go léir a bhaineann leis [[an Domhan]]. Úsáidtear na príomhdhisciplíní - [[fisic]], [[tíreolaíocht]], [[matamaitic]], [[ceimic]] agus [[bitheolaíocht]] - chun tuiscint a fháil ar phríomhthréithe nó réimsí chóras an Domhain. Seo liosta neamhchríochnaithe de na disciplíní atá le fáil faoi eolaíocht an Domhain: * [[geolaíocht]] * [[aigéaneolaíocht]] * [[tíreolaíocht]] * [[linneolaíocht]] * [[oigheareolaíocht]] * [[eolaíocht na hithreach]] * [[hidreolaíocht]] * [[Talmhaíocht]] * [[Topagrafaíocht]] * [[Timpeallacht]] * [[biththíreolaíocht]] == Tagairtí == {{reflist}} {{síol}} <!---Idirvicí---> [[Catagóir:Eolaíocht|Domhain, Eolaíocht an]] o7015gjkr3bv7yvoyxqsq78frmo7pn6 0 7443 1318764 1315913 2026-06-27T09:22:25Z https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II 1318764 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II I {{stumpa}} [[Catagóir:Eolaíochtaí sóisialta]] jbhlfg7zqomtyx2hqd84apg643a7jsf 1318816 1318764 2026-06-27T09:32:42Z Morkoz 72486 Restored revision 1315913 by [[Special:Contributions/Quinlan83|Quinlan83]] ([[User talk:Quinlan83|talk]]): LTA (TwinkleGlobal) 1318816 wikitext text/x-wiki I {{stumpa}} [[Catagóir:Eolaíochtaí sóisialta]] h8is1t1vkojorwfvgx78re89bw08j4x 0 7445 1318761 1315907 2026-06-27T09:21:55Z https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II 1318761 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II Is iad na h'''eolaíochtaí sóisialta''' réimse disciplíní acadúla a dhéanann staidéar ar ghnéithe daonna an domhain. Ina measc tá na cinn seo a leanas: * [[Antraipeolaíocht]] * [[Beartas sóisialta]] * [[Cumarsáid]] * [[Dlí]] * [[Eacnamaíocht]] *[[Eolaíocht leabharlainne agus faisnéise]] * [[Eolaíocht Pholaitiúil]] * [[Oideachas]] * [[Síceolaíocht]] * [[Socheolaíocht]] * [[Staidéir chultúrtha]] * [[Stair]] * [[Teangeolaíocht]] * [[Tíreolaíocht]] == Naisc sheachtracha == * == Tagairtí == {{Reflist}} {{Síol-eolaíocht}} [[Catagóir:Brainsí eolaíochta|Sóisíalta]] [[Catagóir:Eolaíochtaí sóisialta| ]] rzk1qjyiv0dqw8sf7yhllc1wk2ciouc 1318873 1318761 2026-06-27T09:34:21Z XXBlackburnXx 36804 Reverted edit by a hidden user to last revision by [[User:Quinlan83|Quinlan83]] 1309906 wikitext text/x-wiki Is iad na h'''eolaíochtaí sóisialta''' réimse disciplíní acadúla a dhéanann staidéar ar ghnéithe daonna an domhain. Ina measc tá na cinn seo a leanas: * [[Antraipeolaíocht]] * [[Beartas sóisialta]] * [[Cumarsáid]] * [[Dlí]] * [[Eacnamaíocht]] *[[Eolaíocht leabharlainne agus faisnéise]] * [[Eolaíocht Pholaitiúil]] * [[Oideachas]] * [[Síceolaíocht]] * [[Socheolaíocht]] * [[Staidéir chultúrtha]] * [[Stair]] * [[Teangeolaíocht]] * [[Tíreolaíocht]] == Naisc sheachtracha == * == Tagairtí == {{Reflist}} {{Síol-eolaíocht}} [[Catagóir:Brainsí eolaíochta|Sóisíalta]] [[Catagóir:Eolaíochtaí sóisialta| ]] dhdmb5pa1t1gstcg9yj0roqyc393igf 0 7446 1318769 1315929 2026-06-27T09:23:34Z https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II 1318769 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II {{glanadh-mar|Níl go leor eolas anseo do "síol"}} Is corpas eolas [[Eimpíreachas|eimpíreach]] an [[eolaíocht]], pobal domhanda scoláirí, agus teicnící a bhfuil aithne orthu faoin ainm an ''[[Modh eolaíochta|modh eolaíoch]]''. Déanann '''stair na heolaíochta''' staidéar ar na feiniméin seo, siar ar ais go dtí an [[réamhstair]]. <!---Idirvicí---> [[Catagóir:Stair na heolaíochta| ]] [[Catagóir:Stair]] {{síol-eolaíocht}} jliamvm4r1hzt7o5pwihure5fu62iqo 1318881 1318769 2026-06-27T09:34:21Z XXBlackburnXx 36804 Reverted edit by a hidden user to last revision by [[User:Quinlan83|Quinlan83]] 1227246 wikitext text/x-wiki {{glanadh-mar|Níl go leor eolas anseo do "síol"}} Is corpas eolas [[Eimpíreachas|eimpíreach]] an [[eolaíocht]], pobal domhanda scoláirí, agus teicnící a bhfuil aithne orthu faoin ainm an ''[[Modh eolaíochta|modh eolaíoch]]''. Déanann '''stair na heolaíochta''' staidéar ar na feiniméin seo, siar ar ais go dtí an [[réamhstair]]. <!---Idirvicí---> [[Catagóir:Stair na heolaíochta| ]] [[Catagóir:Stair]] {{síol-eolaíocht}} grimzpk9e57vp47ksoy9z090ndk78ey 0 7448 1318799 1315996 2026-06-27T09:29:37Z https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II 1318799 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II [[Íomhá:Crystal_radio_advertisement.png|clé|mion|Fograíocht sa bhliain 1922 do [[raidió]] Freed-Eisemann san iris ''Radio World,'' SAM.]] Is é atá i gceist le '''raidió''' ná tarchur chomharthaí gan sreang le modhnú tonnta [[leictreamaighnéadas|leictreamaighnéadacha]] le minicíochtaí faoi mhinicíochtaí an [[solas|tsolais]]. Is saghas [[radaíocht]] leictreamaighnéadach iad [[tonnta raidió]]. Tá saghsanna eile radaíochta leictreamaighnéadaí ann le minicíochtaí níos airde ná tonnta raidió - infridhearg, solas infheicthe, ultraivialait, [[X-ghathanna]] agus gáma-ghathanna. Téarma eile ar an raidió ab ea an "gléus gan sreang" (gléas gan sreang), téarma a bhí in úsáid go luath sa 20ú haois.<ref>{{Luaigh foilseachán|author=[[Cathal Goan]]|date=10 Márta 2016|title=Na Meáin Ghaeilge ó 1916 anuas|journal=[[The Irish Times]]|pages=lgh 16–17|url=https://www.forasnagaeilge.ie/wp-content/uploads/2016/06/Forl%C3%ADonadh_10_M%C3%A1rta_Irish_Times-1.pdf}}</ref> == Naisc sheachtracha == * [http://library.thinkquest.org/27887/gather/history/radio.shtml Raidió - Aireagán agus fionnachtain] (en) {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120206202518/http://library.thinkquest.org/27887/gather/history/radio.shtml |date=2012-02-06 }} == Tagairtí == {{Commonscat|Radio|Raidió}}{{Reflist}} {{DEFAULTSORT:Raidio}} [[Catagóir:Raidió| ]] [[Catagóir:Craoltóireacht]] {{síol}} a93ohx515jk72rkykxjxqbqoqpa8609 1318859 1318799 2026-06-27T09:34:21Z XXBlackburnXx 36804 Reverted edit by a hidden user to last revision by [[User:Quinlan83|Quinlan83]] 1274037 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:Crystal_radio_advertisement.png|clé|mion|Fograíocht sa bhliain 1922 do [[raidió]] Freed-Eisemann san iris ''Radio World,'' SAM.]] Is é atá i gceist le '''raidió''' ná tarchur chomharthaí gan sreang le modhnú tonnta [[leictreamaighnéadas|leictreamaighnéadacha]] le minicíochtaí faoi mhinicíochtaí an [[solas|tsolais]]. Is saghas [[radaíocht]] leictreamaighnéadach iad [[tonnta raidió]]. Tá saghsanna eile radaíochta leictreamaighnéadaí ann le minicíochtaí níos airde ná tonnta raidió - infridhearg, solas infheicthe, ultraivialait, [[X-ghathanna]] agus gáma-ghathanna. Téarma eile ar an raidió ab ea an "gléus gan sreang" (gléas gan sreang), téarma a bhí in úsáid go luath sa 20ú haois.<ref>{{Luaigh foilseachán|author=[[Cathal Goan]]|date=10 Márta 2016|title=Na Meáin Ghaeilge ó 1916 anuas|journal=[[The Irish Times]]|pages=lgh 16–17|url=https://www.forasnagaeilge.ie/wp-content/uploads/2016/06/Forl%C3%ADonadh_10_M%C3%A1rta_Irish_Times-1.pdf}}</ref> == Naisc sheachtracha == * [http://library.thinkquest.org/27887/gather/history/radio.shtml Raidió - Aireagán agus fionnachtain] (en) {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120206202518/http://library.thinkquest.org/27887/gather/history/radio.shtml |date=2012-02-06 }} == Tagairtí == {{Commonscat|Radio|Raidió}}{{Reflist}} {{DEFAULTSORT:Raidio}} [[Catagóir:Raidió| ]] [[Catagóir:Craoltóireacht]] {{síol}} inxzinv9la8178fsyehertjt9g2m8oq 0 7455 1318772 1315939 2026-06-27T09:24:19Z https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II 1318772 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II I dtraidisiúin acadúla na hEorpa, is éard atá i gceist leis '''na mínealaíona''' (nó '''na míndána''') ná ealaín a chruthaítear go príomha ar mhaithe le cúrsaí aeistéitice. Déantar idirdhealú idir mínealaín agus [[ealaín mhaisiúil]] nó [[ealaín fheidhmeach]], a bhfuil feidhm phraiticiúil éigin ag baint leo, amhail [[potaireacht]] nó [[miotalóireacht]]. I dteoiricí na aeistéitice a forbraíodh le linn [[An Athbheochan|na hAthbheochana]] san [[An Iodáil|Iodáil]], ba í an ealaín ab airde an ealaín a thug saoirse iomlán don ealaíontóir a c(h)uid cruthaitheachta a chur i láthair, beag beann ar chúinsí praiticiúla nó feidhmeacha. Fiú amháin laistigh de na mínealaíona, bhí ordlathas seánraí ann, bunaithe ar an méid samhlaíochta cruthaithí a bhí ag teastáil; mar shampla, rangaíodh an phéintéireacht staire níos airde ná ábhair neamhbheo. Go stairiúil, ba iad an [[Péintéireacht|phéintéireacht]], [[dealbhóireacht]], [[ailtireacht]], [[ceol]] agus [[filíocht]] na cúig phríomh-mhínealaín, ach sa lá atá inniu ann, cuirtear [[Drámaíocht|amharclannaíocht]], [[ceoldrámaíocht]], [[fótagrafaíocht mínealaíne]], agus [[déanamh priontaí]] san áireamh i measc na mínealaíon. [[Catagóir:Míndána]] [[Catagóir:Dearcealaíona]] 0qysmmk3ff84kc5u61oi5s6hs1h9k19 1318858 1318772 2026-06-27T09:34:21Z XXBlackburnXx 36804 Reverted edit by a hidden user to last revision by [[User:Quinlan83|Quinlan83]] 1224172 wikitext text/x-wiki I dtraidisiúin acadúla na hEorpa, is éard atá i gceist leis '''na mínealaíona''' (nó '''na míndána''') ná ealaín a chruthaítear go príomha ar mhaithe le cúrsaí aeistéitice. Déantar idirdhealú idir mínealaín agus [[ealaín mhaisiúil]] nó [[ealaín fheidhmeach]], a bhfuil feidhm phraiticiúil éigin ag baint leo, amhail [[potaireacht]] nó [[miotalóireacht]]. I dteoiricí na aeistéitice a forbraíodh le linn [[An Athbheochan|na hAthbheochana]] san [[An Iodáil|Iodáil]], ba í an ealaín ab airde an ealaín a thug saoirse iomlán don ealaíontóir a c(h)uid cruthaitheachta a chur i láthair, beag beann ar chúinsí praiticiúla nó feidhmeacha. Fiú amháin laistigh de na mínealaíona, bhí ordlathas seánraí ann, bunaithe ar an méid samhlaíochta cruthaithí a bhí ag teastáil; mar shampla, rangaíodh an phéintéireacht staire níos airde ná ábhair neamhbheo. Go stairiúil, ba iad an [[Péintéireacht|phéintéireacht]], [[dealbhóireacht]], [[ailtireacht]], [[ceol]] agus [[filíocht]] na cúig phríomh-mhínealaín, ach sa lá atá inniu ann, cuirtear [[Drámaíocht|amharclannaíocht]], [[ceoldrámaíocht]], [[fótagrafaíocht mínealaíne]], agus [[déanamh priontaí]] san áireamh i measc na mínealaíon. [[Catagóir:Míndána]] [[Catagóir:Dearcealaíona]] 1g5v3qp2meb4sic4sfvodz934yljgo3 0 8036 1318703 1282888 2026-06-27T08:48:39Z TGcoa 21229 1318703 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Bhí '''Simón Bolívar''' (nó '''Simón José Antonio de la Santísima Trinidad Bolívar y Palacios'''), [[24 Iúil]] [[1783]] - [[17 Nollaig]] [[1830]], ina cheannaire [[réabhlóid]]<nowiki/>each. Bhí ról lárnach ag Bolívar sa [[polaitíocht|pholaitíocht]] i Meiriceá Theas sa [[19ú haois]], go háirithe i [[Veiniséala]], [[Eacuadór]], [[an Bholaiv]], [[Panama]] agus [[an Cholóim]].[[Íomhá:Simón Bolívar, 1800.jpg|clé|mion|255x255px|Simón Bolívar, 1800]] == Luathshaol == [[Íomhá:Simón Bolívar, 1812.jpg|mion|clé|248x248px|Simón Bolívar, 1812]] Rugadh Bolívar i g[[Caracas]], [[Veiniséala]] ar an [[24 Iúil]] [[1783]]. Phós sé in 1802 ach fuair a bhean bás laistigh de bhliain agus níor phós sé arís. Bhain sé le [[teaghlach]] uasal a tháinig ar dtús as [[Tír na mBascach]], agus rinne siad a saibhreas as [[Mianach (mianadóireacht)|mian]]<nowiki/>aigh óir agus [[Copar|copair]] i Veiniséala ó 1632 i leith. Níos déanaí, bhí Bolívar ábalta an saibhreas sin a úsáid chun na [[Cogadh|cogaí]] [[réabhlóid]]<nowiki/>eacha i [[Meiriceá Theas]] a mhaoiniú. Fuair Bolívar a chuid [[Oideachas|oideachais]] sa bhaile tar éis dá thuismitheoirí bás a fháil, agus bhí an-tionchar ag duine dá [[Múinteoir|mhúinteoir]]í, Simon Rodriguez, ar an fhear óg. [[Íomhá:Bust of Simon Bolivar in Toronto-Canada-20210613.jpg|210px|mion|clé|Simón Bolívar, [[Torontó]] - [[Ceanada]]]]Chuaigh Bolívar chun [[an Spáinn|na Spáinne]] i 1799 chun bailchríoch a chur ar a chuid oideachais. Ba ann a casadh a bhean, Maria Tereza, air. Chaith sé tamall ag obair do [[Napoléon Bonaparte]]. == El Libertador == D'fhill Bolívar ar Veiniséala i 1807. Bhí sé páirteach sa troid in aghaidh [[Napoléon]] nuair a rinneadh rí na Spáinne de Joseph Bonaparte. D'fhógair an 'junta' i gCaracas a [[Neamhspleách (polaitíocht)|neamhspleách]]<nowiki/>as i 1810. Cuireadh Bolívar go [[Sasana]] ar mhisean taidhleoireachta. I 1813 bhí Bolívar i gceannas ar ionradh míleata ar Veiniséala. Ghabh sé Mérida ar an [[23 Bealtaine]] [[1813]], agus fógraíodh gurb é an Fuascailteoir (El Libertador) é. Lean [[cogadh]] a mhair sé bliana go dtí gur éirigh le Bolívar tír fheidearálach neamhspleách a chruthú darbh ainm Gran Colombia. Lean an troid in aghaidh na Spáinne ar feadh na mblianta eile. Saoradh [[Peiriú]] in 1824. Ar an [[6 Lúnasa]] [[1825]] cuireadh [[Poblacht na Bolaive]] ar bun in ómós do Bolívar, agus scríobh sé bunreacht don [[tír]] nua. Theastaigh ó Bolívar tír mhór fheidearálach a bhunú a bheadh cosúil le [[Stáit Aontaithe Mheiriceá]] ach bhí an oiread sin easaontais ann gur fhógair sé é féin ina [[Deachtóireacht|dheachtóir]] ar Gran Colombia i 1828. Lean an t-achrann ar aghaidh áfach. D'éirigh sé as oifig ar an [[27 Aibreán]] [[1830]]. Fuair Bolívar [[bás]] den [[eitinn]] ar an [[17 Nollaig]] [[1830]]. == Tagairtí == {{Reflist}} {{DEFAULTSORT:Bolívar, Simon}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1783]] [[Catagóir:Básanna i 1830]] [[Catagóir:Caitlicigh]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Ginearáil]] [[Catagóir:Náisiúnaithe]] [[Catagóir:Polaiteoirí Bolavacha]] [[Catagóir:Polaiteoirí Colómacha]] [[Catagóir:Réabhlóidithe]] [[Catagóir:Scríbhneoirí Colómacha]] [[Catagóir:Scríbhneoirí Peiriúcha]] [[Catagóir:Scríbhneoirí Spáinneacha]] [[Catagóir:Uachtaráin]] [[Catagóir:Polaiteoirí Veiniséalacha]] [[Catagóir:Stair na Bolaive]] dhlxk9kseb3myojuu3kwzwo7tyqj0nr 1318704 1318703 2026-06-27T08:49:05Z TGcoa 21229 1318704 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Bhí '''Simón Bolívar''' (nó '''Simón José Antonio de la Santísima Trinidad Bolívar y Palacios'''), [[24 Iúil]] [[1783]] - [[17 Nollaig]] [[1830]], ina cheannaire [[réabhlóid]]<nowiki/>each. Bhí ról lárnach ag Bolívar sa [[polaitíocht|pholaitíocht]] i Meiriceá Theas sa [[19ú haois]], go háirithe i [[Veiniséala]], [[Eacuadór]], [[an Bholaiv]], [[Panama]] agus [[an Cholóim]].[[Íomhá:Simón Bolívar, 1800.jpg|clé|mion|255x255px|Simón Bolívar, 1800]] == Tús a shaoil == [[Íomhá:Simón Bolívar, 1812.jpg|mion|clé|248x248px|Simón Bolívar, 1812]] Rugadh Bolívar i g[[Caracas]], [[Veiniséala]] ar an [[24 Iúil]] [[1783]]. Phós sé in 1802 ach fuair a bhean bás laistigh de bhliain agus níor phós sé arís. Bhain sé le [[teaghlach]] uasal a tháinig ar dtús as [[Tír na mBascach]], agus rinne siad a saibhreas as [[Mianach (mianadóireacht)|mian]]<nowiki/>aigh óir agus [[Copar|copair]] i Veiniséala ó 1632 i leith. Níos déanaí, bhí Bolívar ábalta an saibhreas sin a úsáid chun na [[Cogadh|cogaí]] [[réabhlóid]]<nowiki/>eacha i [[Meiriceá Theas]] a mhaoiniú. Fuair Bolívar a chuid [[Oideachas|oideachais]] sa bhaile tar éis dá thuismitheoirí bás a fháil, agus bhí an-tionchar ag duine dá [[Múinteoir|mhúinteoir]]í, Simon Rodriguez, ar an fhear óg. [[Íomhá:Bust of Simon Bolivar in Toronto-Canada-20210613.jpg|210px|mion|clé|Simón Bolívar, [[Torontó]] - [[Ceanada]]]]Chuaigh Bolívar chun [[an Spáinn|na Spáinne]] i 1799 chun bailchríoch a chur ar a chuid oideachais. Ba ann a casadh a bhean, Maria Tereza, air. Chaith sé tamall ag obair do [[Napoléon Bonaparte]]. == El Libertador == D'fhill Bolívar ar Veiniséala i 1807. Bhí sé páirteach sa troid in aghaidh [[Napoléon]] nuair a rinneadh rí na Spáinne de Joseph Bonaparte. D'fhógair an 'junta' i gCaracas a [[Neamhspleách (polaitíocht)|neamhspleách]]<nowiki/>as i 1810. Cuireadh Bolívar go [[Sasana]] ar mhisean taidhleoireachta. I 1813 bhí Bolívar i gceannas ar ionradh míleata ar Veiniséala. Ghabh sé Mérida ar an [[23 Bealtaine]] [[1813]], agus fógraíodh gurb é an Fuascailteoir (El Libertador) é. Lean [[cogadh]] a mhair sé bliana go dtí gur éirigh le Bolívar tír fheidearálach neamhspleách a chruthú darbh ainm Gran Colombia. Lean an troid in aghaidh na Spáinne ar feadh na mblianta eile. Saoradh [[Peiriú]] in 1824. Ar an [[6 Lúnasa]] [[1825]] cuireadh [[Poblacht na Bolaive]] ar bun in ómós do Bolívar, agus scríobh sé bunreacht don [[tír]] nua. Theastaigh ó Bolívar tír mhór fheidearálach a bhunú a bheadh cosúil le [[Stáit Aontaithe Mheiriceá]] ach bhí an oiread sin easaontais ann gur fhógair sé é féin ina [[Deachtóireacht|dheachtóir]] ar Gran Colombia i 1828. Lean an t-achrann ar aghaidh áfach. D'éirigh sé as oifig ar an [[27 Aibreán]] [[1830]]. Fuair Bolívar [[bás]] den [[eitinn]] ar an [[17 Nollaig]] [[1830]]. == Tagairtí == {{Reflist}} {{DEFAULTSORT:Bolívar, Simon}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1783]] [[Catagóir:Básanna i 1830]] [[Catagóir:Caitlicigh]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Ginearáil]] [[Catagóir:Náisiúnaithe]] [[Catagóir:Polaiteoirí Bolavacha]] [[Catagóir:Polaiteoirí Colómacha]] [[Catagóir:Réabhlóidithe]] [[Catagóir:Scríbhneoirí Colómacha]] [[Catagóir:Scríbhneoirí Peiriúcha]] [[Catagóir:Scríbhneoirí Spáinneacha]] [[Catagóir:Uachtaráin]] [[Catagóir:Polaiteoirí Veiniséalacha]] [[Catagóir:Stair na Bolaive]] j8s6jzwjmgid0wyfy2ika37xwiifpjm 0 8101 1318790 1315977 2026-06-27T09:27:50Z https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II 1318790 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II [[Íomhá:Planting at Our Community Place Harrisonburg VA April 2008.jpg|mion|Daoine ag déanamh garraíodóireachta]] Is ceird í an '''gharraíodóireacht''' ina gcothaítear [[Planda|plandaí]] le haghaidh tírdhreach deas a chruthú. {{stumpa}} <!---Idirvicí---> [[Catagóir:Caitheamh aimsire]] [[Catagóir:Luibheolaíocht]] [[Catagóir:Fóillíocht]] 4xkzih9ejb1g27su5cf5wnsk0ffn943 1318841 1318790 2026-06-27T09:34:21Z XXBlackburnXx 36804 Reverted edit by a hidden user to last revision by [[User:Quinlan83|Quinlan83]] 1273609 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:Planting at Our Community Place Harrisonburg VA April 2008.jpg|mion|Daoine ag déanamh garraíodóireachta]] Is ceird í an '''gharraíodóireacht''' ina gcothaítear [[Planda|plandaí]] le haghaidh tírdhreach deas a chruthú. {{stumpa}} <!---Idirvicí---> [[Catagóir:Caitheamh aimsire]] [[Catagóir:Luibheolaíocht]] [[Catagóir:Fóillíocht]] 3pg2barn5lfc05a8mqytg2pkjqmz2t1 0 8736 1318787 1315971 2026-06-27T09:27:12Z https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II 1318787 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II [[Íomhá:Front views of the Venus de Milo.jpg|thumb|[[Venus de Milo|Véineas de Milo]] ar taispeántas i [[Músaem]] an [[Louvre]], [[Páras]] na [[an Fhrainc|Fraince]].]] ''Oilteacht'' an bhunbhrí a bhí le h'''Ealaín''' sa Ghaeilge. "Cumas oilte gníomh a bhfuil scil ag baint leis agus a mbeidh toradh an ghnímh sin le haithint atá i gceist [...] Tá ciall na cleasaíochta i gceist leis an ealaín fosta agus tá an chiall sin ar cheann de na bríonna is coitianta a fhaightear sa chaint go fóill."<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Lillis Ó Laoire|date=2016|url=http://leannteangaanreiviu.com/node/361|title=Dóchas an Dúchais: Neartú na nEalaíon Dúchais agus nGréasán Cultúrtha sa Ghaeilge|journal=[[Léann Teanga: An Reiviú|An Reiviú]]|volume=|issue=|accessdate=|archive-date=2020-01-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20200124194427/http://leannteangaanreiviu.com/node/361|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200124194427/http://leannteangaanreiviu.com/node/361 |date=2020-01-24 }}</ref>. Is é fíor-bhrí na hEalaíne ná tuiscint go bhfuil rud éigin níos mó ná an méid a léirítear go fisiciúil. Fágtar faoin lucht éisteachta/féachana atá sé cinneadh a dhéanamh/cur síos a dhéanamh ar cad é sin. Is foirm scríbhneoireachta í an ealaín. Teachtaireacht is ea scríobhaí a insíonn an t-údar duit an bhrí. Mar sin féin, sa scríbhneoireacht ealaíne insíonn an lucht féachana an teachtaireacht agus mar sin is féidir léirmhínithe gan teorainn a bheith ann. Dála a comhbhríonna i dteangacha eile, tá an chéad bhunbhrí thuasluaite ag leathnú an t-am ar fad agus sa lá atá inniu ann is ionann 'ealaín' go minic agus táirge ar bith de chuid na [[Samhlaíocht|samhlaíochta]] a dhírítear ar an tsamhlaíocht féin. Ó [[An Renaissance|Athbheochan an Léinn]] anall ba ghnách san [[An Eoraip|Eoraip]] na [[Míndána]] (i.e. ealaíona na [[Péintéireacht|péintéireachta]], na líníochta, na [[Dealbhóireacht|dealbhóireachta]] agus na [[Ailtireacht|hailtireachta]]) a dhealú amach ó na hEalaíona Feidhmeacha, ealaíona a cuireadh i bhfeidhm ar earraí chun iad a mhaisiú; ach bhí seo bunoscionn le dearcadh cultúr agus sibhialtachtaí eile agus le dearcadh na hEorpa féin roimhe sin. De réir an Choincheapúlachais, [[fealsúnacht]] ealaíne a tháinig chun cinn tar éis an [[An Dara Cogadh Domhanda|Dara Chogadh Domhanda]], is féidir le duine ar bith a bheith ina [[ealaíontóir]] agus is féidir le rud ar bith a bheith ina théama i saothar ealaíne. Meán chun pearsantacht, braistintí nó spiorad an ealaíontóra a léiriú atá san Ealaín de réir na teoirice seo. Is é an t-[[ealaíontóir]] ábhar a chuid ealaíne féin, murab ionann agus an scéal i dtraidisiúin nó i bhfealsúnachtaí ealaíne san am a chuaigh thart. Sainmhíniú de chuid an Iarthar é seo, ar ndóigh, agus gan baint aige le formhór na dtraidisiún eile. Bhí aidhmeanna dá gcuid féin acu siúd. Neamh agus an Domhan a nascadh le chéile ba chuspóir do [[Péintéireacht|Phéintéireacht]] na Síne, mar shampla, agus níor mhór duit dianstaidéar agus dianmhachnamh a dhéanamh roimh duit tabhairt faoin obair. [[Íomhá:Anne Vallayer-Coster - Attributes of Painting, Sculpture, and Architecture - WGA24263.jpg|clé|mion|Anne Vallayer-Coster - ''Attributes of Painting, Sculpture, and Architecture''  (1769, Louvre)]] Déantar cineálacha difriúla de léiriú ealaíonta a rangú mar a leanas: [[Nádúrachas]], agus iarracht á déanamh ar an ábhar a léiriú mar a fheiceann an tsúil é. [[Teibíochas]], agus an t-ábhar á léiriú trí stíliú agus trí fhíoracha neamhnádúrtha. [[Neamh-oibiachtúlachas]], agus mothúcháin á spreagadh sa lucht féachana le dathanna agus le fíoracha, díreach mar a dhéanann an ceol. == Teicníochtaí Coitianta Chun Saothair Ealaíne A Dhéanamh == * [[Aicrilic]] * [[Céireagrafadh]] * [[Greanadóireacht]] * [[Guais]] * [[Oladhath]] * [[Síodaghrafadh]] * [[Teampara]] * [[Uiscedhath]] == Cineálacha Ealaíne == * [[Péintéireacht]] * [[Litríocht]] * [[Dealbhóireacht]] * [[Ceol]] * [[Damhsa]] * [[Grianghrafadóireacht]] * [[Scannánaíocht]] == Naisc sheachtracha == {{Commons|Art}} * [http://www.abhus.com Acmhainn Náisiúnta Ealaíne] == Tagairtí == {{Reflist}} [[Catagóir:Cultúr]] [[Catagóir:Ealaín|*]] d13larxgi1cqwekxrht6uk4s4swalhp 1318862 1318787 2026-06-27T09:34:21Z XXBlackburnXx 36804 Reverted edit by a hidden user to last revision by [[User:Quinlan83|Quinlan83]] 1283132 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:Front views of the Venus de Milo.jpg|thumb|[[Venus de Milo|Véineas de Milo]] ar taispeántas i [[Músaem]] an [[Louvre]], [[Páras]] na [[an Fhrainc|Fraince]].]] ''Oilteacht'' an bhunbhrí a bhí le h'''Ealaín''' sa Ghaeilge. "Cumas oilte gníomh a bhfuil scil ag baint leis agus a mbeidh toradh an ghnímh sin le haithint atá i gceist [...] Tá ciall na cleasaíochta i gceist leis an ealaín fosta agus tá an chiall sin ar cheann de na bríonna is coitianta a fhaightear sa chaint go fóill."<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Lillis Ó Laoire|date=2016|url=http://leannteangaanreiviu.com/node/361|title=Dóchas an Dúchais: Neartú na nEalaíon Dúchais agus nGréasán Cultúrtha sa Ghaeilge|journal=[[Léann Teanga: An Reiviú|An Reiviú]]|volume=|issue=|accessdate=|archive-date=2020-01-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20200124194427/http://leannteangaanreiviu.com/node/361|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200124194427/http://leannteangaanreiviu.com/node/361 |date=2020-01-24 }}</ref>. Is é fíor-bhrí na hEalaíne ná tuiscint go bhfuil rud éigin níos mó ná an méid a léirítear go fisiciúil. Fágtar faoin lucht éisteachta/féachana atá sé cinneadh a dhéanamh/cur síos a dhéanamh ar cad é sin. Is foirm scríbhneoireachta í an ealaín. Teachtaireacht is ea scríobhaí a insíonn an t-údar duit an bhrí. Mar sin féin, sa scríbhneoireacht ealaíne insíonn an lucht féachana an teachtaireacht agus mar sin is féidir léirmhínithe gan teorainn a bheith ann. Dála a comhbhríonna i dteangacha eile, tá an chéad bhunbhrí thuasluaite ag leathnú an t-am ar fad agus sa lá atá inniu ann is ionann 'ealaín' go minic agus táirge ar bith de chuid na [[Samhlaíocht|samhlaíochta]] a dhírítear ar an tsamhlaíocht féin. Ó [[An Renaissance|Athbheochan an Léinn]] anall ba ghnách san [[An Eoraip|Eoraip]] na [[Míndána]] (i.e. ealaíona na [[Péintéireacht|péintéireachta]], na líníochta, na [[Dealbhóireacht|dealbhóireachta]] agus na [[Ailtireacht|hailtireachta]]) a dhealú amach ó na hEalaíona Feidhmeacha, ealaíona a cuireadh i bhfeidhm ar earraí chun iad a mhaisiú; ach bhí seo bunoscionn le dearcadh cultúr agus sibhialtachtaí eile agus le dearcadh na hEorpa féin roimhe sin. De réir an Choincheapúlachais, [[fealsúnacht]] ealaíne a tháinig chun cinn tar éis an [[An Dara Cogadh Domhanda|Dara Chogadh Domhanda]], is féidir le duine ar bith a bheith ina [[ealaíontóir]] agus is féidir le rud ar bith a bheith ina théama i saothar ealaíne. Meán chun pearsantacht, braistintí nó spiorad an ealaíontóra a léiriú atá san Ealaín de réir na teoirice seo. Is é an t-[[ealaíontóir]] ábhar a chuid ealaíne féin, murab ionann agus an scéal i dtraidisiúin nó i bhfealsúnachtaí ealaíne san am a chuaigh thart. Sainmhíniú de chuid an Iarthar é seo, ar ndóigh, agus gan baint aige le formhór na dtraidisiún eile. Bhí aidhmeanna dá gcuid féin acu siúd. Neamh agus an Domhan a nascadh le chéile ba chuspóir do [[Péintéireacht|Phéintéireacht]] na Síne, mar shampla, agus níor mhór duit dianstaidéar agus dianmhachnamh a dhéanamh roimh duit tabhairt faoin obair. [[Íomhá:Anne Vallayer-Coster - Attributes of Painting, Sculpture, and Architecture - WGA24263.jpg|clé|mion|Anne Vallayer-Coster - ''Attributes of Painting, Sculpture, and Architecture''  (1769, Louvre)]] Déantar cineálacha difriúla de léiriú ealaíonta a rangú mar a leanas: [[Nádúrachas]], agus iarracht á déanamh ar an ábhar a léiriú mar a fheiceann an tsúil é. [[Teibíochas]], agus an t-ábhar á léiriú trí stíliú agus trí fhíoracha neamhnádúrtha. [[Neamh-oibiachtúlachas]], agus mothúcháin á spreagadh sa lucht féachana le dathanna agus le fíoracha, díreach mar a dhéanann an ceol. == Teicníochtaí Coitianta Chun Saothair Ealaíne A Dhéanamh == * [[Aicrilic]] * [[Céireagrafadh]] * [[Greanadóireacht]] * [[Guais]] * [[Oladhath]] * [[Síodaghrafadh]] * [[Teampara]] * [[Uiscedhath]] == Cineálacha Ealaíne == * [[Péintéireacht]] * [[Litríocht]] * [[Dealbhóireacht]] * [[Ceol]] * [[Damhsa]] * [[Grianghrafadóireacht]] * [[Scannánaíocht]] == Naisc sheachtracha == {{Commons|Art}} * [http://www.abhus.com Acmhainn Náisiúnta Ealaíne] == Tagairtí == {{Reflist}} [[Catagóir:Cultúr]] [[Catagóir:Ealaín|*]] gnwfkmkn6pfan3o3h48eznt31rx4fvz 0 9414 1318798 1315993 2026-06-27T09:29:27Z https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II 1318798 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II [[Íomhá:Mona Lisa, by Leonardo da Vinci, from C2RMF retouched.jpg|thumb|An [[Mona Lisa]] le [[Leonardo da Vinci]]]]Is é an sainmhíniú atá ar '''phéintéireacht''' ná lí a chur trí mheán le hoibreán nasctha ar chanbhás, ar pháipéar nó ar bhalla. Ach, den chuid is mó is tagairt é péintéireacht don eolaíocht agus [[Ealaín|ealaíon]] a chuireann mothúcháin agus smaointe in iúl trí léiriúchán déthoiseach. Déanann ealaíontóir ar a dtugtar péintéir é seo. Úsáidtear teicnící difriúla chun an obair a chur i bhfeidhm. Eagraíonn staraithe na healaíne tréimhsí éagsúla le linn fhorbairt na [[Ealaín|healaíne]] agus tá teicníc áirithe ag gach ceann acu. == Stair na healaíne == * [[An Réamhstair|Réamhstair]] * [[An Éigipt]], [[an Ghréig]] is [[an Róimh]] * [[An Mheánaois]] * [[Renaissance]] * Barócachas agus Rocócó * Nua-aimseartha == Stíleanna == == Naisc sheachtracha == * [http://www.abhus.com Acmhainn Náisiúnta Ealaíne] {{síol}} <!--- Foinse: Vicipéid Bhéarla agus an leabhar ''Ríocht na Súl'' ón Gúm---> <!---Idirvicí---> [[Catagóir:Míndána]] [[Catagóir:Péintéireacht|!]] 0rw7cudlkqsx4wuzwxiq2btpmas08nh 1318836 1318798 2026-06-27T09:34:20Z XXBlackburnXx 36804 Reverted edit by a hidden user to last revision by [[User:Quinlan83|Quinlan83]] 756619 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:Mona Lisa, by Leonardo da Vinci, from C2RMF retouched.jpg|thumb|An [[Mona Lisa]] le [[Leonardo da Vinci]]]]Is é an sainmhíniú atá ar '''phéintéireacht''' ná lí a chur trí mheán le hoibreán nasctha ar chanbhás, ar pháipéar nó ar bhalla. Ach, den chuid is mó is tagairt é péintéireacht don eolaíocht agus [[Ealaín|ealaíon]] a chuireann mothúcháin agus smaointe in iúl trí léiriúchán déthoiseach. Déanann ealaíontóir ar a dtugtar péintéir é seo. Úsáidtear teicnící difriúla chun an obair a chur i bhfeidhm. Eagraíonn staraithe na healaíne tréimhsí éagsúla le linn fhorbairt na [[Ealaín|healaíne]] agus tá teicníc áirithe ag gach ceann acu. == Stair na healaíne == * [[An Réamhstair|Réamhstair]] * [[An Éigipt]], [[an Ghréig]] is [[an Róimh]] * [[An Mheánaois]] * [[Renaissance]] * Barócachas agus Rocócó * Nua-aimseartha == Stíleanna == == Naisc sheachtracha == * [http://www.abhus.com Acmhainn Náisiúnta Ealaíne] {{síol}} <!--- Foinse: Vicipéid Bhéarla agus an leabhar ''Ríocht na Súl'' ón Gúm---> <!---Idirvicí---> [[Catagóir:Míndána]] [[Catagóir:Péintéireacht|!]] s8swjyoi4i3zpvbcr19tq2tghls0ju7 0 9729 1318641 1317150 2026-06-27T01:12:04Z Miksolwf 75344 https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI 1318641 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI [[File:StationaryStatesAnimation.gif|300px|thumb|right|Sampla den fhisic mhatamaiticiúil: réitigh [[cothromóid Schrödinger|chothromóid Schrödinger]] d'ascaltóirí armónacha candamacha (ar chlé) lena n-aimplitiúidí (ar dheis).]] Is éard atá i gceist leis an '''bhfisic mhatamaiticiúil''' ná teicnící na [[matamaitic]]e a úsáid chun fadhbanna san [[Fisic|fhisic]] a réiteach. Tá stair fhada ag baint le teicnící matamaitice a úsáid san [[Fisic|fhisic]], chomh fada siar le [[Isaac Newton]]. == Tagairtí == {{reflist}} {{stumpa}} [[Catagóir:Fisic mhatamaiticiúil]] lk1xhesvclw4ngudhc1ycqfpnbu2v57 1318642 1318641 2026-06-27T01:12:09Z Divinations 63974 Cealaíodh athruithe [[Special:Contributions/Miksolwf|Miksolwf]] ([[User talk:Miksolwf|Plé]]); ar ais chuig leagan le [[User:Conradder|Conradder]] 1229758 wikitext text/x-wiki [[File:StationaryStatesAnimation.gif|300px|thumb|right|Sampla den fhisic mhatamaiticiúil: réitigh [[cothromóid Schrödinger|chothromóid Schrödinger]] d'ascaltóirí armónacha candamacha (ar chlé) lena n-aimplitiúidí (ar dheis).]] Is éard atá i gceist leis an '''bhfisic mhatamaiticiúil''' ná teicnící na [[matamaitic]]e a úsáid chun fadhbanna san [[Fisic|fhisic]] a réiteach. Tá stair fhada ag baint le teicnící matamaitice a úsáid san [[Fisic|fhisic]], chomh fada siar le [[Isaac Newton]]. == Tagairtí == {{reflist}} {{stumpa}} [[Catagóir:Fisic mhatamaiticiúil]] asxuzkho1pm9q4no41n0kv0apn4qc5l 1318732 1318642 2026-06-27T09:15:55Z https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II 1318732 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II [[File:StationaryStatesAnimation.gif|300px|thumb|right|Sampla den fhisic mhatamaiticiúil: réitigh [[cothromóid Schrödinger|chothromóid Schrödinger]] d'ascaltóirí armónacha candamacha (ar chlé) lena n-aimplitiúidí (ar dheis).]] Is éard atá i gceist leis an '''bhfisic mhatamaiticiúil''' ná teicnící na [[matamaitic]]e a úsáid chun fadhbanna san [[Fisic|fhisic]] a réiteach. Tá stair fhada ag baint le teicnící matamaitice a úsáid san [[Fisic|fhisic]], chomh fada siar le [[Isaac Newton]]. == Tagairtí == {{reflist}} {{stumpa}} [[Catagóir:Fisic mhatamaiticiúil]] fucdhq0opahfi196o9uznxp1k81pkb1 1318894 1318732 2026-06-27T09:34:21Z XXBlackburnXx 36804 Reverted edit by a hidden user to last revision by [[User:Divinations|Divinations]] 1229758 wikitext text/x-wiki [[File:StationaryStatesAnimation.gif|300px|thumb|right|Sampla den fhisic mhatamaiticiúil: réitigh [[cothromóid Schrödinger|chothromóid Schrödinger]] d'ascaltóirí armónacha candamacha (ar chlé) lena n-aimplitiúidí (ar dheis).]] Is éard atá i gceist leis an '''bhfisic mhatamaiticiúil''' ná teicnící na [[matamaitic]]e a úsáid chun fadhbanna san [[Fisic|fhisic]] a réiteach. Tá stair fhada ag baint le teicnící matamaitice a úsáid san [[Fisic|fhisic]], chomh fada siar le [[Isaac Newton]]. == Tagairtí == {{reflist}} {{stumpa}} [[Catagóir:Fisic mhatamaiticiúil]] asxuzkho1pm9q4no41n0kv0apn4qc5l 0 9797 1318620 1317138 2026-06-27T01:06:59Z Miksolwf 75344 https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI 1318620 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI {{WD Bosca Sonraí Gairm|image=File:NualaNíDhomhnaill,Béal Feirste,080510.jpg|peu=[[Nuala Ní Dhomhnaill]]}} Duine a chumann dánta nó [[filíocht]] is ea '''file'''.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.teanglann.ie/ga/fb/file|teideal=An Foclóir Beag: file|language=ga|work=www.teanglann.ie|dátarochtana=2023-01-25}}</ref> == Féach freisin == * [[Filíocht]] == Tagairtí == {{reflist}} {{síol}} [[Catagóir:Filíocht]] [[Catagóir:Scríbhneoirí]] [[Catagóir:Scríbhneoirí de réir meáin]] [[Catagóir:Gairmeacha]] cq344sf6x9nwg9cbvposuewdosdswpj 1318622 1318620 2026-06-27T01:07:09Z Divinations 63974 Cealaíodh athruithe [[Special:Contributions/Miksolwf|Miksolwf]] ([[User talk:Miksolwf|Plé]]); ar ais chuig leagan le [[User:Conradder|Conradder]] 1316802 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Gairm|image=File:NualaNíDhomhnaill,Béal Feirste,080510.jpg|peu=[[Nuala Ní Dhomhnaill]]}} Duine a chumann dánta nó [[filíocht]] is ea '''file'''.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.teanglann.ie/ga/fb/file|teideal=An Foclóir Beag: file|language=ga|work=www.teanglann.ie|dátarochtana=2023-01-25}}</ref> == Féach freisin == * [[Filíocht]] == Tagairtí == {{reflist}} {{síol}} [[Catagóir:Filíocht]] [[Catagóir:Scríbhneoirí]] [[Catagóir:Scríbhneoirí de réir meáin]] [[Catagóir:Gairmeacha]] jdd2m5g4hwm89dsq3ytabe18f2nx5q5 1318722 1318622 2026-06-27T09:13:40Z https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II 1318722 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II {{WD Bosca Sonraí Gairm|image=File:NualaNíDhomhnaill,Béal Feirste,080510.jpg|peu=[[Nuala Ní Dhomhnaill]]}} Duine a chumann dánta nó [[filíocht]] is ea '''file'''.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.teanglann.ie/ga/fb/file|teideal=An Foclóir Beag: file|language=ga|work=www.teanglann.ie|dátarochtana=2023-01-25}}</ref> == Féach freisin == * [[Filíocht]] == Tagairtí == {{reflist}} {{síol}} [[Catagóir:Filíocht]] [[Catagóir:Scríbhneoirí]] [[Catagóir:Scríbhneoirí de réir meáin]] [[Catagóir:Gairmeacha]] eswn0vng2qorwa8cn8f133mkiepcsr3 1318900 1318722 2026-06-27T09:34:21Z XXBlackburnXx 36804 Reverted edit by a hidden user to last revision by [[User:Divinations|Divinations]] 1316802 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Gairm|image=File:NualaNíDhomhnaill,Béal Feirste,080510.jpg|peu=[[Nuala Ní Dhomhnaill]]}} Duine a chumann dánta nó [[filíocht]] is ea '''file'''.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.teanglann.ie/ga/fb/file|teideal=An Foclóir Beag: file|language=ga|work=www.teanglann.ie|dátarochtana=2023-01-25}}</ref> == Féach freisin == * [[Filíocht]] == Tagairtí == {{reflist}} {{síol}} [[Catagóir:Filíocht]] [[Catagóir:Scríbhneoirí]] [[Catagóir:Scríbhneoirí de réir meáin]] [[Catagóir:Gairmeacha]] jdd2m5g4hwm89dsq3ytabe18f2nx5q5 0 10602 1318643 1317149 2026-06-27T01:12:13Z Miksolwf 75344 https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI 1318643 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI [[Íomhá:NaturalScienceMontage.png|mion|Rogha iomhá ón réimse eolaíocht nádúrtha]] Is é atá i gceist le h'''eolaíocht nádúrtha''' ná staidéar ar na nithe neamhdhaonna nó fisiciúil den domhan is den chruinne go léir. == Catagóirí: == * [[Bitheolaíocht]] ** [[Bitheolaíocht dhaonna]] * [[Ceimic]] * [[Eolaíocht an domhain]] * [[Fisic]] * [[Géineolaíocht]] * [[Réalteolaíocht]] * [[Síceolaíocht]] == Tagairtí == {{reflist}} {{Síol-eolaíocht}} [[Catagóir:Brainsí eolaíochta|Nádúr]] [[Catagóir:Eolaíochtaí nádúrtha| ]] tigiegjy48k28db01zicbntmm55lm0y 1318644 1318643 2026-06-27T01:12:19Z Divinations 63974 Cealaíodh athruithe [[Special:Contributions/Miksolwf|Miksolwf]] ([[User talk:Miksolwf|Plé]]); ar ais chuig leagan le [[User:Conradder|Conradder]] 1309905 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:NaturalScienceMontage.png|mion|Rogha iomhá ón réimse eolaíocht nádúrtha]] Is é atá i gceist le h'''eolaíocht nádúrtha''' ná staidéar ar na nithe neamhdhaonna nó fisiciúil den domhan is den chruinne go léir. == Catagóirí: == * [[Bitheolaíocht]] ** [[Bitheolaíocht dhaonna]] * [[Ceimic]] * [[Eolaíocht an domhain]] * [[Fisic]] * [[Géineolaíocht]] * [[Réalteolaíocht]] * [[Síceolaíocht]] == Tagairtí == {{reflist}} {{Síol-eolaíocht}} [[Catagóir:Brainsí eolaíochta|Nádúr]] [[Catagóir:Eolaíochtaí nádúrtha| ]] av3e4pnowi6nqie287rn6a7slqqzmby 1318733 1318644 2026-06-27T09:16:04Z https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II 1318733 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II [[Íomhá:NaturalScienceMontage.png|mion|Rogha iomhá ón réimse eolaíocht nádúrtha]] Is é atá i gceist le h'''eolaíocht nádúrtha''' ná staidéar ar na nithe neamhdhaonna nó fisiciúil den domhan is den chruinne go léir. == Catagóirí: == * [[Bitheolaíocht]] ** [[Bitheolaíocht dhaonna]] * [[Ceimic]] * [[Eolaíocht an domhain]] * [[Fisic]] * [[Géineolaíocht]] * [[Réalteolaíocht]] * [[Síceolaíocht]] == Tagairtí == {{reflist}} {{Síol-eolaíocht}} [[Catagóir:Brainsí eolaíochta|Nádúr]] [[Catagóir:Eolaíochtaí nádúrtha| ]] irsygkotr8hth991tc2ceoasinh147p 1318911 1318733 2026-06-27T09:34:21Z XXBlackburnXx 36804 Reverted edit by a hidden user to last revision by [[User:Divinations|Divinations]] 1309905 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:NaturalScienceMontage.png|mion|Rogha iomhá ón réimse eolaíocht nádúrtha]] Is é atá i gceist le h'''eolaíocht nádúrtha''' ná staidéar ar na nithe neamhdhaonna nó fisiciúil den domhan is den chruinne go léir. == Catagóirí: == * [[Bitheolaíocht]] ** [[Bitheolaíocht dhaonna]] * [[Ceimic]] * [[Eolaíocht an domhain]] * [[Fisic]] * [[Géineolaíocht]] * [[Réalteolaíocht]] * [[Síceolaíocht]] == Tagairtí == {{reflist}} {{Síol-eolaíocht}} [[Catagóir:Brainsí eolaíochta|Nádúr]] [[Catagóir:Eolaíochtaí nádúrtha| ]] av3e4pnowi6nqie287rn6a7slqqzmby 0 10752 1318631 1317134 2026-06-27T01:09:56Z Miksolwf 75344 https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI 1318631 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI {{WD Bosca Sonraí Duine}} [[Drámadóir]], [[béaloideas]]óir agus bainisteoir [[Amharclann|amharclainn]]<nowiki/>e [[Angla-Éireannach]] ba ea '''Isabella Augusta, Lady Gregory''', nó ''an Bhantiarna Gregory'' uaireanta ([[15 Márta]], [[1852]] - [[22 Bealtaine]], [[1932]]), née '''Isabella Augusta Persse'''.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.dib.ie/biography/gregory-isabella-augusta-a3622|teideal=Gregory, (Isabella) Augusta {{!}} Dictionary of Irish Biography|language=en|work=www.dib.ie|dátarochtana=2023-03-29}}</ref> In éineacht le [[W. B. Yeats]] agus daoine eile, bhí sí ar dhuine acu siúd a bhunaigh ''Amharclann Liteartha na hÉireann'' sa bhliain [[1899]], agus [[Amharclann na Mainistreach]] sa bhliain [[1904]]. Scríobh Lady Gregory a lán drámaí do na h[[amharclann]]<nowiki/>a nua, agus í ag tarraingt ar thobar [[Miotaseolaíocht|mhiotaseolaíocht]] na h[[Éireann]] le haghaidh inspioráide. Bhí baint nach beag ag an ábhar seo le féiniúlacht mhuintir na hÉireann a mhúnlú sa 20ú haois.<ref name=":0">{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/na-fianna-agus-naomh-padraig-tugaimis-a-ceart-do-lady-gregory/|teideal=Na Fianna agus Naomh Pádraig – tugaimis a ceart do Lady Gregory|údar=Kevin Hickey|dáta=17 Márta 2017|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2023-03-29}}</ref>[[Íomhá:Augusta, Lady Gregory, 1910s.jpg|clé|mion|1910idí]] == Saol == === Tús a Shaoil === Saolaíodh Gregory i m[[Baile an Róistigh]] (Creig an Róistigh), [[Contae na Gaillimhe]]. Ba í an iníon is óige don teaghlach uasalaicme [[Angla-Éireannach]] Persse. Bhí a máthair, Frances Barry, gaolta leis an Viscount Guillamore agus is eastáit 6,000 acra a bhí ina teach teaghlaigh, Baile an Róistigh agus é suite idir [[Gort Inse Guaire|an Gort]] agus [[Baile Locha Riach]]. (Loscadh an teach go talamh níos déanaí i rith [[Cogadh Cathartha na hÉireann]]). Tógadh Augusta i dteaghlach Protastúntach den uas-mheánaicme. Fuair Gregory a cuid [[oideachas]] sa bhaile. ach is beag aird a tugadh uirthi le hais a deartháireacha agus chaitheadh sí uaireanta fada ag léamh léi féin. Nuair nach mbíodh sí ag léamh, d’éisteadh sí go géar leis na scéalta béaloidis agus miotaseolaíochta a d’insíodh a feighlí Caitliceach, Mary Sheridan, di. Bhí tionchar mór ag an buime teaghlaigh seo, [[Eaglais Chaitliceach Rómhánach|Caitliceach]] agus [[Gaeilgeoir]] dúchasach, ar Gregory. Chuir Mary í ar an eolas faoi stair agus finscéalta an ceantar áitiúil. Bhí Mary amach sna blianta agus cuimhne aici ar bheith ag bualadh le [[Raiftearaí]] an file nuair a bhí sí óg. Ba mhinic a théadh sí go dtí an [[Gort Inse Guaire|Gort]] chun paimfléid Fiannaíochta a cheannach ann agus dánta is amhráin de chuid lucht [[Éire Óg|Éire Óige]] a léamh. Ba mhór idir an t-ábhar sin agus saothar na bhfilí móra Sasanacha, saothar a léadh sí le fonn chomh maith céanna.<ref name=":0" /> [[Íomhá:William Henry Gregory Vanity Fair 30 December 1871.jpg|clé|mion|[[William Henry Gregory]] (le James Tissot, Vanity Fair, 30 Nollaig 1871.)]] === Pósadh === [[Pósadh|Phós]] sí an [[Ridire]] William Henry Gregory (1816-1892), le eastát i bPáirc na Cúile, gar don [[Gort Inse Guaire|Ghort]]. Baintreach fir trí scór a bhí ina pholaiteoir i Sasana ab ea é. Bhí [[oideachas]] an-mhaith aige agus bhí suim aige sna healaíona agus liteartha. Bhí leabharlann agus bailiúchán ealaíne ollmhór aige ina theach i bPáirc na Cúile, agus bhí an Bhantiarna Gregory ar bís iad seo a fheiceáil. Phós siad ar an [[4 Márta]] [[1880]] i [[Séipéal]] [[Naomh Matha Soiscéalaí|Naomh Matha]] i m[[Baile Átha Cliath]], agus in aois 27 bliain di agus 63 dó (bhí Sir William 35 bliain níos sine ná Augusta). Bhí Sir Williiam díreach tar éis éirigh as a phost mar Ghobharnóir ar an tSiolóin ([[Srí Lanca]] anois) agus bhí sé tar éis cúpla téarma a dhéanamh mar [[Teachta Parlaiminte|Theachta Parlaiminte]] i gcomhair Contae na Gaillimhe. Nuair a tháinig sí go Páirc na Cúile ar dtús, bhí ceist na talún go mór i mbéal an phobail agus thuig sí sula i bhfad go raibh sí ar thaobh na dtionóntaí bochta, rud a d’fhágfadh go gcaithfeadh sí snámh in aghaidh easa ó thaobh a haicme féin agus tuairimí na haicme sin.<ref name=":0" /> [[Íomhá:Portrait of Augusta Gregory P11314.jpg|mion|1903]] === Londain === Bhí [[teach]] ag Sir William i [[Londain]] chomh maith, agus chaith an bheirt acu go leor ama thall ansin. D'eagraigh siad salón liteartha chuile seachtain sa teach agus d'fhreastail go leor pearsa lárnach sna h[[Ealaín|ealaíona]] agus liteartha ar na salóin, ar nós [[Robert Browning|Robert Browning]], [[Alfred, Lord Tennyson|Lord Tennyson]], John Everertt Millais agus [[Henry James]]. Saolaíodh an t-aon pháiste a bhí ag Lady Gregory agus Sir William, Robert Gregory, sa bhliain 1881. Nuair a cailleadh a fear sa bhliain 1892, cheannaigh sí teach i Sasana le go bhféadfadh sí a bheith in éineacht lena mac, Robert, a bhí ar scoil ann. Thart faoin am seo a thosaigh sí ag cur suime san ealaín, sa pholaitíocht agus san fhilíocht. Dá shaibhre a saol dá mbarr, ní foláir nó chuimhnigh sí ar a feighlí Mary Sheridan agus ar a cuidse scéalta, óir bheartaigh sí dul abhaile chun béaloideas agus miotaseolaíocht a bhailiú ó mhuintir na tuaithe.<ref name=":0" /> === Luathscríbhneoireachta === Thaistil an teaghlach Gregory timpeall an [[An Domhan|domhain]]. Chuaigh siad ar cuairt go dtí an tSíolóin ([[Srí Lanca]]), [[an India]], [[an Spáinn]], [[an Iodáil]] agus [[an Éigipt]]. Agus iad san Éigipt, bhí caidreamh rúnda ag an Bhantiarna leis an bhfile Sasanach Wilfred Scawen Blunt agus scríobh sí sraith de dhánta grá, ''A Women's Sonnets,'' mar thoradh ar seo. === Athbheochan === Casadh [[W. B. Yeats|W.B. Yeats]] uirthi i Londain agus nuair a thuig sí an tsuim a bhí aige sa bhéaloideas, thug sí cuireadh dó teacht in éineacht léi agus í ag dul ó theach go teach ag bailiú agus ag trascríobh scéalta. I mí Iúil na bliana 1896, shocraigh siad a n-aghaidh a thabhairt ar Ghaeltacht Thuaisceart na Mumhan agus Dheisceart Chúige Chonnacht. Toisc nach raibh mórán Gaeilge ag Yeats ná mórán tuisceana aige ar an gcosmhuintir, shuíodh sé síos go ciúin in aice le Gregory agus í ag labhairt le muintir na háite. Ansin, sa tráthnóna, chuireadh Gregory Béarla ar an méid a bhailigh sí níos túisce sa ló. Ba as an ábhar seo a fuair Yeats spreagadh do go leor dá shaothar féin.<ref name=":0" /> Chaith Lady Gregory a lán ama ina teach cónaithe I bPáirc na Cúile, Co. na Gaillimhe le linn an ama seo, agus ba thearmann do scríbhneoirí é - chaith William Butler Yeats gach samhradh ann ar feadh fiche bliain.<ref>{{Lua idirlín|url=https://podcasts.apple.com/ca/podcast/cothrom-an-lae-15-m%C3%A1rta-gaillimh/id1525428808?i=1000604309251|teideal=‎Nuacht Mhall: Cothrom an Lae - (Gaillimh)|údar=Conradh na Gaeilge Londain|dáta=15 Márta 2023|language=en-CA|work=Apple Podcasts|dátarochtana=2023-03-29}}</ref> Ar deireadh, d’fhéach sí le Béarla a chur ar a cuid bailiúchán a bhí ar aon dul le Béarla mhuintir na tuaithe ag an am, rud a d’fhágfadh go mbeadh teacht agus tuiscint ag an gcuid is mó de mhuintir na hÉireann ar litríocht ársa na Gaeilge i dtús an fichiú haois. Bhí toradh ar a cuid tóraíochta; idir 1902 agus 1904, foilsíodh ''Cuchulain of Muirthemne'', ''Poets and Dreamers'' agus ''Gods and Fighting Men''. Tháinig an ''Book of Saints and Wonders'' ar an bhfód ansin i 1906, mar a bhfuil cuntas ar thraidisiún na Críostaíochta in Éirinn ‘according to the old writings and the memory of the people of Ireland’. Sa bhailiúchán seo, insítear scéalta miotaseolaíochta ar Naomh Pádraig agus ar naoimh eile na hÉireann, a fhíonn gnéithe de thraidisiún na Págántachta agus na Críostaíochta le chéile. Ba é ''magnum opus'' Lady Gregory ná ''Visions and Beliefs in the West of Ireland'', a foilsíodh i 1920.<ref name=":0" /> === Náisiúnachas === Cé go raibh sí mar chuid den uasaicme Angla-Éireannach, d'aithin sí tábhacht na teanga agus an chultúir agus sa deireadh, thug sí tacaíocht don chúis náisiúnach i gcoinne chreidimh a haicme. === Pearsanta === Maraíodh mac na Bantiarna Gregory i rith [[an Chéad Chogadh Domhanda]] agus é ag déanamh seirbhís mar phíolóta, eachtra a chuaigh i bhfeidhm ar W.B Yeats agus scríobh sé trí dhánta mar gheall ar * "An Irish Airman Forsees His Death", * "In Memory of Major Robert Gregory" agus * "Shepherd and Goatherd." [[Íomhá:Augusta, Lady Gregory - Project Gutenberg eText 19028.jpg|mion]] == Saothair == [[Íomhá:AbbeyPosterOpeningNight.jpg|mion]] === Drámaí === * Twenty Five (1903) * [[Spreading the News]] (1904) * Kincora: A Play in Three Acts (1905) * The White Cockade: A Comedy in Three Acts (1905) * Hyacinth Halvey (1906) * The Doctor in Spite of Himself (1906) * The Canavans (1906) * The Rising of the Moon (1907) * Dervorgilla (1907) * The Workhouse Ward (1908) * The Rogueries of Scapin (1908) * The Miser (1909) * Seven Short Plays (1909) * The Image: A Play in Three Acts (1910) * The Deliverer (1911) * Damer’s Gold (1912) * Irish Folk History Plays (First Series 1912, Second Series 1912) * McDonough’s Wife (1913) * The Image and Other Plays (1922) * The Dragon: A Play in Three Acts (1920) * The Would-Be Gentleman (1923) * An Old Woman Remembers (1923) * The Story Brought by Brigit: A Passion Play in Three Acts (1924) * Sancha’s Master (1927) * Dave (1927) [[Íomhá:Lady gregory1.jpg|mion|225x225px]] === Saothair eile agus Aistriúcháin === * Arabi and His Household (1882) * Over the River (1887) * A Phantom’s Pilgrimage, or Home Ruin (1893) * ed., Sir William Gregory, KCMG: An Autobiography (1894) * ed., Mr Gregory’s Letter-Box 1813-30 (1898) * ed., Ideals in Ireland: A Collection of Essays written by AE and Others (1901) * Cuchulain of Muirthemne: The Story of the Men of the Red Branch of Ulster (1902) * Ulster (1902) * Poets and Dreamers: Studies and Translations from the Irish (1903) * Gods and Fighting Men (1904) * A Book of Saints and Wonders, put down here by Lady Gregory, according to the Old Writings and the Memory of the People of Ireland (1906) * The Kiltartan History Book (1909) * A Book of Saints and Wonders (1906) * Our Irish Theatre: A Chapter of Autobiography (1913) * Kiltartan Poetry Book, Translations from the Irish (1919) * Visions and Beliefs in the West of Ireland (1920) * Hugh Lane’s Life and Achievement, with some account of the Dublin Galleries (1921) * Case for the Return of Sir Hugh Lane’s Pictures to Dublin (1926) * Seventy Years (1974). Tá teacht anois ar ''Cuchulain of Muirthemne'' agus ''Gods and Fighting Men'' in aon leabhar amháin. ''Lady Gregory’s Complete Irish Mythology.'' === An Raidió === Ar an [[Raidió Teilifís Éireann|raidió]], bhí [[Cyril Cusack]] agus Aisteoirí Chéitinn páirteach in ''Dúirtse Dáirtse'' leis an m[[Lady Gregory|Bantiarna Gregory]] (Cyril Cusack a léirigh an [[Drámaíocht na Gaeilge|dráma]] raidió seo sa bhliain 1933).<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.ainm.ie/Bio.aspx?ID=78|teideal=Ó hALMHAIN, Diarmuid (1908–1980)|language=ga-IE|work=ainm.ie|dátarochtana=2023-03-29}}</ref> == Naisc sheachtracha == * Beathaisnéis ar [[ainm.ie]]: [https://www.ainm.ie/Bio.aspx?ID=1834 Augusta Gregory] * [http://digital.library.upenn.edu/women/gregory/theatre/theatre.html Lady Gregory ar "Our Irish Theatre"] * [http://www.sacred-texts.com/neu/celt/vbwi/ "Visions and Beliefs in the West of Ireland", le Lady Gregory] == Tagairtí == {{Reflist}} {{DEFAULTSORT:Gregory, Lady}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1852]] [[Catagóir:Básanna i 1932]] [[Catagóir:Aistritheoirí Éireannacha]] [[Catagóir:Baill Eaglais na hÉireann]] [[Catagóir:Básanna de bharr ailse]] [[Catagóir:Béaloideasóirí Éireannacha]] [[Catagóir:Daoine as Contae na Gaillimhe]] [[Catagóir:Daonchairde Éireannacha]] [[Catagóir:Drámadóirí Éireannacha]] [[Catagóir:Ealaíontóirí Angla-Éireannacha]] [[Catagóir:Filí na hÉireann]] [[Catagóir:Mná Éireannacha]] [[Catagóir:Náisiúnaithe Éireannacha]] mjaj1rk34m381b3kjtjxlmqharrsdpx 1318632 1318631 2026-06-27T01:10:20Z Divinations 63974 Cealaíodh athruithe [[Special:Contributions/Miksolwf|Miksolwf]] ([[User talk:Miksolwf|Plé]]); ar ais chuig leagan le [[User:Conradder|Conradder]] 1312498 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} [[Drámadóir]], [[béaloideas]]óir agus bainisteoir [[Amharclann|amharclainn]]<nowiki/>e [[Angla-Éireannach]] ba ea '''Isabella Augusta, Lady Gregory''', nó ''an Bhantiarna Gregory'' uaireanta ([[15 Márta]], [[1852]] - [[22 Bealtaine]], [[1932]]), née '''Isabella Augusta Persse'''.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.dib.ie/biography/gregory-isabella-augusta-a3622|teideal=Gregory, (Isabella) Augusta {{!}} Dictionary of Irish Biography|language=en|work=www.dib.ie|dátarochtana=2023-03-29}}</ref> In éineacht le [[W. B. Yeats]] agus daoine eile, bhí sí ar dhuine acu siúd a bhunaigh ''Amharclann Liteartha na hÉireann'' sa bhliain [[1899]], agus [[Amharclann na Mainistreach]] sa bhliain [[1904]]. Scríobh Lady Gregory a lán drámaí do na h[[amharclann]]<nowiki/>a nua, agus í ag tarraingt ar thobar [[Miotaseolaíocht|mhiotaseolaíocht]] na h[[Éireann]] le haghaidh inspioráide. Bhí baint nach beag ag an ábhar seo le féiniúlacht mhuintir na hÉireann a mhúnlú sa 20ú haois.<ref name=":0">{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/na-fianna-agus-naomh-padraig-tugaimis-a-ceart-do-lady-gregory/|teideal=Na Fianna agus Naomh Pádraig – tugaimis a ceart do Lady Gregory|údar=Kevin Hickey|dáta=17 Márta 2017|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2023-03-29}}</ref>[[Íomhá:Augusta, Lady Gregory, 1910s.jpg|clé|mion|1910idí]] == Saol == === Tús a Shaoil === Saolaíodh Gregory i m[[Baile an Róistigh]] (Creig an Róistigh), [[Contae na Gaillimhe]]. Ba í an iníon is óige don teaghlach uasalaicme [[Angla-Éireannach]] Persse. Bhí a máthair, Frances Barry, gaolta leis an Viscount Guillamore agus is eastáit 6,000 acra a bhí ina teach teaghlaigh, Baile an Róistigh agus é suite idir [[Gort Inse Guaire|an Gort]] agus [[Baile Locha Riach]]. (Loscadh an teach go talamh níos déanaí i rith [[Cogadh Cathartha na hÉireann]]). Tógadh Augusta i dteaghlach Protastúntach den uas-mheánaicme. Fuair Gregory a cuid [[oideachas]] sa bhaile. ach is beag aird a tugadh uirthi le hais a deartháireacha agus chaitheadh sí uaireanta fada ag léamh léi féin. Nuair nach mbíodh sí ag léamh, d’éisteadh sí go géar leis na scéalta béaloidis agus miotaseolaíochta a d’insíodh a feighlí Caitliceach, Mary Sheridan, di. Bhí tionchar mór ag an buime teaghlaigh seo, [[Eaglais Chaitliceach Rómhánach|Caitliceach]] agus [[Gaeilgeoir]] dúchasach, ar Gregory. Chuir Mary í ar an eolas faoi stair agus finscéalta an ceantar áitiúil. Bhí Mary amach sna blianta agus cuimhne aici ar bheith ag bualadh le [[Raiftearaí]] an file nuair a bhí sí óg. Ba mhinic a théadh sí go dtí an [[Gort Inse Guaire|Gort]] chun paimfléid Fiannaíochta a cheannach ann agus dánta is amhráin de chuid lucht [[Éire Óg|Éire Óige]] a léamh. Ba mhór idir an t-ábhar sin agus saothar na bhfilí móra Sasanacha, saothar a léadh sí le fonn chomh maith céanna.<ref name=":0" /> [[Íomhá:William Henry Gregory Vanity Fair 30 December 1871.jpg|clé|mion|[[William Henry Gregory]] (le James Tissot, Vanity Fair, 30 Nollaig 1871.)]] === Pósadh === [[Pósadh|Phós]] sí an [[Ridire]] William Henry Gregory (1816-1892), le eastát i bPáirc na Cúile, gar don [[Gort Inse Guaire|Ghort]]. Baintreach fir trí scór a bhí ina pholaiteoir i Sasana ab ea é. Bhí [[oideachas]] an-mhaith aige agus bhí suim aige sna healaíona agus liteartha. Bhí leabharlann agus bailiúchán ealaíne ollmhór aige ina theach i bPáirc na Cúile, agus bhí an Bhantiarna Gregory ar bís iad seo a fheiceáil. Phós siad ar an [[4 Márta]] [[1880]] i [[Séipéal]] [[Naomh Matha Soiscéalaí|Naomh Matha]] i m[[Baile Átha Cliath]], agus in aois 27 bliain di agus 63 dó (bhí Sir William 35 bliain níos sine ná Augusta). Bhí Sir Williiam díreach tar éis éirigh as a phost mar Ghobharnóir ar an tSiolóin ([[Srí Lanca]] anois) agus bhí sé tar éis cúpla téarma a dhéanamh mar [[Teachta Parlaiminte|Theachta Parlaiminte]] i gcomhair Contae na Gaillimhe. Nuair a tháinig sí go Páirc na Cúile ar dtús, bhí ceist na talún go mór i mbéal an phobail agus thuig sí sula i bhfad go raibh sí ar thaobh na dtionóntaí bochta, rud a d’fhágfadh go gcaithfeadh sí snámh in aghaidh easa ó thaobh a haicme féin agus tuairimí na haicme sin.<ref name=":0" /> [[Íomhá:Portrait of Augusta Gregory P11314.jpg|mion|1903]] === Londain === Bhí [[teach]] ag Sir William i [[Londain]] chomh maith, agus chaith an bheirt acu go leor ama thall ansin. D'eagraigh siad salón liteartha chuile seachtain sa teach agus d'fhreastail go leor pearsa lárnach sna h[[Ealaín|ealaíona]] agus liteartha ar na salóin, ar nós [[Robert Browning|Robert Browning]], [[Alfred, Lord Tennyson|Lord Tennyson]], John Everertt Millais agus [[Henry James]]. Saolaíodh an t-aon pháiste a bhí ag Lady Gregory agus Sir William, Robert Gregory, sa bhliain 1881. Nuair a cailleadh a fear sa bhliain 1892, cheannaigh sí teach i Sasana le go bhféadfadh sí a bheith in éineacht lena mac, Robert, a bhí ar scoil ann. Thart faoin am seo a thosaigh sí ag cur suime san ealaín, sa pholaitíocht agus san fhilíocht. Dá shaibhre a saol dá mbarr, ní foláir nó chuimhnigh sí ar a feighlí Mary Sheridan agus ar a cuidse scéalta, óir bheartaigh sí dul abhaile chun béaloideas agus miotaseolaíocht a bhailiú ó mhuintir na tuaithe.<ref name=":0" /> === Luathscríbhneoireachta === Thaistil an teaghlach Gregory timpeall an [[An Domhan|domhain]]. Chuaigh siad ar cuairt go dtí an tSíolóin ([[Srí Lanca]]), [[an India]], [[an Spáinn]], [[an Iodáil]] agus [[an Éigipt]]. Agus iad san Éigipt, bhí caidreamh rúnda ag an Bhantiarna leis an bhfile Sasanach Wilfred Scawen Blunt agus scríobh sí sraith de dhánta grá, ''A Women's Sonnets,'' mar thoradh ar seo. === Athbheochan === Casadh [[W. B. Yeats|W.B. Yeats]] uirthi i Londain agus nuair a thuig sí an tsuim a bhí aige sa bhéaloideas, thug sí cuireadh dó teacht in éineacht léi agus í ag dul ó theach go teach ag bailiú agus ag trascríobh scéalta. I mí Iúil na bliana 1896, shocraigh siad a n-aghaidh a thabhairt ar Ghaeltacht Thuaisceart na Mumhan agus Dheisceart Chúige Chonnacht. Toisc nach raibh mórán Gaeilge ag Yeats ná mórán tuisceana aige ar an gcosmhuintir, shuíodh sé síos go ciúin in aice le Gregory agus í ag labhairt le muintir na háite. Ansin, sa tráthnóna, chuireadh Gregory Béarla ar an méid a bhailigh sí níos túisce sa ló. Ba as an ábhar seo a fuair Yeats spreagadh do go leor dá shaothar féin.<ref name=":0" /> Chaith Lady Gregory a lán ama ina teach cónaithe I bPáirc na Cúile, Co. na Gaillimhe le linn an ama seo, agus ba thearmann do scríbhneoirí é - chaith William Butler Yeats gach samhradh ann ar feadh fiche bliain.<ref>{{Lua idirlín|url=https://podcasts.apple.com/ca/podcast/cothrom-an-lae-15-m%C3%A1rta-gaillimh/id1525428808?i=1000604309251|teideal=‎Nuacht Mhall: Cothrom an Lae - (Gaillimh)|údar=Conradh na Gaeilge Londain|dáta=15 Márta 2023|language=en-CA|work=Apple Podcasts|dátarochtana=2023-03-29}}</ref> Ar deireadh, d’fhéach sí le Béarla a chur ar a cuid bailiúchán a bhí ar aon dul le Béarla mhuintir na tuaithe ag an am, rud a d’fhágfadh go mbeadh teacht agus tuiscint ag an gcuid is mó de mhuintir na hÉireann ar litríocht ársa na Gaeilge i dtús an fichiú haois. Bhí toradh ar a cuid tóraíochta; idir 1902 agus 1904, foilsíodh ''Cuchulain of Muirthemne'', ''Poets and Dreamers'' agus ''Gods and Fighting Men''. Tháinig an ''Book of Saints and Wonders'' ar an bhfód ansin i 1906, mar a bhfuil cuntas ar thraidisiún na Críostaíochta in Éirinn ‘according to the old writings and the memory of the people of Ireland’. Sa bhailiúchán seo, insítear scéalta miotaseolaíochta ar Naomh Pádraig agus ar naoimh eile na hÉireann, a fhíonn gnéithe de thraidisiún na Págántachta agus na Críostaíochta le chéile. Ba é ''magnum opus'' Lady Gregory ná ''Visions and Beliefs in the West of Ireland'', a foilsíodh i 1920.<ref name=":0" /> === Náisiúnachas === Cé go raibh sí mar chuid den uasaicme Angla-Éireannach, d'aithin sí tábhacht na teanga agus an chultúir agus sa deireadh, thug sí tacaíocht don chúis náisiúnach i gcoinne chreidimh a haicme. === Pearsanta === Maraíodh mac na Bantiarna Gregory i rith [[an Chéad Chogadh Domhanda]] agus é ag déanamh seirbhís mar phíolóta, eachtra a chuaigh i bhfeidhm ar W.B Yeats agus scríobh sé trí dhánta mar gheall ar * "An Irish Airman Forsees His Death", * "In Memory of Major Robert Gregory" agus * "Shepherd and Goatherd." [[Íomhá:Augusta, Lady Gregory - Project Gutenberg eText 19028.jpg|mion]] == Saothair == [[Íomhá:AbbeyPosterOpeningNight.jpg|mion]] === Drámaí === * Twenty Five (1903) * [[Spreading the News]] (1904) * Kincora: A Play in Three Acts (1905) * The White Cockade: A Comedy in Three Acts (1905) * Hyacinth Halvey (1906) * The Doctor in Spite of Himself (1906) * The Canavans (1906) * The Rising of the Moon (1907) * Dervorgilla (1907) * The Workhouse Ward (1908) * The Rogueries of Scapin (1908) * The Miser (1909) * Seven Short Plays (1909) * The Image: A Play in Three Acts (1910) * The Deliverer (1911) * Damer’s Gold (1912) * Irish Folk History Plays (First Series 1912, Second Series 1912) * McDonough’s Wife (1913) * The Image and Other Plays (1922) * The Dragon: A Play in Three Acts (1920) * The Would-Be Gentleman (1923) * An Old Woman Remembers (1923) * The Story Brought by Brigit: A Passion Play in Three Acts (1924) * Sancha’s Master (1927) * Dave (1927) [[Íomhá:Lady gregory1.jpg|mion|225x225px]] === Saothair eile agus Aistriúcháin === * Arabi and His Household (1882) * Over the River (1887) * A Phantom’s Pilgrimage, or Home Ruin (1893) * ed., Sir William Gregory, KCMG: An Autobiography (1894) * ed., Mr Gregory’s Letter-Box 1813-30 (1898) * ed., Ideals in Ireland: A Collection of Essays written by AE and Others (1901) * Cuchulain of Muirthemne: The Story of the Men of the Red Branch of Ulster (1902) * Ulster (1902) * Poets and Dreamers: Studies and Translations from the Irish (1903) * Gods and Fighting Men (1904) * A Book of Saints and Wonders, put down here by Lady Gregory, according to the Old Writings and the Memory of the People of Ireland (1906) * The Kiltartan History Book (1909) * A Book of Saints and Wonders (1906) * Our Irish Theatre: A Chapter of Autobiography (1913) * Kiltartan Poetry Book, Translations from the Irish (1919) * Visions and Beliefs in the West of Ireland (1920) * Hugh Lane’s Life and Achievement, with some account of the Dublin Galleries (1921) * Case for the Return of Sir Hugh Lane’s Pictures to Dublin (1926) * Seventy Years (1974). Tá teacht anois ar ''Cuchulain of Muirthemne'' agus ''Gods and Fighting Men'' in aon leabhar amháin. ''Lady Gregory’s Complete Irish Mythology.'' === An Raidió === Ar an [[Raidió Teilifís Éireann|raidió]], bhí [[Cyril Cusack]] agus Aisteoirí Chéitinn páirteach in ''Dúirtse Dáirtse'' leis an m[[Lady Gregory|Bantiarna Gregory]] (Cyril Cusack a léirigh an [[Drámaíocht na Gaeilge|dráma]] raidió seo sa bhliain 1933).<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.ainm.ie/Bio.aspx?ID=78|teideal=Ó hALMHAIN, Diarmuid (1908–1980)|language=ga-IE|work=ainm.ie|dátarochtana=2023-03-29}}</ref> == Naisc sheachtracha == * Beathaisnéis ar [[ainm.ie]]: [https://www.ainm.ie/Bio.aspx?ID=1834 Augusta Gregory] * [http://digital.library.upenn.edu/women/gregory/theatre/theatre.html Lady Gregory ar "Our Irish Theatre"] * [http://www.sacred-texts.com/neu/celt/vbwi/ "Visions and Beliefs in the West of Ireland", le Lady Gregory] == Tagairtí == {{Reflist}} {{DEFAULTSORT:Gregory, Lady}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1852]] [[Catagóir:Básanna i 1932]] [[Catagóir:Aistritheoirí Éireannacha]] [[Catagóir:Baill Eaglais na hÉireann]] [[Catagóir:Básanna de bharr ailse]] [[Catagóir:Béaloideasóirí Éireannacha]] [[Catagóir:Daoine as Contae na Gaillimhe]] [[Catagóir:Daonchairde Éireannacha]] [[Catagóir:Drámadóirí Éireannacha]] [[Catagóir:Ealaíontóirí Angla-Éireannacha]] [[Catagóir:Filí na hÉireann]] [[Catagóir:Mná Éireannacha]] [[Catagóir:Náisiúnaithe Éireannacha]] 97af1iok4t96lvqbqtkjf8s9t4jqypp 1318727 1318632 2026-06-27T09:14:48Z https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II 1318727 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II {{WD Bosca Sonraí Duine}} [[Drámadóir]], [[béaloideas]]óir agus bainisteoir [[Amharclann|amharclainn]]<nowiki/>e [[Angla-Éireannach]] ba ea '''Isabella Augusta, Lady Gregory''', nó ''an Bhantiarna Gregory'' uaireanta ([[15 Márta]], [[1852]] - [[22 Bealtaine]], [[1932]]), née '''Isabella Augusta Persse'''.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.dib.ie/biography/gregory-isabella-augusta-a3622|teideal=Gregory, (Isabella) Augusta {{!}} Dictionary of Irish Biography|language=en|work=www.dib.ie|dátarochtana=2023-03-29}}</ref> In éineacht le [[W. B. Yeats]] agus daoine eile, bhí sí ar dhuine acu siúd a bhunaigh ''Amharclann Liteartha na hÉireann'' sa bhliain [[1899]], agus [[Amharclann na Mainistreach]] sa bhliain [[1904]]. Scríobh Lady Gregory a lán drámaí do na h[[amharclann]]<nowiki/>a nua, agus í ag tarraingt ar thobar [[Miotaseolaíocht|mhiotaseolaíocht]] na h[[Éireann]] le haghaidh inspioráide. Bhí baint nach beag ag an ábhar seo le féiniúlacht mhuintir na hÉireann a mhúnlú sa 20ú haois.<ref name=":0">{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/na-fianna-agus-naomh-padraig-tugaimis-a-ceart-do-lady-gregory/|teideal=Na Fianna agus Naomh Pádraig – tugaimis a ceart do Lady Gregory|údar=Kevin Hickey|dáta=17 Márta 2017|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2023-03-29}}</ref>[[Íomhá:Augusta, Lady Gregory, 1910s.jpg|clé|mion|1910idí]] == Saol == === Tús a Shaoil === Saolaíodh Gregory i m[[Baile an Róistigh]] (Creig an Róistigh), [[Contae na Gaillimhe]]. Ba í an iníon is óige don teaghlach uasalaicme [[Angla-Éireannach]] Persse. Bhí a máthair, Frances Barry, gaolta leis an Viscount Guillamore agus is eastáit 6,000 acra a bhí ina teach teaghlaigh, Baile an Róistigh agus é suite idir [[Gort Inse Guaire|an Gort]] agus [[Baile Locha Riach]]. (Loscadh an teach go talamh níos déanaí i rith [[Cogadh Cathartha na hÉireann]]). Tógadh Augusta i dteaghlach Protastúntach den uas-mheánaicme. Fuair Gregory a cuid [[oideachas]] sa bhaile. ach is beag aird a tugadh uirthi le hais a deartháireacha agus chaitheadh sí uaireanta fada ag léamh léi féin. Nuair nach mbíodh sí ag léamh, d’éisteadh sí go géar leis na scéalta béaloidis agus miotaseolaíochta a d’insíodh a feighlí Caitliceach, Mary Sheridan, di. Bhí tionchar mór ag an buime teaghlaigh seo, [[Eaglais Chaitliceach Rómhánach|Caitliceach]] agus [[Gaeilgeoir]] dúchasach, ar Gregory. Chuir Mary í ar an eolas faoi stair agus finscéalta an ceantar áitiúil. Bhí Mary amach sna blianta agus cuimhne aici ar bheith ag bualadh le [[Raiftearaí]] an file nuair a bhí sí óg. Ba mhinic a théadh sí go dtí an [[Gort Inse Guaire|Gort]] chun paimfléid Fiannaíochta a cheannach ann agus dánta is amhráin de chuid lucht [[Éire Óg|Éire Óige]] a léamh. Ba mhór idir an t-ábhar sin agus saothar na bhfilí móra Sasanacha, saothar a léadh sí le fonn chomh maith céanna.<ref name=":0" /> [[Íomhá:William Henry Gregory Vanity Fair 30 December 1871.jpg|clé|mion|[[William Henry Gregory]] (le James Tissot, Vanity Fair, 30 Nollaig 1871.)]] === Pósadh === [[Pósadh|Phós]] sí an [[Ridire]] William Henry Gregory (1816-1892), le eastát i bPáirc na Cúile, gar don [[Gort Inse Guaire|Ghort]]. Baintreach fir trí scór a bhí ina pholaiteoir i Sasana ab ea é. Bhí [[oideachas]] an-mhaith aige agus bhí suim aige sna healaíona agus liteartha. Bhí leabharlann agus bailiúchán ealaíne ollmhór aige ina theach i bPáirc na Cúile, agus bhí an Bhantiarna Gregory ar bís iad seo a fheiceáil. Phós siad ar an [[4 Márta]] [[1880]] i [[Séipéal]] [[Naomh Matha Soiscéalaí|Naomh Matha]] i m[[Baile Átha Cliath]], agus in aois 27 bliain di agus 63 dó (bhí Sir William 35 bliain níos sine ná Augusta). Bhí Sir Williiam díreach tar éis éirigh as a phost mar Ghobharnóir ar an tSiolóin ([[Srí Lanca]] anois) agus bhí sé tar éis cúpla téarma a dhéanamh mar [[Teachta Parlaiminte|Theachta Parlaiminte]] i gcomhair Contae na Gaillimhe. Nuair a tháinig sí go Páirc na Cúile ar dtús, bhí ceist na talún go mór i mbéal an phobail agus thuig sí sula i bhfad go raibh sí ar thaobh na dtionóntaí bochta, rud a d’fhágfadh go gcaithfeadh sí snámh in aghaidh easa ó thaobh a haicme féin agus tuairimí na haicme sin.<ref name=":0" /> [[Íomhá:Portrait of Augusta Gregory P11314.jpg|mion|1903]] === Londain === Bhí [[teach]] ag Sir William i [[Londain]] chomh maith, agus chaith an bheirt acu go leor ama thall ansin. D'eagraigh siad salón liteartha chuile seachtain sa teach agus d'fhreastail go leor pearsa lárnach sna h[[Ealaín|ealaíona]] agus liteartha ar na salóin, ar nós [[Robert Browning|Robert Browning]], [[Alfred, Lord Tennyson|Lord Tennyson]], John Everertt Millais agus [[Henry James]]. Saolaíodh an t-aon pháiste a bhí ag Lady Gregory agus Sir William, Robert Gregory, sa bhliain 1881. Nuair a cailleadh a fear sa bhliain 1892, cheannaigh sí teach i Sasana le go bhféadfadh sí a bheith in éineacht lena mac, Robert, a bhí ar scoil ann. Thart faoin am seo a thosaigh sí ag cur suime san ealaín, sa pholaitíocht agus san fhilíocht. Dá shaibhre a saol dá mbarr, ní foláir nó chuimhnigh sí ar a feighlí Mary Sheridan agus ar a cuidse scéalta, óir bheartaigh sí dul abhaile chun béaloideas agus miotaseolaíocht a bhailiú ó mhuintir na tuaithe.<ref name=":0" /> === Luathscríbhneoireachta === Thaistil an teaghlach Gregory timpeall an [[An Domhan|domhain]]. Chuaigh siad ar cuairt go dtí an tSíolóin ([[Srí Lanca]]), [[an India]], [[an Spáinn]], [[an Iodáil]] agus [[an Éigipt]]. Agus iad san Éigipt, bhí caidreamh rúnda ag an Bhantiarna leis an bhfile Sasanach Wilfred Scawen Blunt agus scríobh sí sraith de dhánta grá, ''A Women's Sonnets,'' mar thoradh ar seo. === Athbheochan === Casadh [[W. B. Yeats|W.B. Yeats]] uirthi i Londain agus nuair a thuig sí an tsuim a bhí aige sa bhéaloideas, thug sí cuireadh dó teacht in éineacht léi agus í ag dul ó theach go teach ag bailiú agus ag trascríobh scéalta. I mí Iúil na bliana 1896, shocraigh siad a n-aghaidh a thabhairt ar Ghaeltacht Thuaisceart na Mumhan agus Dheisceart Chúige Chonnacht. Toisc nach raibh mórán Gaeilge ag Yeats ná mórán tuisceana aige ar an gcosmhuintir, shuíodh sé síos go ciúin in aice le Gregory agus í ag labhairt le muintir na háite. Ansin, sa tráthnóna, chuireadh Gregory Béarla ar an méid a bhailigh sí níos túisce sa ló. Ba as an ábhar seo a fuair Yeats spreagadh do go leor dá shaothar féin.<ref name=":0" /> Chaith Lady Gregory a lán ama ina teach cónaithe I bPáirc na Cúile, Co. na Gaillimhe le linn an ama seo, agus ba thearmann do scríbhneoirí é - chaith William Butler Yeats gach samhradh ann ar feadh fiche bliain.<ref>{{Lua idirlín|url=https://podcasts.apple.com/ca/podcast/cothrom-an-lae-15-m%C3%A1rta-gaillimh/id1525428808?i=1000604309251|teideal=‎Nuacht Mhall: Cothrom an Lae - (Gaillimh)|údar=Conradh na Gaeilge Londain|dáta=15 Márta 2023|language=en-CA|work=Apple Podcasts|dátarochtana=2023-03-29}}</ref> Ar deireadh, d’fhéach sí le Béarla a chur ar a cuid bailiúchán a bhí ar aon dul le Béarla mhuintir na tuaithe ag an am, rud a d’fhágfadh go mbeadh teacht agus tuiscint ag an gcuid is mó de mhuintir na hÉireann ar litríocht ársa na Gaeilge i dtús an fichiú haois. Bhí toradh ar a cuid tóraíochta; idir 1902 agus 1904, foilsíodh ''Cuchulain of Muirthemne'', ''Poets and Dreamers'' agus ''Gods and Fighting Men''. Tháinig an ''Book of Saints and Wonders'' ar an bhfód ansin i 1906, mar a bhfuil cuntas ar thraidisiún na Críostaíochta in Éirinn ‘according to the old writings and the memory of the people of Ireland’. Sa bhailiúchán seo, insítear scéalta miotaseolaíochta ar Naomh Pádraig agus ar naoimh eile na hÉireann, a fhíonn gnéithe de thraidisiún na Págántachta agus na Críostaíochta le chéile. Ba é ''magnum opus'' Lady Gregory ná ''Visions and Beliefs in the West of Ireland'', a foilsíodh i 1920.<ref name=":0" /> === Náisiúnachas === Cé go raibh sí mar chuid den uasaicme Angla-Éireannach, d'aithin sí tábhacht na teanga agus an chultúir agus sa deireadh, thug sí tacaíocht don chúis náisiúnach i gcoinne chreidimh a haicme. === Pearsanta === Maraíodh mac na Bantiarna Gregory i rith [[an Chéad Chogadh Domhanda]] agus é ag déanamh seirbhís mar phíolóta, eachtra a chuaigh i bhfeidhm ar W.B Yeats agus scríobh sé trí dhánta mar gheall ar * "An Irish Airman Forsees His Death", * "In Memory of Major Robert Gregory" agus * "Shepherd and Goatherd." [[Íomhá:Augusta, Lady Gregory - Project Gutenberg eText 19028.jpg|mion]] == Saothair == [[Íomhá:AbbeyPosterOpeningNight.jpg|mion]] === Drámaí === * Twenty Five (1903) * [[Spreading the News]] (1904) * Kincora: A Play in Three Acts (1905) * The White Cockade: A Comedy in Three Acts (1905) * Hyacinth Halvey (1906) * The Doctor in Spite of Himself (1906) * The Canavans (1906) * The Rising of the Moon (1907) * Dervorgilla (1907) * The Workhouse Ward (1908) * The Rogueries of Scapin (1908) * The Miser (1909) * Seven Short Plays (1909) * The Image: A Play in Three Acts (1910) * The Deliverer (1911) * Damer’s Gold (1912) * Irish Folk History Plays (First Series 1912, Second Series 1912) * McDonough’s Wife (1913) * The Image and Other Plays (1922) * The Dragon: A Play in Three Acts (1920) * The Would-Be Gentleman (1923) * An Old Woman Remembers (1923) * The Story Brought by Brigit: A Passion Play in Three Acts (1924) * Sancha’s Master (1927) * Dave (1927) [[Íomhá:Lady gregory1.jpg|mion|225x225px]] === Saothair eile agus Aistriúcháin === * Arabi and His Household (1882) * Over the River (1887) * A Phantom’s Pilgrimage, or Home Ruin (1893) * ed., Sir William Gregory, KCMG: An Autobiography (1894) * ed., Mr Gregory’s Letter-Box 1813-30 (1898) * ed., Ideals in Ireland: A Collection of Essays written by AE and Others (1901) * Cuchulain of Muirthemne: The Story of the Men of the Red Branch of Ulster (1902) * Ulster (1902) * Poets and Dreamers: Studies and Translations from the Irish (1903) * Gods and Fighting Men (1904) * A Book of Saints and Wonders, put down here by Lady Gregory, according to the Old Writings and the Memory of the People of Ireland (1906) * The Kiltartan History Book (1909) * A Book of Saints and Wonders (1906) * Our Irish Theatre: A Chapter of Autobiography (1913) * Kiltartan Poetry Book, Translations from the Irish (1919) * Visions and Beliefs in the West of Ireland (1920) * Hugh Lane’s Life and Achievement, with some account of the Dublin Galleries (1921) * Case for the Return of Sir Hugh Lane’s Pictures to Dublin (1926) * Seventy Years (1974). Tá teacht anois ar ''Cuchulain of Muirthemne'' agus ''Gods and Fighting Men'' in aon leabhar amháin. ''Lady Gregory’s Complete Irish Mythology.'' === An Raidió === Ar an [[Raidió Teilifís Éireann|raidió]], bhí [[Cyril Cusack]] agus Aisteoirí Chéitinn páirteach in ''Dúirtse Dáirtse'' leis an m[[Lady Gregory|Bantiarna Gregory]] (Cyril Cusack a léirigh an [[Drámaíocht na Gaeilge|dráma]] raidió seo sa bhliain 1933).<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.ainm.ie/Bio.aspx?ID=78|teideal=Ó hALMHAIN, Diarmuid (1908–1980)|language=ga-IE|work=ainm.ie|dátarochtana=2023-03-29}}</ref> == Naisc sheachtracha == * Beathaisnéis ar [[ainm.ie]]: [https://www.ainm.ie/Bio.aspx?ID=1834 Augusta Gregory] * [http://digital.library.upenn.edu/women/gregory/theatre/theatre.html Lady Gregory ar "Our Irish Theatre"] * [http://www.sacred-texts.com/neu/celt/vbwi/ "Visions and Beliefs in the West of Ireland", le Lady Gregory] == Tagairtí == {{Reflist}} {{DEFAULTSORT:Gregory, Lady}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1852]] [[Catagóir:Básanna i 1932]] [[Catagóir:Aistritheoirí Éireannacha]] [[Catagóir:Baill Eaglais na hÉireann]] [[Catagóir:Básanna de bharr ailse]] [[Catagóir:Béaloideasóirí Éireannacha]] [[Catagóir:Daoine as Contae na Gaillimhe]] [[Catagóir:Daonchairde Éireannacha]] [[Catagóir:Drámadóirí Éireannacha]] [[Catagóir:Ealaíontóirí Angla-Éireannacha]] [[Catagóir:Filí na hÉireann]] [[Catagóir:Mná Éireannacha]] [[Catagóir:Náisiúnaithe Éireannacha]] 45ozjbbohozddjayhascx2p0gwtf9w0 1318927 1318727 2026-06-27T09:34:21Z XXBlackburnXx 36804 Reverted edit by a hidden user to last revision by [[User:Divinations|Divinations]] 1312498 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} [[Drámadóir]], [[béaloideas]]óir agus bainisteoir [[Amharclann|amharclainn]]<nowiki/>e [[Angla-Éireannach]] ba ea '''Isabella Augusta, Lady Gregory''', nó ''an Bhantiarna Gregory'' uaireanta ([[15 Márta]], [[1852]] - [[22 Bealtaine]], [[1932]]), née '''Isabella Augusta Persse'''.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.dib.ie/biography/gregory-isabella-augusta-a3622|teideal=Gregory, (Isabella) Augusta {{!}} Dictionary of Irish Biography|language=en|work=www.dib.ie|dátarochtana=2023-03-29}}</ref> In éineacht le [[W. B. Yeats]] agus daoine eile, bhí sí ar dhuine acu siúd a bhunaigh ''Amharclann Liteartha na hÉireann'' sa bhliain [[1899]], agus [[Amharclann na Mainistreach]] sa bhliain [[1904]]. Scríobh Lady Gregory a lán drámaí do na h[[amharclann]]<nowiki/>a nua, agus í ag tarraingt ar thobar [[Miotaseolaíocht|mhiotaseolaíocht]] na h[[Éireann]] le haghaidh inspioráide. Bhí baint nach beag ag an ábhar seo le féiniúlacht mhuintir na hÉireann a mhúnlú sa 20ú haois.<ref name=":0">{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/na-fianna-agus-naomh-padraig-tugaimis-a-ceart-do-lady-gregory/|teideal=Na Fianna agus Naomh Pádraig – tugaimis a ceart do Lady Gregory|údar=Kevin Hickey|dáta=17 Márta 2017|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2023-03-29}}</ref>[[Íomhá:Augusta, Lady Gregory, 1910s.jpg|clé|mion|1910idí]] == Saol == === Tús a Shaoil === Saolaíodh Gregory i m[[Baile an Róistigh]] (Creig an Róistigh), [[Contae na Gaillimhe]]. Ba í an iníon is óige don teaghlach uasalaicme [[Angla-Éireannach]] Persse. Bhí a máthair, Frances Barry, gaolta leis an Viscount Guillamore agus is eastáit 6,000 acra a bhí ina teach teaghlaigh, Baile an Róistigh agus é suite idir [[Gort Inse Guaire|an Gort]] agus [[Baile Locha Riach]]. (Loscadh an teach go talamh níos déanaí i rith [[Cogadh Cathartha na hÉireann]]). Tógadh Augusta i dteaghlach Protastúntach den uas-mheánaicme. Fuair Gregory a cuid [[oideachas]] sa bhaile. ach is beag aird a tugadh uirthi le hais a deartháireacha agus chaitheadh sí uaireanta fada ag léamh léi féin. Nuair nach mbíodh sí ag léamh, d’éisteadh sí go géar leis na scéalta béaloidis agus miotaseolaíochta a d’insíodh a feighlí Caitliceach, Mary Sheridan, di. Bhí tionchar mór ag an buime teaghlaigh seo, [[Eaglais Chaitliceach Rómhánach|Caitliceach]] agus [[Gaeilgeoir]] dúchasach, ar Gregory. Chuir Mary í ar an eolas faoi stair agus finscéalta an ceantar áitiúil. Bhí Mary amach sna blianta agus cuimhne aici ar bheith ag bualadh le [[Raiftearaí]] an file nuair a bhí sí óg. Ba mhinic a théadh sí go dtí an [[Gort Inse Guaire|Gort]] chun paimfléid Fiannaíochta a cheannach ann agus dánta is amhráin de chuid lucht [[Éire Óg|Éire Óige]] a léamh. Ba mhór idir an t-ábhar sin agus saothar na bhfilí móra Sasanacha, saothar a léadh sí le fonn chomh maith céanna.<ref name=":0" /> [[Íomhá:William Henry Gregory Vanity Fair 30 December 1871.jpg|clé|mion|[[William Henry Gregory]] (le James Tissot, Vanity Fair, 30 Nollaig 1871.)]] === Pósadh === [[Pósadh|Phós]] sí an [[Ridire]] William Henry Gregory (1816-1892), le eastát i bPáirc na Cúile, gar don [[Gort Inse Guaire|Ghort]]. Baintreach fir trí scór a bhí ina pholaiteoir i Sasana ab ea é. Bhí [[oideachas]] an-mhaith aige agus bhí suim aige sna healaíona agus liteartha. Bhí leabharlann agus bailiúchán ealaíne ollmhór aige ina theach i bPáirc na Cúile, agus bhí an Bhantiarna Gregory ar bís iad seo a fheiceáil. Phós siad ar an [[4 Márta]] [[1880]] i [[Séipéal]] [[Naomh Matha Soiscéalaí|Naomh Matha]] i m[[Baile Átha Cliath]], agus in aois 27 bliain di agus 63 dó (bhí Sir William 35 bliain níos sine ná Augusta). Bhí Sir Williiam díreach tar éis éirigh as a phost mar Ghobharnóir ar an tSiolóin ([[Srí Lanca]] anois) agus bhí sé tar éis cúpla téarma a dhéanamh mar [[Teachta Parlaiminte|Theachta Parlaiminte]] i gcomhair Contae na Gaillimhe. Nuair a tháinig sí go Páirc na Cúile ar dtús, bhí ceist na talún go mór i mbéal an phobail agus thuig sí sula i bhfad go raibh sí ar thaobh na dtionóntaí bochta, rud a d’fhágfadh go gcaithfeadh sí snámh in aghaidh easa ó thaobh a haicme féin agus tuairimí na haicme sin.<ref name=":0" /> [[Íomhá:Portrait of Augusta Gregory P11314.jpg|mion|1903]] === Londain === Bhí [[teach]] ag Sir William i [[Londain]] chomh maith, agus chaith an bheirt acu go leor ama thall ansin. D'eagraigh siad salón liteartha chuile seachtain sa teach agus d'fhreastail go leor pearsa lárnach sna h[[Ealaín|ealaíona]] agus liteartha ar na salóin, ar nós [[Robert Browning|Robert Browning]], [[Alfred, Lord Tennyson|Lord Tennyson]], John Everertt Millais agus [[Henry James]]. Saolaíodh an t-aon pháiste a bhí ag Lady Gregory agus Sir William, Robert Gregory, sa bhliain 1881. Nuair a cailleadh a fear sa bhliain 1892, cheannaigh sí teach i Sasana le go bhféadfadh sí a bheith in éineacht lena mac, Robert, a bhí ar scoil ann. Thart faoin am seo a thosaigh sí ag cur suime san ealaín, sa pholaitíocht agus san fhilíocht. Dá shaibhre a saol dá mbarr, ní foláir nó chuimhnigh sí ar a feighlí Mary Sheridan agus ar a cuidse scéalta, óir bheartaigh sí dul abhaile chun béaloideas agus miotaseolaíocht a bhailiú ó mhuintir na tuaithe.<ref name=":0" /> === Luathscríbhneoireachta === Thaistil an teaghlach Gregory timpeall an [[An Domhan|domhain]]. Chuaigh siad ar cuairt go dtí an tSíolóin ([[Srí Lanca]]), [[an India]], [[an Spáinn]], [[an Iodáil]] agus [[an Éigipt]]. Agus iad san Éigipt, bhí caidreamh rúnda ag an Bhantiarna leis an bhfile Sasanach Wilfred Scawen Blunt agus scríobh sí sraith de dhánta grá, ''A Women's Sonnets,'' mar thoradh ar seo. === Athbheochan === Casadh [[W. B. Yeats|W.B. Yeats]] uirthi i Londain agus nuair a thuig sí an tsuim a bhí aige sa bhéaloideas, thug sí cuireadh dó teacht in éineacht léi agus í ag dul ó theach go teach ag bailiú agus ag trascríobh scéalta. I mí Iúil na bliana 1896, shocraigh siad a n-aghaidh a thabhairt ar Ghaeltacht Thuaisceart na Mumhan agus Dheisceart Chúige Chonnacht. Toisc nach raibh mórán Gaeilge ag Yeats ná mórán tuisceana aige ar an gcosmhuintir, shuíodh sé síos go ciúin in aice le Gregory agus í ag labhairt le muintir na háite. Ansin, sa tráthnóna, chuireadh Gregory Béarla ar an méid a bhailigh sí níos túisce sa ló. Ba as an ábhar seo a fuair Yeats spreagadh do go leor dá shaothar féin.<ref name=":0" /> Chaith Lady Gregory a lán ama ina teach cónaithe I bPáirc na Cúile, Co. na Gaillimhe le linn an ama seo, agus ba thearmann do scríbhneoirí é - chaith William Butler Yeats gach samhradh ann ar feadh fiche bliain.<ref>{{Lua idirlín|url=https://podcasts.apple.com/ca/podcast/cothrom-an-lae-15-m%C3%A1rta-gaillimh/id1525428808?i=1000604309251|teideal=‎Nuacht Mhall: Cothrom an Lae - (Gaillimh)|údar=Conradh na Gaeilge Londain|dáta=15 Márta 2023|language=en-CA|work=Apple Podcasts|dátarochtana=2023-03-29}}</ref> Ar deireadh, d’fhéach sí le Béarla a chur ar a cuid bailiúchán a bhí ar aon dul le Béarla mhuintir na tuaithe ag an am, rud a d’fhágfadh go mbeadh teacht agus tuiscint ag an gcuid is mó de mhuintir na hÉireann ar litríocht ársa na Gaeilge i dtús an fichiú haois. Bhí toradh ar a cuid tóraíochta; idir 1902 agus 1904, foilsíodh ''Cuchulain of Muirthemne'', ''Poets and Dreamers'' agus ''Gods and Fighting Men''. Tháinig an ''Book of Saints and Wonders'' ar an bhfód ansin i 1906, mar a bhfuil cuntas ar thraidisiún na Críostaíochta in Éirinn ‘according to the old writings and the memory of the people of Ireland’. Sa bhailiúchán seo, insítear scéalta miotaseolaíochta ar Naomh Pádraig agus ar naoimh eile na hÉireann, a fhíonn gnéithe de thraidisiún na Págántachta agus na Críostaíochta le chéile. Ba é ''magnum opus'' Lady Gregory ná ''Visions and Beliefs in the West of Ireland'', a foilsíodh i 1920.<ref name=":0" /> === Náisiúnachas === Cé go raibh sí mar chuid den uasaicme Angla-Éireannach, d'aithin sí tábhacht na teanga agus an chultúir agus sa deireadh, thug sí tacaíocht don chúis náisiúnach i gcoinne chreidimh a haicme. === Pearsanta === Maraíodh mac na Bantiarna Gregory i rith [[an Chéad Chogadh Domhanda]] agus é ag déanamh seirbhís mar phíolóta, eachtra a chuaigh i bhfeidhm ar W.B Yeats agus scríobh sé trí dhánta mar gheall ar * "An Irish Airman Forsees His Death", * "In Memory of Major Robert Gregory" agus * "Shepherd and Goatherd." [[Íomhá:Augusta, Lady Gregory - Project Gutenberg eText 19028.jpg|mion]] == Saothair == [[Íomhá:AbbeyPosterOpeningNight.jpg|mion]] === Drámaí === * Twenty Five (1903) * [[Spreading the News]] (1904) * Kincora: A Play in Three Acts (1905) * The White Cockade: A Comedy in Three Acts (1905) * Hyacinth Halvey (1906) * The Doctor in Spite of Himself (1906) * The Canavans (1906) * The Rising of the Moon (1907) * Dervorgilla (1907) * The Workhouse Ward (1908) * The Rogueries of Scapin (1908) * The Miser (1909) * Seven Short Plays (1909) * The Image: A Play in Three Acts (1910) * The Deliverer (1911) * Damer’s Gold (1912) * Irish Folk History Plays (First Series 1912, Second Series 1912) * McDonough’s Wife (1913) * The Image and Other Plays (1922) * The Dragon: A Play in Three Acts (1920) * The Would-Be Gentleman (1923) * An Old Woman Remembers (1923) * The Story Brought by Brigit: A Passion Play in Three Acts (1924) * Sancha’s Master (1927) * Dave (1927) [[Íomhá:Lady gregory1.jpg|mion|225x225px]] === Saothair eile agus Aistriúcháin === * Arabi and His Household (1882) * Over the River (1887) * A Phantom’s Pilgrimage, or Home Ruin (1893) * ed., Sir William Gregory, KCMG: An Autobiography (1894) * ed., Mr Gregory’s Letter-Box 1813-30 (1898) * ed., Ideals in Ireland: A Collection of Essays written by AE and Others (1901) * Cuchulain of Muirthemne: The Story of the Men of the Red Branch of Ulster (1902) * Ulster (1902) * Poets and Dreamers: Studies and Translations from the Irish (1903) * Gods and Fighting Men (1904) * A Book of Saints and Wonders, put down here by Lady Gregory, according to the Old Writings and the Memory of the People of Ireland (1906) * The Kiltartan History Book (1909) * A Book of Saints and Wonders (1906) * Our Irish Theatre: A Chapter of Autobiography (1913) * Kiltartan Poetry Book, Translations from the Irish (1919) * Visions and Beliefs in the West of Ireland (1920) * Hugh Lane’s Life and Achievement, with some account of the Dublin Galleries (1921) * Case for the Return of Sir Hugh Lane’s Pictures to Dublin (1926) * Seventy Years (1974). Tá teacht anois ar ''Cuchulain of Muirthemne'' agus ''Gods and Fighting Men'' in aon leabhar amháin. ''Lady Gregory’s Complete Irish Mythology.'' === An Raidió === Ar an [[Raidió Teilifís Éireann|raidió]], bhí [[Cyril Cusack]] agus Aisteoirí Chéitinn páirteach in ''Dúirtse Dáirtse'' leis an m[[Lady Gregory|Bantiarna Gregory]] (Cyril Cusack a léirigh an [[Drámaíocht na Gaeilge|dráma]] raidió seo sa bhliain 1933).<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.ainm.ie/Bio.aspx?ID=78|teideal=Ó hALMHAIN, Diarmuid (1908–1980)|language=ga-IE|work=ainm.ie|dátarochtana=2023-03-29}}</ref> == Naisc sheachtracha == * Beathaisnéis ar [[ainm.ie]]: [https://www.ainm.ie/Bio.aspx?ID=1834 Augusta Gregory] * [http://digital.library.upenn.edu/women/gregory/theatre/theatre.html Lady Gregory ar "Our Irish Theatre"] * [http://www.sacred-texts.com/neu/celt/vbwi/ "Visions and Beliefs in the West of Ireland", le Lady Gregory] == Tagairtí == {{Reflist}} {{DEFAULTSORT:Gregory, Lady}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1852]] [[Catagóir:Básanna i 1932]] [[Catagóir:Aistritheoirí Éireannacha]] [[Catagóir:Baill Eaglais na hÉireann]] [[Catagóir:Básanna de bharr ailse]] [[Catagóir:Béaloideasóirí Éireannacha]] [[Catagóir:Daoine as Contae na Gaillimhe]] [[Catagóir:Daonchairde Éireannacha]] [[Catagóir:Drámadóirí Éireannacha]] [[Catagóir:Ealaíontóirí Angla-Éireannacha]] [[Catagóir:Filí na hÉireann]] [[Catagóir:Mná Éireannacha]] [[Catagóir:Náisiúnaithe Éireannacha]] 97af1iok4t96lvqbqtkjf8s9t4jqypp 0 11818 1318706 979130 2026-06-27T08:56:27Z TGcoa 21229 1318706 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} [[Íomhá:Moraleslula 20060113 02.jpg|thumb|left|220px|Morales (ar chlé) le [[Luiz Inácio Lula da Silva|Luiz Inácio da Silva]] sa bhliain 2006]]Uachtarán na [[an Bholaiv|Bolaive]] ba ea '''Evo Morales''', 2006-2019 . Is dúchasach é ón ghrúpa eitneach [[Aidhmearaigh|Aidhmearach]]. Thosaigh sé a chéad téarma ar [[22 Eanáir]] [[2006]] agus d'fhan sé san oifig sin go dtí an 10ú lá de Mhí na Samhna 2019. I ndiaidh toghcháin conspóidigh sa bhliain 2019, bhris léirsithe amach sna cathracha agus d'fhás míshástacht in airm na Bolaive. Sa deireadh d'éirigh sé as oifig agus d'imigh sé ón tír. Thug rialtas [[Meicsiceo|Mheicsiceo]] tearmann dó. == Féach freisin == == Tagairtí == {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Morales, Evo}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1959]] [[Catagóir:Daoine beo]] [[Catagóir:Polaiteoirí Bolavacha]] 1ie3mkzhikrcp0qoicnkcv8ap7stumy 1318728 1318706 2026-06-27T09:14:53Z TGcoa 21229 1318728 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}}Uachtarán na [[an Bholaiv|Bolaive]] ba ea '''Evo Morales''', 2006-2019. Ba ré nua é don Bholaiv nuair a bhuaigh Evo Morales toghchán uachtaránachta na tíre in 2005. Bundúchasach ba ea Morales a bhí ina cheannaire ceardchumainn agus ina cheann feadhna ar ghluaiseacht na bhfásaithe cóca. [[Íomhá:Moraleslula 20060113 02.jpg|thumb|left|220px|Morales (ar chlé) le [[Luiz Inácio Lula da Silva|Luiz Inácio da Silva]] sa bhliain 2006]] [[Íomhá:UNASUR respalda a Presidente Evo Morales (9214605314).jpg|clé|mion|220x220px|Morales in 2013 le [[Nicolás Maduro|Nicolas Maduro]]]] [[Íomhá:Vladimir Putin and Evo Morales (2019-07-11) 08.jpg|clé|mion|220x220px|le [[Vladimir Putin]], 2019]] == Saol == Is dúchasach é Morales ón ghrúpa eitneach [[Aidhmearaigh|Aidhmearach]]. Reáchtáladh [[Toghcháin na Bolaive, Nollaig 2005|olltoghcháin na Bolaive agus toghchán uachtaránachta na Bolaive]] ar an 18 Nollaig 2005. Léirigh na pobalbhreitheanna díreach tar éis na vótála go raibh 51% den vóta buaite ag Morales. I ndeireadh na dála fuair sé 54% den vóta. Toradh stairiúil a bhí ann. Ba é Morales an chéad uachtarán dúchasach ar stát ina raibh tromlach soiléir ag na bundúchasaigh. Ghéill an t-iomaitheoir is gaire dó, Jorge Quiroga de chuid na heite deise láir, nuair ba léir go raibh Morales go mór chun cinn.<ref name=":0">{{Lua idirlín|url=https://xn--anpipar-jwa8e.ie/2026/06/toghchan-na-bolaive-2005/|teideal=Toghchán na Bolaive, 2005|údar=Kerron Ó Luain|dáta=2026-06-26|language=ga-IE|work=An Páipéar|dátarochtana=2026-06-26}}</ref> Reáchtáladh an toghchán agus cosmhuintir na tíre dubh dóite le polasaithe nualiobrálacha an rialtais le traidhfil de bhlianta. Gheall feachtas Morales go ndéanfaí fás cóca dleathach, go dtabharfaí acmhainn gáis agus ola na tíre isteach in úinéireacht phoiblí, agus go ndéanfaí athdháileadh maoine tráth a raibh an Bholaiv ar cheann de na tíortha ba bhoichte sa Mhórchríoch. Thacaigh muintir na tuaithe, ceardchumainn, agus bundúchasaigh, a coinníodh amach ón gcumhacht go dtí sin, le feachtas Morales. Bhí ceiliúradh ann ar fud na tíre nuair a bhuaigh Morales, agus d’fhógair a lucht tacaíochta go raibh tús á chur le “stair nua” don Bholaiv. Ón tús bhí Stáit Aontaithe Mheiriceá ag bagairt ar an tír. Sheas Morales le Hugo Chávez agus ceannairí eile de chuid na dtonn bándearg. Dhiúltaigh siad don chlár saorthrádála a bhrú Stáit Aontaithe Mheiriceá ar Mheiriceá Theas.<ref name=":0" /> Thosaigh Morales a chéad téarma ar [[22 Eanáir]] [[2006]] agus d'fhan sé san oifig sin go dtí an 10ú lá de Mhí na Samhna 2019. I ndiaidh toghcháin conspóidigh sa bhliain 2019, bhris léirsithe amach sna cathracha agus d'fhás míshástacht in airm na Bolaive. Sa deireadh d'éirigh sé as oifig agus d'imigh sé ón tír. Thug rialtas [[Meicsiceo|Mheicsiceo]] tearmann dó. == Féach freisin == [[Toghcháin na Bolaive, Nollaig 2005]] == Tagairtí == {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Morales, Evo}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1959]] [[Catagóir:Daoine beo]] [[Catagóir:Polaiteoirí Bolavacha]] 9ayahsdpsc6cg54g7f9r3im0h95ouwf 0 11819 1318597 1317173 2026-06-27T01:05:04Z Miksolwf 75344 https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI 1318597 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI Is iad na '''healaíona feidhmeacha''' na healaíona go léir a chuireann dearadh agus maisiúchán i bhfeidhm ar réada laethúla praiticiúla chun iad a dhéanamh níos tarraingtí ó thaobh aeistéitiúil de.<ref>"Applied art" in ''The Oxford Dictionary of Art''. Eagrán ar líne. [[Oxford University Press]], 2004. www.oxfordreference.com. Dáta rochtana: 23 Samhain 2013.</ref> Cuirtear an téarma seo i gcodarsnacht leis na [[Míndána|mínealaíona]]–na healaíona a tháirgeann rudaí gan úsáid phraiticiúil ar bith, a bhfuil sé mar chuspóir acu an intleacht a spreagadh ar bhealach éigin nó fiú an áilleacht féin. Go praiticiúil, téann an dá chatagóir isteach ina chéile go minic, mar an gcéanna leis [[Ealaíona maisithe|na healaíona maisiúla]]. == Samplaí == * [[Dearadh tionsclaíoch]] – rudaí olltáirgthe. * [[Dealbhóireacht]] – mínealaín freisin. * [[Ailtireacht]] – mínealaín freisin. * Ceardaíocht – mínealaín freisin. * [[Ceirmeacht|Ealaín cheirmeach]] * Dearadh mótarfheithiclí * Dearadh faisin * [[Callagrafaíocht|Peannaireacht]] * [[Dearadh intí]] * [[Dearadh grafach]] * Dearadh cartagrafach == Gluaiseachtaí == * [[Art Nouveau]] * [[Art Deco]] * [[Gluaiseacht na nEalaíon agus na Ceardaíochta]] * [[Bauhaus]] * Táirgiúlachas == Iarsmalanna na nEalaíon Feidhmeach == * Bauhaus-Archiv * Die Neue Sammlung, an Ghearmáin * Músaem na nEalaíon Feidhmeach Leipzig, an Ghearmáin * Martin-Gropius-Bau * Músaem na nEalaíon Feidhmeach (Béalgrád), an tSeirbia * Músaem na nEalaíon agus na Ceardaíochta, Ságrab * Músaem na nEalaíon Feidhmeach (Búdaipeist), an Ungáir * Museum für angewandte Kunst Frankfurt, an Ghearmáin * Museum für Angewandte Kunst (Köln), an Ghearmáin * Museum für angewandte Kunst Wien, an Ostair * Músaem an Dearaidh Chomhaimseartha agus na nEalaíon Feidhmeach (MUDAC), [[Lausanne]] [[An Eilvéis|na hEilvéise]] * Músaem Powerhouse, Sydney * Músaem na nEalaíon Feidhmeach Stieglitz (Cathair Pheadair), an Rúis * Músaem na nEalaíon Maisiúil Prág, Poblacht na Seice * [[Músaem Victoria agus Albert]], Londain * Wolfsonian-FIU, Miami Beach, Florida == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Ceardaíochta]] [[Catagóir:Ealaíona maisiúla]] [[Catagóir:Dearadh]] i41ndjksdo4e00wo1rsehnj0wbnj1nm 1318603 1318597 2026-06-27T01:05:25Z Divinations 63974 Cealaíodh athruithe [[Special:Contributions/Miksolwf|Miksolwf]] ([[User talk:Miksolwf|Plé]]); ar ais chuig leagan le [[User:Conradder|Conradder]] 1316786 wikitext text/x-wiki Is iad na '''healaíona feidhmeacha''' na healaíona go léir a chuireann dearadh agus maisiúchán i bhfeidhm ar réada laethúla praiticiúla chun iad a dhéanamh níos tarraingtí ó thaobh aeistéitiúil de.<ref>"Applied art" in ''The Oxford Dictionary of Art''. Eagrán ar líne. [[Oxford University Press]], 2004. www.oxfordreference.com. Dáta rochtana: 23 Samhain 2013.</ref> Cuirtear an téarma seo i gcodarsnacht leis na [[Míndána|mínealaíona]]–na healaíona a tháirgeann rudaí gan úsáid phraiticiúil ar bith, a bhfuil sé mar chuspóir acu an intleacht a spreagadh ar bhealach éigin nó fiú an áilleacht féin. Go praiticiúil, téann an dá chatagóir isteach ina chéile go minic, mar an gcéanna leis [[Ealaíona maisithe|na healaíona maisiúla]]. == Samplaí == * [[Dearadh tionsclaíoch]] – rudaí olltáirgthe. * [[Dealbhóireacht]] – mínealaín freisin. * [[Ailtireacht]] – mínealaín freisin. * Ceardaíocht – mínealaín freisin. * [[Ceirmeacht|Ealaín cheirmeach]] * Dearadh mótarfheithiclí * Dearadh faisin * [[Callagrafaíocht|Peannaireacht]] * [[Dearadh intí]] * [[Dearadh grafach]] * Dearadh cartagrafach == Gluaiseachtaí == * [[Art Nouveau]] * [[Art Deco]] * [[Gluaiseacht na nEalaíon agus na Ceardaíochta]] * [[Bauhaus]] * Táirgiúlachas == Iarsmalanna na nEalaíon Feidhmeach == * Bauhaus-Archiv * Die Neue Sammlung, an Ghearmáin * Músaem na nEalaíon Feidhmeach Leipzig, an Ghearmáin * Martin-Gropius-Bau * Músaem na nEalaíon Feidhmeach (Béalgrád), an tSeirbia * Músaem na nEalaíon agus na Ceardaíochta, Ságrab * Músaem na nEalaíon Feidhmeach (Búdaipeist), an Ungáir * Museum für angewandte Kunst Frankfurt, an Ghearmáin * Museum für Angewandte Kunst (Köln), an Ghearmáin * Museum für angewandte Kunst Wien, an Ostair * Músaem an Dearaidh Chomhaimseartha agus na nEalaíon Feidhmeach (MUDAC), [[Lausanne]] [[An Eilvéis|na hEilvéise]] * Músaem Powerhouse, Sydney * Músaem na nEalaíon Feidhmeach Stieglitz (Cathair Pheadair), an Rúis * Músaem na nEalaíon Maisiúil Prág, Poblacht na Seice * [[Músaem Victoria agus Albert]], Londain * Wolfsonian-FIU, Miami Beach, Florida == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Ceardaíochta]] [[Catagóir:Ealaíona maisiúla]] [[Catagóir:Dearadh]] iu9bxnyugb1ng2cpqh27f3ul4s42i13 1318667 1318603 2026-06-27T01:14:24Z Miksolwf 75344 https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI 1318667 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI Is iad na '''healaíona feidhmeacha''' na healaíona go léir a chuireann dearadh agus maisiúchán i bhfeidhm ar réada laethúla praiticiúla chun iad a dhéanamh níos tarraingtí ó thaobh aeistéitiúil de.<ref>"Applied art" in ''The Oxford Dictionary of Art''. Eagrán ar líne. [[Oxford University Press]], 2004. www.oxfordreference.com. Dáta rochtana: 23 Samhain 2013.</ref> Cuirtear an téarma seo i gcodarsnacht leis na [[Míndána|mínealaíona]]–na healaíona a tháirgeann rudaí gan úsáid phraiticiúil ar bith, a bhfuil sé mar chuspóir acu an intleacht a spreagadh ar bhealach éigin nó fiú an áilleacht féin. Go praiticiúil, téann an dá chatagóir isteach ina chéile go minic, mar an gcéanna leis [[Ealaíona maisithe|na healaíona maisiúla]]. == Samplaí == * [[Dearadh tionsclaíoch]] – rudaí olltáirgthe. * [[Dealbhóireacht]] – mínealaín freisin. * [[Ailtireacht]] – mínealaín freisin. * Ceardaíocht – mínealaín freisin. * [[Ceirmeacht|Ealaín cheirmeach]] * Dearadh mótarfheithiclí * Dearadh faisin * [[Callagrafaíocht|Peannaireacht]] * [[Dearadh intí]] * [[Dearadh grafach]] * Dearadh cartagrafach == Gluaiseachtaí == * [[Art Nouveau]] * [[Art Deco]] * [[Gluaiseacht na nEalaíon agus na Ceardaíochta]] * [[Bauhaus]] * Táirgiúlachas == Iarsmalanna na nEalaíon Feidhmeach == * Bauhaus-Archiv * Die Neue Sammlung, an Ghearmáin * Músaem na nEalaíon Feidhmeach Leipzig, an Ghearmáin * Martin-Gropius-Bau * Músaem na nEalaíon Feidhmeach (Béalgrád), an tSeirbia * Músaem na nEalaíon agus na Ceardaíochta, Ságrab * Músaem na nEalaíon Feidhmeach (Búdaipeist), an Ungáir * Museum für angewandte Kunst Frankfurt, an Ghearmáin * Museum für Angewandte Kunst (Köln), an Ghearmáin * Museum für angewandte Kunst Wien, an Ostair * Músaem an Dearaidh Chomhaimseartha agus na nEalaíon Feidhmeach (MUDAC), [[Lausanne]] [[An Eilvéis|na hEilvéise]] * Músaem Powerhouse, Sydney * Músaem na nEalaíon Feidhmeach Stieglitz (Cathair Pheadair), an Rúis * Músaem na nEalaíon Maisiúil Prág, Poblacht na Seice * [[Músaem Victoria agus Albert]], Londain * Wolfsonian-FIU, Miami Beach, Florida == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Ceardaíochta]] [[Catagóir:Ealaíona maisiúla]] [[Catagóir:Dearadh]] i41ndjksdo4e00wo1rsehnj0wbnj1nm 1318668 1318667 2026-06-27T01:14:31Z Divinations 63974 Cealaíodh athruithe [[Special:Contributions/Miksolwf|Miksolwf]] ([[User talk:Miksolwf|Plé]]); ar ais chuig leagan le [[User:Divinations|Divinations]] 1316786 wikitext text/x-wiki Is iad na '''healaíona feidhmeacha''' na healaíona go léir a chuireann dearadh agus maisiúchán i bhfeidhm ar réada laethúla praiticiúla chun iad a dhéanamh níos tarraingtí ó thaobh aeistéitiúil de.<ref>"Applied art" in ''The Oxford Dictionary of Art''. Eagrán ar líne. [[Oxford University Press]], 2004. www.oxfordreference.com. Dáta rochtana: 23 Samhain 2013.</ref> Cuirtear an téarma seo i gcodarsnacht leis na [[Míndána|mínealaíona]]–na healaíona a tháirgeann rudaí gan úsáid phraiticiúil ar bith, a bhfuil sé mar chuspóir acu an intleacht a spreagadh ar bhealach éigin nó fiú an áilleacht féin. Go praiticiúil, téann an dá chatagóir isteach ina chéile go minic, mar an gcéanna leis [[Ealaíona maisithe|na healaíona maisiúla]]. == Samplaí == * [[Dearadh tionsclaíoch]] – rudaí olltáirgthe. * [[Dealbhóireacht]] – mínealaín freisin. * [[Ailtireacht]] – mínealaín freisin. * Ceardaíocht – mínealaín freisin. * [[Ceirmeacht|Ealaín cheirmeach]] * Dearadh mótarfheithiclí * Dearadh faisin * [[Callagrafaíocht|Peannaireacht]] * [[Dearadh intí]] * [[Dearadh grafach]] * Dearadh cartagrafach == Gluaiseachtaí == * [[Art Nouveau]] * [[Art Deco]] * [[Gluaiseacht na nEalaíon agus na Ceardaíochta]] * [[Bauhaus]] * Táirgiúlachas == Iarsmalanna na nEalaíon Feidhmeach == * Bauhaus-Archiv * Die Neue Sammlung, an Ghearmáin * Músaem na nEalaíon Feidhmeach Leipzig, an Ghearmáin * Martin-Gropius-Bau * Músaem na nEalaíon Feidhmeach (Béalgrád), an tSeirbia * Músaem na nEalaíon agus na Ceardaíochta, Ságrab * Músaem na nEalaíon Feidhmeach (Búdaipeist), an Ungáir * Museum für angewandte Kunst Frankfurt, an Ghearmáin * Museum für Angewandte Kunst (Köln), an Ghearmáin * Museum für angewandte Kunst Wien, an Ostair * Músaem an Dearaidh Chomhaimseartha agus na nEalaíon Feidhmeach (MUDAC), [[Lausanne]] [[An Eilvéis|na hEilvéise]] * Músaem Powerhouse, Sydney * Músaem na nEalaíon Feidhmeach Stieglitz (Cathair Pheadair), an Rúis * Músaem na nEalaíon Maisiúil Prág, Poblacht na Seice * [[Músaem Victoria agus Albert]], Londain * Wolfsonian-FIU, Miami Beach, Florida == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Ceardaíochta]] [[Catagóir:Ealaíona maisiúla]] [[Catagóir:Dearadh]] iu9bxnyugb1ng2cpqh27f3ul4s42i13 1318714 1318668 2026-06-27T09:11:54Z https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II 1318714 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II Is iad na '''healaíona feidhmeacha''' na healaíona go léir a chuireann dearadh agus maisiúchán i bhfeidhm ar réada laethúla praiticiúla chun iad a dhéanamh níos tarraingtí ó thaobh aeistéitiúil de.<ref>"Applied art" in ''The Oxford Dictionary of Art''. Eagrán ar líne. [[Oxford University Press]], 2004. www.oxfordreference.com. Dáta rochtana: 23 Samhain 2013.</ref> Cuirtear an téarma seo i gcodarsnacht leis na [[Míndána|mínealaíona]]–na healaíona a tháirgeann rudaí gan úsáid phraiticiúil ar bith, a bhfuil sé mar chuspóir acu an intleacht a spreagadh ar bhealach éigin nó fiú an áilleacht féin. Go praiticiúil, téann an dá chatagóir isteach ina chéile go minic, mar an gcéanna leis [[Ealaíona maisithe|na healaíona maisiúla]]. == Samplaí == * [[Dearadh tionsclaíoch]] – rudaí olltáirgthe. * [[Dealbhóireacht]] – mínealaín freisin. * [[Ailtireacht]] – mínealaín freisin. * Ceardaíocht – mínealaín freisin. * [[Ceirmeacht|Ealaín cheirmeach]] * Dearadh mótarfheithiclí * Dearadh faisin * [[Callagrafaíocht|Peannaireacht]] * [[Dearadh intí]] * [[Dearadh grafach]] * Dearadh cartagrafach == Gluaiseachtaí == * [[Art Nouveau]] * [[Art Deco]] * [[Gluaiseacht na nEalaíon agus na Ceardaíochta]] * [[Bauhaus]] * Táirgiúlachas == Iarsmalanna na nEalaíon Feidhmeach == * Bauhaus-Archiv * Die Neue Sammlung, an Ghearmáin * Músaem na nEalaíon Feidhmeach Leipzig, an Ghearmáin * Martin-Gropius-Bau * Músaem na nEalaíon Feidhmeach (Béalgrád), an tSeirbia * Músaem na nEalaíon agus na Ceardaíochta, Ságrab * Músaem na nEalaíon Feidhmeach (Búdaipeist), an Ungáir * Museum für angewandte Kunst Frankfurt, an Ghearmáin * Museum für Angewandte Kunst (Köln), an Ghearmáin * Museum für angewandte Kunst Wien, an Ostair * Músaem an Dearaidh Chomhaimseartha agus na nEalaíon Feidhmeach (MUDAC), [[Lausanne]] [[An Eilvéis|na hEilvéise]] * Músaem Powerhouse, Sydney * Músaem na nEalaíon Feidhmeach Stieglitz (Cathair Pheadair), an Rúis * Músaem na nEalaíon Maisiúil Prág, Poblacht na Seice * [[Músaem Victoria agus Albert]], Londain * Wolfsonian-FIU, Miami Beach, Florida == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Ceardaíochta]] [[Catagóir:Ealaíona maisiúla]] [[Catagóir:Dearadh]] l5eqxahngdws9d7ql0cqk6ecuplsdn9 1318915 1318714 2026-06-27T09:34:21Z XXBlackburnXx 36804 Reverted edit by a hidden user to last revision by [[User:Divinations|Divinations]] 1316786 wikitext text/x-wiki Is iad na '''healaíona feidhmeacha''' na healaíona go léir a chuireann dearadh agus maisiúchán i bhfeidhm ar réada laethúla praiticiúla chun iad a dhéanamh níos tarraingtí ó thaobh aeistéitiúil de.<ref>"Applied art" in ''The Oxford Dictionary of Art''. Eagrán ar líne. [[Oxford University Press]], 2004. www.oxfordreference.com. Dáta rochtana: 23 Samhain 2013.</ref> Cuirtear an téarma seo i gcodarsnacht leis na [[Míndána|mínealaíona]]–na healaíona a tháirgeann rudaí gan úsáid phraiticiúil ar bith, a bhfuil sé mar chuspóir acu an intleacht a spreagadh ar bhealach éigin nó fiú an áilleacht féin. Go praiticiúil, téann an dá chatagóir isteach ina chéile go minic, mar an gcéanna leis [[Ealaíona maisithe|na healaíona maisiúla]]. == Samplaí == * [[Dearadh tionsclaíoch]] – rudaí olltáirgthe. * [[Dealbhóireacht]] – mínealaín freisin. * [[Ailtireacht]] – mínealaín freisin. * Ceardaíocht – mínealaín freisin. * [[Ceirmeacht|Ealaín cheirmeach]] * Dearadh mótarfheithiclí * Dearadh faisin * [[Callagrafaíocht|Peannaireacht]] * [[Dearadh intí]] * [[Dearadh grafach]] * Dearadh cartagrafach == Gluaiseachtaí == * [[Art Nouveau]] * [[Art Deco]] * [[Gluaiseacht na nEalaíon agus na Ceardaíochta]] * [[Bauhaus]] * Táirgiúlachas == Iarsmalanna na nEalaíon Feidhmeach == * Bauhaus-Archiv * Die Neue Sammlung, an Ghearmáin * Músaem na nEalaíon Feidhmeach Leipzig, an Ghearmáin * Martin-Gropius-Bau * Músaem na nEalaíon Feidhmeach (Béalgrád), an tSeirbia * Músaem na nEalaíon agus na Ceardaíochta, Ságrab * Músaem na nEalaíon Feidhmeach (Búdaipeist), an Ungáir * Museum für angewandte Kunst Frankfurt, an Ghearmáin * Museum für Angewandte Kunst (Köln), an Ghearmáin * Museum für angewandte Kunst Wien, an Ostair * Músaem an Dearaidh Chomhaimseartha agus na nEalaíon Feidhmeach (MUDAC), [[Lausanne]] [[An Eilvéis|na hEilvéise]] * Músaem Powerhouse, Sydney * Músaem na nEalaíon Feidhmeach Stieglitz (Cathair Pheadair), an Rúis * Músaem na nEalaíon Maisiúil Prág, Poblacht na Seice * [[Músaem Victoria agus Albert]], Londain * Wolfsonian-FIU, Miami Beach, Florida == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Ceardaíochta]] [[Catagóir:Ealaíona maisiúla]] [[Catagóir:Dearadh]] iu9bxnyugb1ng2cpqh27f3ul4s42i13 0 11820 1318669 1317174 2026-06-27T01:14:35Z Miksolwf 75344 https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI 1318669 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI Is éard is '''eolaíocht fheidhmeach''' ann ná cur i bhfeidhm na [[Modh eolaíochta|modheolaíochta]] eolaíochta agus an eolais eolaíoch chun spriocanna praiticiúla a bhaint amach. Cuimsíonn sé raon leathan disciplíní, amhail [[Innealtóireacht|innealtóireacht]] agus [[Leigheas|leigheas]]. Is minic a chuirtear an eolaíocht fheidhmeach i gcodarsnacht leis an buntaighde, atá dírithe ar theoiricí agus dlíthe eolaíocha a chur chun cinn, a mhíníonn agus a thuarann feiniméin nádúrtha nó eile.<ref>{{Citation |last=Bunge |first=M. |title=Technology as Applied Science |date=1974 |url=https://doi.org/10.1007/978-94-010-2182-1_2 |work=Contributions to a Philosophy of Technology: Studies in the Structure of Thinking in the Technological Sciences |pages=19–39 |editor-last=Rapp |editor-first=Friedrich |place=Dordrecht |publisher=Springer Netherlands |language=en |doi=10.1007/978-94-010-2182-1_2 |isbn=978-94-010-2182-1 |s2cid=110332727 |access-date=7 February 2023 |url-access=subscription |archive-date=31 March 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210331144907/https://link.springer.com/chapter/10.1007%2F978-94-010-2182-1_2 |url-status=live }}</ref> Tá eolaíochtaí nádúrtha feidhmeacha ann, chomh maith le heolaíochtaí foirmiúla agus sóisialta feidhmeacha.<ref>{{Cite journal|last1=Roll-Hansen |first1=N. |date=2017 |title=A Historical Perspective on the Distinction Between Basic and Applied Science |journal=Journal for General Philosophy of Science Article |volume=48 |issue=4 | pages=535–551 |doi=10.1007/s10838-017-9362-3|url=https://doi.org/10.1007/s10838-017-9362-3|hdl=10852/65274 |hdl-access=free |url-access=subscription }}</ref> I measc samplaí den eolaíocht fheidhmeach tá; eipidéimeolaíocht ghéiniteach a chuireann staitisticí agus [[Teoiric na dóchúlachta|teoiric na dóchúlachta]] i bhfeidhm, agus an tsíceolaíocht fheidhmeach, lena n-áirítear coireolaíocht.<ref>{{Cite journal|last1=Wertz |first1=J. |date=2018|title=Genetics and Crime: Integrating New Genomic Discoveries Into Psychological Research About Antisocial Behavior |journal=Psychological Science|volume=29 | number=5 | pages=791–803|doi=10.1177/0956797617744542|pmid=29513605 |pmc=5945301 }}</ref> == Tagairtí == {{reflist}} {{síol-eolaíocht}} [[Catagóir:Eolaíochtaí feidhmeacha]] [[Catagóir:Brainsí eolaíochta|feidhm]] n4fc0i45wwrt916bk1xa7g09nxpo7h5 1318692 1318669 2026-06-27T01:17:56Z Divinations 63974 Cealaíodh athruithe [[Special:Contributions/Miksolwf|Miksolwf]] ([[User talk:Miksolwf|Plé]]); ar ais chuig leagan le [[User:Conradder|Conradder]] 1309904 wikitext text/x-wiki Is éard is '''eolaíocht fheidhmeach''' ann ná cur i bhfeidhm na [[Modh eolaíochta|modheolaíochta]] eolaíochta agus an eolais eolaíoch chun spriocanna praiticiúla a bhaint amach. Cuimsíonn sé raon leathan disciplíní, amhail [[Innealtóireacht|innealtóireacht]] agus [[Leigheas|leigheas]]. Is minic a chuirtear an eolaíocht fheidhmeach i gcodarsnacht leis an buntaighde, atá dírithe ar theoiricí agus dlíthe eolaíocha a chur chun cinn, a mhíníonn agus a thuarann feiniméin nádúrtha nó eile.<ref>{{Citation |last=Bunge |first=M. |title=Technology as Applied Science |date=1974 |url=https://doi.org/10.1007/978-94-010-2182-1_2 |work=Contributions to a Philosophy of Technology: Studies in the Structure of Thinking in the Technological Sciences |pages=19–39 |editor-last=Rapp |editor-first=Friedrich |place=Dordrecht |publisher=Springer Netherlands |language=en |doi=10.1007/978-94-010-2182-1_2 |isbn=978-94-010-2182-1 |s2cid=110332727 |access-date=7 February 2023 |url-access=subscription |archive-date=31 March 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210331144907/https://link.springer.com/chapter/10.1007%2F978-94-010-2182-1_2 |url-status=live }}</ref> Tá eolaíochtaí nádúrtha feidhmeacha ann, chomh maith le heolaíochtaí foirmiúla agus sóisialta feidhmeacha.<ref>{{Cite journal|last1=Roll-Hansen |first1=N. |date=2017 |title=A Historical Perspective on the Distinction Between Basic and Applied Science |journal=Journal for General Philosophy of Science Article |volume=48 |issue=4 | pages=535–551 |doi=10.1007/s10838-017-9362-3|url=https://doi.org/10.1007/s10838-017-9362-3|hdl=10852/65274 |hdl-access=free |url-access=subscription }}</ref> I measc samplaí den eolaíocht fheidhmeach tá; eipidéimeolaíocht ghéiniteach a chuireann staitisticí agus [[Teoiric na dóchúlachta|teoiric na dóchúlachta]] i bhfeidhm, agus an tsíceolaíocht fheidhmeach, lena n-áirítear coireolaíocht.<ref>{{Cite journal|last1=Wertz |first1=J. |date=2018|title=Genetics and Crime: Integrating New Genomic Discoveries Into Psychological Research About Antisocial Behavior |journal=Psychological Science|volume=29 | number=5 | pages=791–803|doi=10.1177/0956797617744542|pmid=29513605 |pmc=5945301 }}</ref> == Tagairtí == {{reflist}} {{síol-eolaíocht}} [[Catagóir:Eolaíochtaí feidhmeacha]] [[Catagóir:Brainsí eolaíochta|feidhm]] 4p5yw5ygdkzpnawjuur7es4vs55jwpk 1318744 1318692 2026-06-27T09:18:27Z https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II 1318744 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II Is éard is '''eolaíocht fheidhmeach''' ann ná cur i bhfeidhm na [[Modh eolaíochta|modheolaíochta]] eolaíochta agus an eolais eolaíoch chun spriocanna praiticiúla a bhaint amach. Cuimsíonn sé raon leathan disciplíní, amhail [[Innealtóireacht|innealtóireacht]] agus [[Leigheas|leigheas]]. Is minic a chuirtear an eolaíocht fheidhmeach i gcodarsnacht leis an buntaighde, atá dírithe ar theoiricí agus dlíthe eolaíocha a chur chun cinn, a mhíníonn agus a thuarann feiniméin nádúrtha nó eile.<ref>{{Citation |last=Bunge |first=M. |title=Technology as Applied Science |date=1974 |url=https://doi.org/10.1007/978-94-010-2182-1_2 |work=Contributions to a Philosophy of Technology: Studies in the Structure of Thinking in the Technological Sciences |pages=19–39 |editor-last=Rapp |editor-first=Friedrich |place=Dordrecht |publisher=Springer Netherlands |language=en |doi=10.1007/978-94-010-2182-1_2 |isbn=978-94-010-2182-1 |s2cid=110332727 |access-date=7 February 2023 |url-access=subscription |archive-date=31 March 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210331144907/https://link.springer.com/chapter/10.1007%2F978-94-010-2182-1_2 |url-status=live }}</ref> Tá eolaíochtaí nádúrtha feidhmeacha ann, chomh maith le heolaíochtaí foirmiúla agus sóisialta feidhmeacha.<ref>{{Cite journal|last1=Roll-Hansen |first1=N. |date=2017 |title=A Historical Perspective on the Distinction Between Basic and Applied Science |journal=Journal for General Philosophy of Science Article |volume=48 |issue=4 | pages=535–551 |doi=10.1007/s10838-017-9362-3|url=https://doi.org/10.1007/s10838-017-9362-3|hdl=10852/65274 |hdl-access=free |url-access=subscription }}</ref> I measc samplaí den eolaíocht fheidhmeach tá; eipidéimeolaíocht ghéiniteach a chuireann staitisticí agus [[Teoiric na dóchúlachta|teoiric na dóchúlachta]] i bhfeidhm, agus an tsíceolaíocht fheidhmeach, lena n-áirítear coireolaíocht.<ref>{{Cite journal|last1=Wertz |first1=J. |date=2018|title=Genetics and Crime: Integrating New Genomic Discoveries Into Psychological Research About Antisocial Behavior |journal=Psychological Science|volume=29 | number=5 | pages=791–803|doi=10.1177/0956797617744542|pmid=29513605 |pmc=5945301 }}</ref> == Tagairtí == {{reflist}} {{síol-eolaíocht}} [[Catagóir:Eolaíochtaí feidhmeacha]] [[Catagóir:Brainsí eolaíochta|feidhm]] qskwoulxycvg46fvvt30kyy84i26j08 1318910 1318744 2026-06-27T09:34:21Z XXBlackburnXx 36804 Reverted edit by a hidden user to last revision by [[User:Divinations|Divinations]] 1309904 wikitext text/x-wiki Is éard is '''eolaíocht fheidhmeach''' ann ná cur i bhfeidhm na [[Modh eolaíochta|modheolaíochta]] eolaíochta agus an eolais eolaíoch chun spriocanna praiticiúla a bhaint amach. Cuimsíonn sé raon leathan disciplíní, amhail [[Innealtóireacht|innealtóireacht]] agus [[Leigheas|leigheas]]. Is minic a chuirtear an eolaíocht fheidhmeach i gcodarsnacht leis an buntaighde, atá dírithe ar theoiricí agus dlíthe eolaíocha a chur chun cinn, a mhíníonn agus a thuarann feiniméin nádúrtha nó eile.<ref>{{Citation |last=Bunge |first=M. |title=Technology as Applied Science |date=1974 |url=https://doi.org/10.1007/978-94-010-2182-1_2 |work=Contributions to a Philosophy of Technology: Studies in the Structure of Thinking in the Technological Sciences |pages=19–39 |editor-last=Rapp |editor-first=Friedrich |place=Dordrecht |publisher=Springer Netherlands |language=en |doi=10.1007/978-94-010-2182-1_2 |isbn=978-94-010-2182-1 |s2cid=110332727 |access-date=7 February 2023 |url-access=subscription |archive-date=31 March 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210331144907/https://link.springer.com/chapter/10.1007%2F978-94-010-2182-1_2 |url-status=live }}</ref> Tá eolaíochtaí nádúrtha feidhmeacha ann, chomh maith le heolaíochtaí foirmiúla agus sóisialta feidhmeacha.<ref>{{Cite journal|last1=Roll-Hansen |first1=N. |date=2017 |title=A Historical Perspective on the Distinction Between Basic and Applied Science |journal=Journal for General Philosophy of Science Article |volume=48 |issue=4 | pages=535–551 |doi=10.1007/s10838-017-9362-3|url=https://doi.org/10.1007/s10838-017-9362-3|hdl=10852/65274 |hdl-access=free |url-access=subscription }}</ref> I measc samplaí den eolaíocht fheidhmeach tá; eipidéimeolaíocht ghéiniteach a chuireann staitisticí agus [[Teoiric na dóchúlachta|teoiric na dóchúlachta]] i bhfeidhm, agus an tsíceolaíocht fheidhmeach, lena n-áirítear coireolaíocht.<ref>{{Cite journal|last1=Wertz |first1=J. |date=2018|title=Genetics and Crime: Integrating New Genomic Discoveries Into Psychological Research About Antisocial Behavior |journal=Psychological Science|volume=29 | number=5 | pages=791–803|doi=10.1177/0956797617744542|pmid=29513605 |pmc=5945301 }}</ref> == Tagairtí == {{reflist}} {{síol-eolaíocht}} [[Catagóir:Eolaíochtaí feidhmeacha]] [[Catagóir:Brainsí eolaíochta|feidhm]] 4p5yw5ygdkzpnawjuur7es4vs55jwpk 0 11821 1318674 1317185 2026-06-27T01:15:16Z Miksolwf 75344 https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI 1318674 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI Is éard é an '''eolaíocht leabharlainne agus faisnéise''' ná an eolaíocht a bhaineann le leagan amach [[leabharlann|leabharlainne]] agus láimhseáil sonraí. == Tagairtí == {{reflist}} {{stumpa}} [[Catagóir:Leabharlanna]] [[Catagóir:Eolaíochtaí sóisialta]] r01fmsb0s30kdwkzuzb5a4sw4svgoqd 1318677 1318674 2026-06-27T01:15:31Z Divinations 63974 Cealaíodh athruithe [[Special:Contributions/Miksolwf|Miksolwf]] ([[User talk:Miksolwf|Plé]]); ar ais chuig leagan le [[User:Conradder|Conradder]] 996469 wikitext text/x-wiki Is éard é an '''eolaíocht leabharlainne agus faisnéise''' ná an eolaíocht a bhaineann le leagan amach [[leabharlann|leabharlainne]] agus láimhseáil sonraí. == Tagairtí == {{reflist}} {{stumpa}} [[Catagóir:Leabharlanna]] [[Catagóir:Eolaíochtaí sóisialta]] hzf71wx24uo7qib6jpciff69zcc1w7r 1318747 1318677 2026-06-27T09:19:02Z https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II 1318747 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II Is éard é an '''eolaíocht leabharlainne agus faisnéise''' ná an eolaíocht a bhaineann le leagan amach [[leabharlann|leabharlainne]] agus láimhseáil sonraí. == Tagairtí == {{reflist}} {{stumpa}} [[Catagóir:Leabharlanna]] [[Catagóir:Eolaíochtaí sóisialta]] suvl01o7s9thoutklbm2ox8vlz8gfno 1318866 1318747 2026-06-27T09:34:21Z XXBlackburnXx 36804 Reverted edit by a hidden user to last revision by [[User:Divinations|Divinations]] 996469 wikitext text/x-wiki Is éard é an '''eolaíocht leabharlainne agus faisnéise''' ná an eolaíocht a bhaineann le leagan amach [[leabharlann|leabharlainne]] agus láimhseáil sonraí. == Tagairtí == {{reflist}} {{stumpa}} [[Catagóir:Leabharlanna]] [[Catagóir:Eolaíochtaí sóisialta]] hzf71wx24uo7qib6jpciff69zcc1w7r 0 12670 1318699 1309195 2026-06-27T06:55:15Z InternetArchiveBot 47196 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1318699 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Leabhar}} {{glanadh-mar|drochlitriú agus drochghramadach}} Is é '''Harry Potter agus an Órchloch''' (''Harry Potter and the Philosopher’s Stone'' as [[Béarla]]) an chéad leabhar faoi eachtraí an draíodóra óig [[Harry Potter]]. Scríobh [[J. K. Rowling]] an leabhair ceann seo, chomh maith leis na húrscéalta eile faoi Harry. Tháinig an bunleagan Béarla i gcló ón gcomhlacht foilsitheoireachta úd Bloomsbury sa bhliain 1997. ==Gaeilge== Rinne [[Máire Nic Mhaoláin]] éacht domhan draíochta Harry Potter agus a chairde a chur in oiriúint do na Gaeil.<ref>{{Lua idirlín|url=https://nos.ie/cultur/leabhair/leabhair-na-haistriuchain-go-gaeilge-is-fearr-a-rinneadh/|teideal=LEABHAIR: Na haistriúcháin go Gaeilge is fearr a rinneadh|údar=NÓS|language=en-US|work=NÓS|dátarochtana=2021-12-18}}{{Dead link|date=Aibreán 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> B'é an comhlacht céanna, Bloomsbury, a d'fhoilsigh an leagan [[An Ghaeilge|Gaeilge]] den leabhar céanna sa bhliain [[2004]].<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.litriocht.com/product/harry-potter-agus-an-rchloch-2/?lang=en|teideal=Harry Potter agus an Órchloch {{!}} Litríocht|údar=JK Rowling|dáta=1997|language=ga|dátarochtana=2021-12-18}}{{Dead link|date=Meitheamh 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Bhí bunfhriotal Rowling sách casta do léitheoirí óga sa leagan Béarla, agus leagadh coinníollacha daingne síos d’aistritheoirí na sraithe a d’fhág laincisí troma ar lámh Nic Mhaoláin, ach is iontach an t-aistriúchán a rinne sí don léitheoir cumasach.<ref>{{Lua idirlín|url=https://blogs.transparent.com/irish/harry-potter-agus-an-orchloch-sraith-ocaideach-dfhocail-shuimiula-sa-leagan-gaeilge-cuid-1-an-bundallan-draiochta-no-an-beasor/|teideal=Harry Potter agus an Órchloch: Sraith Ócáideach d'Fhocail Shuimiúla sa Leagan Gaeilge (Cuid 1: an bundallán draíochta -- nó an beasór?)|dáta=2017-01-15|work=Irish Language Blog {{!}} Language and Culture of the Irish-Speaking World|dátarochtana=2021-12-18}}</ref> Bhí uirthi a bheith ag cur Gaeilge ar fhocail agus ar théarmaí a tharraing JK Rowling as corcán [[An Laidin|Laidine]], [[An Ghréigis|Gréigise]] agus [[An Fhraincis|Fraincise]]. == Caibidlí == * Caibidil 1: An Gasúr a Tháinig Slán * Caibidil 2: An Ghloine a d'Imigh As * Caibidil 3: Na Litreacha * Caibidil 4: Coimeádaí n nEochracha * Caibidil 5: Go Diagon Alley * Caibidil 6: An Turas ó Ardán a Naoi agus Trí Cheathrú * Caibidil 7: An Hata Sórtála * Caibidil 8: Máistir na bPosóidí * Caibidil 9: Comhrac ar Uair an Mheán Oíche * Caibidil 10: Oíche Shamhna * Caibidil 11: Quidditch * Caibidil 12: Scáthán na Mianta * Caibidil 13:Nicolas Flamel * Caibidil 14: Dragan Dronnach na hIorua * Caibidil 15: An Fhoraois Thoirmiscthe * Caibidil 16: Tríd an gComhla Síos * Caibidil 17: Fear an Dá Aghaidh == Carachtair == * ''Harry Potter'' * ''Mr. Dursley'' * ''Mrs. Dursley'' * ''Dudley Dursley'' * ''An tOllamh McGonagall * ''Hagrid'' * ''Voldemort'' * ''Hermione Granger'' * ''Ron Weasley'' * ''Draco Malfoy'' * ''Severus Snape'' * ''Albus Dumbledore'' ==Scannán== {{Príomhalt|Harry Potter and the Philosopher's Stone (scannán)}} == Teangacha Eile == * [[Béarla]] - ''Harry Potter and the Philosopher's Stone'' * [[Breatnais]] - ''Harri Potter a Maen yr Athronydd'' * [[Danmhairgis]] - ''Harry Potter og De Vises Sten'' * [[Fionlainnis]] - ''Harry Potter ja viisasten kivi'' * [[Iodáilis]] - ''Harry Potter e la pietra filosofale'' * [[Portaingéilis]] - ''Harry Potter e a pedra filosofal'' * [[Rómáinis]] - ''Harry Potter şi Piatra Filozofală'' * [[Spáinnis]] - ''Harry Potter y la piedra filosofal'' <br />{{glanadh}} <br /> == Scéal/plota == Tá Harry Potter ina chónaí i Little Whinging, Surrey lena uncail Vernon, aintín Petunia agus col ceathrar Dudley Dursley. Tá saol crua ag Harry: codlaíonn sé faoi na [[staighre]] agus bíonn na daoine sa teach don é a bhulaíocht. Cónaíonn sé le muintir Dursley toisc gur mharaigh Voldemort a thuismitheoirí, Lily agus James, nuair a bhí sé ina [[leanbh]] de dheasca fáistine:<br />''"The one with the power to vanquish the Dark Lord approaches ... Born to those who have thrice defied him, born as the seventh month dies ... And the Dark Lord will mark him as his equal, but he will have power the Dark Lord knows not ... And either must die at the hand of the other for neither can live while the other survives ..."'' Bhí cogadh ar siúil sa domhain draíodóra agus ba é Voldemort ceannaire an taoibh dorcha. Bhí Dumbledore, Lily agus James Potter ina mball de Ord an Fhéinics a bhí i gcoinne Voldemort. Chuaigh Voldemort go dtí teach na bPotter i nGodrick’s Hallow agus mharaigh sé James sa halla. Chuaigh sé suas staighre agus d’ordaigh Lily as an seomra. Dúirt sé go rachadh sí slán dá ligfeadh sí dó Harry a mharú. Chuir sí í féin sa bhealach agus fuair sí bás, ach mar níl sí an faighteoir ceart den mallacht, chuaigh an mallacht tar chugat féin ar Voldemort agus fuair níos mó den Voldemort bás freisin. Bhí píosa den anamnacha Voldemort beo agus chuaigh siad isteach Harry. Ar feadh deich mbliana, níl fios aige le Harry faoin aon rud sa domhain draíocht, agus seo iad na réasún tá sé i do chónaí le Vernon, Petunia agus Dudley sa domhan “Muggle”. <br /> Ar do breithlá, fuair sé do litir glactha do Hogwarts School of Witchcraft and Wizardry agus tar éis cúpla litir, chuaigh an leath-feathach Hagrid go dtí Harry leis an litir dheiridh mar scrois Vernon na litreacha eile roimhe an litir dheiridh. D’inis sé an scéal cáiliúil faoi Harry agus an oíche a fuair a thuismitheoirí bás, an cúlra den domhain draíocht agus an an bhfíric go bhfuil duine cáiliúil é Harry. Chuaigh Hagrid agus Harry go dtí Diagon Alley, an lár siopadoireacht sa domhain draoi, is sráid ceilte í I Londain. Seo iad an áit a ceannaigh cailleach agus draoi na rudaí ag taistáil le Hogwarts. Fuair Harry d’ulchabhán, Hedwig agus chuaigh sé go dtí an banc do dhaoine le draíocht, Gringotts Wizarding Bank. Fuair sé amach faoi an saibhreas do teaghlach Potter. Tar éis mí amháin, thosaigh Harry ar do dturas go dtí Hogwarts I stáisiún Kings Cross ar an Hogwarts Express. D’fhág an traein as ardán naoi agus troí ceathrú. Ar an traein, bhí Harry ag caint le daltaí nua sa chéad bhliain freisin, Ron Weasley is ainm do agus Hermoine Granger is ainm di. Ar an dtús ní maith libh Hermione mar bhí siad seaghas drochbhéasach le Harry agus Ron. Chomh maith le Ron agus Hermione, bhí coimhlint idir Harry agus buachaill eile, Draco Malfoy mar bhí Draco ag magadh Ron agus do heádaí scoile mar tá siad ar athlámh. Nuair atá na daoine sa chead bhliain ag dul go dtí an caisleán, tar éis an Hogwarts Express, chuaigh siad thar an loch isteach báid. Chuaigh siad isteach an Halla Mhór leis an chéad féasta agus an searmanas sórtala. Sa scoil, tá ceithre teach; Gryffindor, Slytherin, Ravenclaw agus Hufflepuff. Rinne an Hata Sórtála an searmanas agus phioc an hata cén teach is fearr le gach dalta nua. D’inis Ron cúpla rud faoi gach teach do Harry, bhí sé ag rá faoi na rudaí maith le Gryffindor agus na rudaí gránna le Slytherin. Thóg an Hata a lán am air Harry, níl sé cinnte cén teach a bhfuil níos fearr le Harry, ag an deireadh, phioc an Hata Gryffindor le Ron agus Hermoine agus bhí Draco I Syltherin.Nuair na ranganna ag súil, ní maith leis Harry an Máistír na bposóidí, Severus Snape mar sa ranganna, thug Snape claonadh go dtí na daltaí I Slytherin. D’imir Harry Quiddich, spórt draíochta san aer. Bhí sé ag imirt le “Seeker” an duine ag féachaint leis an snitch ór. Nuair a bhí Harry, Ron agus Hermione amach as daoibh leapacha, d’aimsigh siad comhla thógála agus madra le trí ceann. Ar Oíche Shamhna, bhí troll sa leithreas cailíní agus shábháíl Harry agus Ron Hermione. Bhí na chairde amhrasach faoi Snape mar ghortaigh sé a chos agus bhí siad ag déanamh rudaí aisteach. Ní maith lei Hermione na buachaillí ag féachaint agus ag smaoineamh faoi ceard atá faoi an comhla thógála mar ní maith lei ag dul i dtroiblóid. Bhí Harry buartha faoin chéad chluiche Quiddich, agus nuair a bhí sé ag imirt chuir duine gheasa air do scuab caillí Harry. Bhris Hermione an gheasa agus bhuaigh Harry agus Gryffindor an cluiche i gcoinne Slytherin. Tar éis Nollaig, fuair Harry fallaing fholaigh ó duine anaithnid. d'úsáid Harry an fallaing fholaigh agus oíche ámhain fuair sé amach an scáthán Irised. is scáthán draíochta é agus taispeánann an scáthán an rud a maith leat an duine níos fearr sa domhain, d'feach Harry do mham agus dhaid. Nuair a bhí na cairde ag caint le Hagrid d'inis sé eolas faoi an Órchloch agus na rudaí a bhí an Órchloch ábalta a déanamh, thug an Órchloch neamhbhásmhaireacht agus an cumas a athrú aon miotal do ór. D'inis Firenze an ceinteár, bhí Voldemort an duine ag féachtaint leis an Órchloch agus chinn Harry seo iad an am a dul síos an comhla thógála. Nuair a bhí siad síos, chuaigh siad trí dúshláin; Devils Snare, ficheall draíochta agus an seomra eochracha. Tar éis an dúshláin, bhí Harry i do aonair le tOllamh Quirrell, an tOllamh le cosaint i gcoinne na healaionta dorcha. Níl Snape ag obair i gcoinne Harry, bhí sé ag cabhrú Harry agus bhí Quirrell ag obair le Voldemort. Bhí Quirrell "an fear an dá aghaidh" mar bhí an aghaidh Voldemort ar an cúl den ceann Quirrell. Bhí riachtanas Voldemort le Harry ar feadh an dushlán deireanach, an scáthán Irised mar ní maith leis Harry na rud a thóg an Órchloch. Chuir an scáthán an Órchloch sa phóca Harry agus nuair atá an Orchloch anseo rinne Quirrell iarracht a thóg an Orchloch. Nuair a theagmaigh Quirrell Harry, dhírigh Quirell le carraig agus fuair Quirell bás. Bhí pian mhór sa colm Harry agus thit sé i bhfanntais. Dhusaigh siad tar éis trí lá san ospidéal i Hogwarts. D'inis Dumbledore an cúis a mhair Harry an troid le Quirrell agus Voldemort, bhí Dumbledore an duine a thug an fallaing fholaigh do Harry, agus bhí an Órchloch díothaigh. Chríoch an bhliain leis an féasta deireadh. Bhuaigh Gryffindor an coirn Hogwarts agus beidh Harry ag dul abhaile ar feadh an samhradh.<ref>{{Lua idirlín|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Harry_Potter_and_the_Philosopher%27s_Stone|teideal=wikipedia Harry Potter and the Philosophers stone|údar=|dáta=|dátarochtana=15ú lá Feabhra}}</ref> == Tagairtí == {{reflist}} {{Harry Potter}} [[Catagóir:Úrscéalta]] [[Catagóir:Harry Potter]] 3qnz8ps82d8x0glpym0119u0d3v7bfk 0 12978 1318803 1316003 2026-06-27T09:30:18Z https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II 1318803 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II [[Íomhá:Sign-1050012, Dingle Peninsula, Co. Kerry, Ireland.jpg|mion|[[An Daingean|Daingean]]]] [[Íomhá:IE Wild Atlantic Way Sign.svg|mion|220x220px|[[Slí an Atlantaigh Fhiáin]]]] [[Íomhá:Discoverireland logo.jpg|mion]] [[Íomhá:Flickr - …trialsanderrors - Jamaica, the gem of the tropics, Thomas Cook travel poster, 1910.jpg|mion|Póstaer taistil Thomas Cook, 1910, ag iarraidh turasóirí a mhealladh go dtí an Iamáice]] [[Íomhá:Pays touristiques.svg|thumb|Turasóireacht de réir tíre sa bhliain 2001]] Séard atá i gceist le '''turasóireacht''' ná [[taisteal]] mar [[Caitheamh aimsire|chaitheamh aimsire]] nó ar son fóillíochta. De réir an Eagraíocht Dhomhanda Turasóireachta, is turasóirí iad [[Duine|daoine]] a thaistealaíonn agus a fhanann in áiteanna taobh amuigh dá ngnáth-thimpeallacht ar feadh níos lú ná [[bliain]] amháin ar chúiseanna cosúil le fóillíocht, [[gnó]] nó sláinte agus gan aon [[Airgead (eacnamaíocht)|airgead]] a fháil acu as rud ar bith a dhéanann siad ann ó fhoinsí áitiúla. Mar a dúirt an fealsamh Francach [[Blaise Pascal]] ‘dá bhféadfadh an duine daonna fanacht socair ag baile ina sheomra féin ina aonar, ní bheadh aon trioblóid in aon chor sa domhan.<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/gach-duine-ar-thoir-an-unique-experience-agus-a-loit-ar-a-cheile/|teideal=Gach duine ar thóir an ‘unique experience’ – agus á lot ar a chéile|údar=Seosaimhín Ní Bheaglaoich|dáta=23 Iúil 2024|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2024-07-23}}</ref> == Stair == Tá idir bhorradh agus bhiseach sa turasóireacht dhomhanda leis na blianta. Sa bhliain [[2004]], bhain breis agus 763 milliún turasóirí cinn chúrsa idirnáisiúnta amach. Sa bhliain [[2010]], rinne 940 milliún duine amhlaidh. Sa bhliain chéanna bhí 693 billiún euro de theacht isteach idirnáisiúnta ón turasóireacht. Mar thoradh ar an ngéarchéim eacnamaíochta domhanda sna [[2000idí]] déanacha, thosaigh moill láidir sa taisteal idirnáisiúnta ag tosú i Meitheamh, [[2008]], moill a lean sa bhliain [[2009]]. Thit líon na dturasóirí idirnáisiúnta 4% sa bhliain úd, agus thit an teacht isteach 6%. Bíonn an turasóireacht intíre tábhachtach ina lán áiteanna ar fud an domhain freisin. == Geilleagar == Tá an turasóireacht an-tábhachtach do roinnt tíortha de bharr an ioncaim a ghineann an tionscal as na seirbhísí agus rudaí a úsáideann na turasóirí, as na cánacha a íocann na gnólachtaí atá bainteach leis an turasóireacht, agus as an bhfostaíocht a ghineann sí.<ref>{{Lua idirlín|url=https://data.oireachtas.ie/ie/oireachtas/committee/dail/33/joint_committee_on_tourism_culture_arts_sport_and_media/reports/2023/2023-11-16_forbairt-na-turasoireachta-tuaithe-in-eirinn_ga.pdf|teideal=Forbairt na Turasóireachta Tuaithe in Éirinn|údar=oireachtas.ie|dáta=Samhain 2023|dátarochtana=2024}}</ref> Uaireanta, cruthaíonn an turasóireacht fadhbanna don [[timpeallacht]], go háirithe in áiteanna áirithe cáiliúla, má bhíonn ró-fhorbairt ann nó mura ndéantar an fhorbairt chéanna go cúramach. {{Main|Róthurasóireacht}} Ó na [[2010idí]] ar leith, is iad an [[Fhrainc]], na [[Stáit Aontaithe]], agus [[an tSín]] na trí thír is mó turasóireacht ar [[An Domhan|domhan]], ach tá sí tábhachtach i ngach áit nach mór má bhíonn tír sábháilte agus tarraingteach go leor don turasóir. Thig leis an ngnó seo a bheith an-tábhachtach ar fad do thíortha beaga a bhfuil tránna [[Cois Fharraige|cois farraige]] agus [[aeráid]] the le linn an [[Geimhreadh|gheimhridh]] thuaisceartach acu, a leithéidí [[na Bahámaí]], [[na Séiséil]] agus na [[Oileáin Mhaildíve|Maildíve]]. Is iad [[Páras]], [[Londain]] agus [[Nua-Eabhrac (cathair)|Nua-Eabhrac]] na trí [[Cathair (lonnaíocht)|chathair]] is mó tóir ag turasóirí orthu ar Domhan faoi láthair. == Féach freisin == * [[Róthurasóireacht]] == Tagairtí == {{Reflist}} [[Catagóir:Caitheamh aimsire]] [[Catagóir:Cultúr]] [[Catagóir:Turasóireacht]] [[Catagóir:Fóillíocht]] gklqgwdzeh8584uulwcgkexi6re2280 1318846 1318803 2026-06-27T09:34:21Z XXBlackburnXx 36804 Reverted edit by a hidden user to last revision by [[User:Quinlan83|Quinlan83]] 1271791 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:Sign-1050012, Dingle Peninsula, Co. Kerry, Ireland.jpg|mion|[[An Daingean|Daingean]]]] [[Íomhá:IE Wild Atlantic Way Sign.svg|mion|220x220px|[[Slí an Atlantaigh Fhiáin]]]] [[Íomhá:Discoverireland logo.jpg|mion]] [[Íomhá:Flickr - …trialsanderrors - Jamaica, the gem of the tropics, Thomas Cook travel poster, 1910.jpg|mion|Póstaer taistil Thomas Cook, 1910, ag iarraidh turasóirí a mhealladh go dtí an Iamáice]] [[Íomhá:Pays touristiques.svg|thumb|Turasóireacht de réir tíre sa bhliain 2001]] Séard atá i gceist le '''turasóireacht''' ná [[taisteal]] mar [[Caitheamh aimsire|chaitheamh aimsire]] nó ar son fóillíochta. De réir an Eagraíocht Dhomhanda Turasóireachta, is turasóirí iad [[Duine|daoine]] a thaistealaíonn agus a fhanann in áiteanna taobh amuigh dá ngnáth-thimpeallacht ar feadh níos lú ná [[bliain]] amháin ar chúiseanna cosúil le fóillíocht, [[gnó]] nó sláinte agus gan aon [[Airgead (eacnamaíocht)|airgead]] a fháil acu as rud ar bith a dhéanann siad ann ó fhoinsí áitiúla. Mar a dúirt an fealsamh Francach [[Blaise Pascal]] ‘dá bhféadfadh an duine daonna fanacht socair ag baile ina sheomra féin ina aonar, ní bheadh aon trioblóid in aon chor sa domhan.<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/gach-duine-ar-thoir-an-unique-experience-agus-a-loit-ar-a-cheile/|teideal=Gach duine ar thóir an ‘unique experience’ – agus á lot ar a chéile|údar=Seosaimhín Ní Bheaglaoich|dáta=23 Iúil 2024|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2024-07-23}}</ref> == Stair == Tá idir bhorradh agus bhiseach sa turasóireacht dhomhanda leis na blianta. Sa bhliain [[2004]], bhain breis agus 763 milliún turasóirí cinn chúrsa idirnáisiúnta amach. Sa bhliain [[2010]], rinne 940 milliún duine amhlaidh. Sa bhliain chéanna bhí 693 billiún euro de theacht isteach idirnáisiúnta ón turasóireacht. Mar thoradh ar an ngéarchéim eacnamaíochta domhanda sna [[2000idí]] déanacha, thosaigh moill láidir sa taisteal idirnáisiúnta ag tosú i Meitheamh, [[2008]], moill a lean sa bhliain [[2009]]. Thit líon na dturasóirí idirnáisiúnta 4% sa bhliain úd, agus thit an teacht isteach 6%. Bíonn an turasóireacht intíre tábhachtach ina lán áiteanna ar fud an domhain freisin. == Geilleagar == Tá an turasóireacht an-tábhachtach do roinnt tíortha de bharr an ioncaim a ghineann an tionscal as na seirbhísí agus rudaí a úsáideann na turasóirí, as na cánacha a íocann na gnólachtaí atá bainteach leis an turasóireacht, agus as an bhfostaíocht a ghineann sí.<ref>{{Lua idirlín|url=https://data.oireachtas.ie/ie/oireachtas/committee/dail/33/joint_committee_on_tourism_culture_arts_sport_and_media/reports/2023/2023-11-16_forbairt-na-turasoireachta-tuaithe-in-eirinn_ga.pdf|teideal=Forbairt na Turasóireachta Tuaithe in Éirinn|údar=oireachtas.ie|dáta=Samhain 2023|dátarochtana=2024}}</ref> Uaireanta, cruthaíonn an turasóireacht fadhbanna don [[timpeallacht]], go háirithe in áiteanna áirithe cáiliúla, má bhíonn ró-fhorbairt ann nó mura ndéantar an fhorbairt chéanna go cúramach. {{Main|Róthurasóireacht}} Ó na [[2010idí]] ar leith, is iad an [[Fhrainc]], na [[Stáit Aontaithe]], agus [[an tSín]] na trí thír is mó turasóireacht ar [[An Domhan|domhan]], ach tá sí tábhachtach i ngach áit nach mór má bhíonn tír sábháilte agus tarraingteach go leor don turasóir. Thig leis an ngnó seo a bheith an-tábhachtach ar fad do thíortha beaga a bhfuil tránna [[Cois Fharraige|cois farraige]] agus [[aeráid]] the le linn an [[Geimhreadh|gheimhridh]] thuaisceartach acu, a leithéidí [[na Bahámaí]], [[na Séiséil]] agus na [[Oileáin Mhaildíve|Maildíve]]. Is iad [[Páras]], [[Londain]] agus [[Nua-Eabhrac (cathair)|Nua-Eabhrac]] na trí [[Cathair (lonnaíocht)|chathair]] is mó tóir ag turasóirí orthu ar Domhan faoi láthair. == Féach freisin == * [[Róthurasóireacht]] == Tagairtí == {{Reflist}} [[Catagóir:Caitheamh aimsire]] [[Catagóir:Cultúr]] [[Catagóir:Turasóireacht]] [[Catagóir:Fóillíocht]] 43pzqopoly9ir7skbwg8zncfmnf6a28 0 13872 1318682 1317190 2026-06-27T01:15:49Z Miksolwf 75344 https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI 1318682 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI Séard is brí le '''gnóthaí poiblí''' ná aon ghnó nó [[ábhar]] a bhaineann leis an pobal, sé sin daonra tír i gcoitinne. Is iad gnóthaí príobháideacha aon ghnó nó ábhar a bhaineann le [[duine]] aonoir nó cuideachta príobháideach. Is ón [[Laidin]] a d'eascair an [[smaoineamh]] seo. ''[[Res publica]]'' an nath a bhí ag na [[Impireacht Rómhánach|Rómhánaigh]] ar ghnóthaí poiblí. ''[[Res privata]]'' an nath a bhí acu ar ghnóthaí príobháideacha. Is ón nath res publica a thagann [[republic]] sa [[Sacs-bhéarla]], [[république]] sa bh[[Fraincís]], [[Republik]] sa [[Gearmáinis|Ghearmáinis]] agus mar sin de. == Tagairtí == {{reflist}} {{síol}} [[Catagóir:Polaitíocht]] ao6a0j5b647kt58dpwu7l9kc94fmigc 1318683 1318682 2026-06-27T01:15:53Z Divinations 63974 Cealaíodh athruithe [[Special:Contributions/Miksolwf|Miksolwf]] ([[User talk:Miksolwf|Plé]]); ar ais chuig leagan le [[User:Conradder|Conradder]] 874712 wikitext text/x-wiki Séard is brí le '''gnóthaí poiblí''' ná aon ghnó nó [[ábhar]] a bhaineann leis an pobal, sé sin daonra tír i gcoitinne. Is iad gnóthaí príobháideacha aon ghnó nó ábhar a bhaineann le [[duine]] aonoir nó cuideachta príobháideach. Is ón [[Laidin]] a d'eascair an [[smaoineamh]] seo. ''[[Res publica]]'' an nath a bhí ag na [[Impireacht Rómhánach|Rómhánaigh]] ar ghnóthaí poiblí. ''[[Res privata]]'' an nath a bhí acu ar ghnóthaí príobháideacha. Is ón nath res publica a thagann [[republic]] sa [[Sacs-bhéarla]], [[république]] sa bh[[Fraincís]], [[Republik]] sa [[Gearmáinis|Ghearmáinis]] agus mar sin de. == Tagairtí == {{reflist}} {{síol}} [[Catagóir:Polaitíocht]] 7ouc7039mwq1nadvle6sb5h1roicxdy 1318750 1318683 2026-06-27T09:19:47Z https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II 1318750 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II Séard is brí le '''gnóthaí poiblí''' ná aon ghnó nó [[ábhar]] a bhaineann leis an pobal, sé sin daonra tír i gcoitinne. Is iad gnóthaí príobháideacha aon ghnó nó ábhar a bhaineann le [[duine]] aonoir nó cuideachta príobháideach. Is ón [[Laidin]] a d'eascair an [[smaoineamh]] seo. ''[[Res publica]]'' an nath a bhí ag na [[Impireacht Rómhánach|Rómhánaigh]] ar ghnóthaí poiblí. ''[[Res privata]]'' an nath a bhí acu ar ghnóthaí príobháideacha. Is ón nath res publica a thagann [[republic]] sa [[Sacs-bhéarla]], [[république]] sa bh[[Fraincís]], [[Republik]] sa [[Gearmáinis|Ghearmáinis]] agus mar sin de. == Tagairtí == {{reflist}} {{síol}} [[Catagóir:Polaitíocht]] em9nsldgelqo3y27wvtkrgas80j9eex 1318889 1318750 2026-06-27T09:34:21Z XXBlackburnXx 36804 Reverted edit by a hidden user to last revision by [[User:Divinations|Divinations]] 874712 wikitext text/x-wiki Séard is brí le '''gnóthaí poiblí''' ná aon ghnó nó [[ábhar]] a bhaineann leis an pobal, sé sin daonra tír i gcoitinne. Is iad gnóthaí príobháideacha aon ghnó nó ábhar a bhaineann le [[duine]] aonoir nó cuideachta príobháideach. Is ón [[Laidin]] a d'eascair an [[smaoineamh]] seo. ''[[Res publica]]'' an nath a bhí ag na [[Impireacht Rómhánach|Rómhánaigh]] ar ghnóthaí poiblí. ''[[Res privata]]'' an nath a bhí acu ar ghnóthaí príobháideacha. Is ón nath res publica a thagann [[republic]] sa [[Sacs-bhéarla]], [[république]] sa bh[[Fraincís]], [[Republik]] sa [[Gearmáinis|Ghearmáinis]] agus mar sin de. == Tagairtí == {{reflist}} {{síol}} [[Catagóir:Polaitíocht]] 7ouc7039mwq1nadvle6sb5h1roicxdy 0 15160 1318592 1317115 2026-06-27T01:04:06Z Miksolwf 75344 https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI 1318592 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI {{glanadh}} {{WD Bosca Sonraí Bogearraí}} Is éard atá i gceist le '''bogearraí saora''' ná cód foinseach [[bogearraí]] a bheith ar fáil go réidh don úsáideoir agus é a bheith saor le hathruithe a dhéanamh don chód is a roinnt le daoine eile gan choinníollacha ceadúnais a shárú. Ní ceist [[Airgead (eacnamaíocht)|airgid]] atá á plé leis an gcur síos seo, ní gá do na bogearraí bheith saor in aisce. Mar a deir [[Richard Stallman]], bunaitheoir an [[Free Software Foundation]], is é "saoirse cainte" atá i gceist, seachas "beoir saor in aisce". == Stair == [[Íomhá:Rms_ifi_large.jpg|thumb|upright|[[Richard Stallman]], bunaitheoir an [[Free Software Foundation|Eagraíocht um Bogearraí Saor]].]] Sna [[1950idí|caogaidí]], [[1960idí|seascaidí]] agus [[1970idí|seachtóidí]], ba ghnáthrud é na cearta bogearraí saor do úsáideoirí ríomhairí. Bhí na gnó [[Crua-earraí ríomhaire|crua earraí]] sásta leis seo, mar bhí an pobal ag cruthú bogearraí a chur fiúntach lena táirge. I 1980 chuir rialtas na [[Stáit Aontaithe Mheiriceá|Stáit Aontaithe]] [[Cóipcheart]] Bogearraí sa dlí.<ref>Lemley, Menell, Merges and Samuelson. Software and Internet Law, lth. 35</ref> Bunaíodh an [[Free Software Foundation|Eagraíocht um Bogearraí Saor]], nó "Free Software Foundation" as Béarla sa bhliain 1985.<ref>{{Lua idirlín |url=http://www.gnu.org/gnu/thegnuproject.html |teideal=Cóip cartlainne |dátarochtana=2010-12-30 |archivedate=2023-07-07 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230707123532/http://www.gnu.org/gnu/thegnuproject.html }}</ref> == Féach freisin == * [[Free Software Foundation|Eagraíocht um Bogearraí Saor]] * [[GNU/Linux]] * [[GNOME]] * [[Tionscadal GNU]] == Naisc sheachtracha == * [http://www.gnu.org/philosophy/free-sw.html The Free Software Definition] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/19980126185518/http://www.gnu.org/philosophy/free-sw.html |date=1998-01-26 }} * [http://www.opensource.org/docs/osd The Open Source Definition] * [http://ga.openoffice.org/ OpenOffice.org as Gaeilge] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070612022545/http://ga.openoffice.org/ |date=2007-06-12 }} * [http://borel.slu.edu/gnu/ Tionscadal Aistriúcháin GNU - Gaeilge] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100117102450/http://borel.slu.edu/gnu/ |date=2010-01-17 }} == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Bogearraí saora]] bf19rnqtwlcm94rirlboow1fb4xbf3i 1318599 1318592 2026-06-27T01:05:16Z Divinations 63974 Cealaíodh athruithe [[Special:Contributions/Miksolwf|Miksolwf]] ([[User talk:Miksolwf|Plé]]); ar ais chuig leagan le [[User:Conradder|Conradder]] 1316781 wikitext text/x-wiki {{glanadh}} {{WD Bosca Sonraí Bogearraí}} Is éard atá i gceist le '''bogearraí saora''' ná cód foinseach [[bogearraí]] a bheith ar fáil go réidh don úsáideoir agus é a bheith saor le hathruithe a dhéanamh don chód is a roinnt le daoine eile gan choinníollacha ceadúnais a shárú. Ní ceist [[Airgead (eacnamaíocht)|airgid]] atá á plé leis an gcur síos seo, ní gá do na bogearraí bheith saor in aisce. Mar a deir [[Richard Stallman]], bunaitheoir an [[Free Software Foundation]], is é "saoirse cainte" atá i gceist, seachas "beoir saor in aisce". == Stair == [[Íomhá:Rms_ifi_large.jpg|thumb|upright|[[Richard Stallman]], bunaitheoir an [[Free Software Foundation|Eagraíocht um Bogearraí Saor]].]] Sna [[1950idí|caogaidí]], [[1960idí|seascaidí]] agus [[1970idí|seachtóidí]], ba ghnáthrud é na cearta bogearraí saor do úsáideoirí ríomhairí. Bhí na gnó [[Crua-earraí ríomhaire|crua earraí]] sásta leis seo, mar bhí an pobal ag cruthú bogearraí a chur fiúntach lena táirge. I 1980 chuir rialtas na [[Stáit Aontaithe Mheiriceá|Stáit Aontaithe]] [[Cóipcheart]] Bogearraí sa dlí.<ref>Lemley, Menell, Merges and Samuelson. Software and Internet Law, lth. 35</ref> Bunaíodh an [[Free Software Foundation|Eagraíocht um Bogearraí Saor]], nó "Free Software Foundation" as Béarla sa bhliain 1985.<ref>{{Lua idirlín |url=http://www.gnu.org/gnu/thegnuproject.html |teideal=Cóip cartlainne |dátarochtana=2010-12-30 |archivedate=2023-07-07 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230707123532/http://www.gnu.org/gnu/thegnuproject.html }}</ref> == Féach freisin == * [[Free Software Foundation|Eagraíocht um Bogearraí Saor]] * [[GNU/Linux]] * [[GNOME]] * [[Tionscadal GNU]] == Naisc sheachtracha == * [http://www.gnu.org/philosophy/free-sw.html The Free Software Definition] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/19980126185518/http://www.gnu.org/philosophy/free-sw.html |date=1998-01-26 }} * [http://www.opensource.org/docs/osd The Open Source Definition] * [http://ga.openoffice.org/ OpenOffice.org as Gaeilge] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070612022545/http://ga.openoffice.org/ |date=2007-06-12 }} * [http://borel.slu.edu/gnu/ Tionscadal Aistriúcháin GNU - Gaeilge] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100117102450/http://borel.slu.edu/gnu/ |date=2010-01-17 }} == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Bogearraí saora]] pum7vegx1ejrctlxx6gyw0rvqu52zaz 1318710 1318599 2026-06-27T09:10:55Z https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II 1318710 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II {{glanadh}} {{WD Bosca Sonraí Bogearraí}} Is éard atá i gceist le '''bogearraí saora''' ná cód foinseach [[bogearraí]] a bheith ar fáil go réidh don úsáideoir agus é a bheith saor le hathruithe a dhéanamh don chód is a roinnt le daoine eile gan choinníollacha ceadúnais a shárú. Ní ceist [[Airgead (eacnamaíocht)|airgid]] atá á plé leis an gcur síos seo, ní gá do na bogearraí bheith saor in aisce. Mar a deir [[Richard Stallman]], bunaitheoir an [[Free Software Foundation]], is é "saoirse cainte" atá i gceist, seachas "beoir saor in aisce". == Stair == [[Íomhá:Rms_ifi_large.jpg|thumb|upright|[[Richard Stallman]], bunaitheoir an [[Free Software Foundation|Eagraíocht um Bogearraí Saor]].]] Sna [[1950idí|caogaidí]], [[1960idí|seascaidí]] agus [[1970idí|seachtóidí]], ba ghnáthrud é na cearta bogearraí saor do úsáideoirí ríomhairí. Bhí na gnó [[Crua-earraí ríomhaire|crua earraí]] sásta leis seo, mar bhí an pobal ag cruthú bogearraí a chur fiúntach lena táirge. I 1980 chuir rialtas na [[Stáit Aontaithe Mheiriceá|Stáit Aontaithe]] [[Cóipcheart]] Bogearraí sa dlí.<ref>Lemley, Menell, Merges and Samuelson. Software and Internet Law, lth. 35</ref> Bunaíodh an [[Free Software Foundation|Eagraíocht um Bogearraí Saor]], nó "Free Software Foundation" as Béarla sa bhliain 1985.<ref>{{Lua idirlín |url=http://www.gnu.org/gnu/thegnuproject.html |teideal=Cóip cartlainne |dátarochtana=2010-12-30 |archivedate=2023-07-07 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230707123532/http://www.gnu.org/gnu/thegnuproject.html }}</ref> == Féach freisin == * [[Free Software Foundation|Eagraíocht um Bogearraí Saor]] * [[GNU/Linux]] * [[GNOME]] * [[Tionscadal GNU]] == Naisc sheachtracha == * [http://www.gnu.org/philosophy/free-sw.html The Free Software Definition] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/19980126185518/http://www.gnu.org/philosophy/free-sw.html |date=1998-01-26 }} * [http://www.opensource.org/docs/osd The Open Source Definition] * [http://ga.openoffice.org/ OpenOffice.org as Gaeilge] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070612022545/http://ga.openoffice.org/ |date=2007-06-12 }} * [http://borel.slu.edu/gnu/ Tionscadal Aistriúcháin GNU - Gaeilge] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100117102450/http://borel.slu.edu/gnu/ |date=2010-01-17 }} == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Bogearraí saora]] 4sgqc3agckrg2s6ph9fyceqk7p5fhim 1318922 1318710 2026-06-27T09:34:21Z XXBlackburnXx 36804 Reverted edit by a hidden user to last revision by [[User:Divinations|Divinations]] 1316781 wikitext text/x-wiki {{glanadh}} {{WD Bosca Sonraí Bogearraí}} Is éard atá i gceist le '''bogearraí saora''' ná cód foinseach [[bogearraí]] a bheith ar fáil go réidh don úsáideoir agus é a bheith saor le hathruithe a dhéanamh don chód is a roinnt le daoine eile gan choinníollacha ceadúnais a shárú. Ní ceist [[Airgead (eacnamaíocht)|airgid]] atá á plé leis an gcur síos seo, ní gá do na bogearraí bheith saor in aisce. Mar a deir [[Richard Stallman]], bunaitheoir an [[Free Software Foundation]], is é "saoirse cainte" atá i gceist, seachas "beoir saor in aisce". == Stair == [[Íomhá:Rms_ifi_large.jpg|thumb|upright|[[Richard Stallman]], bunaitheoir an [[Free Software Foundation|Eagraíocht um Bogearraí Saor]].]] Sna [[1950idí|caogaidí]], [[1960idí|seascaidí]] agus [[1970idí|seachtóidí]], ba ghnáthrud é na cearta bogearraí saor do úsáideoirí ríomhairí. Bhí na gnó [[Crua-earraí ríomhaire|crua earraí]] sásta leis seo, mar bhí an pobal ag cruthú bogearraí a chur fiúntach lena táirge. I 1980 chuir rialtas na [[Stáit Aontaithe Mheiriceá|Stáit Aontaithe]] [[Cóipcheart]] Bogearraí sa dlí.<ref>Lemley, Menell, Merges and Samuelson. Software and Internet Law, lth. 35</ref> Bunaíodh an [[Free Software Foundation|Eagraíocht um Bogearraí Saor]], nó "Free Software Foundation" as Béarla sa bhliain 1985.<ref>{{Lua idirlín |url=http://www.gnu.org/gnu/thegnuproject.html |teideal=Cóip cartlainne |dátarochtana=2010-12-30 |archivedate=2023-07-07 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230707123532/http://www.gnu.org/gnu/thegnuproject.html }}</ref> == Féach freisin == * [[Free Software Foundation|Eagraíocht um Bogearraí Saor]] * [[GNU/Linux]] * [[GNOME]] * [[Tionscadal GNU]] == Naisc sheachtracha == * [http://www.gnu.org/philosophy/free-sw.html The Free Software Definition] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/19980126185518/http://www.gnu.org/philosophy/free-sw.html |date=1998-01-26 }} * [http://www.opensource.org/docs/osd The Open Source Definition] * [http://ga.openoffice.org/ OpenOffice.org as Gaeilge] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070612022545/http://ga.openoffice.org/ |date=2007-06-12 }} * [http://borel.slu.edu/gnu/ Tionscadal Aistriúcháin GNU - Gaeilge] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100117102450/http://borel.slu.edu/gnu/ |date=2010-01-17 }} == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Bogearraí saora]] pum7vegx1ejrctlxx6gyw0rvqu52zaz 14 17293 1318809 1316014 2026-06-27T09:31:30Z https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II 1318809 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II {{Catcómhaoin|Earth}} [[Catagóir:Pláinéid]] [[Catagóir:Dúlra]] 3f8ffj0rhvs75a2qj1v8v9axl3nc4f7 1318828 1318809 2026-06-27T09:33:57Z Morkoz 72486 Restored revision 1316014 by [[Special:Contributions/Quinlan83|Quinlan83]] ([[User talk:Quinlan83|talk]]): LTA (TwinkleGlobal) 1318828 wikitext text/x-wiki {{Catcómhaoin|Earth}} [[Catagóir:Pláinéid]] [[Catagóir:Dúlra]] sxsdv01f64wxrc7klzoxgnb3ltbpzl2 0 17654 1318797 1315992 2026-06-27T09:29:15Z https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II 1318797 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II [[Íomhá:Match_on_TV.jpg|deas|250px|thumb|Oirfide]] Is éard is '''oirfide''' ann ná gníomhacha atá ceaptha chun pléisiúr nó suaimhneas a thabhairt do dhaoine. Is féidir leis an lucht féachana páirt éighníomhach a ghlacadh sa t[[siamsaíocht]], ag amharc ar [[ceoldráma]] nó [[scannán]] mar shampla, nó páirt ghníomhach a ghlacadh, a leithéid agus ag imirt [[Cluiche|cluichí]]. Bíonn 'léamh na litríochta' agus 'spórt a imirt' de ghnáth san áireamh mar oirfide, ach is minic a mbreithneofar orthu mar chaitheamh aimsire, toisc go mbíonn rannpháirtíocht ghníomhach i gceist leo agus ní amháin suaimhneas éigníomhach. {{Cómhaoin|Category:Entertainment|Oirfide}} {{síol}} [[Catagóir:Siamsaíocht]] nxt1b2a9f7qh0cx9dub832egfo3e0ze 1318837 1318797 2026-06-27T09:34:20Z XXBlackburnXx 36804 Reverted edit by a hidden user to last revision by [[User:Quinlan83|Quinlan83]] 1105768 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:Match_on_TV.jpg|deas|250px|thumb|Oirfide]] Is éard is '''oirfide''' ann ná gníomhacha atá ceaptha chun pléisiúr nó suaimhneas a thabhairt do dhaoine. Is féidir leis an lucht féachana páirt éighníomhach a ghlacadh sa t[[siamsaíocht]], ag amharc ar [[ceoldráma]] nó [[scannán]] mar shampla, nó páirt ghníomhach a ghlacadh, a leithéid agus ag imirt [[Cluiche|cluichí]]. Bíonn 'léamh na litríochta' agus 'spórt a imirt' de ghnáth san áireamh mar oirfide, ach is minic a mbreithneofar orthu mar chaitheamh aimsire, toisc go mbíonn rannpháirtíocht ghníomhach i gceist leo agus ní amháin suaimhneas éigníomhach. {{Cómhaoin|Category:Entertainment|Oirfide}} {{síol}} [[Catagóir:Siamsaíocht]] kdzq4npnyos1d6qm2pho34rty1w7hf4 0 17656 1318793 1315983 2026-06-27T09:28:21Z https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II 1318793 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II [[Íomhá:Artesanía de Salta.jpg|deas|250px|thumb|Lámhcheird.]] Is éard is '''lámhcheird''' nó ceardaíocht ann ná an saghas oibre ina ndéantar gléasanna úsáideacha agus maisithe le lámha agus uirlisí simplí, go haonraic. Go hiondúil úsáidtear an téarma i gcomhair earraí a bhíonn monaraithe go neamh-meicniúil i mbealaí traidisiúnta. {{síol}} [[Catagóir:Ealaíona agus ceardaíocht]] cxirxgoqizutumq2ypm58zjaivyhoia 1318851 1318793 2026-06-27T09:34:21Z XXBlackburnXx 36804 Reverted edit by a hidden user to last revision by [[User:Quinlan83|Quinlan83]] 889993 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:Artesanía de Salta.jpg|deas|250px|thumb|Lámhcheird.]] Is éard is '''lámhcheird''' nó ceardaíocht ann ná an saghas oibre ina ndéantar gléasanna úsáideacha agus maisithe le lámha agus uirlisí simplí, go haonraic. Go hiondúil úsáidtear an téarma i gcomhair earraí a bhíonn monaraithe go neamh-meicniúil i mbealaí traidisiúnta. {{síol}} [[Catagóir:Ealaíona agus ceardaíocht]] 1dphydaa86itljhvv4rmf0ic6m5o5lf 0 18306 1318569 1265846 2026-06-26T18:07:07Z Niegodzisie 38284 /* Albaim */ 1318569 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Is [[ceoltóir]] agus ban-[[aisteoir]] [[SAM|Meiriceánach]] í '''Madonna Louise Ciccone Ritchie''', nó '''Madonna''' de ghnáth. Rugadh í i Bay City, [[Michigan]] ar an [[16 Lúnasa|16ú de mhí Lúnasa]] [[1958]]. Glaotar "''The Queen of Pop''" uirthi sna meáin toisc fad agus rath a saol gairmiúil. D'eisigh sí a céad [[Albam ceoil|albam]], ''Madonna'', sa bhliain 1983 agus chuaigh sé chun barr na cairte chomh maith lena céad trí albam i ndiaidh sin. Tá curiarracht bainte amach aici sa ''[[Curiarrachtaí Domhanda Guinness|Guinness Book of Records]]'' toisc go bhfuil níos mó ceirníní díolta aici ná mar atá ag aon amhránaí eile ar domhan, le níos mó ná 350 mhilliún ceirníní díolta aici faoin am seo. == Tús a saoil == [[Íomhá:ExpressYourselfUnderGround cropped.jpg|clé|mion|1990]] Rugadh Madonna in [[Michigan]] sna Stáit Aontaithe ar [[16 Lúnasa]] [[1958]]. Madonna Louise Veronica Ciccone an t-ainm iomlán atá uirthi. Bhí ochtar páistí sa teaghlach agus is í Madonna an duine is sine. Ní raibh sí ach sé bliana d’aois nuair a tháinig athrú mór ina saol. Fuair a máthair bás le h[[ailse brollaigh]]. Chuaigh seo i bhfeidhm go mór ar Madonna. Dúirt sí uair amháin gur fhág bás a máthar rian uirthi nár imigh riamh. Ach chiallaigh sé go raibh sí láidir agus neamhspleách óg go leor ina saol. Bhí Madonna maith ag an rince agus ag an dráma nuair a bhí sí ag an ardscoil, chomh maith sin go bhfuair sí seans dul go hollscoil Michigan ag foghlaim rince.<ref name=":0">{{Lua idirlín|url=https://ccea.org.uk/downloads/docs/ccea-asset-im/Resource/Madonna.pdf|teideal=Beatha le Bua|údar=CEA|dáta=2005|dátarochtana=2023|archivedate=2020-05-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200501160528/https://ccea.org.uk/downloads/docs/ccea-asset-im/Resource/Madonna.pdf}}</ref> == Gairm == Bhog Madonna go Nua Eabhrac i 1978. Ní raibh sé furasta obair a fháil mar rinceoir agus bhí sí ag obair ag Dunkin’ Donuts in [[Time Square]] ar feadh tamaill, agus ag obair mar [[Mainicín|mhainicín]]. Ina dhiaidh sin d’imigh sí chun na hEorpa den chéad uair agus chaith sí dhá bhliain ag obair mar dhamhsóir dioscó i b[[Páras]].<ref name=":0" /> Is i ndiaidh di teacht ar ais ó Pháras a thosaigh Madonna ag ceol. Bhí sí i ngrúpa darbh ainm an Breakfast Club. Ach ní ag ceol a bhí sí ar dtús ach ag bualadh na ndrumaí. I ndiaidh tamaill d’fhág sí an grúpa sin agus bhunaigh sí ceann eile faoin ainm Emmy. Sin an t-am ar thosaigh sí ag ceol faoina hainm féin, Madonna. [[Íomhá:Madonna à Nice 39.jpg|clé|mion|Camchuairt MDNA, Madonna 2012, Nice]] D’eisigh sí dlúthdiosca ''Everybody'' sa bhliain 1983 agus d’éirigh go maith leis sna clubanna. Ansin tháinig ''Holiday'' níos déanaí sa bhliain chéanna. Chuaigh sé go dtí an 20 is fearr sna Stáit Aontaithe agus go dtí an 10 is fearr ar fud na hEorpa. Bhí sí ina cónaí le [[Jean-Michel Basquiat]] faoin am seo, péintéir mór le rá. Bhí Madonna ar a bealach.<ref name=":0" /> === Cáil === Ba é ''Like a Virgin'' an chéad dlúthdhiosca de chuid Madonna a chuaigh chuig uimhir a haon. Bhí ainm an amhráin chomh clúiteach leis an amhrán féin. Bhí Madonna sa nuacht ní amháin as a cuid ceoil ach as a híomhá fosta. Bhí a oiread clú uirthi as a cuid éadaí agus físeán agus a bhí as a cuid amhrán.<ref name=":0" /> Sa bhliain 1985 bhí Madonna mar pháirt de cheolchoirm [[Live Aid]] agus sa bhliain chéanna phós sí an t-aisteoir clúiteach [[Sean Penn]]. Bhí aithne uirthi ar fud an domhain. I measc a lucht leanúna bhí girseacha óga ar mhaith leo a bheith cosúil léi. Bhí siad ag iarraidh a bheith neamhspleách agus ‘cuma sa diabhal’ díreach mar Madonna. Tháinig ''Papa don’t Preach'' amach i 1986. Bhí an t-amhrán ag déileáil le déagóirí a bhí ag iompar clainne. Léirigh sé go raibh Madonna ábalta amhráin a scríobh faoi ábhair éagsúla. Thar na blianta d’athraigh Madonna a híomhá roinnt uaireanta. In amanna tharraing sí conspóid fosta. Mar shampla sa bhliain 1989, thóg sí amach an t-amhrán "Like a Prayer", amhrán iontach conspóideach.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Like a Prayer (song)|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Like_a_Prayer_(song)&oldid=1169583920|journal=Wikipedia|date=2023-08-10|language=en}}</ref> Bhí físeán leis a thaispeáin Madonna ag pógadh Íosa a bhí ina fhear gorm. Níor thaitin an t-amhrán leis an [[Eaglais Chaitliceach Rómhánach|Eaglais Chaitliceach]] ar chor ar bith. Cháin an [[An Vatacáin|Vatacáin]] Madonna agus an t-amhrán go láidir. Chui[[r Pepsi-Cola]] deireadh lena n-urraíocht. Ba chuma le Madonna nó bhí díol ar an dlúthdhiosca nach raibh ar aon dlúthdhiosca riamh roimhe.<ref name=":0" /> Tháinig dlúthdhiosca nua amach, ''Ray of Light'' in 1998.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=light ray|url=http://dx.doi.org/10.1007/springerreference_17586|publisher=Springer-Verlag|journal=SpringerReference|location=Berlin/Heidelberg}}</ref> Chuaigh an t-amhrán ''Frozen'' go dtí uimhir a haon sna Stáit agus sa Bhreatain. Bhí an t-amhrán ''Beautiful Stranger'',<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Beautiful Stranger|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Beautiful_Stranger&oldid=1165925883|journal=Wikipedia|date=2023-07-18|language=en}}</ref> 1999, á úsáid i scannán de chuid Mike Myers ''[[Austin Powers 2]]''.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Austin Powers: The Spy Who Shagged Me|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Austin_Powers:_The_Spy_Who_Shagged_Me&oldid=1170520519|journal=Wikipedia|date=2023-08-15|language=en}}</ref> Bhí Madonna ar ais arís ina banríon ar an phopcheol.[[Íomhá:Rebel Heart Tour 2016 - Brisbane 2 (26286614575).jpg|clé|mion|Camchuairt Rebel Heart 2016 - Brisbane]] In 2000, chuir sí cuma úr ‘techno’ ar an amhrán clúiteach le [[Don MacLean]] ''American Pie''.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=American Pie (song)|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=American_Pie_(song)&oldid=1169471876|journal=Wikipedia|date=2023-08-09|language=en}}</ref> Chuaigh an dlúthdhiosca go dtí uimhir a haon arís ar an dá thaobh den Aigéan Atlantach. Rinne sí amhrán le haghaidh an scannáin James Bond ''Die Another Day'' in 2002.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Die Another Day|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Die_Another_Day&oldid=1169133057|journal=Wikipedia|date=2023-08-07|language=en}}</ref> Chuir sí dlúthdhiosca amach in 2003,. ''American Life''. Sheinn sí ag ''[[Live 8]]'' agus tháinig dlúthdhiosca úr uaithi ag deireadh 2005, ''Confessions on a Dance Floor.''<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Confessions on a Dance Floor|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Confessions_on_a_Dance_Floor&oldid=1170664588|journal=Wikipedia|date=2023-08-16|language=en}}</ref> [[Íomhá:Madame x - London Palladium I (cropped 2).jpg|clé|mion|Camchuairt Madame X, Londain, 2020]] === Aisteoireacht === Rinne sí scannán sa bhliain 1986 le Sean Penn a raibh ''Shanghai Surprise''<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Shanghai Surprise|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Shanghai_Surprise&oldid=1164910333|journal=Wikipedia|date=2023-07-11|language=en}}</ref> mar ainm air, ach ní raibh maith ann. Sa bhliain 1996, fuair sí páirt Eva Peron sa phictiúr ''Evita'', scannán faoi shaol [[Eva Perón]]. Bhuaigh sí gradam ''Golden Globe'' dá cur i láthair. Rinne sí scannán le Ritchie fosta darbh ainm Swept Away in 2002 .<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Swept Away (2002 film)|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Swept_Away_(2002_film)&oldid=1159409485|journal=Wikipedia|date=2023-06-10|language=en}}</ref> Go dtí 2014, bhí páirt aici i 22 [[scannán]]. Níor éirigh léi an rath céanna a bhaint amach san mheán seo agus a d'éirigh léi i gceol. [[Íomhá:Madonna Celebration Tour logo.png|clé|mion|Madonna Celebration Tour, 2023]] == Saol pearsanta == Bhí Madonna ina cónaí le [[Jean-Michel Basquiat]], péintéir mór le rá sa bhliain 1983/1984 ach scar siad. Bhí sí [[Pósadh|pósta]] leis an aisteoir [[Sean Penn]], ach scair siad sa bhliain 1988/1989. Bhí iníon aici, darbh ainm Lourdes Maria Ciccone Leon, cheana féin lena traenálaí pearsanta, Carlos Leon, sa bhliain 1996. Faoi dheireadh fuair na nuachtáin deis an cheannlíne ‘Madonna and Child’ a úsáid. Thug seo misneach úrnua di agus tháinig dlúthdhiosca nua amach, ''Ray of Light'', ina dhiaidh sin. Faoin am seo bhí Madonna ina cónaí i Sasana. Bhí sí i ndiaidh bualadh leis an stiúrthóir scannáin [[Sasana]]ch [[Guy Ritchie]]. I Mí Lúnasa 2000 bhí gasúr beag acu, Rocco, agus tamall de mhíonna ina dhiaidh sin phós siad i sléibhte na hAlban. Bhí an bhainis in aít darb Caisteal Sgiobal i gCataibh. Bhí píobaire i láthair a sheinn amhráin Madonna ar an phíob mhór. Roimh an phósadh baisteadh Rocco in Ardeaglais Dhòrnaich. I measc na réaltaí a tháinig go dtí an bhainis, bhí Gwyneth Patrow, [[Stella McCartney]] agus [[Sting]]. Thosaigh Madonna ar scríobh sna 2000idí agus chuir sí amach sraith de leabhair do pháistí. Bhí sí i ndiaidh suim a chur sa Chábala (Kabbalah), cuid den chreideamh [[An Giúdachas|Giúdach]].<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Kabbalah Centre|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Kabbalah_Centre&oldid=1165247345|journal=Wikipedia|date=2023-07-13|language=en}}</ref> Thosaigh sí ag déanamh ióga. Chruthaigh sí neart conspóide sa bhliain 2006 nuair a rinne sí iarracht páiste ón [[An Mhaláiv|Mhaláiv]], David Banda, a uchtú. Scair Madonna agus Guy óna chéile i 2008. == Albaim == * 1983: ''Madonna'' * 1984: ''Like a Virgin'' * 1986: ''True Blue'' * 1989: ''Like a Prayer'' * 1992: ''Erotica'' * 1994: ''Bedtime Stories'' * 1998: ''Ray of Light'' * 2000: ''Music'' * 2003: ''American Life'' * 2005: ''Confessions on a Dance Floor'' * 2008: ''Hard Candy'' * 2012: ''MDNA'' * 2015: ''Rebel Heart'' * 2019: ''Madame X'' * 2026: ''Confession II'' == Féach freisin == * [[Jean-Michel Basquiat]] * [[Eva Perón]] == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Ban-aisteoirí Meiriceánacha]] [[Catagóir:Popcheoltóirí Meiriceánacha]] [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1958]] [[Catagóir:Daoine beo]] [[Catagóir:Buaiteoirí gradam Ban-Aisteoir is Fearr i gCoiméide nó Ceoldráma sna gradaim Golden Globe]] [[Catagóir:Mná déghnéasacha‎]] [[Catagóir:Mná gnó]] [[Catagóir:Daoine as Michigan]] 19fy9ee5hdt3i6fv1nor3msphhfidh4 0 19736 1318784 1315963 2026-06-27T09:26:42Z https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II 1318784 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II [[Íomhá:Michelangelo Petersdom Pieta.JPG|deas|200px|thumb|"Pietà", le [[Michelangelo]] (1499).]] Is é atá i gceist le '''dealbhóireacht''' ná [[obair ealaíne]] [[tríthoiseach|thríthoiseach]] a chruthaítear nuair a lúbtar nó nuair a mheasctar ábhair éagsúla, mar shampla [[cloch]] ([[carraig]] nó [[marmar]]), [[miotal]], [[gloine]], [[adhmad]], [[fuaim]], [[téacs]], [[solas]] agus araile. Is minic a thaispeántar dealbha mar [[ealaín phoiblí]]. Tugtar '''dealbhóir''' ar [[Ealaín|ealaíontóir]] a cruthaíonn dealbh. == Féach freisin == * [[Dearcealaíona]] == Naisc sheachtracha == * [http://www.abhus.com Acmhainn Náisiúnta Ealaíne] {{síol}} [[Catagóir:Dealbhóireacht]] [[Catagóir:Míndána]] 2ceg57m5snxd06pb3obk9bxd7kexl05 1318844 1318784 2026-06-27T09:34:21Z XXBlackburnXx 36804 Reverted edit by a hidden user to last revision by [[User:Quinlan83|Quinlan83]] 1047178 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:Michelangelo Petersdom Pieta.JPG|deas|200px|thumb|"Pietà", le [[Michelangelo]] (1499).]] Is é atá i gceist le '''dealbhóireacht''' ná [[obair ealaíne]] [[tríthoiseach|thríthoiseach]] a chruthaítear nuair a lúbtar nó nuair a mheasctar ábhair éagsúla, mar shampla [[cloch]] ([[carraig]] nó [[marmar]]), [[miotal]], [[gloine]], [[adhmad]], [[fuaim]], [[téacs]], [[solas]] agus araile. Is minic a thaispeántar dealbha mar [[ealaín phoiblí]]. Tugtar '''dealbhóir''' ar [[Ealaín|ealaíontóir]] a cruthaíonn dealbh. == Féach freisin == * [[Dearcealaíona]] == Naisc sheachtracha == * [http://www.abhus.com Acmhainn Náisiúnta Ealaíne] {{síol}} [[Catagóir:Dealbhóireacht]] [[Catagóir:Míndána]] c2wycvu2rmkpojhqbx8e6lngswrdis9 0 22015 1318621 1317137 2026-06-27T01:07:08Z Miksolwf 75344 https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI 1318621 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI :''Is alt faoi oileán na hÉireann agus an tír ina hiomlán é seo; tá ailt ar leith faoi [[Éire (Poblacht na hÉireann)]] agus faoi [[Tuaisceart Éireann|Thuaisceart na hÉireann]] freisin. I gcomhair ciall eile den fhocal, féach [[Éire (idirdhealú)]]'' {{WD Bosca Geografaíocht Pholaitiúil|superficie=84,603<ref name="ONS Standard Area Measurement">{{cite web |url=https://geoportal.statistics.gov.uk/datasets/ons::standard-area-measurements-latest-for-administrative-areas-in-the-united-kingdom-v2/about |teideal=Standard Area Measurements (Latest) for Administrative Areas in the United Kingdom (V2) |author=<!--Not stated--> |date=5 April 2023 |website=[[ONS Open Geography Portal|Open Geography Portal]] |publisher=Office for National Statistics |access-date=3 December 2023|retrieve-date=15 May 2024}}</ref>}} Is oileán í '''Éire''' atá suite amuigh ó chósta iarthuaisceart mhórthír na [[Eoraip|hEorpa]], siar ón [[Breatain|mBreatain Mhór]], in oirthear an [[an tAigéan Atlantach|Aigéin Atlantaigh]] thuaidh. == Sanasaíocht == Sa [[miotaseolaíocht na nGael|mhiotaseolaíocht Ghaelach]], ba bhandia eapainmneach na hÉireann í [[Ériu]], iníon [[Ernmas]] de chuid na [[Tuatha Dé Danann]]. B'é [[Mac Gréine]] a fear céile. Tá díospóid faoi shánasaíocht Ériu ach d’fhéadfadh sí a bheith díorthaithe ón bhfréamh Próit-Ind-Eorpais ''*h₂uer'', ag tagairt d’uisce ag sileadh.<ref>{{cite encyclopedia |last1=Ní Mhurchú |first1=Síle |editor1-last=Echard |editor1-first=Sian |editor2-last=Rouse |editor2-first=Robert |title=Ériu |encyclopedia=The Encyclopedia of Medieval Literature in Britain, |date=2017 |publisher=John Wiley & Sons |isbn=978-1-118-39698-8 |url=https://books.google.com/books?id=UXoqDwAAQBAJ&q=Eriu+etymology&pg=PA750 |location=Chichester |language=en |page=750 |access-date=15 June 2024|archive-date=5 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210205180114/https://books.google.com/books?id=UXoqDwAAQBAJ&q=Eriu+etymology&pg=PA750 |url-status=live }}</ref> Ós rud é go ndéanann 'Ériu' ionadaíocht do bhandia na hÉireann, go minic léirítear í mar phearsantú na hÉireann. Is í "Ériu" an fhoirm ársa don logainm "Éire" a bhíonn in úsáid sa lá atá inniu ann. == Tíreolaíocht == [[Íomhá:Topography Ireland.jpg|thumb|Topagrafaíocht]] Labhraítear go minic sa Ghaeilge ar [[Leath Mhogha]] agus [[Leath Choinn]]. Clúdaíonn leath Mhogha an chuid tíre atá ó dheas ó [[Eiscir Riada]], agus Leath Choinn an chuid eile. Tá an tír, ar ar thug na Rómhánaigh ''Hibernia'', 486 ciliméadar (301 míle) ó thuaidh aneas, agus 275 ciliméadar (171 míle) anoir aniar. Tá maigheanna móra i lár na tíre, cuid mhaith díobh clúdaithe le portaigh, agus tá an-chuid cnoic agus sléibhte mórthimpeall orthu, ach níl mórán acu an-ard. Is é [[Corrán Tuathail]] i g[[Contae Chiarraí]] an ceann is airde (1041 méadar). Tá talamh mhaith san oirthear in áiteanna, agus déantar an-chuid curadóireachta, mar shampla ar chruithneacht, eorna, biatas siúcra agus torthaí. San iarthar, níl an oiread sin curadóireachta, mar go bhfuil an aeráid agus an talamh tais cuid mhór den bhliain, agus an talamh níos boichte i go leor áiteanna. Tógáil eallach agus caorach, maraon le ba bainne, an sórt talmhaíochta a chleachtaítear ansin don chuid is mó. Fanann siadsan amuigh faoin aer an bhliain ar fad de ghnáth, mar níl an aimsir in Éirinn chomh crua le tíortha eile i dTuaisceart na hEorpa mar gheall ar [[Sruth Murascaille Mheicsiceo|Shruth Murascaille Mheicsiceo]]. Féach [[Bóithre agus mótarbhealaí in Éirinn]] mar tuilleadh eolais faoi na bóithre agus na mótarbhealaí ar fháil in Éirinn. == Aimsir == {{príomhalt|Aeráid na hÉireann}} Aimsir bhog fhliuch is gnách a bheith in Éirinn. Tá tionchar mór ag Sruth [[Murascaill Mheicsiceo|Mhurascaill Mheicsiceo]] uirthi. Is ag an ngaoth aniar aneas atá an tionchar is mó ar an aimsir, agus tig sruth na Murascaile ón treo céanna. Tugann sí aer te isteach ón [[Muir na Cairibe|gCairib]], a bhailíonn an-chuid taiseachta ar a bealach trasna an [[an tAigéan Atlantach|Atlantaigh]] Thuaidh. Cé go bhfágann sin nach mbíonn mórán fuachta nó sneachta ann sa gheimhreadh, ná teochtaí ró-ard sa samhradh, is minic a bhíonn an tír an-ghaofar agus tais, rud a bhíonn le sonrú sa gheimhreadh go háirithe. == Flóra agus fána == Ós rud é go raibh an t-oileán scartha amach ó mhór-roinn na hEorpa de bharr ardú mara ag deireadh na hoighearaoise, níl a leithéid d'éagsúlacht ainmhithe is a bhfuil le fáil sa Bhreatain nó ar mhórthír na Eorpa. Na speicis a fhaightear go flúirseach ná an [[sionnach]], an [[gráinneog|ghráinneog]] agus an [[broc]]; chomh maith leis an [[giorria]], an [[fia rua]] agus an [[cat crainn]] i líonanna níos lú. Tagtar ar roinnt ainmhithe mara i bhfarraigí an oileáin freisin, mar atá an [[turtar mara]], an [[siorc]], an [[rón]], an [[míol mór]] agus an [[deilf]]. Níl [[nathair]] ar bith le fáil, agus is í an [[laghairt]] an t-aon reiptíl a fhaightear ann. I measc na speicis díofa a chuaigh i léig ná an [[fia mór]], an [[falcóg mhór|fhalcóg mhór]] agus an [[mac tíre]]. Tugadh an t-[[iolar fíréan]] isteach arís, tar éis dó a bheith imithe leis na glúinte. == Daonra == {{Main|Déimeagrafaic na hÉireann}} Tá beagnach seacht milliún duine in Éirinn agus cúig milliún sa Phoblacht.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=5.01 milliún duine ag maireachtáil sa Stát - figiúirí nua|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2021/0831/1243880-5-01-milliun-duine-ag-maireachtail-sa-stat-figiuiri-nua/|date=2021-08-31|retrieve-date=23 Samhain 2022|language=ga|website=[[Nuacht RTÉ]]}}</ref> Is de bhunadh [[Na Ceiltigh|Ceilteach]] an chuid is mó den daonra, a tháinig i dtír ó mhór-roinn na hEorpa thar na cianta. Bhí cuid mhaith inimirce, freisin, ó am go ham ó thíortha eile, go háirithe as [[Alba]], agus ar bhonn níos lú, as [[Sasana]]. Is [[Caitliceachas|Caitlicigh]] formhór (os cionn 70%) an daonra. Is [[Protastúnachas|Protastúnaigh]] formhór na coda eile, beagnach leath na ndaoine i g[[Cúige Uladh]], agus iad roinnte idir eaglaisí éagsúla, go háirithe [[Preispitéireachas|Preispitéirigh]] agus Anglacaigh (a bhaineann le h[[Eaglais na hÉireann]]. Féach ar an alt [[Creideamh in Éirinn]] le tuilleadh sonraí).[[Íomhá:Ireland.NASA.jpg|thumb|Íomhá Éireann i ndathanna cearta, déanta ag satailít [[NASA]] ar [[4 Eanáir]], [[2003]]. Is féidir [[Alba]], [[Oileán Mhanann]] agus [[an Bhreatain Bheag]] a fheiscint soir uaithi.]] == Rialachas == Ó [[1922]] i leith, tá an t-oileán roinnte idir [[Saorstát Éireann]] (1922-1937) nó [[Poblacht na hÉireann|Éire]] (1937-inniu) agus [[Tuaisceart Éireann]]. Tá na sé chontae i dTuaisceart Éireann mar chuid den [[Ríocht Aontaithe]], agus tá an chuid eile den tír ina Stát neamhspleách. Ní minic a tugtar "na sé chontae" ar Thuaisceart Éireann, agus "na sé chontae is fiche" nó "an Phoblacht" ar an gcuid eile den tír. == Cultúr == {{Príomhalt|Cultúr na hÉireann}} Tá cáil ar na [[Gael|Gaeil]] ó thús a gcuid staire sa [[ceol|cheol]]. Bhíodh ceoltóirí agus cumadóirí ceardúla go fairsing sa tír faoi na sean-ríthe agus flatha, go dtí gur chuir [[Cath Chionn tSáile]] deireadh leis an seanchóras Gaelach. As sin amach, leanadh den cheol, ach ba cheol tíre an chuid ba mhó de, le ceol rince agus oibre san áireamh. Níos déanaí, tháinig foirm amhránaíochta gan tionlacan ar aghaidh, ar a dtugtar an sean-nós. Tá sé seo láidir fós, go háirithe i n[[Gaeltacht]]aí [[Connachta|Chonnacht]]. Tá traidisiúin ceol fidle láidir i gcuid mhór den tír, ach castar ceol traidisiúnta freisin ar an gcruit, ar an bhfeadóg stáin, agus ar an mbosca ceoil go forleathan. Bhíodh rincí traidisiúnta go rialta ag na crosbhóthair go dtí na [[1950í]], ach ina dhiaidh sin ba sna hallaí rince ba mhó a bhí ceol le haireachtáil go beo. Ar ndóigh chuir an ''disco'' tarraing i gcónra na mbannaí agus na hallaí ceoil, cé go leanann cuid acu go fóill. Maraon leis an gceol, tá cáil ar na Gaeil leis an [[Litríocht Éireannach|scríbhneoireacht]]. San fhichiú céad agus sa 21ú céad is i m[[Béarla]] atá an chuid is mó den scríbhneoireacht seo, ar aon dul leis an titim ar úsáid na [[Gaeilge]] thar an achar sin. I measc na scríbhneoirí suntasacha Éireannacha tá [[James Joyce|James Joyce,]] [[Samuel Beckett]], [[W. B. Yeats]] agus [[Seamus Heaney]]. == Na meáin chumarsáide == {{Príomhalt|Meáin chumarsáide na hÉireann}} Tá an chuid is mó de na meáin i bPoblacht na hÉireann bunaithe i mBaile Átha Cliath. Is iad na príomhnuachtáin ansin an [[Irish Times]], an [[Irish Independent]], agus le cúpla bliain anuas an [[Irish Examiner]]. D'fhoilsíodh an Irish Examiner faoin teideal, [[Cork Examiner|"Cork Examiner]]" ar feadh blianta, ach bheartaigh siad díol náisiúnta a thabhairt dó, agus athainmníodh mar sin é. Tá eagráin d´Éireann ag go leor de nuachtáin Shasana, ach is ionann formhór an ábhair. Tá díol leathan ar an [[Belfast Telegraph]] agus an [[Irish News]] as [[Béal Feirste]], ach níl mórán díol nó glaoch orthu ó dheas go dtí seo. Bhí an [[Irish Press]], [[Sunday Press]] agus [[Evening Herald]] an-tábhachtach go dtí na [[1970í]], agus iad á riaradh ag muintir [[Éamon de Valera]]. Tá nuachtáin ar leith a fhoilsítear ar an Domhnach, ar nós an [[Sunday Independent]] ó fhoilsitheoirí an Irish Independent, an [[Sunday World]]. Tá dhá nuachtán Gaeilge ann: [[Lá Nua|Lá]] (atá laethúil, as Béal Feirste) agus [[Foinse]] (atá seachtainiúil, as [[An Cheathrú Rua]]). Is é [[Radio Telefís Éireann]] an príomhchraoltóir ó dheas, le trí bealach teilifíse sa chuid is mó den tír: [[RTÉ a hAon]], [[RTÉ a Dó]] agus [[TG4]]. Tá [[TV3 (Éire)|TV3]] agus [[Channel 6]] neamhspleách ón stát. Tá an [[BBC]] ag craoladh ón oirthuaisceart, chomh maith le h[[UTV]] atá neamhspleách ón rialtas ó thuaidh. Tá tábhacht fós leis na craoltóirí náisiúnta ar an dá thaobh den teorann, ach tá an-éisteacht anois le stáisiúin neamhspleácha. == Éire réamhstairiúil == {{Main|Réamhstair na hÉireann}} Le linn tréimhse na hoighearaoise deireanaí agus go dtí thart ar 10,000 RCh, clúdaíodh oighir go tréimhsiúil formhór na hÉireann. Bhí leibhéil na farraige níos ísle agus bhí Éire, cosúil leis an mBreatain Mhór, mar chuid de mhór-roinn na hEorpa. Faoi 16,000 RC, ba chúis le hardú na farraige de bharr leá oighir Éire a bheith scartha ón mBreatain Mhór. Níos déanaí, timpeall 6000 RCh, scaradh an Bhreatain Mhór ó mhór-roinn na hEorpa. Go dtí le déanaí, thug dátaí an fhianaise is luaithe le fios go raibh gníomhaíocht dhaonna in Éirinn thart ar 12,500 bliain ó shin, arna léiriú ag cnámh béir búistéireachta a fuarthas in uaimh i g[[Contae an Chláir]].<ref name="BBC2016-03-21">{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/science-environment-35863186|teideal=Earliest evidence of humans in Ireland|dáta=21 March 2016|work=BBC News Online|publisher=[[British Broadcasting Corporation]]|access-date=21 March 2016|retrieve-date=23 November 2016|archive-date=3 April 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170403033840/http://www.bbc.co.uk/news/science-environment-35863186|url-status=live}}</ref> Ó 2021, tugann dátaí an fhianaise is luaithe le fios go raib gníomhaíocht dhaonna in Éirinn ann 33,000 bliain ó shin.<ref>{{Cite web|url=https://www.irishexaminer.com/news/arid-40269116.html|teideal=Reindeer bone found in north Cork to alter understanding of Irish human history|dáta=2021-04-18|language=en|work=Irish Examiner|last=Roseingrave|first=Louise|access-date=2021-04-24|retrieve-date=2022-11-23|archive-date=22 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210422022106/https://www.irishexaminer.com/news/arid-40269116.html|url-status=live}}</ref> == Stair == {{Príomhalt|Stair na hÉireann}} Deirtear gurbh í clann Mhíle an slua mór deireanach a tháinig i dtír in Éirinn, agus gur thug siad an cultúr [[Gael]]ach leotha. Roimhe sin, bhí grúpaí eile ann dar leis na seanscéalta, ar nós na [[Parthalán|bParthalónach]] agus [[Fir Bolg|na bhFear Bolg]]. [[Íomhá:Legananny Dolmen 3.jpg|mion|Legananny Dolmen]] Tháinig an [[Críostaíocht|Chríostaíocht]] go hÉirinn nuair a chuir an [[Pápa Celestine I]] [[Palladius]] don oileán sa bhliain [[430]]. Ach ba é [[Naomh Pádraig]], saoránach [[An tSean-Róimh|Rómhánach]] de bhunadh [[an Bhreatain|Breatnach]], ar éirigh leis an [[creideamh]] nua a thabhairt go hÉirinn ó [[432]] ar aghaidh. Seachas mar a tharla i go leor tíortha eile, ní raibh aon chath mór i gceist, ach gur chloígh an eaglais [[déithe na gCeilteach|seanchreideamh na nGael]] diaidh ar ndiaidh. Ní raibh tionchar mór díreach ag na Rómhánaigh ar Éirinn mar a bhí acu ar an gcuid eile d'iarthar na hEorpa. Ach bhí na [[Lochlannaigh]] agus na [[Danair]] ag ionsaí na tíre ón [[9ú haois]], agus ba iad na Lochlannaigh a chuir tús le bailte móra na hÉireann, agus a rinne ruaigeanna ar na mainistreacha agus ar na tithe móra. Mar shampla, chuireadar [[Baile Átha Cliath]] ar bun sa bhliain [[841]]. Chuir na Gaeil le chéile ina dhiaidh sin, agus thoghadar an chéad [[Ard-Rí na hÉireann|Ard-Rí]] sa bhliain [[1003]]. Cé nach raibh cumhacht mhór aige, thógadh an rí ba láidre an teideal de ghnáth. Ag [[Cath Chluain Tarbh]], chloígh na Gaeil slua Lochlann ar deireadh, cé gur maraíodh [[Brian Bóirmhe]], ceannaire na nGael. Sa [[12ú haois]], ba iad na [[Normanaigh|Normannaigh]] a tháinig i dtír. Bhí [[Diarmuid Mac Murchadha Caomhánach]] san oirdheisceart i dtrioblóid lena chuid talún agus le tiarnaí eile sa chuid sin tíre, agus d'iarr sé cúnamh ar Rí [[Anraí II Shasana]] i [[1171]]. Chuir Anraí [[Strongbow]], tiarna Normannach ón mBreatain Beag, i gcúnamh air. Ach má tháinig, d'fhan na Normannaigh, agus cé gur iomaí cath a troideadh, de réir a chéile ghlac siad seilbh ar thailte agus caisleáin agus bailte na hÉireann. Do lean cumhacht na nGall in Éirinn, óir choinnigh fórsaí rí Shasana smacht ar an gcuid den tír timpeall ar [[Baile Átha Cliath|Bhaile Átha Cliath]], an baile is mó a bhí faoi smacht na Lochlannach agus na Normannach ina ndiaidh. Laistigh de dhá ghlún, bhí rialtas lárnach i mBaile Átha Cliath, faoi stiúir dhíreach rí Shasana. I [[1297]] cuireadh an chéad pharlaimint ar bun, ach b'iad siúd de shliocht Gallda amháin a thogh agus a shuigh sa pharlaimint sin. Ó thús an [[14ú haois]], bhí Gaelú le sonrú imeasc na nGall a bhí fanta in Éirinn, agus cuireadh [[Reachtanna Chill Chainnigh|Dlithe Chill Chainnigh]] i réim i [[1366]], a chuir scoilt idir Ghaeil agus [[Gall-Ghaeil]]. I ré na d[[Túdarach]], cuireadh breis máistreacht ar an tír, agus i [[1494]] cuireadh [[Dlí Poynings]] i réim. Thug sé sin cead do Rí Shasana dlíthe nua ó pharlaimint Bhaile Átha Cliath a chosc. I [[1534]] deineadh Tiarnaí Tánaiste de [[Iarlaí Chill Dara]], agus i [[1541]] ghlac rí Shasana an teideal "[[Rí na hÉireann]]" chomh maith. Sna blianta a lean, cuireadh brú ar na tiarnaí Gaelacha a dtailte a bhronnadh ar rí Shasana, ionas go dtabharfaí ar ais dóibh é mar dheontas ríoga, agus teideal Gallda ag dul leis. Ar ndóigh, chuaigh sé seo i gcoinne ghnás na nGael go mór, ach de réir a chéile ghlac go leor leis an réiteach seo. [[Íomhá:Ireland-Cahir Castle.jpg|mion|Caisleán Cahir]] De réir a chéile, leath cumhacht Shasana ón b[[Páil]] ar fud na tíre, trí chathanna, géilleadh na dtiarnaí Gaelacha don Choróin, agus le cur fúthu ag tiarnaí agus móraibh eile Sasanacha. Ba é [[Cath Chionn tSáile]] i [[1601]] an iarracht mhór deiridh a rinneadh leis na Gaill a ruaigeadh as Éirinn. Bhí an baile i seilbh na [[an Spáinn|Spáinneach]], ach bhí ar arm na nGael teacht aduaidh ó chúige Uladh i lár an gheimhridh, agus bhí an bua ag na Sasanaigh orthu. Tar éis Chath Chionn tSáile, thréig formhór na dtiarnaí Gaelacha an tír mar go raibh deireadh bunúsach leis an gcóras Gaelach, i[[Teitheadh na nIarlaí]]. D'imigh siad leo go dtí an mhór-roinn, go háirithe don [[an Fhrainc|Fhrainc]] agus don Spáinn. Ina dhiaidh sin, ba de bhunadh Sasanach a bhí tiarnas na tíre, agus bhí na gnáthdhaoine an-bhocht. Bhí tionchar mór ag [[Cogadh Cathartha Shasana]], idir an rí agus lucht na parlaiminte, ar Éirinn i rith na [[1640í]]. Buaileadh taobh an rí ar deireadh, agus cuireadh an [[Séarlas I Shasana|Rí Séarlas I Shasana]], chun báis ar [[30 Eanáir]], [[1649]]. Tháinig [[Oilibhéar Cromail]] go Éirinn ar [[15 Lúnasa]] [[1649]] mar rialtóir míleata agus sibhialta na Parlaiminte le smacht a chur ar an tír. Cuimhnítear air go háirithe mar gheall ar an slad a dhein sé i n[[Droichead Átha]] ar an [[11 Meán Fómhair]] [[1649]] agus i mbaile [[Loch Garman]] ar an [[11 Deireadh Fómhair]] [[1649]]. Tar éis do Chill Chainnigh géilleadh dó ar [[27 Márta]] [[1650]], d'fhág sé an tír ar [[25 Bealtaine]], [[1650]]. Faoin mbliain [[1660]], tugadh parlaimint Bhaile Átha Chliath chun saoil arís, agus tháinig an [[Séarlas II Shasana|Rí Séarlas II Shasana]] i gcoróin. Deineadh an chuid is mó den choilíniú in Éirinn i rith an [[17ú haois|17ú céad]]. Cuireadh tiarnas Protastúnach, de bhunadh Sasanach, i seilbh ar an gcuid is mó agus is fearr de thailte na hÉireann, agus is acu freisin a bhí an chuid is fearr de na gnóthaí sna bailte. Ón 17ú hAois go deireadh an [[18ú haois]], bhí [[na Péindlíthe]] nó na Dlíthe Peannadacha, a rinne leatrom ar Chaitlicigh agus Preispitéirigh i bhfeidhm, cé nár imigh a rian go ceann i bhfad ina dhiaidh seo. Tháinig an Rí [[Séamus II Shasana]] i réimeas i [[1685]]. Ach sa bhliain [[1688]], tháinig [[Liam III Shasana|Liam Oráisteach]] i dtír i [[Sasana]]. Sa bhliain [[1689]], tháinig Séamus go hÉirinn tar éis dó a bheith ar a theitheadh sa bhFrainc. Sa bhliain [[1690]], tháinig Liam go hÉirinn, agus bhuail sé fórsaí Shéamuis ag [[Cath na Bóinne]] ar [[1 Iúil|1ú Iúil]] [[1690]], nó sa bhféilire nua, ar an [[12 Iúil|12ú Iúil]], an lá a ndéanann an [[Ord Oráisteach|Ord Oráiste]] ceiliúradh ar an gcath. An bhliain dar gcionn, bhuail fórsaí Liam cinna Shéamuis arís, ag [[Cath Eachroma|Cath Eachdhroime]], agus ag [[Conradh Luimnigh]], conradh a bhfuil cáil air mar chonradh nár comhlíonadh, ghéill [[Pádraig Sáirséal]], ar thaobh Shéamuis agus na nGael, d'fhórsaí Liam. Deineadh iarracht ar leith ar an gcoilíniú i gcúige Uladh, tré mórán gnáth-Shasanaigh agus gnáth-Albanaigh a thabhairt isteach agus seilbh a thabhairt dóibh ar thailte sa chúige sin. Is as sin a leanann méid an phobail [[Aontachtachas|Aontachtach]] (go príomha Protastúnaigh) sa chúige sin, agus féachann siad siar fós go [[Cath na Bóinne]], mar gurb é bua an Rí Liam ar Rí Séamus a thug tús áite don Phrotastúnachas i Sasana agus in Éirinn. Ag deireadh an [[18ú haois|18ú chéid]], leath tuairimí an Soilsiú ón Mór-Roinn, tuairimí a bhí daonlathach agus poblachtach seachas bheith ag brath ar chumhacht an rí. Mar chuid de sin, bhí an-chaint ar na tuairimí seo imeasc cuid de lucht ceannais na tíre agus daoine eile le scolaíocht. D'aontóidís idir Chaitlicigh, Phrotastúnaigh agus ''Easaontóirí'' i náisiún amháin. Bhí sé seo tábhachtach san [[Éirí Amach 1798 in Éirinn|Éirí Amach]] i [[1798]], agus cé gur i gcoinne smacht Gallda a bhí sé, ba Phrotastúnaigh de bhunadh Sasanach cuid mhaith de na ceannairí. Bhí aighneas i g[[Contae Loch Garman]], m.sh. [[Cath Chnoc Fíodh na gCaor]] lámh le h[[Inis Córthaidh]]. I g[[Contae Mhaigh Eo]] d'éirigh chomh maith leis an aiséirí le cuidiú Francach gur tugadh [[Rásaí Chaisleáin an Bharraigh]] ar theitheadh na nGall. Ní hamháin nár éirigh leis an éirí amach, ach reáchtáladh [[Achtanna an Aontais 1800|Acht an Aontais]] i 1800 i bparlaimint Bhaile Átha Cliath, rud a chuir deireadh leis féin. Bhí na Péindlíthe fós i réim in Éirinn, agus cé nár cuireadh i bhfeidhm iad mórán faoin am seo, chuir siad coscanna ar Chaitlicigh go háirithe. Bhí [[Dónall Ó Conaill|Domhnall Ó Conaill]], a bhí ina theachta parlaiminte, an-ghníomhach sa troid le haghaidh cothrom na féinne a thabhairt do ghnáthmhuintir na tíre, a bhí an-bhocht agus arbh Chaitlicigh iad don chuid is mó. Reáchtáladh an [[Fuascailt na gCaitliceach|Acht Um Shaoirse Chaitliceach]] sa mbliain [[1829]] a thug ceart do Chaitlicigh bheith ina dteachtaí parlaiminte, agus glacadh le hoifigí sa saol cathartha agus míleata. I rith an [[19ú haois]], bhí aighneas ar son na saoirse ó am go ham. Bhí éirí amach in [[1803]], agus múchadh go héasca é, agus cuireadh an ceannaire, [[Robert Emmet]], chun báis. Timpeall na bliana [[1845]] a chuir [[Michael Davitt (feachtasóir)|Michael Davitt]] ón [[an tSráid|Sráid]] i g[[Contae Mhaigh Eo]] [[Conradh na Talún]] ar bun. Is é a bhí á iarraidh acu ná ''cíos cothrom, ceart seilbh agus cead díolta''. Bhí Conradh na Talún ar bun ar fud na tíre. Bhí [[Éirí Amach 1848 in Éirinn|Éirí Amach]] freisin in [[1848]]. Theip ar an éirí amach sin, mar a theip ar gach ceann roimhe. [[File:StormontCarson.jpg|thumb|Foirgnimh na Parlaiminte ag Stormont, Béal Feirste, ionad an [[Tionól Thuaisceart Éireann|chomhthionóil]]]] Ag deireadh an 19ú haois, bhí [[Páirtí Parlaiminteach na hÉireann]] (''Irish Parliamentary Party'') gníomhach ag lorg saoirse don tír. Ba é [[Charles Stewart Parnell]] a bhí ina fheighil ar feadh i bhfad, ach nuair a cuireadh cairdeas a bhí aige le bean pósta [[Kitty O'Shea]], ina leith, chuaigh an eaglais Chaitliceach ina choinne, agus uaidh sin thréig muintir na tíre é, gur chaill sé a cheannaireacht i [[1890]]. Ina dhiaidh siúd, bhí [[John Redmond]] i bhfeighil ar an bpáirtí, agus lean siad go dtí gur éirigh le [[Sinn Féin]] uimhir mór feisirí a thoghadh i [[1918]], tar éis [[Éirí Amach na Cásca]] i [[1916]]. Ní raibh ag páirtí Redmond ach seachtar fheisire, an chuid is mó in Ulaidh (ceann amháin i [[Learpholl]]). Chuir Sinn Féin [[an Chéad Dáil]] ar bun i [[1919]] i m[[Baile Átha Cliath]] mar gur acu a bhí bunús na bhfeisirí a toghadh go parlaimint [[Londain]]. Reáchtáladh [[Acht Rialtais Éireann]] i Londain i [[1920]], agus cé go raibh saoirse d'Éireann i gceist, deir [[R.F. Foster]] ina leabhar, ''Modern Ireland'', go raibh sé an-soiléir go mbeadh críochdheighilt freisin, mar go raibh rogha le bheith ag muintir an oirthuaiscirt gan a bheith páirteach sa neamhspleáchas. Go deimhin, cé go ndeachaigh an [[Bille um Riail Baile]] tríd an dteach íochtarach i Sasana i [[1914]], chuir [[Teach na dTiarnaí]] an oireadh athraithe air nár fhéadadh é a thabhairt i gcrích. Ina dhiaidh seo, thosaigh [[Cogadh na Saoirse in Éirinn|Cogadh na Saoirse]] a lean go dtí an [[Conradh Angla-Éireannach]] i [[1919]]. Ach ní raibh aontas faoin gconradh, mar gur aithin sé [[Críochdheighilt na hÉireann|críochdheighilt na tíre]], agus as seo a tháinig an [[Cogadh Cathartha na hÉireann|Cogadh Cathartha]] nó Cogadh na gCarad, a bhí chomh crua céanna le Cogadh na Saoirse. Ach buaileadh an taobh Poblachtach a chuir i gcoinne an Chonartha, agus bhí rialtas neamhspleách anois sna 26 chontaetha ó dheas. Tá na sé chontaetha ó oir-thuaidh sa [[Ríocht Aontaithe]] ó shin, i ríocht Thuaisceart Éireann. == Spórt == {{Príomhalt|Cúrsaí spóirt in Éirinn}} [[Íomhá:Ireland vs Georgia, Rugby World Cup 2007 line up.jpg|right|220px|thumb|[[Foireann rugbaí náisiúnta na hÉireann]] ag imirt i gcoinne [[an tSeoirsia|na Seoirsia]] (2007)]] Tá a gcluichí traidisiúnta féin ag na hÉireannaigh. Is iad [[iomáint]], [[peil Ghaelach]], [[Camógaíocht|camógaí]] agus [[liathróid láimhe]] na [[cluichí Gaelacha]]. Is é [[Cumann Lúthchleas Gael]] an eagraíocht atá i gceannas ar na cluichí seo. Tá suim ag go leor daoine sa [[sacar]] freisin, agus faigheann [[foireann sacair náisiúnta Phoblacht na hÉireann]] a lán tacaíochta inniu. Chomh maith leis sin, tá [[galf]], [[snúcar]] agus [[rugbaí]] coitianta freisin. Imríonn [[foireann rugbaí náisiúnta na hÉireann]] (agus an [[Cumann Rugbaí na hÉireann]]) ar son an oileáin ar fad. == Riaracháin == * '''[[Cúige Uladh]]''' (Tá sé chontae in Ulaidh fós faoi dhlínse na Breataine) **[[Contae Aontroma]] ** [[Contae Ard Mhacha]] ** [[Contae an Chabháin]] (san Phoblacht) ** [[Contae Dhoire]] ** [[Contae an Dúin]] ** [[Contae Dhún na nGall]] (P) ** [[Contae Fhear Manach]] ** [[Contae Mhuineacháin]] (P) ** [[Contae Thír Eoghain]] [[Íomhá:Benbulbenmount.jpg|mion]] * '''[[Cúige Laighean]]''' ** [[Contae Átha Cliath]] *** ([[Contae Átha Cliath Theas]]) *** ([[Cathair Bhaile Átha Cliath]]) *** ([[Contae Dhún Laoghaire - Ráth an Dúin]]) *** ([[Contae Fhine Ghall]]) ** [[Contae Cheatharlach]] ** [[Contae Chill Chainnigh]] ** [[Contae Chill Dara]] ** [[Contae Chill Mhantáin]] ** [[Contae na hIarmhí]] ** [[Contae Laoise]] ** [[Contae Loch Garman]] ** [[Contae an Longfoirt]] ** [[Contae Lú]] ** [[Contae na Mí]] ** [[Contae Uíbh Fhailí]] * '''[[Cúige Chonnacht]]''' ** [[Contae na Gaillimhe]] ** [[Contae Liatroma]] ** [[Contae Mhaigh Eo]] ** [[Contae Ros Comáin]] ** [[Contae Shligigh]] * '''[[Cúige Mumhan]]''' ** [[Contae an Chláir]] ** [[Contae Chorcaí]] ** [[Contae Chiarraí]] ** [[Contae Luimnigh]] ** [[Contae Phort Láirge]] ** [[Contae Thiobraid Árann]] *** ([[Contae Thiobraid Árann Thuaidh|Tiobraid Árann Thuaidh]]) *** ([[Contae Thiobraid Árann Theas|Tiobraid Árann Theas]]) == Oileáin na hÉireann == [[Íomhá:St. Marys Cathedral in Kilkenny.jpg|mion|Ardeaglais Naomh Muire i gCill Chainnigh]] * [[Acaill]] * [[Inis Bó Finne (Contae na Gaillimhe)|Inis Bó Finne]] * [[Inis Mór]] * [[Inis Meáin]] * [[Inis Oírr]] * [[Toraigh]] * [[Gabhla]] * [[Reachrainn]] * [[Reachlainn]] * [[An Blascaod Mór]] * [[Árainn Mhór]] * [[ Cléire]] * [[ Na Sailtí ]] == Féach freisin == * [[Éire (Poblacht na hÉireann)]] * [[Tuaisceart Éireann|Tuaisceart na hÉireann]] == Naisc sheachtracha == * [http://irlgov.ie/Default.asp?UserLang=1 Eolas ar an Stát ó Rialtas na hÉireann] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080418224340/http://www.irlgov.ie/Default.asp?UserLang=1 |date=2008-04-18 }} * [[Íomhá:Symbole-en.png|30px|Béarla]] [http://foreignaffairs.gov.ie/information/publications/facts/fai/default.asp?UserLang=GA An Roinn Gnóthaí Eachtracha: Sonraí faoi Éirinn] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050409085613/http://foreignaffairs.gov.ie/information/publications/facts/fai/default.asp?UserLang=GA |date=2005-04-09 }} * [http://www.360eire.com/360eire/1/1.html Turas 360 timpeall na hÉireann] *tédíreach, seirbhísí rialtais. https://www.nidirect.gov.uk/ == Tagairtí == {{Reflist}} {{DEFAULTSORT:Eire}} [[Catagóir:Éire| ]] [[Catagóir:Oileáin|Eire]] [[Catagóir:Tíortha Gaelacha]] 4lvz8zx0qflsqma6bk9evgbikfsuszr 1318623 1318621 2026-06-27T01:07:19Z Divinations 63974 Cealaíodh athruithe [[Special:Contributions/Miksolwf|Miksolwf]] ([[User talk:Miksolwf|Plé]]); ar ais chuig leagan le [[User:Conradder|Conradder]] 1316803 wikitext text/x-wiki :''Is alt faoi oileán na hÉireann agus an tír ina hiomlán é seo; tá ailt ar leith faoi [[Éire (Poblacht na hÉireann)]] agus faoi [[Tuaisceart Éireann|Thuaisceart na hÉireann]] freisin. I gcomhair ciall eile den fhocal, féach [[Éire (idirdhealú)]]'' {{WD Bosca Geografaíocht Pholaitiúil|superficie=84,603<ref name="ONS Standard Area Measurement">{{cite web |url=https://geoportal.statistics.gov.uk/datasets/ons::standard-area-measurements-latest-for-administrative-areas-in-the-united-kingdom-v2/about |teideal=Standard Area Measurements (Latest) for Administrative Areas in the United Kingdom (V2) |author=<!--Not stated--> |date=5 April 2023 |website=[[ONS Open Geography Portal|Open Geography Portal]] |publisher=Office for National Statistics |access-date=3 December 2023|retrieve-date=15 May 2024}}</ref>}} Is oileán í '''Éire''' atá suite amuigh ó chósta iarthuaisceart mhórthír na [[Eoraip|hEorpa]], siar ón [[Breatain|mBreatain Mhór]], in oirthear an [[an tAigéan Atlantach|Aigéin Atlantaigh]] thuaidh. == Sanasaíocht == Sa [[miotaseolaíocht na nGael|mhiotaseolaíocht Ghaelach]], ba bhandia eapainmneach na hÉireann í [[Ériu]], iníon [[Ernmas]] de chuid na [[Tuatha Dé Danann]]. B'é [[Mac Gréine]] a fear céile. Tá díospóid faoi shánasaíocht Ériu ach d’fhéadfadh sí a bheith díorthaithe ón bhfréamh Próit-Ind-Eorpais ''*h₂uer'', ag tagairt d’uisce ag sileadh.<ref>{{cite encyclopedia |last1=Ní Mhurchú |first1=Síle |editor1-last=Echard |editor1-first=Sian |editor2-last=Rouse |editor2-first=Robert |title=Ériu |encyclopedia=The Encyclopedia of Medieval Literature in Britain, |date=2017 |publisher=John Wiley & Sons |isbn=978-1-118-39698-8 |url=https://books.google.com/books?id=UXoqDwAAQBAJ&q=Eriu+etymology&pg=PA750 |location=Chichester |language=en |page=750 |access-date=15 June 2024|archive-date=5 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210205180114/https://books.google.com/books?id=UXoqDwAAQBAJ&q=Eriu+etymology&pg=PA750 |url-status=live }}</ref> Ós rud é go ndéanann 'Ériu' ionadaíocht do bhandia na hÉireann, go minic léirítear í mar phearsantú na hÉireann. Is í "Ériu" an fhoirm ársa don logainm "Éire" a bhíonn in úsáid sa lá atá inniu ann. == Tíreolaíocht == [[Íomhá:Topography Ireland.jpg|thumb|Topagrafaíocht]] Labhraítear go minic sa Ghaeilge ar [[Leath Mhogha]] agus [[Leath Choinn]]. Clúdaíonn leath Mhogha an chuid tíre atá ó dheas ó [[Eiscir Riada]], agus Leath Choinn an chuid eile. Tá an tír, ar ar thug na Rómhánaigh ''Hibernia'', 486 ciliméadar (301 míle) ó thuaidh aneas, agus 275 ciliméadar (171 míle) anoir aniar. Tá maigheanna móra i lár na tíre, cuid mhaith díobh clúdaithe le portaigh, agus tá an-chuid cnoic agus sléibhte mórthimpeall orthu, ach níl mórán acu an-ard. Is é [[Corrán Tuathail]] i g[[Contae Chiarraí]] an ceann is airde (1041 méadar). Tá talamh mhaith san oirthear in áiteanna, agus déantar an-chuid curadóireachta, mar shampla ar chruithneacht, eorna, biatas siúcra agus torthaí. San iarthar, níl an oiread sin curadóireachta, mar go bhfuil an aeráid agus an talamh tais cuid mhór den bhliain, agus an talamh níos boichte i go leor áiteanna. Tógáil eallach agus caorach, maraon le ba bainne, an sórt talmhaíochta a chleachtaítear ansin don chuid is mó. Fanann siadsan amuigh faoin aer an bhliain ar fad de ghnáth, mar níl an aimsir in Éirinn chomh crua le tíortha eile i dTuaisceart na hEorpa mar gheall ar [[Sruth Murascaille Mheicsiceo|Shruth Murascaille Mheicsiceo]]. Féach [[Bóithre agus mótarbhealaí in Éirinn]] mar tuilleadh eolais faoi na bóithre agus na mótarbhealaí ar fháil in Éirinn. == Aimsir == {{príomhalt|Aeráid na hÉireann}} Aimsir bhog fhliuch is gnách a bheith in Éirinn. Tá tionchar mór ag Sruth [[Murascaill Mheicsiceo|Mhurascaill Mheicsiceo]] uirthi. Is ag an ngaoth aniar aneas atá an tionchar is mó ar an aimsir, agus tig sruth na Murascaile ón treo céanna. Tugann sí aer te isteach ón [[Muir na Cairibe|gCairib]], a bhailíonn an-chuid taiseachta ar a bealach trasna an [[an tAigéan Atlantach|Atlantaigh]] Thuaidh. Cé go bhfágann sin nach mbíonn mórán fuachta nó sneachta ann sa gheimhreadh, ná teochtaí ró-ard sa samhradh, is minic a bhíonn an tír an-ghaofar agus tais, rud a bhíonn le sonrú sa gheimhreadh go háirithe. == Flóra agus fána == Ós rud é go raibh an t-oileán scartha amach ó mhór-roinn na hEorpa de bharr ardú mara ag deireadh na hoighearaoise, níl a leithéid d'éagsúlacht ainmhithe is a bhfuil le fáil sa Bhreatain nó ar mhórthír na Eorpa. Na speicis a fhaightear go flúirseach ná an [[sionnach]], an [[gráinneog|ghráinneog]] agus an [[broc]]; chomh maith leis an [[giorria]], an [[fia rua]] agus an [[cat crainn]] i líonanna níos lú. Tagtar ar roinnt ainmhithe mara i bhfarraigí an oileáin freisin, mar atá an [[turtar mara]], an [[siorc]], an [[rón]], an [[míol mór]] agus an [[deilf]]. Níl [[nathair]] ar bith le fáil, agus is í an [[laghairt]] an t-aon reiptíl a fhaightear ann. I measc na speicis díofa a chuaigh i léig ná an [[fia mór]], an [[falcóg mhór|fhalcóg mhór]] agus an [[mac tíre]]. Tugadh an t-[[iolar fíréan]] isteach arís, tar éis dó a bheith imithe leis na glúinte. == Daonra == {{Main|Déimeagrafaic na hÉireann}} Tá beagnach seacht milliún duine in Éirinn agus cúig milliún sa Phoblacht.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=5.01 milliún duine ag maireachtáil sa Stát - figiúirí nua|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2021/0831/1243880-5-01-milliun-duine-ag-maireachtail-sa-stat-figiuiri-nua/|date=2021-08-31|retrieve-date=23 Samhain 2022|language=ga|website=[[Nuacht RTÉ]]}}</ref> Is de bhunadh [[Na Ceiltigh|Ceilteach]] an chuid is mó den daonra, a tháinig i dtír ó mhór-roinn na hEorpa thar na cianta. Bhí cuid mhaith inimirce, freisin, ó am go ham ó thíortha eile, go háirithe as [[Alba]], agus ar bhonn níos lú, as [[Sasana]]. Is [[Caitliceachas|Caitlicigh]] formhór (os cionn 70%) an daonra. Is [[Protastúnachas|Protastúnaigh]] formhór na coda eile, beagnach leath na ndaoine i g[[Cúige Uladh]], agus iad roinnte idir eaglaisí éagsúla, go háirithe [[Preispitéireachas|Preispitéirigh]] agus Anglacaigh (a bhaineann le h[[Eaglais na hÉireann]]. Féach ar an alt [[Creideamh in Éirinn]] le tuilleadh sonraí).[[Íomhá:Ireland.NASA.jpg|thumb|Íomhá Éireann i ndathanna cearta, déanta ag satailít [[NASA]] ar [[4 Eanáir]], [[2003]]. Is féidir [[Alba]], [[Oileán Mhanann]] agus [[an Bhreatain Bheag]] a fheiscint soir uaithi.]] == Rialachas == Ó [[1922]] i leith, tá an t-oileán roinnte idir [[Saorstát Éireann]] (1922-1937) nó [[Poblacht na hÉireann|Éire]] (1937-inniu) agus [[Tuaisceart Éireann]]. Tá na sé chontae i dTuaisceart Éireann mar chuid den [[Ríocht Aontaithe]], agus tá an chuid eile den tír ina Stát neamhspleách. Ní minic a tugtar "na sé chontae" ar Thuaisceart Éireann, agus "na sé chontae is fiche" nó "an Phoblacht" ar an gcuid eile den tír. == Cultúr == {{Príomhalt|Cultúr na hÉireann}} Tá cáil ar na [[Gael|Gaeil]] ó thús a gcuid staire sa [[ceol|cheol]]. Bhíodh ceoltóirí agus cumadóirí ceardúla go fairsing sa tír faoi na sean-ríthe agus flatha, go dtí gur chuir [[Cath Chionn tSáile]] deireadh leis an seanchóras Gaelach. As sin amach, leanadh den cheol, ach ba cheol tíre an chuid ba mhó de, le ceol rince agus oibre san áireamh. Níos déanaí, tháinig foirm amhránaíochta gan tionlacan ar aghaidh, ar a dtugtar an sean-nós. Tá sé seo láidir fós, go háirithe i n[[Gaeltacht]]aí [[Connachta|Chonnacht]]. Tá traidisiúin ceol fidle láidir i gcuid mhór den tír, ach castar ceol traidisiúnta freisin ar an gcruit, ar an bhfeadóg stáin, agus ar an mbosca ceoil go forleathan. Bhíodh rincí traidisiúnta go rialta ag na crosbhóthair go dtí na [[1950í]], ach ina dhiaidh sin ba sna hallaí rince ba mhó a bhí ceol le haireachtáil go beo. Ar ndóigh chuir an ''disco'' tarraing i gcónra na mbannaí agus na hallaí ceoil, cé go leanann cuid acu go fóill. Maraon leis an gceol, tá cáil ar na Gaeil leis an [[Litríocht Éireannach|scríbhneoireacht]]. San fhichiú céad agus sa 21ú céad is i m[[Béarla]] atá an chuid is mó den scríbhneoireacht seo, ar aon dul leis an titim ar úsáid na [[Gaeilge]] thar an achar sin. I measc na scríbhneoirí suntasacha Éireannacha tá [[James Joyce|James Joyce,]] [[Samuel Beckett]], [[W. B. Yeats]] agus [[Seamus Heaney]]. == Na meáin chumarsáide == {{Príomhalt|Meáin chumarsáide na hÉireann}} Tá an chuid is mó de na meáin i bPoblacht na hÉireann bunaithe i mBaile Átha Cliath. Is iad na príomhnuachtáin ansin an [[Irish Times]], an [[Irish Independent]], agus le cúpla bliain anuas an [[Irish Examiner]]. D'fhoilsíodh an Irish Examiner faoin teideal, [[Cork Examiner|"Cork Examiner]]" ar feadh blianta, ach bheartaigh siad díol náisiúnta a thabhairt dó, agus athainmníodh mar sin é. Tá eagráin d´Éireann ag go leor de nuachtáin Shasana, ach is ionann formhór an ábhair. Tá díol leathan ar an [[Belfast Telegraph]] agus an [[Irish News]] as [[Béal Feirste]], ach níl mórán díol nó glaoch orthu ó dheas go dtí seo. Bhí an [[Irish Press]], [[Sunday Press]] agus [[Evening Herald]] an-tábhachtach go dtí na [[1970í]], agus iad á riaradh ag muintir [[Éamon de Valera]]. Tá nuachtáin ar leith a fhoilsítear ar an Domhnach, ar nós an [[Sunday Independent]] ó fhoilsitheoirí an Irish Independent, an [[Sunday World]]. Tá dhá nuachtán Gaeilge ann: [[Lá Nua|Lá]] (atá laethúil, as Béal Feirste) agus [[Foinse]] (atá seachtainiúil, as [[An Cheathrú Rua]]). Is é [[Radio Telefís Éireann]] an príomhchraoltóir ó dheas, le trí bealach teilifíse sa chuid is mó den tír: [[RTÉ a hAon]], [[RTÉ a Dó]] agus [[TG4]]. Tá [[TV3 (Éire)|TV3]] agus [[Channel 6]] neamhspleách ón stát. Tá an [[BBC]] ag craoladh ón oirthuaisceart, chomh maith le h[[UTV]] atá neamhspleách ón rialtas ó thuaidh. Tá tábhacht fós leis na craoltóirí náisiúnta ar an dá thaobh den teorann, ach tá an-éisteacht anois le stáisiúin neamhspleácha. == Éire réamhstairiúil == {{Main|Réamhstair na hÉireann}} Le linn tréimhse na hoighearaoise deireanaí agus go dtí thart ar 10,000 RCh, clúdaíodh oighir go tréimhsiúil formhór na hÉireann. Bhí leibhéil na farraige níos ísle agus bhí Éire, cosúil leis an mBreatain Mhór, mar chuid de mhór-roinn na hEorpa. Faoi 16,000 RC, ba chúis le hardú na farraige de bharr leá oighir Éire a bheith scartha ón mBreatain Mhór. Níos déanaí, timpeall 6000 RCh, scaradh an Bhreatain Mhór ó mhór-roinn na hEorpa. Go dtí le déanaí, thug dátaí an fhianaise is luaithe le fios go raibh gníomhaíocht dhaonna in Éirinn thart ar 12,500 bliain ó shin, arna léiriú ag cnámh béir búistéireachta a fuarthas in uaimh i g[[Contae an Chláir]].<ref name="BBC2016-03-21">{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/science-environment-35863186|teideal=Earliest evidence of humans in Ireland|dáta=21 March 2016|work=BBC News Online|publisher=[[British Broadcasting Corporation]]|access-date=21 March 2016|retrieve-date=23 November 2016|archive-date=3 April 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170403033840/http://www.bbc.co.uk/news/science-environment-35863186|url-status=live}}</ref> Ó 2021, tugann dátaí an fhianaise is luaithe le fios go raib gníomhaíocht dhaonna in Éirinn ann 33,000 bliain ó shin.<ref>{{Cite web|url=https://www.irishexaminer.com/news/arid-40269116.html|teideal=Reindeer bone found in north Cork to alter understanding of Irish human history|dáta=2021-04-18|language=en|work=Irish Examiner|last=Roseingrave|first=Louise|access-date=2021-04-24|retrieve-date=2022-11-23|archive-date=22 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210422022106/https://www.irishexaminer.com/news/arid-40269116.html|url-status=live}}</ref> == Stair == {{Príomhalt|Stair na hÉireann}} Deirtear gurbh í clann Mhíle an slua mór deireanach a tháinig i dtír in Éirinn, agus gur thug siad an cultúr [[Gael]]ach leotha. Roimhe sin, bhí grúpaí eile ann dar leis na seanscéalta, ar nós na [[Parthalán|bParthalónach]] agus [[Fir Bolg|na bhFear Bolg]]. [[Íomhá:Legananny Dolmen 3.jpg|mion|Legananny Dolmen]] Tháinig an [[Críostaíocht|Chríostaíocht]] go hÉirinn nuair a chuir an [[Pápa Celestine I]] [[Palladius]] don oileán sa bhliain [[430]]. Ach ba é [[Naomh Pádraig]], saoránach [[An tSean-Róimh|Rómhánach]] de bhunadh [[an Bhreatain|Breatnach]], ar éirigh leis an [[creideamh]] nua a thabhairt go hÉirinn ó [[432]] ar aghaidh. Seachas mar a tharla i go leor tíortha eile, ní raibh aon chath mór i gceist, ach gur chloígh an eaglais [[déithe na gCeilteach|seanchreideamh na nGael]] diaidh ar ndiaidh. Ní raibh tionchar mór díreach ag na Rómhánaigh ar Éirinn mar a bhí acu ar an gcuid eile d'iarthar na hEorpa. Ach bhí na [[Lochlannaigh]] agus na [[Danair]] ag ionsaí na tíre ón [[9ú haois]], agus ba iad na Lochlannaigh a chuir tús le bailte móra na hÉireann, agus a rinne ruaigeanna ar na mainistreacha agus ar na tithe móra. Mar shampla, chuireadar [[Baile Átha Cliath]] ar bun sa bhliain [[841]]. Chuir na Gaeil le chéile ina dhiaidh sin, agus thoghadar an chéad [[Ard-Rí na hÉireann|Ard-Rí]] sa bhliain [[1003]]. Cé nach raibh cumhacht mhór aige, thógadh an rí ba láidre an teideal de ghnáth. Ag [[Cath Chluain Tarbh]], chloígh na Gaeil slua Lochlann ar deireadh, cé gur maraíodh [[Brian Bóirmhe]], ceannaire na nGael. Sa [[12ú haois]], ba iad na [[Normanaigh|Normannaigh]] a tháinig i dtír. Bhí [[Diarmuid Mac Murchadha Caomhánach]] san oirdheisceart i dtrioblóid lena chuid talún agus le tiarnaí eile sa chuid sin tíre, agus d'iarr sé cúnamh ar Rí [[Anraí II Shasana]] i [[1171]]. Chuir Anraí [[Strongbow]], tiarna Normannach ón mBreatain Beag, i gcúnamh air. Ach má tháinig, d'fhan na Normannaigh, agus cé gur iomaí cath a troideadh, de réir a chéile ghlac siad seilbh ar thailte agus caisleáin agus bailte na hÉireann. Do lean cumhacht na nGall in Éirinn, óir choinnigh fórsaí rí Shasana smacht ar an gcuid den tír timpeall ar [[Baile Átha Cliath|Bhaile Átha Cliath]], an baile is mó a bhí faoi smacht na Lochlannach agus na Normannach ina ndiaidh. Laistigh de dhá ghlún, bhí rialtas lárnach i mBaile Átha Cliath, faoi stiúir dhíreach rí Shasana. I [[1297]] cuireadh an chéad pharlaimint ar bun, ach b'iad siúd de shliocht Gallda amháin a thogh agus a shuigh sa pharlaimint sin. Ó thús an [[14ú haois]], bhí Gaelú le sonrú imeasc na nGall a bhí fanta in Éirinn, agus cuireadh [[Reachtanna Chill Chainnigh|Dlithe Chill Chainnigh]] i réim i [[1366]], a chuir scoilt idir Ghaeil agus [[Gall-Ghaeil]]. I ré na d[[Túdarach]], cuireadh breis máistreacht ar an tír, agus i [[1494]] cuireadh [[Dlí Poynings]] i réim. Thug sé sin cead do Rí Shasana dlíthe nua ó pharlaimint Bhaile Átha Cliath a chosc. I [[1534]] deineadh Tiarnaí Tánaiste de [[Iarlaí Chill Dara]], agus i [[1541]] ghlac rí Shasana an teideal "[[Rí na hÉireann]]" chomh maith. Sna blianta a lean, cuireadh brú ar na tiarnaí Gaelacha a dtailte a bhronnadh ar rí Shasana, ionas go dtabharfaí ar ais dóibh é mar dheontas ríoga, agus teideal Gallda ag dul leis. Ar ndóigh, chuaigh sé seo i gcoinne ghnás na nGael go mór, ach de réir a chéile ghlac go leor leis an réiteach seo. [[Íomhá:Ireland-Cahir Castle.jpg|mion|Caisleán Cahir]] De réir a chéile, leath cumhacht Shasana ón b[[Páil]] ar fud na tíre, trí chathanna, géilleadh na dtiarnaí Gaelacha don Choróin, agus le cur fúthu ag tiarnaí agus móraibh eile Sasanacha. Ba é [[Cath Chionn tSáile]] i [[1601]] an iarracht mhór deiridh a rinneadh leis na Gaill a ruaigeadh as Éirinn. Bhí an baile i seilbh na [[an Spáinn|Spáinneach]], ach bhí ar arm na nGael teacht aduaidh ó chúige Uladh i lár an gheimhridh, agus bhí an bua ag na Sasanaigh orthu. Tar éis Chath Chionn tSáile, thréig formhór na dtiarnaí Gaelacha an tír mar go raibh deireadh bunúsach leis an gcóras Gaelach, i[[Teitheadh na nIarlaí]]. D'imigh siad leo go dtí an mhór-roinn, go háirithe don [[an Fhrainc|Fhrainc]] agus don Spáinn. Ina dhiaidh sin, ba de bhunadh Sasanach a bhí tiarnas na tíre, agus bhí na gnáthdhaoine an-bhocht. Bhí tionchar mór ag [[Cogadh Cathartha Shasana]], idir an rí agus lucht na parlaiminte, ar Éirinn i rith na [[1640í]]. Buaileadh taobh an rí ar deireadh, agus cuireadh an [[Séarlas I Shasana|Rí Séarlas I Shasana]], chun báis ar [[30 Eanáir]], [[1649]]. Tháinig [[Oilibhéar Cromail]] go Éirinn ar [[15 Lúnasa]] [[1649]] mar rialtóir míleata agus sibhialta na Parlaiminte le smacht a chur ar an tír. Cuimhnítear air go háirithe mar gheall ar an slad a dhein sé i n[[Droichead Átha]] ar an [[11 Meán Fómhair]] [[1649]] agus i mbaile [[Loch Garman]] ar an [[11 Deireadh Fómhair]] [[1649]]. Tar éis do Chill Chainnigh géilleadh dó ar [[27 Márta]] [[1650]], d'fhág sé an tír ar [[25 Bealtaine]], [[1650]]. Faoin mbliain [[1660]], tugadh parlaimint Bhaile Átha Chliath chun saoil arís, agus tháinig an [[Séarlas II Shasana|Rí Séarlas II Shasana]] i gcoróin. Deineadh an chuid is mó den choilíniú in Éirinn i rith an [[17ú haois|17ú céad]]. Cuireadh tiarnas Protastúnach, de bhunadh Sasanach, i seilbh ar an gcuid is mó agus is fearr de thailte na hÉireann, agus is acu freisin a bhí an chuid is fearr de na gnóthaí sna bailte. Ón 17ú hAois go deireadh an [[18ú haois]], bhí [[na Péindlíthe]] nó na Dlíthe Peannadacha, a rinne leatrom ar Chaitlicigh agus Preispitéirigh i bhfeidhm, cé nár imigh a rian go ceann i bhfad ina dhiaidh seo. Tháinig an Rí [[Séamus II Shasana]] i réimeas i [[1685]]. Ach sa bhliain [[1688]], tháinig [[Liam III Shasana|Liam Oráisteach]] i dtír i [[Sasana]]. Sa bhliain [[1689]], tháinig Séamus go hÉirinn tar éis dó a bheith ar a theitheadh sa bhFrainc. Sa bhliain [[1690]], tháinig Liam go hÉirinn, agus bhuail sé fórsaí Shéamuis ag [[Cath na Bóinne]] ar [[1 Iúil|1ú Iúil]] [[1690]], nó sa bhféilire nua, ar an [[12 Iúil|12ú Iúil]], an lá a ndéanann an [[Ord Oráisteach|Ord Oráiste]] ceiliúradh ar an gcath. An bhliain dar gcionn, bhuail fórsaí Liam cinna Shéamuis arís, ag [[Cath Eachroma|Cath Eachdhroime]], agus ag [[Conradh Luimnigh]], conradh a bhfuil cáil air mar chonradh nár comhlíonadh, ghéill [[Pádraig Sáirséal]], ar thaobh Shéamuis agus na nGael, d'fhórsaí Liam. Deineadh iarracht ar leith ar an gcoilíniú i gcúige Uladh, tré mórán gnáth-Shasanaigh agus gnáth-Albanaigh a thabhairt isteach agus seilbh a thabhairt dóibh ar thailte sa chúige sin. Is as sin a leanann méid an phobail [[Aontachtachas|Aontachtach]] (go príomha Protastúnaigh) sa chúige sin, agus féachann siad siar fós go [[Cath na Bóinne]], mar gurb é bua an Rí Liam ar Rí Séamus a thug tús áite don Phrotastúnachas i Sasana agus in Éirinn. Ag deireadh an [[18ú haois|18ú chéid]], leath tuairimí an Soilsiú ón Mór-Roinn, tuairimí a bhí daonlathach agus poblachtach seachas bheith ag brath ar chumhacht an rí. Mar chuid de sin, bhí an-chaint ar na tuairimí seo imeasc cuid de lucht ceannais na tíre agus daoine eile le scolaíocht. D'aontóidís idir Chaitlicigh, Phrotastúnaigh agus ''Easaontóirí'' i náisiún amháin. Bhí sé seo tábhachtach san [[Éirí Amach 1798 in Éirinn|Éirí Amach]] i [[1798]], agus cé gur i gcoinne smacht Gallda a bhí sé, ba Phrotastúnaigh de bhunadh Sasanach cuid mhaith de na ceannairí. Bhí aighneas i g[[Contae Loch Garman]], m.sh. [[Cath Chnoc Fíodh na gCaor]] lámh le h[[Inis Córthaidh]]. I g[[Contae Mhaigh Eo]] d'éirigh chomh maith leis an aiséirí le cuidiú Francach gur tugadh [[Rásaí Chaisleáin an Bharraigh]] ar theitheadh na nGall. Ní hamháin nár éirigh leis an éirí amach, ach reáchtáladh [[Achtanna an Aontais 1800|Acht an Aontais]] i 1800 i bparlaimint Bhaile Átha Cliath, rud a chuir deireadh leis féin. Bhí na Péindlíthe fós i réim in Éirinn, agus cé nár cuireadh i bhfeidhm iad mórán faoin am seo, chuir siad coscanna ar Chaitlicigh go háirithe. Bhí [[Dónall Ó Conaill|Domhnall Ó Conaill]], a bhí ina theachta parlaiminte, an-ghníomhach sa troid le haghaidh cothrom na féinne a thabhairt do ghnáthmhuintir na tíre, a bhí an-bhocht agus arbh Chaitlicigh iad don chuid is mó. Reáchtáladh an [[Fuascailt na gCaitliceach|Acht Um Shaoirse Chaitliceach]] sa mbliain [[1829]] a thug ceart do Chaitlicigh bheith ina dteachtaí parlaiminte, agus glacadh le hoifigí sa saol cathartha agus míleata. I rith an [[19ú haois]], bhí aighneas ar son na saoirse ó am go ham. Bhí éirí amach in [[1803]], agus múchadh go héasca é, agus cuireadh an ceannaire, [[Robert Emmet]], chun báis. Timpeall na bliana [[1845]] a chuir [[Michael Davitt (feachtasóir)|Michael Davitt]] ón [[an tSráid|Sráid]] i g[[Contae Mhaigh Eo]] [[Conradh na Talún]] ar bun. Is é a bhí á iarraidh acu ná ''cíos cothrom, ceart seilbh agus cead díolta''. Bhí Conradh na Talún ar bun ar fud na tíre. Bhí [[Éirí Amach 1848 in Éirinn|Éirí Amach]] freisin in [[1848]]. Theip ar an éirí amach sin, mar a theip ar gach ceann roimhe. [[File:StormontCarson.jpg|thumb|Foirgnimh na Parlaiminte ag Stormont, Béal Feirste, ionad an [[Tionól Thuaisceart Éireann|chomhthionóil]]]] Ag deireadh an 19ú haois, bhí [[Páirtí Parlaiminteach na hÉireann]] (''Irish Parliamentary Party'') gníomhach ag lorg saoirse don tír. Ba é [[Charles Stewart Parnell]] a bhí ina fheighil ar feadh i bhfad, ach nuair a cuireadh cairdeas a bhí aige le bean pósta [[Kitty O'Shea]], ina leith, chuaigh an eaglais Chaitliceach ina choinne, agus uaidh sin thréig muintir na tíre é, gur chaill sé a cheannaireacht i [[1890]]. Ina dhiaidh siúd, bhí [[John Redmond]] i bhfeighil ar an bpáirtí, agus lean siad go dtí gur éirigh le [[Sinn Féin]] uimhir mór feisirí a thoghadh i [[1918]], tar éis [[Éirí Amach na Cásca]] i [[1916]]. Ní raibh ag páirtí Redmond ach seachtar fheisire, an chuid is mó in Ulaidh (ceann amháin i [[Learpholl]]). Chuir Sinn Féin [[an Chéad Dáil]] ar bun i [[1919]] i m[[Baile Átha Cliath]] mar gur acu a bhí bunús na bhfeisirí a toghadh go parlaimint [[Londain]]. Reáchtáladh [[Acht Rialtais Éireann]] i Londain i [[1920]], agus cé go raibh saoirse d'Éireann i gceist, deir [[R.F. Foster]] ina leabhar, ''Modern Ireland'', go raibh sé an-soiléir go mbeadh críochdheighilt freisin, mar go raibh rogha le bheith ag muintir an oirthuaiscirt gan a bheith páirteach sa neamhspleáchas. Go deimhin, cé go ndeachaigh an [[Bille um Riail Baile]] tríd an dteach íochtarach i Sasana i [[1914]], chuir [[Teach na dTiarnaí]] an oireadh athraithe air nár fhéadadh é a thabhairt i gcrích. Ina dhiaidh seo, thosaigh [[Cogadh na Saoirse in Éirinn|Cogadh na Saoirse]] a lean go dtí an [[Conradh Angla-Éireannach]] i [[1919]]. Ach ní raibh aontas faoin gconradh, mar gur aithin sé [[Críochdheighilt na hÉireann|críochdheighilt na tíre]], agus as seo a tháinig an [[Cogadh Cathartha na hÉireann|Cogadh Cathartha]] nó Cogadh na gCarad, a bhí chomh crua céanna le Cogadh na Saoirse. Ach buaileadh an taobh Poblachtach a chuir i gcoinne an Chonartha, agus bhí rialtas neamhspleách anois sna 26 chontaetha ó dheas. Tá na sé chontaetha ó oir-thuaidh sa [[Ríocht Aontaithe]] ó shin, i ríocht Thuaisceart Éireann. == Spórt == {{Príomhalt|Cúrsaí spóirt in Éirinn}} [[Íomhá:Ireland vs Georgia, Rugby World Cup 2007 line up.jpg|right|220px|thumb|[[Foireann rugbaí náisiúnta na hÉireann]] ag imirt i gcoinne [[an tSeoirsia|na Seoirsia]] (2007)]] Tá a gcluichí traidisiúnta féin ag na hÉireannaigh. Is iad [[iomáint]], [[peil Ghaelach]], [[Camógaíocht|camógaí]] agus [[liathróid láimhe]] na [[cluichí Gaelacha]]. Is é [[Cumann Lúthchleas Gael]] an eagraíocht atá i gceannas ar na cluichí seo. Tá suim ag go leor daoine sa [[sacar]] freisin, agus faigheann [[foireann sacair náisiúnta Phoblacht na hÉireann]] a lán tacaíochta inniu. Chomh maith leis sin, tá [[galf]], [[snúcar]] agus [[rugbaí]] coitianta freisin. Imríonn [[foireann rugbaí náisiúnta na hÉireann]] (agus an [[Cumann Rugbaí na hÉireann]]) ar son an oileáin ar fad. == Riaracháin == * '''[[Cúige Uladh]]''' (Tá sé chontae in Ulaidh fós faoi dhlínse na Breataine) **[[Contae Aontroma]] ** [[Contae Ard Mhacha]] ** [[Contae an Chabháin]] (san Phoblacht) ** [[Contae Dhoire]] ** [[Contae an Dúin]] ** [[Contae Dhún na nGall]] (P) ** [[Contae Fhear Manach]] ** [[Contae Mhuineacháin]] (P) ** [[Contae Thír Eoghain]] [[Íomhá:Benbulbenmount.jpg|mion]] * '''[[Cúige Laighean]]''' ** [[Contae Átha Cliath]] *** ([[Contae Átha Cliath Theas]]) *** ([[Cathair Bhaile Átha Cliath]]) *** ([[Contae Dhún Laoghaire - Ráth an Dúin]]) *** ([[Contae Fhine Ghall]]) ** [[Contae Cheatharlach]] ** [[Contae Chill Chainnigh]] ** [[Contae Chill Dara]] ** [[Contae Chill Mhantáin]] ** [[Contae na hIarmhí]] ** [[Contae Laoise]] ** [[Contae Loch Garman]] ** [[Contae an Longfoirt]] ** [[Contae Lú]] ** [[Contae na Mí]] ** [[Contae Uíbh Fhailí]] * '''[[Cúige Chonnacht]]''' ** [[Contae na Gaillimhe]] ** [[Contae Liatroma]] ** [[Contae Mhaigh Eo]] ** [[Contae Ros Comáin]] ** [[Contae Shligigh]] * '''[[Cúige Mumhan]]''' ** [[Contae an Chláir]] ** [[Contae Chorcaí]] ** [[Contae Chiarraí]] ** [[Contae Luimnigh]] ** [[Contae Phort Láirge]] ** [[Contae Thiobraid Árann]] *** ([[Contae Thiobraid Árann Thuaidh|Tiobraid Árann Thuaidh]]) *** ([[Contae Thiobraid Árann Theas|Tiobraid Árann Theas]]) == Oileáin na hÉireann == [[Íomhá:St. Marys Cathedral in Kilkenny.jpg|mion|Ardeaglais Naomh Muire i gCill Chainnigh]] * [[Acaill]] * [[Inis Bó Finne (Contae na Gaillimhe)|Inis Bó Finne]] * [[Inis Mór]] * [[Inis Meáin]] * [[Inis Oírr]] * [[Toraigh]] * [[Gabhla]] * [[Reachrainn]] * [[Reachlainn]] * [[An Blascaod Mór]] * [[Árainn Mhór]] * [[ Cléire]] * [[ Na Sailtí ]] == Féach freisin == * [[Éire (Poblacht na hÉireann)]] * [[Tuaisceart Éireann|Tuaisceart na hÉireann]] == Naisc sheachtracha == * [http://irlgov.ie/Default.asp?UserLang=1 Eolas ar an Stát ó Rialtas na hÉireann] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080418224340/http://www.irlgov.ie/Default.asp?UserLang=1 |date=2008-04-18 }} * [[Íomhá:Symbole-en.png|30px|Béarla]] [http://foreignaffairs.gov.ie/information/publications/facts/fai/default.asp?UserLang=GA An Roinn Gnóthaí Eachtracha: Sonraí faoi Éirinn] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050409085613/http://foreignaffairs.gov.ie/information/publications/facts/fai/default.asp?UserLang=GA |date=2005-04-09 }} * [http://www.360eire.com/360eire/1/1.html Turas 360 timpeall na hÉireann] *tédíreach, seirbhísí rialtais. https://www.nidirect.gov.uk/ == Tagairtí == {{Reflist}} {{DEFAULTSORT:Eire}} [[Catagóir:Éire| ]] [[Catagóir:Oileáin|Eire]] [[Catagóir:Tíortha Gaelacha]] 21zyzi5fgzmtvrk1gc3l5anh6re151u 1318723 1318623 2026-06-27T09:13:51Z https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II 1318723 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II :''Is alt faoi oileán na hÉireann agus an tír ina hiomlán é seo; tá ailt ar leith faoi [[Éire (Poblacht na hÉireann)]] agus faoi [[Tuaisceart Éireann|Thuaisceart na hÉireann]] freisin. I gcomhair ciall eile den fhocal, féach [[Éire (idirdhealú)]]'' {{WD Bosca Geografaíocht Pholaitiúil|superficie=84,603<ref name="ONS Standard Area Measurement">{{cite web |url=https://geoportal.statistics.gov.uk/datasets/ons::standard-area-measurements-latest-for-administrative-areas-in-the-united-kingdom-v2/about |teideal=Standard Area Measurements (Latest) for Administrative Areas in the United Kingdom (V2) |author=<!--Not stated--> |date=5 April 2023 |website=[[ONS Open Geography Portal|Open Geography Portal]] |publisher=Office for National Statistics |access-date=3 December 2023|retrieve-date=15 May 2024}}</ref>}} Is oileán í '''Éire''' atá suite amuigh ó chósta iarthuaisceart mhórthír na [[Eoraip|hEorpa]], siar ón [[Breatain|mBreatain Mhór]], in oirthear an [[an tAigéan Atlantach|Aigéin Atlantaigh]] thuaidh. == Sanasaíocht == Sa [[miotaseolaíocht na nGael|mhiotaseolaíocht Ghaelach]], ba bhandia eapainmneach na hÉireann í [[Ériu]], iníon [[Ernmas]] de chuid na [[Tuatha Dé Danann]]. B'é [[Mac Gréine]] a fear céile. Tá díospóid faoi shánasaíocht Ériu ach d’fhéadfadh sí a bheith díorthaithe ón bhfréamh Próit-Ind-Eorpais ''*h₂uer'', ag tagairt d’uisce ag sileadh.<ref>{{cite encyclopedia |last1=Ní Mhurchú |first1=Síle |editor1-last=Echard |editor1-first=Sian |editor2-last=Rouse |editor2-first=Robert |title=Ériu |encyclopedia=The Encyclopedia of Medieval Literature in Britain, |date=2017 |publisher=John Wiley & Sons |isbn=978-1-118-39698-8 |url=https://books.google.com/books?id=UXoqDwAAQBAJ&q=Eriu+etymology&pg=PA750 |location=Chichester |language=en |page=750 |access-date=15 June 2024|archive-date=5 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210205180114/https://books.google.com/books?id=UXoqDwAAQBAJ&q=Eriu+etymology&pg=PA750 |url-status=live }}</ref> Ós rud é go ndéanann 'Ériu' ionadaíocht do bhandia na hÉireann, go minic léirítear í mar phearsantú na hÉireann. Is í "Ériu" an fhoirm ársa don logainm "Éire" a bhíonn in úsáid sa lá atá inniu ann. == Tíreolaíocht == [[Íomhá:Topography Ireland.jpg|thumb|Topagrafaíocht]] Labhraítear go minic sa Ghaeilge ar [[Leath Mhogha]] agus [[Leath Choinn]]. Clúdaíonn leath Mhogha an chuid tíre atá ó dheas ó [[Eiscir Riada]], agus Leath Choinn an chuid eile. Tá an tír, ar ar thug na Rómhánaigh ''Hibernia'', 486 ciliméadar (301 míle) ó thuaidh aneas, agus 275 ciliméadar (171 míle) anoir aniar. Tá maigheanna móra i lár na tíre, cuid mhaith díobh clúdaithe le portaigh, agus tá an-chuid cnoic agus sléibhte mórthimpeall orthu, ach níl mórán acu an-ard. Is é [[Corrán Tuathail]] i g[[Contae Chiarraí]] an ceann is airde (1041 méadar). Tá talamh mhaith san oirthear in áiteanna, agus déantar an-chuid curadóireachta, mar shampla ar chruithneacht, eorna, biatas siúcra agus torthaí. San iarthar, níl an oiread sin curadóireachta, mar go bhfuil an aeráid agus an talamh tais cuid mhór den bhliain, agus an talamh níos boichte i go leor áiteanna. Tógáil eallach agus caorach, maraon le ba bainne, an sórt talmhaíochta a chleachtaítear ansin don chuid is mó. Fanann siadsan amuigh faoin aer an bhliain ar fad de ghnáth, mar níl an aimsir in Éirinn chomh crua le tíortha eile i dTuaisceart na hEorpa mar gheall ar [[Sruth Murascaille Mheicsiceo|Shruth Murascaille Mheicsiceo]]. Féach [[Bóithre agus mótarbhealaí in Éirinn]] mar tuilleadh eolais faoi na bóithre agus na mótarbhealaí ar fháil in Éirinn. == Aimsir == {{príomhalt|Aeráid na hÉireann}} Aimsir bhog fhliuch is gnách a bheith in Éirinn. Tá tionchar mór ag Sruth [[Murascaill Mheicsiceo|Mhurascaill Mheicsiceo]] uirthi. Is ag an ngaoth aniar aneas atá an tionchar is mó ar an aimsir, agus tig sruth na Murascaile ón treo céanna. Tugann sí aer te isteach ón [[Muir na Cairibe|gCairib]], a bhailíonn an-chuid taiseachta ar a bealach trasna an [[an tAigéan Atlantach|Atlantaigh]] Thuaidh. Cé go bhfágann sin nach mbíonn mórán fuachta nó sneachta ann sa gheimhreadh, ná teochtaí ró-ard sa samhradh, is minic a bhíonn an tír an-ghaofar agus tais, rud a bhíonn le sonrú sa gheimhreadh go háirithe. == Flóra agus fána == Ós rud é go raibh an t-oileán scartha amach ó mhór-roinn na hEorpa de bharr ardú mara ag deireadh na hoighearaoise, níl a leithéid d'éagsúlacht ainmhithe is a bhfuil le fáil sa Bhreatain nó ar mhórthír na Eorpa. Na speicis a fhaightear go flúirseach ná an [[sionnach]], an [[gráinneog|ghráinneog]] agus an [[broc]]; chomh maith leis an [[giorria]], an [[fia rua]] agus an [[cat crainn]] i líonanna níos lú. Tagtar ar roinnt ainmhithe mara i bhfarraigí an oileáin freisin, mar atá an [[turtar mara]], an [[siorc]], an [[rón]], an [[míol mór]] agus an [[deilf]]. Níl [[nathair]] ar bith le fáil, agus is í an [[laghairt]] an t-aon reiptíl a fhaightear ann. I measc na speicis díofa a chuaigh i léig ná an [[fia mór]], an [[falcóg mhór|fhalcóg mhór]] agus an [[mac tíre]]. Tugadh an t-[[iolar fíréan]] isteach arís, tar éis dó a bheith imithe leis na glúinte. == Daonra == {{Main|Déimeagrafaic na hÉireann}} Tá beagnach seacht milliún duine in Éirinn agus cúig milliún sa Phoblacht.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=5.01 milliún duine ag maireachtáil sa Stát - figiúirí nua|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2021/0831/1243880-5-01-milliun-duine-ag-maireachtail-sa-stat-figiuiri-nua/|date=2021-08-31|retrieve-date=23 Samhain 2022|language=ga|website=[[Nuacht RTÉ]]}}</ref> Is de bhunadh [[Na Ceiltigh|Ceilteach]] an chuid is mó den daonra, a tháinig i dtír ó mhór-roinn na hEorpa thar na cianta. Bhí cuid mhaith inimirce, freisin, ó am go ham ó thíortha eile, go háirithe as [[Alba]], agus ar bhonn níos lú, as [[Sasana]]. Is [[Caitliceachas|Caitlicigh]] formhór (os cionn 70%) an daonra. Is [[Protastúnachas|Protastúnaigh]] formhór na coda eile, beagnach leath na ndaoine i g[[Cúige Uladh]], agus iad roinnte idir eaglaisí éagsúla, go háirithe [[Preispitéireachas|Preispitéirigh]] agus Anglacaigh (a bhaineann le h[[Eaglais na hÉireann]]. Féach ar an alt [[Creideamh in Éirinn]] le tuilleadh sonraí).[[Íomhá:Ireland.NASA.jpg|thumb|Íomhá Éireann i ndathanna cearta, déanta ag satailít [[NASA]] ar [[4 Eanáir]], [[2003]]. Is féidir [[Alba]], [[Oileán Mhanann]] agus [[an Bhreatain Bheag]] a fheiscint soir uaithi.]] == Rialachas == Ó [[1922]] i leith, tá an t-oileán roinnte idir [[Saorstát Éireann]] (1922-1937) nó [[Poblacht na hÉireann|Éire]] (1937-inniu) agus [[Tuaisceart Éireann]]. Tá na sé chontae i dTuaisceart Éireann mar chuid den [[Ríocht Aontaithe]], agus tá an chuid eile den tír ina Stát neamhspleách. Ní minic a tugtar "na sé chontae" ar Thuaisceart Éireann, agus "na sé chontae is fiche" nó "an Phoblacht" ar an gcuid eile den tír. == Cultúr == {{Príomhalt|Cultúr na hÉireann}} Tá cáil ar na [[Gael|Gaeil]] ó thús a gcuid staire sa [[ceol|cheol]]. Bhíodh ceoltóirí agus cumadóirí ceardúla go fairsing sa tír faoi na sean-ríthe agus flatha, go dtí gur chuir [[Cath Chionn tSáile]] deireadh leis an seanchóras Gaelach. As sin amach, leanadh den cheol, ach ba cheol tíre an chuid ba mhó de, le ceol rince agus oibre san áireamh. Níos déanaí, tháinig foirm amhránaíochta gan tionlacan ar aghaidh, ar a dtugtar an sean-nós. Tá sé seo láidir fós, go háirithe i n[[Gaeltacht]]aí [[Connachta|Chonnacht]]. Tá traidisiúin ceol fidle láidir i gcuid mhór den tír, ach castar ceol traidisiúnta freisin ar an gcruit, ar an bhfeadóg stáin, agus ar an mbosca ceoil go forleathan. Bhíodh rincí traidisiúnta go rialta ag na crosbhóthair go dtí na [[1950í]], ach ina dhiaidh sin ba sna hallaí rince ba mhó a bhí ceol le haireachtáil go beo. Ar ndóigh chuir an ''disco'' tarraing i gcónra na mbannaí agus na hallaí ceoil, cé go leanann cuid acu go fóill. Maraon leis an gceol, tá cáil ar na Gaeil leis an [[Litríocht Éireannach|scríbhneoireacht]]. San fhichiú céad agus sa 21ú céad is i m[[Béarla]] atá an chuid is mó den scríbhneoireacht seo, ar aon dul leis an titim ar úsáid na [[Gaeilge]] thar an achar sin. I measc na scríbhneoirí suntasacha Éireannacha tá [[James Joyce|James Joyce,]] [[Samuel Beckett]], [[W. B. Yeats]] agus [[Seamus Heaney]]. == Na meáin chumarsáide == {{Príomhalt|Meáin chumarsáide na hÉireann}} Tá an chuid is mó de na meáin i bPoblacht na hÉireann bunaithe i mBaile Átha Cliath. Is iad na príomhnuachtáin ansin an [[Irish Times]], an [[Irish Independent]], agus le cúpla bliain anuas an [[Irish Examiner]]. D'fhoilsíodh an Irish Examiner faoin teideal, [[Cork Examiner|"Cork Examiner]]" ar feadh blianta, ach bheartaigh siad díol náisiúnta a thabhairt dó, agus athainmníodh mar sin é. Tá eagráin d´Éireann ag go leor de nuachtáin Shasana, ach is ionann formhór an ábhair. Tá díol leathan ar an [[Belfast Telegraph]] agus an [[Irish News]] as [[Béal Feirste]], ach níl mórán díol nó glaoch orthu ó dheas go dtí seo. Bhí an [[Irish Press]], [[Sunday Press]] agus [[Evening Herald]] an-tábhachtach go dtí na [[1970í]], agus iad á riaradh ag muintir [[Éamon de Valera]]. Tá nuachtáin ar leith a fhoilsítear ar an Domhnach, ar nós an [[Sunday Independent]] ó fhoilsitheoirí an Irish Independent, an [[Sunday World]]. Tá dhá nuachtán Gaeilge ann: [[Lá Nua|Lá]] (atá laethúil, as Béal Feirste) agus [[Foinse]] (atá seachtainiúil, as [[An Cheathrú Rua]]). Is é [[Radio Telefís Éireann]] an príomhchraoltóir ó dheas, le trí bealach teilifíse sa chuid is mó den tír: [[RTÉ a hAon]], [[RTÉ a Dó]] agus [[TG4]]. Tá [[TV3 (Éire)|TV3]] agus [[Channel 6]] neamhspleách ón stát. Tá an [[BBC]] ag craoladh ón oirthuaisceart, chomh maith le h[[UTV]] atá neamhspleách ón rialtas ó thuaidh. Tá tábhacht fós leis na craoltóirí náisiúnta ar an dá thaobh den teorann, ach tá an-éisteacht anois le stáisiúin neamhspleácha. == Éire réamhstairiúil == {{Main|Réamhstair na hÉireann}} Le linn tréimhse na hoighearaoise deireanaí agus go dtí thart ar 10,000 RCh, clúdaíodh oighir go tréimhsiúil formhór na hÉireann. Bhí leibhéil na farraige níos ísle agus bhí Éire, cosúil leis an mBreatain Mhór, mar chuid de mhór-roinn na hEorpa. Faoi 16,000 RC, ba chúis le hardú na farraige de bharr leá oighir Éire a bheith scartha ón mBreatain Mhór. Níos déanaí, timpeall 6000 RCh, scaradh an Bhreatain Mhór ó mhór-roinn na hEorpa. Go dtí le déanaí, thug dátaí an fhianaise is luaithe le fios go raibh gníomhaíocht dhaonna in Éirinn thart ar 12,500 bliain ó shin, arna léiriú ag cnámh béir búistéireachta a fuarthas in uaimh i g[[Contae an Chláir]].<ref name="BBC2016-03-21">{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/science-environment-35863186|teideal=Earliest evidence of humans in Ireland|dáta=21 March 2016|work=BBC News Online|publisher=[[British Broadcasting Corporation]]|access-date=21 March 2016|retrieve-date=23 November 2016|archive-date=3 April 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170403033840/http://www.bbc.co.uk/news/science-environment-35863186|url-status=live}}</ref> Ó 2021, tugann dátaí an fhianaise is luaithe le fios go raib gníomhaíocht dhaonna in Éirinn ann 33,000 bliain ó shin.<ref>{{Cite web|url=https://www.irishexaminer.com/news/arid-40269116.html|teideal=Reindeer bone found in north Cork to alter understanding of Irish human history|dáta=2021-04-18|language=en|work=Irish Examiner|last=Roseingrave|first=Louise|access-date=2021-04-24|retrieve-date=2022-11-23|archive-date=22 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210422022106/https://www.irishexaminer.com/news/arid-40269116.html|url-status=live}}</ref> == Stair == {{Príomhalt|Stair na hÉireann}} Deirtear gurbh í clann Mhíle an slua mór deireanach a tháinig i dtír in Éirinn, agus gur thug siad an cultúr [[Gael]]ach leotha. Roimhe sin, bhí grúpaí eile ann dar leis na seanscéalta, ar nós na [[Parthalán|bParthalónach]] agus [[Fir Bolg|na bhFear Bolg]]. [[Íomhá:Legananny Dolmen 3.jpg|mion|Legananny Dolmen]] Tháinig an [[Críostaíocht|Chríostaíocht]] go hÉirinn nuair a chuir an [[Pápa Celestine I]] [[Palladius]] don oileán sa bhliain [[430]]. Ach ba é [[Naomh Pádraig]], saoránach [[An tSean-Róimh|Rómhánach]] de bhunadh [[an Bhreatain|Breatnach]], ar éirigh leis an [[creideamh]] nua a thabhairt go hÉirinn ó [[432]] ar aghaidh. Seachas mar a tharla i go leor tíortha eile, ní raibh aon chath mór i gceist, ach gur chloígh an eaglais [[déithe na gCeilteach|seanchreideamh na nGael]] diaidh ar ndiaidh. Ní raibh tionchar mór díreach ag na Rómhánaigh ar Éirinn mar a bhí acu ar an gcuid eile d'iarthar na hEorpa. Ach bhí na [[Lochlannaigh]] agus na [[Danair]] ag ionsaí na tíre ón [[9ú haois]], agus ba iad na Lochlannaigh a chuir tús le bailte móra na hÉireann, agus a rinne ruaigeanna ar na mainistreacha agus ar na tithe móra. Mar shampla, chuireadar [[Baile Átha Cliath]] ar bun sa bhliain [[841]]. Chuir na Gaeil le chéile ina dhiaidh sin, agus thoghadar an chéad [[Ard-Rí na hÉireann|Ard-Rí]] sa bhliain [[1003]]. Cé nach raibh cumhacht mhór aige, thógadh an rí ba láidre an teideal de ghnáth. Ag [[Cath Chluain Tarbh]], chloígh na Gaeil slua Lochlann ar deireadh, cé gur maraíodh [[Brian Bóirmhe]], ceannaire na nGael. Sa [[12ú haois]], ba iad na [[Normanaigh|Normannaigh]] a tháinig i dtír. Bhí [[Diarmuid Mac Murchadha Caomhánach]] san oirdheisceart i dtrioblóid lena chuid talún agus le tiarnaí eile sa chuid sin tíre, agus d'iarr sé cúnamh ar Rí [[Anraí II Shasana]] i [[1171]]. Chuir Anraí [[Strongbow]], tiarna Normannach ón mBreatain Beag, i gcúnamh air. Ach má tháinig, d'fhan na Normannaigh, agus cé gur iomaí cath a troideadh, de réir a chéile ghlac siad seilbh ar thailte agus caisleáin agus bailte na hÉireann. Do lean cumhacht na nGall in Éirinn, óir choinnigh fórsaí rí Shasana smacht ar an gcuid den tír timpeall ar [[Baile Átha Cliath|Bhaile Átha Cliath]], an baile is mó a bhí faoi smacht na Lochlannach agus na Normannach ina ndiaidh. Laistigh de dhá ghlún, bhí rialtas lárnach i mBaile Átha Cliath, faoi stiúir dhíreach rí Shasana. I [[1297]] cuireadh an chéad pharlaimint ar bun, ach b'iad siúd de shliocht Gallda amháin a thogh agus a shuigh sa pharlaimint sin. Ó thús an [[14ú haois]], bhí Gaelú le sonrú imeasc na nGall a bhí fanta in Éirinn, agus cuireadh [[Reachtanna Chill Chainnigh|Dlithe Chill Chainnigh]] i réim i [[1366]], a chuir scoilt idir Ghaeil agus [[Gall-Ghaeil]]. I ré na d[[Túdarach]], cuireadh breis máistreacht ar an tír, agus i [[1494]] cuireadh [[Dlí Poynings]] i réim. Thug sé sin cead do Rí Shasana dlíthe nua ó pharlaimint Bhaile Átha Cliath a chosc. I [[1534]] deineadh Tiarnaí Tánaiste de [[Iarlaí Chill Dara]], agus i [[1541]] ghlac rí Shasana an teideal "[[Rí na hÉireann]]" chomh maith. Sna blianta a lean, cuireadh brú ar na tiarnaí Gaelacha a dtailte a bhronnadh ar rí Shasana, ionas go dtabharfaí ar ais dóibh é mar dheontas ríoga, agus teideal Gallda ag dul leis. Ar ndóigh, chuaigh sé seo i gcoinne ghnás na nGael go mór, ach de réir a chéile ghlac go leor leis an réiteach seo. [[Íomhá:Ireland-Cahir Castle.jpg|mion|Caisleán Cahir]] De réir a chéile, leath cumhacht Shasana ón b[[Páil]] ar fud na tíre, trí chathanna, géilleadh na dtiarnaí Gaelacha don Choróin, agus le cur fúthu ag tiarnaí agus móraibh eile Sasanacha. Ba é [[Cath Chionn tSáile]] i [[1601]] an iarracht mhór deiridh a rinneadh leis na Gaill a ruaigeadh as Éirinn. Bhí an baile i seilbh na [[an Spáinn|Spáinneach]], ach bhí ar arm na nGael teacht aduaidh ó chúige Uladh i lár an gheimhridh, agus bhí an bua ag na Sasanaigh orthu. Tar éis Chath Chionn tSáile, thréig formhór na dtiarnaí Gaelacha an tír mar go raibh deireadh bunúsach leis an gcóras Gaelach, i[[Teitheadh na nIarlaí]]. D'imigh siad leo go dtí an mhór-roinn, go háirithe don [[an Fhrainc|Fhrainc]] agus don Spáinn. Ina dhiaidh sin, ba de bhunadh Sasanach a bhí tiarnas na tíre, agus bhí na gnáthdhaoine an-bhocht. Bhí tionchar mór ag [[Cogadh Cathartha Shasana]], idir an rí agus lucht na parlaiminte, ar Éirinn i rith na [[1640í]]. Buaileadh taobh an rí ar deireadh, agus cuireadh an [[Séarlas I Shasana|Rí Séarlas I Shasana]], chun báis ar [[30 Eanáir]], [[1649]]. Tháinig [[Oilibhéar Cromail]] go Éirinn ar [[15 Lúnasa]] [[1649]] mar rialtóir míleata agus sibhialta na Parlaiminte le smacht a chur ar an tír. Cuimhnítear air go háirithe mar gheall ar an slad a dhein sé i n[[Droichead Átha]] ar an [[11 Meán Fómhair]] [[1649]] agus i mbaile [[Loch Garman]] ar an [[11 Deireadh Fómhair]] [[1649]]. Tar éis do Chill Chainnigh géilleadh dó ar [[27 Márta]] [[1650]], d'fhág sé an tír ar [[25 Bealtaine]], [[1650]]. Faoin mbliain [[1660]], tugadh parlaimint Bhaile Átha Chliath chun saoil arís, agus tháinig an [[Séarlas II Shasana|Rí Séarlas II Shasana]] i gcoróin. Deineadh an chuid is mó den choilíniú in Éirinn i rith an [[17ú haois|17ú céad]]. Cuireadh tiarnas Protastúnach, de bhunadh Sasanach, i seilbh ar an gcuid is mó agus is fearr de thailte na hÉireann, agus is acu freisin a bhí an chuid is fearr de na gnóthaí sna bailte. Ón 17ú hAois go deireadh an [[18ú haois]], bhí [[na Péindlíthe]] nó na Dlíthe Peannadacha, a rinne leatrom ar Chaitlicigh agus Preispitéirigh i bhfeidhm, cé nár imigh a rian go ceann i bhfad ina dhiaidh seo. Tháinig an Rí [[Séamus II Shasana]] i réimeas i [[1685]]. Ach sa bhliain [[1688]], tháinig [[Liam III Shasana|Liam Oráisteach]] i dtír i [[Sasana]]. Sa bhliain [[1689]], tháinig Séamus go hÉirinn tar éis dó a bheith ar a theitheadh sa bhFrainc. Sa bhliain [[1690]], tháinig Liam go hÉirinn, agus bhuail sé fórsaí Shéamuis ag [[Cath na Bóinne]] ar [[1 Iúil|1ú Iúil]] [[1690]], nó sa bhféilire nua, ar an [[12 Iúil|12ú Iúil]], an lá a ndéanann an [[Ord Oráisteach|Ord Oráiste]] ceiliúradh ar an gcath. An bhliain dar gcionn, bhuail fórsaí Liam cinna Shéamuis arís, ag [[Cath Eachroma|Cath Eachdhroime]], agus ag [[Conradh Luimnigh]], conradh a bhfuil cáil air mar chonradh nár comhlíonadh, ghéill [[Pádraig Sáirséal]], ar thaobh Shéamuis agus na nGael, d'fhórsaí Liam. Deineadh iarracht ar leith ar an gcoilíniú i gcúige Uladh, tré mórán gnáth-Shasanaigh agus gnáth-Albanaigh a thabhairt isteach agus seilbh a thabhairt dóibh ar thailte sa chúige sin. Is as sin a leanann méid an phobail [[Aontachtachas|Aontachtach]] (go príomha Protastúnaigh) sa chúige sin, agus féachann siad siar fós go [[Cath na Bóinne]], mar gurb é bua an Rí Liam ar Rí Séamus a thug tús áite don Phrotastúnachas i Sasana agus in Éirinn. Ag deireadh an [[18ú haois|18ú chéid]], leath tuairimí an Soilsiú ón Mór-Roinn, tuairimí a bhí daonlathach agus poblachtach seachas bheith ag brath ar chumhacht an rí. Mar chuid de sin, bhí an-chaint ar na tuairimí seo imeasc cuid de lucht ceannais na tíre agus daoine eile le scolaíocht. D'aontóidís idir Chaitlicigh, Phrotastúnaigh agus ''Easaontóirí'' i náisiún amháin. Bhí sé seo tábhachtach san [[Éirí Amach 1798 in Éirinn|Éirí Amach]] i [[1798]], agus cé gur i gcoinne smacht Gallda a bhí sé, ba Phrotastúnaigh de bhunadh Sasanach cuid mhaith de na ceannairí. Bhí aighneas i g[[Contae Loch Garman]], m.sh. [[Cath Chnoc Fíodh na gCaor]] lámh le h[[Inis Córthaidh]]. I g[[Contae Mhaigh Eo]] d'éirigh chomh maith leis an aiséirí le cuidiú Francach gur tugadh [[Rásaí Chaisleáin an Bharraigh]] ar theitheadh na nGall. Ní hamháin nár éirigh leis an éirí amach, ach reáchtáladh [[Achtanna an Aontais 1800|Acht an Aontais]] i 1800 i bparlaimint Bhaile Átha Cliath, rud a chuir deireadh leis féin. Bhí na Péindlíthe fós i réim in Éirinn, agus cé nár cuireadh i bhfeidhm iad mórán faoin am seo, chuir siad coscanna ar Chaitlicigh go háirithe. Bhí [[Dónall Ó Conaill|Domhnall Ó Conaill]], a bhí ina theachta parlaiminte, an-ghníomhach sa troid le haghaidh cothrom na féinne a thabhairt do ghnáthmhuintir na tíre, a bhí an-bhocht agus arbh Chaitlicigh iad don chuid is mó. Reáchtáladh an [[Fuascailt na gCaitliceach|Acht Um Shaoirse Chaitliceach]] sa mbliain [[1829]] a thug ceart do Chaitlicigh bheith ina dteachtaí parlaiminte, agus glacadh le hoifigí sa saol cathartha agus míleata. I rith an [[19ú haois]], bhí aighneas ar son na saoirse ó am go ham. Bhí éirí amach in [[1803]], agus múchadh go héasca é, agus cuireadh an ceannaire, [[Robert Emmet]], chun báis. Timpeall na bliana [[1845]] a chuir [[Michael Davitt (feachtasóir)|Michael Davitt]] ón [[an tSráid|Sráid]] i g[[Contae Mhaigh Eo]] [[Conradh na Talún]] ar bun. Is é a bhí á iarraidh acu ná ''cíos cothrom, ceart seilbh agus cead díolta''. Bhí Conradh na Talún ar bun ar fud na tíre. Bhí [[Éirí Amach 1848 in Éirinn|Éirí Amach]] freisin in [[1848]]. Theip ar an éirí amach sin, mar a theip ar gach ceann roimhe. [[File:StormontCarson.jpg|thumb|Foirgnimh na Parlaiminte ag Stormont, Béal Feirste, ionad an [[Tionól Thuaisceart Éireann|chomhthionóil]]]] Ag deireadh an 19ú haois, bhí [[Páirtí Parlaiminteach na hÉireann]] (''Irish Parliamentary Party'') gníomhach ag lorg saoirse don tír. Ba é [[Charles Stewart Parnell]] a bhí ina fheighil ar feadh i bhfad, ach nuair a cuireadh cairdeas a bhí aige le bean pósta [[Kitty O'Shea]], ina leith, chuaigh an eaglais Chaitliceach ina choinne, agus uaidh sin thréig muintir na tíre é, gur chaill sé a cheannaireacht i [[1890]]. Ina dhiaidh siúd, bhí [[John Redmond]] i bhfeighil ar an bpáirtí, agus lean siad go dtí gur éirigh le [[Sinn Féin]] uimhir mór feisirí a thoghadh i [[1918]], tar éis [[Éirí Amach na Cásca]] i [[1916]]. Ní raibh ag páirtí Redmond ach seachtar fheisire, an chuid is mó in Ulaidh (ceann amháin i [[Learpholl]]). Chuir Sinn Féin [[an Chéad Dáil]] ar bun i [[1919]] i m[[Baile Átha Cliath]] mar gur acu a bhí bunús na bhfeisirí a toghadh go parlaimint [[Londain]]. Reáchtáladh [[Acht Rialtais Éireann]] i Londain i [[1920]], agus cé go raibh saoirse d'Éireann i gceist, deir [[R.F. Foster]] ina leabhar, ''Modern Ireland'', go raibh sé an-soiléir go mbeadh críochdheighilt freisin, mar go raibh rogha le bheith ag muintir an oirthuaiscirt gan a bheith páirteach sa neamhspleáchas. Go deimhin, cé go ndeachaigh an [[Bille um Riail Baile]] tríd an dteach íochtarach i Sasana i [[1914]], chuir [[Teach na dTiarnaí]] an oireadh athraithe air nár fhéadadh é a thabhairt i gcrích. Ina dhiaidh seo, thosaigh [[Cogadh na Saoirse in Éirinn|Cogadh na Saoirse]] a lean go dtí an [[Conradh Angla-Éireannach]] i [[1919]]. Ach ní raibh aontas faoin gconradh, mar gur aithin sé [[Críochdheighilt na hÉireann|críochdheighilt na tíre]], agus as seo a tháinig an [[Cogadh Cathartha na hÉireann|Cogadh Cathartha]] nó Cogadh na gCarad, a bhí chomh crua céanna le Cogadh na Saoirse. Ach buaileadh an taobh Poblachtach a chuir i gcoinne an Chonartha, agus bhí rialtas neamhspleách anois sna 26 chontaetha ó dheas. Tá na sé chontaetha ó oir-thuaidh sa [[Ríocht Aontaithe]] ó shin, i ríocht Thuaisceart Éireann. == Spórt == {{Príomhalt|Cúrsaí spóirt in Éirinn}} [[Íomhá:Ireland vs Georgia, Rugby World Cup 2007 line up.jpg|right|220px|thumb|[[Foireann rugbaí náisiúnta na hÉireann]] ag imirt i gcoinne [[an tSeoirsia|na Seoirsia]] (2007)]] Tá a gcluichí traidisiúnta féin ag na hÉireannaigh. Is iad [[iomáint]], [[peil Ghaelach]], [[Camógaíocht|camógaí]] agus [[liathróid láimhe]] na [[cluichí Gaelacha]]. Is é [[Cumann Lúthchleas Gael]] an eagraíocht atá i gceannas ar na cluichí seo. Tá suim ag go leor daoine sa [[sacar]] freisin, agus faigheann [[foireann sacair náisiúnta Phoblacht na hÉireann]] a lán tacaíochta inniu. Chomh maith leis sin, tá [[galf]], [[snúcar]] agus [[rugbaí]] coitianta freisin. Imríonn [[foireann rugbaí náisiúnta na hÉireann]] (agus an [[Cumann Rugbaí na hÉireann]]) ar son an oileáin ar fad. == Riaracháin == * '''[[Cúige Uladh]]''' (Tá sé chontae in Ulaidh fós faoi dhlínse na Breataine) **[[Contae Aontroma]] ** [[Contae Ard Mhacha]] ** [[Contae an Chabháin]] (san Phoblacht) ** [[Contae Dhoire]] ** [[Contae an Dúin]] ** [[Contae Dhún na nGall]] (P) ** [[Contae Fhear Manach]] ** [[Contae Mhuineacháin]] (P) ** [[Contae Thír Eoghain]] [[Íomhá:Benbulbenmount.jpg|mion]] * '''[[Cúige Laighean]]''' ** [[Contae Átha Cliath]] *** ([[Contae Átha Cliath Theas]]) *** ([[Cathair Bhaile Átha Cliath]]) *** ([[Contae Dhún Laoghaire - Ráth an Dúin]]) *** ([[Contae Fhine Ghall]]) ** [[Contae Cheatharlach]] ** [[Contae Chill Chainnigh]] ** [[Contae Chill Dara]] ** [[Contae Chill Mhantáin]] ** [[Contae na hIarmhí]] ** [[Contae Laoise]] ** [[Contae Loch Garman]] ** [[Contae an Longfoirt]] ** [[Contae Lú]] ** [[Contae na Mí]] ** [[Contae Uíbh Fhailí]] * '''[[Cúige Chonnacht]]''' ** [[Contae na Gaillimhe]] ** [[Contae Liatroma]] ** [[Contae Mhaigh Eo]] ** [[Contae Ros Comáin]] ** [[Contae Shligigh]] * '''[[Cúige Mumhan]]''' ** [[Contae an Chláir]] ** [[Contae Chorcaí]] ** [[Contae Chiarraí]] ** [[Contae Luimnigh]] ** [[Contae Phort Láirge]] ** [[Contae Thiobraid Árann]] *** ([[Contae Thiobraid Árann Thuaidh|Tiobraid Árann Thuaidh]]) *** ([[Contae Thiobraid Árann Theas|Tiobraid Árann Theas]]) == Oileáin na hÉireann == [[Íomhá:St. Marys Cathedral in Kilkenny.jpg|mion|Ardeaglais Naomh Muire i gCill Chainnigh]] * [[Acaill]] * [[Inis Bó Finne (Contae na Gaillimhe)|Inis Bó Finne]] * [[Inis Mór]] * [[Inis Meáin]] * [[Inis Oírr]] * [[Toraigh]] * [[Gabhla]] * [[Reachrainn]] * [[Reachlainn]] * [[An Blascaod Mór]] * [[Árainn Mhór]] * [[ Cléire]] * [[ Na Sailtí ]] == Féach freisin == * [[Éire (Poblacht na hÉireann)]] * [[Tuaisceart Éireann|Tuaisceart na hÉireann]] == Naisc sheachtracha == * [http://irlgov.ie/Default.asp?UserLang=1 Eolas ar an Stát ó Rialtas na hÉireann] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080418224340/http://www.irlgov.ie/Default.asp?UserLang=1 |date=2008-04-18 }} * [[Íomhá:Symbole-en.png|30px|Béarla]] [http://foreignaffairs.gov.ie/information/publications/facts/fai/default.asp?UserLang=GA An Roinn Gnóthaí Eachtracha: Sonraí faoi Éirinn] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050409085613/http://foreignaffairs.gov.ie/information/publications/facts/fai/default.asp?UserLang=GA |date=2005-04-09 }} * [http://www.360eire.com/360eire/1/1.html Turas 360 timpeall na hÉireann] *tédíreach, seirbhísí rialtais. https://www.nidirect.gov.uk/ == Tagairtí == {{Reflist}} {{DEFAULTSORT:Eire}} [[Catagóir:Éire| ]] [[Catagóir:Oileáin|Eire]] [[Catagóir:Tíortha Gaelacha]] piam2bymr52nqf92n46txjldw2bh434 1318928 1318723 2026-06-27T09:34:21Z XXBlackburnXx 36804 Reverted edit by a hidden user to last revision by [[User:Divinations|Divinations]] 1316803 wikitext text/x-wiki :''Is alt faoi oileán na hÉireann agus an tír ina hiomlán é seo; tá ailt ar leith faoi [[Éire (Poblacht na hÉireann)]] agus faoi [[Tuaisceart Éireann|Thuaisceart na hÉireann]] freisin. I gcomhair ciall eile den fhocal, féach [[Éire (idirdhealú)]]'' {{WD Bosca Geografaíocht Pholaitiúil|superficie=84,603<ref name="ONS Standard Area Measurement">{{cite web |url=https://geoportal.statistics.gov.uk/datasets/ons::standard-area-measurements-latest-for-administrative-areas-in-the-united-kingdom-v2/about |teideal=Standard Area Measurements (Latest) for Administrative Areas in the United Kingdom (V2) |author=<!--Not stated--> |date=5 April 2023 |website=[[ONS Open Geography Portal|Open Geography Portal]] |publisher=Office for National Statistics |access-date=3 December 2023|retrieve-date=15 May 2024}}</ref>}} Is oileán í '''Éire''' atá suite amuigh ó chósta iarthuaisceart mhórthír na [[Eoraip|hEorpa]], siar ón [[Breatain|mBreatain Mhór]], in oirthear an [[an tAigéan Atlantach|Aigéin Atlantaigh]] thuaidh. == Sanasaíocht == Sa [[miotaseolaíocht na nGael|mhiotaseolaíocht Ghaelach]], ba bhandia eapainmneach na hÉireann í [[Ériu]], iníon [[Ernmas]] de chuid na [[Tuatha Dé Danann]]. B'é [[Mac Gréine]] a fear céile. Tá díospóid faoi shánasaíocht Ériu ach d’fhéadfadh sí a bheith díorthaithe ón bhfréamh Próit-Ind-Eorpais ''*h₂uer'', ag tagairt d’uisce ag sileadh.<ref>{{cite encyclopedia |last1=Ní Mhurchú |first1=Síle |editor1-last=Echard |editor1-first=Sian |editor2-last=Rouse |editor2-first=Robert |title=Ériu |encyclopedia=The Encyclopedia of Medieval Literature in Britain, |date=2017 |publisher=John Wiley & Sons |isbn=978-1-118-39698-8 |url=https://books.google.com/books?id=UXoqDwAAQBAJ&q=Eriu+etymology&pg=PA750 |location=Chichester |language=en |page=750 |access-date=15 June 2024|archive-date=5 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210205180114/https://books.google.com/books?id=UXoqDwAAQBAJ&q=Eriu+etymology&pg=PA750 |url-status=live }}</ref> Ós rud é go ndéanann 'Ériu' ionadaíocht do bhandia na hÉireann, go minic léirítear í mar phearsantú na hÉireann. Is í "Ériu" an fhoirm ársa don logainm "Éire" a bhíonn in úsáid sa lá atá inniu ann. == Tíreolaíocht == [[Íomhá:Topography Ireland.jpg|thumb|Topagrafaíocht]] Labhraítear go minic sa Ghaeilge ar [[Leath Mhogha]] agus [[Leath Choinn]]. Clúdaíonn leath Mhogha an chuid tíre atá ó dheas ó [[Eiscir Riada]], agus Leath Choinn an chuid eile. Tá an tír, ar ar thug na Rómhánaigh ''Hibernia'', 486 ciliméadar (301 míle) ó thuaidh aneas, agus 275 ciliméadar (171 míle) anoir aniar. Tá maigheanna móra i lár na tíre, cuid mhaith díobh clúdaithe le portaigh, agus tá an-chuid cnoic agus sléibhte mórthimpeall orthu, ach níl mórán acu an-ard. Is é [[Corrán Tuathail]] i g[[Contae Chiarraí]] an ceann is airde (1041 méadar). Tá talamh mhaith san oirthear in áiteanna, agus déantar an-chuid curadóireachta, mar shampla ar chruithneacht, eorna, biatas siúcra agus torthaí. San iarthar, níl an oiread sin curadóireachta, mar go bhfuil an aeráid agus an talamh tais cuid mhór den bhliain, agus an talamh níos boichte i go leor áiteanna. Tógáil eallach agus caorach, maraon le ba bainne, an sórt talmhaíochta a chleachtaítear ansin don chuid is mó. Fanann siadsan amuigh faoin aer an bhliain ar fad de ghnáth, mar níl an aimsir in Éirinn chomh crua le tíortha eile i dTuaisceart na hEorpa mar gheall ar [[Sruth Murascaille Mheicsiceo|Shruth Murascaille Mheicsiceo]]. Féach [[Bóithre agus mótarbhealaí in Éirinn]] mar tuilleadh eolais faoi na bóithre agus na mótarbhealaí ar fháil in Éirinn. == Aimsir == {{príomhalt|Aeráid na hÉireann}} Aimsir bhog fhliuch is gnách a bheith in Éirinn. Tá tionchar mór ag Sruth [[Murascaill Mheicsiceo|Mhurascaill Mheicsiceo]] uirthi. Is ag an ngaoth aniar aneas atá an tionchar is mó ar an aimsir, agus tig sruth na Murascaile ón treo céanna. Tugann sí aer te isteach ón [[Muir na Cairibe|gCairib]], a bhailíonn an-chuid taiseachta ar a bealach trasna an [[an tAigéan Atlantach|Atlantaigh]] Thuaidh. Cé go bhfágann sin nach mbíonn mórán fuachta nó sneachta ann sa gheimhreadh, ná teochtaí ró-ard sa samhradh, is minic a bhíonn an tír an-ghaofar agus tais, rud a bhíonn le sonrú sa gheimhreadh go háirithe. == Flóra agus fána == Ós rud é go raibh an t-oileán scartha amach ó mhór-roinn na hEorpa de bharr ardú mara ag deireadh na hoighearaoise, níl a leithéid d'éagsúlacht ainmhithe is a bhfuil le fáil sa Bhreatain nó ar mhórthír na Eorpa. Na speicis a fhaightear go flúirseach ná an [[sionnach]], an [[gráinneog|ghráinneog]] agus an [[broc]]; chomh maith leis an [[giorria]], an [[fia rua]] agus an [[cat crainn]] i líonanna níos lú. Tagtar ar roinnt ainmhithe mara i bhfarraigí an oileáin freisin, mar atá an [[turtar mara]], an [[siorc]], an [[rón]], an [[míol mór]] agus an [[deilf]]. Níl [[nathair]] ar bith le fáil, agus is í an [[laghairt]] an t-aon reiptíl a fhaightear ann. I measc na speicis díofa a chuaigh i léig ná an [[fia mór]], an [[falcóg mhór|fhalcóg mhór]] agus an [[mac tíre]]. Tugadh an t-[[iolar fíréan]] isteach arís, tar éis dó a bheith imithe leis na glúinte. == Daonra == {{Main|Déimeagrafaic na hÉireann}} Tá beagnach seacht milliún duine in Éirinn agus cúig milliún sa Phoblacht.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=5.01 milliún duine ag maireachtáil sa Stát - figiúirí nua|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2021/0831/1243880-5-01-milliun-duine-ag-maireachtail-sa-stat-figiuiri-nua/|date=2021-08-31|retrieve-date=23 Samhain 2022|language=ga|website=[[Nuacht RTÉ]]}}</ref> Is de bhunadh [[Na Ceiltigh|Ceilteach]] an chuid is mó den daonra, a tháinig i dtír ó mhór-roinn na hEorpa thar na cianta. Bhí cuid mhaith inimirce, freisin, ó am go ham ó thíortha eile, go háirithe as [[Alba]], agus ar bhonn níos lú, as [[Sasana]]. Is [[Caitliceachas|Caitlicigh]] formhór (os cionn 70%) an daonra. Is [[Protastúnachas|Protastúnaigh]] formhór na coda eile, beagnach leath na ndaoine i g[[Cúige Uladh]], agus iad roinnte idir eaglaisí éagsúla, go háirithe [[Preispitéireachas|Preispitéirigh]] agus Anglacaigh (a bhaineann le h[[Eaglais na hÉireann]]. Féach ar an alt [[Creideamh in Éirinn]] le tuilleadh sonraí).[[Íomhá:Ireland.NASA.jpg|thumb|Íomhá Éireann i ndathanna cearta, déanta ag satailít [[NASA]] ar [[4 Eanáir]], [[2003]]. Is féidir [[Alba]], [[Oileán Mhanann]] agus [[an Bhreatain Bheag]] a fheiscint soir uaithi.]] == Rialachas == Ó [[1922]] i leith, tá an t-oileán roinnte idir [[Saorstát Éireann]] (1922-1937) nó [[Poblacht na hÉireann|Éire]] (1937-inniu) agus [[Tuaisceart Éireann]]. Tá na sé chontae i dTuaisceart Éireann mar chuid den [[Ríocht Aontaithe]], agus tá an chuid eile den tír ina Stát neamhspleách. Ní minic a tugtar "na sé chontae" ar Thuaisceart Éireann, agus "na sé chontae is fiche" nó "an Phoblacht" ar an gcuid eile den tír. == Cultúr == {{Príomhalt|Cultúr na hÉireann}} Tá cáil ar na [[Gael|Gaeil]] ó thús a gcuid staire sa [[ceol|cheol]]. Bhíodh ceoltóirí agus cumadóirí ceardúla go fairsing sa tír faoi na sean-ríthe agus flatha, go dtí gur chuir [[Cath Chionn tSáile]] deireadh leis an seanchóras Gaelach. As sin amach, leanadh den cheol, ach ba cheol tíre an chuid ba mhó de, le ceol rince agus oibre san áireamh. Níos déanaí, tháinig foirm amhránaíochta gan tionlacan ar aghaidh, ar a dtugtar an sean-nós. Tá sé seo láidir fós, go háirithe i n[[Gaeltacht]]aí [[Connachta|Chonnacht]]. Tá traidisiúin ceol fidle láidir i gcuid mhór den tír, ach castar ceol traidisiúnta freisin ar an gcruit, ar an bhfeadóg stáin, agus ar an mbosca ceoil go forleathan. Bhíodh rincí traidisiúnta go rialta ag na crosbhóthair go dtí na [[1950í]], ach ina dhiaidh sin ba sna hallaí rince ba mhó a bhí ceol le haireachtáil go beo. Ar ndóigh chuir an ''disco'' tarraing i gcónra na mbannaí agus na hallaí ceoil, cé go leanann cuid acu go fóill. Maraon leis an gceol, tá cáil ar na Gaeil leis an [[Litríocht Éireannach|scríbhneoireacht]]. San fhichiú céad agus sa 21ú céad is i m[[Béarla]] atá an chuid is mó den scríbhneoireacht seo, ar aon dul leis an titim ar úsáid na [[Gaeilge]] thar an achar sin. I measc na scríbhneoirí suntasacha Éireannacha tá [[James Joyce|James Joyce,]] [[Samuel Beckett]], [[W. B. Yeats]] agus [[Seamus Heaney]]. == Na meáin chumarsáide == {{Príomhalt|Meáin chumarsáide na hÉireann}} Tá an chuid is mó de na meáin i bPoblacht na hÉireann bunaithe i mBaile Átha Cliath. Is iad na príomhnuachtáin ansin an [[Irish Times]], an [[Irish Independent]], agus le cúpla bliain anuas an [[Irish Examiner]]. D'fhoilsíodh an Irish Examiner faoin teideal, [[Cork Examiner|"Cork Examiner]]" ar feadh blianta, ach bheartaigh siad díol náisiúnta a thabhairt dó, agus athainmníodh mar sin é. Tá eagráin d´Éireann ag go leor de nuachtáin Shasana, ach is ionann formhór an ábhair. Tá díol leathan ar an [[Belfast Telegraph]] agus an [[Irish News]] as [[Béal Feirste]], ach níl mórán díol nó glaoch orthu ó dheas go dtí seo. Bhí an [[Irish Press]], [[Sunday Press]] agus [[Evening Herald]] an-tábhachtach go dtí na [[1970í]], agus iad á riaradh ag muintir [[Éamon de Valera]]. Tá nuachtáin ar leith a fhoilsítear ar an Domhnach, ar nós an [[Sunday Independent]] ó fhoilsitheoirí an Irish Independent, an [[Sunday World]]. Tá dhá nuachtán Gaeilge ann: [[Lá Nua|Lá]] (atá laethúil, as Béal Feirste) agus [[Foinse]] (atá seachtainiúil, as [[An Cheathrú Rua]]). Is é [[Radio Telefís Éireann]] an príomhchraoltóir ó dheas, le trí bealach teilifíse sa chuid is mó den tír: [[RTÉ a hAon]], [[RTÉ a Dó]] agus [[TG4]]. Tá [[TV3 (Éire)|TV3]] agus [[Channel 6]] neamhspleách ón stát. Tá an [[BBC]] ag craoladh ón oirthuaisceart, chomh maith le h[[UTV]] atá neamhspleách ón rialtas ó thuaidh. Tá tábhacht fós leis na craoltóirí náisiúnta ar an dá thaobh den teorann, ach tá an-éisteacht anois le stáisiúin neamhspleácha. == Éire réamhstairiúil == {{Main|Réamhstair na hÉireann}} Le linn tréimhse na hoighearaoise deireanaí agus go dtí thart ar 10,000 RCh, clúdaíodh oighir go tréimhsiúil formhór na hÉireann. Bhí leibhéil na farraige níos ísle agus bhí Éire, cosúil leis an mBreatain Mhór, mar chuid de mhór-roinn na hEorpa. Faoi 16,000 RC, ba chúis le hardú na farraige de bharr leá oighir Éire a bheith scartha ón mBreatain Mhór. Níos déanaí, timpeall 6000 RCh, scaradh an Bhreatain Mhór ó mhór-roinn na hEorpa. Go dtí le déanaí, thug dátaí an fhianaise is luaithe le fios go raibh gníomhaíocht dhaonna in Éirinn thart ar 12,500 bliain ó shin, arna léiriú ag cnámh béir búistéireachta a fuarthas in uaimh i g[[Contae an Chláir]].<ref name="BBC2016-03-21">{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/science-environment-35863186|teideal=Earliest evidence of humans in Ireland|dáta=21 March 2016|work=BBC News Online|publisher=[[British Broadcasting Corporation]]|access-date=21 March 2016|retrieve-date=23 November 2016|archive-date=3 April 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170403033840/http://www.bbc.co.uk/news/science-environment-35863186|url-status=live}}</ref> Ó 2021, tugann dátaí an fhianaise is luaithe le fios go raib gníomhaíocht dhaonna in Éirinn ann 33,000 bliain ó shin.<ref>{{Cite web|url=https://www.irishexaminer.com/news/arid-40269116.html|teideal=Reindeer bone found in north Cork to alter understanding of Irish human history|dáta=2021-04-18|language=en|work=Irish Examiner|last=Roseingrave|first=Louise|access-date=2021-04-24|retrieve-date=2022-11-23|archive-date=22 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210422022106/https://www.irishexaminer.com/news/arid-40269116.html|url-status=live}}</ref> == Stair == {{Príomhalt|Stair na hÉireann}} Deirtear gurbh í clann Mhíle an slua mór deireanach a tháinig i dtír in Éirinn, agus gur thug siad an cultúr [[Gael]]ach leotha. Roimhe sin, bhí grúpaí eile ann dar leis na seanscéalta, ar nós na [[Parthalán|bParthalónach]] agus [[Fir Bolg|na bhFear Bolg]]. [[Íomhá:Legananny Dolmen 3.jpg|mion|Legananny Dolmen]] Tháinig an [[Críostaíocht|Chríostaíocht]] go hÉirinn nuair a chuir an [[Pápa Celestine I]] [[Palladius]] don oileán sa bhliain [[430]]. Ach ba é [[Naomh Pádraig]], saoránach [[An tSean-Róimh|Rómhánach]] de bhunadh [[an Bhreatain|Breatnach]], ar éirigh leis an [[creideamh]] nua a thabhairt go hÉirinn ó [[432]] ar aghaidh. Seachas mar a tharla i go leor tíortha eile, ní raibh aon chath mór i gceist, ach gur chloígh an eaglais [[déithe na gCeilteach|seanchreideamh na nGael]] diaidh ar ndiaidh. Ní raibh tionchar mór díreach ag na Rómhánaigh ar Éirinn mar a bhí acu ar an gcuid eile d'iarthar na hEorpa. Ach bhí na [[Lochlannaigh]] agus na [[Danair]] ag ionsaí na tíre ón [[9ú haois]], agus ba iad na Lochlannaigh a chuir tús le bailte móra na hÉireann, agus a rinne ruaigeanna ar na mainistreacha agus ar na tithe móra. Mar shampla, chuireadar [[Baile Átha Cliath]] ar bun sa bhliain [[841]]. Chuir na Gaeil le chéile ina dhiaidh sin, agus thoghadar an chéad [[Ard-Rí na hÉireann|Ard-Rí]] sa bhliain [[1003]]. Cé nach raibh cumhacht mhór aige, thógadh an rí ba láidre an teideal de ghnáth. Ag [[Cath Chluain Tarbh]], chloígh na Gaeil slua Lochlann ar deireadh, cé gur maraíodh [[Brian Bóirmhe]], ceannaire na nGael. Sa [[12ú haois]], ba iad na [[Normanaigh|Normannaigh]] a tháinig i dtír. Bhí [[Diarmuid Mac Murchadha Caomhánach]] san oirdheisceart i dtrioblóid lena chuid talún agus le tiarnaí eile sa chuid sin tíre, agus d'iarr sé cúnamh ar Rí [[Anraí II Shasana]] i [[1171]]. Chuir Anraí [[Strongbow]], tiarna Normannach ón mBreatain Beag, i gcúnamh air. Ach má tháinig, d'fhan na Normannaigh, agus cé gur iomaí cath a troideadh, de réir a chéile ghlac siad seilbh ar thailte agus caisleáin agus bailte na hÉireann. Do lean cumhacht na nGall in Éirinn, óir choinnigh fórsaí rí Shasana smacht ar an gcuid den tír timpeall ar [[Baile Átha Cliath|Bhaile Átha Cliath]], an baile is mó a bhí faoi smacht na Lochlannach agus na Normannach ina ndiaidh. Laistigh de dhá ghlún, bhí rialtas lárnach i mBaile Átha Cliath, faoi stiúir dhíreach rí Shasana. I [[1297]] cuireadh an chéad pharlaimint ar bun, ach b'iad siúd de shliocht Gallda amháin a thogh agus a shuigh sa pharlaimint sin. Ó thús an [[14ú haois]], bhí Gaelú le sonrú imeasc na nGall a bhí fanta in Éirinn, agus cuireadh [[Reachtanna Chill Chainnigh|Dlithe Chill Chainnigh]] i réim i [[1366]], a chuir scoilt idir Ghaeil agus [[Gall-Ghaeil]]. I ré na d[[Túdarach]], cuireadh breis máistreacht ar an tír, agus i [[1494]] cuireadh [[Dlí Poynings]] i réim. Thug sé sin cead do Rí Shasana dlíthe nua ó pharlaimint Bhaile Átha Cliath a chosc. I [[1534]] deineadh Tiarnaí Tánaiste de [[Iarlaí Chill Dara]], agus i [[1541]] ghlac rí Shasana an teideal "[[Rí na hÉireann]]" chomh maith. Sna blianta a lean, cuireadh brú ar na tiarnaí Gaelacha a dtailte a bhronnadh ar rí Shasana, ionas go dtabharfaí ar ais dóibh é mar dheontas ríoga, agus teideal Gallda ag dul leis. Ar ndóigh, chuaigh sé seo i gcoinne ghnás na nGael go mór, ach de réir a chéile ghlac go leor leis an réiteach seo. [[Íomhá:Ireland-Cahir Castle.jpg|mion|Caisleán Cahir]] De réir a chéile, leath cumhacht Shasana ón b[[Páil]] ar fud na tíre, trí chathanna, géilleadh na dtiarnaí Gaelacha don Choróin, agus le cur fúthu ag tiarnaí agus móraibh eile Sasanacha. Ba é [[Cath Chionn tSáile]] i [[1601]] an iarracht mhór deiridh a rinneadh leis na Gaill a ruaigeadh as Éirinn. Bhí an baile i seilbh na [[an Spáinn|Spáinneach]], ach bhí ar arm na nGael teacht aduaidh ó chúige Uladh i lár an gheimhridh, agus bhí an bua ag na Sasanaigh orthu. Tar éis Chath Chionn tSáile, thréig formhór na dtiarnaí Gaelacha an tír mar go raibh deireadh bunúsach leis an gcóras Gaelach, i[[Teitheadh na nIarlaí]]. D'imigh siad leo go dtí an mhór-roinn, go háirithe don [[an Fhrainc|Fhrainc]] agus don Spáinn. Ina dhiaidh sin, ba de bhunadh Sasanach a bhí tiarnas na tíre, agus bhí na gnáthdhaoine an-bhocht. Bhí tionchar mór ag [[Cogadh Cathartha Shasana]], idir an rí agus lucht na parlaiminte, ar Éirinn i rith na [[1640í]]. Buaileadh taobh an rí ar deireadh, agus cuireadh an [[Séarlas I Shasana|Rí Séarlas I Shasana]], chun báis ar [[30 Eanáir]], [[1649]]. Tháinig [[Oilibhéar Cromail]] go Éirinn ar [[15 Lúnasa]] [[1649]] mar rialtóir míleata agus sibhialta na Parlaiminte le smacht a chur ar an tír. Cuimhnítear air go háirithe mar gheall ar an slad a dhein sé i n[[Droichead Átha]] ar an [[11 Meán Fómhair]] [[1649]] agus i mbaile [[Loch Garman]] ar an [[11 Deireadh Fómhair]] [[1649]]. Tar éis do Chill Chainnigh géilleadh dó ar [[27 Márta]] [[1650]], d'fhág sé an tír ar [[25 Bealtaine]], [[1650]]. Faoin mbliain [[1660]], tugadh parlaimint Bhaile Átha Chliath chun saoil arís, agus tháinig an [[Séarlas II Shasana|Rí Séarlas II Shasana]] i gcoróin. Deineadh an chuid is mó den choilíniú in Éirinn i rith an [[17ú haois|17ú céad]]. Cuireadh tiarnas Protastúnach, de bhunadh Sasanach, i seilbh ar an gcuid is mó agus is fearr de thailte na hÉireann, agus is acu freisin a bhí an chuid is fearr de na gnóthaí sna bailte. Ón 17ú hAois go deireadh an [[18ú haois]], bhí [[na Péindlíthe]] nó na Dlíthe Peannadacha, a rinne leatrom ar Chaitlicigh agus Preispitéirigh i bhfeidhm, cé nár imigh a rian go ceann i bhfad ina dhiaidh seo. Tháinig an Rí [[Séamus II Shasana]] i réimeas i [[1685]]. Ach sa bhliain [[1688]], tháinig [[Liam III Shasana|Liam Oráisteach]] i dtír i [[Sasana]]. Sa bhliain [[1689]], tháinig Séamus go hÉirinn tar éis dó a bheith ar a theitheadh sa bhFrainc. Sa bhliain [[1690]], tháinig Liam go hÉirinn, agus bhuail sé fórsaí Shéamuis ag [[Cath na Bóinne]] ar [[1 Iúil|1ú Iúil]] [[1690]], nó sa bhféilire nua, ar an [[12 Iúil|12ú Iúil]], an lá a ndéanann an [[Ord Oráisteach|Ord Oráiste]] ceiliúradh ar an gcath. An bhliain dar gcionn, bhuail fórsaí Liam cinna Shéamuis arís, ag [[Cath Eachroma|Cath Eachdhroime]], agus ag [[Conradh Luimnigh]], conradh a bhfuil cáil air mar chonradh nár comhlíonadh, ghéill [[Pádraig Sáirséal]], ar thaobh Shéamuis agus na nGael, d'fhórsaí Liam. Deineadh iarracht ar leith ar an gcoilíniú i gcúige Uladh, tré mórán gnáth-Shasanaigh agus gnáth-Albanaigh a thabhairt isteach agus seilbh a thabhairt dóibh ar thailte sa chúige sin. Is as sin a leanann méid an phobail [[Aontachtachas|Aontachtach]] (go príomha Protastúnaigh) sa chúige sin, agus féachann siad siar fós go [[Cath na Bóinne]], mar gurb é bua an Rí Liam ar Rí Séamus a thug tús áite don Phrotastúnachas i Sasana agus in Éirinn. Ag deireadh an [[18ú haois|18ú chéid]], leath tuairimí an Soilsiú ón Mór-Roinn, tuairimí a bhí daonlathach agus poblachtach seachas bheith ag brath ar chumhacht an rí. Mar chuid de sin, bhí an-chaint ar na tuairimí seo imeasc cuid de lucht ceannais na tíre agus daoine eile le scolaíocht. D'aontóidís idir Chaitlicigh, Phrotastúnaigh agus ''Easaontóirí'' i náisiún amháin. Bhí sé seo tábhachtach san [[Éirí Amach 1798 in Éirinn|Éirí Amach]] i [[1798]], agus cé gur i gcoinne smacht Gallda a bhí sé, ba Phrotastúnaigh de bhunadh Sasanach cuid mhaith de na ceannairí. Bhí aighneas i g[[Contae Loch Garman]], m.sh. [[Cath Chnoc Fíodh na gCaor]] lámh le h[[Inis Córthaidh]]. I g[[Contae Mhaigh Eo]] d'éirigh chomh maith leis an aiséirí le cuidiú Francach gur tugadh [[Rásaí Chaisleáin an Bharraigh]] ar theitheadh na nGall. Ní hamháin nár éirigh leis an éirí amach, ach reáchtáladh [[Achtanna an Aontais 1800|Acht an Aontais]] i 1800 i bparlaimint Bhaile Átha Cliath, rud a chuir deireadh leis féin. Bhí na Péindlíthe fós i réim in Éirinn, agus cé nár cuireadh i bhfeidhm iad mórán faoin am seo, chuir siad coscanna ar Chaitlicigh go háirithe. Bhí [[Dónall Ó Conaill|Domhnall Ó Conaill]], a bhí ina theachta parlaiminte, an-ghníomhach sa troid le haghaidh cothrom na féinne a thabhairt do ghnáthmhuintir na tíre, a bhí an-bhocht agus arbh Chaitlicigh iad don chuid is mó. Reáchtáladh an [[Fuascailt na gCaitliceach|Acht Um Shaoirse Chaitliceach]] sa mbliain [[1829]] a thug ceart do Chaitlicigh bheith ina dteachtaí parlaiminte, agus glacadh le hoifigí sa saol cathartha agus míleata. I rith an [[19ú haois]], bhí aighneas ar son na saoirse ó am go ham. Bhí éirí amach in [[1803]], agus múchadh go héasca é, agus cuireadh an ceannaire, [[Robert Emmet]], chun báis. Timpeall na bliana [[1845]] a chuir [[Michael Davitt (feachtasóir)|Michael Davitt]] ón [[an tSráid|Sráid]] i g[[Contae Mhaigh Eo]] [[Conradh na Talún]] ar bun. Is é a bhí á iarraidh acu ná ''cíos cothrom, ceart seilbh agus cead díolta''. Bhí Conradh na Talún ar bun ar fud na tíre. Bhí [[Éirí Amach 1848 in Éirinn|Éirí Amach]] freisin in [[1848]]. Theip ar an éirí amach sin, mar a theip ar gach ceann roimhe. [[File:StormontCarson.jpg|thumb|Foirgnimh na Parlaiminte ag Stormont, Béal Feirste, ionad an [[Tionól Thuaisceart Éireann|chomhthionóil]]]] Ag deireadh an 19ú haois, bhí [[Páirtí Parlaiminteach na hÉireann]] (''Irish Parliamentary Party'') gníomhach ag lorg saoirse don tír. Ba é [[Charles Stewart Parnell]] a bhí ina fheighil ar feadh i bhfad, ach nuair a cuireadh cairdeas a bhí aige le bean pósta [[Kitty O'Shea]], ina leith, chuaigh an eaglais Chaitliceach ina choinne, agus uaidh sin thréig muintir na tíre é, gur chaill sé a cheannaireacht i [[1890]]. Ina dhiaidh siúd, bhí [[John Redmond]] i bhfeighil ar an bpáirtí, agus lean siad go dtí gur éirigh le [[Sinn Féin]] uimhir mór feisirí a thoghadh i [[1918]], tar éis [[Éirí Amach na Cásca]] i [[1916]]. Ní raibh ag páirtí Redmond ach seachtar fheisire, an chuid is mó in Ulaidh (ceann amháin i [[Learpholl]]). Chuir Sinn Féin [[an Chéad Dáil]] ar bun i [[1919]] i m[[Baile Átha Cliath]] mar gur acu a bhí bunús na bhfeisirí a toghadh go parlaimint [[Londain]]. Reáchtáladh [[Acht Rialtais Éireann]] i Londain i [[1920]], agus cé go raibh saoirse d'Éireann i gceist, deir [[R.F. Foster]] ina leabhar, ''Modern Ireland'', go raibh sé an-soiléir go mbeadh críochdheighilt freisin, mar go raibh rogha le bheith ag muintir an oirthuaiscirt gan a bheith páirteach sa neamhspleáchas. Go deimhin, cé go ndeachaigh an [[Bille um Riail Baile]] tríd an dteach íochtarach i Sasana i [[1914]], chuir [[Teach na dTiarnaí]] an oireadh athraithe air nár fhéadadh é a thabhairt i gcrích. Ina dhiaidh seo, thosaigh [[Cogadh na Saoirse in Éirinn|Cogadh na Saoirse]] a lean go dtí an [[Conradh Angla-Éireannach]] i [[1919]]. Ach ní raibh aontas faoin gconradh, mar gur aithin sé [[Críochdheighilt na hÉireann|críochdheighilt na tíre]], agus as seo a tháinig an [[Cogadh Cathartha na hÉireann|Cogadh Cathartha]] nó Cogadh na gCarad, a bhí chomh crua céanna le Cogadh na Saoirse. Ach buaileadh an taobh Poblachtach a chuir i gcoinne an Chonartha, agus bhí rialtas neamhspleách anois sna 26 chontaetha ó dheas. Tá na sé chontaetha ó oir-thuaidh sa [[Ríocht Aontaithe]] ó shin, i ríocht Thuaisceart Éireann. == Spórt == {{Príomhalt|Cúrsaí spóirt in Éirinn}} [[Íomhá:Ireland vs Georgia, Rugby World Cup 2007 line up.jpg|right|220px|thumb|[[Foireann rugbaí náisiúnta na hÉireann]] ag imirt i gcoinne [[an tSeoirsia|na Seoirsia]] (2007)]] Tá a gcluichí traidisiúnta féin ag na hÉireannaigh. Is iad [[iomáint]], [[peil Ghaelach]], [[Camógaíocht|camógaí]] agus [[liathróid láimhe]] na [[cluichí Gaelacha]]. Is é [[Cumann Lúthchleas Gael]] an eagraíocht atá i gceannas ar na cluichí seo. Tá suim ag go leor daoine sa [[sacar]] freisin, agus faigheann [[foireann sacair náisiúnta Phoblacht na hÉireann]] a lán tacaíochta inniu. Chomh maith leis sin, tá [[galf]], [[snúcar]] agus [[rugbaí]] coitianta freisin. Imríonn [[foireann rugbaí náisiúnta na hÉireann]] (agus an [[Cumann Rugbaí na hÉireann]]) ar son an oileáin ar fad. == Riaracháin == * '''[[Cúige Uladh]]''' (Tá sé chontae in Ulaidh fós faoi dhlínse na Breataine) **[[Contae Aontroma]] ** [[Contae Ard Mhacha]] ** [[Contae an Chabháin]] (san Phoblacht) ** [[Contae Dhoire]] ** [[Contae an Dúin]] ** [[Contae Dhún na nGall]] (P) ** [[Contae Fhear Manach]] ** [[Contae Mhuineacháin]] (P) ** [[Contae Thír Eoghain]] [[Íomhá:Benbulbenmount.jpg|mion]] * '''[[Cúige Laighean]]''' ** [[Contae Átha Cliath]] *** ([[Contae Átha Cliath Theas]]) *** ([[Cathair Bhaile Átha Cliath]]) *** ([[Contae Dhún Laoghaire - Ráth an Dúin]]) *** ([[Contae Fhine Ghall]]) ** [[Contae Cheatharlach]] ** [[Contae Chill Chainnigh]] ** [[Contae Chill Dara]] ** [[Contae Chill Mhantáin]] ** [[Contae na hIarmhí]] ** [[Contae Laoise]] ** [[Contae Loch Garman]] ** [[Contae an Longfoirt]] ** [[Contae Lú]] ** [[Contae na Mí]] ** [[Contae Uíbh Fhailí]] * '''[[Cúige Chonnacht]]''' ** [[Contae na Gaillimhe]] ** [[Contae Liatroma]] ** [[Contae Mhaigh Eo]] ** [[Contae Ros Comáin]] ** [[Contae Shligigh]] * '''[[Cúige Mumhan]]''' ** [[Contae an Chláir]] ** [[Contae Chorcaí]] ** [[Contae Chiarraí]] ** [[Contae Luimnigh]] ** [[Contae Phort Láirge]] ** [[Contae Thiobraid Árann]] *** ([[Contae Thiobraid Árann Thuaidh|Tiobraid Árann Thuaidh]]) *** ([[Contae Thiobraid Árann Theas|Tiobraid Árann Theas]]) == Oileáin na hÉireann == [[Íomhá:St. Marys Cathedral in Kilkenny.jpg|mion|Ardeaglais Naomh Muire i gCill Chainnigh]] * [[Acaill]] * [[Inis Bó Finne (Contae na Gaillimhe)|Inis Bó Finne]] * [[Inis Mór]] * [[Inis Meáin]] * [[Inis Oírr]] * [[Toraigh]] * [[Gabhla]] * [[Reachrainn]] * [[Reachlainn]] * [[An Blascaod Mór]] * [[Árainn Mhór]] * [[ Cléire]] * [[ Na Sailtí ]] == Féach freisin == * [[Éire (Poblacht na hÉireann)]] * [[Tuaisceart Éireann|Tuaisceart na hÉireann]] == Naisc sheachtracha == * [http://irlgov.ie/Default.asp?UserLang=1 Eolas ar an Stát ó Rialtas na hÉireann] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080418224340/http://www.irlgov.ie/Default.asp?UserLang=1 |date=2008-04-18 }} * [[Íomhá:Symbole-en.png|30px|Béarla]] [http://foreignaffairs.gov.ie/information/publications/facts/fai/default.asp?UserLang=GA An Roinn Gnóthaí Eachtracha: Sonraí faoi Éirinn] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050409085613/http://foreignaffairs.gov.ie/information/publications/facts/fai/default.asp?UserLang=GA |date=2005-04-09 }} * [http://www.360eire.com/360eire/1/1.html Turas 360 timpeall na hÉireann] *tédíreach, seirbhísí rialtais. https://www.nidirect.gov.uk/ == Tagairtí == {{Reflist}} {{DEFAULTSORT:Eire}} [[Catagóir:Éire| ]] [[Catagóir:Oileáin|Eire]] [[Catagóir:Tíortha Gaelacha]] 21zyzi5fgzmtvrk1gc3l5anh6re151u 0 22017 1318647 1317148 2026-06-27T01:12:32Z Miksolwf 75344 https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI 1318647 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI [[File:David - Portrait of Monsieur Lavoisier (cropped).jpg|thumb|David - Portráid de [[Antoine Lavoisier|Monsieur Lavoisier]], athair na ceimice nua-aimsearth.(giortaithe)]] Is í an '''cheimic''' an disciplín eolaíocha a bhaineann le [[Dúil cheimiceach|dúile]] agus [[Comhdhúil|comhdhúile]] comhdhéanta d’[[adamh]], [[Móilín|móilíní]] agus [[Ian|iain]]: a gcomhdhéanamh, a struchtúr, a n-airíonna, a n-iompar agus na hathruithe a dhéantar orthu le linn [[Imoibriú ceimiceach|imoibrithe]] le [[Substaint Cheimiceach|substaintí]] eile.<ref name="definition">{{cite web |url=http://chemweb.ucc.ie/what_is_chemistry.htm |teideal=What is Chemistry? |publisher=Chemweb.ucc.ie |access-date=12 June 2011 |dátarochtana=13 Márta 2021 |archivedate=3 Deireadh Fómhair 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181003061822/http://chemweb.ucc.ie/what_is_chemistry.htm }}</ref><ref>{{cite web |teideal=Definition of CHEMISTRY |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/chemistry |website=www.merriam-webster.com |access-date=24 August 2020 |language=en}}</ref><ref>{{cite web |teideal=Definition of chemistry {{!}} Dictionary.com |url=http://dictionary.reference.com/browse/Chemistry |website=www.dictionary.com |access-date=24 August 2020 |language=en}}</ref><ref>{{Cite web|teideal=Chemistry Is Everywhere|url=https://www.acs.org/content/acs/en/education/whatischemistry/everywhere.html|website=[[American Chemical Society]]}}</ref> Faoi raon feidhme a ábhair, tá áit idirmheánach ag an gceimic idir an [[Fisic|fhisic]] agus an [[Bitheolaíocht|bhitheolaíocht]].<ref>Carsten Reinhardt. ''Chemical Sciences in the 20th Century: Bridging Boundaries''. Wiley-VCH, 2001. {{ISBN|3-527-30271-9}}. pp.&nbsp;1–2.</ref> Uaireanta, tugtar [[an eolaíocht lárnach]] uirthi toisc go leagann sí síos an bhunchloch chun na ndisciplíní eolaíochta [[Taighde bunúsach|bunúsacha]] agus [[Eolaíocht fheidhmeach|feidhmiúla]] a thuiscint ar leibhéal bunúsach.<ref>Theodore L. Brown, H. Eugene Lemay, Bruce Edward Bursten, H. Lemay. ''Chemistry: The Central Science''. Prentice Hall; 8 edition (1999). {{ISBN|0-13-010310-1}}. pp.&nbsp;3–4.</ref> Mar shampla, míníonn an cheimic gnéithe de cheimic na bplandaí ([[luibheolaíocht]]), an chaoi a gcruthaítear carraigeacha igneacha ([[geolaíocht]]), an chaoi a ndéantar ózón atmaisféarach agus an chaoi a ndíghrádaíter truailleáin chomhshaoil ([[éiceolaíocht]]), airíonna na hithreach ar an ngealach (cosmaicheimic), conas a oibríonn cógais ([[cógaseolaíocht]]), agus conas fianaise [[Aigéad dí-ocsairibeanúicléasach]] (ADN) a bhailiú ag láthair choire (eolaíocht fhóiréinseach). Pléann an cheimic ábhair mar an chaoi a n-idirghníomhaíonn adamh agus móilíní trí [[nasc ceimiceach]] chun comhdhúile ceimiceacha nua a ghiniúint. Tá dhá chineál nasc ceimiceach ann: 1. naisc cheimiceacha phríomhúla .i. [[Nasc comhfhiúsach|naisc chomhfhiúsacha]], ina roinneann adamh leictreon amháin nó níos mó; [[Nasc ianach|naisc ianacha]], ina ndeonaíonn adamh leictreon amháin nó níos mó d’adamh eile chun [[ian]] (caitiain agus ainiain) a tháirgeadh; naisc mhiotalacha agus 2. naisc cheimiceacha tánaisteacha .i. [[Nasc hidrigine|naisc hidrigine]]; naisc [[Fórsa van der Waals|d'fhórsa Van der Waals]], idirghníomhaíocht ian-ian, idirghníomhaíocht ian-déphol srl. [[Íomhá:Distillation 2.jpg|right|280px]] ==Sanasaíocht== Tagann an focal ''[[Ceimic|ceimic]]'' ó mhionathrú ar an bhfocal [[Ailceimic|ailceimic]], a thagair do shraith cleachtais níos luaithe a chuimsigh gnéithe den cheimic, den [[Miotaseolaíocht|mhiotaleolaíocht]], den [[Fealsúnacht|fhealsúnacht]], den [[Astralaíocht|astralaíocht]], den [[Réalteolaíocht|réalteolaíocht]], den [[Misteachas|mhisteachas]] agus den [[Míochaine|míochaine]]. Is minic a fheictear go bhfuil an ailceimic nasctha leis an tóraíocht chun mhiotail luaidhe nó eile a iompú ina n-ór, cé go raibh suim ag ailceimiceoirí i go leor cheisteanna na ceimice nua-aimseartha.<ref>{{cite web |url=http://www.alchemylab.com/history_of_alchemy.htm |teideal=History of Alchemy |publisher=Alchemy Lab |access-date=12 June 2011 |dátarochtana=13 Márta 2021 |archivedate=8 Meitheamh 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110608014253/http://www.alchemylab.com/history_of_alchemy.htm }}</ref> Faightear an focal nua-aimseartha ailceimic ón bhfocal Araibis الكیمیاء (''al-kīmīā'') B’fhéidir go bhfuil bunús na hÉigipte leis seo, ós rud é go dtagann al-kīmīā ón nGréigis χημία (''chimeía''), a dhíorthaítear ar a seal ón bhfocal Kemet, arb é ainm ársa na hÉigipte sa [[An Éigiptis|teanga Éigipteach]] é. De rogha air sin, féadfaidh ''al-kīmīā'' teacht ó χημεία, rud a chiallaíonn "teilgthe le chéile". ==Prionsabail nua-aimseartha== [[File:Lab bench.jpg|thumb|upright=1.15|An tSaotharlann, Institiúid na Bithcheimice, Ollscoil Köln sa Ghearmáin]] Is í samhail reatha an struchtúir adamhaigh ná samhail na [[Meicnic chandamach|meicnice candamaí]]. <ref>{{cite encyclopedia|title=chemical bonding|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/684121/chemical-bonding/43383/The-quantum-mechanical-model|encyclopedia=Britannica|publisher=Encyclopædia Britannica|access-date=1 November 2012}}</ref> Tosaíonn an cheimic thraidisiúnta le staidéar a dhéanamh ar [[Buncháithnín|bhuncháithníní]], [[Adamh|adaimh]], [[Móilín|móilíní]],<ref>[http://www.visionlearning.com/library/module_viewer.php?mid=49 Matter: Atoms from Democritus to Dalton] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070228203304/http://www.visionlearning.com/library/module_viewer.php?mid=49 |date=2007-02-28 }} by Anthony Carpi, Ph.D.</ref> [[Comhdhúil cheimiceach|comhdhúile]], [[Miotal|miotail]], [[Criostal|criostail]] agus comhbhailiúcháin de [[Dúil cheimiceach|dhúile]] eile. Is féidir staidéar a dhéanamh ar dhúile i [[Staideanna an Damhna|staideanna]] soladacha, leachtacha, gásacha agus plasmacha, ina n-aonar nó i dteannta a chéile. Is gnách go mbíonn na hidirghníomhaíochtaí, na [[Imoibriú ceimiceach|himoibrithe]] agus na claochluithe a ndéantar staidéar orthu sa cheimic mar thoradh ar idirghníomhaíochtaí idir adaimh, rud a fhágann go ndéantar atheagrú ar na naisc cheimiceacha a choinníonn na hadaimh le chéile. Déantar staidéar ar iompraíochtaí den sórt sin i [[saotharlann]] cheimice. Go steiréitipiciúil, úsáideann an tsaotharlann foirmeacha éagsúla d'[[earraí gloine saotharlainne]] faoi leith. Mar sin féin, níl earraí gloine lárnach sa cheimic, agus déantar cuid mhór den cheimic thurgnamhach (chomh maith le ceimic fheidhmeach/tionsclaíoch) gan earraí gloine. [[File:Chemicals in flasks.jpg|thumb|right|Tuaslagáin substaintí i mbuidéil imoibrí, lena n-áirítear [[hiodrocsaíd amóiniam]] agus [[aigéad nítreach]], soilsithe i ndathanna éagsúla]] Is éard is [[imoibriú ceimiceach]] ann ná athrú ina gclaochlaítear substaint ina substaint nua amháin nó níos mó.<ref>IUPAC [[Gold Book]] [http://goldbook.iupac.org/C01033.html Definition] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070304035235/http://goldbook.iupac.org/C01033.html|date=4 March 2007}}</ref> Is é bunús a leithéid de chlaochlú ceimiceach ná atheagrú na leictreon sna naisc cheimiceacha idir adaimh. Is féidir é a léiriú go siombalach trí [[Cothromóid cheimiceach|chothromóid cheimiceach]], a mbíonn adaimh mar ábhair i gceist leis de ghnáth. Is ionann líon na n-adamh ar chlé agus ar dheis sa chothromóid le haghaidh claochlaithe cheimicigh. (Nuair a bhíonn líon na n-adamh ar gach taobh éagothrom, tugtar imoibriú núicléach nó [[meath radaighníomhach]] ar an gclaochlú.) Tá an cineál imoibriúcháin cheimicigh a d’fhéadfadh substaint a dhéanamh agus na hathruithe fuinnimh a d’fhéadfadh a bheith ag gabháil leis srianta ag rialacha bunúsacha áirithe, ar a dtugtar [[dlí ceimiceach|dlíthe ceimiceacha. Bíonn cúinsí fuinnimh agus eantrópachta tábhachtach i gcónaí i mbeagnach gach staidéar ceimiceach. Déantar substaintí ceimiceacha a aicmiú i dtéarmaí a struchtúir, a gcéimeanna, chomh maith lena gcomhdhéanamh ceimiceacha. Is féidir anailís a dhéanamh orthu trí uirlisí anailíse ceimiceacha a úsáid, .i. speictreascópacht agus crómatagrafaíocht. Tugtar ceimiceoirí ar eolaithe atá i mbun taighde ceimiceach. Déanann mórchuid na gceimiceoirí speisialtóireacht i bhfo-dhisciplín amháin nó níos mó. Tá roinnt coincheap riachtanach chun staidéar a dhéanamh ar cheimic; seo cuid acu: ===Damhna=== {{Main|Damhna}} Sa cheimic, sainmhínítear damhna mar rud ar bith a bhfuil [[Fosmhais|fosmhais]] agus [[Toirt|toirt]] aige (tógann sé spás) agus atá comhdhéanta de [[Cáithnín fo-adamhach|cháithníní]]. Tá fosmhais ag na cáithníní a chuimsíonn damhna mais freisin- ní bhíonn fosmhais ag gach cáithnín, mar an [[Fótón|fótón]]. Is féidir le damhna a bheith ina íon shubstaint cheimiceach nó ina [[Meascán|mheascán]] de shubstaintí.<ref>{{cite book |last=Armstrong |first=James |teideal=General, Organic, and Biochemistry: An Applied Approach |publisher=[[Brooks/Cole]] |year=2012 |isbn=978-0-534-49349-3 |page=48}}</ref> ====Adamh==== {{Main|Adamh}} [[File:Atom Diagram.svg|thumb|upright=0.75|left|Léaráid d'adamh de réir theoiric Bhohr]] Ba é an Gréagach [[Democritos]] (t. 450 R. Ch.) a chéadchuir i bhfáth an teoraic go raibh na damhnaí uile déanta d'adaimh. De réir an fhealsaimh úd, ní féidir leanúint de roinnt damhna ar bith go síoraí, mar go dtiocfaí ar deireadh ar [[cáithnín|cháithníní]] nó mhionbhair den [[damhna]] nach bhféadfaí a roinnt níos mó. Ar cháithníní díobh sin, thug Democritos an t-ainm ([[Gréigis]]: άτομον, '''atmos''' (adamh), a chiallaíonn aonad do-roinnte. B'inmheasta dó go raibh na hadaimh an-mhion agus go raibh uimhir ollmhór díobh fiú sa ghiota ba lú de dhamhna a bhí sofheichte. Go deimhin, bhí os cionn dhá mhíle bliain le himeacht sula bhfuarthas fianaise thurgnamhach go raibh dúile déanta de na haonais bhunúsacha úd. I ngach adamh tá [[Núicléas adamhach|núicléas]] faoina [[Lucht leictreach|lucht deimhneach]] i lár baill agus, mórthimpeall air sin, leictreoin (nó leictreon) le lucht diúltach. ====Dúil cheimiceach==== {{Main|Dúil cheimiceach}} Is éard is dúile ann ná substaintí nach féidir a dhianscaoileadh go ceimiceach ina substaintí eile níos simplí. Tugtar substaintí [[íon|íona]] ar shubstaintí nach meascáin iad. Is '''dúile''' nó [[comhdhúile]] iad substaintí íona. Cuirtear na dúile seo taobh le taobh i dtábla a dtugtar an [[tábla peiriadach]] air. Tá siombail ag gach dúil, mar shampla, H = hidrigin. Ba é an t-eolaí [[Dmítrí Meindeiléiv]] a chuir an chéad bhun leis an tábla peiriadach seo sa bhliain 1869. Tá gach dúil atá ar eolas liostaithe i dtábla peiriadach na ndúl. ==== Comhdhúil ==== {{Main|Comhdhúil}} Is éard is ''comhdhúil'' ann ná aon substaint cheimiceach a chruthaítear de thoradh [[imoibriú ceimiceach]] ina n-aontaítear dhá dhúil éagsúla, nó níos mó, de réir comhshuíomh seasta idir na dúile. Nuair a dhéantar comhdhúil as a chuid dúl, bíonn airíonna difriúla de ghnáth ag an gcomhdhúil le hais airíonna na ndúl as a ndearnadh é. Mar shampla, is solad bán é clóiríd sóidiam (salann coitianta) atá réasúnta neamhimoibríoch go ceimiceach. Is iad na dúile as a bhfuil sé déanta ná sóidiam, miotal airgid atá an-imoibríoch, agus clóirín, gás glas atá an-imoibríoch. I gcomhdhúil cheimiceach, bíonn adaimh na ndúl éagsúil ceangailte lena chéile le naisc cheimiceacha—[[Nasc ianach|ianacha]] nó [[Nasc comhfhiúsach|chomhfhiúsacha]]. Cuirtear coibhneas na ndúl agus struchtúr inmheánach na comhdhúile in iúl le [[foirmle cheimiceach|foirmlí éagsúla ceimiceacha]]. Is comhdhúil an t-uisce ina mbíonn hidrigin agus ocsigin i gcóimheas 2:1. ''Tá an t-adamh ocsigin idir an dá adamh hidrigine, agus uillinn 104.45° eatarthu''.[[Íomhá:Water-2D-labelled.png|160px|Tá an cruth seo ar mhóilíní uisce]][[Íomhá:Water molecule 3D.svg|120px|Tá an cruth seo ar mhóilíní uisce.]] Mar shampla, tugann an fhoirmle seo a leanas d'uisce ''(H₂O)'' le fios dúinn go bhfuil uisce ina chomhdhúil agus go bhfuil dhá adamh [[Hidrigin|hidrigine]] nasctha d'aon adamh [[Ocsaigin|ocsaigine]] amháin. Níl comhdhúile liostaithe i dtábla peiriadach na ndúl. ====Móilín==== {{Main|Móilín}} [[Íomhá:Atisane3.png|thumb|right|500px|Móilíní]] Is éard is ''móilín'' ann ná an chuid is lú de dhúil nó de [[comhdúil|chomhdhúil]] is féidir a bheith ann go neamhspleách. Tugtar [[ceimic mhóilíneach]] nó [[fisic mhóilíneach]] ar na h[[eolaíocht]]aí a bhaineann leis an ábhar seo, ag brath ar chlaonadh an fhócais. ====Substaint agus meascán==== Is cineál damhna é substaint cheimiceach le comhdhéanamh cinnte agus tacar d'airíonna.<ref>{{Cite book| teideal = General Chemistry |author1=Hill, J.W. |author2=Petrucci, R.H. |author3=McCreary, T.W. |author4=Perry, S.S. | edition = 4th | publisher = Pearson Prentice Hall | location = Upper Saddle River, New Jersey | year = 2005 | page = 37}}</ref> Tugtar meascán de bhailiúchán substaintí. Samplaí de mheascáin is ea aer agus cóimhiotail.<ref>{{cite book|teideal=Magnesium and Magnesium Alloys|page=59|author1=M.M. Avedesian|author2=Hugh Baker|publisher=ASM International}}</ref> ====Mól agus méid na substainte==== {{Main|Mól}} Is éard is mól nógram-mhóilín ar mheáchan admhach den dúil sin ina ghraim. Cuir i gcás, is ias 1.008g. 14.008g. 16.000g. 35.46g 126.9 g agus 238 g na gram-adaimh se na dúile hidrigib, nítrigin, ocsaigin, clóirín iaidín agus úráiniam ar leith.<ref>Ceimic Bhunúsach 1. An Gram-adamh. Lth.85 </ref> ===Pas=== {{Main|Pas (damhna)}} An 4 phas nó staid ar féidir go mbeidh damhna iontu: [[Solad|solad]], [[Leacht|leacht]], [[Gás|gás]] agus [[Plasma (fisic)|plasma]]. Braitheann pas damhna ar leith ar an teocht is an brú atá i bhfeidhm air. Tugtar an pastrasdul ar an athrú ó phas amháin go pas eile, cosúil le fiuchadh nó leá. Léiríonn pasléaráid pasanna damhna ag teochtaí is brúnna éagsúla, Chomh maith leis na hairíonna ceimiceacha ar leith a dhéanann idirdhealú idir aicmithe ceimiceacha éagsúla, is féidir ceimiceáin a bheith ann i roinnt céimeanna. Den chuid is mó, tá na haicmithe ceimiceacha neamhspleách ar na haicmithe bulcphassana seo; áfach, tá roinnt pasanna níos coimhthíocha neamh-chomhoiriúnach le hairíonna ceimiceacha áirithe. Is éard atá i bpas ná sraith staideanna de chóras ceimiceach a bhfuil mór-airíonna struchtúracha comhchosúla acu, thar raon coinníollacha, amhail brú nó teocht. Is gnách go dtagann airíonna fisiciúla, mar shampla dlús agus innéacs athraonta faoi luachanna atá sainiúil don phas. Sainmhínítear pas dhamhna leis an ''phas-trasdul'', is é sin nuair a théann fuinneamh a chuirtear isteach sa chóras nó a thógtar amach chun struchtúr an chórais a atheagrú, in ionad na mórchoinníollacha a athrú. Uaireanta is féidir an t-idirdhealú idir pasannaa bheith leanúnach in ionad teorainn scoite a bheith acu, sa chás seo meastar go bhfuil an t-ábhar i staid fhorchriticiúil. Nuair a thagann trí staid le chéile bunaithe ar na coinníollacha, tugtar an tríphointe air agus ós rud é go bhfuil sé seo do-athraitheach, is bealach áisiúil é chun sraith coinníollacha a shainiú. Taispeánann a lán substaintí pasanna soladacha iomadúla. Mar shampla, tá trí phas d’iarann ​​soladach (alfa, gáma, agus deilte) a athraíonn bunaithe ar theocht agus brú. Príomhdhifríocht idir pasanna soladacha is ea criostalstruchtúr, nó socrú, na n-adamh. Paseile a bhíonn coitianta i staidéar na ceimice ná an pas leachtach, is é sin staid na substaintí atá tuaslagtha i dtuaslagán uiscí (is é sin, in uisce). I measc na bpasanna nach bhfuil chomh heolach tá plasmaí, comhdhlútháin Bhose-Einstein agus comhdhlútháin fheirmíónacha agus na pasanna paramaighnéadacha agus fearómaighnéadacha d'ábhair mhaighnéadacha. Cé go ndéileálann na pasanna is eolaí le córais tríthoiseacha, is féidir analógacha a shainiú i gcórais déthoiseacha, ar tugadh aird orthu maidir lena ábharthacht do chórais sa bhitheolaíocht. ===Nascadh=== {{Main|Nasc ceimiceach}} [[File:Ionic bonding animation.gif|thumb|right|upright=1.15|Beochan den phróiseas nascáil ianach idir [[sóidiam]] (Na) agus [[clóirín]] (Cl) chun [[clóiríd sóidiam]], nó salann mín a dhéamanh. Is éard atá i gceist le nascadh ianach ná aistriú iomlán leictreoin amháin nó níos mó ó adamh amháin go hadamh eile.(seachas é a roinnt, mar a tharlaíonn i nascáil chomhfhiúsach) ]] Na fórsaí leictreacha a cheanglaíonn adaimh i móilíní agus pais sholadacha neamh-mhóilíneacha. In aon adamh, timpeallaíonn na leictreoin an núicléas i bhfithiseáin i sceallaí timpeall an núicléis. Muna mbíonn an sceall seachtrach lán le leictreoin, an uasmhéid atá ceadaithe don adamh sin, bíonn an t-adamh éagobhsaí agus fonn air nasc a dhéanamh le hadamh eile. Aithnítear 3 shaghas naisc phríomhúil. An nasc ianach, mar atá i gclóiríd sóidiam, NaCl (salann mín), inar chaill an sóidiam leictreon agus ar ghnóthaigh an clóirín leictreon, ionas go gcoinnítear na hiain seo le chéile trí aomadh frithpháirteach idir Na+ is Cl-. Sa nasc comhfhiúsach, mar atá i gclóirín, Cl2, bíonn cuid de na leictreoin bainteach leis an dá núicléas. Nuair a nascann dhá adamh hidrigine (H) le hadamh amháin ocsaigine (O), cruthaítear móilín uisce, H2O, agus bíonn dhá nasc chomhfhiúsacha ann. Sa nasc miotalach, mar atá i sóidiam, Na, bíonn na fiúsleictreoin dílogánaithe agus bainteach le cuid mhaith núicléas, rud a thugann seoltacht leictreach don mhiotal. Tugtar nasc singil ar nasc comhfhiúsach ina bhfuil dhá leictreon i gceist, nasc dúbailte ar cheann le 4 leictreon, agus nasc triarach ar cheann le 6 leictreon. Comharthaítear na naisc seo i bhfoirmlí ceimiceacha le -, =, is ≡. Tugtar an nascfhuinneamh ar an bhfuinneamh is gá chun nasc ceimiceach a bhriseadh (mar shampla, chun móilín clóirín, Cl2, a athrú in dhá adamh clóirín, 2 Cl). ===Fuinneamh=== {{Main|Fuinneamh}} Is cumas chun obair a dhéanamh é an '''fuinneamh''', de réir na [[fisic]]e de. Is iomaí cineál fuinnimh ann. Is fuinneamh cinéiteach é an fuinneamh atá i réad de bharr a ghluaisne. Is fuinneamh poitéinsiúil domhantarraingthe é fuinneamh atá i réad de bharr a airde os cionn plána tagartha, mar shampla, cloch os cionn na talún. Is fuinneamh [[meicnic]]e é an dá shaghas fuinnimh sin curtha le chéile, fuinneamh cinéiteach is fuinneamh poitéinsiúil. Is cineál fuinnimh eile é an teas. Nuair a dóitear breosla, mar shampla [[peitreal]], fuasclaítear fuinneamh ceimiceach an bhreosla ina theas. De réir bhunchoincheapanna na fisice, ní féidir fuinneamh a chruthú ná a dhíothú ach is féidir é a athrú ó chineál amháin fuinnimh go cineál eile. Tarlaíonn a leithéid in inneall ar bith, mar shampla in [[inneall dócháin inmheánaigh]]. ===Imoibriú ceimiceach=== {{Main|Imoibriú ceimiceach}} I gcás dó damhna A in aer (nó in ocsaigin) deirtear gur imroibrigh an damhna sin le hocsaigin chun damhna nua (éagsúil leo siúd araon) a ghiniúint. Ach is féidir le damhna airithe oimibriú le damhna eile (seachas ocsaigin) freisin chun damhna nó damhnaí eile a ghiniúimnt mar an gcéanna. De ghnáth trí [[Fuinneamh|fhuinneamh]] a ídiú nó a ghnóthú ag an gcóras. Tugtar oimibriú ceimiceach ar imoibrithe dá leithéid siúd ina ngintear damhna nua amháin, nó níos mó ná damhna amháin, ó imoibriú idir dhá dhamhna eile, agus tugtar athraithe ceimiceacha ar na hathraithe bunúsacha a tharla de thoradh na n-oibrithe. viz.: :amhna '''A''' + damhna '''B''' ''imoibriú ceimiceach'' -> damhna '''C''' ===Iain agus salainn=== {{Main|Ian}} Is éard is ''ian'' ann ná adamh nó móilín a bhfuil lucht leictreach aige. Má dhéanann adamh nó móilín leictreon dá chuid a thabhairt uaidh, nó leictreon de chuid adaimh nó móilín eile a ghlacadh chuige, ní bheidh sé neodrach a thuilleadh. Beidh lucht leictreach aige—lucht diúltach, má fuair sé leictreon ar iasacht, lucht deimhneach, má thug sé ceann uaidh. Is dual don dá chineál lucht leictreach an cineál céanna a éaradh (a ruaigeadh uaidh) agus an cineál eile a aomadh (a tharraingt chuige). Ina lán comhdhúl ceimiceach, tá an dá chineál ian ann, agus iad curtha in aice a chéile sa chriostal ionas go bhfuil gach ian timpeallaithe ag iain den chineál eile. Mar sin, coinníonn an fórsa aomtha—an ''nasc ianach'' an criostal le chéile. Bíonn na comhdhúile ianacha sothuaslagtha san uisce, toisc gur tuaslagóir polach é an t-uisce. Is é sin, tá pol diúltach agus pol deimhneach ag an móilín uisce - deirtear gur déphol é an móilín uiscec—é go bhfuil an móilín féin neodrach. Aomann an pol diúltach iain dheimhneacha, agus na hiain dhiúltacha ag tarraingt ar an bpol eile. Sampla de chomhdhúil ianach é an gnáthshalann, is é sin, an chlóiríd sóidiam. Tá an salann an-difriúil leis an dá dhúil a bhfuil sé comhdhéanta as, mar atá, an clóirín agus an sóidiam. Gás buíghlas nó uaine é an clóirín a bhfuil boladh láidir as, agus nimh atá ann don duine, nó oibríonn sé go tubaisteach ar na scamhóga: níl tiúchan mór clóirín san aer análaithe de dhíth le héidéime scamhógach a tharraingt ar an duine, is é sin, na scamhóga a líonadh le sreabh nó leacht a thachtfaidh an t-othar (sin é an tuige, dála an scéil, gur baineadh úsáid as an gclóirín mar ghás cogaidh—arm ceimiceach—sa Chéad Chogadh Domhanda). Maidir leis an sóidiam, is miotal alcaileach é—is é sin, miotal bog atá chomh haraiciseach chun imoibriú a dhéanamh le substaintí eile is go rachaidh sé trí thine san uisce. Má chuirtear clóirín agus sóidiam in aice le chéile, imoibreoidh siad le chéile go fiáin fíochmhar le salann a dhéanamh. Tabharfaidh gach adamh sóidiam aon leictreon amháin ar iasacht do cheann de na hadaimh chlóirín, ionas go gcruthófar iain chlóiríde, Cl^-, agus iain sóidiam, Na⁺. ===Aigéadacht agus bunatacht === {{Main|Imoibriú aigéad-bun}} Is minic gur féidir substaint a aicmiú mar aigéad nó mar [[Bun (ceimic)|bhun]]. Tá roinnt teoiricí éagsúla ann a mhíníonn iompraíocht aigéid-bhuin. Is é an ceann is simplí na teoiric [[Svante Arrhenius|Arrhenius]], a deir gur aigéad í conhdhúil ar bith a thugann na hiain [[hiodróiniam]] (H₃O+) i dtuaslagáin agus is bun í aon chomhdhúil a thugann iain hiodrocsaíde (OH⁻) i ndobharthuaslagáin. De réir [[Teoiric Brønsted–Lowry|theoiric Brønsted–Lowry]] is aigéad é an speiceas a bhfuil claonadh ann chun prótón [[Hidrigin|hidrigine]] (H⁺) a chailliúint agus is bun é an speiceas a bhfuil claonadh ann chun prótón a ghlacadh. Tríú teoiric choitianta is ea teoiric Leictreonach Lewis faoi [[Aigéid agus buanna Lewis|aigéid agus buanna]], atá bunaithe ar naisc cheimiceacha nua a dhéanamh. Míníonn teoiric Lewis gur aigéad é speiceas ar bith a ghlacann le dís leictreon agus is bun é speiceas ar bith a ghlacann le dís leictreon. De réir na teoirice seo, is iad na rudaí is tábhachtaí atá á malartú ná na luchtanna.<ref>{{cite web |url=http://www.apsidium.com/theory/lewis_acid.htm |teideal=The Lewis Acid-Base Concept |access-date=31 July 2010 |date=19 May 2003 |work=Apsidium |archive-url=https://web.archive.org/web/20080527132328/http://www.apsidium.com/theory/lewis_acid.htm |archive-date=27 May 2008 |url-status=dead |dátarochtana=18 Márta 2021 |archivedate=27 Bealtaine 2008 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080527132328/http://www.apsidium.com/theory/lewis_acid.htm }}{{Unreliable source?|date=July 2010}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.bbc.co.uk/dna/h2g2/A708257 |teideal=History of Acidity |publisher=Bbc.co.uk |date=27 May 2004 |access-date=12 June 2011}}</ref> Tá bealaí éagsúla ann inar féidir substaint a aicmiú mar aigéad nó mar bhun, mar is léir i stair an choincheapa seo.<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.co.uk/dna/h2g2/A708257 |teideal=History of Acidity |publisher=Bbc.co.uk |date=27 May 2004 |access-date=12 June 2011}}</ref> Déantar neart aigéid a thomhas go coitianta trí dhá mhodh. Tomhas amháin, bunaithe ar shainmhíniú Arrhenius ar aigéadacht, is ea pH, ar tomhas é ar thiúchan iain hidriginiam i dtuaslagán, mar a chuirtear in iúl é ar scála logartamach diúltach. Mar sin, tá tiúchan ard iain hidriginiam ag tuaslagáin a bhfuil pH íseal acu agus is féidir a rá go bhfuil siad níos aigéadach. Tomhas eile atá bunaithe ar shainmhíniú Bhrønsted-Lowry is ea an tairiseach díthiomsúcháin aigéid (K_a), a thomhaiseann cumas coibhneasta substainte gníomhú mar aigéad faoin sainmhíniú Bhrønsted-Lowry ar aigéad. Is é sin, is dóichí go dtabharfaidh substaintí a bhfuil K_a níos airde acu iain hidrigine in imoibrithe ceimiceacha ná iad siúd a bhfuil luachanna K_a níos ísle acu. ===Ocsdí === {{Main|Ocsdí}} [[File:NaF.gif|upright=1.6|thumb|right|Sóidiam agus fluairín ag nascadh go hiaineach chun fluairíd sóidiam a dhéanamh. Cailleann sóidiam a leictreon seachtrach chun cumraíocht leictreon cobhsaí a thabhairt dó, agus téann an leictreon seo isteach san adamh fluairín go eisiteirmeach. Ansin aomtar na hiain atá luchtaithe go contrártha lena chéile. Tá an sóidiam ocsaídithe; agus an fluairín dí- ocsaídithe.]] Is cineál imoibrithe [[Imoibriú ceimiceach|cheimicigh]] é '''ocsdí''' ina bhfuil [[staid ocsaídiúcháin|staideanna ocsaídiúcháin]] na n-adamh aithrithe. Tá sé mar chomhartha sóirt ag imoibrithe ocsdí aistriú iarbhír nó foirmiúil [[leictreon]] idir [[Speiceas ceimiceach |speicis cheimiceacha]], go minic le speiceas amháin (an dí-ocsaídeoir) ag dul faoi ocsaídiú (leictreoin a chailleadh) le linn do speiceas eile (an t-ocsaídeoir) ag dí-ocsaídiú (gnóthachain leictreon).<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.wiley.com/college/boyer/0470003790/reviews/redox/redox.htm|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120530081215/http://www.wiley.com/college/boyer/0470003790/reviews/redox/redox.htm|archivedate=2012-05-30}}</ref> Deirtear gur ocsaídíodh an speiceas ceimiceach as a mbaintear an leictreon, agus deirtear gur dí-ocsaídíodh an speiceas ceimiceach a gcuirtear an leictreon leis. I bhfocail eile: ===Cothromaíocht cheimiceach=== {{Main|Cothromaíocht cheimiceach}} In imoibriú ceimiceach, is éard is cothromaíocht cheimiceach ná an riocht nó an staid ina bhfuil na himoibreáin agus na táirgí araon i láthair i dtiúchan nach bhfuil aon chlaonadh eile iontu athrú le hama, ionas nach mbeidh aon athrú inbhraite ar airíonna an chórais.<ref>Atkins' Physical Chemistry.https://archive.org/details/atkinsphysicalch00pwat </ref> Tarlaíonn an staid seo nuair a théann an tulimoibriú ar aghaidh ag an ráta céanna leis an cúlimoibriú. De ghnáth ní bhíonn rátaí imoibrithe na dtulimoibrithe agus na gcúlimoibrithe ina nialas, ach cothrom. Mar sin, níl aon glanathruithe i dtiúchan na n-imoibreán agus na dtáirgí. Tugtar cothromaíocht dhinimiciúil ar staid den sórt sin<ref>Atkins, Peter W.; Jones, Loretta (2008). Chemical Principles: The Quest for Insight (2nd ed.). ISBN 978-0-7167-9903-0.</ref> ===Dlíthe ceimiceacha=== {{Main|Dlí ceimiceach}} Cinntíodh ó [[Turgnamh|thurgnaimh]] a rinne [[Robert Boyle]] (1627–1691), [[Antoine Lavoisier|Antoine-Laurent de Lavoisier]] agus [[John Dalton]] le linn an seachtú agus an t-ochtú aois déag go raibh [[Damhna|damhnaí]] rialaithe ag dlíthe áirithe. Rialaítear imoibrithe ceimiceacha le dlíthe áirithe, ar coincheapa bunúsacha iad sa cheimic anois. Seo a leanas cuid acu: * [[Dlí Avogadro]] * [[Dlí Beer-Lambert]] * [[Dlí Boyle]] (1662, a bhaineann le brú agus toirt) * [[Dlí Charles]] (1787, a bhaineann le toirt agus teocht) * [[Dlíthe Fick]] * [[Dlí Gay-Lussac]] (1809, a bhaineann le brú agus teocht) * [[Prionsabal Le Chatalier]] * [[Dlí Henry]] * Dlí Hess * [[Dlí Imchoimeád na Maise]] * [[Dlí imchoimeád an fhuinnimh]] * [[Dlí an chomhshuímh thairisigh]] * [[Dlí na gcomhréir iolrach]] * [[Dlí Raoult]] [[Íomhá:Lavoisier, Antoine Laurent de (1743-1794) CIPB1171.jpg|right|thumb|Ba é [[Antoine Laurent Lavoisier]] a chuir tús leis an gceimic nua-aimseartha. Mar shampla, mhínigh sé an dóchán mar imoibriú na hocsaigine leis an mbreosla. Ba mhór an dul chun cinn é sin i gcomparáid le [[teoiric an fhlógastóin]], a bhí coitianta roimh a lá féin]] == Stair na Ceimice == {{Main|Stair na Ceimice}} Is deacair a rá cathain a thosaigh stair na ceimice dáiríre. I measc na gceimiceoirí is luaithe, is féidir na mná Bablónacha a bhí ag driogadh cumhrán a lua. I bhfad roimhe sin, áfach, fuair na daoine amach go raibh ábhair áirithe indóite agus ábhair eile dodhóite. Fórsa rúndiamhair ab ea an tine, a bhí in ann ábhar a chlaochlú go hábhar eile, rud ba dhúspéis leis na daoine. Ba í an tine a chabhraigh leis an duine iarann nó gloine a dhéanamh an chéad uair riamh. Nuair a d'éirigh sé coitianta dearcadh ar an [[ór]] mar mhiotal luachmhar, chuir na daoine suim san [[ailceimic]]. Is é is ailceimic ann ná na hiarrachtaí a rinneadh leis an ór a dhéanamh go sintéiseach, gan é a bhaint as an talamh. Ní raibh i gceist leis an ailceimic go fóill ach réamheolaíocht nó próta-eolaíocht, ach mar sin féin, d'fhoghlaim agus d'fhorbair na hailceimiceoirí modhanna oibre a chuaigh chun tairbhe na bhfíorcheimiceoirí i ndiaidh thréimhse na hailceimice. D'aimsigh na hailceimiceoirí go leor próiseas ceimiceach, rud a chuidigh le forbairt na ceimice nua-aimseartha. I gcaitheamh na staire, thréig na hailceimiceoirí ab fhearr an rúndiamhracht agus na piseoga a bhí ag roinnt leis an ailceimic, agus iad ag fáil eolais ar fhíornádúr an damhna, ionas gur tháinig dearcadh ní b'eolaíochtúla chucu dá n-ainneoin. I measc rogha na n-ailceimiceoirí, is fiú Geber, nó [[Abu Musa Jabir ibn Hayyan]], agus [[Paracelsus]], nó Philippus Theophrastus Aureolus Bombastus von Hohenheim, a lua. Ba é [[Robert Boyle]], áfach, a d'oscail an geata ón ailceimic go dtí an cheimic. Léiriú maith ar a dhearcadh is ea teideal an tsaothair ba thábhachtaí dár scríobh sé, mar atá, ''The Skeptical Chymist'', is é sin, An tAilceimiceoir Sceiptiúil. Mar sin féin, bhí an Baoilleach ina ailceimiceoir i gcónaí. Ba é Antoine Laurent Lavoisier an chéad cheimiceoir nua-aimseartha, ámh. B'eisean a leag amach Dlí Imchoimeádta na Maise sa bhliain 1783, agus b'eisean ba thúisce a tháinig ar an tuiscint cheart ar an dóchán mar phróiseas ceimiceach. Roimh a lá féin, chreid na heolaithe gurbh ionann an dóchán agus an breosla a bheith ag tabhairt uaidh "flógastón", dearcadh a bhí bunaithe, ar bhealach, ar an míthuiscint sheanársa gur cineál damhna nó dúile atá sa teas. Thaispeáin Lavoisier nach amhlaidh a bhí, ach gurbh é an rud a bhíonn ag titim amach le linn an dócháin ná go bhfuil an breosla ag cumasc leis an [[ocsaigin]]. Ceann de na dúile ceimiceacha ab ea an ocsaigin, agus thóg sé na blianta fada ar na heolaithe na dúile go léir a aithint, a aonrú, a ainmniú agus a aicmiú. Ba mhór an cuidiú san obair seo an tuiscint a tháinig chuig [[Dmitrí Meindeiléiv]], John Newlands, agus [[Julius Lothar Meyer|Lothar Meyer]] timpeall na bliana 1870—is é sin, nuair a ordaíodh na dúile ceimiceacha de réir a meáchan adamhach, go raibh na saintréithe céanna á nochtadh go tráthrialta. D'oibrigh Meindiléiv amach an chéad [[tábla peiriadach]], agus na dúile curtha taobh le chéile de réir a meáchan adamhach agus na saintréithe comhchosúla. Ó bhí an tábla seo mantach in áiteanna, bhí Meindiléiv ábalta tuairim a thabhairt i dtaobh na ndúl a bhí ag fanacht lena bhfionnachtain i gcónaí. Nuair a aonraíodh an chéad uair iad, fíoraíodh a chuid tairngreachtaí. == Cleachtadh == === Fodhisciplíní === *[[An cheimic neamhorgánach|An Cheimic Neamhorgánach]]: déanann an fodhisciplín seo taighde ar na comhdhúile neamhorgánacha, is é sin, na comhdhúile nach bhfuil slabhraí d'adaimh an charbóin iontu. *[[An Cheimic Orgánach]]: Fadó, b'ionann an cheimic orgánach agus an [[Bithcheimic|bhithcheimic]]. Sa lá atá inniu ann, áfach, tugtar ceimic orgánach ar cheimic na gcomhdhúl carbónacha. Tá an carbón in ann slabhraí móra fada a dhéanamh nach bhfuil teorainn ná críoch leo, agus an dúrud de chomhdhúile éagsúla ann a bhfuil slabhraí den chineál sin iontu. is ábhar taighde ann féin, mar sin, na slabhraí seo agus na struchtúir éagsúla mhóilíneacha a gcuireann siad bun leo. *[[Bithcheimic|An Bhithcheimic]]: Sin é an t-ainm a thugtar sa lá atá inniu ann ar cheimic na neacha beo agus ar an dóigh a n-úsáidtear coincheapa agus modhanna oibre na ceimice sa bhitheolaíocht. * An [[Ceimic Fhisiceach|Cheimic Fhisiceach]]: Shoiléirigh an [[meicnic chandamach|mheicnic chandamach]] sa bhliain 1926, go raibh bunús fisice taobh thiar den cheimic. Go bunúsach, déanann an ceimiceoir fisiceach taighde ar an mbaint atá ag an gceimic leis an bhfisic. Mar shampla, is suim leis [[teirmidinimic]] na ceimice, [[cinéitic]] na n-imoibrithe ceimiceacha, an [[leictriceimic]], an [[meicnic staitisteach|mheicnic staitisteach]], agus an [[speictreascópacht]]. Is deacair an cheimic fhisiceach a aithint go soiléir ón bh[[fisic mhóilíneach]]. Tá gá ag an gceimiceoir fisiceach leis an [[calcalas|gcalcalas]] agus é ag fréamhú a chuid [[cothromóid|cothromóidí]]. Baineann an cheimic fhisiceach go dlúth leis an gceimic theoiriciúil agus le ceimic an chandaim. *[[An Cheimic theoiriciúil|An Cheimic Theoiriciúil:]] Is éard atá i gceist leis an gceimic theoiriciúil ná réasúnaíocht theoiriciúil na fisice agus na matamaitice a chuirtear i bhfeidhm ar cheisteanna na ceimice. Go háirithe, tugtar [[ceimic chandamach]] ar an dóigh a bhfeidhmítear an [[Fisic chandamach|fhisic chandamach]] sa cheimic. Sna blianta i ndiaidh an Dara Cogadh Domhanda, chuaigh na ríomhairí an oiread sin i bhfeabhas gur féidir a rá go bhfuil a leithéid de bhrainse ann agus [[ceimic ríomhaireachta]], is é sin, forbairt agus feidhmiú na ríomhchlár le freastal ar shainriachtanais na ceimice. Tá dlúthbhaint ag an gceimic theoiriciúil le fisic an damhna chomhdhlúite agus leis an bhfisic mhóilíneach. Níl i gceist go bunúsach leis an gceimic theoiriciúil ach fisic, ar an gcaoi chéanna nach bhfuil sa bhitheolaiocht theoiriciúil ach ceimic agus fisic. * Is í an [[Ceimic núicléach|cheimic núicléach]] an brainse den cheimic a phléann leis an [[radaighníomhaíocht]]: an úsáid a bhaintear as an radaighníomhaíocht le taighde a dhéanamh ar ghnáth-imoibrithe ceimiceacha ([[radaiceimic]]), an tionchar atá ag mais na n-[[iseatóp]] éagsúil ar na himoibrithe ceimiceacha ([[ceimic iseatópach]]), agus [[speictreascópacht]] an [[athshondas maighnéadach núicléach|athshondais mhaighnéadaigh núicléigh]]—is é sin, brainse speictreascópachta a théann i dtuilleamaí saintréithe maighnéadacha na [[Núicléas adamhach|núicléas]] le móilíní a aithint. Is féidir "ceimic núicléach" a thabhairt ar an dóigh a n-úsáideann fisiceoirí núicléacha modhanna oibre nó coincheapa na ceimice le taighde a dhéanamh ar [[eamhnú]] agus ar [[comhleá na núicléas|chomhleá]] na núicléas. Brainsí eile de chuid na ceimice is ea: an [[réaltcheimic]], an [[ceimic atmaisféarach|cheimic atmaisféarach]], an [[innealtóireacht cheimiceach]], an fhaisnéisíocht cheimiceach, an leictriceimic, ceimic an chomhshaoil, an cheimic shreabhach, an gheocheimic, an cheimic ghlas, stair na ceimice, eolaíocht na n-ábhar, ceimic na míochaine, an bhitheolaíocht mhóilíneach, an nanaitheicneolaíocht, an cheimic orgánaimhiotalach, an pheitriceimic, an chógaseolaíocht, an fhótaiceimic, an fhíticeimic, an cheimic pholaiméarach, an cheimic soladstaide, an tsonaiceimic, an cheimic fhormhóilíneach, an cheimic dhromchlach, agus an teirmiceimic. === Tionscal === Léiríonn an tionscal ceimiceach gníomhaíocht eacnamaíoch thábhachtach ar fud an domhain. Sa bhliain 2013, bhí díolacháin de US $980.5 billiún ag na 50 táirgeoir ceimiceach is fearr ar domhan, le corrlach brabúis de 10.3%.<ref>C&EN's Global Top 50 Chemical Firms For 2014. https://cen.acs.org/articles/92/i30/CENs-Global-Top-50-Chemical.html </ref> === Cumainn ghairmiúla === * [https://fr.wikipedia.org/wiki/Soci%C3%A9t%C3%A9_chimique_de_France Société Française de Chimie (SFC)] * [[:en:American_Chemical_Society|American Chemical Society]] * [[:en:American_Society_for_Neurochemistry|American Society for Neurochemistry]] * [[:en:Chemical_Institute_of_Canada|Institut de chemie du Canada]] * [[:en:Chemical_Society_of_Peru|Sociedad Química del Perú]] * [[:en:International_Union_of_Pure_and_Applied_Chemistry|International Union of Pure and Applied Chemistry]] * [[:en:Royal_Australian_Chemical_Institute|Royal Australian Chemical Institute]] * [[:nl:Koninklijke_Nederlandse_Chemische_Vereniging|Koninklijke Nederlandse Chemische Vereniging]]{{Dead link|date=Deireadh Fómhair 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [[:en:Royal_Society_of_Chemistry|Royal Society of Chemistry]] * [[:en:Society_of_Chemical_Industry|Society of Chemical Industry]] * [[:en:World_Association_of_Theoretical_and_Computational_Chemists|World Association of Theoretical and Computational Chemists]] == An Cheimic Idirphearsanta == == Sanasaíocht == # Ailceimic na hÉigipte [5,000 BC – 400 BC], Leabharlann Chathair Alastair # Ailceimic na Gréige [332 BC – 642 AD], na Greigigh i réim i gCathair Alastair # Ailceimic na nArabach [642 AD – 1200], na hArabaigh i réim i gCathair Alastair, e.g. Is é [[Jabir]] an príomh-cheimiceoir. # Ailceimic na hEorpa [1300 – Inniu], Gerber a thóg ar Cheimic na nArabach # Ceimic [1661], [[Robert Boyle|Boyle]] ''The Sceptical Chemist'' # Ceimic [1787], [[Antoine Lavoisier|Lavoisier]] ''Élémentaire de Chimie'' # Ceimic [1803], [[John Dalton|Dalton]] ''Atomic Theory'' == Féach freisin == * Fillteán Eolaíochta TS COGG http://www.cogg.ie/wp-content/uploads/ceimic-filltean-eolaiochta-ts.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171024065058/http://www.cogg.ie/wp-content/uploads/ceimic-filltean-eolaiochta-ts.pdf |date=2017-10-24 }} * CICLIPÉID EILE – ANOTHER UNFINISHED SCIENCE ENCYCLOPAEDIA IN IRISH, https://irishforenglishspeakers.blog/2017/04/10/ciclipeid-eile-another-unfinished-science-encyclopaedia-in-irish/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170430132245/https://irishforenglishspeakers.blog/2017/04/10/ciclipeid-eile-another-unfinished-science-encyclopaedia-in-irish/ |date=2017-04-30 }} * [[Ceimiceoir]] agus [[Liosta ceimiceoirí]] * [[Tábla peiriadach]] * [[Liosta dúl de réir ainm]] * {{fr}} [http://www.futura-sciences.com/sinformer/n/matiere.php Actualités Chimie, sur le site Futura-Sciences.com] * {{fr}} [http://www.cnrs.fr/diffusion/phototheque/chimieaulycee/ La chimie au lycée, sur le site du CNRS] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061206230746/http://www.cnrs.fr/diffusion/phototheque/chimieaulycee/ |date=2006-12-06 }} * {{en}} [http://scienceworld.wolfram.com/chemistry/ Eric Weisstein's world of chemistry] * {{fr}} [http://www.canal-educatif.fr/sciences.htm Vidéos participatives sur la chimie pour les élèves du secondaire] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070108122512/http://canal-educatif.fr/sciences.htm |date=2007-01-08 }} == Leitheoireacht sa bhreis == * '''Ceimic na hArdteistiméireachta Ghnáthleibhéal & Ardleibhéal'''. Fírici Fillte. An Chomhairle um Oideachais Gaeltachta & Gaelscolaíochta. The Celtic Press. * Atkins, P.W. ''Galileo's Finger'' (Oxford University Press) * Chang, Raymond. ''Chemistry'' 6th ed. Boston: James M. Smith, 1998. ISBN 0-07-115221-0. * MacCann, Diarmuid . ''Ceimic''. An Chláir Nua don Mheánteistiméireacht. An Gúm 1985. * Hussey, Matt. '''Nod don Eolach''', Gasaitéar Eolaíochta.An Gúm 1999 * Kennedy, Porter, Scott. '''Eolaíocht Bhunúsach'''. An Gúm 1990. * Pauling, L. '''The Nature of the chemical bond''' (Cornell University Press) ISBN 0-8014-0333-2 * Pauling, L., and Wilson, E. B. '''Introduction to Quantum Mechanics with Applications to Chemistry''' (Dover Publications) ISBN 0-486-64871-0 * Pauling, L. '''General Chemistry''' (Dover Publications) ISBN 0-486-65622-5 == Liosta léitheoireachta do mhicléinn ollscoile == * Atkins,P.W. ''Physical Chemistry'' (Oxford University Press) ISBN 0-19-879285-9 * Atkins,P.W. et al. ''Molecular Quantum Mechanics'' (Oxford University Press) * Ó Cinnéide, Seán. ''Ceimic Bhunúsach 1''. An Chéad Chló, Rialtas na hÉireann. * McWeeny, R. ''Coulson's Valence'' (Oxford Science Publications) ISBN 0-19-855144-4 * Stephenson, G. ''Mathematical Methods for Science Students'' (Longman)ISBN 0-582-44416-0 * Smart and Moore ''Solid State Chemistry: An Introduction'' (Chapman and Hall) ISBN 0-412-40040-5 * Atkins,P.W., Overton,T., Rourke,J., Weller,M. and Armstrong,F. ''Shriver and Atkins inorganic chemistry'' (4th edition) 2006 (Oxford University Press) ISBN 0-19-926463-5 * Clayden,J., Greeves,N., Warren,S., Wothers,P. ''Organic Chemistry'' 2000 (Oxford University Press) ISBN 0-19-850346-6 * Voet and Voet ''Biochemistry'' (Wiley) ISBN 0-471-58651-X == Naisc Sheachtracha == *̈̈[https://online.fliphtml5.com/lfbld/klmv/#p=1 Ceimic Bheoǃ Leabhar Saothair Folens 2ú hEagrán] *[https://ncca.ie/media/wdqam1zw/dreachtsonraiocht-do-cheimic.pdf Dréacht den Ardteistiméireacht Sonraíocht na Ceimice] *[https://www.bbc.co.uk/bitesize/subjects/zmnp34j National 5, Chemistry.] * [http://ocw.mit.edu/OcwWeb/Chemistry/index.htm MIT OpenCourseWare | Chemistry] * [http://www.eurochem.eu/ EuroChem (European Portal for Chemistry - Database of Hazard Compounds, European Legislation)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190613021423/http://www.eurochem.eu/ |date=2019-06-13 }} * [http://chem.sis.nlm.nih.gov/chemidplus/ Chemistry Information Database] * [http://www.sciencedaily.com/news/matter_energy/chemistry/ Chemistry Research] * [http://www.iupac.org/dhtml_home.html International Union of Pure and Applied Chemistry] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071031084506/http://www.iupac.org/dhtml_home.html |date=2007-10-31 }} * [http://www.chem.qmw.ac.uk/iupac/ IUPAC Nomenclature Home Page] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050912182756/http://www.chem.qmw.ac.uk/iupac/ |date=2005-09-12 }}, see especially the "Gold Book" containing definitions of standard chemical terms * [http://physchem.ox.ac.uk/MSDS/ Material safety data sheets for a variety of chemicals] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071016164904/http://physchem.ox.ac.uk/MSDS/ |date=2007-10-16 }} * [http://cdmel.rutgers.edu/multimedia/ Cook/Douglass Multimedia Achives] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061022171757/http://cdmel.rutgers.edu/multimedia/ |date=2006-10-22 }} contains videos of General Chemistry tutorials; worked out example problems * [http://www.bestchoice.che.auckland.ac.nz/ BestChoice Stage 1 University Chemistry tutorial]{{Dead link|date=Deireadh Fómhair 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} from University of Auckland == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Ceimic|*]] 3f5nl12fkbbmdxgs3qaapo9lcciuom7 1318649 1318647 2026-06-27T01:12:46Z Divinations 63974 Cealaíodh athruithe [[Special:Contributions/Miksolwf|Miksolwf]] ([[User talk:Miksolwf|Plé]]); ar ais chuig leagan le [[User:Conradder|Conradder]] 1315847 wikitext text/x-wiki [[File:David - Portrait of Monsieur Lavoisier (cropped).jpg|thumb|David - Portráid de [[Antoine Lavoisier|Monsieur Lavoisier]], athair na ceimice nua-aimsearth.(giortaithe)]] Is í an '''cheimic''' an disciplín eolaíocha a bhaineann le [[Dúil cheimiceach|dúile]] agus [[Comhdhúil|comhdhúile]] comhdhéanta d’[[adamh]], [[Móilín|móilíní]] agus [[Ian|iain]]: a gcomhdhéanamh, a struchtúr, a n-airíonna, a n-iompar agus na hathruithe a dhéantar orthu le linn [[Imoibriú ceimiceach|imoibrithe]] le [[Substaint Cheimiceach|substaintí]] eile.<ref name="definition">{{cite web |url=http://chemweb.ucc.ie/what_is_chemistry.htm |teideal=What is Chemistry? |publisher=Chemweb.ucc.ie |access-date=12 June 2011 |dátarochtana=13 Márta 2021 |archivedate=3 Deireadh Fómhair 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181003061822/http://chemweb.ucc.ie/what_is_chemistry.htm }}</ref><ref>{{cite web |teideal=Definition of CHEMISTRY |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/chemistry |website=www.merriam-webster.com |access-date=24 August 2020 |language=en}}</ref><ref>{{cite web |teideal=Definition of chemistry {{!}} Dictionary.com |url=http://dictionary.reference.com/browse/Chemistry |website=www.dictionary.com |access-date=24 August 2020 |language=en}}</ref><ref>{{Cite web|teideal=Chemistry Is Everywhere|url=https://www.acs.org/content/acs/en/education/whatischemistry/everywhere.html|website=[[American Chemical Society]]}}</ref> Faoi raon feidhme a ábhair, tá áit idirmheánach ag an gceimic idir an [[Fisic|fhisic]] agus an [[Bitheolaíocht|bhitheolaíocht]].<ref>Carsten Reinhardt. ''Chemical Sciences in the 20th Century: Bridging Boundaries''. Wiley-VCH, 2001. {{ISBN|3-527-30271-9}}. pp.&nbsp;1–2.</ref> Uaireanta, tugtar [[an eolaíocht lárnach]] uirthi toisc go leagann sí síos an bhunchloch chun na ndisciplíní eolaíochta [[Taighde bunúsach|bunúsacha]] agus [[Eolaíocht fheidhmeach|feidhmiúla]] a thuiscint ar leibhéal bunúsach.<ref>Theodore L. Brown, H. Eugene Lemay, Bruce Edward Bursten, H. Lemay. ''Chemistry: The Central Science''. Prentice Hall; 8 edition (1999). {{ISBN|0-13-010310-1}}. pp.&nbsp;3–4.</ref> Mar shampla, míníonn an cheimic gnéithe de cheimic na bplandaí ([[luibheolaíocht]]), an chaoi a gcruthaítear carraigeacha igneacha ([[geolaíocht]]), an chaoi a ndéantar ózón atmaisféarach agus an chaoi a ndíghrádaíter truailleáin chomhshaoil ([[éiceolaíocht]]), airíonna na hithreach ar an ngealach (cosmaicheimic), conas a oibríonn cógais ([[cógaseolaíocht]]), agus conas fianaise [[Aigéad dí-ocsairibeanúicléasach]] (ADN) a bhailiú ag láthair choire (eolaíocht fhóiréinseach). Pléann an cheimic ábhair mar an chaoi a n-idirghníomhaíonn adamh agus móilíní trí [[nasc ceimiceach]] chun comhdhúile ceimiceacha nua a ghiniúint. Tá dhá chineál nasc ceimiceach ann: 1. naisc cheimiceacha phríomhúla .i. [[Nasc comhfhiúsach|naisc chomhfhiúsacha]], ina roinneann adamh leictreon amháin nó níos mó; [[Nasc ianach|naisc ianacha]], ina ndeonaíonn adamh leictreon amháin nó níos mó d’adamh eile chun [[ian]] (caitiain agus ainiain) a tháirgeadh; naisc mhiotalacha agus 2. naisc cheimiceacha tánaisteacha .i. [[Nasc hidrigine|naisc hidrigine]]; naisc [[Fórsa van der Waals|d'fhórsa Van der Waals]], idirghníomhaíocht ian-ian, idirghníomhaíocht ian-déphol srl. [[Íomhá:Distillation 2.jpg|right|280px]] ==Sanasaíocht== Tagann an focal ''[[Ceimic|ceimic]]'' ó mhionathrú ar an bhfocal [[Ailceimic|ailceimic]], a thagair do shraith cleachtais níos luaithe a chuimsigh gnéithe den cheimic, den [[Miotaseolaíocht|mhiotaleolaíocht]], den [[Fealsúnacht|fhealsúnacht]], den [[Astralaíocht|astralaíocht]], den [[Réalteolaíocht|réalteolaíocht]], den [[Misteachas|mhisteachas]] agus den [[Míochaine|míochaine]]. Is minic a fheictear go bhfuil an ailceimic nasctha leis an tóraíocht chun mhiotail luaidhe nó eile a iompú ina n-ór, cé go raibh suim ag ailceimiceoirí i go leor cheisteanna na ceimice nua-aimseartha.<ref>{{cite web |url=http://www.alchemylab.com/history_of_alchemy.htm |teideal=History of Alchemy |publisher=Alchemy Lab |access-date=12 June 2011 |dátarochtana=13 Márta 2021 |archivedate=8 Meitheamh 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110608014253/http://www.alchemylab.com/history_of_alchemy.htm }}</ref> Faightear an focal nua-aimseartha ailceimic ón bhfocal Araibis الكیمیاء (''al-kīmīā'') B’fhéidir go bhfuil bunús na hÉigipte leis seo, ós rud é go dtagann al-kīmīā ón nGréigis χημία (''chimeía''), a dhíorthaítear ar a seal ón bhfocal Kemet, arb é ainm ársa na hÉigipte sa [[An Éigiptis|teanga Éigipteach]] é. De rogha air sin, féadfaidh ''al-kīmīā'' teacht ó χημεία, rud a chiallaíonn "teilgthe le chéile". ==Prionsabail nua-aimseartha== [[File:Lab bench.jpg|thumb|upright=1.15|An tSaotharlann, Institiúid na Bithcheimice, Ollscoil Köln sa Ghearmáin]] Is í samhail reatha an struchtúir adamhaigh ná samhail na [[Meicnic chandamach|meicnice candamaí]]. <ref>{{cite encyclopedia|title=chemical bonding|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/684121/chemical-bonding/43383/The-quantum-mechanical-model|encyclopedia=Britannica|publisher=Encyclopædia Britannica|access-date=1 November 2012}}</ref> Tosaíonn an cheimic thraidisiúnta le staidéar a dhéanamh ar [[Buncháithnín|bhuncháithníní]], [[Adamh|adaimh]], [[Móilín|móilíní]],<ref>[http://www.visionlearning.com/library/module_viewer.php?mid=49 Matter: Atoms from Democritus to Dalton] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070228203304/http://www.visionlearning.com/library/module_viewer.php?mid=49 |date=2007-02-28 }} by Anthony Carpi, Ph.D.</ref> [[Comhdhúil cheimiceach|comhdhúile]], [[Miotal|miotail]], [[Criostal|criostail]] agus comhbhailiúcháin de [[Dúil cheimiceach|dhúile]] eile. Is féidir staidéar a dhéanamh ar dhúile i [[Staideanna an Damhna|staideanna]] soladacha, leachtacha, gásacha agus plasmacha, ina n-aonar nó i dteannta a chéile. Is gnách go mbíonn na hidirghníomhaíochtaí, na [[Imoibriú ceimiceach|himoibrithe]] agus na claochluithe a ndéantar staidéar orthu sa cheimic mar thoradh ar idirghníomhaíochtaí idir adaimh, rud a fhágann go ndéantar atheagrú ar na naisc cheimiceacha a choinníonn na hadaimh le chéile. Déantar staidéar ar iompraíochtaí den sórt sin i [[saotharlann]] cheimice. Go steiréitipiciúil, úsáideann an tsaotharlann foirmeacha éagsúla d'[[earraí gloine saotharlainne]] faoi leith. Mar sin féin, níl earraí gloine lárnach sa cheimic, agus déantar cuid mhór den cheimic thurgnamhach (chomh maith le ceimic fheidhmeach/tionsclaíoch) gan earraí gloine. [[File:Chemicals in flasks.jpg|thumb|right|Tuaslagáin substaintí i mbuidéil imoibrí, lena n-áirítear [[hiodrocsaíd amóiniam]] agus [[aigéad nítreach]], soilsithe i ndathanna éagsúla]] Is éard is [[imoibriú ceimiceach]] ann ná athrú ina gclaochlaítear substaint ina substaint nua amháin nó níos mó.<ref>IUPAC [[Gold Book]] [http://goldbook.iupac.org/C01033.html Definition] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070304035235/http://goldbook.iupac.org/C01033.html|date=4 March 2007}}</ref> Is é bunús a leithéid de chlaochlú ceimiceach ná atheagrú na leictreon sna naisc cheimiceacha idir adaimh. Is féidir é a léiriú go siombalach trí [[Cothromóid cheimiceach|chothromóid cheimiceach]], a mbíonn adaimh mar ábhair i gceist leis de ghnáth. Is ionann líon na n-adamh ar chlé agus ar dheis sa chothromóid le haghaidh claochlaithe cheimicigh. (Nuair a bhíonn líon na n-adamh ar gach taobh éagothrom, tugtar imoibriú núicléach nó [[meath radaighníomhach]] ar an gclaochlú.) Tá an cineál imoibriúcháin cheimicigh a d’fhéadfadh substaint a dhéanamh agus na hathruithe fuinnimh a d’fhéadfadh a bheith ag gabháil leis srianta ag rialacha bunúsacha áirithe, ar a dtugtar [[dlí ceimiceach|dlíthe ceimiceacha. Bíonn cúinsí fuinnimh agus eantrópachta tábhachtach i gcónaí i mbeagnach gach staidéar ceimiceach. Déantar substaintí ceimiceacha a aicmiú i dtéarmaí a struchtúir, a gcéimeanna, chomh maith lena gcomhdhéanamh ceimiceacha. Is féidir anailís a dhéanamh orthu trí uirlisí anailíse ceimiceacha a úsáid, .i. speictreascópacht agus crómatagrafaíocht. Tugtar ceimiceoirí ar eolaithe atá i mbun taighde ceimiceach. Déanann mórchuid na gceimiceoirí speisialtóireacht i bhfo-dhisciplín amháin nó níos mó. Tá roinnt coincheap riachtanach chun staidéar a dhéanamh ar cheimic; seo cuid acu: ===Damhna=== {{Main|Damhna}} Sa cheimic, sainmhínítear damhna mar rud ar bith a bhfuil [[Fosmhais|fosmhais]] agus [[Toirt|toirt]] aige (tógann sé spás) agus atá comhdhéanta de [[Cáithnín fo-adamhach|cháithníní]]. Tá fosmhais ag na cáithníní a chuimsíonn damhna mais freisin- ní bhíonn fosmhais ag gach cáithnín, mar an [[Fótón|fótón]]. Is féidir le damhna a bheith ina íon shubstaint cheimiceach nó ina [[Meascán|mheascán]] de shubstaintí.<ref>{{cite book |last=Armstrong |first=James |teideal=General, Organic, and Biochemistry: An Applied Approach |publisher=[[Brooks/Cole]] |year=2012 |isbn=978-0-534-49349-3 |page=48}}</ref> ====Adamh==== {{Main|Adamh}} [[File:Atom Diagram.svg|thumb|upright=0.75|left|Léaráid d'adamh de réir theoiric Bhohr]] Ba é an Gréagach [[Democritos]] (t. 450 R. Ch.) a chéadchuir i bhfáth an teoraic go raibh na damhnaí uile déanta d'adaimh. De réir an fhealsaimh úd, ní féidir leanúint de roinnt damhna ar bith go síoraí, mar go dtiocfaí ar deireadh ar [[cáithnín|cháithníní]] nó mhionbhair den [[damhna]] nach bhféadfaí a roinnt níos mó. Ar cháithníní díobh sin, thug Democritos an t-ainm ([[Gréigis]]: άτομον, '''atmos''' (adamh), a chiallaíonn aonad do-roinnte. B'inmheasta dó go raibh na hadaimh an-mhion agus go raibh uimhir ollmhór díobh fiú sa ghiota ba lú de dhamhna a bhí sofheichte. Go deimhin, bhí os cionn dhá mhíle bliain le himeacht sula bhfuarthas fianaise thurgnamhach go raibh dúile déanta de na haonais bhunúsacha úd. I ngach adamh tá [[Núicléas adamhach|núicléas]] faoina [[Lucht leictreach|lucht deimhneach]] i lár baill agus, mórthimpeall air sin, leictreoin (nó leictreon) le lucht diúltach. ====Dúil cheimiceach==== {{Main|Dúil cheimiceach}} Is éard is dúile ann ná substaintí nach féidir a dhianscaoileadh go ceimiceach ina substaintí eile níos simplí. Tugtar substaintí [[íon|íona]] ar shubstaintí nach meascáin iad. Is '''dúile''' nó [[comhdhúile]] iad substaintí íona. Cuirtear na dúile seo taobh le taobh i dtábla a dtugtar an [[tábla peiriadach]] air. Tá siombail ag gach dúil, mar shampla, H = hidrigin. Ba é an t-eolaí [[Dmítrí Meindeiléiv]] a chuir an chéad bhun leis an tábla peiriadach seo sa bhliain 1869. Tá gach dúil atá ar eolas liostaithe i dtábla peiriadach na ndúl. ==== Comhdhúil ==== {{Main|Comhdhúil}} Is éard is ''comhdhúil'' ann ná aon substaint cheimiceach a chruthaítear de thoradh [[imoibriú ceimiceach]] ina n-aontaítear dhá dhúil éagsúla, nó níos mó, de réir comhshuíomh seasta idir na dúile. Nuair a dhéantar comhdhúil as a chuid dúl, bíonn airíonna difriúla de ghnáth ag an gcomhdhúil le hais airíonna na ndúl as a ndearnadh é. Mar shampla, is solad bán é clóiríd sóidiam (salann coitianta) atá réasúnta neamhimoibríoch go ceimiceach. Is iad na dúile as a bhfuil sé déanta ná sóidiam, miotal airgid atá an-imoibríoch, agus clóirín, gás glas atá an-imoibríoch. I gcomhdhúil cheimiceach, bíonn adaimh na ndúl éagsúil ceangailte lena chéile le naisc cheimiceacha—[[Nasc ianach|ianacha]] nó [[Nasc comhfhiúsach|chomhfhiúsacha]]. Cuirtear coibhneas na ndúl agus struchtúr inmheánach na comhdhúile in iúl le [[foirmle cheimiceach|foirmlí éagsúla ceimiceacha]]. Is comhdhúil an t-uisce ina mbíonn hidrigin agus ocsigin i gcóimheas 2:1. ''Tá an t-adamh ocsigin idir an dá adamh hidrigine, agus uillinn 104.45° eatarthu''.[[Íomhá:Water-2D-labelled.png|160px|Tá an cruth seo ar mhóilíní uisce]][[Íomhá:Water molecule 3D.svg|120px|Tá an cruth seo ar mhóilíní uisce.]] Mar shampla, tugann an fhoirmle seo a leanas d'uisce ''(H₂O)'' le fios dúinn go bhfuil uisce ina chomhdhúil agus go bhfuil dhá adamh [[Hidrigin|hidrigine]] nasctha d'aon adamh [[Ocsaigin|ocsaigine]] amháin. Níl comhdhúile liostaithe i dtábla peiriadach na ndúl. ====Móilín==== {{Main|Móilín}} [[Íomhá:Atisane3.png|thumb|right|500px|Móilíní]] Is éard is ''móilín'' ann ná an chuid is lú de dhúil nó de [[comhdúil|chomhdhúil]] is féidir a bheith ann go neamhspleách. Tugtar [[ceimic mhóilíneach]] nó [[fisic mhóilíneach]] ar na h[[eolaíocht]]aí a bhaineann leis an ábhar seo, ag brath ar chlaonadh an fhócais. ====Substaint agus meascán==== Is cineál damhna é substaint cheimiceach le comhdhéanamh cinnte agus tacar d'airíonna.<ref>{{Cite book| teideal = General Chemistry |author1=Hill, J.W. |author2=Petrucci, R.H. |author3=McCreary, T.W. |author4=Perry, S.S. | edition = 4th | publisher = Pearson Prentice Hall | location = Upper Saddle River, New Jersey | year = 2005 | page = 37}}</ref> Tugtar meascán de bhailiúchán substaintí. Samplaí de mheascáin is ea aer agus cóimhiotail.<ref>{{cite book|teideal=Magnesium and Magnesium Alloys|page=59|author1=M.M. Avedesian|author2=Hugh Baker|publisher=ASM International}}</ref> ====Mól agus méid na substainte==== {{Main|Mól}} Is éard is mól nógram-mhóilín ar mheáchan admhach den dúil sin ina ghraim. Cuir i gcás, is ias 1.008g. 14.008g. 16.000g. 35.46g 126.9 g agus 238 g na gram-adaimh se na dúile hidrigib, nítrigin, ocsaigin, clóirín iaidín agus úráiniam ar leith.<ref>Ceimic Bhunúsach 1. An Gram-adamh. Lth.85 </ref> ===Pas=== {{Main|Pas (damhna)}} An 4 phas nó staid ar féidir go mbeidh damhna iontu: [[Solad|solad]], [[Leacht|leacht]], [[Gás|gás]] agus [[Plasma (fisic)|plasma]]. Braitheann pas damhna ar leith ar an teocht is an brú atá i bhfeidhm air. Tugtar an pastrasdul ar an athrú ó phas amháin go pas eile, cosúil le fiuchadh nó leá. Léiríonn pasléaráid pasanna damhna ag teochtaí is brúnna éagsúla, Chomh maith leis na hairíonna ceimiceacha ar leith a dhéanann idirdhealú idir aicmithe ceimiceacha éagsúla, is féidir ceimiceáin a bheith ann i roinnt céimeanna. Den chuid is mó, tá na haicmithe ceimiceacha neamhspleách ar na haicmithe bulcphassana seo; áfach, tá roinnt pasanna níos coimhthíocha neamh-chomhoiriúnach le hairíonna ceimiceacha áirithe. Is éard atá i bpas ná sraith staideanna de chóras ceimiceach a bhfuil mór-airíonna struchtúracha comhchosúla acu, thar raon coinníollacha, amhail brú nó teocht. Is gnách go dtagann airíonna fisiciúla, mar shampla dlús agus innéacs athraonta faoi luachanna atá sainiúil don phas. Sainmhínítear pas dhamhna leis an ''phas-trasdul'', is é sin nuair a théann fuinneamh a chuirtear isteach sa chóras nó a thógtar amach chun struchtúr an chórais a atheagrú, in ionad na mórchoinníollacha a athrú. Uaireanta is féidir an t-idirdhealú idir pasannaa bheith leanúnach in ionad teorainn scoite a bheith acu, sa chás seo meastar go bhfuil an t-ábhar i staid fhorchriticiúil. Nuair a thagann trí staid le chéile bunaithe ar na coinníollacha, tugtar an tríphointe air agus ós rud é go bhfuil sé seo do-athraitheach, is bealach áisiúil é chun sraith coinníollacha a shainiú. Taispeánann a lán substaintí pasanna soladacha iomadúla. Mar shampla, tá trí phas d’iarann ​​soladach (alfa, gáma, agus deilte) a athraíonn bunaithe ar theocht agus brú. Príomhdhifríocht idir pasanna soladacha is ea criostalstruchtúr, nó socrú, na n-adamh. Paseile a bhíonn coitianta i staidéar na ceimice ná an pas leachtach, is é sin staid na substaintí atá tuaslagtha i dtuaslagán uiscí (is é sin, in uisce). I measc na bpasanna nach bhfuil chomh heolach tá plasmaí, comhdhlútháin Bhose-Einstein agus comhdhlútháin fheirmíónacha agus na pasanna paramaighnéadacha agus fearómaighnéadacha d'ábhair mhaighnéadacha. Cé go ndéileálann na pasanna is eolaí le córais tríthoiseacha, is féidir analógacha a shainiú i gcórais déthoiseacha, ar tugadh aird orthu maidir lena ábharthacht do chórais sa bhitheolaíocht. ===Nascadh=== {{Main|Nasc ceimiceach}} [[File:Ionic bonding animation.gif|thumb|right|upright=1.15|Beochan den phróiseas nascáil ianach idir [[sóidiam]] (Na) agus [[clóirín]] (Cl) chun [[clóiríd sóidiam]], nó salann mín a dhéamanh. Is éard atá i gceist le nascadh ianach ná aistriú iomlán leictreoin amháin nó níos mó ó adamh amháin go hadamh eile.(seachas é a roinnt, mar a tharlaíonn i nascáil chomhfhiúsach) ]] Na fórsaí leictreacha a cheanglaíonn adaimh i móilíní agus pais sholadacha neamh-mhóilíneacha. In aon adamh, timpeallaíonn na leictreoin an núicléas i bhfithiseáin i sceallaí timpeall an núicléis. Muna mbíonn an sceall seachtrach lán le leictreoin, an uasmhéid atá ceadaithe don adamh sin, bíonn an t-adamh éagobhsaí agus fonn air nasc a dhéanamh le hadamh eile. Aithnítear 3 shaghas naisc phríomhúil. An nasc ianach, mar atá i gclóiríd sóidiam, NaCl (salann mín), inar chaill an sóidiam leictreon agus ar ghnóthaigh an clóirín leictreon, ionas go gcoinnítear na hiain seo le chéile trí aomadh frithpháirteach idir Na+ is Cl-. Sa nasc comhfhiúsach, mar atá i gclóirín, Cl2, bíonn cuid de na leictreoin bainteach leis an dá núicléas. Nuair a nascann dhá adamh hidrigine (H) le hadamh amháin ocsaigine (O), cruthaítear móilín uisce, H2O, agus bíonn dhá nasc chomhfhiúsacha ann. Sa nasc miotalach, mar atá i sóidiam, Na, bíonn na fiúsleictreoin dílogánaithe agus bainteach le cuid mhaith núicléas, rud a thugann seoltacht leictreach don mhiotal. Tugtar nasc singil ar nasc comhfhiúsach ina bhfuil dhá leictreon i gceist, nasc dúbailte ar cheann le 4 leictreon, agus nasc triarach ar cheann le 6 leictreon. Comharthaítear na naisc seo i bhfoirmlí ceimiceacha le -, =, is ≡. Tugtar an nascfhuinneamh ar an bhfuinneamh is gá chun nasc ceimiceach a bhriseadh (mar shampla, chun móilín clóirín, Cl2, a athrú in dhá adamh clóirín, 2 Cl). ===Fuinneamh=== {{Main|Fuinneamh}} Is cumas chun obair a dhéanamh é an '''fuinneamh''', de réir na [[fisic]]e de. Is iomaí cineál fuinnimh ann. Is fuinneamh cinéiteach é an fuinneamh atá i réad de bharr a ghluaisne. Is fuinneamh poitéinsiúil domhantarraingthe é fuinneamh atá i réad de bharr a airde os cionn plána tagartha, mar shampla, cloch os cionn na talún. Is fuinneamh [[meicnic]]e é an dá shaghas fuinnimh sin curtha le chéile, fuinneamh cinéiteach is fuinneamh poitéinsiúil. Is cineál fuinnimh eile é an teas. Nuair a dóitear breosla, mar shampla [[peitreal]], fuasclaítear fuinneamh ceimiceach an bhreosla ina theas. De réir bhunchoincheapanna na fisice, ní féidir fuinneamh a chruthú ná a dhíothú ach is féidir é a athrú ó chineál amháin fuinnimh go cineál eile. Tarlaíonn a leithéid in inneall ar bith, mar shampla in [[inneall dócháin inmheánaigh]]. ===Imoibriú ceimiceach=== {{Main|Imoibriú ceimiceach}} I gcás dó damhna A in aer (nó in ocsaigin) deirtear gur imroibrigh an damhna sin le hocsaigin chun damhna nua (éagsúil leo siúd araon) a ghiniúint. Ach is féidir le damhna airithe oimibriú le damhna eile (seachas ocsaigin) freisin chun damhna nó damhnaí eile a ghiniúimnt mar an gcéanna. De ghnáth trí [[Fuinneamh|fhuinneamh]] a ídiú nó a ghnóthú ag an gcóras. Tugtar oimibriú ceimiceach ar imoibrithe dá leithéid siúd ina ngintear damhna nua amháin, nó níos mó ná damhna amháin, ó imoibriú idir dhá dhamhna eile, agus tugtar athraithe ceimiceacha ar na hathraithe bunúsacha a tharla de thoradh na n-oibrithe. viz.: :amhna '''A''' + damhna '''B''' ''imoibriú ceimiceach'' -> damhna '''C''' ===Iain agus salainn=== {{Main|Ian}} Is éard is ''ian'' ann ná adamh nó móilín a bhfuil lucht leictreach aige. Má dhéanann adamh nó móilín leictreon dá chuid a thabhairt uaidh, nó leictreon de chuid adaimh nó móilín eile a ghlacadh chuige, ní bheidh sé neodrach a thuilleadh. Beidh lucht leictreach aige—lucht diúltach, má fuair sé leictreon ar iasacht, lucht deimhneach, má thug sé ceann uaidh. Is dual don dá chineál lucht leictreach an cineál céanna a éaradh (a ruaigeadh uaidh) agus an cineál eile a aomadh (a tharraingt chuige). Ina lán comhdhúl ceimiceach, tá an dá chineál ian ann, agus iad curtha in aice a chéile sa chriostal ionas go bhfuil gach ian timpeallaithe ag iain den chineál eile. Mar sin, coinníonn an fórsa aomtha—an ''nasc ianach'' an criostal le chéile. Bíonn na comhdhúile ianacha sothuaslagtha san uisce, toisc gur tuaslagóir polach é an t-uisce. Is é sin, tá pol diúltach agus pol deimhneach ag an móilín uisce - deirtear gur déphol é an móilín uiscec—é go bhfuil an móilín féin neodrach. Aomann an pol diúltach iain dheimhneacha, agus na hiain dhiúltacha ag tarraingt ar an bpol eile. Sampla de chomhdhúil ianach é an gnáthshalann, is é sin, an chlóiríd sóidiam. Tá an salann an-difriúil leis an dá dhúil a bhfuil sé comhdhéanta as, mar atá, an clóirín agus an sóidiam. Gás buíghlas nó uaine é an clóirín a bhfuil boladh láidir as, agus nimh atá ann don duine, nó oibríonn sé go tubaisteach ar na scamhóga: níl tiúchan mór clóirín san aer análaithe de dhíth le héidéime scamhógach a tharraingt ar an duine, is é sin, na scamhóga a líonadh le sreabh nó leacht a thachtfaidh an t-othar (sin é an tuige, dála an scéil, gur baineadh úsáid as an gclóirín mar ghás cogaidh—arm ceimiceach—sa Chéad Chogadh Domhanda). Maidir leis an sóidiam, is miotal alcaileach é—is é sin, miotal bog atá chomh haraiciseach chun imoibriú a dhéanamh le substaintí eile is go rachaidh sé trí thine san uisce. Má chuirtear clóirín agus sóidiam in aice le chéile, imoibreoidh siad le chéile go fiáin fíochmhar le salann a dhéanamh. Tabharfaidh gach adamh sóidiam aon leictreon amháin ar iasacht do cheann de na hadaimh chlóirín, ionas go gcruthófar iain chlóiríde, Cl^-, agus iain sóidiam, Na⁺. ===Aigéadacht agus bunatacht === {{Main|Imoibriú aigéad-bun}} Is minic gur féidir substaint a aicmiú mar aigéad nó mar [[Bun (ceimic)|bhun]]. Tá roinnt teoiricí éagsúla ann a mhíníonn iompraíocht aigéid-bhuin. Is é an ceann is simplí na teoiric [[Svante Arrhenius|Arrhenius]], a deir gur aigéad í conhdhúil ar bith a thugann na hiain [[hiodróiniam]] (H₃O+) i dtuaslagáin agus is bun í aon chomhdhúil a thugann iain hiodrocsaíde (OH⁻) i ndobharthuaslagáin. De réir [[Teoiric Brønsted–Lowry|theoiric Brønsted–Lowry]] is aigéad é an speiceas a bhfuil claonadh ann chun prótón [[Hidrigin|hidrigine]] (H⁺) a chailliúint agus is bun é an speiceas a bhfuil claonadh ann chun prótón a ghlacadh. Tríú teoiric choitianta is ea teoiric Leictreonach Lewis faoi [[Aigéid agus buanna Lewis|aigéid agus buanna]], atá bunaithe ar naisc cheimiceacha nua a dhéanamh. Míníonn teoiric Lewis gur aigéad é speiceas ar bith a ghlacann le dís leictreon agus is bun é speiceas ar bith a ghlacann le dís leictreon. De réir na teoirice seo, is iad na rudaí is tábhachtaí atá á malartú ná na luchtanna.<ref>{{cite web |url=http://www.apsidium.com/theory/lewis_acid.htm |teideal=The Lewis Acid-Base Concept |access-date=31 July 2010 |date=19 May 2003 |work=Apsidium |archive-url=https://web.archive.org/web/20080527132328/http://www.apsidium.com/theory/lewis_acid.htm |archive-date=27 May 2008 |url-status=dead |dátarochtana=18 Márta 2021 |archivedate=27 Bealtaine 2008 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080527132328/http://www.apsidium.com/theory/lewis_acid.htm }}{{Unreliable source?|date=July 2010}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.bbc.co.uk/dna/h2g2/A708257 |teideal=History of Acidity |publisher=Bbc.co.uk |date=27 May 2004 |access-date=12 June 2011}}</ref> Tá bealaí éagsúla ann inar féidir substaint a aicmiú mar aigéad nó mar bhun, mar is léir i stair an choincheapa seo.<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.co.uk/dna/h2g2/A708257 |teideal=History of Acidity |publisher=Bbc.co.uk |date=27 May 2004 |access-date=12 June 2011}}</ref> Déantar neart aigéid a thomhas go coitianta trí dhá mhodh. Tomhas amháin, bunaithe ar shainmhíniú Arrhenius ar aigéadacht, is ea pH, ar tomhas é ar thiúchan iain hidriginiam i dtuaslagán, mar a chuirtear in iúl é ar scála logartamach diúltach. Mar sin, tá tiúchan ard iain hidriginiam ag tuaslagáin a bhfuil pH íseal acu agus is féidir a rá go bhfuil siad níos aigéadach. Tomhas eile atá bunaithe ar shainmhíniú Bhrønsted-Lowry is ea an tairiseach díthiomsúcháin aigéid (K_a), a thomhaiseann cumas coibhneasta substainte gníomhú mar aigéad faoin sainmhíniú Bhrønsted-Lowry ar aigéad. Is é sin, is dóichí go dtabharfaidh substaintí a bhfuil K_a níos airde acu iain hidrigine in imoibrithe ceimiceacha ná iad siúd a bhfuil luachanna K_a níos ísle acu. ===Ocsdí === {{Main|Ocsdí}} [[File:NaF.gif|upright=1.6|thumb|right|Sóidiam agus fluairín ag nascadh go hiaineach chun fluairíd sóidiam a dhéanamh. Cailleann sóidiam a leictreon seachtrach chun cumraíocht leictreon cobhsaí a thabhairt dó, agus téann an leictreon seo isteach san adamh fluairín go eisiteirmeach. Ansin aomtar na hiain atá luchtaithe go contrártha lena chéile. Tá an sóidiam ocsaídithe; agus an fluairín dí- ocsaídithe.]] Is cineál imoibrithe [[Imoibriú ceimiceach|cheimicigh]] é '''ocsdí''' ina bhfuil [[staid ocsaídiúcháin|staideanna ocsaídiúcháin]] na n-adamh aithrithe. Tá sé mar chomhartha sóirt ag imoibrithe ocsdí aistriú iarbhír nó foirmiúil [[leictreon]] idir [[Speiceas ceimiceach |speicis cheimiceacha]], go minic le speiceas amháin (an dí-ocsaídeoir) ag dul faoi ocsaídiú (leictreoin a chailleadh) le linn do speiceas eile (an t-ocsaídeoir) ag dí-ocsaídiú (gnóthachain leictreon).<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.wiley.com/college/boyer/0470003790/reviews/redox/redox.htm|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120530081215/http://www.wiley.com/college/boyer/0470003790/reviews/redox/redox.htm|archivedate=2012-05-30}}</ref> Deirtear gur ocsaídíodh an speiceas ceimiceach as a mbaintear an leictreon, agus deirtear gur dí-ocsaídíodh an speiceas ceimiceach a gcuirtear an leictreon leis. I bhfocail eile: ===Cothromaíocht cheimiceach=== {{Main|Cothromaíocht cheimiceach}} In imoibriú ceimiceach, is éard is cothromaíocht cheimiceach ná an riocht nó an staid ina bhfuil na himoibreáin agus na táirgí araon i láthair i dtiúchan nach bhfuil aon chlaonadh eile iontu athrú le hama, ionas nach mbeidh aon athrú inbhraite ar airíonna an chórais.<ref>Atkins' Physical Chemistry.https://archive.org/details/atkinsphysicalch00pwat </ref> Tarlaíonn an staid seo nuair a théann an tulimoibriú ar aghaidh ag an ráta céanna leis an cúlimoibriú. De ghnáth ní bhíonn rátaí imoibrithe na dtulimoibrithe agus na gcúlimoibrithe ina nialas, ach cothrom. Mar sin, níl aon glanathruithe i dtiúchan na n-imoibreán agus na dtáirgí. Tugtar cothromaíocht dhinimiciúil ar staid den sórt sin<ref>Atkins, Peter W.; Jones, Loretta (2008). Chemical Principles: The Quest for Insight (2nd ed.). ISBN 978-0-7167-9903-0.</ref> ===Dlíthe ceimiceacha=== {{Main|Dlí ceimiceach}} Cinntíodh ó [[Turgnamh|thurgnaimh]] a rinne [[Robert Boyle]] (1627–1691), [[Antoine Lavoisier|Antoine-Laurent de Lavoisier]] agus [[John Dalton]] le linn an seachtú agus an t-ochtú aois déag go raibh [[Damhna|damhnaí]] rialaithe ag dlíthe áirithe. Rialaítear imoibrithe ceimiceacha le dlíthe áirithe, ar coincheapa bunúsacha iad sa cheimic anois. Seo a leanas cuid acu: * [[Dlí Avogadro]] * [[Dlí Beer-Lambert]] * [[Dlí Boyle]] (1662, a bhaineann le brú agus toirt) * [[Dlí Charles]] (1787, a bhaineann le toirt agus teocht) * [[Dlíthe Fick]] * [[Dlí Gay-Lussac]] (1809, a bhaineann le brú agus teocht) * [[Prionsabal Le Chatalier]] * [[Dlí Henry]] * Dlí Hess * [[Dlí Imchoimeád na Maise]] * [[Dlí imchoimeád an fhuinnimh]] * [[Dlí an chomhshuímh thairisigh]] * [[Dlí na gcomhréir iolrach]] * [[Dlí Raoult]] [[Íomhá:Lavoisier, Antoine Laurent de (1743-1794) CIPB1171.jpg|right|thumb|Ba é [[Antoine Laurent Lavoisier]] a chuir tús leis an gceimic nua-aimseartha. Mar shampla, mhínigh sé an dóchán mar imoibriú na hocsaigine leis an mbreosla. Ba mhór an dul chun cinn é sin i gcomparáid le [[teoiric an fhlógastóin]], a bhí coitianta roimh a lá féin]] == Stair na Ceimice == {{Main|Stair na Ceimice}} Is deacair a rá cathain a thosaigh stair na ceimice dáiríre. I measc na gceimiceoirí is luaithe, is féidir na mná Bablónacha a bhí ag driogadh cumhrán a lua. I bhfad roimhe sin, áfach, fuair na daoine amach go raibh ábhair áirithe indóite agus ábhair eile dodhóite. Fórsa rúndiamhair ab ea an tine, a bhí in ann ábhar a chlaochlú go hábhar eile, rud ba dhúspéis leis na daoine. Ba í an tine a chabhraigh leis an duine iarann nó gloine a dhéanamh an chéad uair riamh. Nuair a d'éirigh sé coitianta dearcadh ar an [[ór]] mar mhiotal luachmhar, chuir na daoine suim san [[ailceimic]]. Is é is ailceimic ann ná na hiarrachtaí a rinneadh leis an ór a dhéanamh go sintéiseach, gan é a bhaint as an talamh. Ní raibh i gceist leis an ailceimic go fóill ach réamheolaíocht nó próta-eolaíocht, ach mar sin féin, d'fhoghlaim agus d'fhorbair na hailceimiceoirí modhanna oibre a chuaigh chun tairbhe na bhfíorcheimiceoirí i ndiaidh thréimhse na hailceimice. D'aimsigh na hailceimiceoirí go leor próiseas ceimiceach, rud a chuidigh le forbairt na ceimice nua-aimseartha. I gcaitheamh na staire, thréig na hailceimiceoirí ab fhearr an rúndiamhracht agus na piseoga a bhí ag roinnt leis an ailceimic, agus iad ag fáil eolais ar fhíornádúr an damhna, ionas gur tháinig dearcadh ní b'eolaíochtúla chucu dá n-ainneoin. I measc rogha na n-ailceimiceoirí, is fiú Geber, nó [[Abu Musa Jabir ibn Hayyan]], agus [[Paracelsus]], nó Philippus Theophrastus Aureolus Bombastus von Hohenheim, a lua. Ba é [[Robert Boyle]], áfach, a d'oscail an geata ón ailceimic go dtí an cheimic. Léiriú maith ar a dhearcadh is ea teideal an tsaothair ba thábhachtaí dár scríobh sé, mar atá, ''The Skeptical Chymist'', is é sin, An tAilceimiceoir Sceiptiúil. Mar sin féin, bhí an Baoilleach ina ailceimiceoir i gcónaí. Ba é Antoine Laurent Lavoisier an chéad cheimiceoir nua-aimseartha, ámh. B'eisean a leag amach Dlí Imchoimeádta na Maise sa bhliain 1783, agus b'eisean ba thúisce a tháinig ar an tuiscint cheart ar an dóchán mar phróiseas ceimiceach. Roimh a lá féin, chreid na heolaithe gurbh ionann an dóchán agus an breosla a bheith ag tabhairt uaidh "flógastón", dearcadh a bhí bunaithe, ar bhealach, ar an míthuiscint sheanársa gur cineál damhna nó dúile atá sa teas. Thaispeáin Lavoisier nach amhlaidh a bhí, ach gurbh é an rud a bhíonn ag titim amach le linn an dócháin ná go bhfuil an breosla ag cumasc leis an [[ocsaigin]]. Ceann de na dúile ceimiceacha ab ea an ocsaigin, agus thóg sé na blianta fada ar na heolaithe na dúile go léir a aithint, a aonrú, a ainmniú agus a aicmiú. Ba mhór an cuidiú san obair seo an tuiscint a tháinig chuig [[Dmitrí Meindeiléiv]], John Newlands, agus [[Julius Lothar Meyer|Lothar Meyer]] timpeall na bliana 1870—is é sin, nuair a ordaíodh na dúile ceimiceacha de réir a meáchan adamhach, go raibh na saintréithe céanna á nochtadh go tráthrialta. D'oibrigh Meindiléiv amach an chéad [[tábla peiriadach]], agus na dúile curtha taobh le chéile de réir a meáchan adamhach agus na saintréithe comhchosúla. Ó bhí an tábla seo mantach in áiteanna, bhí Meindiléiv ábalta tuairim a thabhairt i dtaobh na ndúl a bhí ag fanacht lena bhfionnachtain i gcónaí. Nuair a aonraíodh an chéad uair iad, fíoraíodh a chuid tairngreachtaí. == Cleachtadh == === Fodhisciplíní === *[[An cheimic neamhorgánach|An Cheimic Neamhorgánach]]: déanann an fodhisciplín seo taighde ar na comhdhúile neamhorgánacha, is é sin, na comhdhúile nach bhfuil slabhraí d'adaimh an charbóin iontu. *[[An Cheimic Orgánach]]: Fadó, b'ionann an cheimic orgánach agus an [[Bithcheimic|bhithcheimic]]. Sa lá atá inniu ann, áfach, tugtar ceimic orgánach ar cheimic na gcomhdhúl carbónacha. Tá an carbón in ann slabhraí móra fada a dhéanamh nach bhfuil teorainn ná críoch leo, agus an dúrud de chomhdhúile éagsúla ann a bhfuil slabhraí den chineál sin iontu. is ábhar taighde ann féin, mar sin, na slabhraí seo agus na struchtúir éagsúla mhóilíneacha a gcuireann siad bun leo. *[[Bithcheimic|An Bhithcheimic]]: Sin é an t-ainm a thugtar sa lá atá inniu ann ar cheimic na neacha beo agus ar an dóigh a n-úsáidtear coincheapa agus modhanna oibre na ceimice sa bhitheolaíocht. * An [[Ceimic Fhisiceach|Cheimic Fhisiceach]]: Shoiléirigh an [[meicnic chandamach|mheicnic chandamach]] sa bhliain 1926, go raibh bunús fisice taobh thiar den cheimic. Go bunúsach, déanann an ceimiceoir fisiceach taighde ar an mbaint atá ag an gceimic leis an bhfisic. Mar shampla, is suim leis [[teirmidinimic]] na ceimice, [[cinéitic]] na n-imoibrithe ceimiceacha, an [[leictriceimic]], an [[meicnic staitisteach|mheicnic staitisteach]], agus an [[speictreascópacht]]. Is deacair an cheimic fhisiceach a aithint go soiléir ón bh[[fisic mhóilíneach]]. Tá gá ag an gceimiceoir fisiceach leis an [[calcalas|gcalcalas]] agus é ag fréamhú a chuid [[cothromóid|cothromóidí]]. Baineann an cheimic fhisiceach go dlúth leis an gceimic theoiriciúil agus le ceimic an chandaim. *[[An Cheimic theoiriciúil|An Cheimic Theoiriciúil:]] Is éard atá i gceist leis an gceimic theoiriciúil ná réasúnaíocht theoiriciúil na fisice agus na matamaitice a chuirtear i bhfeidhm ar cheisteanna na ceimice. Go háirithe, tugtar [[ceimic chandamach]] ar an dóigh a bhfeidhmítear an [[Fisic chandamach|fhisic chandamach]] sa cheimic. Sna blianta i ndiaidh an Dara Cogadh Domhanda, chuaigh na ríomhairí an oiread sin i bhfeabhas gur féidir a rá go bhfuil a leithéid de bhrainse ann agus [[ceimic ríomhaireachta]], is é sin, forbairt agus feidhmiú na ríomhchlár le freastal ar shainriachtanais na ceimice. Tá dlúthbhaint ag an gceimic theoiriciúil le fisic an damhna chomhdhlúite agus leis an bhfisic mhóilíneach. Níl i gceist go bunúsach leis an gceimic theoiriciúil ach fisic, ar an gcaoi chéanna nach bhfuil sa bhitheolaiocht theoiriciúil ach ceimic agus fisic. * Is í an [[Ceimic núicléach|cheimic núicléach]] an brainse den cheimic a phléann leis an [[radaighníomhaíocht]]: an úsáid a bhaintear as an radaighníomhaíocht le taighde a dhéanamh ar ghnáth-imoibrithe ceimiceacha ([[radaiceimic]]), an tionchar atá ag mais na n-[[iseatóp]] éagsúil ar na himoibrithe ceimiceacha ([[ceimic iseatópach]]), agus [[speictreascópacht]] an [[athshondas maighnéadach núicléach|athshondais mhaighnéadaigh núicléigh]]—is é sin, brainse speictreascópachta a théann i dtuilleamaí saintréithe maighnéadacha na [[Núicléas adamhach|núicléas]] le móilíní a aithint. Is féidir "ceimic núicléach" a thabhairt ar an dóigh a n-úsáideann fisiceoirí núicléacha modhanna oibre nó coincheapa na ceimice le taighde a dhéanamh ar [[eamhnú]] agus ar [[comhleá na núicléas|chomhleá]] na núicléas. Brainsí eile de chuid na ceimice is ea: an [[réaltcheimic]], an [[ceimic atmaisféarach|cheimic atmaisféarach]], an [[innealtóireacht cheimiceach]], an fhaisnéisíocht cheimiceach, an leictriceimic, ceimic an chomhshaoil, an cheimic shreabhach, an gheocheimic, an cheimic ghlas, stair na ceimice, eolaíocht na n-ábhar, ceimic na míochaine, an bhitheolaíocht mhóilíneach, an nanaitheicneolaíocht, an cheimic orgánaimhiotalach, an pheitriceimic, an chógaseolaíocht, an fhótaiceimic, an fhíticeimic, an cheimic pholaiméarach, an cheimic soladstaide, an tsonaiceimic, an cheimic fhormhóilíneach, an cheimic dhromchlach, agus an teirmiceimic. === Tionscal === Léiríonn an tionscal ceimiceach gníomhaíocht eacnamaíoch thábhachtach ar fud an domhain. Sa bhliain 2013, bhí díolacháin de US $980.5 billiún ag na 50 táirgeoir ceimiceach is fearr ar domhan, le corrlach brabúis de 10.3%.<ref>C&EN's Global Top 50 Chemical Firms For 2014. https://cen.acs.org/articles/92/i30/CENs-Global-Top-50-Chemical.html </ref> === Cumainn ghairmiúla === * [https://fr.wikipedia.org/wiki/Soci%C3%A9t%C3%A9_chimique_de_France Société Française de Chimie (SFC)] * [[:en:American_Chemical_Society|American Chemical Society]] * [[:en:American_Society_for_Neurochemistry|American Society for Neurochemistry]] * [[:en:Chemical_Institute_of_Canada|Institut de chemie du Canada]] * [[:en:Chemical_Society_of_Peru|Sociedad Química del Perú]] * [[:en:International_Union_of_Pure_and_Applied_Chemistry|International Union of Pure and Applied Chemistry]] * [[:en:Royal_Australian_Chemical_Institute|Royal Australian Chemical Institute]] * [[:nl:Koninklijke_Nederlandse_Chemische_Vereniging|Koninklijke Nederlandse Chemische Vereniging]]{{Dead link|date=Deireadh Fómhair 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [[:en:Royal_Society_of_Chemistry|Royal Society of Chemistry]] * [[:en:Society_of_Chemical_Industry|Society of Chemical Industry]] * [[:en:World_Association_of_Theoretical_and_Computational_Chemists|World Association of Theoretical and Computational Chemists]] == An Cheimic Idirphearsanta == == Sanasaíocht == # Ailceimic na hÉigipte [5,000 BC – 400 BC], Leabharlann Chathair Alastair # Ailceimic na Gréige [332 BC – 642 AD], na Greigigh i réim i gCathair Alastair # Ailceimic na nArabach [642 AD – 1200], na hArabaigh i réim i gCathair Alastair, e.g. Is é [[Jabir]] an príomh-cheimiceoir. # Ailceimic na hEorpa [1300 – Inniu], Gerber a thóg ar Cheimic na nArabach # Ceimic [1661], [[Robert Boyle|Boyle]] ''The Sceptical Chemist'' # Ceimic [1787], [[Antoine Lavoisier|Lavoisier]] ''Élémentaire de Chimie'' # Ceimic [1803], [[John Dalton|Dalton]] ''Atomic Theory'' == Féach freisin == * Fillteán Eolaíochta TS COGG http://www.cogg.ie/wp-content/uploads/ceimic-filltean-eolaiochta-ts.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171024065058/http://www.cogg.ie/wp-content/uploads/ceimic-filltean-eolaiochta-ts.pdf |date=2017-10-24 }} * CICLIPÉID EILE – ANOTHER UNFINISHED SCIENCE ENCYCLOPAEDIA IN IRISH, https://irishforenglishspeakers.blog/2017/04/10/ciclipeid-eile-another-unfinished-science-encyclopaedia-in-irish/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170430132245/https://irishforenglishspeakers.blog/2017/04/10/ciclipeid-eile-another-unfinished-science-encyclopaedia-in-irish/ |date=2017-04-30 }} * [[Ceimiceoir]] agus [[Liosta ceimiceoirí]] * [[Tábla peiriadach]] * [[Liosta dúl de réir ainm]] * {{fr}} [http://www.futura-sciences.com/sinformer/n/matiere.php Actualités Chimie, sur le site Futura-Sciences.com] * {{fr}} [http://www.cnrs.fr/diffusion/phototheque/chimieaulycee/ La chimie au lycée, sur le site du CNRS] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061206230746/http://www.cnrs.fr/diffusion/phototheque/chimieaulycee/ |date=2006-12-06 }} * {{en}} [http://scienceworld.wolfram.com/chemistry/ Eric Weisstein's world of chemistry] * {{fr}} [http://www.canal-educatif.fr/sciences.htm Vidéos participatives sur la chimie pour les élèves du secondaire] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070108122512/http://canal-educatif.fr/sciences.htm |date=2007-01-08 }} == Leitheoireacht sa bhreis == * '''Ceimic na hArdteistiméireachta Ghnáthleibhéal & Ardleibhéal'''. Fírici Fillte. An Chomhairle um Oideachais Gaeltachta & Gaelscolaíochta. The Celtic Press. * Atkins, P.W. ''Galileo's Finger'' (Oxford University Press) * Chang, Raymond. ''Chemistry'' 6th ed. Boston: James M. Smith, 1998. ISBN 0-07-115221-0. * MacCann, Diarmuid . ''Ceimic''. An Chláir Nua don Mheánteistiméireacht. An Gúm 1985. * Hussey, Matt. '''Nod don Eolach''', Gasaitéar Eolaíochta.An Gúm 1999 * Kennedy, Porter, Scott. '''Eolaíocht Bhunúsach'''. An Gúm 1990. * Pauling, L. '''The Nature of the chemical bond''' (Cornell University Press) ISBN 0-8014-0333-2 * Pauling, L., and Wilson, E. B. '''Introduction to Quantum Mechanics with Applications to Chemistry''' (Dover Publications) ISBN 0-486-64871-0 * Pauling, L. '''General Chemistry''' (Dover Publications) ISBN 0-486-65622-5 == Liosta léitheoireachta do mhicléinn ollscoile == * Atkins,P.W. ''Physical Chemistry'' (Oxford University Press) ISBN 0-19-879285-9 * Atkins,P.W. et al. ''Molecular Quantum Mechanics'' (Oxford University Press) * Ó Cinnéide, Seán. ''Ceimic Bhunúsach 1''. An Chéad Chló, Rialtas na hÉireann. * McWeeny, R. ''Coulson's Valence'' (Oxford Science Publications) ISBN 0-19-855144-4 * Stephenson, G. ''Mathematical Methods for Science Students'' (Longman)ISBN 0-582-44416-0 * Smart and Moore ''Solid State Chemistry: An Introduction'' (Chapman and Hall) ISBN 0-412-40040-5 * Atkins,P.W., Overton,T., Rourke,J., Weller,M. and Armstrong,F. ''Shriver and Atkins inorganic chemistry'' (4th edition) 2006 (Oxford University Press) ISBN 0-19-926463-5 * Clayden,J., Greeves,N., Warren,S., Wothers,P. ''Organic Chemistry'' 2000 (Oxford University Press) ISBN 0-19-850346-6 * Voet and Voet ''Biochemistry'' (Wiley) ISBN 0-471-58651-X == Naisc Sheachtracha == *̈̈[https://online.fliphtml5.com/lfbld/klmv/#p=1 Ceimic Bheoǃ Leabhar Saothair Folens 2ú hEagrán] *[https://ncca.ie/media/wdqam1zw/dreachtsonraiocht-do-cheimic.pdf Dréacht den Ardteistiméireacht Sonraíocht na Ceimice] *[https://www.bbc.co.uk/bitesize/subjects/zmnp34j National 5, Chemistry.] * [http://ocw.mit.edu/OcwWeb/Chemistry/index.htm MIT OpenCourseWare | Chemistry] * [http://www.eurochem.eu/ EuroChem (European Portal for Chemistry - Database of Hazard Compounds, European Legislation)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190613021423/http://www.eurochem.eu/ |date=2019-06-13 }} * [http://chem.sis.nlm.nih.gov/chemidplus/ Chemistry Information Database] * [http://www.sciencedaily.com/news/matter_energy/chemistry/ Chemistry Research] * [http://www.iupac.org/dhtml_home.html International Union of Pure and Applied Chemistry] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071031084506/http://www.iupac.org/dhtml_home.html |date=2007-10-31 }} * [http://www.chem.qmw.ac.uk/iupac/ IUPAC Nomenclature Home Page] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050912182756/http://www.chem.qmw.ac.uk/iupac/ |date=2005-09-12 }}, see especially the "Gold Book" containing definitions of standard chemical terms * [http://physchem.ox.ac.uk/MSDS/ Material safety data sheets for a variety of chemicals] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071016164904/http://physchem.ox.ac.uk/MSDS/ |date=2007-10-16 }} * [http://cdmel.rutgers.edu/multimedia/ Cook/Douglass Multimedia Achives] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061022171757/http://cdmel.rutgers.edu/multimedia/ |date=2006-10-22 }} contains videos of General Chemistry tutorials; worked out example problems * [http://www.bestchoice.che.auckland.ac.nz/ BestChoice Stage 1 University Chemistry tutorial]{{Dead link|date=Deireadh Fómhair 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} from University of Auckland == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Ceimic|*]] 9eyxh957dzm4zy8dlyrayvshcshqj81 1318735 1318649 2026-06-27T09:16:24Z https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II 1318735 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II [[File:David - Portrait of Monsieur Lavoisier (cropped).jpg|thumb|David - Portráid de [[Antoine Lavoisier|Monsieur Lavoisier]], athair na ceimice nua-aimsearth.(giortaithe)]] Is í an '''cheimic''' an disciplín eolaíocha a bhaineann le [[Dúil cheimiceach|dúile]] agus [[Comhdhúil|comhdhúile]] comhdhéanta d’[[adamh]], [[Móilín|móilíní]] agus [[Ian|iain]]: a gcomhdhéanamh, a struchtúr, a n-airíonna, a n-iompar agus na hathruithe a dhéantar orthu le linn [[Imoibriú ceimiceach|imoibrithe]] le [[Substaint Cheimiceach|substaintí]] eile.<ref name="definition">{{cite web |url=http://chemweb.ucc.ie/what_is_chemistry.htm |teideal=What is Chemistry? |publisher=Chemweb.ucc.ie |access-date=12 June 2011 |dátarochtana=13 Márta 2021 |archivedate=3 Deireadh Fómhair 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181003061822/http://chemweb.ucc.ie/what_is_chemistry.htm }}</ref><ref>{{cite web |teideal=Definition of CHEMISTRY |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/chemistry |website=www.merriam-webster.com |access-date=24 August 2020 |language=en}}</ref><ref>{{cite web |teideal=Definition of chemistry {{!}} Dictionary.com |url=http://dictionary.reference.com/browse/Chemistry |website=www.dictionary.com |access-date=24 August 2020 |language=en}}</ref><ref>{{Cite web|teideal=Chemistry Is Everywhere|url=https://www.acs.org/content/acs/en/education/whatischemistry/everywhere.html|website=[[American Chemical Society]]}}</ref> Faoi raon feidhme a ábhair, tá áit idirmheánach ag an gceimic idir an [[Fisic|fhisic]] agus an [[Bitheolaíocht|bhitheolaíocht]].<ref>Carsten Reinhardt. ''Chemical Sciences in the 20th Century: Bridging Boundaries''. Wiley-VCH, 2001. {{ISBN|3-527-30271-9}}. pp.&nbsp;1–2.</ref> Uaireanta, tugtar [[an eolaíocht lárnach]] uirthi toisc go leagann sí síos an bhunchloch chun na ndisciplíní eolaíochta [[Taighde bunúsach|bunúsacha]] agus [[Eolaíocht fheidhmeach|feidhmiúla]] a thuiscint ar leibhéal bunúsach.<ref>Theodore L. Brown, H. Eugene Lemay, Bruce Edward Bursten, H. Lemay. ''Chemistry: The Central Science''. Prentice Hall; 8 edition (1999). {{ISBN|0-13-010310-1}}. pp.&nbsp;3–4.</ref> Mar shampla, míníonn an cheimic gnéithe de cheimic na bplandaí ([[luibheolaíocht]]), an chaoi a gcruthaítear carraigeacha igneacha ([[geolaíocht]]), an chaoi a ndéantar ózón atmaisféarach agus an chaoi a ndíghrádaíter truailleáin chomhshaoil ([[éiceolaíocht]]), airíonna na hithreach ar an ngealach (cosmaicheimic), conas a oibríonn cógais ([[cógaseolaíocht]]), agus conas fianaise [[Aigéad dí-ocsairibeanúicléasach]] (ADN) a bhailiú ag láthair choire (eolaíocht fhóiréinseach). Pléann an cheimic ábhair mar an chaoi a n-idirghníomhaíonn adamh agus móilíní trí [[nasc ceimiceach]] chun comhdhúile ceimiceacha nua a ghiniúint. Tá dhá chineál nasc ceimiceach ann: 1. naisc cheimiceacha phríomhúla .i. [[Nasc comhfhiúsach|naisc chomhfhiúsacha]], ina roinneann adamh leictreon amháin nó níos mó; [[Nasc ianach|naisc ianacha]], ina ndeonaíonn adamh leictreon amháin nó níos mó d’adamh eile chun [[ian]] (caitiain agus ainiain) a tháirgeadh; naisc mhiotalacha agus 2. naisc cheimiceacha tánaisteacha .i. [[Nasc hidrigine|naisc hidrigine]]; naisc [[Fórsa van der Waals|d'fhórsa Van der Waals]], idirghníomhaíocht ian-ian, idirghníomhaíocht ian-déphol srl. [[Íomhá:Distillation 2.jpg|right|280px]] ==Sanasaíocht== Tagann an focal ''[[Ceimic|ceimic]]'' ó mhionathrú ar an bhfocal [[Ailceimic|ailceimic]], a thagair do shraith cleachtais níos luaithe a chuimsigh gnéithe den cheimic, den [[Miotaseolaíocht|mhiotaleolaíocht]], den [[Fealsúnacht|fhealsúnacht]], den [[Astralaíocht|astralaíocht]], den [[Réalteolaíocht|réalteolaíocht]], den [[Misteachas|mhisteachas]] agus den [[Míochaine|míochaine]]. Is minic a fheictear go bhfuil an ailceimic nasctha leis an tóraíocht chun mhiotail luaidhe nó eile a iompú ina n-ór, cé go raibh suim ag ailceimiceoirí i go leor cheisteanna na ceimice nua-aimseartha.<ref>{{cite web |url=http://www.alchemylab.com/history_of_alchemy.htm |teideal=History of Alchemy |publisher=Alchemy Lab |access-date=12 June 2011 |dátarochtana=13 Márta 2021 |archivedate=8 Meitheamh 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110608014253/http://www.alchemylab.com/history_of_alchemy.htm }}</ref> Faightear an focal nua-aimseartha ailceimic ón bhfocal Araibis الكیمیاء (''al-kīmīā'') B’fhéidir go bhfuil bunús na hÉigipte leis seo, ós rud é go dtagann al-kīmīā ón nGréigis χημία (''chimeía''), a dhíorthaítear ar a seal ón bhfocal Kemet, arb é ainm ársa na hÉigipte sa [[An Éigiptis|teanga Éigipteach]] é. De rogha air sin, féadfaidh ''al-kīmīā'' teacht ó χημεία, rud a chiallaíonn "teilgthe le chéile". ==Prionsabail nua-aimseartha== [[File:Lab bench.jpg|thumb|upright=1.15|An tSaotharlann, Institiúid na Bithcheimice, Ollscoil Köln sa Ghearmáin]] Is í samhail reatha an struchtúir adamhaigh ná samhail na [[Meicnic chandamach|meicnice candamaí]]. <ref>{{cite encyclopedia|title=chemical bonding|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/684121/chemical-bonding/43383/The-quantum-mechanical-model|encyclopedia=Britannica|publisher=Encyclopædia Britannica|access-date=1 November 2012}}</ref> Tosaíonn an cheimic thraidisiúnta le staidéar a dhéanamh ar [[Buncháithnín|bhuncháithníní]], [[Adamh|adaimh]], [[Móilín|móilíní]],<ref>[http://www.visionlearning.com/library/module_viewer.php?mid=49 Matter: Atoms from Democritus to Dalton] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070228203304/http://www.visionlearning.com/library/module_viewer.php?mid=49 |date=2007-02-28 }} by Anthony Carpi, Ph.D.</ref> [[Comhdhúil cheimiceach|comhdhúile]], [[Miotal|miotail]], [[Criostal|criostail]] agus comhbhailiúcháin de [[Dúil cheimiceach|dhúile]] eile. Is féidir staidéar a dhéanamh ar dhúile i [[Staideanna an Damhna|staideanna]] soladacha, leachtacha, gásacha agus plasmacha, ina n-aonar nó i dteannta a chéile. Is gnách go mbíonn na hidirghníomhaíochtaí, na [[Imoibriú ceimiceach|himoibrithe]] agus na claochluithe a ndéantar staidéar orthu sa cheimic mar thoradh ar idirghníomhaíochtaí idir adaimh, rud a fhágann go ndéantar atheagrú ar na naisc cheimiceacha a choinníonn na hadaimh le chéile. Déantar staidéar ar iompraíochtaí den sórt sin i [[saotharlann]] cheimice. Go steiréitipiciúil, úsáideann an tsaotharlann foirmeacha éagsúla d'[[earraí gloine saotharlainne]] faoi leith. Mar sin féin, níl earraí gloine lárnach sa cheimic, agus déantar cuid mhór den cheimic thurgnamhach (chomh maith le ceimic fheidhmeach/tionsclaíoch) gan earraí gloine. [[File:Chemicals in flasks.jpg|thumb|right|Tuaslagáin substaintí i mbuidéil imoibrí, lena n-áirítear [[hiodrocsaíd amóiniam]] agus [[aigéad nítreach]], soilsithe i ndathanna éagsúla]] Is éard is [[imoibriú ceimiceach]] ann ná athrú ina gclaochlaítear substaint ina substaint nua amháin nó níos mó.<ref>IUPAC [[Gold Book]] [http://goldbook.iupac.org/C01033.html Definition] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070304035235/http://goldbook.iupac.org/C01033.html|date=4 March 2007}}</ref> Is é bunús a leithéid de chlaochlú ceimiceach ná atheagrú na leictreon sna naisc cheimiceacha idir adaimh. Is féidir é a léiriú go siombalach trí [[Cothromóid cheimiceach|chothromóid cheimiceach]], a mbíonn adaimh mar ábhair i gceist leis de ghnáth. Is ionann líon na n-adamh ar chlé agus ar dheis sa chothromóid le haghaidh claochlaithe cheimicigh. (Nuair a bhíonn líon na n-adamh ar gach taobh éagothrom, tugtar imoibriú núicléach nó [[meath radaighníomhach]] ar an gclaochlú.) Tá an cineál imoibriúcháin cheimicigh a d’fhéadfadh substaint a dhéanamh agus na hathruithe fuinnimh a d’fhéadfadh a bheith ag gabháil leis srianta ag rialacha bunúsacha áirithe, ar a dtugtar [[dlí ceimiceach|dlíthe ceimiceacha. Bíonn cúinsí fuinnimh agus eantrópachta tábhachtach i gcónaí i mbeagnach gach staidéar ceimiceach. Déantar substaintí ceimiceacha a aicmiú i dtéarmaí a struchtúir, a gcéimeanna, chomh maith lena gcomhdhéanamh ceimiceacha. Is féidir anailís a dhéanamh orthu trí uirlisí anailíse ceimiceacha a úsáid, .i. speictreascópacht agus crómatagrafaíocht. Tugtar ceimiceoirí ar eolaithe atá i mbun taighde ceimiceach. Déanann mórchuid na gceimiceoirí speisialtóireacht i bhfo-dhisciplín amháin nó níos mó. Tá roinnt coincheap riachtanach chun staidéar a dhéanamh ar cheimic; seo cuid acu: ===Damhna=== {{Main|Damhna}} Sa cheimic, sainmhínítear damhna mar rud ar bith a bhfuil [[Fosmhais|fosmhais]] agus [[Toirt|toirt]] aige (tógann sé spás) agus atá comhdhéanta de [[Cáithnín fo-adamhach|cháithníní]]. Tá fosmhais ag na cáithníní a chuimsíonn damhna mais freisin- ní bhíonn fosmhais ag gach cáithnín, mar an [[Fótón|fótón]]. Is féidir le damhna a bheith ina íon shubstaint cheimiceach nó ina [[Meascán|mheascán]] de shubstaintí.<ref>{{cite book |last=Armstrong |first=James |teideal=General, Organic, and Biochemistry: An Applied Approach |publisher=[[Brooks/Cole]] |year=2012 |isbn=978-0-534-49349-3 |page=48}}</ref> ====Adamh==== {{Main|Adamh}} [[File:Atom Diagram.svg|thumb|upright=0.75|left|Léaráid d'adamh de réir theoiric Bhohr]] Ba é an Gréagach [[Democritos]] (t. 450 R. Ch.) a chéadchuir i bhfáth an teoraic go raibh na damhnaí uile déanta d'adaimh. De réir an fhealsaimh úd, ní féidir leanúint de roinnt damhna ar bith go síoraí, mar go dtiocfaí ar deireadh ar [[cáithnín|cháithníní]] nó mhionbhair den [[damhna]] nach bhféadfaí a roinnt níos mó. Ar cháithníní díobh sin, thug Democritos an t-ainm ([[Gréigis]]: άτομον, '''atmos''' (adamh), a chiallaíonn aonad do-roinnte. B'inmheasta dó go raibh na hadaimh an-mhion agus go raibh uimhir ollmhór díobh fiú sa ghiota ba lú de dhamhna a bhí sofheichte. Go deimhin, bhí os cionn dhá mhíle bliain le himeacht sula bhfuarthas fianaise thurgnamhach go raibh dúile déanta de na haonais bhunúsacha úd. I ngach adamh tá [[Núicléas adamhach|núicléas]] faoina [[Lucht leictreach|lucht deimhneach]] i lár baill agus, mórthimpeall air sin, leictreoin (nó leictreon) le lucht diúltach. ====Dúil cheimiceach==== {{Main|Dúil cheimiceach}} Is éard is dúile ann ná substaintí nach féidir a dhianscaoileadh go ceimiceach ina substaintí eile níos simplí. Tugtar substaintí [[íon|íona]] ar shubstaintí nach meascáin iad. Is '''dúile''' nó [[comhdhúile]] iad substaintí íona. Cuirtear na dúile seo taobh le taobh i dtábla a dtugtar an [[tábla peiriadach]] air. Tá siombail ag gach dúil, mar shampla, H = hidrigin. Ba é an t-eolaí [[Dmítrí Meindeiléiv]] a chuir an chéad bhun leis an tábla peiriadach seo sa bhliain 1869. Tá gach dúil atá ar eolas liostaithe i dtábla peiriadach na ndúl. ==== Comhdhúil ==== {{Main|Comhdhúil}} Is éard is ''comhdhúil'' ann ná aon substaint cheimiceach a chruthaítear de thoradh [[imoibriú ceimiceach]] ina n-aontaítear dhá dhúil éagsúla, nó níos mó, de réir comhshuíomh seasta idir na dúile. Nuair a dhéantar comhdhúil as a chuid dúl, bíonn airíonna difriúla de ghnáth ag an gcomhdhúil le hais airíonna na ndúl as a ndearnadh é. Mar shampla, is solad bán é clóiríd sóidiam (salann coitianta) atá réasúnta neamhimoibríoch go ceimiceach. Is iad na dúile as a bhfuil sé déanta ná sóidiam, miotal airgid atá an-imoibríoch, agus clóirín, gás glas atá an-imoibríoch. I gcomhdhúil cheimiceach, bíonn adaimh na ndúl éagsúil ceangailte lena chéile le naisc cheimiceacha—[[Nasc ianach|ianacha]] nó [[Nasc comhfhiúsach|chomhfhiúsacha]]. Cuirtear coibhneas na ndúl agus struchtúr inmheánach na comhdhúile in iúl le [[foirmle cheimiceach|foirmlí éagsúla ceimiceacha]]. Is comhdhúil an t-uisce ina mbíonn hidrigin agus ocsigin i gcóimheas 2:1. ''Tá an t-adamh ocsigin idir an dá adamh hidrigine, agus uillinn 104.45° eatarthu''.[[Íomhá:Water-2D-labelled.png|160px|Tá an cruth seo ar mhóilíní uisce]][[Íomhá:Water molecule 3D.svg|120px|Tá an cruth seo ar mhóilíní uisce.]] Mar shampla, tugann an fhoirmle seo a leanas d'uisce ''(H₂O)'' le fios dúinn go bhfuil uisce ina chomhdhúil agus go bhfuil dhá adamh [[Hidrigin|hidrigine]] nasctha d'aon adamh [[Ocsaigin|ocsaigine]] amháin. Níl comhdhúile liostaithe i dtábla peiriadach na ndúl. ====Móilín==== {{Main|Móilín}} [[Íomhá:Atisane3.png|thumb|right|500px|Móilíní]] Is éard is ''móilín'' ann ná an chuid is lú de dhúil nó de [[comhdúil|chomhdhúil]] is féidir a bheith ann go neamhspleách. Tugtar [[ceimic mhóilíneach]] nó [[fisic mhóilíneach]] ar na h[[eolaíocht]]aí a bhaineann leis an ábhar seo, ag brath ar chlaonadh an fhócais. ====Substaint agus meascán==== Is cineál damhna é substaint cheimiceach le comhdhéanamh cinnte agus tacar d'airíonna.<ref>{{Cite book| teideal = General Chemistry |author1=Hill, J.W. |author2=Petrucci, R.H. |author3=McCreary, T.W. |author4=Perry, S.S. | edition = 4th | publisher = Pearson Prentice Hall | location = Upper Saddle River, New Jersey | year = 2005 | page = 37}}</ref> Tugtar meascán de bhailiúchán substaintí. Samplaí de mheascáin is ea aer agus cóimhiotail.<ref>{{cite book|teideal=Magnesium and Magnesium Alloys|page=59|author1=M.M. Avedesian|author2=Hugh Baker|publisher=ASM International}}</ref> ====Mól agus méid na substainte==== {{Main|Mól}} Is éard is mól nógram-mhóilín ar mheáchan admhach den dúil sin ina ghraim. Cuir i gcás, is ias 1.008g. 14.008g. 16.000g. 35.46g 126.9 g agus 238 g na gram-adaimh se na dúile hidrigib, nítrigin, ocsaigin, clóirín iaidín agus úráiniam ar leith.<ref>Ceimic Bhunúsach 1. An Gram-adamh. Lth.85 </ref> ===Pas=== {{Main|Pas (damhna)}} An 4 phas nó staid ar féidir go mbeidh damhna iontu: [[Solad|solad]], [[Leacht|leacht]], [[Gás|gás]] agus [[Plasma (fisic)|plasma]]. Braitheann pas damhna ar leith ar an teocht is an brú atá i bhfeidhm air. Tugtar an pastrasdul ar an athrú ó phas amháin go pas eile, cosúil le fiuchadh nó leá. Léiríonn pasléaráid pasanna damhna ag teochtaí is brúnna éagsúla, Chomh maith leis na hairíonna ceimiceacha ar leith a dhéanann idirdhealú idir aicmithe ceimiceacha éagsúla, is féidir ceimiceáin a bheith ann i roinnt céimeanna. Den chuid is mó, tá na haicmithe ceimiceacha neamhspleách ar na haicmithe bulcphassana seo; áfach, tá roinnt pasanna níos coimhthíocha neamh-chomhoiriúnach le hairíonna ceimiceacha áirithe. Is éard atá i bpas ná sraith staideanna de chóras ceimiceach a bhfuil mór-airíonna struchtúracha comhchosúla acu, thar raon coinníollacha, amhail brú nó teocht. Is gnách go dtagann airíonna fisiciúla, mar shampla dlús agus innéacs athraonta faoi luachanna atá sainiúil don phas. Sainmhínítear pas dhamhna leis an ''phas-trasdul'', is é sin nuair a théann fuinneamh a chuirtear isteach sa chóras nó a thógtar amach chun struchtúr an chórais a atheagrú, in ionad na mórchoinníollacha a athrú. Uaireanta is féidir an t-idirdhealú idir pasannaa bheith leanúnach in ionad teorainn scoite a bheith acu, sa chás seo meastar go bhfuil an t-ábhar i staid fhorchriticiúil. Nuair a thagann trí staid le chéile bunaithe ar na coinníollacha, tugtar an tríphointe air agus ós rud é go bhfuil sé seo do-athraitheach, is bealach áisiúil é chun sraith coinníollacha a shainiú. Taispeánann a lán substaintí pasanna soladacha iomadúla. Mar shampla, tá trí phas d’iarann ​​soladach (alfa, gáma, agus deilte) a athraíonn bunaithe ar theocht agus brú. Príomhdhifríocht idir pasanna soladacha is ea criostalstruchtúr, nó socrú, na n-adamh. Paseile a bhíonn coitianta i staidéar na ceimice ná an pas leachtach, is é sin staid na substaintí atá tuaslagtha i dtuaslagán uiscí (is é sin, in uisce). I measc na bpasanna nach bhfuil chomh heolach tá plasmaí, comhdhlútháin Bhose-Einstein agus comhdhlútháin fheirmíónacha agus na pasanna paramaighnéadacha agus fearómaighnéadacha d'ábhair mhaighnéadacha. Cé go ndéileálann na pasanna is eolaí le córais tríthoiseacha, is féidir analógacha a shainiú i gcórais déthoiseacha, ar tugadh aird orthu maidir lena ábharthacht do chórais sa bhitheolaíocht. ===Nascadh=== {{Main|Nasc ceimiceach}} [[File:Ionic bonding animation.gif|thumb|right|upright=1.15|Beochan den phróiseas nascáil ianach idir [[sóidiam]] (Na) agus [[clóirín]] (Cl) chun [[clóiríd sóidiam]], nó salann mín a dhéamanh. Is éard atá i gceist le nascadh ianach ná aistriú iomlán leictreoin amháin nó níos mó ó adamh amháin go hadamh eile.(seachas é a roinnt, mar a tharlaíonn i nascáil chomhfhiúsach) ]] Na fórsaí leictreacha a cheanglaíonn adaimh i móilíní agus pais sholadacha neamh-mhóilíneacha. In aon adamh, timpeallaíonn na leictreoin an núicléas i bhfithiseáin i sceallaí timpeall an núicléis. Muna mbíonn an sceall seachtrach lán le leictreoin, an uasmhéid atá ceadaithe don adamh sin, bíonn an t-adamh éagobhsaí agus fonn air nasc a dhéanamh le hadamh eile. Aithnítear 3 shaghas naisc phríomhúil. An nasc ianach, mar atá i gclóiríd sóidiam, NaCl (salann mín), inar chaill an sóidiam leictreon agus ar ghnóthaigh an clóirín leictreon, ionas go gcoinnítear na hiain seo le chéile trí aomadh frithpháirteach idir Na+ is Cl-. Sa nasc comhfhiúsach, mar atá i gclóirín, Cl2, bíonn cuid de na leictreoin bainteach leis an dá núicléas. Nuair a nascann dhá adamh hidrigine (H) le hadamh amháin ocsaigine (O), cruthaítear móilín uisce, H2O, agus bíonn dhá nasc chomhfhiúsacha ann. Sa nasc miotalach, mar atá i sóidiam, Na, bíonn na fiúsleictreoin dílogánaithe agus bainteach le cuid mhaith núicléas, rud a thugann seoltacht leictreach don mhiotal. Tugtar nasc singil ar nasc comhfhiúsach ina bhfuil dhá leictreon i gceist, nasc dúbailte ar cheann le 4 leictreon, agus nasc triarach ar cheann le 6 leictreon. Comharthaítear na naisc seo i bhfoirmlí ceimiceacha le -, =, is ≡. Tugtar an nascfhuinneamh ar an bhfuinneamh is gá chun nasc ceimiceach a bhriseadh (mar shampla, chun móilín clóirín, Cl2, a athrú in dhá adamh clóirín, 2 Cl). ===Fuinneamh=== {{Main|Fuinneamh}} Is cumas chun obair a dhéanamh é an '''fuinneamh''', de réir na [[fisic]]e de. Is iomaí cineál fuinnimh ann. Is fuinneamh cinéiteach é an fuinneamh atá i réad de bharr a ghluaisne. Is fuinneamh poitéinsiúil domhantarraingthe é fuinneamh atá i réad de bharr a airde os cionn plána tagartha, mar shampla, cloch os cionn na talún. Is fuinneamh [[meicnic]]e é an dá shaghas fuinnimh sin curtha le chéile, fuinneamh cinéiteach is fuinneamh poitéinsiúil. Is cineál fuinnimh eile é an teas. Nuair a dóitear breosla, mar shampla [[peitreal]], fuasclaítear fuinneamh ceimiceach an bhreosla ina theas. De réir bhunchoincheapanna na fisice, ní féidir fuinneamh a chruthú ná a dhíothú ach is féidir é a athrú ó chineál amháin fuinnimh go cineál eile. Tarlaíonn a leithéid in inneall ar bith, mar shampla in [[inneall dócháin inmheánaigh]]. ===Imoibriú ceimiceach=== {{Main|Imoibriú ceimiceach}} I gcás dó damhna A in aer (nó in ocsaigin) deirtear gur imroibrigh an damhna sin le hocsaigin chun damhna nua (éagsúil leo siúd araon) a ghiniúint. Ach is féidir le damhna airithe oimibriú le damhna eile (seachas ocsaigin) freisin chun damhna nó damhnaí eile a ghiniúimnt mar an gcéanna. De ghnáth trí [[Fuinneamh|fhuinneamh]] a ídiú nó a ghnóthú ag an gcóras. Tugtar oimibriú ceimiceach ar imoibrithe dá leithéid siúd ina ngintear damhna nua amháin, nó níos mó ná damhna amháin, ó imoibriú idir dhá dhamhna eile, agus tugtar athraithe ceimiceacha ar na hathraithe bunúsacha a tharla de thoradh na n-oibrithe. viz.: :amhna '''A''' + damhna '''B''' ''imoibriú ceimiceach'' -> damhna '''C''' ===Iain agus salainn=== {{Main|Ian}} Is éard is ''ian'' ann ná adamh nó móilín a bhfuil lucht leictreach aige. Má dhéanann adamh nó móilín leictreon dá chuid a thabhairt uaidh, nó leictreon de chuid adaimh nó móilín eile a ghlacadh chuige, ní bheidh sé neodrach a thuilleadh. Beidh lucht leictreach aige—lucht diúltach, má fuair sé leictreon ar iasacht, lucht deimhneach, má thug sé ceann uaidh. Is dual don dá chineál lucht leictreach an cineál céanna a éaradh (a ruaigeadh uaidh) agus an cineál eile a aomadh (a tharraingt chuige). Ina lán comhdhúl ceimiceach, tá an dá chineál ian ann, agus iad curtha in aice a chéile sa chriostal ionas go bhfuil gach ian timpeallaithe ag iain den chineál eile. Mar sin, coinníonn an fórsa aomtha—an ''nasc ianach'' an criostal le chéile. Bíonn na comhdhúile ianacha sothuaslagtha san uisce, toisc gur tuaslagóir polach é an t-uisce. Is é sin, tá pol diúltach agus pol deimhneach ag an móilín uisce - deirtear gur déphol é an móilín uiscec—é go bhfuil an móilín féin neodrach. Aomann an pol diúltach iain dheimhneacha, agus na hiain dhiúltacha ag tarraingt ar an bpol eile. Sampla de chomhdhúil ianach é an gnáthshalann, is é sin, an chlóiríd sóidiam. Tá an salann an-difriúil leis an dá dhúil a bhfuil sé comhdhéanta as, mar atá, an clóirín agus an sóidiam. Gás buíghlas nó uaine é an clóirín a bhfuil boladh láidir as, agus nimh atá ann don duine, nó oibríonn sé go tubaisteach ar na scamhóga: níl tiúchan mór clóirín san aer análaithe de dhíth le héidéime scamhógach a tharraingt ar an duine, is é sin, na scamhóga a líonadh le sreabh nó leacht a thachtfaidh an t-othar (sin é an tuige, dála an scéil, gur baineadh úsáid as an gclóirín mar ghás cogaidh—arm ceimiceach—sa Chéad Chogadh Domhanda). Maidir leis an sóidiam, is miotal alcaileach é—is é sin, miotal bog atá chomh haraiciseach chun imoibriú a dhéanamh le substaintí eile is go rachaidh sé trí thine san uisce. Má chuirtear clóirín agus sóidiam in aice le chéile, imoibreoidh siad le chéile go fiáin fíochmhar le salann a dhéanamh. Tabharfaidh gach adamh sóidiam aon leictreon amháin ar iasacht do cheann de na hadaimh chlóirín, ionas go gcruthófar iain chlóiríde, Cl^-, agus iain sóidiam, Na⁺. ===Aigéadacht agus bunatacht === {{Main|Imoibriú aigéad-bun}} Is minic gur féidir substaint a aicmiú mar aigéad nó mar [[Bun (ceimic)|bhun]]. Tá roinnt teoiricí éagsúla ann a mhíníonn iompraíocht aigéid-bhuin. Is é an ceann is simplí na teoiric [[Svante Arrhenius|Arrhenius]], a deir gur aigéad í conhdhúil ar bith a thugann na hiain [[hiodróiniam]] (H₃O+) i dtuaslagáin agus is bun í aon chomhdhúil a thugann iain hiodrocsaíde (OH⁻) i ndobharthuaslagáin. De réir [[Teoiric Brønsted–Lowry|theoiric Brønsted–Lowry]] is aigéad é an speiceas a bhfuil claonadh ann chun prótón [[Hidrigin|hidrigine]] (H⁺) a chailliúint agus is bun é an speiceas a bhfuil claonadh ann chun prótón a ghlacadh. Tríú teoiric choitianta is ea teoiric Leictreonach Lewis faoi [[Aigéid agus buanna Lewis|aigéid agus buanna]], atá bunaithe ar naisc cheimiceacha nua a dhéanamh. Míníonn teoiric Lewis gur aigéad é speiceas ar bith a ghlacann le dís leictreon agus is bun é speiceas ar bith a ghlacann le dís leictreon. De réir na teoirice seo, is iad na rudaí is tábhachtaí atá á malartú ná na luchtanna.<ref>{{cite web |url=http://www.apsidium.com/theory/lewis_acid.htm |teideal=The Lewis Acid-Base Concept |access-date=31 July 2010 |date=19 May 2003 |work=Apsidium |archive-url=https://web.archive.org/web/20080527132328/http://www.apsidium.com/theory/lewis_acid.htm |archive-date=27 May 2008 |url-status=dead |dátarochtana=18 Márta 2021 |archivedate=27 Bealtaine 2008 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080527132328/http://www.apsidium.com/theory/lewis_acid.htm }}{{Unreliable source?|date=July 2010}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.bbc.co.uk/dna/h2g2/A708257 |teideal=History of Acidity |publisher=Bbc.co.uk |date=27 May 2004 |access-date=12 June 2011}}</ref> Tá bealaí éagsúla ann inar féidir substaint a aicmiú mar aigéad nó mar bhun, mar is léir i stair an choincheapa seo.<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.co.uk/dna/h2g2/A708257 |teideal=History of Acidity |publisher=Bbc.co.uk |date=27 May 2004 |access-date=12 June 2011}}</ref> Déantar neart aigéid a thomhas go coitianta trí dhá mhodh. Tomhas amháin, bunaithe ar shainmhíniú Arrhenius ar aigéadacht, is ea pH, ar tomhas é ar thiúchan iain hidriginiam i dtuaslagán, mar a chuirtear in iúl é ar scála logartamach diúltach. Mar sin, tá tiúchan ard iain hidriginiam ag tuaslagáin a bhfuil pH íseal acu agus is féidir a rá go bhfuil siad níos aigéadach. Tomhas eile atá bunaithe ar shainmhíniú Bhrønsted-Lowry is ea an tairiseach díthiomsúcháin aigéid (K_a), a thomhaiseann cumas coibhneasta substainte gníomhú mar aigéad faoin sainmhíniú Bhrønsted-Lowry ar aigéad. Is é sin, is dóichí go dtabharfaidh substaintí a bhfuil K_a níos airde acu iain hidrigine in imoibrithe ceimiceacha ná iad siúd a bhfuil luachanna K_a níos ísle acu. ===Ocsdí === {{Main|Ocsdí}} [[File:NaF.gif|upright=1.6|thumb|right|Sóidiam agus fluairín ag nascadh go hiaineach chun fluairíd sóidiam a dhéanamh. Cailleann sóidiam a leictreon seachtrach chun cumraíocht leictreon cobhsaí a thabhairt dó, agus téann an leictreon seo isteach san adamh fluairín go eisiteirmeach. Ansin aomtar na hiain atá luchtaithe go contrártha lena chéile. Tá an sóidiam ocsaídithe; agus an fluairín dí- ocsaídithe.]] Is cineál imoibrithe [[Imoibriú ceimiceach|cheimicigh]] é '''ocsdí''' ina bhfuil [[staid ocsaídiúcháin|staideanna ocsaídiúcháin]] na n-adamh aithrithe. Tá sé mar chomhartha sóirt ag imoibrithe ocsdí aistriú iarbhír nó foirmiúil [[leictreon]] idir [[Speiceas ceimiceach |speicis cheimiceacha]], go minic le speiceas amháin (an dí-ocsaídeoir) ag dul faoi ocsaídiú (leictreoin a chailleadh) le linn do speiceas eile (an t-ocsaídeoir) ag dí-ocsaídiú (gnóthachain leictreon).<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.wiley.com/college/boyer/0470003790/reviews/redox/redox.htm|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120530081215/http://www.wiley.com/college/boyer/0470003790/reviews/redox/redox.htm|archivedate=2012-05-30}}</ref> Deirtear gur ocsaídíodh an speiceas ceimiceach as a mbaintear an leictreon, agus deirtear gur dí-ocsaídíodh an speiceas ceimiceach a gcuirtear an leictreon leis. I bhfocail eile: ===Cothromaíocht cheimiceach=== {{Main|Cothromaíocht cheimiceach}} In imoibriú ceimiceach, is éard is cothromaíocht cheimiceach ná an riocht nó an staid ina bhfuil na himoibreáin agus na táirgí araon i láthair i dtiúchan nach bhfuil aon chlaonadh eile iontu athrú le hama, ionas nach mbeidh aon athrú inbhraite ar airíonna an chórais.<ref>Atkins' Physical Chemistry.https://archive.org/details/atkinsphysicalch00pwat </ref> Tarlaíonn an staid seo nuair a théann an tulimoibriú ar aghaidh ag an ráta céanna leis an cúlimoibriú. De ghnáth ní bhíonn rátaí imoibrithe na dtulimoibrithe agus na gcúlimoibrithe ina nialas, ach cothrom. Mar sin, níl aon glanathruithe i dtiúchan na n-imoibreán agus na dtáirgí. Tugtar cothromaíocht dhinimiciúil ar staid den sórt sin<ref>Atkins, Peter W.; Jones, Loretta (2008). Chemical Principles: The Quest for Insight (2nd ed.). ISBN 978-0-7167-9903-0.</ref> ===Dlíthe ceimiceacha=== {{Main|Dlí ceimiceach}} Cinntíodh ó [[Turgnamh|thurgnaimh]] a rinne [[Robert Boyle]] (1627–1691), [[Antoine Lavoisier|Antoine-Laurent de Lavoisier]] agus [[John Dalton]] le linn an seachtú agus an t-ochtú aois déag go raibh [[Damhna|damhnaí]] rialaithe ag dlíthe áirithe. Rialaítear imoibrithe ceimiceacha le dlíthe áirithe, ar coincheapa bunúsacha iad sa cheimic anois. Seo a leanas cuid acu: * [[Dlí Avogadro]] * [[Dlí Beer-Lambert]] * [[Dlí Boyle]] (1662, a bhaineann le brú agus toirt) * [[Dlí Charles]] (1787, a bhaineann le toirt agus teocht) * [[Dlíthe Fick]] * [[Dlí Gay-Lussac]] (1809, a bhaineann le brú agus teocht) * [[Prionsabal Le Chatalier]] * [[Dlí Henry]] * Dlí Hess * [[Dlí Imchoimeád na Maise]] * [[Dlí imchoimeád an fhuinnimh]] * [[Dlí an chomhshuímh thairisigh]] * [[Dlí na gcomhréir iolrach]] * [[Dlí Raoult]] [[Íomhá:Lavoisier, Antoine Laurent de (1743-1794) CIPB1171.jpg|right|thumb|Ba é [[Antoine Laurent Lavoisier]] a chuir tús leis an gceimic nua-aimseartha. Mar shampla, mhínigh sé an dóchán mar imoibriú na hocsaigine leis an mbreosla. Ba mhór an dul chun cinn é sin i gcomparáid le [[teoiric an fhlógastóin]], a bhí coitianta roimh a lá féin]] == Stair na Ceimice == {{Main|Stair na Ceimice}} Is deacair a rá cathain a thosaigh stair na ceimice dáiríre. I measc na gceimiceoirí is luaithe, is féidir na mná Bablónacha a bhí ag driogadh cumhrán a lua. I bhfad roimhe sin, áfach, fuair na daoine amach go raibh ábhair áirithe indóite agus ábhair eile dodhóite. Fórsa rúndiamhair ab ea an tine, a bhí in ann ábhar a chlaochlú go hábhar eile, rud ba dhúspéis leis na daoine. Ba í an tine a chabhraigh leis an duine iarann nó gloine a dhéanamh an chéad uair riamh. Nuair a d'éirigh sé coitianta dearcadh ar an [[ór]] mar mhiotal luachmhar, chuir na daoine suim san [[ailceimic]]. Is é is ailceimic ann ná na hiarrachtaí a rinneadh leis an ór a dhéanamh go sintéiseach, gan é a bhaint as an talamh. Ní raibh i gceist leis an ailceimic go fóill ach réamheolaíocht nó próta-eolaíocht, ach mar sin féin, d'fhoghlaim agus d'fhorbair na hailceimiceoirí modhanna oibre a chuaigh chun tairbhe na bhfíorcheimiceoirí i ndiaidh thréimhse na hailceimice. D'aimsigh na hailceimiceoirí go leor próiseas ceimiceach, rud a chuidigh le forbairt na ceimice nua-aimseartha. I gcaitheamh na staire, thréig na hailceimiceoirí ab fhearr an rúndiamhracht agus na piseoga a bhí ag roinnt leis an ailceimic, agus iad ag fáil eolais ar fhíornádúr an damhna, ionas gur tháinig dearcadh ní b'eolaíochtúla chucu dá n-ainneoin. I measc rogha na n-ailceimiceoirí, is fiú Geber, nó [[Abu Musa Jabir ibn Hayyan]], agus [[Paracelsus]], nó Philippus Theophrastus Aureolus Bombastus von Hohenheim, a lua. Ba é [[Robert Boyle]], áfach, a d'oscail an geata ón ailceimic go dtí an cheimic. Léiriú maith ar a dhearcadh is ea teideal an tsaothair ba thábhachtaí dár scríobh sé, mar atá, ''The Skeptical Chymist'', is é sin, An tAilceimiceoir Sceiptiúil. Mar sin féin, bhí an Baoilleach ina ailceimiceoir i gcónaí. Ba é Antoine Laurent Lavoisier an chéad cheimiceoir nua-aimseartha, ámh. B'eisean a leag amach Dlí Imchoimeádta na Maise sa bhliain 1783, agus b'eisean ba thúisce a tháinig ar an tuiscint cheart ar an dóchán mar phróiseas ceimiceach. Roimh a lá féin, chreid na heolaithe gurbh ionann an dóchán agus an breosla a bheith ag tabhairt uaidh "flógastón", dearcadh a bhí bunaithe, ar bhealach, ar an míthuiscint sheanársa gur cineál damhna nó dúile atá sa teas. Thaispeáin Lavoisier nach amhlaidh a bhí, ach gurbh é an rud a bhíonn ag titim amach le linn an dócháin ná go bhfuil an breosla ag cumasc leis an [[ocsaigin]]. Ceann de na dúile ceimiceacha ab ea an ocsaigin, agus thóg sé na blianta fada ar na heolaithe na dúile go léir a aithint, a aonrú, a ainmniú agus a aicmiú. Ba mhór an cuidiú san obair seo an tuiscint a tháinig chuig [[Dmitrí Meindeiléiv]], John Newlands, agus [[Julius Lothar Meyer|Lothar Meyer]] timpeall na bliana 1870—is é sin, nuair a ordaíodh na dúile ceimiceacha de réir a meáchan adamhach, go raibh na saintréithe céanna á nochtadh go tráthrialta. D'oibrigh Meindiléiv amach an chéad [[tábla peiriadach]], agus na dúile curtha taobh le chéile de réir a meáchan adamhach agus na saintréithe comhchosúla. Ó bhí an tábla seo mantach in áiteanna, bhí Meindiléiv ábalta tuairim a thabhairt i dtaobh na ndúl a bhí ag fanacht lena bhfionnachtain i gcónaí. Nuair a aonraíodh an chéad uair iad, fíoraíodh a chuid tairngreachtaí. == Cleachtadh == === Fodhisciplíní === *[[An cheimic neamhorgánach|An Cheimic Neamhorgánach]]: déanann an fodhisciplín seo taighde ar na comhdhúile neamhorgánacha, is é sin, na comhdhúile nach bhfuil slabhraí d'adaimh an charbóin iontu. *[[An Cheimic Orgánach]]: Fadó, b'ionann an cheimic orgánach agus an [[Bithcheimic|bhithcheimic]]. Sa lá atá inniu ann, áfach, tugtar ceimic orgánach ar cheimic na gcomhdhúl carbónacha. Tá an carbón in ann slabhraí móra fada a dhéanamh nach bhfuil teorainn ná críoch leo, agus an dúrud de chomhdhúile éagsúla ann a bhfuil slabhraí den chineál sin iontu. is ábhar taighde ann féin, mar sin, na slabhraí seo agus na struchtúir éagsúla mhóilíneacha a gcuireann siad bun leo. *[[Bithcheimic|An Bhithcheimic]]: Sin é an t-ainm a thugtar sa lá atá inniu ann ar cheimic na neacha beo agus ar an dóigh a n-úsáidtear coincheapa agus modhanna oibre na ceimice sa bhitheolaíocht. * An [[Ceimic Fhisiceach|Cheimic Fhisiceach]]: Shoiléirigh an [[meicnic chandamach|mheicnic chandamach]] sa bhliain 1926, go raibh bunús fisice taobh thiar den cheimic. Go bunúsach, déanann an ceimiceoir fisiceach taighde ar an mbaint atá ag an gceimic leis an bhfisic. Mar shampla, is suim leis [[teirmidinimic]] na ceimice, [[cinéitic]] na n-imoibrithe ceimiceacha, an [[leictriceimic]], an [[meicnic staitisteach|mheicnic staitisteach]], agus an [[speictreascópacht]]. Is deacair an cheimic fhisiceach a aithint go soiléir ón bh[[fisic mhóilíneach]]. Tá gá ag an gceimiceoir fisiceach leis an [[calcalas|gcalcalas]] agus é ag fréamhú a chuid [[cothromóid|cothromóidí]]. Baineann an cheimic fhisiceach go dlúth leis an gceimic theoiriciúil agus le ceimic an chandaim. *[[An Cheimic theoiriciúil|An Cheimic Theoiriciúil:]] Is éard atá i gceist leis an gceimic theoiriciúil ná réasúnaíocht theoiriciúil na fisice agus na matamaitice a chuirtear i bhfeidhm ar cheisteanna na ceimice. Go háirithe, tugtar [[ceimic chandamach]] ar an dóigh a bhfeidhmítear an [[Fisic chandamach|fhisic chandamach]] sa cheimic. Sna blianta i ndiaidh an Dara Cogadh Domhanda, chuaigh na ríomhairí an oiread sin i bhfeabhas gur féidir a rá go bhfuil a leithéid de bhrainse ann agus [[ceimic ríomhaireachta]], is é sin, forbairt agus feidhmiú na ríomhchlár le freastal ar shainriachtanais na ceimice. Tá dlúthbhaint ag an gceimic theoiriciúil le fisic an damhna chomhdhlúite agus leis an bhfisic mhóilíneach. Níl i gceist go bunúsach leis an gceimic theoiriciúil ach fisic, ar an gcaoi chéanna nach bhfuil sa bhitheolaiocht theoiriciúil ach ceimic agus fisic. * Is í an [[Ceimic núicléach|cheimic núicléach]] an brainse den cheimic a phléann leis an [[radaighníomhaíocht]]: an úsáid a bhaintear as an radaighníomhaíocht le taighde a dhéanamh ar ghnáth-imoibrithe ceimiceacha ([[radaiceimic]]), an tionchar atá ag mais na n-[[iseatóp]] éagsúil ar na himoibrithe ceimiceacha ([[ceimic iseatópach]]), agus [[speictreascópacht]] an [[athshondas maighnéadach núicléach|athshondais mhaighnéadaigh núicléigh]]—is é sin, brainse speictreascópachta a théann i dtuilleamaí saintréithe maighnéadacha na [[Núicléas adamhach|núicléas]] le móilíní a aithint. Is féidir "ceimic núicléach" a thabhairt ar an dóigh a n-úsáideann fisiceoirí núicléacha modhanna oibre nó coincheapa na ceimice le taighde a dhéanamh ar [[eamhnú]] agus ar [[comhleá na núicléas|chomhleá]] na núicléas. Brainsí eile de chuid na ceimice is ea: an [[réaltcheimic]], an [[ceimic atmaisféarach|cheimic atmaisféarach]], an [[innealtóireacht cheimiceach]], an fhaisnéisíocht cheimiceach, an leictriceimic, ceimic an chomhshaoil, an cheimic shreabhach, an gheocheimic, an cheimic ghlas, stair na ceimice, eolaíocht na n-ábhar, ceimic na míochaine, an bhitheolaíocht mhóilíneach, an nanaitheicneolaíocht, an cheimic orgánaimhiotalach, an pheitriceimic, an chógaseolaíocht, an fhótaiceimic, an fhíticeimic, an cheimic pholaiméarach, an cheimic soladstaide, an tsonaiceimic, an cheimic fhormhóilíneach, an cheimic dhromchlach, agus an teirmiceimic. === Tionscal === Léiríonn an tionscal ceimiceach gníomhaíocht eacnamaíoch thábhachtach ar fud an domhain. Sa bhliain 2013, bhí díolacháin de US $980.5 billiún ag na 50 táirgeoir ceimiceach is fearr ar domhan, le corrlach brabúis de 10.3%.<ref>C&EN's Global Top 50 Chemical Firms For 2014. https://cen.acs.org/articles/92/i30/CENs-Global-Top-50-Chemical.html </ref> === Cumainn ghairmiúla === * [https://fr.wikipedia.org/wiki/Soci%C3%A9t%C3%A9_chimique_de_France Société Française de Chimie (SFC)] * [[:en:American_Chemical_Society|American Chemical Society]] * [[:en:American_Society_for_Neurochemistry|American Society for Neurochemistry]] * [[:en:Chemical_Institute_of_Canada|Institut de chemie du Canada]] * [[:en:Chemical_Society_of_Peru|Sociedad Química del Perú]] * [[:en:International_Union_of_Pure_and_Applied_Chemistry|International Union of Pure and Applied Chemistry]] * [[:en:Royal_Australian_Chemical_Institute|Royal Australian Chemical Institute]] * [[:nl:Koninklijke_Nederlandse_Chemische_Vereniging|Koninklijke Nederlandse Chemische Vereniging]]{{Dead link|date=Deireadh Fómhair 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [[:en:Royal_Society_of_Chemistry|Royal Society of Chemistry]] * [[:en:Society_of_Chemical_Industry|Society of Chemical Industry]] * [[:en:World_Association_of_Theoretical_and_Computational_Chemists|World Association of Theoretical and Computational Chemists]] == An Cheimic Idirphearsanta == == Sanasaíocht == # Ailceimic na hÉigipte [5,000 BC – 400 BC], Leabharlann Chathair Alastair # Ailceimic na Gréige [332 BC – 642 AD], na Greigigh i réim i gCathair Alastair # Ailceimic na nArabach [642 AD – 1200], na hArabaigh i réim i gCathair Alastair, e.g. Is é [[Jabir]] an príomh-cheimiceoir. # Ailceimic na hEorpa [1300 – Inniu], Gerber a thóg ar Cheimic na nArabach # Ceimic [1661], [[Robert Boyle|Boyle]] ''The Sceptical Chemist'' # Ceimic [1787], [[Antoine Lavoisier|Lavoisier]] ''Élémentaire de Chimie'' # Ceimic [1803], [[John Dalton|Dalton]] ''Atomic Theory'' == Féach freisin == * Fillteán Eolaíochta TS COGG http://www.cogg.ie/wp-content/uploads/ceimic-filltean-eolaiochta-ts.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171024065058/http://www.cogg.ie/wp-content/uploads/ceimic-filltean-eolaiochta-ts.pdf |date=2017-10-24 }} * CICLIPÉID EILE – ANOTHER UNFINISHED SCIENCE ENCYCLOPAEDIA IN IRISH, https://irishforenglishspeakers.blog/2017/04/10/ciclipeid-eile-another-unfinished-science-encyclopaedia-in-irish/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170430132245/https://irishforenglishspeakers.blog/2017/04/10/ciclipeid-eile-another-unfinished-science-encyclopaedia-in-irish/ |date=2017-04-30 }} * [[Ceimiceoir]] agus [[Liosta ceimiceoirí]] * [[Tábla peiriadach]] * [[Liosta dúl de réir ainm]] * {{fr}} [http://www.futura-sciences.com/sinformer/n/matiere.php Actualités Chimie, sur le site Futura-Sciences.com] * {{fr}} [http://www.cnrs.fr/diffusion/phototheque/chimieaulycee/ La chimie au lycée, sur le site du CNRS] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061206230746/http://www.cnrs.fr/diffusion/phototheque/chimieaulycee/ |date=2006-12-06 }} * {{en}} [http://scienceworld.wolfram.com/chemistry/ Eric Weisstein's world of chemistry] * {{fr}} [http://www.canal-educatif.fr/sciences.htm Vidéos participatives sur la chimie pour les élèves du secondaire] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070108122512/http://canal-educatif.fr/sciences.htm |date=2007-01-08 }} == Leitheoireacht sa bhreis == * '''Ceimic na hArdteistiméireachta Ghnáthleibhéal & Ardleibhéal'''. Fírici Fillte. An Chomhairle um Oideachais Gaeltachta & Gaelscolaíochta. The Celtic Press. * Atkins, P.W. ''Galileo's Finger'' (Oxford University Press) * Chang, Raymond. ''Chemistry'' 6th ed. Boston: James M. Smith, 1998. ISBN 0-07-115221-0. * MacCann, Diarmuid . ''Ceimic''. An Chláir Nua don Mheánteistiméireacht. An Gúm 1985. * Hussey, Matt. '''Nod don Eolach''', Gasaitéar Eolaíochta.An Gúm 1999 * Kennedy, Porter, Scott. '''Eolaíocht Bhunúsach'''. An Gúm 1990. * Pauling, L. '''The Nature of the chemical bond''' (Cornell University Press) ISBN 0-8014-0333-2 * Pauling, L., and Wilson, E. B. '''Introduction to Quantum Mechanics with Applications to Chemistry''' (Dover Publications) ISBN 0-486-64871-0 * Pauling, L. '''General Chemistry''' (Dover Publications) ISBN 0-486-65622-5 == Liosta léitheoireachta do mhicléinn ollscoile == * Atkins,P.W. ''Physical Chemistry'' (Oxford University Press) ISBN 0-19-879285-9 * Atkins,P.W. et al. ''Molecular Quantum Mechanics'' (Oxford University Press) * Ó Cinnéide, Seán. ''Ceimic Bhunúsach 1''. An Chéad Chló, Rialtas na hÉireann. * McWeeny, R. ''Coulson's Valence'' (Oxford Science Publications) ISBN 0-19-855144-4 * Stephenson, G. ''Mathematical Methods for Science Students'' (Longman)ISBN 0-582-44416-0 * Smart and Moore ''Solid State Chemistry: An Introduction'' (Chapman and Hall) ISBN 0-412-40040-5 * Atkins,P.W., Overton,T., Rourke,J., Weller,M. and Armstrong,F. ''Shriver and Atkins inorganic chemistry'' (4th edition) 2006 (Oxford University Press) ISBN 0-19-926463-5 * Clayden,J., Greeves,N., Warren,S., Wothers,P. ''Organic Chemistry'' 2000 (Oxford University Press) ISBN 0-19-850346-6 * Voet and Voet ''Biochemistry'' (Wiley) ISBN 0-471-58651-X == Naisc Sheachtracha == *̈̈[https://online.fliphtml5.com/lfbld/klmv/#p=1 Ceimic Bheoǃ Leabhar Saothair Folens 2ú hEagrán] *[https://ncca.ie/media/wdqam1zw/dreachtsonraiocht-do-cheimic.pdf Dréacht den Ardteistiméireacht Sonraíocht na Ceimice] *[https://www.bbc.co.uk/bitesize/subjects/zmnp34j National 5, Chemistry.] * [http://ocw.mit.edu/OcwWeb/Chemistry/index.htm MIT OpenCourseWare | Chemistry] * [http://www.eurochem.eu/ EuroChem (European Portal for Chemistry - Database of Hazard Compounds, European Legislation)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190613021423/http://www.eurochem.eu/ |date=2019-06-13 }} * [http://chem.sis.nlm.nih.gov/chemidplus/ Chemistry Information Database] * [http://www.sciencedaily.com/news/matter_energy/chemistry/ Chemistry Research] * [http://www.iupac.org/dhtml_home.html International Union of Pure and Applied Chemistry] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071031084506/http://www.iupac.org/dhtml_home.html |date=2007-10-31 }} * [http://www.chem.qmw.ac.uk/iupac/ IUPAC Nomenclature Home Page] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050912182756/http://www.chem.qmw.ac.uk/iupac/ |date=2005-09-12 }}, see especially the "Gold Book" containing definitions of standard chemical terms * [http://physchem.ox.ac.uk/MSDS/ Material safety data sheets for a variety of chemicals] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071016164904/http://physchem.ox.ac.uk/MSDS/ |date=2007-10-16 }} * [http://cdmel.rutgers.edu/multimedia/ Cook/Douglass Multimedia Achives] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061022171757/http://cdmel.rutgers.edu/multimedia/ |date=2006-10-22 }} contains videos of General Chemistry tutorials; worked out example problems * [http://www.bestchoice.che.auckland.ac.nz/ BestChoice Stage 1 University Chemistry tutorial]{{Dead link|date=Deireadh Fómhair 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} from University of Auckland == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Ceimic|*]] e9c31n2nox2oy58lg965jqmwr7nrztc 1318926 1318735 2026-06-27T09:34:21Z XXBlackburnXx 36804 Reverted edit by a hidden user to last revision by [[User:Divinations|Divinations]] 1315847 wikitext text/x-wiki [[File:David - Portrait of Monsieur Lavoisier (cropped).jpg|thumb|David - Portráid de [[Antoine Lavoisier|Monsieur Lavoisier]], athair na ceimice nua-aimsearth.(giortaithe)]] Is í an '''cheimic''' an disciplín eolaíocha a bhaineann le [[Dúil cheimiceach|dúile]] agus [[Comhdhúil|comhdhúile]] comhdhéanta d’[[adamh]], [[Móilín|móilíní]] agus [[Ian|iain]]: a gcomhdhéanamh, a struchtúr, a n-airíonna, a n-iompar agus na hathruithe a dhéantar orthu le linn [[Imoibriú ceimiceach|imoibrithe]] le [[Substaint Cheimiceach|substaintí]] eile.<ref name="definition">{{cite web |url=http://chemweb.ucc.ie/what_is_chemistry.htm |teideal=What is Chemistry? |publisher=Chemweb.ucc.ie |access-date=12 June 2011 |dátarochtana=13 Márta 2021 |archivedate=3 Deireadh Fómhair 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181003061822/http://chemweb.ucc.ie/what_is_chemistry.htm }}</ref><ref>{{cite web |teideal=Definition of CHEMISTRY |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/chemistry |website=www.merriam-webster.com |access-date=24 August 2020 |language=en}}</ref><ref>{{cite web |teideal=Definition of chemistry {{!}} Dictionary.com |url=http://dictionary.reference.com/browse/Chemistry |website=www.dictionary.com |access-date=24 August 2020 |language=en}}</ref><ref>{{Cite web|teideal=Chemistry Is Everywhere|url=https://www.acs.org/content/acs/en/education/whatischemistry/everywhere.html|website=[[American Chemical Society]]}}</ref> Faoi raon feidhme a ábhair, tá áit idirmheánach ag an gceimic idir an [[Fisic|fhisic]] agus an [[Bitheolaíocht|bhitheolaíocht]].<ref>Carsten Reinhardt. ''Chemical Sciences in the 20th Century: Bridging Boundaries''. Wiley-VCH, 2001. {{ISBN|3-527-30271-9}}. pp.&nbsp;1–2.</ref> Uaireanta, tugtar [[an eolaíocht lárnach]] uirthi toisc go leagann sí síos an bhunchloch chun na ndisciplíní eolaíochta [[Taighde bunúsach|bunúsacha]] agus [[Eolaíocht fheidhmeach|feidhmiúla]] a thuiscint ar leibhéal bunúsach.<ref>Theodore L. Brown, H. Eugene Lemay, Bruce Edward Bursten, H. Lemay. ''Chemistry: The Central Science''. Prentice Hall; 8 edition (1999). {{ISBN|0-13-010310-1}}. pp.&nbsp;3–4.</ref> Mar shampla, míníonn an cheimic gnéithe de cheimic na bplandaí ([[luibheolaíocht]]), an chaoi a gcruthaítear carraigeacha igneacha ([[geolaíocht]]), an chaoi a ndéantar ózón atmaisféarach agus an chaoi a ndíghrádaíter truailleáin chomhshaoil ([[éiceolaíocht]]), airíonna na hithreach ar an ngealach (cosmaicheimic), conas a oibríonn cógais ([[cógaseolaíocht]]), agus conas fianaise [[Aigéad dí-ocsairibeanúicléasach]] (ADN) a bhailiú ag láthair choire (eolaíocht fhóiréinseach). Pléann an cheimic ábhair mar an chaoi a n-idirghníomhaíonn adamh agus móilíní trí [[nasc ceimiceach]] chun comhdhúile ceimiceacha nua a ghiniúint. Tá dhá chineál nasc ceimiceach ann: 1. naisc cheimiceacha phríomhúla .i. [[Nasc comhfhiúsach|naisc chomhfhiúsacha]], ina roinneann adamh leictreon amháin nó níos mó; [[Nasc ianach|naisc ianacha]], ina ndeonaíonn adamh leictreon amháin nó níos mó d’adamh eile chun [[ian]] (caitiain agus ainiain) a tháirgeadh; naisc mhiotalacha agus 2. naisc cheimiceacha tánaisteacha .i. [[Nasc hidrigine|naisc hidrigine]]; naisc [[Fórsa van der Waals|d'fhórsa Van der Waals]], idirghníomhaíocht ian-ian, idirghníomhaíocht ian-déphol srl. [[Íomhá:Distillation 2.jpg|right|280px]] ==Sanasaíocht== Tagann an focal ''[[Ceimic|ceimic]]'' ó mhionathrú ar an bhfocal [[Ailceimic|ailceimic]], a thagair do shraith cleachtais níos luaithe a chuimsigh gnéithe den cheimic, den [[Miotaseolaíocht|mhiotaleolaíocht]], den [[Fealsúnacht|fhealsúnacht]], den [[Astralaíocht|astralaíocht]], den [[Réalteolaíocht|réalteolaíocht]], den [[Misteachas|mhisteachas]] agus den [[Míochaine|míochaine]]. Is minic a fheictear go bhfuil an ailceimic nasctha leis an tóraíocht chun mhiotail luaidhe nó eile a iompú ina n-ór, cé go raibh suim ag ailceimiceoirí i go leor cheisteanna na ceimice nua-aimseartha.<ref>{{cite web |url=http://www.alchemylab.com/history_of_alchemy.htm |teideal=History of Alchemy |publisher=Alchemy Lab |access-date=12 June 2011 |dátarochtana=13 Márta 2021 |archivedate=8 Meitheamh 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110608014253/http://www.alchemylab.com/history_of_alchemy.htm }}</ref> Faightear an focal nua-aimseartha ailceimic ón bhfocal Araibis الكیمیاء (''al-kīmīā'') B’fhéidir go bhfuil bunús na hÉigipte leis seo, ós rud é go dtagann al-kīmīā ón nGréigis χημία (''chimeía''), a dhíorthaítear ar a seal ón bhfocal Kemet, arb é ainm ársa na hÉigipte sa [[An Éigiptis|teanga Éigipteach]] é. De rogha air sin, féadfaidh ''al-kīmīā'' teacht ó χημεία, rud a chiallaíonn "teilgthe le chéile". ==Prionsabail nua-aimseartha== [[File:Lab bench.jpg|thumb|upright=1.15|An tSaotharlann, Institiúid na Bithcheimice, Ollscoil Köln sa Ghearmáin]] Is í samhail reatha an struchtúir adamhaigh ná samhail na [[Meicnic chandamach|meicnice candamaí]]. <ref>{{cite encyclopedia|title=chemical bonding|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/684121/chemical-bonding/43383/The-quantum-mechanical-model|encyclopedia=Britannica|publisher=Encyclopædia Britannica|access-date=1 November 2012}}</ref> Tosaíonn an cheimic thraidisiúnta le staidéar a dhéanamh ar [[Buncháithnín|bhuncháithníní]], [[Adamh|adaimh]], [[Móilín|móilíní]],<ref>[http://www.visionlearning.com/library/module_viewer.php?mid=49 Matter: Atoms from Democritus to Dalton] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070228203304/http://www.visionlearning.com/library/module_viewer.php?mid=49 |date=2007-02-28 }} by Anthony Carpi, Ph.D.</ref> [[Comhdhúil cheimiceach|comhdhúile]], [[Miotal|miotail]], [[Criostal|criostail]] agus comhbhailiúcháin de [[Dúil cheimiceach|dhúile]] eile. Is féidir staidéar a dhéanamh ar dhúile i [[Staideanna an Damhna|staideanna]] soladacha, leachtacha, gásacha agus plasmacha, ina n-aonar nó i dteannta a chéile. Is gnách go mbíonn na hidirghníomhaíochtaí, na [[Imoibriú ceimiceach|himoibrithe]] agus na claochluithe a ndéantar staidéar orthu sa cheimic mar thoradh ar idirghníomhaíochtaí idir adaimh, rud a fhágann go ndéantar atheagrú ar na naisc cheimiceacha a choinníonn na hadaimh le chéile. Déantar staidéar ar iompraíochtaí den sórt sin i [[saotharlann]] cheimice. Go steiréitipiciúil, úsáideann an tsaotharlann foirmeacha éagsúla d'[[earraí gloine saotharlainne]] faoi leith. Mar sin féin, níl earraí gloine lárnach sa cheimic, agus déantar cuid mhór den cheimic thurgnamhach (chomh maith le ceimic fheidhmeach/tionsclaíoch) gan earraí gloine. [[File:Chemicals in flasks.jpg|thumb|right|Tuaslagáin substaintí i mbuidéil imoibrí, lena n-áirítear [[hiodrocsaíd amóiniam]] agus [[aigéad nítreach]], soilsithe i ndathanna éagsúla]] Is éard is [[imoibriú ceimiceach]] ann ná athrú ina gclaochlaítear substaint ina substaint nua amháin nó níos mó.<ref>IUPAC [[Gold Book]] [http://goldbook.iupac.org/C01033.html Definition] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070304035235/http://goldbook.iupac.org/C01033.html|date=4 March 2007}}</ref> Is é bunús a leithéid de chlaochlú ceimiceach ná atheagrú na leictreon sna naisc cheimiceacha idir adaimh. Is féidir é a léiriú go siombalach trí [[Cothromóid cheimiceach|chothromóid cheimiceach]], a mbíonn adaimh mar ábhair i gceist leis de ghnáth. Is ionann líon na n-adamh ar chlé agus ar dheis sa chothromóid le haghaidh claochlaithe cheimicigh. (Nuair a bhíonn líon na n-adamh ar gach taobh éagothrom, tugtar imoibriú núicléach nó [[meath radaighníomhach]] ar an gclaochlú.) Tá an cineál imoibriúcháin cheimicigh a d’fhéadfadh substaint a dhéanamh agus na hathruithe fuinnimh a d’fhéadfadh a bheith ag gabháil leis srianta ag rialacha bunúsacha áirithe, ar a dtugtar [[dlí ceimiceach|dlíthe ceimiceacha. Bíonn cúinsí fuinnimh agus eantrópachta tábhachtach i gcónaí i mbeagnach gach staidéar ceimiceach. Déantar substaintí ceimiceacha a aicmiú i dtéarmaí a struchtúir, a gcéimeanna, chomh maith lena gcomhdhéanamh ceimiceacha. Is féidir anailís a dhéanamh orthu trí uirlisí anailíse ceimiceacha a úsáid, .i. speictreascópacht agus crómatagrafaíocht. Tugtar ceimiceoirí ar eolaithe atá i mbun taighde ceimiceach. Déanann mórchuid na gceimiceoirí speisialtóireacht i bhfo-dhisciplín amháin nó níos mó. Tá roinnt coincheap riachtanach chun staidéar a dhéanamh ar cheimic; seo cuid acu: ===Damhna=== {{Main|Damhna}} Sa cheimic, sainmhínítear damhna mar rud ar bith a bhfuil [[Fosmhais|fosmhais]] agus [[Toirt|toirt]] aige (tógann sé spás) agus atá comhdhéanta de [[Cáithnín fo-adamhach|cháithníní]]. Tá fosmhais ag na cáithníní a chuimsíonn damhna mais freisin- ní bhíonn fosmhais ag gach cáithnín, mar an [[Fótón|fótón]]. Is féidir le damhna a bheith ina íon shubstaint cheimiceach nó ina [[Meascán|mheascán]] de shubstaintí.<ref>{{cite book |last=Armstrong |first=James |teideal=General, Organic, and Biochemistry: An Applied Approach |publisher=[[Brooks/Cole]] |year=2012 |isbn=978-0-534-49349-3 |page=48}}</ref> ====Adamh==== {{Main|Adamh}} [[File:Atom Diagram.svg|thumb|upright=0.75|left|Léaráid d'adamh de réir theoiric Bhohr]] Ba é an Gréagach [[Democritos]] (t. 450 R. Ch.) a chéadchuir i bhfáth an teoraic go raibh na damhnaí uile déanta d'adaimh. De réir an fhealsaimh úd, ní féidir leanúint de roinnt damhna ar bith go síoraí, mar go dtiocfaí ar deireadh ar [[cáithnín|cháithníní]] nó mhionbhair den [[damhna]] nach bhféadfaí a roinnt níos mó. Ar cháithníní díobh sin, thug Democritos an t-ainm ([[Gréigis]]: άτομον, '''atmos''' (adamh), a chiallaíonn aonad do-roinnte. B'inmheasta dó go raibh na hadaimh an-mhion agus go raibh uimhir ollmhór díobh fiú sa ghiota ba lú de dhamhna a bhí sofheichte. Go deimhin, bhí os cionn dhá mhíle bliain le himeacht sula bhfuarthas fianaise thurgnamhach go raibh dúile déanta de na haonais bhunúsacha úd. I ngach adamh tá [[Núicléas adamhach|núicléas]] faoina [[Lucht leictreach|lucht deimhneach]] i lár baill agus, mórthimpeall air sin, leictreoin (nó leictreon) le lucht diúltach. ====Dúil cheimiceach==== {{Main|Dúil cheimiceach}} Is éard is dúile ann ná substaintí nach féidir a dhianscaoileadh go ceimiceach ina substaintí eile níos simplí. Tugtar substaintí [[íon|íona]] ar shubstaintí nach meascáin iad. Is '''dúile''' nó [[comhdhúile]] iad substaintí íona. Cuirtear na dúile seo taobh le taobh i dtábla a dtugtar an [[tábla peiriadach]] air. Tá siombail ag gach dúil, mar shampla, H = hidrigin. Ba é an t-eolaí [[Dmítrí Meindeiléiv]] a chuir an chéad bhun leis an tábla peiriadach seo sa bhliain 1869. Tá gach dúil atá ar eolas liostaithe i dtábla peiriadach na ndúl. ==== Comhdhúil ==== {{Main|Comhdhúil}} Is éard is ''comhdhúil'' ann ná aon substaint cheimiceach a chruthaítear de thoradh [[imoibriú ceimiceach]] ina n-aontaítear dhá dhúil éagsúla, nó níos mó, de réir comhshuíomh seasta idir na dúile. Nuair a dhéantar comhdhúil as a chuid dúl, bíonn airíonna difriúla de ghnáth ag an gcomhdhúil le hais airíonna na ndúl as a ndearnadh é. Mar shampla, is solad bán é clóiríd sóidiam (salann coitianta) atá réasúnta neamhimoibríoch go ceimiceach. Is iad na dúile as a bhfuil sé déanta ná sóidiam, miotal airgid atá an-imoibríoch, agus clóirín, gás glas atá an-imoibríoch. I gcomhdhúil cheimiceach, bíonn adaimh na ndúl éagsúil ceangailte lena chéile le naisc cheimiceacha—[[Nasc ianach|ianacha]] nó [[Nasc comhfhiúsach|chomhfhiúsacha]]. Cuirtear coibhneas na ndúl agus struchtúr inmheánach na comhdhúile in iúl le [[foirmle cheimiceach|foirmlí éagsúla ceimiceacha]]. Is comhdhúil an t-uisce ina mbíonn hidrigin agus ocsigin i gcóimheas 2:1. ''Tá an t-adamh ocsigin idir an dá adamh hidrigine, agus uillinn 104.45° eatarthu''.[[Íomhá:Water-2D-labelled.png|160px|Tá an cruth seo ar mhóilíní uisce]][[Íomhá:Water molecule 3D.svg|120px|Tá an cruth seo ar mhóilíní uisce.]] Mar shampla, tugann an fhoirmle seo a leanas d'uisce ''(H₂O)'' le fios dúinn go bhfuil uisce ina chomhdhúil agus go bhfuil dhá adamh [[Hidrigin|hidrigine]] nasctha d'aon adamh [[Ocsaigin|ocsaigine]] amháin. Níl comhdhúile liostaithe i dtábla peiriadach na ndúl. ====Móilín==== {{Main|Móilín}} [[Íomhá:Atisane3.png|thumb|right|500px|Móilíní]] Is éard is ''móilín'' ann ná an chuid is lú de dhúil nó de [[comhdúil|chomhdhúil]] is féidir a bheith ann go neamhspleách. Tugtar [[ceimic mhóilíneach]] nó [[fisic mhóilíneach]] ar na h[[eolaíocht]]aí a bhaineann leis an ábhar seo, ag brath ar chlaonadh an fhócais. ====Substaint agus meascán==== Is cineál damhna é substaint cheimiceach le comhdhéanamh cinnte agus tacar d'airíonna.<ref>{{Cite book| teideal = General Chemistry |author1=Hill, J.W. |author2=Petrucci, R.H. |author3=McCreary, T.W. |author4=Perry, S.S. | edition = 4th | publisher = Pearson Prentice Hall | location = Upper Saddle River, New Jersey | year = 2005 | page = 37}}</ref> Tugtar meascán de bhailiúchán substaintí. Samplaí de mheascáin is ea aer agus cóimhiotail.<ref>{{cite book|teideal=Magnesium and Magnesium Alloys|page=59|author1=M.M. Avedesian|author2=Hugh Baker|publisher=ASM International}}</ref> ====Mól agus méid na substainte==== {{Main|Mól}} Is éard is mól nógram-mhóilín ar mheáchan admhach den dúil sin ina ghraim. Cuir i gcás, is ias 1.008g. 14.008g. 16.000g. 35.46g 126.9 g agus 238 g na gram-adaimh se na dúile hidrigib, nítrigin, ocsaigin, clóirín iaidín agus úráiniam ar leith.<ref>Ceimic Bhunúsach 1. An Gram-adamh. Lth.85 </ref> ===Pas=== {{Main|Pas (damhna)}} An 4 phas nó staid ar féidir go mbeidh damhna iontu: [[Solad|solad]], [[Leacht|leacht]], [[Gás|gás]] agus [[Plasma (fisic)|plasma]]. Braitheann pas damhna ar leith ar an teocht is an brú atá i bhfeidhm air. Tugtar an pastrasdul ar an athrú ó phas amháin go pas eile, cosúil le fiuchadh nó leá. Léiríonn pasléaráid pasanna damhna ag teochtaí is brúnna éagsúla, Chomh maith leis na hairíonna ceimiceacha ar leith a dhéanann idirdhealú idir aicmithe ceimiceacha éagsúla, is féidir ceimiceáin a bheith ann i roinnt céimeanna. Den chuid is mó, tá na haicmithe ceimiceacha neamhspleách ar na haicmithe bulcphassana seo; áfach, tá roinnt pasanna níos coimhthíocha neamh-chomhoiriúnach le hairíonna ceimiceacha áirithe. Is éard atá i bpas ná sraith staideanna de chóras ceimiceach a bhfuil mór-airíonna struchtúracha comhchosúla acu, thar raon coinníollacha, amhail brú nó teocht. Is gnách go dtagann airíonna fisiciúla, mar shampla dlús agus innéacs athraonta faoi luachanna atá sainiúil don phas. Sainmhínítear pas dhamhna leis an ''phas-trasdul'', is é sin nuair a théann fuinneamh a chuirtear isteach sa chóras nó a thógtar amach chun struchtúr an chórais a atheagrú, in ionad na mórchoinníollacha a athrú. Uaireanta is féidir an t-idirdhealú idir pasannaa bheith leanúnach in ionad teorainn scoite a bheith acu, sa chás seo meastar go bhfuil an t-ábhar i staid fhorchriticiúil. Nuair a thagann trí staid le chéile bunaithe ar na coinníollacha, tugtar an tríphointe air agus ós rud é go bhfuil sé seo do-athraitheach, is bealach áisiúil é chun sraith coinníollacha a shainiú. Taispeánann a lán substaintí pasanna soladacha iomadúla. Mar shampla, tá trí phas d’iarann ​​soladach (alfa, gáma, agus deilte) a athraíonn bunaithe ar theocht agus brú. Príomhdhifríocht idir pasanna soladacha is ea criostalstruchtúr, nó socrú, na n-adamh. Paseile a bhíonn coitianta i staidéar na ceimice ná an pas leachtach, is é sin staid na substaintí atá tuaslagtha i dtuaslagán uiscí (is é sin, in uisce). I measc na bpasanna nach bhfuil chomh heolach tá plasmaí, comhdhlútháin Bhose-Einstein agus comhdhlútháin fheirmíónacha agus na pasanna paramaighnéadacha agus fearómaighnéadacha d'ábhair mhaighnéadacha. Cé go ndéileálann na pasanna is eolaí le córais tríthoiseacha, is féidir analógacha a shainiú i gcórais déthoiseacha, ar tugadh aird orthu maidir lena ábharthacht do chórais sa bhitheolaíocht. ===Nascadh=== {{Main|Nasc ceimiceach}} [[File:Ionic bonding animation.gif|thumb|right|upright=1.15|Beochan den phróiseas nascáil ianach idir [[sóidiam]] (Na) agus [[clóirín]] (Cl) chun [[clóiríd sóidiam]], nó salann mín a dhéamanh. Is éard atá i gceist le nascadh ianach ná aistriú iomlán leictreoin amháin nó níos mó ó adamh amháin go hadamh eile.(seachas é a roinnt, mar a tharlaíonn i nascáil chomhfhiúsach) ]] Na fórsaí leictreacha a cheanglaíonn adaimh i móilíní agus pais sholadacha neamh-mhóilíneacha. In aon adamh, timpeallaíonn na leictreoin an núicléas i bhfithiseáin i sceallaí timpeall an núicléis. Muna mbíonn an sceall seachtrach lán le leictreoin, an uasmhéid atá ceadaithe don adamh sin, bíonn an t-adamh éagobhsaí agus fonn air nasc a dhéanamh le hadamh eile. Aithnítear 3 shaghas naisc phríomhúil. An nasc ianach, mar atá i gclóiríd sóidiam, NaCl (salann mín), inar chaill an sóidiam leictreon agus ar ghnóthaigh an clóirín leictreon, ionas go gcoinnítear na hiain seo le chéile trí aomadh frithpháirteach idir Na+ is Cl-. Sa nasc comhfhiúsach, mar atá i gclóirín, Cl2, bíonn cuid de na leictreoin bainteach leis an dá núicléas. Nuair a nascann dhá adamh hidrigine (H) le hadamh amháin ocsaigine (O), cruthaítear móilín uisce, H2O, agus bíonn dhá nasc chomhfhiúsacha ann. Sa nasc miotalach, mar atá i sóidiam, Na, bíonn na fiúsleictreoin dílogánaithe agus bainteach le cuid mhaith núicléas, rud a thugann seoltacht leictreach don mhiotal. Tugtar nasc singil ar nasc comhfhiúsach ina bhfuil dhá leictreon i gceist, nasc dúbailte ar cheann le 4 leictreon, agus nasc triarach ar cheann le 6 leictreon. Comharthaítear na naisc seo i bhfoirmlí ceimiceacha le -, =, is ≡. Tugtar an nascfhuinneamh ar an bhfuinneamh is gá chun nasc ceimiceach a bhriseadh (mar shampla, chun móilín clóirín, Cl2, a athrú in dhá adamh clóirín, 2 Cl). ===Fuinneamh=== {{Main|Fuinneamh}} Is cumas chun obair a dhéanamh é an '''fuinneamh''', de réir na [[fisic]]e de. Is iomaí cineál fuinnimh ann. Is fuinneamh cinéiteach é an fuinneamh atá i réad de bharr a ghluaisne. Is fuinneamh poitéinsiúil domhantarraingthe é fuinneamh atá i réad de bharr a airde os cionn plána tagartha, mar shampla, cloch os cionn na talún. Is fuinneamh [[meicnic]]e é an dá shaghas fuinnimh sin curtha le chéile, fuinneamh cinéiteach is fuinneamh poitéinsiúil. Is cineál fuinnimh eile é an teas. Nuair a dóitear breosla, mar shampla [[peitreal]], fuasclaítear fuinneamh ceimiceach an bhreosla ina theas. De réir bhunchoincheapanna na fisice, ní féidir fuinneamh a chruthú ná a dhíothú ach is féidir é a athrú ó chineál amháin fuinnimh go cineál eile. Tarlaíonn a leithéid in inneall ar bith, mar shampla in [[inneall dócháin inmheánaigh]]. ===Imoibriú ceimiceach=== {{Main|Imoibriú ceimiceach}} I gcás dó damhna A in aer (nó in ocsaigin) deirtear gur imroibrigh an damhna sin le hocsaigin chun damhna nua (éagsúil leo siúd araon) a ghiniúint. Ach is féidir le damhna airithe oimibriú le damhna eile (seachas ocsaigin) freisin chun damhna nó damhnaí eile a ghiniúimnt mar an gcéanna. De ghnáth trí [[Fuinneamh|fhuinneamh]] a ídiú nó a ghnóthú ag an gcóras. Tugtar oimibriú ceimiceach ar imoibrithe dá leithéid siúd ina ngintear damhna nua amháin, nó níos mó ná damhna amháin, ó imoibriú idir dhá dhamhna eile, agus tugtar athraithe ceimiceacha ar na hathraithe bunúsacha a tharla de thoradh na n-oibrithe. viz.: :amhna '''A''' + damhna '''B''' ''imoibriú ceimiceach'' -> damhna '''C''' ===Iain agus salainn=== {{Main|Ian}} Is éard is ''ian'' ann ná adamh nó móilín a bhfuil lucht leictreach aige. Má dhéanann adamh nó móilín leictreon dá chuid a thabhairt uaidh, nó leictreon de chuid adaimh nó móilín eile a ghlacadh chuige, ní bheidh sé neodrach a thuilleadh. Beidh lucht leictreach aige—lucht diúltach, má fuair sé leictreon ar iasacht, lucht deimhneach, má thug sé ceann uaidh. Is dual don dá chineál lucht leictreach an cineál céanna a éaradh (a ruaigeadh uaidh) agus an cineál eile a aomadh (a tharraingt chuige). Ina lán comhdhúl ceimiceach, tá an dá chineál ian ann, agus iad curtha in aice a chéile sa chriostal ionas go bhfuil gach ian timpeallaithe ag iain den chineál eile. Mar sin, coinníonn an fórsa aomtha—an ''nasc ianach'' an criostal le chéile. Bíonn na comhdhúile ianacha sothuaslagtha san uisce, toisc gur tuaslagóir polach é an t-uisce. Is é sin, tá pol diúltach agus pol deimhneach ag an móilín uisce - deirtear gur déphol é an móilín uiscec—é go bhfuil an móilín féin neodrach. Aomann an pol diúltach iain dheimhneacha, agus na hiain dhiúltacha ag tarraingt ar an bpol eile. Sampla de chomhdhúil ianach é an gnáthshalann, is é sin, an chlóiríd sóidiam. Tá an salann an-difriúil leis an dá dhúil a bhfuil sé comhdhéanta as, mar atá, an clóirín agus an sóidiam. Gás buíghlas nó uaine é an clóirín a bhfuil boladh láidir as, agus nimh atá ann don duine, nó oibríonn sé go tubaisteach ar na scamhóga: níl tiúchan mór clóirín san aer análaithe de dhíth le héidéime scamhógach a tharraingt ar an duine, is é sin, na scamhóga a líonadh le sreabh nó leacht a thachtfaidh an t-othar (sin é an tuige, dála an scéil, gur baineadh úsáid as an gclóirín mar ghás cogaidh—arm ceimiceach—sa Chéad Chogadh Domhanda). Maidir leis an sóidiam, is miotal alcaileach é—is é sin, miotal bog atá chomh haraiciseach chun imoibriú a dhéanamh le substaintí eile is go rachaidh sé trí thine san uisce. Má chuirtear clóirín agus sóidiam in aice le chéile, imoibreoidh siad le chéile go fiáin fíochmhar le salann a dhéanamh. Tabharfaidh gach adamh sóidiam aon leictreon amháin ar iasacht do cheann de na hadaimh chlóirín, ionas go gcruthófar iain chlóiríde, Cl^-, agus iain sóidiam, Na⁺. ===Aigéadacht agus bunatacht === {{Main|Imoibriú aigéad-bun}} Is minic gur féidir substaint a aicmiú mar aigéad nó mar [[Bun (ceimic)|bhun]]. Tá roinnt teoiricí éagsúla ann a mhíníonn iompraíocht aigéid-bhuin. Is é an ceann is simplí na teoiric [[Svante Arrhenius|Arrhenius]], a deir gur aigéad í conhdhúil ar bith a thugann na hiain [[hiodróiniam]] (H₃O+) i dtuaslagáin agus is bun í aon chomhdhúil a thugann iain hiodrocsaíde (OH⁻) i ndobharthuaslagáin. De réir [[Teoiric Brønsted–Lowry|theoiric Brønsted–Lowry]] is aigéad é an speiceas a bhfuil claonadh ann chun prótón [[Hidrigin|hidrigine]] (H⁺) a chailliúint agus is bun é an speiceas a bhfuil claonadh ann chun prótón a ghlacadh. Tríú teoiric choitianta is ea teoiric Leictreonach Lewis faoi [[Aigéid agus buanna Lewis|aigéid agus buanna]], atá bunaithe ar naisc cheimiceacha nua a dhéanamh. Míníonn teoiric Lewis gur aigéad é speiceas ar bith a ghlacann le dís leictreon agus is bun é speiceas ar bith a ghlacann le dís leictreon. De réir na teoirice seo, is iad na rudaí is tábhachtaí atá á malartú ná na luchtanna.<ref>{{cite web |url=http://www.apsidium.com/theory/lewis_acid.htm |teideal=The Lewis Acid-Base Concept |access-date=31 July 2010 |date=19 May 2003 |work=Apsidium |archive-url=https://web.archive.org/web/20080527132328/http://www.apsidium.com/theory/lewis_acid.htm |archive-date=27 May 2008 |url-status=dead |dátarochtana=18 Márta 2021 |archivedate=27 Bealtaine 2008 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080527132328/http://www.apsidium.com/theory/lewis_acid.htm }}{{Unreliable source?|date=July 2010}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.bbc.co.uk/dna/h2g2/A708257 |teideal=History of Acidity |publisher=Bbc.co.uk |date=27 May 2004 |access-date=12 June 2011}}</ref> Tá bealaí éagsúla ann inar féidir substaint a aicmiú mar aigéad nó mar bhun, mar is léir i stair an choincheapa seo.<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.co.uk/dna/h2g2/A708257 |teideal=History of Acidity |publisher=Bbc.co.uk |date=27 May 2004 |access-date=12 June 2011}}</ref> Déantar neart aigéid a thomhas go coitianta trí dhá mhodh. Tomhas amháin, bunaithe ar shainmhíniú Arrhenius ar aigéadacht, is ea pH, ar tomhas é ar thiúchan iain hidriginiam i dtuaslagán, mar a chuirtear in iúl é ar scála logartamach diúltach. Mar sin, tá tiúchan ard iain hidriginiam ag tuaslagáin a bhfuil pH íseal acu agus is féidir a rá go bhfuil siad níos aigéadach. Tomhas eile atá bunaithe ar shainmhíniú Bhrønsted-Lowry is ea an tairiseach díthiomsúcháin aigéid (K_a), a thomhaiseann cumas coibhneasta substainte gníomhú mar aigéad faoin sainmhíniú Bhrønsted-Lowry ar aigéad. Is é sin, is dóichí go dtabharfaidh substaintí a bhfuil K_a níos airde acu iain hidrigine in imoibrithe ceimiceacha ná iad siúd a bhfuil luachanna K_a níos ísle acu. ===Ocsdí === {{Main|Ocsdí}} [[File:NaF.gif|upright=1.6|thumb|right|Sóidiam agus fluairín ag nascadh go hiaineach chun fluairíd sóidiam a dhéanamh. Cailleann sóidiam a leictreon seachtrach chun cumraíocht leictreon cobhsaí a thabhairt dó, agus téann an leictreon seo isteach san adamh fluairín go eisiteirmeach. Ansin aomtar na hiain atá luchtaithe go contrártha lena chéile. Tá an sóidiam ocsaídithe; agus an fluairín dí- ocsaídithe.]] Is cineál imoibrithe [[Imoibriú ceimiceach|cheimicigh]] é '''ocsdí''' ina bhfuil [[staid ocsaídiúcháin|staideanna ocsaídiúcháin]] na n-adamh aithrithe. Tá sé mar chomhartha sóirt ag imoibrithe ocsdí aistriú iarbhír nó foirmiúil [[leictreon]] idir [[Speiceas ceimiceach |speicis cheimiceacha]], go minic le speiceas amháin (an dí-ocsaídeoir) ag dul faoi ocsaídiú (leictreoin a chailleadh) le linn do speiceas eile (an t-ocsaídeoir) ag dí-ocsaídiú (gnóthachain leictreon).<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.wiley.com/college/boyer/0470003790/reviews/redox/redox.htm|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120530081215/http://www.wiley.com/college/boyer/0470003790/reviews/redox/redox.htm|archivedate=2012-05-30}}</ref> Deirtear gur ocsaídíodh an speiceas ceimiceach as a mbaintear an leictreon, agus deirtear gur dí-ocsaídíodh an speiceas ceimiceach a gcuirtear an leictreon leis. I bhfocail eile: ===Cothromaíocht cheimiceach=== {{Main|Cothromaíocht cheimiceach}} In imoibriú ceimiceach, is éard is cothromaíocht cheimiceach ná an riocht nó an staid ina bhfuil na himoibreáin agus na táirgí araon i láthair i dtiúchan nach bhfuil aon chlaonadh eile iontu athrú le hama, ionas nach mbeidh aon athrú inbhraite ar airíonna an chórais.<ref>Atkins' Physical Chemistry.https://archive.org/details/atkinsphysicalch00pwat </ref> Tarlaíonn an staid seo nuair a théann an tulimoibriú ar aghaidh ag an ráta céanna leis an cúlimoibriú. De ghnáth ní bhíonn rátaí imoibrithe na dtulimoibrithe agus na gcúlimoibrithe ina nialas, ach cothrom. Mar sin, níl aon glanathruithe i dtiúchan na n-imoibreán agus na dtáirgí. Tugtar cothromaíocht dhinimiciúil ar staid den sórt sin<ref>Atkins, Peter W.; Jones, Loretta (2008). Chemical Principles: The Quest for Insight (2nd ed.). ISBN 978-0-7167-9903-0.</ref> ===Dlíthe ceimiceacha=== {{Main|Dlí ceimiceach}} Cinntíodh ó [[Turgnamh|thurgnaimh]] a rinne [[Robert Boyle]] (1627–1691), [[Antoine Lavoisier|Antoine-Laurent de Lavoisier]] agus [[John Dalton]] le linn an seachtú agus an t-ochtú aois déag go raibh [[Damhna|damhnaí]] rialaithe ag dlíthe áirithe. Rialaítear imoibrithe ceimiceacha le dlíthe áirithe, ar coincheapa bunúsacha iad sa cheimic anois. Seo a leanas cuid acu: * [[Dlí Avogadro]] * [[Dlí Beer-Lambert]] * [[Dlí Boyle]] (1662, a bhaineann le brú agus toirt) * [[Dlí Charles]] (1787, a bhaineann le toirt agus teocht) * [[Dlíthe Fick]] * [[Dlí Gay-Lussac]] (1809, a bhaineann le brú agus teocht) * [[Prionsabal Le Chatalier]] * [[Dlí Henry]] * Dlí Hess * [[Dlí Imchoimeád na Maise]] * [[Dlí imchoimeád an fhuinnimh]] * [[Dlí an chomhshuímh thairisigh]] * [[Dlí na gcomhréir iolrach]] * [[Dlí Raoult]] [[Íomhá:Lavoisier, Antoine Laurent de (1743-1794) CIPB1171.jpg|right|thumb|Ba é [[Antoine Laurent Lavoisier]] a chuir tús leis an gceimic nua-aimseartha. Mar shampla, mhínigh sé an dóchán mar imoibriú na hocsaigine leis an mbreosla. Ba mhór an dul chun cinn é sin i gcomparáid le [[teoiric an fhlógastóin]], a bhí coitianta roimh a lá féin]] == Stair na Ceimice == {{Main|Stair na Ceimice}} Is deacair a rá cathain a thosaigh stair na ceimice dáiríre. I measc na gceimiceoirí is luaithe, is féidir na mná Bablónacha a bhí ag driogadh cumhrán a lua. I bhfad roimhe sin, áfach, fuair na daoine amach go raibh ábhair áirithe indóite agus ábhair eile dodhóite. Fórsa rúndiamhair ab ea an tine, a bhí in ann ábhar a chlaochlú go hábhar eile, rud ba dhúspéis leis na daoine. Ba í an tine a chabhraigh leis an duine iarann nó gloine a dhéanamh an chéad uair riamh. Nuair a d'éirigh sé coitianta dearcadh ar an [[ór]] mar mhiotal luachmhar, chuir na daoine suim san [[ailceimic]]. Is é is ailceimic ann ná na hiarrachtaí a rinneadh leis an ór a dhéanamh go sintéiseach, gan é a bhaint as an talamh. Ní raibh i gceist leis an ailceimic go fóill ach réamheolaíocht nó próta-eolaíocht, ach mar sin féin, d'fhoghlaim agus d'fhorbair na hailceimiceoirí modhanna oibre a chuaigh chun tairbhe na bhfíorcheimiceoirí i ndiaidh thréimhse na hailceimice. D'aimsigh na hailceimiceoirí go leor próiseas ceimiceach, rud a chuidigh le forbairt na ceimice nua-aimseartha. I gcaitheamh na staire, thréig na hailceimiceoirí ab fhearr an rúndiamhracht agus na piseoga a bhí ag roinnt leis an ailceimic, agus iad ag fáil eolais ar fhíornádúr an damhna, ionas gur tháinig dearcadh ní b'eolaíochtúla chucu dá n-ainneoin. I measc rogha na n-ailceimiceoirí, is fiú Geber, nó [[Abu Musa Jabir ibn Hayyan]], agus [[Paracelsus]], nó Philippus Theophrastus Aureolus Bombastus von Hohenheim, a lua. Ba é [[Robert Boyle]], áfach, a d'oscail an geata ón ailceimic go dtí an cheimic. Léiriú maith ar a dhearcadh is ea teideal an tsaothair ba thábhachtaí dár scríobh sé, mar atá, ''The Skeptical Chymist'', is é sin, An tAilceimiceoir Sceiptiúil. Mar sin féin, bhí an Baoilleach ina ailceimiceoir i gcónaí. Ba é Antoine Laurent Lavoisier an chéad cheimiceoir nua-aimseartha, ámh. B'eisean a leag amach Dlí Imchoimeádta na Maise sa bhliain 1783, agus b'eisean ba thúisce a tháinig ar an tuiscint cheart ar an dóchán mar phróiseas ceimiceach. Roimh a lá féin, chreid na heolaithe gurbh ionann an dóchán agus an breosla a bheith ag tabhairt uaidh "flógastón", dearcadh a bhí bunaithe, ar bhealach, ar an míthuiscint sheanársa gur cineál damhna nó dúile atá sa teas. Thaispeáin Lavoisier nach amhlaidh a bhí, ach gurbh é an rud a bhíonn ag titim amach le linn an dócháin ná go bhfuil an breosla ag cumasc leis an [[ocsaigin]]. Ceann de na dúile ceimiceacha ab ea an ocsaigin, agus thóg sé na blianta fada ar na heolaithe na dúile go léir a aithint, a aonrú, a ainmniú agus a aicmiú. Ba mhór an cuidiú san obair seo an tuiscint a tháinig chuig [[Dmitrí Meindeiléiv]], John Newlands, agus [[Julius Lothar Meyer|Lothar Meyer]] timpeall na bliana 1870—is é sin, nuair a ordaíodh na dúile ceimiceacha de réir a meáchan adamhach, go raibh na saintréithe céanna á nochtadh go tráthrialta. D'oibrigh Meindiléiv amach an chéad [[tábla peiriadach]], agus na dúile curtha taobh le chéile de réir a meáchan adamhach agus na saintréithe comhchosúla. Ó bhí an tábla seo mantach in áiteanna, bhí Meindiléiv ábalta tuairim a thabhairt i dtaobh na ndúl a bhí ag fanacht lena bhfionnachtain i gcónaí. Nuair a aonraíodh an chéad uair iad, fíoraíodh a chuid tairngreachtaí. == Cleachtadh == === Fodhisciplíní === *[[An cheimic neamhorgánach|An Cheimic Neamhorgánach]]: déanann an fodhisciplín seo taighde ar na comhdhúile neamhorgánacha, is é sin, na comhdhúile nach bhfuil slabhraí d'adaimh an charbóin iontu. *[[An Cheimic Orgánach]]: Fadó, b'ionann an cheimic orgánach agus an [[Bithcheimic|bhithcheimic]]. Sa lá atá inniu ann, áfach, tugtar ceimic orgánach ar cheimic na gcomhdhúl carbónacha. Tá an carbón in ann slabhraí móra fada a dhéanamh nach bhfuil teorainn ná críoch leo, agus an dúrud de chomhdhúile éagsúla ann a bhfuil slabhraí den chineál sin iontu. is ábhar taighde ann féin, mar sin, na slabhraí seo agus na struchtúir éagsúla mhóilíneacha a gcuireann siad bun leo. *[[Bithcheimic|An Bhithcheimic]]: Sin é an t-ainm a thugtar sa lá atá inniu ann ar cheimic na neacha beo agus ar an dóigh a n-úsáidtear coincheapa agus modhanna oibre na ceimice sa bhitheolaíocht. * An [[Ceimic Fhisiceach|Cheimic Fhisiceach]]: Shoiléirigh an [[meicnic chandamach|mheicnic chandamach]] sa bhliain 1926, go raibh bunús fisice taobh thiar den cheimic. Go bunúsach, déanann an ceimiceoir fisiceach taighde ar an mbaint atá ag an gceimic leis an bhfisic. Mar shampla, is suim leis [[teirmidinimic]] na ceimice, [[cinéitic]] na n-imoibrithe ceimiceacha, an [[leictriceimic]], an [[meicnic staitisteach|mheicnic staitisteach]], agus an [[speictreascópacht]]. Is deacair an cheimic fhisiceach a aithint go soiléir ón bh[[fisic mhóilíneach]]. Tá gá ag an gceimiceoir fisiceach leis an [[calcalas|gcalcalas]] agus é ag fréamhú a chuid [[cothromóid|cothromóidí]]. Baineann an cheimic fhisiceach go dlúth leis an gceimic theoiriciúil agus le ceimic an chandaim. *[[An Cheimic theoiriciúil|An Cheimic Theoiriciúil:]] Is éard atá i gceist leis an gceimic theoiriciúil ná réasúnaíocht theoiriciúil na fisice agus na matamaitice a chuirtear i bhfeidhm ar cheisteanna na ceimice. Go háirithe, tugtar [[ceimic chandamach]] ar an dóigh a bhfeidhmítear an [[Fisic chandamach|fhisic chandamach]] sa cheimic. Sna blianta i ndiaidh an Dara Cogadh Domhanda, chuaigh na ríomhairí an oiread sin i bhfeabhas gur féidir a rá go bhfuil a leithéid de bhrainse ann agus [[ceimic ríomhaireachta]], is é sin, forbairt agus feidhmiú na ríomhchlár le freastal ar shainriachtanais na ceimice. Tá dlúthbhaint ag an gceimic theoiriciúil le fisic an damhna chomhdhlúite agus leis an bhfisic mhóilíneach. Níl i gceist go bunúsach leis an gceimic theoiriciúil ach fisic, ar an gcaoi chéanna nach bhfuil sa bhitheolaiocht theoiriciúil ach ceimic agus fisic. * Is í an [[Ceimic núicléach|cheimic núicléach]] an brainse den cheimic a phléann leis an [[radaighníomhaíocht]]: an úsáid a bhaintear as an radaighníomhaíocht le taighde a dhéanamh ar ghnáth-imoibrithe ceimiceacha ([[radaiceimic]]), an tionchar atá ag mais na n-[[iseatóp]] éagsúil ar na himoibrithe ceimiceacha ([[ceimic iseatópach]]), agus [[speictreascópacht]] an [[athshondas maighnéadach núicléach|athshondais mhaighnéadaigh núicléigh]]—is é sin, brainse speictreascópachta a théann i dtuilleamaí saintréithe maighnéadacha na [[Núicléas adamhach|núicléas]] le móilíní a aithint. Is féidir "ceimic núicléach" a thabhairt ar an dóigh a n-úsáideann fisiceoirí núicléacha modhanna oibre nó coincheapa na ceimice le taighde a dhéanamh ar [[eamhnú]] agus ar [[comhleá na núicléas|chomhleá]] na núicléas. Brainsí eile de chuid na ceimice is ea: an [[réaltcheimic]], an [[ceimic atmaisféarach|cheimic atmaisféarach]], an [[innealtóireacht cheimiceach]], an fhaisnéisíocht cheimiceach, an leictriceimic, ceimic an chomhshaoil, an cheimic shreabhach, an gheocheimic, an cheimic ghlas, stair na ceimice, eolaíocht na n-ábhar, ceimic na míochaine, an bhitheolaíocht mhóilíneach, an nanaitheicneolaíocht, an cheimic orgánaimhiotalach, an pheitriceimic, an chógaseolaíocht, an fhótaiceimic, an fhíticeimic, an cheimic pholaiméarach, an cheimic soladstaide, an tsonaiceimic, an cheimic fhormhóilíneach, an cheimic dhromchlach, agus an teirmiceimic. === Tionscal === Léiríonn an tionscal ceimiceach gníomhaíocht eacnamaíoch thábhachtach ar fud an domhain. Sa bhliain 2013, bhí díolacháin de US $980.5 billiún ag na 50 táirgeoir ceimiceach is fearr ar domhan, le corrlach brabúis de 10.3%.<ref>C&EN's Global Top 50 Chemical Firms For 2014. https://cen.acs.org/articles/92/i30/CENs-Global-Top-50-Chemical.html </ref> === Cumainn ghairmiúla === * [https://fr.wikipedia.org/wiki/Soci%C3%A9t%C3%A9_chimique_de_France Société Française de Chimie (SFC)] * [[:en:American_Chemical_Society|American Chemical Society]] * [[:en:American_Society_for_Neurochemistry|American Society for Neurochemistry]] * [[:en:Chemical_Institute_of_Canada|Institut de chemie du Canada]] * [[:en:Chemical_Society_of_Peru|Sociedad Química del Perú]] * [[:en:International_Union_of_Pure_and_Applied_Chemistry|International Union of Pure and Applied Chemistry]] * [[:en:Royal_Australian_Chemical_Institute|Royal Australian Chemical Institute]] * [[:nl:Koninklijke_Nederlandse_Chemische_Vereniging|Koninklijke Nederlandse Chemische Vereniging]]{{Dead link|date=Deireadh Fómhair 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [[:en:Royal_Society_of_Chemistry|Royal Society of Chemistry]] * [[:en:Society_of_Chemical_Industry|Society of Chemical Industry]] * [[:en:World_Association_of_Theoretical_and_Computational_Chemists|World Association of Theoretical and Computational Chemists]] == An Cheimic Idirphearsanta == == Sanasaíocht == # Ailceimic na hÉigipte [5,000 BC – 400 BC], Leabharlann Chathair Alastair # Ailceimic na Gréige [332 BC – 642 AD], na Greigigh i réim i gCathair Alastair # Ailceimic na nArabach [642 AD – 1200], na hArabaigh i réim i gCathair Alastair, e.g. Is é [[Jabir]] an príomh-cheimiceoir. # Ailceimic na hEorpa [1300 – Inniu], Gerber a thóg ar Cheimic na nArabach # Ceimic [1661], [[Robert Boyle|Boyle]] ''The Sceptical Chemist'' # Ceimic [1787], [[Antoine Lavoisier|Lavoisier]] ''Élémentaire de Chimie'' # Ceimic [1803], [[John Dalton|Dalton]] ''Atomic Theory'' == Féach freisin == * Fillteán Eolaíochta TS COGG http://www.cogg.ie/wp-content/uploads/ceimic-filltean-eolaiochta-ts.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171024065058/http://www.cogg.ie/wp-content/uploads/ceimic-filltean-eolaiochta-ts.pdf |date=2017-10-24 }} * CICLIPÉID EILE – ANOTHER UNFINISHED SCIENCE ENCYCLOPAEDIA IN IRISH, https://irishforenglishspeakers.blog/2017/04/10/ciclipeid-eile-another-unfinished-science-encyclopaedia-in-irish/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170430132245/https://irishforenglishspeakers.blog/2017/04/10/ciclipeid-eile-another-unfinished-science-encyclopaedia-in-irish/ |date=2017-04-30 }} * [[Ceimiceoir]] agus [[Liosta ceimiceoirí]] * [[Tábla peiriadach]] * [[Liosta dúl de réir ainm]] * {{fr}} [http://www.futura-sciences.com/sinformer/n/matiere.php Actualités Chimie, sur le site Futura-Sciences.com] * {{fr}} [http://www.cnrs.fr/diffusion/phototheque/chimieaulycee/ La chimie au lycée, sur le site du CNRS] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061206230746/http://www.cnrs.fr/diffusion/phototheque/chimieaulycee/ |date=2006-12-06 }} * {{en}} [http://scienceworld.wolfram.com/chemistry/ Eric Weisstein's world of chemistry] * {{fr}} [http://www.canal-educatif.fr/sciences.htm Vidéos participatives sur la chimie pour les élèves du secondaire] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070108122512/http://canal-educatif.fr/sciences.htm |date=2007-01-08 }} == Leitheoireacht sa bhreis == * '''Ceimic na hArdteistiméireachta Ghnáthleibhéal & Ardleibhéal'''. Fírici Fillte. An Chomhairle um Oideachais Gaeltachta & Gaelscolaíochta. The Celtic Press. * Atkins, P.W. ''Galileo's Finger'' (Oxford University Press) * Chang, Raymond. ''Chemistry'' 6th ed. Boston: James M. Smith, 1998. ISBN 0-07-115221-0. * MacCann, Diarmuid . ''Ceimic''. An Chláir Nua don Mheánteistiméireacht. An Gúm 1985. * Hussey, Matt. '''Nod don Eolach''', Gasaitéar Eolaíochta.An Gúm 1999 * Kennedy, Porter, Scott. '''Eolaíocht Bhunúsach'''. An Gúm 1990. * Pauling, L. '''The Nature of the chemical bond''' (Cornell University Press) ISBN 0-8014-0333-2 * Pauling, L., and Wilson, E. B. '''Introduction to Quantum Mechanics with Applications to Chemistry''' (Dover Publications) ISBN 0-486-64871-0 * Pauling, L. '''General Chemistry''' (Dover Publications) ISBN 0-486-65622-5 == Liosta léitheoireachta do mhicléinn ollscoile == * Atkins,P.W. ''Physical Chemistry'' (Oxford University Press) ISBN 0-19-879285-9 * Atkins,P.W. et al. ''Molecular Quantum Mechanics'' (Oxford University Press) * Ó Cinnéide, Seán. ''Ceimic Bhunúsach 1''. An Chéad Chló, Rialtas na hÉireann. * McWeeny, R. ''Coulson's Valence'' (Oxford Science Publications) ISBN 0-19-855144-4 * Stephenson, G. ''Mathematical Methods for Science Students'' (Longman)ISBN 0-582-44416-0 * Smart and Moore ''Solid State Chemistry: An Introduction'' (Chapman and Hall) ISBN 0-412-40040-5 * Atkins,P.W., Overton,T., Rourke,J., Weller,M. and Armstrong,F. ''Shriver and Atkins inorganic chemistry'' (4th edition) 2006 (Oxford University Press) ISBN 0-19-926463-5 * Clayden,J., Greeves,N., Warren,S., Wothers,P. ''Organic Chemistry'' 2000 (Oxford University Press) ISBN 0-19-850346-6 * Voet and Voet ''Biochemistry'' (Wiley) ISBN 0-471-58651-X == Naisc Sheachtracha == *̈̈[https://online.fliphtml5.com/lfbld/klmv/#p=1 Ceimic Bheoǃ Leabhar Saothair Folens 2ú hEagrán] *[https://ncca.ie/media/wdqam1zw/dreachtsonraiocht-do-cheimic.pdf Dréacht den Ardteistiméireacht Sonraíocht na Ceimice] *[https://www.bbc.co.uk/bitesize/subjects/zmnp34j National 5, Chemistry.] * [http://ocw.mit.edu/OcwWeb/Chemistry/index.htm MIT OpenCourseWare | Chemistry] * [http://www.eurochem.eu/ EuroChem (European Portal for Chemistry - Database of Hazard Compounds, European Legislation)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190613021423/http://www.eurochem.eu/ |date=2019-06-13 }} * [http://chem.sis.nlm.nih.gov/chemidplus/ Chemistry Information Database] * [http://www.sciencedaily.com/news/matter_energy/chemistry/ Chemistry Research] * [http://www.iupac.org/dhtml_home.html International Union of Pure and Applied Chemistry] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071031084506/http://www.iupac.org/dhtml_home.html |date=2007-10-31 }} * [http://www.chem.qmw.ac.uk/iupac/ IUPAC Nomenclature Home Page] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050912182756/http://www.chem.qmw.ac.uk/iupac/ |date=2005-09-12 }}, see especially the "Gold Book" containing definitions of standard chemical terms * [http://physchem.ox.ac.uk/MSDS/ Material safety data sheets for a variety of chemicals] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071016164904/http://physchem.ox.ac.uk/MSDS/ |date=2007-10-16 }} * [http://cdmel.rutgers.edu/multimedia/ Cook/Douglass Multimedia Achives] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061022171757/http://cdmel.rutgers.edu/multimedia/ |date=2006-10-22 }} contains videos of General Chemistry tutorials; worked out example problems * [http://www.bestchoice.che.auckland.ac.nz/ BestChoice Stage 1 University Chemistry tutorial]{{Dead link|date=Deireadh Fómhair 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} from University of Auckland == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Ceimic|*]] 9eyxh957dzm4zy8dlyrayvshcshqj81 0 22751 1318579 1107447 2026-06-26T19:53:54Z Seachránaí 53315 Catagóirí 1318579 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Is eacnamaí, iriseoir agus iarpholaiteoir é '''George Lee''' ([[27 Meán Fómhair]] [[1962]] a rugadh é). == Óige == As [[Teach Mealóg]] i mBaile Átha Cliath dó. Ba mheicneoir é a athair a raibh ochtar clainne aige agus ba é George Lee an dara duine is óige. D'fhreastail sé ar Choláiste Éanna, scoil de chuid na mBráithre Críotaí i mbruachbhaile Bhaile Uí Ruáin. == RTÉ == B'anailísí eacnamaíoch agus iriseoir de chuid [[Radio Telefís Éireann|RTÉ]] é ó [[1992]] go [[2009]]. Ainmníodh Lee mar Iriseoir Éireannach na Bliana 1998. == Polaiteoir == D'fhógair sé ar an [[5 Bealtaine]] 2009 go raibh sé ag éirí as a phost chun ainmniúcháin Fhine Gael a lorg don fhothoghchán i ndáilcheantar [[Baile Átha Cliath|Bhaile Átha Cliath]] Theas. Fuair sé an t-ainmniúchán an chéad lá eile. Toghadh é ar an gcéad comhaireamh ar an [[6 Meitheamh]] 2009 le 27768 vóta (53.72%). D'fhógair sé ar an [[8 Feabhra]] [[2010]] go raibh sé ag éirí as an Dáil agus as páirtí Fhine Gael. An chúis a thug sé ná nach raibh tionchar aige ar pholasaithe Fhine Gael. == Naisc sheachtracha == * [http://www.georgelee.finegael.org/ Lee ar shuíomh Fhine Gael] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091015074401/http://georgelee.finegael.org/ |date=2009-10-15 }} {{Daoine Nuacht agus Cúrsaí Reatha RTÉ}} {{DEFAULTSORT:Lee, George}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1962]] [[Catagóir:Daoine beo]] [[Catagóir:Alumni COBÁC]] [[Catagóir:Baill den 30ú Dáil]] [[Catagóir:Baill Fhine Gael]] [[Catagóir:Eacnamaithe Éireannacha]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Iriseoirí Éireannacha]] [[Catagóir:Láithreoirí RTÉ Raidió 1]] [[Catagóir:Láithreoirí teilifíse RTÉ]] [[Catagóir:Polaiteoirí as Baile Átha Cliath]] poosewhugbigfubzma5vs6mamxcxxhk 1318580 1318579 2026-06-26T19:54:10Z Seachránaí 53315 1318580 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Is eacnamaí, iriseoir agus iarpholaiteoir é '''George Lee''' ([[27 Meán Fómhair]] [[1962]] a rugadh é). == Óige == As [[Teach Mealóg]] i mBaile Átha Cliath dó. Ba mheicneoir é a athair a raibh ochtar clainne aige agus ba é George Lee an dara duine is óige. D'fhreastail sé ar Choláiste Éanna, scoil de chuid na mBráithre Críotaí i mbruachbhaile Bhaile Uí Ruáin. == RTÉ == B'anailísí eacnamaíoch agus iriseoir de chuid [[Radio Telefís Éireann|RTÉ]] é ó [[1992]] go [[2009]]. Ainmníodh Lee mar Iriseoir Éireannach na Bliana 1998. == Polaiteoir == D'fhógair sé ar an [[5 Bealtaine]] 2009 go raibh sé ag éirí as a phost chun ainmniúcháin Fhine Gael a lorg don fhothoghchán i ndáilcheantar [[Baile Átha Cliath|Bhaile Átha Cliath]] Theas. Fuair sé an t-ainmniúchán an chéad lá eile. Toghadh é ar an gcéad comhaireamh ar an [[6 Meitheamh]] 2009 le 27768 vóta (53.72%). D'fhógair sé ar an [[8 Feabhra]] [[2010]] go raibh sé ag éirí as an Dáil agus as páirtí Fhine Gael. An chúis a thug sé ná nach raibh tionchar aige ar pholasaithe Fhine Gael. == Naisc sheachtracha == * [http://www.georgelee.finegael.org/ Lee ar shuíomh Fhine Gael] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091015074401/http://georgelee.finegael.org/ |date=2009-10-15 }} {{Daoine Nuacht agus Cúrsaí Reatha RTÉ}} {{DEFAULTSORT:Lee, George}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1962]] [[Catagóir:Daoine beo]] [[Catagóir:Alumni COBÁC]] [[Catagóir:Baill den 30ú Dáil]] [[Catagóir:Baill Fhine Gael]] [[Catagóir:Eacnamaithe Éireannacha]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Láithreoirí RTÉ Raidió 1]] [[Catagóir:Láithreoirí teilifíse RTÉ]] [[Catagóir:Polaiteoirí as Baile Átha Cliath]] 0888g4q03n6wb87xo6aatsuo59y5uxf 0 22967 1318678 1317184 2026-06-27T01:15:32Z Miksolwf 75344 https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI 1318678 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI [[Íomhá:KellsFol032vChristEnthroned.jpg|thumb|An Leabhar Cheanannais, léiríonn Fóilió 32v [[Críost mar Rí]].]] [[Íomhá:Mona Lisa, by Leonardo da Vinci, from C2RMF retouched.jpg|thumb|Is é an ''[[Mona Lisa]]'' ceann de na pictiúir is so-aitheantaone san [[domhan thiar]]]] Is foirmeacha ealaíon iad na '''dearcealaíona''' nó na hamharcealaíona, a bhíonn dírithe ar saothair amharcealaíne a chruthú, fearacht [[líníocht]], [[péinteáil]], [[grianghrafadóireacht]], [[Scannánaíocht]] agus le [[prionta|priontaí]] a dhéanamh. Glaoitear na [[ealaíona plaisteacha|healaíona plaisteacha]] ar an saothar lena mbaineann [[réad]]a tríthoiseacha a chruthú, mar shampla [[dealbhóireacht]] agus [[ailtireacht]]. Bíonn baint ag a lán disciplíní ealaíonta (na taibhealaíona, ealaíona teanga, ealaíona teicstíle, [[Cócaireacht|ealaíona cócaireachta]]) le gnéithe de chuid na ndearcealaíon agus na n-ealaíon tré chéile, mar sin níl sainmhíniú beacht nó cruinn ar na téarmaí seo. <!-- == Na Dearcealaíona agus Oideachas == == Líníocht == == Péinteáil == === Pointíleachas === == Grianghrafadóireacht == == Scannánaíocht == == Dealbhóireacht == {{main|Dealbhóireacht}} == Tagairtí == == Féach freisin == --> == Naisc sheachtracha == * [http://www.art-site.de www.art-site.de] – Ausgewählte Websites bildender Künstler / Linkverzeichnis zu Museen, Galerien, Künstlern, Bildern. * [http://www.artou.de/kuenstler/ www.artou.de/kuenstler/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120308184905/http://www.artou.de/kuenstler/ |date=2012-03-08 }} – Ausgewählte bildende Künstler aus Deutschland & Österreich * [http://www.prometheus-bildarchiv.de www.prometheus-bildarchiv.de] – „prometheus – Das verteilte digitale Bildarchiv für Forschung & Lehre e.V.“ * [http://www.universes-in-universe.de www.universes-in-universe.de] – Visuelle Künste Afrikas, Asiens und Lateinamerikas / Biennalen-Dokumentationen * [http://www.ausstellungsportal.net/ ausstellungsportal.net ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100324162820/http://www.ausstellungsportal.net/ |date=2010-03-24 }} - Aktuelle Ausstellungen in Deutschland, Österreich und der Schweiz * [http://art49.wordpress.com/ art49.wordpress.com] - dezidierte Infos zu Kunstpreisen, Stipendien, Ausstellungen und Kunstmessen * [http://www.metmuseum.org/toah/splash.htm ''Art History Timeline''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090106034932/http://www.metmuseum.org/toah/splash.htm |date=2009-01-06 }} by the [[Metropolitan Museum of Art]]. == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Míndána]] agnlxaitkhrb02wsl0hpewlc9tqqbew 1318679 1318678 2026-06-27T01:15:36Z Divinations 63974 Cealaíodh athruithe [[Special:Contributions/Miksolwf|Miksolwf]] ([[User talk:Miksolwf|Plé]]); ar ais chuig leagan le [[User:Conradder|Conradder]] 1257591 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:KellsFol032vChristEnthroned.jpg|thumb|An Leabhar Cheanannais, léiríonn Fóilió 32v [[Críost mar Rí]].]] [[Íomhá:Mona Lisa, by Leonardo da Vinci, from C2RMF retouched.jpg|thumb|Is é an ''[[Mona Lisa]]'' ceann de na pictiúir is so-aitheantaone san [[domhan thiar]]]] Is foirmeacha ealaíon iad na '''dearcealaíona''' nó na hamharcealaíona, a bhíonn dírithe ar saothair amharcealaíne a chruthú, fearacht [[líníocht]], [[péinteáil]], [[grianghrafadóireacht]], [[Scannánaíocht]] agus le [[prionta|priontaí]] a dhéanamh. Glaoitear na [[ealaíona plaisteacha|healaíona plaisteacha]] ar an saothar lena mbaineann [[réad]]a tríthoiseacha a chruthú, mar shampla [[dealbhóireacht]] agus [[ailtireacht]]. Bíonn baint ag a lán disciplíní ealaíonta (na taibhealaíona, ealaíona teanga, ealaíona teicstíle, [[Cócaireacht|ealaíona cócaireachta]]) le gnéithe de chuid na ndearcealaíon agus na n-ealaíon tré chéile, mar sin níl sainmhíniú beacht nó cruinn ar na téarmaí seo. <!-- == Na Dearcealaíona agus Oideachas == == Líníocht == == Péinteáil == === Pointíleachas === == Grianghrafadóireacht == == Scannánaíocht == == Dealbhóireacht == {{main|Dealbhóireacht}} == Tagairtí == == Féach freisin == --> == Naisc sheachtracha == * [http://www.art-site.de www.art-site.de] – Ausgewählte Websites bildender Künstler / Linkverzeichnis zu Museen, Galerien, Künstlern, Bildern. * [http://www.artou.de/kuenstler/ www.artou.de/kuenstler/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120308184905/http://www.artou.de/kuenstler/ |date=2012-03-08 }} – Ausgewählte bildende Künstler aus Deutschland & Österreich * [http://www.prometheus-bildarchiv.de www.prometheus-bildarchiv.de] – „prometheus – Das verteilte digitale Bildarchiv für Forschung & Lehre e.V.“ * [http://www.universes-in-universe.de www.universes-in-universe.de] – Visuelle Künste Afrikas, Asiens und Lateinamerikas / Biennalen-Dokumentationen * [http://www.ausstellungsportal.net/ ausstellungsportal.net ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100324162820/http://www.ausstellungsportal.net/ |date=2010-03-24 }} - Aktuelle Ausstellungen in Deutschland, Österreich und der Schweiz * [http://art49.wordpress.com/ art49.wordpress.com] - dezidierte Infos zu Kunstpreisen, Stipendien, Ausstellungen und Kunstmessen * [http://www.metmuseum.org/toah/splash.htm ''Art History Timeline''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090106034932/http://www.metmuseum.org/toah/splash.htm |date=2009-01-06 }} by the [[Metropolitan Museum of Art]]. == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Míndána]] 2jb9xytif0dipsdydlvkspyb987uinu 1318748 1318679 2026-06-27T09:19:19Z https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II 1318748 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II [[Íomhá:KellsFol032vChristEnthroned.jpg|thumb|An Leabhar Cheanannais, léiríonn Fóilió 32v [[Críost mar Rí]].]] [[Íomhá:Mona Lisa, by Leonardo da Vinci, from C2RMF retouched.jpg|thumb|Is é an ''[[Mona Lisa]]'' ceann de na pictiúir is so-aitheantaone san [[domhan thiar]]]] Is foirmeacha ealaíon iad na '''dearcealaíona''' nó na hamharcealaíona, a bhíonn dírithe ar saothair amharcealaíne a chruthú, fearacht [[líníocht]], [[péinteáil]], [[grianghrafadóireacht]], [[Scannánaíocht]] agus le [[prionta|priontaí]] a dhéanamh. Glaoitear na [[ealaíona plaisteacha|healaíona plaisteacha]] ar an saothar lena mbaineann [[réad]]a tríthoiseacha a chruthú, mar shampla [[dealbhóireacht]] agus [[ailtireacht]]. Bíonn baint ag a lán disciplíní ealaíonta (na taibhealaíona, ealaíona teanga, ealaíona teicstíle, [[Cócaireacht|ealaíona cócaireachta]]) le gnéithe de chuid na ndearcealaíon agus na n-ealaíon tré chéile, mar sin níl sainmhíniú beacht nó cruinn ar na téarmaí seo. <!-- == Na Dearcealaíona agus Oideachas == == Líníocht == == Péinteáil == === Pointíleachas === == Grianghrafadóireacht == == Scannánaíocht == == Dealbhóireacht == {{main|Dealbhóireacht}} == Tagairtí == == Féach freisin == --> == Naisc sheachtracha == * [http://www.art-site.de www.art-site.de] – Ausgewählte Websites bildender Künstler / Linkverzeichnis zu Museen, Galerien, Künstlern, Bildern. * [http://www.artou.de/kuenstler/ www.artou.de/kuenstler/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120308184905/http://www.artou.de/kuenstler/ |date=2012-03-08 }} – Ausgewählte bildende Künstler aus Deutschland & Österreich * [http://www.prometheus-bildarchiv.de www.prometheus-bildarchiv.de] – „prometheus – Das verteilte digitale Bildarchiv für Forschung & Lehre e.V.“ * [http://www.universes-in-universe.de www.universes-in-universe.de] – Visuelle Künste Afrikas, Asiens und Lateinamerikas / Biennalen-Dokumentationen * [http://www.ausstellungsportal.net/ ausstellungsportal.net ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100324162820/http://www.ausstellungsportal.net/ |date=2010-03-24 }} - Aktuelle Ausstellungen in Deutschland, Österreich und der Schweiz * [http://art49.wordpress.com/ art49.wordpress.com] - dezidierte Infos zu Kunstpreisen, Stipendien, Ausstellungen und Kunstmessen * [http://www.metmuseum.org/toah/splash.htm ''Art History Timeline''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090106034932/http://www.metmuseum.org/toah/splash.htm |date=2009-01-06 }} by the [[Metropolitan Museum of Art]]. == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Míndána]] ks81kam2agrybdenqczub7vpf43ge3h 1318875 1318748 2026-06-27T09:34:21Z XXBlackburnXx 36804 Reverted edit by a hidden user to last revision by [[User:Divinations|Divinations]] 1257591 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:KellsFol032vChristEnthroned.jpg|thumb|An Leabhar Cheanannais, léiríonn Fóilió 32v [[Críost mar Rí]].]] [[Íomhá:Mona Lisa, by Leonardo da Vinci, from C2RMF retouched.jpg|thumb|Is é an ''[[Mona Lisa]]'' ceann de na pictiúir is so-aitheantaone san [[domhan thiar]]]] Is foirmeacha ealaíon iad na '''dearcealaíona''' nó na hamharcealaíona, a bhíonn dírithe ar saothair amharcealaíne a chruthú, fearacht [[líníocht]], [[péinteáil]], [[grianghrafadóireacht]], [[Scannánaíocht]] agus le [[prionta|priontaí]] a dhéanamh. Glaoitear na [[ealaíona plaisteacha|healaíona plaisteacha]] ar an saothar lena mbaineann [[réad]]a tríthoiseacha a chruthú, mar shampla [[dealbhóireacht]] agus [[ailtireacht]]. Bíonn baint ag a lán disciplíní ealaíonta (na taibhealaíona, ealaíona teanga, ealaíona teicstíle, [[Cócaireacht|ealaíona cócaireachta]]) le gnéithe de chuid na ndearcealaíon agus na n-ealaíon tré chéile, mar sin níl sainmhíniú beacht nó cruinn ar na téarmaí seo. <!-- == Na Dearcealaíona agus Oideachas == == Líníocht == == Péinteáil == === Pointíleachas === == Grianghrafadóireacht == == Scannánaíocht == == Dealbhóireacht == {{main|Dealbhóireacht}} == Tagairtí == == Féach freisin == --> == Naisc sheachtracha == * [http://www.art-site.de www.art-site.de] – Ausgewählte Websites bildender Künstler / Linkverzeichnis zu Museen, Galerien, Künstlern, Bildern. * [http://www.artou.de/kuenstler/ www.artou.de/kuenstler/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120308184905/http://www.artou.de/kuenstler/ |date=2012-03-08 }} – Ausgewählte bildende Künstler aus Deutschland & Österreich * [http://www.prometheus-bildarchiv.de www.prometheus-bildarchiv.de] – „prometheus – Das verteilte digitale Bildarchiv für Forschung & Lehre e.V.“ * [http://www.universes-in-universe.de www.universes-in-universe.de] – Visuelle Künste Afrikas, Asiens und Lateinamerikas / Biennalen-Dokumentationen * [http://www.ausstellungsportal.net/ ausstellungsportal.net ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100324162820/http://www.ausstellungsportal.net/ |date=2010-03-24 }} - Aktuelle Ausstellungen in Deutschland, Österreich und der Schweiz * [http://art49.wordpress.com/ art49.wordpress.com] - dezidierte Infos zu Kunstpreisen, Stipendien, Ausstellungen und Kunstmessen * [http://www.metmuseum.org/toah/splash.htm ''Art History Timeline''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090106034932/http://www.metmuseum.org/toah/splash.htm |date=2009-01-06 }} by the [[Metropolitan Museum of Art]]. == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Míndána]] 2jb9xytif0dipsdydlvkspyb987uinu 14 24605 1318811 1316054 2026-06-27T09:31:50Z https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II 1318811 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II {{Catcómhaoin|Nature}} [[Catagóir:Bunúsach]] 5pkf0vpdhjr8lbzdl9oa61eb28o7u6k 1318826 1318811 2026-06-27T09:33:48Z Morkoz 72486 Restored revision 1316054 by [[Special:Contributions/Quinlan83|Quinlan83]] ([[User talk:Quinlan83|talk]]): LTA (TwinkleGlobal) 1318826 wikitext text/x-wiki {{Catcómhaoin|Nature}} [[Catagóir:Bunúsach]] 54lmljufx4lc2l7x7kkq336lum3r5my 0 27249 1318934 1226636 2026-06-27T10:53:22Z TGcoa 21229 1318934 wikitext text/x-wiki [[File:Continental-continental constructive plate boundary.svg|thumb|Teorainneacha dibhéirseacha|220x220px]] [[Íomhá:Creathanna talún earthquakes Gaeilge.jpeg|mion|Creathanna talún |220x220px]] [[Íomhá:Moment Magnitude.gif|mion|220x220px|Úsáidtear an [[scála méide na móiminte]] inniu le déine creathanna talún a thomhas.]] Tubaiste nádúrtha is ea '''crith talún''', a tharlaíonn de bharr gluaiseacht na b[[Pláta teicteonach|plátaí teicteonach]]<nowiki/>a faoi bhun [[Maintlín (geolaíocht)|mhaintlín]] an [[An Domhan|domhain]], a tharchuireann sraith [[tonn]]<nowiki/>ta sa talamh<ref>Hussey, Matt (2011) - Fréamh an Eolais (Coiscéim)</ref>. Tarlaíonn '''crith talún''' nuair a scaoiltear [[fuinneamh]] as screamh an [[An Domhan|domhain]] i d[[tonn]]<nowiki/>ta [[Seismeolaíocht|seismeach]]<nowiki/>a.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.cogg.ie/wp-content/uploads/eureka-4-27.pdf|teideal=Creathanna Talún|údar=cogg.ie|dáta=|dátarochtana=2020|archivedate=2021-04-15|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210415112036/https://www.cogg.ie/wp-content/uploads/eureka-4-27.pdf}}</ref> Bogann an talamh go tobann mar thoradh. ==Tomhas== Úsáidtear an [[Scála Richter]] le déine creathanna talún a thomhas. Déanann na seismeolaithe fuinneamh an bhunchrith talún a thomhas leis an scála Richter. Mar shampla, i gcás an chrith talún a tharla i dtuaisceart California le linn sraith dhomhanda an daorchluiche i 1989, a raibh tomhas 6.9 ar an scála Richter aige, meastar gur scaoil sé an oiread fuinnimh le 30 milliún tonna d'ábhar pléascach, níos mó ná 1 0 n-oiread chumas pléasctha na mbuamaí uile a pléascadh sa dara cogadh domhanda. ==Geolaíocht== [[Íomhá:Quake epicenters 1963-98.png|mion|Tá imill an-ghníomhacha mórthimpeall an [[An tAigéan Ciúin|Aigéin Chiúin]] agus ar feadh líne ón [[An Mheánmhuir|Meánmhuir]] go dtí na [[Himiléithe]] is [[An tSín|an tSín.]]|220x220px]] De ghnáth tarlaíonn creathanna talún is bolcáin ar feadh teorainneacha na b[[Pláta teicteonach|plátaí teicteonach]]<nowiki/>a. Faoi bhun na bplátaí tá ciseal de [[Carraig|chloch]] leáite atá téite ag croíleacán te an domhain. De réir mar a shreabhann an chloch leachtach le comhiompar teasa, iompraíonn sí na plátaí freisin. Nuair a thagann dhá phláta le chéile go tapa, is amhlaidh a shleamhnaíonn [[dromchla]] pláta amháin faoi bhun an chinn eile (fodhuchtú). Ina dhiaidh sin ó am go chéile, tarlaíonn sleamhnú faoi thalamh ar feadh éasclínte, agus is é seo a chuireann tús le crith talún. ==Tíreolaíocht== Tá na éasclínte seo ar imill na bplátaí teicteonacha agus na scoilteanna meanaigéanacha. Tá imill an-ghníomhacha mórthimpeall an [[An tAigéan Ciúin|Aigéin Chiúin]] agus ar feadh líne ón [[An Mheánmhuir|Meánmhuir]] go dtí na [[Himiléithe]] is [[An tSín|an tSín.]] [[Íomhá:Earthquake damage - bridge.jpg|mion|Droichead Medway, Christchurch 2010|293x293px]] ==Tubaistí== Má bhíonn bunús nó airmheán crith talún gar don fharraige, féadfaidh sé tús a chur le tonn taoide sa bhfarraige, nó [[Súnámaí|súimíní]]. Forleathann an tonn seo chomh tapa le luas forleata fuaime, agus féadfaidh sí a bheith fíormhillteanach do dhaoine is foirgnimh gar don chladach na mílte ciliméadar ón airmheán. Scaoileann crith talún méid ollmhór fuinnimh i bhfoirm na dtonnta seismeacha. ====[[Crith talún Háítí (2010)|Háítí, 2010]]==== Tharla [[Crith talún Háítí (2010)|crith talún i Léogâne]], [[Háítí]] ar an [[12 Eanáir]] [[2010]]. Fuair 100,000 - 160,000 daoine bás. Ní raibh an crith talún ach 7.0 ar [[scála Richter]]. ====Sichuan, 2008==== Maraíodh 87,587 duine + ar an 12 Bealtaine 2008 i gcrith talún fíordhíobhálach i nDaon-Phoblacht na Síne ([[Sichuan]]). Bhain an crith talún 8.5 amach ar scála Richter ====An Cholóim, 1999==== 25 Eanáir 1999: maraíodh thart ar 1,000 duine i gcrith talún [[An Cholóim|sa Cholóim]] (Armenia). ====San Francisco, 1989==== 18 Deireadh Fómhair 1989: crith talún i gcathair [[San Francisco]] (6.9 ar Scála Richter) ====[[Crith talún Spitak (an Airméin, 1988)|Spitak i dTuaisceart na hAirméine]], 1988==== [[7 Nollaig]] [[1988]]: Meastar gur maraíodh idir 25,000-50,000 duine i gcrith talún i dtuaisceart na h[[An Airméin|Airméin]]<nowiki/>e san [[An tAontas Sóivéadach|Aontas Sóivéadach]]. Ach ní raibh an turraing róláidir (6.8 ar an [[scála Richter]]) Ní raibh an tír réidh chun déileáil le creathanna, is cosúil. ====Tangshan, 1976==== 28 Iúil 1976: Meastar gur maraíodh 242,000 duine ar a laghad i gcrith talún sa tSín. Leag an crith talún an chathair Tangshan. '''Managua, 1972''' 23 Nollaig 1972: Scrios crith talún Managua, Nicearagua. Maraíodh 4-11,000 duine.<ref> USGS (September 4, 2009), PAGER-CAT Earthquake Catalog, Version 2008_06.1, United States Geological Survey</ref> [[Íomhá:Tokyo Resurrection Cathedral - after 1923 earthquake.jpg|mion|220x220px|[[Ardeaglais]] i dTóiceo, 1923]] ====Tóiceo, 1923==== Ba é an crith talún is mó dar tomhaiseadh riamh an crith talún ar luach 8.9 a bhuail [[Tóiceo]] na [[An tSeapáin|Seapáin]]<nowiki/>e, sa bhliain 1923, agus a mharaigh níos mó ná 100,000 duine trí leagadh [[foirgneamh]] nó na dóiteáin a lean é. Bhí an iliomad dóiteán ann, a scaipeadh ag na gaotha láidre, agus scriosadh sean-[[Tóiceo|Tóiceó]] is [[Yokohama]]. ====Valparaíso, 1906==== [[16 Lúnasa]] [[1906]], fuair timpeall is 20,000 duine [[bás]] i gcrith talún i [[Valparaíso, an tSile|Valparaíso]] na [[An tSile|Sile]] (Méid creatha talún: 8.2). ====[[Crith talún San Francisco (1906)|San Francisco, 1906]]==== Maraíodh 3000 [[duine]] ar a laghad i gcrith talún i [[San Francisco]] sa bhliain 1906 ====Sanriku, 1896==== 15 Meitheamh 1896: Sa t[[An tSeapáin|Seapáin]], cailleadh 27,000 i gcrith talún Sanriku, agus tháinig súnáaí ina dhiaidh. ====[[Crith talún Liospóin (1755)|Liospóin, 1755]]==== 1 Samhain 1755, bhuail crith talún [[Liospóin]], sa [[An Phortaingéil|Phortaingéil]], & maraíodh 12,000+ … súnámaí a tháinig ina dhiaidh. ====Shaanxi, 1556==== 23 Eanáir 1556: maraíodh thart ar 830,000 duine i gcrith talún sa tSín, i Shaanxi. '''Liospóin 1531''' 26 Eanáir 1531: bhuail crith talún Liospóin, sa Phortaingéil. Maraíodh thart ar 30,000 duine.[[Íomhá:San Francisco earthquake.jpg|deas|600px|mion|Tar éis chrith talún [[San Francisco, California|San Francisco]] i 1906]] ==Cuntais ar chreathanna san am a caitheadh== Maidir leis na chéad thuairiscí ar na creathanna, sna cáipéisí luatha as [[Impireacht na Róimhe]] caitear na creathanna talún isteach sa chatagóir céanna le cineálacha eile tubaistí. Isteach leo leis an gcogaíocht, an cheannairc agus an ionradh. Na dátaí sin a luaitear le creathanna talún a tharla roimh AD 1000 níl siad cruinn, go háirithe i gcás na gcreathanna sin a tharla idir na blianta AD 500 agus AD 1000. An chéad tuairisc a rinneadh ar chrith talún a tharla in impireacht na Róimhe, [[Livius]] a bhreac. Ag scríobh dó i mblianta deireanacha na chéad aoise RC, luann sé creathanna na bliana 461 RC: 'Bhain crith talún croitheadh fíochmhar as an talamh.' Déanann Livius, sa chuntas gonta seo dó, cur síos ar an an gcrith talún i gcomhthéacs na míorúiltí a tharla le linn na bliana sin. Is beag a scríobh sé faoin damáiste a tharla don [[Cathair (lonnaíocht)|chathair]] i bhfírinne seachas gur thit [[Dealbhóireacht|dealbh]]<nowiki/>a móra agus mar sin de. ==Tagairtí== {{Reflist}} [[Catagóir:Creathanna talún|Creathanna talún]] [[Catagóir:Geolaíocht]] [[Catagóir:Seismeolaíocht]] [[Catagóir:Tubaistí nádúrtha]] tbevgtouer9dhsjmo07c7rky2kv5dsv 0 37242 1318783 1315961 2026-06-27T09:26:24Z https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II 1318783 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II Is éard atá i gceist leis na '''dána agus dearthóireacht radharcach''' ná ealaíona agus dearadh físiúil. == Tagairtí == {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Dana agus dearthoireacht radharcach}} {{síol}} [[Catagóir:Dána]] [[Catagóir:Dearthóireacht radharcach]] [[Catagóir:Dearadh]] [[Catagóir:Físealaíon]] pfjsjvcms4om02iczthckykyk8xdh8c 1318856 1318783 2026-06-27T09:34:21Z XXBlackburnXx 36804 Reverted edit by a hidden user to last revision by [[User:Quinlan83|Quinlan83]] 1282585 wikitext text/x-wiki Is éard atá i gceist leis na '''dána agus dearthóireacht radharcach''' ná ealaíona agus dearadh físiúil. == Tagairtí == {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Dana agus dearthoireacht radharcach}} {{síol}} [[Catagóir:Dána]] [[Catagóir:Dearthóireacht radharcach]] [[Catagóir:Dearadh]] [[Catagóir:Físealaíon]] mp9rblmgfyuzjzz5mgakbk1cfc1oqsh 0 45928 1318775 1315945 2026-06-27T09:24:48Z https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II 1318775 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II [[Íomhá:Blue_and_white_vase_Jingdezhen_Ming_Yongle_1403_1424.jpg|deas|250p0|thumb|Ceirmeacht]] Táirgí a fhaightear ó bhácáil [[cré]], a dhéanann ábhair chrua láidre neamhsheoltacha bhriosca theasdíonacha. Bíonn úsáidí teicniúla ag na hábhair seo (mar shampla, scríobaigh, uirlisí gearrtha, líneálacha teasfhulangacha) agus úsáidí maisiúcháin. Tá plaisteacht na cré áisiúil ar dtús, mar is féidir cruthanna de gach saghas a dhéanamh aisti trí mhúnlú, teilgean, guairneáil nó comhbhrú. Úsáidtear an-chuid saghsanna cré, ó chré gharbh le haghaidh brící go dtí cré mhín bhán le haghaidh poircealláin. Is féidir ceirmeachtaí a bhácáil i gcéimeanna. Mar shampla, chun glónrú a tháirgeadh, cuirtear brat cré nó ábhair ghloiniúil ar an earra agus bácáiltear athuair é chun an cheirmeacht a dhéanamh neamhthréscaoilteach (i ndéanamh píobán) nó dathanna maisithe a chur uirthi.<ref name="FreamhanEolais">{{Cite encyclopedia|last=Hussey|first=Matt|author-link=Matthew Hussey|title=Ceirmeacht|encyclopedia=[[Fréamh an Eolais]]|language=ga|date=2011|publisher=[[Coiscéim]]|page=128}}</ref> == Tagairtí == {{Reflist}} {{Fréamh an Eolais}} {{síol}} 1zi84zojte7rdvhok2y9jpx92fi2qh6 1318895 1318775 2026-06-27T09:34:21Z XXBlackburnXx 36804 Reverted edit by a hidden user to last revision by [[User:Quinlan83|Quinlan83]] 1148559 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:Blue_and_white_vase_Jingdezhen_Ming_Yongle_1403_1424.jpg|deas|250p0|thumb|Ceirmeacht]] Táirgí a fhaightear ó bhácáil [[cré]], a dhéanann ábhair chrua láidre neamhsheoltacha bhriosca theasdíonacha. Bíonn úsáidí teicniúla ag na hábhair seo (mar shampla, scríobaigh, uirlisí gearrtha, líneálacha teasfhulangacha) agus úsáidí maisiúcháin. Tá plaisteacht na cré áisiúil ar dtús, mar is féidir cruthanna de gach saghas a dhéanamh aisti trí mhúnlú, teilgean, guairneáil nó comhbhrú. Úsáidtear an-chuid saghsanna cré, ó chré gharbh le haghaidh brící go dtí cré mhín bhán le haghaidh poircealláin. Is féidir ceirmeachtaí a bhácáil i gcéimeanna. Mar shampla, chun glónrú a tháirgeadh, cuirtear brat cré nó ábhair ghloiniúil ar an earra agus bácáiltear athuair é chun an cheirmeacht a dhéanamh neamhthréscaoilteach (i ndéanamh píobán) nó dathanna maisithe a chur uirthi.<ref name="FreamhanEolais">{{Cite encyclopedia|last=Hussey|first=Matt|author-link=Matthew Hussey|title=Ceirmeacht|encyclopedia=[[Fréamh an Eolais]]|language=ga|date=2011|publisher=[[Coiscéim]]|page=128}}</ref> == Tagairtí == {{Reflist}} {{Fréamh an Eolais}} {{síol}} f8l0p3zqlafp9gdf7adjcv7jdcwzcy5 0 60327 1318707 1119581 2026-06-27T08:59:49Z TGcoa 21229 1318707 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Grúpa Daonna}} [[Íomhá:Aymara_ceremony_copacabana_4.jpg|220x220px|thumb|Aidhmearaigh|clé]] Is grúpa eitneach [[Na Meiriceánaigh Dhúchasacha|Meiriceánaigh Dhúchasacha]] iad na '''Aidhmearaigh'''. Is í [[an Aidhmiris]] a bpríomhtheanga. {{Síol-eitni}} {{DEFAULTSORT:Aidhmearaigh}} [[Catagóir:Grúpaí eitneacha]] [[Catagóir:Bundúchasaigh Mheiriceá]] [[Catagóir:Daoine Bolavacha]] 978aip1tbpsmsg6w9dsbr1oqn2yx98w 1318708 1318707 2026-06-27T09:01:36Z TGcoa 21229 1318708 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Grúpa Daonna}} [[Íomhá:Aymara_ceremony_copacabana_4.jpg|220x220px|thumb|Aidhmearaigh|clé]] Is grúpa eitneach [[Na Meiriceánaigh Dhúchasacha|Meiriceánaigh Dhúchasacha]] iad na '''Aidhmearaigh'''. Is í [[an Aidhmiris]] a bpríomhtheanga. Is Aidhmearach é [[Evo Morales]], Uachtarán na Bolaive, 2006-2019. == Féach freisin == * [[Evo Morales]] == Tagairtí == {{reflist}}{{Síol-eitni}} {{DEFAULTSORT:Aidhmearaigh}} [[Catagóir:Grúpaí eitneacha]] [[Catagóir:Bundúchasaigh Mheiriceá]] [[Catagóir:Daoine Bolavacha]] oakpl1heb97raxe4o0sm4rryqu6nkre 14 65676 1318595 1317120 2026-06-27T01:04:46Z Miksolwf 75344 https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI 1318595 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI [[Catagóir:Daoine]] 8qtpv3l7qtjue5fy8qgiyfkfv6xpifn 1318602 1318595 2026-06-27T01:05:22Z Divinations 63974 Cealaíodh athruithe [[Special:Contributions/Miksolwf|Miksolwf]] ([[User talk:Miksolwf|Plé]]); ar ais chuig leagan le [[User:Conradder|Conradder]] 1316785 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Daoine]] 99dnkf6enya4h7qnzilvu7leqag232s 1318713 1318602 2026-06-27T09:11:33Z https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II 1318713 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II [[Catagóir:Daoine]] qjvlwtay1lyppg6zh4wcbs8m8q61npu 1318883 1318713 2026-06-27T09:34:21Z XXBlackburnXx 36804 Reverted edit by a hidden user to last revision by [[User:Divinations|Divinations]] 1316785 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Daoine]] 99dnkf6enya4h7qnzilvu7leqag232s 0 69306 1318785 1315965 2026-06-27T09:26:51Z https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II 1318785 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II [[Íomhá:Rembrandt_aux_yeux_hagards.jpg|mion|304x304px|'''[[Rembrandt]],''' ''Féin-phortráid'', [[eitseáil]], c.1630]] Is éard atá i gceist leis an '''bpriontaíocht''' ná saothair ealaíne a chruthú trí [[Clódóireacht|phriontáil]], de ghnáth ar [[Páipéar|pháipéar]], ach freisin ar fhabraic, [[adhmad]], [[miotal]], agus dromchlaí eile. Sa phriontaíocht thraidisiúnta, cruthaítear priontaí de láimh, gan leas a bhaint as atáirgeadh grianghrafadóireachta ná printéirí leictreonacha. Cruthaítear priontaí trí [[dúch]] a aistriú ó “mhaitrís” go leathanach páipéir nó ábhar eile. Braitheann cineál na maitríse ar an teicníc priontála atá i gceist. Sa ghreanadóireacht agus san [[eitseáil]], úsáidtear pláta miotail; sa [[liteagrafaíocht]], úsáidtear cloch, [[alúmanam]], nó [[polaiméir]]; sa [[Gearradh líonóile|ghearradh líonóile]], úsáidtear [[líonóil]]; agus sa [[Greanadóireacht adhmaid|ghreanadóireacht adhmaid]], blocanna adhmaid. Úsáidtear scáileáin déanta as [[síoda]] nó fabraicí sintéiseacha don phróiseas [[Scagphriontáil|scagphriontála]]. [[Íomhá:Goya-Guerra_(60).jpg|clé|mion|300x300px|'''[[Francisco de Goya|Francisco Goya]]''', No Hay Quien Los Socorra'','' ''Tubaistí an Chogaidh'' sraith, uiscimir c.1810]] Ach amháin i gcás [[Aonchló|an aonchló]], is féidir le haon phróiseas priontaíochta go leor leaganacha den saothar ealaíne céanna a tháirgeadh; ar a dtugtar “priontaí”. Breathnaítear ar gach prionta mar “bhunsaothar” ealaíne, agus tugtar “imprisean” air, seachas “cóip”, toisc go bhféadfadh difríocht sách mór a bheith ann idir imprisin, d'aon ghnó nó trí thimpiste. Tugtar “prionta atáirgthe” ar phrionta ar cóip de shaothar ealaíne eile é, go háirithe saothar péintéireachta. Tugtar “eagrán” ar na himprisin a dhéantar ón mhaitrís chéanna. Ó dheireadh an 19ú haois, is gnách go síníonn ealaíontóir na himprisin aonair in eagrán, agus cuirtear uimhreacha orthu chun eagrán teoranta a chruthú. Ansin, scriostar an mhaitrís ionas nach féidir tuilleadh priontaí a tháirgeadh uaithi. Is féidir priontaí a phriontáil i leabhair mhaisithe nó i leabhar ealaíne freisin. [[Íomhá:Vallotton-Raison.gif|mion|'''Félix Vallotton,''' ''La raison probante (An Chúis Chiallmhar)'', greanadh adhmaid ón tsraith ''Intimités'', (1898)]] [[Catagóir:Meáin ealaíne]] [[Catagóir:Meáin chlóite]] bghubcqgwm8b0yrwcyqa6ao3fwbwpe5 1318839 1318785 2026-06-27T09:34:21Z XXBlackburnXx 36804 Reverted edit by a hidden user to last revision by [[User:Quinlan83|Quinlan83]] 1168728 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:Rembrandt_aux_yeux_hagards.jpg|mion|304x304px|'''[[Rembrandt]],''' ''Féin-phortráid'', [[eitseáil]], c.1630]] Is éard atá i gceist leis an '''bpriontaíocht''' ná saothair ealaíne a chruthú trí [[Clódóireacht|phriontáil]], de ghnáth ar [[Páipéar|pháipéar]], ach freisin ar fhabraic, [[adhmad]], [[miotal]], agus dromchlaí eile. Sa phriontaíocht thraidisiúnta, cruthaítear priontaí de láimh, gan leas a bhaint as atáirgeadh grianghrafadóireachta ná printéirí leictreonacha. Cruthaítear priontaí trí [[dúch]] a aistriú ó “mhaitrís” go leathanach páipéir nó ábhar eile. Braitheann cineál na maitríse ar an teicníc priontála atá i gceist. Sa ghreanadóireacht agus san [[eitseáil]], úsáidtear pláta miotail; sa [[liteagrafaíocht]], úsáidtear cloch, [[alúmanam]], nó [[polaiméir]]; sa [[Gearradh líonóile|ghearradh líonóile]], úsáidtear [[líonóil]]; agus sa [[Greanadóireacht adhmaid|ghreanadóireacht adhmaid]], blocanna adhmaid. Úsáidtear scáileáin déanta as [[síoda]] nó fabraicí sintéiseacha don phróiseas [[Scagphriontáil|scagphriontála]]. [[Íomhá:Goya-Guerra_(60).jpg|clé|mion|300x300px|'''[[Francisco de Goya|Francisco Goya]]''', No Hay Quien Los Socorra'','' ''Tubaistí an Chogaidh'' sraith, uiscimir c.1810]] Ach amháin i gcás [[Aonchló|an aonchló]], is féidir le haon phróiseas priontaíochta go leor leaganacha den saothar ealaíne céanna a tháirgeadh; ar a dtugtar “priontaí”. Breathnaítear ar gach prionta mar “bhunsaothar” ealaíne, agus tugtar “imprisean” air, seachas “cóip”, toisc go bhféadfadh difríocht sách mór a bheith ann idir imprisin, d'aon ghnó nó trí thimpiste. Tugtar “prionta atáirgthe” ar phrionta ar cóip de shaothar ealaíne eile é, go háirithe saothar péintéireachta. Tugtar “eagrán” ar na himprisin a dhéantar ón mhaitrís chéanna. Ó dheireadh an 19ú haois, is gnách go síníonn ealaíontóir na himprisin aonair in eagrán, agus cuirtear uimhreacha orthu chun eagrán teoranta a chruthú. Ansin, scriostar an mhaitrís ionas nach féidir tuilleadh priontaí a tháirgeadh uaithi. Is féidir priontaí a phriontáil i leabhair mhaisithe nó i leabhar ealaíne freisin. [[Íomhá:Vallotton-Raison.gif|mion|'''Félix Vallotton,''' ''La raison probante (An Chúis Chiallmhar)'', greanadh adhmaid ón tsraith ''Intimités'', (1898)]] [[Catagóir:Meáin ealaíne]] [[Catagóir:Meáin chlóite]] 6t13b9dpnrmehwfrvxgih5pz2ydi84t 0 69308 1318789 1315975 2026-06-27T09:27:32Z https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II 1318789 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II https://www.youtube.com/watch?v=9LAmBXDl7II [[Íomhá:Alfred Stieglitz - The Steerage - Google Art Project.jpg|mion|315x315px|'''An Stíris''' (1907) ([[An Béarla|Béarla]]:''The Steerage'') le Alfred Stieglitz, a bhí ina luath-obair ealaíne nua-aoiseachas, agus measann go leor staraithe gurb é an grianghraf is mó tábhachtach a rinneadh riamh.<ref>{{cite book|last=Winters|first=Dan|title=Road to Seeing|date=2014|publisher=New Riders|isbn=9780133154207|pages=563–564|url=https://books.google.com/books?id=NmD6AgAAQBAJ&pg=PT256#v=onepage&q&f=false}}</ref> Duine fiú le rá ab ea Stieglitz le haghaidh na ngrianghrafadóireachta mínealaíne a thabhairt isteach i bailiúcháin na músaem.]] Is éard is '''fótagrafaíocht mínealaíne''' ann ná grianghrafadóireacht ealaíne cruthaithe de réir fhís an ealaíontóra mar ghrianghrafadóir. Bíonn grianghrafadóireacht ealaíne i gcodarsnacht leis an [[grianghrafadóireacht ionadaíoch|ghrianghrafadóireacht ionadaíoch]], ar nós na [[fóta-iriseoireacht|fóta-iriseoireachta]], a sholáthraíonn cur-síos doiciméadach físiúil ar imeachtaí agus téamaí sonracha, sa bhrí litriúil, ag léiriú na fírinne oibiachtúla seachas rún suibiachtúil an ghrianghrafadóir; agus an grianghrafadóireacht thráchtála, a bhfuil mar phríomhchuspóir aici ná táirgí nó seirbhísí a fhógairt. == Tagairtí == === Nótaí === {{Reflist|2}} 7bnxm0o69k65zfkbbqwdf6nsvy2r0ae 1318838 1318789 2026-06-27T09:34:21Z XXBlackburnXx 36804 Reverted edit by a hidden user to last revision by [[User:Quinlan83|Quinlan83]] 916839 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:Alfred Stieglitz - The Steerage - Google Art Project.jpg|mion|315x315px|'''An Stíris''' (1907) ([[An Béarla|Béarla]]:''The Steerage'') le Alfred Stieglitz, a bhí ina luath-obair ealaíne nua-aoiseachas, agus measann go leor staraithe gurb é an grianghraf is mó tábhachtach a rinneadh riamh.<ref>{{cite book|last=Winters|first=Dan|title=Road to Seeing|date=2014|publisher=New Riders|isbn=9780133154207|pages=563–564|url=https://books.google.com/books?id=NmD6AgAAQBAJ&pg=PT256#v=onepage&q&f=false}}</ref> Duine fiú le rá ab ea Stieglitz le haghaidh na ngrianghrafadóireachta mínealaíne a thabhairt isteach i bailiúcháin na músaem.]] Is éard is '''fótagrafaíocht mínealaíne''' ann ná grianghrafadóireacht ealaíne cruthaithe de réir fhís an ealaíontóra mar ghrianghrafadóir. Bíonn grianghrafadóireacht ealaíne i gcodarsnacht leis an [[grianghrafadóireacht ionadaíoch|ghrianghrafadóireacht ionadaíoch]], ar nós na [[fóta-iriseoireacht|fóta-iriseoireachta]], a sholáthraíonn cur-síos doiciméadach físiúil ar imeachtaí agus téamaí sonracha, sa bhrí litriúil, ag léiriú na fírinne oibiachtúla seachas rún suibiachtúil an ghrianghrafadóir; agus an grianghrafadóireacht thráchtála, a bhfuil mar phríomhchuspóir aici ná táirgí nó seirbhísí a fhógairt. == Tagairtí == === Nótaí === {{Reflist|2}} 19yvakm16xk7v405mbkfuq3qyh1i0f1 0 69539 1318932 1104203 2026-06-27T10:38:42Z TGcoa 21229 1318932 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:Epicenter_Diagram.svg|mion|220x220px|An t-eipealár go díreach os cionn [[fo-lár|fho-láir]] (fhócais) an [[crith talún|chreatha talún]].]]Is ionann '''eipealár''' crith talún agus an limistéar ar dhromchla an domhain atá díreach os cionn na háite faoin talamh ar thosaigh an [[crith talún]] sin. Is ag an eipealár is láidre a bhraitear an crith talún.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.focloir.ie/en/dictionary/nid/eipeal%C3%A1r|teideal=eipealár - Definition in Irish Gaelic with audio pronunciation for eipealár by Foras na Gaeilge|work=www.focloir.ie|dátarochtana=2026-06-27}}</ref> Tá an t-eipealár díreach os cionn an [[fo-lár | fho-láir]] nó [[fócas|fhócais]], an pointe as a eascraíonn [[crith talún]] nó pléascadh faoi thalamh. === Sanasaíocht === Tagann an focal ón ainmfhocal Nua-Laidineach ''epicentrum'',<ref>{{Cite book|title=Merriam-Webster Online Dictionary|chapter=epicentre|year=2009|url=http://www.merriam-webster.com/dictionary/epicenter|accessdate=2009-10-19}}</ref> laidiniú na haidiachta [[an tSean-Ghréigis|Gréigise]]'ἐπίκεντρος' (epikentros),  "faoin lárphointe",<ref>[http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3De%29pi%2Fkentros ἐπίκεντρος], Henry George Liddell, Robert Scott, ''A Greek-English Lexicon'', on Perseus</ref> ó ἐπί (''epi'') "ar an, ar, ag"<ref>[http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3De%29pi%2F2 ἐπί], Henry George Liddell, Robert Scott, ''A Greek-English Lexicon'', on Perseus</ref> agus κέντρον (''kentron'') "lárphointe".<ref>[http://oxforddictionaries.com/view/entry/m_en_gb0269590#m_en_gb0269590 epicentre] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110318081943/http://oxforddictionaries.com/view/entry/m_en_gb0269590#m_en_gb0269590 |date=2011-03-18 }}, on Oxford Dictionaries</ref> Chum an [[seismeolaí]] Éireannach [[Robert Mallet]] an focal 'epicenter'. Is minic a bhaintear mí-úsáid as, áfach, chun an bhrí 'lár' a bhaint as. == Féach freisin == * [[Crith talún]] == Tagairtí == {{reflist|30em}} [[Catagóir:Creathanna talún]] se7dhuuh5l3n7aigqjwolslakg7zc8w 1318933 1318932 2026-06-27T10:39:34Z TGcoa 21229 1318933 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:Epicenter_Diagram.svg|mion|220x220px|An t-eipealár go díreach os cionn [[fo-lár|fho-láir]] (fhócais) an [[crith talún|chreatha talún]].]]Is ionann '''eipealár''' crith talún agus an limistéar ar dhromchla an domhain atá díreach os cionn na háite faoin talamh ar thosaigh an [[crith talún]] sin. Is ag an eipealár is láidre a bhraitear an crith talún.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.focloir.ie/en/dictionary/nid/eipeal%C3%A1r|teideal=eipealár - Definition in Irish Gaelic with audio pronunciation for eipealár by Foras na Gaeilge|work=www.focloir.ie|dátarochtana=2026-06-27}}</ref> Tá an t-eipealár díreach os cionn an [[fo-lár | fho-láir]] nó [[fócas|fhócais]], an pointe as a eascraíonn [[crith talún]] nó pléascadh faoi thalamh. === Sanasaíocht === Tagann an focal ón ainmfhocal Nua-Laidineach ''epicentrum'',<ref>{{Cite book|title=Merriam-Webster Online Dictionary|chapter=epicentre|year=2009|url=http://www.merriam-webster.com/dictionary/epicenter|accessdate=2009-10-19}}</ref> laidiniú na haidiachta [[an tSean-Ghréigis|Gréigise]]'ἐπίκεντρος' (epikentros),  "faoin lárphointe",<ref>[http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3De%29pi%2Fkentros ἐπίκεντρος], Henry George Liddell, Robert Scott, ''A Greek-English Lexicon'', on Perseus</ref> ó ἐπί (''epi'') "ar an, ar, ag"<ref>[http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3De%29pi%2F2 ἐπί], Henry George Liddell, Robert Scott, ''A Greek-English Lexicon'', on Perseus</ref> agus κέντρον (''kentron'') "lárphointe".<ref>[http://oxforddictionaries.com/view/entry/m_en_gb0269590#m_en_gb0269590 epicentre] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110318081943/http://oxforddictionaries.com/view/entry/m_en_gb0269590#m_en_gb0269590 |date=2011-03-18 }}, on Oxford Dictionaries</ref> Chum an [[seismeolaí]] Éireannach [[Robert Mallet]] an focal 'epicenter'. Is minic a bhaintear mí-úsáid as, áfach, chun an bhrí 'lár' a bhaint as. == Féach freisin == * [[Crith talún]] == Tagairtí == {{reflist|30em}} [[Catagóir:Creathanna talún]] [[Catagóir:Seismeolaíocht]] i058filcoy8b2l5bv7bl25nyg8w7do5 0 73242 1318575 1015777 2026-06-26T19:43:36Z Seachránaí 53315 Catagóirí 1318575 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Polaiteoir [[Éire]]annach ab ea '''Andrew Lavin'''. Bhí sé ina bhall de [[Sinn Féin|Shinn Féin]] ar dtús agus ansin [[Cumann na nGaedheal]]. == Tagairtí == {{Reflist}} {{Teachtaí Dála an 2ú Dáil}} {{Teachtaí Dála an 3ú Dáil}} {{Teachtaí Dála an 4ú Dáil}} {{Síol-beath-ie}} {{DEFAULTSORT:Lavin, Andrew}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1891]] [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1959]] [[Catagóir:Baill Chumann na nGaedheal]] [[Catagóir:Baill d'Óglaigh na hÉireann (1917-1922)]] [[Catagóir:Baill de BPÉ]] [[Catagóir:Baill den 2ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 3ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 4ú Dáil]] [[Catagóir:Cogadh Cathartha na hÉireann]] [[Catagóir:Feirmeoirí Éireannacha]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Oifigigh Óglaigh na hÉireann]] [[Catagóir:Polaiteoirí as Contae Liatroma]] [[Catagóir:Polaiteoirí as Contae Ros Comáin]] [[Catagóir:Polaiteoirí Shinn Féin]] [[Catagóir:Ré Victeoiriach]] keo3f6p3j67gj358mew3i8uocp0je7c 0 74235 1318572 1243689 2026-06-26T19:17:22Z Seachránaí 53315 Catagóirí 1318572 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Polaiteoir [[Éire]]annach ab ea '''Robert Lambert'''. Bhí sé ina bhall de [[Sinn Féin|Shinn Féin]]. == Tagairtí == {{Reflist}} {{Teachtaí Dála an 4ú Dáil}} {{Síol-beath-ie}} {{DEFAULTSORT:Lambert, Robert}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1896]] [[Catagóir:Básanna i 1970]] [[Catagóir:Baill d'Óglaigh na hÉireann (1922–1969)]] [[Catagóir:Baill den 4ú Dáil]] [[Catagóir:Cogadh Cathartha na hÉireann]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Loch Garman (Dáilcheantar)]] [[Catagóir:Oifigigh Óglaigh na hÉireann]] [[Catagóir:Polaiteoirí Shinn Féin]] [[Catagóir:Ré Victeoiriach]] jst7aj92qypyvi0o2dfi0ge9ru23ln9 0 74246 1318578 1003059 2026-06-26T19:49:21Z Seachránaí 53315 Catagóirí 1318578 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Polaiteoir [[Éire]]annach ab ea '''James Ledden''' ( - [[19 Eanáir]] [[1927]]). Bhí sé ina bhall de [[Cumann na nGaedhael|Chumann na nGaedheal]]. == Tagairtí == {{Reflist}} {{Teachtaí Dála an 4ú Dáil}} {{Síol-beath-ie}} {{DEFAULTSORT:Ledden, James}} [[Catagóir:Bliain bhreithe anaithnid]] [[Catagóir:Básanna i 1927]] [[Catagóir:Baill Chumann na nGaedheal]] [[Catagóir:Baill den 4ú Dáil]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Polaiteoirí as Contae Luimnigh]] d54kz9mg8o0punabiqudhe1o2u2h5ww 0 74273 1318576 994290 2026-06-26T19:46:40Z Seachránaí 53315 Catagóirí 1318576 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Polaiteoir [[Éire]]annach ab ea '''Hugh Law''' ([[1872]] - [[1 Aibreán]], [[1943]]). Bhí sé ina bhall de [[Cumann na nGaedheal|Chumann na nGaedheal]]. == Tagairtí == {{Reflist}} {{Teachtaí Dála an 5ú Dáil}} {{Teachtaí Dála an 6ú Dáil}} {{Síol-beath-ie}} {{DEFAULTSORT:Law, Hugh}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1872]] [[Catagóir:Básanna i 1943]] [[Catagóir:Abhcóidí Éireannacha]] [[Catagóir:Alumni Ollscoil Oxford]] [[Catagóir:Baill Chumann na nGaedheal]] [[Catagóir:Baill den 5ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 6ú Dáil]] [[Catagóir:Daoine as Baile Átha Cliath]] [[Catagóir:Dún na nGall (Dáilcheantar)]] [[Catagóir:Feisirí de Pharlaimint na Ríochta Aontaithe]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Ré Victeoiriach]] eymzov1ajyluzx546fgrjco6jzzjph0 0 74294 1318577 1081085 2026-06-26T19:48:13Z Seachránaí 53315 Catagóirí 1318577 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Polaiteoir [[Éire]]annach ab ea '''Thomas Lawlor'''. Bhí sé ina bhall de [[Páirtí an Lucht Oibre (Éire)|Pháirtí an Lucht Oibre]]. == Tagairtí == {{Reflist}} {{Teachtaí Dála an 5ú Dáil}} {{Teachtaí Dála an 9ú Dáil}} {{Síol-beath-ie}} {{DEFAULTSORT:Lawlor, Thomas}} [[Catagóir:Bliain bhreithe anaithnid]] [[Catagóir:Básanna i 1945]] [[Catagóir:Baill den 5ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 9ú Dáil]] [[Catagóir:Baill Pháirtí an Lucht Oibre (Éire)]] [[Catagóir:Ceardchumannaithe Éireannacha]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Polaiteoirí as Baile Átha Cliath]] [[Catagóir:Polaiteoirí neamhspleácha na hÉireann]] th8e88z45llmun3jkkfsf2ng8f63ks7 0 74423 1318574 1214953 2026-06-26T19:22:35Z Seachránaí 53315 Catagóirí 1318574 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Polaiteoir [[Éire]]annach ab ea '''Cecil Lavery''' ([[6 Deireadh Fómhair]] [[1894]] – [[16 Nollaig]] [[1967]]). Bhí sé ina bhall d’[[Fine Gael|Fhine Gael]]. == Tagairtí == {{Reflist}} {{Teachtaí Dála an 8ú Dáil}} {{Teachtaí Dála an 9ú Dáil}} {{Síol-beath-ie}} {{DEFAULTSORT:Lavery, Cecil}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1894]] [[Catagóir:Básanna i 1967]] [[Catagóir:Abhcóidí Éireannacha]] [[Catagóir:Alumni COBÁC]] [[Catagóir:Ard-Aighní na hÉireann]] [[Catagóir:Baill den 8ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 9ú Dáil]] [[Catagóir:Baill Fhine Gael]] [[Catagóir:Baill Sheanad Éireann]] [[Catagóir:Breithiúna Éireannacha]] [[Catagóir:Daoine as Contae Ard Mhacha]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Polaiteoirí as Baile Átha Cliath]] [[Catagóir:Ré Victeoiriach]] ny71jf4k7geq04cqi9qqscokvgrauds 0 74512 1318570 1001384 2026-06-26T18:23:21Z Seachránaí 53315 Catagóirí 1318570 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Polaiteoir [[Éire]]annach ab ea '''Robert Lahiffe''' (1911 – 8 Márta 1975). Bhí sé ina bhall d'[[Fianna Fáil|Fhianna Fáil]]. == Tagairtí == {{Reflist}} {{Teachtaí Dála an 13ú Dáil}} {{Teachtaí Dála an 14ú Dáil}} {{Teachtaí Dála an 15ú Dáil}} {{Síol-beath-ie}} {{DEFAULTSORT:Lahiffe, Robert}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1911]] [[Catagóir:Básanna i 1975]] [[Catagóir:Baill den 13ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 14ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 15ú Dáil]] [[Catagóir:Baill Sheanad Éireann]] [[Catagóir:Feirmeoirí Éireannacha]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Polaiteoirí as Contae na Gaillimhe]] [[Catagóir:Teachtaí Dála Fhianna Fáil]] pxu7vz8gh3db24txkfo0dpdojw5m9wb 0 74533 1318581 1001383 2026-06-26T19:56:06Z Seachránaí 53315 Catagóirí 1318581 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Polaiteoir [[Éire]]annach ab ea '''Patrick Lehane''' ( - 1 Iúil 1976). Bhí sé ina bhall de [[Clann na Talmhan|Chlann na Talmhan]]. == Tagairtí == {{Reflist}} {{Teachtaí Dála an 13ú Dáil}} {{Teachtaí Dála an 14ú Dáil}} {{Síol-beath-ie}} {{DEFAULTSORT:Lehane, Patrick}} [[Catagóir:Bliain bhreithe anaithnid]] [[Catagóir:Básanna i 1976]] [[Catagóir:Baill den 13ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 14ú Dáil]] [[Catagóir:Feirmeoirí Éireannacha]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Polaiteoirí as Contae Chorcaí]] [[Catagóir:Teachtaí Dála neamhspleácha]] 387lz1zw565alzyvgda1x0z00xmkawi 0 74716 1318573 1080115 2026-06-26T19:20:03Z Seachránaí 53315 Catagóirí 1318573 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Polaiteoir [[Éire]]annach ab ea '''Denis Larkin''' ([[8 Meitheamh]] [[1908]] – [[2 Iúil]] [[1987]]). Bhí sé ina bhall de [[Páirtí an Lucht Oibre (Éire)|Pháirtí an Lucht Oibre]]. == Tagairtí == {{Reflist}} {{Teachtaí Dála an 15ú Dáil}} {{Teachtaí Dála an 16ú Dáil}} {{Teachtaí Dála an 18ú Dáil}} {{Síol-beath-ie}} {{DEFAULTSORT:Larkin, David}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1908]] [[Catagóir:Básanna i 1987]] [[Catagóir:Ardmhéaraí Bhaile Átha Cliath]] [[Catagóir:Baill den 15ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 16ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 18ú Dáil]] [[Catagóir:Baill Pháirtí an Lucht Oibre (Éire)]] [[Catagóir:Ceardchumannaithe Éireannacha]] [[Catagóir:Daoine as Contae an Dúin]] [[Catagóir:Fir]] eybknrqrqrp3kw2t0u3ys84u3q78pu7 0 74785 1318582 1243679 2026-06-26T20:11:39Z Seachránaí 53315 Catagóirí 1318582 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Polaiteoir [[Éire]]annach ab ea '''Joseph Lenehan''' (1916 – 6 Nollaig 1981). Bhí sé ina bhall d'[[Fianna Fáil|Fhianna Fáil]]. == Tagairtí == {{Reflist}} {{Teachtaí Dála an 17ú Dáil}} {{Teachtaí Dála an 19ú Dáil}} {{Síol-beath-ie}} {{DEFAULTSORT:Lenehan, Joseph}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1916]] [[Catagóir:Básanna i 1981]] [[Catagóir:Baill den 17ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 19ú Dáil]] [[Catagóir:Baill Fhine Gael]] [[Catagóir:Baill Sheanad Éireann]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Lucht gnó na hÉireann]] [[Catagóir:Polaiteoirí as Contae Mhaigh Eo]] [[Catagóir:Teachtaí Dála Fhianna Fáil]] [[Catagóir:Teachtaí Dála neamhspleácha]] ci5zree0x604ph4p6umtv0ifdo3k8jx 0 74886 1318571 1097073 2026-06-26T18:26:18Z Seachránaí 53315 Catagóirí 1318571 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Polaiteoir [[Éire]]annach ab ea '''Patrick Lalor''' ([[21 Iúil]] [[1926]] – [[29 Iúil]] [[2016]]). Bhí sé ina bhall d'[[Fianna Fáil|Fhianna Fáil]]. == Tagairtí == {{Reflist}} {{Teachtaí Dála an 17ú Dáil}} {{Teachtaí Dála an 18ú Dáil}} {{Teachtaí Dála an 19ú Dáil}} {{Teachtaí Dála an 20ú Dáil}} {{Teachtaí Dála an 21ú Dáil}} {{Síol-beath-ie}} {{Síol-spórt}} {{DEFAULTSORT:Lalor, Patrick}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1926]] [[Catagóir:Básanna in 2016]] [[Catagóir:Airí Rialtais na hÉireann]] [[Catagóir:Baill den 17ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 18ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 19ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 20ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 21ú Dáil]] [[Catagóir:Comhairleoirí Áitiúla]] [[Catagóir:Feisirí de Pharlaimint na hEorpa as Éirinn]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Iománaithe]] [[Catagóir:Polaiteoirí as Contae Laoise]] [[Catagóir:Polaiteoirí as Contae Uíbh Fhailí]] [[Catagóir:Teachtaí Dála Fhianna Fáil]] cygdflaemplba8un3su443qxzlgs5cc 0 89391 1318565 1108895 2026-06-26T15:08:47Z InternetArchiveBot 47196 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1318565 wikitext text/x-wiki Is éard is '''Céimeanna de chruas ginearálta''' ('''cCG''') ann ná [[aonad]] de [[cruas uisce|chruas uisce]], go sonrach an cruas ginearálta. Tomhaiseann cruas ginearálta tiúchan na n-ian miotail [[Fiús (ceimic)|défhiúsach]] cosúil le [[cailciam]] (Ca ²⁺⁾ agus [[maignéisiam]] (Mg ²⁺⁾ in aghaidh thoirt an uisce. Go sonrach, sainmhínítear 1 cCG mar 10 milleagram (mg) de [[ocsaíd chailciam]] (CaO) in aghaidh an lítir d'uisce. Ós rud é go bhfuil [[mais mhólarach]] de 56.08 g / [[mol]] ag an gCO, tá 1 dGH cothrom le 0.17832 [[Mól|mmol]] an lítear d'iain chailciam agus / nó mhaignéisiam bhunúsacha. I dtástáil uisce, is minic a thomhaiseann stiallacha páipéir cruas i gcodanna sa mhilliúnin (csm), mar a shainmhínítear cuid amháin sa mhilliúin mar mhilleagram amháin de [[carbónáit chailciam|charbónáit chailciam]] (CaCO ₃ ) an lítir uisce. Dá bhrí sin, comhfhreagraíonn 10 csm CaO, ach 17.848 csm CaCO ₃ a bhfuil mais mholarach de 100.09 g / mol aige. == Naisc sheachtracha == * [http://www.thekrib.com/Plants/CO2/hardness-larryfrank.html Sainmhínithe Cruas Uisce] * [http://www.cactus2000.de/uk/unit/masswas.shtml Áireamhán cruas uisce] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100203213644/http://www.cactus2000.de/uk/unit/masswas.shtml |date=2010-02-03 }} * [https://www.corrosionpedia.com/definition/868/permanent-hardness Cad is Buanbhuan ann] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190716080520/https://www.corrosionpedia.com/definition/868/permanent-hardness |date=2019-07-16 }} [[Catagóir:Pages with unreviewed translations]] nz60fs5gwnfsrx9gsdyt1uwq1mszw0f 2 90902 1318567 1318479 2026-06-26T16:50:42Z Marcas.oduinn 33120 1318567 wikitext text/x-wiki [ [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Tionscadal|Tionscadal]] ] * [[Speisialta:Statistics]] (23/10/25 -> reatha) ** 134 -> {{NUMBEROFACTIVEUSERS}} duine ar bhonn rialta ** 62,524 -> {{NUMBEROFARTICLES}} alt * [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Teimpléid|Teimpléid]] atá ar fáil * [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Wikidata list|Wikidata list]]s * [[:Catagóir:Leathanaigh le luas-scrios]] * -[[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/An Féineachas|An Féineachas]]- * -[[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Réigiúin|Réigiúin]]- (an tAontas Eorpach, NUTS srl.) * -[[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Lochanna|Lochanna]]- * [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Comhshaol|Comhshaol]]/Timpeallacht * ([[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Tuamaí|Tuamaí]]) * ([[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Téamh Domhanda|Téamh Domhanda]]) * [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Scéalta|Scéalta]] * [[James Clarence Mangan]]=[[Séamus Ó Mangáin]], [[Carthach is Sine]], [[Áth Eine]], [[Cearbhall mac Lochlainn Ó Dálaigh]], [[Seán mac Fergail Óicc Ó hUiccinn]]=[[Seán mac Feargail Óig Ó hUiginn]] * [[Bailiúchán Egerton]], [[Aonach Thailtean]] {| class=wikitable |- ! Dream !! Ríocht !! Ríthe |- | [[Laighin]] || [[Ríocht na Laighean]] || [[Ríthe na Laighean]] |- | colspan=2 | [[Connachta]] || [[Ríthe na gConnacht]] |- | [[Dáirine]] || [[Ríocht na Mumhan]] || [[Ríthe na Mumhan]] |- | colspan=2 | [[Ulaid]] || [[Ríthe na nUladh]] |} == Aonach Thailtean == '' The '''Aonach Thailtean''' was [[cluichí sochraide]] xxx [[réamhstair na hÉireann]]. == Seandálaíocht Tá mór-ionad [[saothair thalúnta]] ársa a théann siar go dtí an [[iarannaois]] in aice le [[Tailtin]]. Táthar ar an eolas gur eagraíodh féilte nó aonaigh ann anois is arís ón [[meánaois]] go dtí an lá inniu.<ref name=Nally2008 /><ref name=Diffley2007 /><ref name=Quinn2009 /> == Stair Dar le [[Leabhar Gabhála na hÉireann]], bunaíodh an t-aonach ag [[Lugh|Lugh Lámhfhada]], an dara [[Ollamh Éireann]], agus é ag caoineadh a mháthar altrama, [[Tailtiu]]. Chuir Lugh faoi thalamh í sa cheantar darb ainm anois [[Tailte]], i g[[Contae na Mí]] san lá atá inniu ann.<ref name=Macalister1941 /> D'eagraítí Aonach Thailtean le linn Mí Iúil sa choicís roimh was [[Lá Lúnasa]].<ref name=Keating1866 /> Maítear sa bhéaloideas gur tosaíodh é timpeall na bliana 1600 RC, nó dar le roinnt foinsí chomh fada siar is 1829 RC,<ref name=Delaney2009 /><ref name=Freeman2011 /><ref name=Matthews2012 /><ref name=Connors1992 /><ref name=Brown1985 /><ref name=Mellersh1999 /><ref name=Incorporated2000 /> cé gur moladh 632 RC ag [[Cumann Lúthchleas Gael]] sa bhliain 1924. Tháinig deireadh leis na cluichí tá éis [[ionradh na Normannach ar Éirinn|ionradh na Normannach]].<ref name=Koch2006 /><ref name=Story2011 /><ref name=Watman1968 /> Bhíodh trí chuspóir ag an [[Aonach]] ársa: urraim a thabhairt dosna mairbh, [[dlí]]the a fhógairt agus cluichí sochraide. I measc na gcluichí, bhí [léim fhada]], [[léim ard]], rith, [[iománaíocht]], caitheamh [[sleá]]nna, [[dornálaíocht]], [[claíomh]]teacht, [[boghdóireacht]], [[iomrascáil]], [[snámh]], rásaíocht {{h|carbad}} agus [[rásaíocht chapall|chapall]]. I dteannta sin bhí comórtais [[straitéis]]e, [[amhránaíocht]]a, [[damhsa]] agus [[seanchaíocht]]a, agus comórtais cheirde i gcomhair [[gabha buí|gabhadóireachta]], [[fíodóireacht]]a agus [[armadóireacht]]a. Bhíodh fosta ag an aonach oll{{h|cleamhnas}} áit a bhuaileadh leannáin le chéile don chéad uair. Thugadh bliain is lá dóibh, ach dá dteipfeadh ar an bpósta, bhíodh cead acu [[colscaradh]] a fháil.<ref name=Nally2008 /> Níos deireanaí ar meánaoise, rinneadh an aonach a athbheochan, le comórtais nirt, rásaíocht chapall agus ceiliúraí creidimh. '' a traditional time for couples to contract "[[ceangal na lámh]]" trial marriages. "Tailtean marriages" were legal up until the 13th century. This trial marriage practice is documented in [[an Féineachas]].<ref name=ODonovan2000 //> == Athbheochan agus oidhreacht [[Íomhá:Fireworks at the First Tailteann Games August 15, 1924.jpg | mion | Tinte ealaíne ag na chéad Chluichí, 15 Lúnasa 1924]] {{príomhalt|Aonach Thailtean (Saorstát Éireann)}} Ón deireadh na naoú haoise déag, bhí sé ar intinn ag [[Cumann Lúthchleas Gael]] (CLG) agus daoine rannpháirteach i n[[Athbheochan na Gaeilge]], [[Aonach Thailtean Games (Saorstát Éireann)|na cluichí]] a ath-eagrú. Níor tháinig nó [[Craobh Peile Shinsearach na hÉireann 1888|Craobh Peile]] nó [[Craobh Iomána Shinsearach na hÉireann 1888|Craobh Iomána]] 1888 chun críche toisc go ndearnadh iarracht gan rath airgead a thiomsú leis an [[American Invasion Tour]].<ref name=Cronin2007 /> '' The [[Dara Dáil]] approved a scheme in 1922,<ref name=oir22 /> and the first [[Tailteann Games (Irish Free State)|Tailteann Games were held by the Irish Free State]] in 1924. The games were held again in 1928, while the 1932 games were on a smaller scale against a background of [[An Spealadh Mór]] and the [[Cogadh Trádála Angla-Éireannach]], and no further games were held.<ref name=Cronin2016 /> Sa bhliain 1985, mhol [[Jack Fitzsimons]] i [[Seanad Éireann]] go ndéanfaí na Cluichí a athbheochan the le linn díospóireachta maidir le [[turasóireacht in Éirinn]].<ref name=Fitzsimons1985 /> Bunaíodh [[Rás Tailteann]] sa bhliain 1953 ag an [[National Cycling Association]] (NCA), in éadan an [[Tour of Ireland]] eagraithe ag a chéile comhraic, [[Cumann Rothaíochta na hÉireann]] (CRÉ). Eagraíonn a gcomharba [[Cycling Ireland]], an rás gach bliain, de ghnáth faoin teideal merged "''the [sponsor] Rás''".<ref name=cyclingireland /> '' The Irish Secondary Schools Athletic Association organised annual national championships from 1963 under the name "Junior Tailteann Games".<ref name=athleticsireland2005 /> [[Athletics Ireland]] continues to use the name "Tailteann Games" for its annual schools inter-[[Provinces of Ireland|provincial]] championships.<ref name=athleticsireland2005 /><ref name=athleticsireland2007 /> also independently the tailteann games are an inter-[[an Ghaeltacht]] event that includes other activities.<ref name=irishcentral /> Tá [[Corn Thailtean]] (bunaithe 2022),<ref name=irishtimes /> agus [[Páirc Thailtean]], a CLG s[[an Uaimh]] ainmnithe as an Aonach. == Féach freisin * [[Cluichí Oilimpeacha Ársa]] sa [[An tSean-Ghréig|Seán-Ghréig]], c. 776 RC – AD 393 == Tagairtí annál * [[Annála Inis Faithleann|AI]] 875.1: Muiredach mc. Br(ain), rí Laigen, do indriud h-U(a) Neill co Sliab n-Úait, & oenach Tailten do aig(e)d. * [[Annála na gCeithre Máistrí|ACM]] 915.3: Aonach Taillten do athnuadhucchadh la Niall. * ACM 925.12: Oenach Taillten do thoirmescc la Muircertach mac Néill im Donnchadh ua Maoileachlainn, tria imneisi<ref name=imneisi /><ref name=imnise /> catha boí etorra, go ros-edarscar Dia gan fhuiliucchadh gan fhoirdergadh for neach diobh. * ACM 1006.11: Athnuadhucchadh Aenaigh Taillten lá Maoilechloinn, & Ferdomhnach do oirdneadh h-í comharbhus Cholaim Chille a comhairle Fer n-Ereann isin aenach-sin. * ACM 1120.8: Aonach Taillten do denamh lá Toirrdhealbhach Ua c-Conchobhair. * ACM 1168.13: Aonach Taillten imorro do dhénamh lá rígh Ereann, & lá Leth Chuinn don cur-sin & ro leathsett a graifne<ref name=graifne /> & a marc-sluagh ó Mullach Aide go Mullach Tailten. == Foinsí * [[Lewis Spence]], ''The History and Origins of Druidism'' * [[Elizabeth Pepper]] agus [[John Wilcock]], ''Magical and Mystical Sites'' == Naisc sheachtracha * Nally, T. H., [https://archive.org/details/aonactailteannta00nalliala The "Aonach Tailteann" and the Tailteann Games; Their Origin, History and Ancient Associations] - téacs iomlán ar archive.org == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=Nally2008>{{cite book | author=T. H. Nally | title=The Aonac Tailteann and the Tailteann Games, Their History and Ancient Associations | url=https://books.google.com/books?id=SObPJ02EiwMC | access-date=31 July 2012 | date=30 June 2008 | publisher=Jesson Press | isbn=978-1-4097-8189-9}}</ref> <ref name=Diffley2007>[http://www.independent.ie/sport/other-sports/tailteann-games-place-in-history-going-for-a-song-1037527.html Tailteann Games place in history going for a song], Seán Diffley, ''Irish Independent'', 14 Iúil 2007</ref> <ref name=Quinn2009>{{lua idirlín | url = http://www.eirgridnortheastprojects.com/media/14.8%20Telltown%20Impact%20Assessment%20Report.pdf | teideal = Malcolm, Nigel., & Quinn, Billy., Teltown Impact Assessment Report, 2009. | dátarochtana = 14 Lúnasa 2012 | archive-date=25 Deireadh Fómhair 2014 | archive-url=https://web.archive.org/web/20141025210036/http://www.eirgridnortheastprojects.com/media/14.8%20Telltown%20Impact%20Assessment%20Report.pdf | url-status=dead}}</ref> <ref name=Macalister1941>Lebor Gabála Érenn, original text edited and translated by R A Stewart Macalister, D. Litt, Part IV: Irish Texts Society, Iml. 41, ll. 59, 115, 117, 149, 177, 179, Londain 1941. {{ISBN|1-870166-41-8}}.</ref> <ref name=Keating1866>{{cite book | author=Seathrún Céitinn | title=Foras feasa ar Eirinn | url=https://books.google.com/books?id=cAEHAAAAQAAJ&pg=PA301 | access-date=1 July 2012 | year=1866 | pages=301–}}</ref> <ref name=Delaney2009>{{cite book | author1=Tim Delaney | author2=Tim Madigan| title=The Sociology of Sports: An Introduction | url=https://books.google.com/books?id=YEybKqyfVNwC&pg=PA42 | access-date=12 August 2012 | date=30 April 2009 | publisher=McFarland | isbn=978-0-7864-4169-3 | pages=42–}}</ref> <ref name=Freeman2011>{{cite book | author=William H. Freeman | title=Physical Education, Exercise and Sport Science in a Changing Society | url=https://books.google.com/books?id=gDN6Qimp7YIC&pg=PA80 | access-date=12 August 2012 | date=21 January 2011 | publisher=Jones & Bartlett Publishers | isbn=978-0-7637-8157-6 | pages=80–}}</ref> <ref name=Matthews2012>{{cite book | author=Peter Matthews | title=Historical Dictionary of Track and Field | url=https://books.google.com/books?id=dQFHe9RwE0wC&pg=PA2 | access-date=12 August 2012 | date=22 March 2012| publisher=Scarecrow Press | isbn=978-0-8108-6781-9 | pages=2–}}</ref> <ref name=Connors1992>{{cite book | author1=Martin Connors | author2=Diane L. Dupuis | author3=Brad Morgan | title=The Olympics factbook: a spectator's guide to the winter and summer games | url=https://books.google.com/books?id=CKFuAAAAMAAJ | access-date=12 August 2012 | year=1992 | publisher=Visible Ink | isbn=978-0-8103-9417-9}}</ref> <ref name=Brown1985>{{cite book | author=Terence Brown | title=Ireland: a social and cultural history, 1922-1985, p. 82 | url=https://books.google.com/books?id=4FEGrCkdj-0C | access-date=11 August 2012 | year=1985 | publisher=Fontana Press | isbn=978-0-00-686082-2}}</ref> <ref name=Mellersh1999>{{cite book | author1=H. E. L. Mellersh | author2=Neville Williams | title=Chronology of world history, p. 15 | url=https://books.google.com/books?id=PCcOAQAAMAAJ | access-date=1 August 2012 | date=1 April 1999 | publisher=ABC-CLIO | isbn=978-1-57607-155-7}}</ref> <ref name=Incorporated2000>{{cite book | author=Grolier Incorporated | title=The Encyclopedia Americana, pp. 892 & 905 | url=https://books.google.com/books?id=IA01AAAAMAAJ | access-date=1 August 2012 | year=2000 | publisher=Grolier | isbn=978-0-7172-0133-4}}</ref> <ref name=Koch2006>{{cite book | author=John T. Koch | title=Celtic Culture: A Historical Encyclopedia | url=https://books.google.com/books?id=f899xH_quaMC&pg=PA777 | access-date=31 July 2012 | year=2006 | publisher=ABC-CLIO | isbn=978-1-85109-440-0 | pages=777–}}</ref> <ref name=Story2011>{{lua idirlín | url = http://www.theirishstory.com/2011/02/23/the-tailteann-games-1924-1936/ | teideal = The Tailteann Games, 1924-1936 | work=The Irish Story}}</ref> <ref name=Watman1968>Melvyn Watman, ''History of British Athletics''. Hale, Londain, 1968.</ref> <ref name=ODonovan2000>O'Donovan, J., O'Curry, E., Hancock, W. N., O'Mahony, T., [[Alexander George Richey|Richey, A. G.]], [[William Maunsell Hennessy|Hennessy, W. M.]], & Atkinson, R. (eds.) (2000). ''Ancient laws of Ireland, published under direction of the Commissioners for Publishing the Ancient Laws and Institutes of Ireland.'' Buffalo, New York: W.S. Hein. {{ISBN|1-57588-572-7}}. (Originally published: Dublin: A. Thom, 1865-1901. Alternatively known as ''Hiberniae leges et institutiones antiquae''.)</ref> <ref name=Cronin2007>{{cite journal | last=Cronin | first=Mike |byear=2007 | title=The Gaelic Athletic Association's Invasion of America, 1888: Travel Narratives, Microhistory and the Irish American 'Other' | journal=Sport in History | volume=27 | issue=2 | pages=190–216 | issn=1746-0263 | doi=10.1080/17460260701437011 | s2cid=143931786}}</ref> <ref name=oir22>{{lua idirlín | url = http://oireachtasdebates.oireachtas.ie/debates%20authoring/debateswebpack.nsf/takes/dail1922060800005 | teideal = Iomadoirí Iasachta | work=Second Dáil debates | dáta = 8 Meitheamh 1922 | dátarochtana = 31 Iúil 2017}}</ref> <ref name=Cronin2016>{{cite journal | last=Cronin | first=Mike | year=2016 | title=Projecting the Nation through Sport and Culture: Ireland, Aonach Tailteann and the Irish Free State, 1924-32 | journal=Journal of Contemporary History | volume=38 | issue=3 | pages=395–411 | issn=0022-0094 | doi=10.1177/0022009403038003004 | jstor=3180644 | s2cid=146215048}}</ref> <ref name=Fitzsimons1985>{{lua idirlín | url = http://oireachtasdebates.oireachtas.ie/debates%20authoring/debateswebpack.nsf/takes/seanad1985120500005#N143 | teideal = White Paper on Tourism Policy: Motion (Resumed) | sloinne = Fitzsimons | ainm = Jack | dáta = 5 Nollaig 1985 | work = Seanad Éireann Debates | foilsitheoir = Oireachtas | dátarochtana = 2 Lúnasa 2017}}</ref> <ref name=cyclingireland>{{cite press release | url=http://www.cyclingireland.ie/cycling-news-item/donegal-ras-cycling-team/236 | title=Donegal Ras Cycling Team|date=13 May 2014 | publisher=Cycling Ireland | access-date=1 August 2017}}</ref> <ref name=athleticsireland2005>{{lua idirlín | url = http://www.athleticsireland.ie/downloads/other/Schools_ROH_1916-MASTER8thMay.pdf#page=2 | format=PDF | teideal = Irish Schools Athletics Champions 1916-2015 | dáta = 8 May 2015 | leathanach=2 | dátarochtana = 1 Lúnasa 2017}}</ref> <ref name=athleticsireland2007>{{lua idirlín | url = http://www.athleticsireland.ie/news/tailteann-games-provide-another-thrilling-spectacle/ | teideal = Tailteann Games provide another thrilling spectacle | dáta = 26 Meitheamh 2017 | foilsitheoir = Athletics Ireland | dátarochtana = 1 Lúnasa 2017}}</ref> <ref name=irishcentral>{{lua idirlín | url = https://www.irishcentral.com/roots/history/tailteann-games-athletics | teideal = Incredible images from the Tailteann Games, the ancient Irish predecessor to the Olympics | dáta = 4 Bealtaine 2018}}</ref> <ref name=irishtimes>{{cite news | teideal = Tailteann Cup Q&A | url = https://www.irishtimes.com/sport/gaelic-games/tailteann-cup-q-a-1.4880097 | work = [[The Irish Times]]}}</ref> <ref name=imneisi>{{lua idirlín | url = https://dil.ie/27985 | teideal = imneisse, imnisse | foilsitheoir = eDIL | dátarochtana = 22-06-2026}}</ref> <ref name=imnise>{{lua idirlín | url = https://www.teanglann.ie/ga/fgb/imnise | teideal = imnise | foilsitheoir = teanglann.ie | dátarochtana = 22-06-2026}}</ref> <ref name=graifne>{{lua idirlín | url = https://www.teanglann.ie/ga/fgb/graifne | teideal = graifne | foilsitheoir = teanglann.ie | dátarochtana = 22-06-2026}}</ref> }} [[Catagóir:Miotaseolaíocht na nGael]] [[Catagóir:An Mheánaois in Éirinn]] == Buntásc== __NOINDEX__ __NOTOC__ efe78soisrqtradaiyf6e50tpkwfcnt 1318568 1318567 2026-06-26T17:41:02Z Marcas.oduinn 33120 /* Aonach Thailtean */ 1318568 wikitext text/x-wiki [ [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Tionscadal|Tionscadal]] ] * [[Speisialta:Statistics]] (23/10/25 -> reatha) ** 134 -> {{NUMBEROFACTIVEUSERS}} duine ar bhonn rialta ** 62,524 -> {{NUMBEROFARTICLES}} alt * [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Teimpléid|Teimpléid]] atá ar fáil * [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Wikidata list|Wikidata list]]s * [[:Catagóir:Leathanaigh le luas-scrios]] * -[[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/An Féineachas|An Féineachas]]- * -[[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Réigiúin|Réigiúin]]- (an tAontas Eorpach, NUTS srl.) * -[[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Lochanna|Lochanna]]- * [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Comhshaol|Comhshaol]]/Timpeallacht * ([[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Tuamaí|Tuamaí]]) * ([[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Téamh Domhanda|Téamh Domhanda]]) * [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Scéalta|Scéalta]] * [[James Clarence Mangan]]=[[Séamus Ó Mangáin]], [[Carthach is Sine]], [[Áth Eine]], [[Cearbhall mac Lochlainn Ó Dálaigh]], [[Seán mac Fergail Óicc Ó hUiccinn]]=[[Seán mac Feargail Óig Ó hUiginn]] * [[Bailiúchán Egerton]], [[Aonach Thailtean]] {| class=wikitable |- ! Dream !! Ríocht !! Ríthe |- | [[Laighin]] || [[Ríocht na Laighean]] || [[Ríthe na Laighean]] |- | colspan=2 | [[Connachta]] || [[Ríthe na gConnacht]] |- | [[Dáirine]] || [[Ríocht na Mumhan]] || [[Ríthe na Mumhan]] |- | colspan=2 | [[Ulaid]] || [[Ríthe na nUladh]] |} == Aonach Thailtean == '' The '''Aonach Thailtean''' was [[cluichí sochraide]] xxx [[réamhstair na hÉireann]]. == Seandálaíocht Tá mór-ionad [[saothair thalúnta]] ársa a théann siar go dtí an [[iarannaois]] in aice le [[Tailtin]]. Táthar ar an eolas gur eagraíodh féilte nó aonaigh ann anois is arís ón [[meánaois]] go dtí an lá inniu.<ref name=Nally2008 /><ref name=Diffley2007 /><ref name=Quinn2009 /> == Stair Dar le [[Leabhar Gabhála na hÉireann]], bunaíodh an t-aonach ag [[Lugh|Lugh Lámhfhada]], an dara [[Ollamh Éireann]], agus é ag caoineadh a mháthar altrama, [[Tailtiu]]. Chuir Lugh faoi thalamh í sa cheantar darb ainm anois [[Tailte]], i g[[Contae na Mí]] san lá atá inniu ann.<ref name=Macalister1941 /> D'eagraítí Aonach Thailtean le linn Mí Iúil sa choicís roimh was [[Lá Lúnasa]].<ref name=Keating1866 /> Maítear sa bhéaloideas gur tosaíodh é timpeall na bliana 1600 RC, nó dar le roinnt foinsí chomh fada siar is 1829 RC,<ref name=Delaney2009 /><ref name=Freeman2011 /><ref name=Matthews2012 /><ref name=Connors1992 /><ref name=Brown1985 /><ref name=Mellersh1999 /><ref name=Incorporated2000 /> cé gur moladh 632 RC ag [[Cumann Lúthchleas Gael]] sa bhliain 1924. Tháinig deireadh leis na cluichí tá éis [[ionradh na Normannach ar Éirinn|ionradh na Normannach]].<ref name=Koch2006 /><ref name=Story2011 /><ref name=Watman1968 /> Bhíodh trí chuspóir ag an [[Aonach]] ársa: urraim a thabhairt dosna mairbh, [[dlí]]the a fhógairt agus cluichí sochraide. I measc na gcluichí, bhí [léim fhada]], [[léim ard]], rith, [[iománaíocht]], caitheamh [[sleá]]nna, [[dornálaíocht]], [[claíomh]]teacht, [[boghdóireacht]], [[iomrascáil]], [[snámh]], rásaíocht {{h|carbad}} agus [[rásaíocht chapall|chapall]]. I dteannta sin bhí comórtais [[straitéis]]e, [[amhránaíocht]]a, [[damhsa]] agus [[seanchaíocht]]a, agus comórtais cheirde i gcomhair [[gabha buí|gabhadóireachta]], [[fíodóireacht]]a agus [[armadóireacht]]a. Bhíodh fosta ag an aonach oll{{h|cleamhnas}} áit a bhuaileadh leannáin le chéile don chéad uair. Thugadh bliain is lá dóibh, ach dá dteipfeadh ar an bpósta, bhíodh cead acu [[colscaradh]] a fháil.<ref name=Nally2008 /> Níos deireanaí ar meánaoise, rinneadh an aonach a athbheochan, le comórtais nirt, rásaíocht chapall agus ceiliúraí creidimh. '' a traditional time for couples to contract "[[ceangal na lámh]]" trial marriages. "Tailtean marriages" were legal up until the 13th century. This trial marriage practice is documented in [[an Féineachas]].<ref name=ODonovan2000 //> == Athbheochan agus oidhreacht [[Íomhá:Fireworks at the First Tailteann Games August 15, 1924.jpg | mion | Tinte ealaíne ag na chéad Chluichí, 15 Lúnasa 1924]] {{príomhalt|Aonach Thailtean (Saorstát Éireann)}} Ón deireadh na naoú haoise déag, bhí sé ar intinn ag [[Cumann Lúthchleas Gael]] (CLG) agus daoine rannpháirteach i n[[Athbheochan na Gaeilge]], [[Aonach Thailtean Games (Saorstát Éireann)|na cluichí]] a ath-eagrú. Níor tháinig nó [[Craobh Peile Shinsearach na hÉireann 1888|Craobh Peile]] nó [[Craobh Iomána Shinsearach na hÉireann 1888|Craobh Iomána]] 1888 chun críche toisc go ndearnadh iarracht gan rath airgead a thiomsú leis an [[American Invasion Tour]].<ref name=Cronin2007 /> Le maoiniú ón [[Dara Dáil]],<ref name=oir22 /> eagraíodh na chéad chluichí sa bhliain 1924, agus arís sa bhliain 1928, while the 1932 games were on a smaller scale against a background of [[An Spealadh Mór]] and the [[Cogadh Trádála Angla-Éireannach]], and no further games were held.<ref name=Cronin2016 /> Sa bhliain 1985, mhol [[Jack Fitzsimons]] i [[Seanad Éireann]] go ndéanfaí na Cluichí a athbheochan the le linn díospóireachta maidir le [[turasóireacht in Éirinn]].<ref name=Fitzsimons1985 /> Bunaíodh [[Rás Tailteann]] sa bhliain 1953 ag an [[National Cycling Association]] (NCA), in éadan an [[Tour of Ireland]] eagraithe ag a chéile comhraic, [[Cumann Rothaíochta na hÉireann]] (CRÉ). Eagraíonn a gcomharba [[Cycling Ireland]], an rás gach bliain, de ghnáth faoin teideal merged "''the [sponsor] Rás''".<ref name=cyclingireland /> '' The Irish Secondary Schools Athletic Association organised annual national championships from 1963 under the name "Junior Tailteann Games".<ref name=athleticsireland2005 /> [[Athletics Ireland]] continues to use the name "Tailteann Games" for its annual schools inter-[[Provinces of Ireland|provincial]] championships.<ref name=athleticsireland2005 /><ref name=athleticsireland2007 /> also independently the tailteann games are an inter-[[an Ghaeltacht]] event that includes other activities.<ref name=irishcentral /> Tá [[Corn Thailtean]] (bunaithe 2022),<ref name=irishtimes /> agus [[Páirc Thailtean]], a CLG s[[an Uaimh]] ainmnithe as an Aonach. == Féach freisin * [[Cluichí Oilimpeacha Ársa]] sa [[An tSean-Ghréig|Seán-Ghréig]], c. 776 RC – AD 393 == Tagairtí annál * [[Annála Inis Faithleann|AI]] 875.1: Muiredach mc. Br(ain), rí Laigen, do indriud h-U(a) Neill co Sliab n-Úait, & oenach Tailten do aig(e)d. * [[Annála na gCeithre Máistrí|ACM]] 915.3: Aonach Taillten do athnuadhucchadh la Niall. * ACM 925.12: Oenach Taillten do thoirmescc la Muircertach mac Néill im Donnchadh ua Maoileachlainn, tria imneisi<ref name=imneisi /><ref name=imnise /> catha boí etorra, go ros-edarscar Dia gan fhuiliucchadh gan fhoirdergadh for neach diobh. * ACM 1006.11: Athnuadhucchadh Aenaigh Taillten lá Maoilechloinn, & Ferdomhnach do oirdneadh h-í comharbhus Cholaim Chille a comhairle Fer n-Ereann isin aenach-sin. * ACM 1120.8: Aonach Taillten do denamh lá Toirrdhealbhach Ua c-Conchobhair. * ACM 1168.13: Aonach Taillten imorro do dhénamh lá rígh Ereann, & lá Leth Chuinn don cur-sin & ro leathsett a graifne<ref name=graifne /> & a marc-sluagh ó Mullach Aide go Mullach Tailten. == Foinsí * [[Lewis Spence]], ''The History and Origins of Druidism'' * [[Elizabeth Pepper]] agus [[John Wilcock]], ''Magical and Mystical Sites'' == Naisc sheachtracha * Nally, T. H., [https://archive.org/details/aonactailteannta00nalliala The "Aonach Tailteann" and the Tailteann Games; Their Origin, History and Ancient Associations] - téacs iomlán ar archive.org == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=Nally2008>{{cite book | author=T. H. Nally | title=The Aonac Tailteann and the Tailteann Games, Their History and Ancient Associations | url=https://books.google.com/books?id=SObPJ02EiwMC | access-date=31 July 2012 | date=30 June 2008 | publisher=Jesson Press | isbn=978-1-4097-8189-9}}</ref> <ref name=Diffley2007>[http://www.independent.ie/sport/other-sports/tailteann-games-place-in-history-going-for-a-song-1037527.html Tailteann Games place in history going for a song], Seán Diffley, ''Irish Independent'', 14 Iúil 2007</ref> <ref name=Quinn2009>{{lua idirlín | url = http://www.eirgridnortheastprojects.com/media/14.8%20Telltown%20Impact%20Assessment%20Report.pdf | teideal = Malcolm, Nigel., & Quinn, Billy., Teltown Impact Assessment Report, 2009. | dátarochtana = 14 Lúnasa 2012 | archive-date=25 Deireadh Fómhair 2014 | archive-url=https://web.archive.org/web/20141025210036/http://www.eirgridnortheastprojects.com/media/14.8%20Telltown%20Impact%20Assessment%20Report.pdf | url-status=dead}}</ref> <ref name=Macalister1941>Lebor Gabála Érenn, original text edited and translated by R A Stewart Macalister, D. Litt, Part IV: Irish Texts Society, Iml. 41, ll. 59, 115, 117, 149, 177, 179, Londain 1941. {{ISBN|1-870166-41-8}}.</ref> <ref name=Keating1866>{{cite book | author=Seathrún Céitinn | title=Foras feasa ar Eirinn | url=https://books.google.com/books?id=cAEHAAAAQAAJ&pg=PA301 | access-date=1 July 2012 | year=1866 | pages=301–}}</ref> <ref name=Delaney2009>{{cite book | author1=Tim Delaney | author2=Tim Madigan| title=The Sociology of Sports: An Introduction | url=https://books.google.com/books?id=YEybKqyfVNwC&pg=PA42 | access-date=12 August 2012 | date=30 April 2009 | publisher=McFarland | isbn=978-0-7864-4169-3 | pages=42–}}</ref> <ref name=Freeman2011>{{cite book | author=William H. Freeman | title=Physical Education, Exercise and Sport Science in a Changing Society | url=https://books.google.com/books?id=gDN6Qimp7YIC&pg=PA80 | access-date=12 August 2012 | date=21 January 2011 | publisher=Jones & Bartlett Publishers | isbn=978-0-7637-8157-6 | pages=80–}}</ref> <ref name=Matthews2012>{{cite book | author=Peter Matthews | title=Historical Dictionary of Track and Field | url=https://books.google.com/books?id=dQFHe9RwE0wC&pg=PA2 | access-date=12 August 2012 | date=22 March 2012| publisher=Scarecrow Press | isbn=978-0-8108-6781-9 | pages=2–}}</ref> <ref name=Connors1992>{{cite book | author1=Martin Connors | author2=Diane L. Dupuis | author3=Brad Morgan | title=The Olympics factbook: a spectator's guide to the winter and summer games | url=https://books.google.com/books?id=CKFuAAAAMAAJ | access-date=12 August 2012 | year=1992 | publisher=Visible Ink | isbn=978-0-8103-9417-9}}</ref> <ref name=Brown1985>{{cite book | author=Terence Brown | title=Ireland: a social and cultural history, 1922-1985, p. 82 | url=https://books.google.com/books?id=4FEGrCkdj-0C | access-date=11 August 2012 | year=1985 | publisher=Fontana Press | isbn=978-0-00-686082-2}}</ref> <ref name=Mellersh1999>{{cite book | author1=H. E. L. Mellersh | author2=Neville Williams | title=Chronology of world history, p. 15 | url=https://books.google.com/books?id=PCcOAQAAMAAJ | access-date=1 August 2012 | date=1 April 1999 | publisher=ABC-CLIO | isbn=978-1-57607-155-7}}</ref> <ref name=Incorporated2000>{{cite book | author=Grolier Incorporated | title=The Encyclopedia Americana, pp. 892 & 905 | url=https://books.google.com/books?id=IA01AAAAMAAJ | access-date=1 August 2012 | year=2000 | publisher=Grolier | isbn=978-0-7172-0133-4}}</ref> <ref name=Koch2006>{{cite book | author=John T. Koch | title=Celtic Culture: A Historical Encyclopedia | url=https://books.google.com/books?id=f899xH_quaMC&pg=PA777 | access-date=31 July 2012 | year=2006 | publisher=ABC-CLIO | isbn=978-1-85109-440-0 | pages=777–}}</ref> <ref name=Story2011>{{lua idirlín | url = http://www.theirishstory.com/2011/02/23/the-tailteann-games-1924-1936/ | teideal = The Tailteann Games, 1924-1936 | work=The Irish Story}}</ref> <ref name=Watman1968>Melvyn Watman, ''History of British Athletics''. Hale, Londain, 1968.</ref> <ref name=ODonovan2000>O'Donovan, J., O'Curry, E., Hancock, W. N., O'Mahony, T., [[Alexander George Richey|Richey, A. G.]], [[William Maunsell Hennessy|Hennessy, W. M.]], & Atkinson, R. (eds.) (2000). ''Ancient laws of Ireland, published under direction of the Commissioners for Publishing the Ancient Laws and Institutes of Ireland.'' Buffalo, New York: W.S. Hein. {{ISBN|1-57588-572-7}}. (Originally published: Dublin: A. Thom, 1865-1901. Alternatively known as ''Hiberniae leges et institutiones antiquae''.)</ref> <ref name=Cronin2007>{{cite journal | last=Cronin | first=Mike |byear=2007 | title=The Gaelic Athletic Association's Invasion of America, 1888: Travel Narratives, Microhistory and the Irish American 'Other' | journal=Sport in History | volume=27 | issue=2 | pages=190–216 | issn=1746-0263 | doi=10.1080/17460260701437011 | s2cid=143931786}}</ref> <ref name=oir22>{{lua idirlín | url = http://oireachtasdebates.oireachtas.ie/debates%20authoring/debateswebpack.nsf/takes/dail1922060800005 | teideal = Iomadoirí Iasachta | work=Second Dáil debates | dáta = 8 Meitheamh 1922 | dátarochtana = 31 Iúil 2017}}</ref> <ref name=Cronin2016>{{cite journal | last=Cronin | first=Mike | year=2016 | title=Projecting the Nation through Sport and Culture: Ireland, Aonach Tailteann and the Irish Free State, 1924-32 | journal=Journal of Contemporary History | volume=38 | issue=3 | pages=395–411 | issn=0022-0094 | doi=10.1177/0022009403038003004 | jstor=3180644 | s2cid=146215048}}</ref> <ref name=Fitzsimons1985>{{lua idirlín | url = http://oireachtasdebates.oireachtas.ie/debates%20authoring/debateswebpack.nsf/takes/seanad1985120500005#N143 | teideal = White Paper on Tourism Policy: Motion (Resumed) | sloinne = Fitzsimons | ainm = Jack | dáta = 5 Nollaig 1985 | work = Seanad Éireann Debates | foilsitheoir = Oireachtas | dátarochtana = 2 Lúnasa 2017}}</ref> <ref name=cyclingireland>{{cite press release | url=http://www.cyclingireland.ie/cycling-news-item/donegal-ras-cycling-team/236 | title=Donegal Ras Cycling Team|date=13 May 2014 | publisher=Cycling Ireland | access-date=1 August 2017}}</ref> <ref name=athleticsireland2005>{{lua idirlín | url = http://www.athleticsireland.ie/downloads/other/Schools_ROH_1916-MASTER8thMay.pdf#page=2 | format=PDF | teideal = Irish Schools Athletics Champions 1916-2015 | dáta = 8 May 2015 | leathanach=2 | dátarochtana = 1 Lúnasa 2017}}</ref> <ref name=athleticsireland2007>{{lua idirlín | url = http://www.athleticsireland.ie/news/tailteann-games-provide-another-thrilling-spectacle/ | teideal = Tailteann Games provide another thrilling spectacle | dáta = 26 Meitheamh 2017 | foilsitheoir = Athletics Ireland | dátarochtana = 1 Lúnasa 2017}}</ref> <ref name=irishcentral>{{lua idirlín | url = https://www.irishcentral.com/roots/history/tailteann-games-athletics | teideal = Incredible images from the Tailteann Games, the ancient Irish predecessor to the Olympics | dáta = 4 Bealtaine 2018}}</ref> <ref name=irishtimes>{{cite news | teideal = Tailteann Cup Q&A | url = https://www.irishtimes.com/sport/gaelic-games/tailteann-cup-q-a-1.4880097 | work = [[The Irish Times]]}}</ref> <ref name=imneisi>{{lua idirlín | url = https://dil.ie/27985 | teideal = imneisse, imnisse | foilsitheoir = eDIL | dátarochtana = 22-06-2026}}</ref> <ref name=imnise>{{lua idirlín | url = https://www.teanglann.ie/ga/fgb/imnise | teideal = imnise | foilsitheoir = teanglann.ie | dátarochtana = 22-06-2026}}</ref> <ref name=graifne>{{lua idirlín | url = https://www.teanglann.ie/ga/fgb/graifne | teideal = graifne | foilsitheoir = teanglann.ie | dátarochtana = 22-06-2026}}</ref> }} [[Catagóir:Miotaseolaíocht na nGael]] [[Catagóir:An Mheánaois in Éirinn]] == Buntásc== __NOINDEX__ __NOTOC__ b8xl9k9umoit8ei2xvovi4uku5xk5qm 1318585 1318568 2026-06-26T21:17:21Z Marcas.oduinn 33120 1318585 wikitext text/x-wiki [ [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Tionscadal|Tionscadal]] ] * [[Speisialta:Statistics]] (23/10/25 -> reatha) ** 134 -> {{NUMBEROFACTIVEUSERS}} duine ar bhonn rialta ** 62,524 -> {{NUMBEROFARTICLES}} alt * [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Teimpléid|Teimpléid]] atá ar fáil * [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Wikidata list|Wikidata list]]s * [[:Catagóir:Leathanaigh le luas-scrios]] * -[[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/An Féineachas|An Féineachas]]- * -[[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Réigiúin|Réigiúin]]- (an tAontas Eorpach, NUTS srl.) * -[[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Lochanna|Lochanna]]- * [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Comhshaol|Comhshaol]]/Timpeallacht * ([[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Tuamaí|Tuamaí]]) * ([[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Téamh Domhanda|Téamh Domhanda]]) * [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Scéalta|Scéalta]] * [[James Clarence Mangan]]=[[Séamus Ó Mangáin]], [[Carthach is Sine]], [[Áth Eine]], [[Cearbhall mac Lochlainn Ó Dálaigh]], [[Seán mac Fergail Óicc Ó hUiccinn]]=[[Seán mac Feargail Óig Ó hUiginn]] * [[Bailiúchán Egerton]], [[Aonach Thailtean]] {| class=wikitable |- ! Dream !! Ríocht !! Ríthe |- | [[Laighin]] || [[Ríocht na Laighean]] || [[Ríthe na Laighean]] |- | colspan=2 | [[Connachta]] || [[Ríthe na gConnacht]] |- | [[Dáirine]] || [[Ríocht na Mumhan]] || [[Ríthe na Mumhan]] |- | colspan=2 | [[Ulaid]] || [[Ríthe na nUladh]] |} == Aonach Thailtean == '' The '''Aonach Thailtean''' was [[cluichí sochraide]] xxx [[réamhstair na hÉireann]]. == Seandálaíocht Tá mór-ionad [[saothair thalúnta]] ársa a théann siar go dtí an [[iarannaois]] in aice le [[Tailtin]]. Táthar ar an eolas gur eagraíodh féilte nó aonaigh ann anois is arís ón [[meánaois]] go dtí an lá inniu.<ref name=Nally2008 /><ref name=Diffley2007 /><ref name=Quinn2009 /> == Stair Dar le [[Leabhar Gabhála na hÉireann]], bunaíodh an t-aonach ag [[Lugh|Lugh Lámhfhada]], an dara [[Ollamh Éireann]], agus é ag caoineadh a mháthar altrama, [[Tailtiu]]. Chuir Lugh faoi thalamh í sa cheantar darb ainm anois [[Tailte]], i g[[Contae na Mí]] san lá atá inniu ann.<ref name=Macalister1941 /> D'eagraítí Aonach Thailtean le linn Mí Iúil sa choicís roimh was [[Lá Lúnasa]].<ref name=Keating1866 /> Maítear sa bhéaloideas gur tosaíodh é timpeall na bliana 1600 RC, nó dar le roinnt foinsí chomh fada siar is 1829 RC,<ref name=Delaney2009 /><ref name=Freeman2011 /><ref name=Matthews2012 /><ref name=Connors1992 /><ref name=Brown1985 /><ref name=Mellersh1999 /><ref name=Incorporated2000 /> cé gur moladh 632 RC ag [[Cumann Lúthchleas Gael]] sa bhliain 1924. Tháinig deireadh leis na cluichí tá éis [[ionradh na Normannach ar Éirinn|ionradh na Normannach]].<ref name=Koch2006 /><ref name=Story2011 /><ref name=Watman1968 /> Bhíodh trí chuspóir ag an [[Aonach]] ársa: urraim a thabhairt dosna mairbh, [[dlí]]the a fhógairt agus cluichí sochraide. I measc na gcluichí, bhí [léim fhada]], [[léim ard]], rith, [[iománaíocht]], caitheamh [[sleá]]nna, [[dornálaíocht]], [[claíomh]]teacht, [[boghdóireacht]], [[iomrascáil]], [[snámh]], rásaíocht {{h|carbad}} agus [[rásaíocht chapall|chapall]]. I dteannta sin bhí comórtais [[straitéis]]e, [[amhránaíocht]]a, [[damhsa]] agus [[seanchaíocht]]a, agus comórtais cheirde i gcomhair [[gabha buí|gabhadóireachta]], [[fíodóireacht]]a agus [[armadóireacht]]a. Bhíodh fosta ag an aonach oll{{h|cleamhnas}} áit a bhuaileadh leannáin le chéile don chéad uair. Thugadh bliain is lá dóibh, ach dá dteipfeadh ar an bpósta, bhíodh cead acu [[colscaradh]] a fháil.<ref name=Nally2008 /> Níos deireanaí ar meánaoise, rinneadh an aonach a athbheochan, le comórtais nirt, rásaíocht chapall agus ceiliúraí creidimh. '' a traditional time for couples to contract "[[ceangal na lámh]]" trial marriages. "Tailtean marriages" were legal up until the 13th century. This trial marriage practice is documented in [[an Féineachas]].<ref name=ODonovan2000 //> == Athbheochan agus oidhreacht [[Íomhá:Fireworks at the First Tailteann Games August 15, 1924.jpg | mion | Tinte ealaíne ag na chéad Chluichí, 15 Lúnasa 1924]] {{príomhalt|Aonach Thailtean (Saorstát Éireann)}} Ón deireadh na naoú haoise déag, bhí sé ar intinn ag [[Cumann Lúthchleas Gael]] (CLG) agus daoine rannpháirteach i n[[Athbheochan na Gaeilge]], [[Aonach Thailtean Games (Saorstát Éireann)|na cluichí]] a ath-eagrú. Níor tháinig nó [[Craobh Peile Shinsearach na hÉireann 1888|Craobh Peile]] nó [[Craobh Iomána Shinsearach na hÉireann 1888|Craobh Iomána]] 1888 chun críche toisc go ndearnadh iarracht gan rath airgead a thiomsú leis an [[American Invasion Tour]].<ref name=Cronin2007 /> Le maoiniú ón [[Dara Dáil]],<ref name=oir22 /> eagraíodh na chéad chluichí sa bhliain 1924, agus arís sa bhliain 1928. Agus [[an Spealadh Mór]] agus an [[Cogadh Trádála Angla-Éireannach]] ar siúl, níor chomh ba iad na cluichí sa bhliain 1932, agus níor eagraigh ainm chluichí eile.<ref name=Cronin2016 /> Sa bhliain 1985, mhol [[Jack Fitzsimons]] i [[Seanad Éireann]] go ndéanfaí na Cluichí a athbheochan the le linn díospóireachta maidir le [[turasóireacht in Éirinn]].<ref name=Fitzsimons1985 /> Bunaíodh [[Rás Tailteann]] sa bhliain 1953 ag an [[National Cycling Association]] (NCA), in éadan an [[Tour of Ireland]] eagraithe ag a chéile comhraic, [[Cumann Rothaíochta na hÉireann]] (CRÉ). Eagraíonn a gcomharba [[Cycling Ireland]], an rás gach bliain, de ghnáth faoin teideal merged "''the [sponsor] Rás''".<ref name=cyclingireland /> '' The Irish Secondary Schools Athletic Association organised annual national championships from 1963 under the name "Junior Tailteann Games".<ref name=athleticsireland2005 /> [[Athletics Ireland]] continues to use the name "Tailteann Games" for its annual schools inter-[[Provinces of Ireland|provincial]] championships.<ref name=athleticsireland2005 /><ref name=athleticsireland2007 /> also independently the tailteann games are an inter-[[an Ghaeltacht]] event that includes other activities.<ref name=irishcentral /> Tá [[Corn Thailtean]] (bunaithe 2022),<ref name=irishtimes /> agus [[Páirc Thailtean]], a CLG s[[an Uaimh]] ainmnithe as an Aonach. == Féach freisin * [[Cluichí Oilimpeacha Ársa]] sa [[An tSean-Ghréig|Seán-Ghréig]], c. 776 RC – AD 393 == Tagairtí annál * [[Annála Inis Faithleann|AI]] 875.1: Muiredach mc. Br(ain), rí Laigen, do indriud h-U(a) Neill co Sliab n-Úait, & oenach Tailten do aig(e)d. * [[Annála na gCeithre Máistrí|ACM]] 915.3: Aonach Taillten do athnuadhucchadh la Niall. * ACM 925.12: Oenach Taillten do thoirmescc la Muircertach mac Néill im Donnchadh ua Maoileachlainn, tria imneisi<ref name=imneisi /><ref name=imnise /> catha boí etorra, go ros-edarscar Dia gan fhuiliucchadh gan fhoirdergadh for neach diobh. * ACM 1006.11: Athnuadhucchadh Aenaigh Taillten lá Maoilechloinn, & Ferdomhnach do oirdneadh h-í comharbhus Cholaim Chille a comhairle Fer n-Ereann isin aenach-sin. * ACM 1120.8: Aonach Taillten do denamh lá Toirrdhealbhach Ua c-Conchobhair. * ACM 1168.13: Aonach Taillten imorro do dhénamh lá rígh Ereann, & lá Leth Chuinn don cur-sin & ro leathsett a graifne<ref name=graifne /> & a marc-sluagh ó Mullach Aide go Mullach Tailten. == Foinsí * [[Lewis Spence]], ''The History and Origins of Druidism'' * [[Elizabeth Pepper]] agus [[John Wilcock]], ''Magical and Mystical Sites'' == Naisc sheachtracha * Nally, T. H., [https://archive.org/details/aonactailteannta00nalliala The "Aonach Tailteann" and the Tailteann Games; Their Origin, History and Ancient Associations] - téacs iomlán ar archive.org == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=Nally2008>{{cite book | author=T. H. Nally | title=The Aonac Tailteann and the Tailteann Games, Their History and Ancient Associations | url=https://books.google.com/books?id=SObPJ02EiwMC | access-date=31 July 2012 | date=30 June 2008 | publisher=Jesson Press | isbn=978-1-4097-8189-9}}</ref> <ref name=Diffley2007>[http://www.independent.ie/sport/other-sports/tailteann-games-place-in-history-going-for-a-song-1037527.html Tailteann Games place in history going for a song], Seán Diffley, ''Irish Independent'', 14 Iúil 2007</ref> <ref name=Quinn2009>{{lua idirlín | url = http://www.eirgridnortheastprojects.com/media/14.8%20Telltown%20Impact%20Assessment%20Report.pdf | teideal = Malcolm, Nigel., & Quinn, Billy., Teltown Impact Assessment Report, 2009. | dátarochtana = 14 Lúnasa 2012 | archive-date=25 Deireadh Fómhair 2014 | archive-url=https://web.archive.org/web/20141025210036/http://www.eirgridnortheastprojects.com/media/14.8%20Telltown%20Impact%20Assessment%20Report.pdf | url-status=dead}}</ref> <ref name=Macalister1941>Lebor Gabála Érenn, original text edited and translated by R A Stewart Macalister, D. Litt, Part IV: Irish Texts Society, Iml. 41, ll. 59, 115, 117, 149, 177, 179, Londain 1941. {{ISBN|1-870166-41-8}}.</ref> <ref name=Keating1866>{{cite book | author=Seathrún Céitinn | title=Foras feasa ar Eirinn | url=https://books.google.com/books?id=cAEHAAAAQAAJ&pg=PA301 | access-date=1 July 2012 | year=1866 | pages=301–}}</ref> <ref name=Delaney2009>{{cite book | author1=Tim Delaney | author2=Tim Madigan| title=The Sociology of Sports: An Introduction | url=https://books.google.com/books?id=YEybKqyfVNwC&pg=PA42 | access-date=12 August 2012 | date=30 April 2009 | publisher=McFarland | isbn=978-0-7864-4169-3 | pages=42–}}</ref> <ref name=Freeman2011>{{cite book | author=William H. Freeman | title=Physical Education, Exercise and Sport Science in a Changing Society | url=https://books.google.com/books?id=gDN6Qimp7YIC&pg=PA80 | access-date=12 August 2012 | date=21 January 2011 | publisher=Jones & Bartlett Publishers | isbn=978-0-7637-8157-6 | pages=80–}}</ref> <ref name=Matthews2012>{{cite book | author=Peter Matthews | title=Historical Dictionary of Track and Field | url=https://books.google.com/books?id=dQFHe9RwE0wC&pg=PA2 | access-date=12 August 2012 | date=22 March 2012| publisher=Scarecrow Press | isbn=978-0-8108-6781-9 | pages=2–}}</ref> <ref name=Connors1992>{{cite book | author1=Martin Connors | author2=Diane L. Dupuis | author3=Brad Morgan | title=The Olympics factbook: a spectator's guide to the winter and summer games | url=https://books.google.com/books?id=CKFuAAAAMAAJ | access-date=12 August 2012 | year=1992 | publisher=Visible Ink | isbn=978-0-8103-9417-9}}</ref> <ref name=Brown1985>{{cite book | author=Terence Brown | title=Ireland: a social and cultural history, 1922-1985, p. 82 | url=https://books.google.com/books?id=4FEGrCkdj-0C | access-date=11 August 2012 | year=1985 | publisher=Fontana Press | isbn=978-0-00-686082-2}}</ref> <ref name=Mellersh1999>{{cite book | author1=H. E. L. Mellersh | author2=Neville Williams | title=Chronology of world history, p. 15 | url=https://books.google.com/books?id=PCcOAQAAMAAJ | access-date=1 August 2012 | date=1 April 1999 | publisher=ABC-CLIO | isbn=978-1-57607-155-7}}</ref> <ref name=Incorporated2000>{{cite book | author=Grolier Incorporated | title=The Encyclopedia Americana, pp. 892 & 905 | url=https://books.google.com/books?id=IA01AAAAMAAJ | access-date=1 August 2012 | year=2000 | publisher=Grolier | isbn=978-0-7172-0133-4}}</ref> <ref name=Koch2006>{{cite book | author=John T. Koch | title=Celtic Culture: A Historical Encyclopedia | url=https://books.google.com/books?id=f899xH_quaMC&pg=PA777 | access-date=31 July 2012 | year=2006 | publisher=ABC-CLIO | isbn=978-1-85109-440-0 | pages=777–}}</ref> <ref name=Story2011>{{lua idirlín | url = http://www.theirishstory.com/2011/02/23/the-tailteann-games-1924-1936/ | teideal = The Tailteann Games, 1924-1936 | work=The Irish Story}}</ref> <ref name=Watman1968>Melvyn Watman, ''History of British Athletics''. Hale, Londain, 1968.</ref> <ref name=ODonovan2000>O'Donovan, J., O'Curry, E., Hancock, W. N., O'Mahony, T., [[Alexander George Richey|Richey, A. G.]], [[William Maunsell Hennessy|Hennessy, W. M.]], & Atkinson, R. (eds.) (2000). ''Ancient laws of Ireland, published under direction of the Commissioners for Publishing the Ancient Laws and Institutes of Ireland.'' Buffalo, New York: W.S. Hein. {{ISBN|1-57588-572-7}}. (Originally published: Dublin: A. Thom, 1865-1901. Alternatively known as ''Hiberniae leges et institutiones antiquae''.)</ref> <ref name=Cronin2007>{{cite journal | last=Cronin | first=Mike |byear=2007 | title=The Gaelic Athletic Association's Invasion of America, 1888: Travel Narratives, Microhistory and the Irish American 'Other' | journal=Sport in History | volume=27 | issue=2 | pages=190–216 | issn=1746-0263 | doi=10.1080/17460260701437011 | s2cid=143931786}}</ref> <ref name=oir22>{{lua idirlín | url = http://oireachtasdebates.oireachtas.ie/debates%20authoring/debateswebpack.nsf/takes/dail1922060800005 | teideal = Iomadoirí Iasachta | work=Second Dáil debates | dáta = 8 Meitheamh 1922 | dátarochtana = 31 Iúil 2017}}</ref> <ref name=Cronin2016>{{cite journal | last=Cronin | first=Mike | year=2016 | title=Projecting the Nation through Sport and Culture: Ireland, Aonach Tailteann and the Irish Free State, 1924-32 | journal=Journal of Contemporary History | volume=38 | issue=3 | pages=395–411 | issn=0022-0094 | doi=10.1177/0022009403038003004 | jstor=3180644 | s2cid=146215048}}</ref> <ref name=Fitzsimons1985>{{lua idirlín | url = http://oireachtasdebates.oireachtas.ie/debates%20authoring/debateswebpack.nsf/takes/seanad1985120500005#N143 | teideal = White Paper on Tourism Policy: Motion (Resumed) | sloinne = Fitzsimons | ainm = Jack | dáta = 5 Nollaig 1985 | work = Seanad Éireann Debates | foilsitheoir = Oireachtas | dátarochtana = 2 Lúnasa 2017}}</ref> <ref name=cyclingireland>{{cite press release | url=http://www.cyclingireland.ie/cycling-news-item/donegal-ras-cycling-team/236 | title=Donegal Ras Cycling Team|date=13 May 2014 | publisher=Cycling Ireland | access-date=1 August 2017}}</ref> <ref name=athleticsireland2005>{{lua idirlín | url = http://www.athleticsireland.ie/downloads/other/Schools_ROH_1916-MASTER8thMay.pdf#page=2 | format=PDF | teideal = Irish Schools Athletics Champions 1916-2015 | dáta = 8 May 2015 | leathanach=2 | dátarochtana = 1 Lúnasa 2017}}</ref> <ref name=athleticsireland2007>{{lua idirlín | url = http://www.athleticsireland.ie/news/tailteann-games-provide-another-thrilling-spectacle/ | teideal = Tailteann Games provide another thrilling spectacle | dáta = 26 Meitheamh 2017 | foilsitheoir = Athletics Ireland | dátarochtana = 1 Lúnasa 2017}}</ref> <ref name=irishcentral>{{lua idirlín | url = https://www.irishcentral.com/roots/history/tailteann-games-athletics | teideal = Incredible images from the Tailteann Games, the ancient Irish predecessor to the Olympics | dáta = 4 Bealtaine 2018}}</ref> <ref name=irishtimes>{{cite news | teideal = Tailteann Cup Q&A | url = https://www.irishtimes.com/sport/gaelic-games/tailteann-cup-q-a-1.4880097 | work = [[The Irish Times]]}}</ref> <ref name=imneisi>{{lua idirlín | url = https://dil.ie/27985 | teideal = imneisse, imnisse | foilsitheoir = eDIL | dátarochtana = 22-06-2026}}</ref> <ref name=imnise>{{lua idirlín | url = https://www.teanglann.ie/ga/fgb/imnise | teideal = imnise | foilsitheoir = teanglann.ie | dátarochtana = 22-06-2026}}</ref> <ref name=graifne>{{lua idirlín | url = https://www.teanglann.ie/ga/fgb/graifne | teideal = graifne | foilsitheoir = teanglann.ie | dátarochtana = 22-06-2026}}</ref> }} [[Catagóir:Miotaseolaíocht na nGael]] [[Catagóir:An Mheánaois in Éirinn]] == Buntásc== __NOINDEX__ __NOTOC__ 9s4jodg2fo5b715ueqe6ka66fuehp8p 1318586 1318585 2026-06-26T22:03:59Z Marcas.oduinn 33120 1318586 wikitext text/x-wiki [ [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Tionscadal|Tionscadal]] ] * [[Speisialta:Statistics]] (23/10/25 -> reatha) ** 134 -> {{NUMBEROFACTIVEUSERS}} duine ar bhonn rialta ** 62,524 -> {{NUMBEROFARTICLES}} alt * [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Teimpléid|Teimpléid]] atá ar fáil * [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Wikidata list|Wikidata list]]s * [[:Catagóir:Leathanaigh le luas-scrios]] * -[[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/An Féineachas|An Féineachas]]- * -[[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Réigiúin|Réigiúin]]- (an tAontas Eorpach, NUTS srl.) * -[[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Lochanna|Lochanna]]- * [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Comhshaol|Comhshaol]]/Timpeallacht * ([[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Tuamaí|Tuamaí]]) * ([[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Téamh Domhanda|Téamh Domhanda]]) * [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Scéalta|Scéalta]] * [[James Clarence Mangan]]=[[Séamus Ó Mangáin]], [[Carthach is Sine]], [[Áth Eine]], [[Cearbhall mac Lochlainn Ó Dálaigh]], [[Seán mac Fergail Óicc Ó hUiccinn]]=[[Seán mac Feargail Óig Ó hUiginn]] * [[Bailiúchán Egerton]], [[Aonach Thailtean]] {| class=wikitable |- ! Dream !! Ríocht !! Ríthe |- | [[Laighin]] || [[Ríocht na Laighean]] || [[Ríthe na Laighean]] |- | colspan=2 | [[Connachta]] || [[Ríthe na gConnacht]] |- | [[Dáirine]] || [[Ríocht na Mumhan]] || [[Ríthe na Mumhan]] |- | colspan=2 | [[Ulaid]] || [[Ríthe na nUladh]] |} == Aonach Thailtean == '' The '''Aonach Thailtean''' was [[cluichí sochraide]] xxx [[réamhstair na hÉireann]]. == Seandálaíocht Tá mór-ionad [[saothair thalúnta]] ársa a théann siar go dtí an [[iarannaois]] in aice le [[Tailtin]]. Táthar ar an eolas gur eagraíodh féilte nó aonaigh ann anois is arís ón [[meánaois]] go dtí an lá inniu.<ref name=Nally2008 /><ref name=Diffley2007 /><ref name=Quinn2009 /> == Stair Dar le [[Leabhar Gabhála na hÉireann]], bunaíodh an t-aonach ag [[Lugh|Lugh Lámhfhada]], an dara [[Ollamh Éireann]], agus é ag caoineadh a mháthar altrama, [[Tailtiu]]. Chuir Lugh faoi thalamh í sa cheantar darb ainm anois [[Tailte]], i g[[Contae na Mí]] san lá atá inniu ann.<ref name=Macalister1941 /> D'eagraítí Aonach Thailtean le linn Mí Iúil sa choicís roimh was [[Lá Lúnasa]].<ref name=Keating1866 /> Maítear sa bhéaloideas gur tosaíodh é timpeall na bliana 1600 RC, nó dar le roinnt foinsí chomh fada siar is 1829 RC,<ref name=Delaney2009 /><ref name=Freeman2011 /><ref name=Matthews2012 /><ref name=Connors1992 /><ref name=Brown1985 /><ref name=Mellersh1999 /><ref name=Incorporated2000 /> cé gur moladh 632 RC ag [[Cumann Lúthchleas Gael]] sa bhliain 1924. Tháinig deireadh leis na cluichí tá éis [[ionradh na Normannach ar Éirinn|ionradh na Normannach]].<ref name=Koch2006 /><ref name=Story2011 /><ref name=Watman1968 /> Bhíodh trí chuspóir ag an [[Aonach]] ársa: urraim a thabhairt dosna mairbh, [[dlí]]the a fhógairt agus cluichí sochraide. I measc na gcluichí, bhí [léim fhada]], [[léim ard]], rith, [[iománaíocht]], caitheamh [[sleá]]nna, [[dornálaíocht]], [[claíomh]]teacht, [[boghdóireacht]], [[iomrascáil]], [[snámh]], rásaíocht {{h|carbad}} agus [[rásaíocht chapall|chapall]]. I dteannta sin bhí comórtais [[straitéis]]e, [[amhránaíocht]]a, [[damhsa]] agus [[seanchaíocht]]a, agus comórtais cheirde i gcomhair [[gabha buí|gabhadóireachta]], [[fíodóireacht]]a agus [[armadóireacht]]a. Bhíodh fosta ag an aonach oll{{h|cleamhnas}} áit a bhuaileadh leannáin le chéile don chéad uair. Thugadh bliain is lá dóibh, ach dá dteipfeadh ar an bpósta, bhíodh cead acu [[colscaradh]] a fháil.<ref name=Nally2008 /> Níos deireanaí sa mheánaois, rinneadh an t-aonach a athbheochan, le comórtais nirt, rásaíocht chapall agus ceiliúraí creidimh. Rinneadh fosta "[[ceangal na lámh]]", póstaí tástála [[an Féineachas|an Fhéineachais]] a bhí dlisteanach go dtí an 13ú haois.<ref name=ODonovan2000 //> == Athbheochan agus oidhreacht [[Íomhá:Fireworks at the First Tailteann Games August 15, 1924.jpg | mion | Tinte ealaíne ag na chéad Chluichí, 15 Lúnasa 1924]] {{príomhalt|Aonach Thailtean (Saorstát Éireann)}} Ón deireadh na naoú haoise déag, bhí sé ar intinn ag [[Cumann Lúthchleas Gael]] (CLG) agus daoine rannpháirteach i n[[Athbheochan na Gaeilge]], [[Aonach Thailtean Games (Saorstát Éireann)|na cluichí]] a ath-eagrú. Níor tháinig nó [[Craobh Peile Shinsearach na hÉireann 1888|Craobh Peile]] nó [[Craobh Iomána Shinsearach na hÉireann 1888|Craobh Iomána]] 1888 chun críche toisc go ndearnadh iarracht gan rath airgead a thiomsú leis an [[American Invasion Tour]].<ref name=Cronin2007 /> Le maoiniú ón [[Dara Dáil]],<ref name=oir22 /> eagraíodh na chéad chluichí sa bhliain 1924, agus arís sa bhliain 1928. Agus [[an Spealadh Mór]] agus an [[Cogadh Trádála Angla-Éireannach]] ar siúl, níor chomh ba iad na cluichí sa bhliain 1932, agus níor eagraigh ainm chluichí eile.<ref name=Cronin2016 /> Sa bhliain 1985, mhol [[Jack Fitzsimons]] i [[Seanad Éireann]] go ndéanfaí na Cluichí a athbheochan the le linn díospóireachta maidir le [[turasóireacht in Éirinn]].<ref name=Fitzsimons1985 /> Bunaíodh [[Rás Tailteann]] sa bhliain 1953 ag an [[National Cycling Association]] (NCA), in éadan an [[Tour of Ireland]] eagraithe ag a chéile comhraic, [[Cumann Rothaíochta na hÉireann]] (CRÉ). Eagraíonn a gcomharba [[Cycling Ireland]], an rás gach bliain, de ghnáth faoin teideal merged "''the [sponsor] Rás''".<ref name=cyclingireland /> '' The Irish Secondary Schools Athletic Association organised annual national championships from 1963 under the name "Junior Tailteann Games".<ref name=athleticsireland2005 /> [[Athletics Ireland]] continues to use the name "Tailteann Games" for its annual schools inter-[[Provinces of Ireland|provincial]] championships.<ref name=athleticsireland2005 /><ref name=athleticsireland2007 /> also independently the tailteann games are an inter-[[an Ghaeltacht]] event that includes other activities.<ref name=irishcentral /> Tá [[Corn Thailtean]] (bunaithe 2022),<ref name=irishtimes /> agus [[Páirc Thailtean]], a CLG s[[an Uaimh]] ainmnithe as an Aonach. == Féach freisin * [[Cluichí Oilimpeacha Ársa]] sa [[An tSean-Ghréig|Seán-Ghréig]], c. 776 RC – AD 393 == Tagairtí annál * [[Annála Inis Faithleann|AI]] 875.1: Muiredach mc. Br(ain), rí Laigen, do indriud h-U(a) Neill co Sliab n-Úait, & oenach Tailten do aig(e)d. * [[Annála na gCeithre Máistrí|ACM]] 915.3: Aonach Taillten do athnuadhucchadh la Niall. * ACM 925.12: Oenach Taillten do thoirmescc la Muircertach mac Néill im Donnchadh ua Maoileachlainn, tria imneisi<ref name=imneisi /><ref name=imnise /> catha boí etorra, go ros-edarscar Dia gan fhuiliucchadh gan fhoirdergadh for neach diobh. * ACM 1006.11: Athnuadhucchadh Aenaigh Taillten lá Maoilechloinn, & Ferdomhnach do oirdneadh h-í comharbhus Cholaim Chille a comhairle Fer n-Ereann isin aenach-sin. * ACM 1120.8: Aonach Taillten do denamh lá Toirrdhealbhach Ua c-Conchobhair. * ACM 1168.13: Aonach Taillten imorro do dhénamh lá rígh Ereann, & lá Leth Chuinn don cur-sin & ro leathsett a graifne<ref name=graifne /> & a marc-sluagh ó Mullach Aide go Mullach Tailten. == Foinsí * [[Lewis Spence]], ''The History and Origins of Druidism'' * [[Elizabeth Pepper]] agus [[John Wilcock]], ''Magical and Mystical Sites'' == Naisc sheachtracha * Nally, T. H., [https://archive.org/details/aonactailteannta00nalliala The "Aonach Tailteann" and the Tailteann Games; Their Origin, History and Ancient Associations] - téacs iomlán ar archive.org == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=Nally2008>{{cite book | author=T. H. Nally | title=The Aonac Tailteann and the Tailteann Games, Their History and Ancient Associations | url=https://books.google.com/books?id=SObPJ02EiwMC | access-date=31 July 2012 | date=30 June 2008 | publisher=Jesson Press | isbn=978-1-4097-8189-9}}</ref> <ref name=Diffley2007>[http://www.independent.ie/sport/other-sports/tailteann-games-place-in-history-going-for-a-song-1037527.html Tailteann Games place in history going for a song], Seán Diffley, ''Irish Independent'', 14 Iúil 2007</ref> <ref name=Quinn2009>{{lua idirlín | url = http://www.eirgridnortheastprojects.com/media/14.8%20Telltown%20Impact%20Assessment%20Report.pdf | teideal = Malcolm, Nigel., & Quinn, Billy., Teltown Impact Assessment Report, 2009. | dátarochtana = 14 Lúnasa 2012 | archive-date=25 Deireadh Fómhair 2014 | archive-url=https://web.archive.org/web/20141025210036/http://www.eirgridnortheastprojects.com/media/14.8%20Telltown%20Impact%20Assessment%20Report.pdf | url-status=dead}}</ref> <ref name=Macalister1941>Lebor Gabála Érenn, original text edited and translated by R A Stewart Macalister, D. Litt, Part IV: Irish Texts Society, Iml. 41, ll. 59, 115, 117, 149, 177, 179, Londain 1941. {{ISBN|1-870166-41-8}}.</ref> <ref name=Keating1866>{{cite book | author=Seathrún Céitinn | title=Foras feasa ar Eirinn | url=https://books.google.com/books?id=cAEHAAAAQAAJ&pg=PA301 | access-date=1 July 2012 | year=1866 | pages=301–}}</ref> <ref name=Delaney2009>{{cite book | author1=Tim Delaney | author2=Tim Madigan| title=The Sociology of Sports: An Introduction | url=https://books.google.com/books?id=YEybKqyfVNwC&pg=PA42 | access-date=12 August 2012 | date=30 April 2009 | publisher=McFarland | isbn=978-0-7864-4169-3 | pages=42–}}</ref> <ref name=Freeman2011>{{cite book | author=William H. Freeman | title=Physical Education, Exercise and Sport Science in a Changing Society | url=https://books.google.com/books?id=gDN6Qimp7YIC&pg=PA80 | access-date=12 August 2012 | date=21 January 2011 | publisher=Jones & Bartlett Publishers | isbn=978-0-7637-8157-6 | pages=80–}}</ref> <ref name=Matthews2012>{{cite book | author=Peter Matthews | title=Historical Dictionary of Track and Field | url=https://books.google.com/books?id=dQFHe9RwE0wC&pg=PA2 | access-date=12 August 2012 | date=22 March 2012| publisher=Scarecrow Press | isbn=978-0-8108-6781-9 | pages=2–}}</ref> <ref name=Connors1992>{{cite book | author1=Martin Connors | author2=Diane L. Dupuis | author3=Brad Morgan | title=The Olympics factbook: a spectator's guide to the winter and summer games | url=https://books.google.com/books?id=CKFuAAAAMAAJ | access-date=12 August 2012 | year=1992 | publisher=Visible Ink | isbn=978-0-8103-9417-9}}</ref> <ref name=Brown1985>{{cite book | author=Terence Brown | title=Ireland: a social and cultural history, 1922-1985, p. 82 | url=https://books.google.com/books?id=4FEGrCkdj-0C | access-date=11 August 2012 | year=1985 | publisher=Fontana Press | isbn=978-0-00-686082-2}}</ref> <ref name=Mellersh1999>{{cite book | author1=H. E. L. Mellersh | author2=Neville Williams | title=Chronology of world history, p. 15 | url=https://books.google.com/books?id=PCcOAQAAMAAJ | access-date=1 August 2012 | date=1 April 1999 | publisher=ABC-CLIO | isbn=978-1-57607-155-7}}</ref> <ref name=Incorporated2000>{{cite book | author=Grolier Incorporated | title=The Encyclopedia Americana, pp. 892 & 905 | url=https://books.google.com/books?id=IA01AAAAMAAJ | access-date=1 August 2012 | year=2000 | publisher=Grolier | isbn=978-0-7172-0133-4}}</ref> <ref name=Koch2006>{{cite book | author=John T. Koch | title=Celtic Culture: A Historical Encyclopedia | url=https://books.google.com/books?id=f899xH_quaMC&pg=PA777 | access-date=31 July 2012 | year=2006 | publisher=ABC-CLIO | isbn=978-1-85109-440-0 | pages=777–}}</ref> <ref name=Story2011>{{lua idirlín | url = http://www.theirishstory.com/2011/02/23/the-tailteann-games-1924-1936/ | teideal = The Tailteann Games, 1924-1936 | work=The Irish Story}}</ref> <ref name=Watman1968>Melvyn Watman, ''History of British Athletics''. Hale, Londain, 1968.</ref> <ref name=ODonovan2000>O'Donovan, J., O'Curry, E., Hancock, W. N., O'Mahony, T., [[Alexander George Richey|Richey, A. G.]], [[William Maunsell Hennessy|Hennessy, W. M.]], & Atkinson, R. (eds.) (2000). ''Ancient laws of Ireland, published under direction of the Commissioners for Publishing the Ancient Laws and Institutes of Ireland.'' Buffalo, New York: W.S. Hein. {{ISBN|1-57588-572-7}}. (Originally published: Dublin: A. Thom, 1865-1901. Alternatively known as ''Hiberniae leges et institutiones antiquae''.)</ref> <ref name=Cronin2007>{{cite journal | last=Cronin | first=Mike |byear=2007 | title=The Gaelic Athletic Association's Invasion of America, 1888: Travel Narratives, Microhistory and the Irish American 'Other' | journal=Sport in History | volume=27 | issue=2 | pages=190–216 | issn=1746-0263 | doi=10.1080/17460260701437011 | s2cid=143931786}}</ref> <ref name=oir22>{{lua idirlín | url = http://oireachtasdebates.oireachtas.ie/debates%20authoring/debateswebpack.nsf/takes/dail1922060800005 | teideal = Iomadoirí Iasachta | work=Second Dáil debates | dáta = 8 Meitheamh 1922 | dátarochtana = 31 Iúil 2017}}</ref> <ref name=Cronin2016>{{cite journal | last=Cronin | first=Mike | year=2016 | title=Projecting the Nation through Sport and Culture: Ireland, Aonach Tailteann and the Irish Free State, 1924-32 | journal=Journal of Contemporary History | volume=38 | issue=3 | pages=395–411 | issn=0022-0094 | doi=10.1177/0022009403038003004 | jstor=3180644 | s2cid=146215048}}</ref> <ref name=Fitzsimons1985>{{lua idirlín | url = http://oireachtasdebates.oireachtas.ie/debates%20authoring/debateswebpack.nsf/takes/seanad1985120500005#N143 | teideal = White Paper on Tourism Policy: Motion (Resumed) | sloinne = Fitzsimons | ainm = Jack | dáta = 5 Nollaig 1985 | work = Seanad Éireann Debates | foilsitheoir = Oireachtas | dátarochtana = 2 Lúnasa 2017}}</ref> <ref name=cyclingireland>{{cite press release | url=http://www.cyclingireland.ie/cycling-news-item/donegal-ras-cycling-team/236 | title=Donegal Ras Cycling Team|date=13 May 2014 | publisher=Cycling Ireland | access-date=1 August 2017}}</ref> <ref name=athleticsireland2005>{{lua idirlín | url = http://www.athleticsireland.ie/downloads/other/Schools_ROH_1916-MASTER8thMay.pdf#page=2 | format=PDF | teideal = Irish Schools Athletics Champions 1916-2015 | dáta = 8 May 2015 | leathanach=2 | dátarochtana = 1 Lúnasa 2017}}</ref> <ref name=athleticsireland2007>{{lua idirlín | url = http://www.athleticsireland.ie/news/tailteann-games-provide-another-thrilling-spectacle/ | teideal = Tailteann Games provide another thrilling spectacle | dáta = 26 Meitheamh 2017 | foilsitheoir = Athletics Ireland | dátarochtana = 1 Lúnasa 2017}}</ref> <ref name=irishcentral>{{lua idirlín | url = https://www.irishcentral.com/roots/history/tailteann-games-athletics | teideal = Incredible images from the Tailteann Games, the ancient Irish predecessor to the Olympics | dáta = 4 Bealtaine 2018}}</ref> <ref name=irishtimes>{{cite news | teideal = Tailteann Cup Q&A | url = https://www.irishtimes.com/sport/gaelic-games/tailteann-cup-q-a-1.4880097 | work = [[The Irish Times]]}}</ref> <ref name=imneisi>{{lua idirlín | url = https://dil.ie/27985 | teideal = imneisse, imnisse | foilsitheoir = eDIL | dátarochtana = 22-06-2026}}</ref> <ref name=imnise>{{lua idirlín | url = https://www.teanglann.ie/ga/fgb/imnise | teideal = imnise | foilsitheoir = teanglann.ie | dátarochtana = 22-06-2026}}</ref> <ref name=graifne>{{lua idirlín | url = https://www.teanglann.ie/ga/fgb/graifne | teideal = graifne | foilsitheoir = teanglann.ie | dátarochtana = 22-06-2026}}</ref> }} [[Catagóir:Miotaseolaíocht na nGael]] [[Catagóir:An Mheánaois in Éirinn]] == Buntásc== __NOINDEX__ __NOTOC__ r2rn23h6yzd4znf1yrl4o0k560f6ea9 1318588 1318586 2026-06-26T22:53:58Z Marcas.oduinn 33120 1318588 wikitext text/x-wiki [ [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Tionscadal|Tionscadal]] ] * [[Speisialta:Statistics]] (23/10/25 -> reatha) ** 134 -> {{NUMBEROFACTIVEUSERS}} duine ar bhonn rialta ** 62,524 -> {{NUMBEROFARTICLES}} alt * [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Teimpléid|Teimpléid]] atá ar fáil * [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Wikidata list|Wikidata list]]s * [[:Catagóir:Leathanaigh le luas-scrios]] * -[[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/An Féineachas|An Féineachas]]- * -[[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Réigiúin|Réigiúin]]- (an tAontas Eorpach, NUTS srl.) * -[[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Lochanna|Lochanna]]- * [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Comhshaol|Comhshaol]]/Timpeallacht * ([[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Tuamaí|Tuamaí]]) * ([[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Téamh Domhanda|Téamh Domhanda]]) * [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Scéalta|Scéalta]] * [[James Clarence Mangan]]=[[Séamus Ó Mangáin]], [[Carthach is Sine]], [[Áth Eine]], [[Cearbhall mac Lochlainn Ó Dálaigh]], [[Seán mac Fergail Óicc Ó hUiccinn]]=[[Seán mac Feargail Óig Ó hUiginn]] * [[Bailiúchán Egerton]], [[Aonach Thailtean]] {| class=wikitable |- ! Dream !! Ríocht !! Ríthe |- | [[Laighin]] || [[Ríocht na Laighean]] || [[Ríthe na Laighean]] |- | colspan=2 | [[Connachta]] || [[Ríthe na gConnacht]] |- | [[Dáirine]] || [[Ríocht na Mumhan]] || [[Ríthe na Mumhan]] |- | colspan=2 | [[Ulaid]] || [[Ríthe na nUladh]] |} == Aonach Thailtean == '' The '''Aonach Thailtean''' was [[cluichí sochraide]] xxx [[réamhstair na hÉireann]]. == Seandálaíocht Tá mór-ionad [[saothair thalúnta]] ársa a théann siar go dtí an [[iarannaois]] in aice le [[Tailtin]]. Táthar ar an eolas gur eagraíodh féilte nó aonaigh ann anois is arís ón [[meánaois]] go dtí an lá inniu.<ref name=Nally2008 /><ref name=Diffley2007 /><ref name=Quinn2009 /> == Stair Dar le [[Leabhar Gabhála na hÉireann]], bunaíodh an t-aonach ag [[Lugh|Lugh Lámhfhada]], an dara [[Ollamh Éireann]], agus é ag caoineadh a mháthar altrama, [[Tailtiu]]. Chuir Lugh faoi thalamh í sa cheantar darb ainm anois [[Tailte]], i g[[Contae na Mí]] san lá atá inniu ann.<ref name=Macalister1941 /> D'eagraítí Aonach Thailtean le linn Mí Iúil sa choicís roimh was [[Lá Lúnasa]].<ref name=Keating1866 /> Maítear sa bhéaloideas gur tosaíodh é timpeall na bliana 1600 RC, nó dar le roinnt foinsí chomh fada siar is 1829 RC,<ref name=Delaney2009 /><ref name=Freeman2011 /><ref name=Matthews2012 /><ref name=Connors1992 /><ref name=Brown1985 /><ref name=Mellersh1999 /><ref name=Incorporated2000 /> cé gur moladh 632 RC ag [[Cumann Lúthchleas Gael]] sa bhliain 1924. Tháinig deireadh leis na cluichí tá éis [[ionradh na Normannach ar Éirinn|ionradh na Normannach]].<ref name=Koch2006 /><ref name=Story2011 /><ref name=Watman1968 /> Bhíodh trí chuspóir ag an [[Aonach]] ársa: urraim a thabhairt dosna mairbh, [[dlí]]the a fhógairt agus cluichí sochraide. I measc na gcluichí, bhí [léim fhada]], [[léim ard]], rith, [[iománaíocht]], caitheamh [[sleá]]nna, [[dornálaíocht]], [[claíomh]]teacht, [[boghdóireacht]], [[iomrascáil]], [[snámh]], rásaíocht {{h|carbad}} agus [[rásaíocht chapall|chapall]]. I dteannta sin bhí comórtais [[straitéis]]e, [[amhránaíocht]]a, [[damhsa]] agus [[seanchaíocht]]a, agus comórtais cheirde i gcomhair [[gabha buí|gabhadóireachta]], [[fíodóireacht]]a agus [[armadóireacht]]a. Bhíodh fosta ag an aonach oll{{h|cleamhnas}} áit a bhuaileadh leannáin le chéile don chéad uair. Thugadh bliain is lá dóibh, ach dá dteipfeadh ar an bpósta, bhíodh cead acu [[colscaradh]] a fháil.<ref name=Nally2008 /> Níos deireanaí sa mheánaois, rinneadh an t-aonach a athbheochan, le comórtais nirt, rásaíocht chapall agus ceiliúraí creidimh. Rinneadh fosta "[[ceangal na lámh]]", póstaí tástála [[an Féineachas|an Fhéineachais]] a bhí dlisteanach go dtí an 13ú haois.<ref name=ODonovan2000 //> == Athbheochan agus oidhreacht [[Íomhá:Fireworks at the First Tailteann Games August 15, 1924.jpg | mion | Tinte ealaíne ag na chéad Chluichí, 15 Lúnasa 1924]] {{príomhalt|Aonach Thailtean (Saorstát Éireann)}} Ón deireadh na naoú haoise déag, bhí sé ar intinn ag [[Cumann Lúthchleas Gael]] (CLG) agus daoine rannpháirteach i n[[Athbheochan na Gaeilge]], [[Aonach Thailtean Games (Saorstát Éireann)|na cluichí]] a ath-eagrú. Níor tháinig nó [[Craobh Peile Shinsearach na hÉireann 1888|Craobh Peile]] nó [[Craobh Iomána Shinsearach na hÉireann 1888|Craobh Iomána]] 1888 chun críche toisc go ndearnadh iarracht gan rath airgead a thiomsú leis an [[American Invasion Tour]].<ref name=Cronin2007 /> Le maoiniú ón [[Dara Dáil]],<ref name=oir22 /> eagraíodh na chéad chluichí sa bhliain 1924, agus arís sa bhliain 1928. Agus [[an Spealadh Mór]] agus an [[Cogadh Trádála Angla-Éireannach]] ar siúl, níor chomh ba iad na cluichí sa bhliain 1932, agus níor eagraigh ainm chluichí eile.<ref name=Cronin2016 /> Sa bhliain 1985, mhol [[Jack Fitzsimons]] i [[Seanad Éireann]] go ndéanfaí na Cluichí a athbheochan the le linn díospóireachta maidir le [[turasóireacht in Éirinn]].<ref name=Fitzsimons1985 /> Bunaíodh [[Rás Tailteann]] sa bhliain 1953 ag an [[National Cycling Association]] (NCA), in éadan an [[Tour of Ireland]] eagraithe ag a chéile comhraic, [[Cumann Rothaíochta na hÉireann]] (CRÉ). Eagraíonn a gcomharba [[Cycling Ireland]], an rás gach bliain, de ghnáth faoin teideal merged "''the [sponsor] Rás''".<ref name=cyclingireland /> Faoi réir an ''Irish Secondary Schools Athletic Association'', eagraíodh ón mbliain 1963 ar aghaidh comórtais náisiúnta darb ainm "Junior Tailteann Games".<ref name=athleticsireland2005 /> ''[[Athletics Ireland]] continues to use the name "Tailteann Games" for its annual schools inter-provincial championships.<ref name=athleticsireland2005 /><ref name=athleticsireland2007 /> Also independently the Tailteann Games are an inter-[[an Ghaeltacht]] event that includes other activities.<ref name=irishcentral /> Tá [[Corn Thailtean]] (bunaithe 2022),<ref name=irishtimes /> agus [[Páirc Thailtean]], a CLG s[[an Uaimh]] ainmnithe as an Aonach. == Féach freisin * [[Cluichí Ársa Oilimpeacha]] sa [[An tSean-Ghréig|Seán-Ghréig]], c. 776 RC – AD 393 == Tagairtí annál * [[Annála Inis Faithleann|AI]] 875.1: Muiredach mc. Br(ain), rí Laigen, do indriud h-U(a) Neill co Sliab n-Úait, & oenach Tailten do aig(e)d. * [[Annála na gCeithre Máistrí|ACM]] 915.3: Aonach Taillten do athnuadhucchadh la Niall. * ACM 925.12: Oenach Taillten do thoirmescc la Muircertach mac Néill im Donnchadh ua Maoileachlainn, tria imneisi<ref name=imneisi /><ref name=imnise /> catha boí etorra, go ros-edarscar Dia gan fhuiliucchadh gan fhoirdergadh for neach diobh. * ACM 1006.11: Athnuadhucchadh Aenaigh Taillten lá Maoilechloinn, & Ferdomhnach do oirdneadh h-í comharbhus Cholaim Chille a comhairle Fer n-Ereann isin aenach-sin. * ACM 1120.8: Aonach Taillten do denamh lá Toirrdhealbhach Ua c-Conchobhair. * ACM 1168.13: Aonach Taillten imorro do dhénamh lá rígh Ereann, & lá Leth Chuinn don cur-sin & ro leathsett a graifne<ref name=graifne /> & a marc-sluagh ó Mullach Aide go Mullach Tailten. == Foinsí * [[Lewis Spence]], ''The History and Origins of Druidism'' * [[Elizabeth Pepper]] agus [[John Wilcock]], ''Magical and Mystical Sites'' == Naisc sheachtracha * Nally, T. H., [https://archive.org/details/aonactailteannta00nalliala The "Aonach Tailteann" and the Tailteann Games; Their Origin, History and Ancient Associations] - téacs iomlán ar archive.org == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=Nally2008>{{cite book | author=T. H. Nally | title=The Aonac Tailteann and the Tailteann Games, Their History and Ancient Associations | url=https://books.google.com/books?id=SObPJ02EiwMC | access-date=31 July 2012 | date=30 June 2008 | publisher=Jesson Press | isbn=978-1-4097-8189-9}}</ref> <ref name=Diffley2007>[http://www.independent.ie/sport/other-sports/tailteann-games-place-in-history-going-for-a-song-1037527.html Tailteann Games place in history going for a song], Seán Diffley, ''Irish Independent'', 14 Iúil 2007</ref> <ref name=Quinn2009>{{lua idirlín | url = http://www.eirgridnortheastprojects.com/media/14.8%20Telltown%20Impact%20Assessment%20Report.pdf | teideal = Malcolm, Nigel., & Quinn, Billy., Teltown Impact Assessment Report, 2009. | dátarochtana = 14 Lúnasa 2012 | archive-date=25 Deireadh Fómhair 2014 | archive-url=https://web.archive.org/web/20141025210036/http://www.eirgridnortheastprojects.com/media/14.8%20Telltown%20Impact%20Assessment%20Report.pdf | url-status=dead}}</ref> <ref name=Macalister1941>Lebor Gabála Érenn, original text edited and translated by R A Stewart Macalister, D. Litt, Part IV: Irish Texts Society, Iml. 41, ll. 59, 115, 117, 149, 177, 179, Londain 1941. {{ISBN|1-870166-41-8}}.</ref> <ref name=Keating1866>{{cite book | author=Seathrún Céitinn | title=Foras feasa ar Eirinn | url=https://books.google.com/books?id=cAEHAAAAQAAJ&pg=PA301 | access-date=1 July 2012 | year=1866 | pages=301–}}</ref> <ref name=Delaney2009>{{cite book | author1=Tim Delaney | author2=Tim Madigan| title=The Sociology of Sports: An Introduction | url=https://books.google.com/books?id=YEybKqyfVNwC&pg=PA42 | access-date=12 August 2012 | date=30 April 2009 | publisher=McFarland | isbn=978-0-7864-4169-3 | pages=42–}}</ref> <ref name=Freeman2011>{{cite book | author=William H. Freeman | title=Physical Education, Exercise and Sport Science in a Changing Society | url=https://books.google.com/books?id=gDN6Qimp7YIC&pg=PA80 | access-date=12 August 2012 | date=21 January 2011 | publisher=Jones & Bartlett Publishers | isbn=978-0-7637-8157-6 | pages=80–}}</ref> <ref name=Matthews2012>{{cite book | author=Peter Matthews | title=Historical Dictionary of Track and Field | url=https://books.google.com/books?id=dQFHe9RwE0wC&pg=PA2 | access-date=12 August 2012 | date=22 March 2012| publisher=Scarecrow Press | isbn=978-0-8108-6781-9 | pages=2–}}</ref> <ref name=Connors1992>{{cite book | author1=Martin Connors | author2=Diane L. Dupuis | author3=Brad Morgan | title=The Olympics factbook: a spectator's guide to the winter and summer games | url=https://books.google.com/books?id=CKFuAAAAMAAJ | access-date=12 August 2012 | year=1992 | publisher=Visible Ink | isbn=978-0-8103-9417-9}}</ref> <ref name=Brown1985>{{cite book | author=Terence Brown | title=Ireland: a social and cultural history, 1922-1985, p. 82 | url=https://books.google.com/books?id=4FEGrCkdj-0C | access-date=11 August 2012 | year=1985 | publisher=Fontana Press | isbn=978-0-00-686082-2}}</ref> <ref name=Mellersh1999>{{cite book | author1=H. E. L. Mellersh | author2=Neville Williams | title=Chronology of world history, p. 15 | url=https://books.google.com/books?id=PCcOAQAAMAAJ | access-date=1 August 2012 | date=1 April 1999 | publisher=ABC-CLIO | isbn=978-1-57607-155-7}}</ref> <ref name=Incorporated2000>{{cite book | author=Grolier Incorporated | title=The Encyclopedia Americana, pp. 892 & 905 | url=https://books.google.com/books?id=IA01AAAAMAAJ | access-date=1 August 2012 | year=2000 | publisher=Grolier | isbn=978-0-7172-0133-4}}</ref> <ref name=Koch2006>{{cite book | author=John T. Koch | title=Celtic Culture: A Historical Encyclopedia | url=https://books.google.com/books?id=f899xH_quaMC&pg=PA777 | access-date=31 July 2012 | year=2006 | publisher=ABC-CLIO | isbn=978-1-85109-440-0 | pages=777–}}</ref> <ref name=Story2011>{{lua idirlín | url = http://www.theirishstory.com/2011/02/23/the-tailteann-games-1924-1936/ | teideal = The Tailteann Games, 1924-1936 | work=The Irish Story}}</ref> <ref name=Watman1968>Melvyn Watman, ''History of British Athletics''. Hale, Londain, 1968.</ref> <ref name=ODonovan2000>O'Donovan, J., O'Curry, E., Hancock, W. N., O'Mahony, T., [[Alexander George Richey|Richey, A. G.]], [[William Maunsell Hennessy|Hennessy, W. M.]], & Atkinson, R. (eds.) (2000). ''Ancient laws of Ireland, published under direction of the Commissioners for Publishing the Ancient Laws and Institutes of Ireland.'' Buffalo, New York: W.S. Hein. {{ISBN|1-57588-572-7}}. (Originally published: Dublin: A. Thom, 1865-1901. Alternatively known as ''Hiberniae leges et institutiones antiquae''.)</ref> <ref name=Cronin2007>{{cite journal | last=Cronin | first=Mike |byear=2007 | title=The Gaelic Athletic Association's Invasion of America, 1888: Travel Narratives, Microhistory and the Irish American 'Other' | journal=Sport in History | volume=27 | issue=2 | pages=190–216 | issn=1746-0263 | doi=10.1080/17460260701437011 | s2cid=143931786}}</ref> <ref name=oir22>{{lua idirlín | url = http://oireachtasdebates.oireachtas.ie/debates%20authoring/debateswebpack.nsf/takes/dail1922060800005 | teideal = Iomadoirí Iasachta | work=Second Dáil debates | dáta = 8 Meitheamh 1922 | dátarochtana = 31 Iúil 2017}}</ref> <ref name=Cronin2016>{{cite journal | last=Cronin | first=Mike | year=2016 | title=Projecting the Nation through Sport and Culture: Ireland, Aonach Tailteann and the Irish Free State, 1924-32 | journal=Journal of Contemporary History | volume=38 | issue=3 | pages=395–411 | issn=0022-0094 | doi=10.1177/0022009403038003004 | jstor=3180644 | s2cid=146215048}}</ref> <ref name=Fitzsimons1985>{{lua idirlín | url = http://oireachtasdebates.oireachtas.ie/debates%20authoring/debateswebpack.nsf/takes/seanad1985120500005#N143 | teideal = White Paper on Tourism Policy: Motion (Resumed) | sloinne = Fitzsimons | ainm = Jack | dáta = 5 Nollaig 1985 | work = Seanad Éireann Debates | foilsitheoir = Oireachtas | dátarochtana = 2 Lúnasa 2017}}</ref> <ref name=cyclingireland>{{cite press release | url=http://www.cyclingireland.ie/cycling-news-item/donegal-ras-cycling-team/236 | title=Donegal Ras Cycling Team|date=13 May 2014 | publisher=Cycling Ireland | access-date=1 August 2017}}</ref> <ref name=athleticsireland2005>{{lua idirlín | url = http://www.athleticsireland.ie/downloads/other/Schools_ROH_1916-MASTER8thMay.pdf#page=2 | format=PDF | teideal = Irish Schools Athletics Champions 1916-2015 | dáta = 8 May 2015 | leathanach=2 | dátarochtana = 1 Lúnasa 2017}}</ref> <ref name=athleticsireland2007>{{lua idirlín | url = http://www.athleticsireland.ie/news/tailteann-games-provide-another-thrilling-spectacle/ | teideal = Tailteann Games provide another thrilling spectacle | dáta = 26 Meitheamh 2017 | foilsitheoir = Athletics Ireland | dátarochtana = 1 Lúnasa 2017}}</ref> <ref name=irishcentral>{{lua idirlín | url = https://www.irishcentral.com/roots/history/tailteann-games-athletics | teideal = Incredible images from the Tailteann Games, the ancient Irish predecessor to the Olympics | dáta = 4 Bealtaine 2018}}</ref> <ref name=irishtimes>{{cite news | teideal = Tailteann Cup Q&A | url = https://www.irishtimes.com/sport/gaelic-games/tailteann-cup-q-a-1.4880097 | work = [[The Irish Times]]}}</ref> <ref name=imneisi>{{lua idirlín | url = https://dil.ie/27985 | teideal = imneisse, imnisse | foilsitheoir = eDIL | dátarochtana = 22-06-2026}}</ref> <ref name=imnise>{{lua idirlín | url = https://www.teanglann.ie/ga/fgb/imnise | teideal = imnise | foilsitheoir = teanglann.ie | dátarochtana = 22-06-2026}}</ref> <ref name=graifne>{{lua idirlín | url = https://www.teanglann.ie/ga/fgb/graifne | teideal = graifne | foilsitheoir = teanglann.ie | dátarochtana = 22-06-2026}}</ref> }} [[Catagóir:Miotaseolaíocht na nGael]] [[Catagóir:An Mheánaois in Éirinn]] == Buntásc== __NOINDEX__ __NOTOC__ 2dskqnacakirq2sghhw7p96r54zyqgp 1318935 1318588 2026-06-27T11:00:00Z Marcas.oduinn 33120 /* Aonach Thailtean */ 1318935 wikitext text/x-wiki [ [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Tionscadal|Tionscadal]] ] * [[Speisialta:Statistics]] (23/10/25 -> reatha) ** 134 -> {{NUMBEROFACTIVEUSERS}} duine ar bhonn rialta ** 62,524 -> {{NUMBEROFARTICLES}} alt * [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Teimpléid|Teimpléid]] atá ar fáil * [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Wikidata list|Wikidata list]]s * [[:Catagóir:Leathanaigh le luas-scrios]] * -[[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/An Féineachas|An Féineachas]]- * -[[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Réigiúin|Réigiúin]]- (an tAontas Eorpach, NUTS srl.) * -[[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Lochanna|Lochanna]]- * [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Comhshaol|Comhshaol]]/Timpeallacht * ([[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Tuamaí|Tuamaí]]) * ([[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Téamh Domhanda|Téamh Domhanda]]) * [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Scéalta|Scéalta]] * [[James Clarence Mangan]]=[[Séamus Ó Mangáin]], [[Carthach is Sine]], [[Áth Eine]], [[Cearbhall mac Lochlainn Ó Dálaigh]], [[Seán mac Fergail Óicc Ó hUiccinn]]=[[Seán mac Feargail Óig Ó hUiginn]] * [[Bailiúchán Egerton]], [[Aonach Thailtean]] {| class=wikitable |- ! Dream !! Ríocht !! Ríthe |- | [[Laighin]] || [[Ríocht na Laighean]] || [[Ríthe na Laighean]] |- | colspan=2 | [[Connachta]] || [[Ríthe na gConnacht]] |- | [[Dáirine]] || [[Ríocht na Mumhan]] || [[Ríthe na Mumhan]] |- | colspan=2 | [[Ulaid]] || [[Ríthe na nUladh]] |} == Aonach Thailtean == '' The '''Aonach Thailtean''' was [[cluichí sochraide]] xxx [[réamhstair na hÉireann]]. == Seandálaíocht Tá mór-ionad [[saothair thalúnta]] ársa a théann siar go dtí an [[iarannaois]] in aice le [[Tailtin]]. Táthar ar an eolas gur eagraíodh féilte nó aonaigh ann anois is arís ón [[meánaois]] go dtí an lá inniu.<ref name=Nally2008 /><ref name=Diffley2007 /><ref name=Quinn2009 /> == Stair Dar le [[Leabhar Gabhála na hÉireann]], bunaíodh an t-aonach ag [[Lugh|Lugh Lámhfhada]], an dara [[Ollamh Éireann]], agus é ag caoineadh a mháthar altrama, [[Tailtiu]]. Chuir Lugh faoi thalamh í sa cheantar darb ainm anois [[Tailte]], i g[[Contae na Mí]] san lá atá inniu ann.<ref name=Macalister1941 /> D'eagraítí Aonach Thailtean le linn Mí Iúil sa choicís roimh was [[Lá Lúnasa]].<ref name=Keating1866 /> Maítear sa bhéaloideas gur tosaíodh é timpeall na bliana 1600 RC, nó dar le roinnt foinsí chomh fada siar is 1829 RC,<ref name=Delaney2009 /><ref name=Freeman2011 /><ref name=Matthews2012 /><ref name=Connors1992 /><ref name=Brown1985 /><ref name=Mellersh1999 /><ref name=Incorporated2000 /> cé gur moladh 632 RC ag [[Cumann Lúthchleas Gael]] sa bhliain 1924. Tháinig deireadh leis na cluichí tá éis [[ionradh na Normannach ar Éirinn|ionradh na Normannach]].<ref name=Koch2006 /><ref name=Story2011 /><ref name=Watman1968 /> Bhíodh trí chuspóir ag an [[Aonach]] ársa: urraim a thabhairt dosna mairbh, [[dlí]]the a fhógairt agus cluichí sochraide. I measc na gcluichí, bhí [léim fhada]], [[léim ard]], rith, [[iománaíocht]], caitheamh [[sleá]]nna, [[dornálaíocht]], [[claíomh]]teacht, [[boghdóireacht]], [[iomrascáil]], [[snámh]], rásaíocht {{h|carbad}} agus [[rásaíocht chapall|chapall]]. I dteannta sin bhí comórtais [[straitéis]]e, [[amhránaíocht]]a, [[damhsa]] agus [[seanchaíocht]]a, agus comórtais cheirde i gcomhair [[gabha buí|gabhadóireachta]], [[fíodóireacht]]a agus [[armadóireacht]]a. Bhíodh fosta ag an aonach oll{{h|cleamhnas}} áit a bhuaileadh leannáin le chéile don chéad uair. Thugadh bliain is lá dóibh, ach dá dteipfeadh ar an bpósta, bhíodh cead acu [[colscaradh]] a fháil.<ref name=Nally2008 /> Níos deireanaí sa mheánaois, rinneadh an t-aonach a athbheochan, le comórtais nirt, rásaíocht chapall agus ceiliúraí creidimh. Rinneadh fosta "[[ceangal na lámh]]", póstaí tástála [[an Féineachas|an Fhéineachais]] a bhí dlisteanach go dtí an 13ú haois.<ref name=ODonovan2000 //> == Athbheochan agus oidhreacht [[Íomhá:Fireworks at the First Tailteann Games August 15, 1924.jpg | mion | Tinte ealaíne ag na chéad Chluichí, 15 Lúnasa 1924]] {{príomhalt|Aonach Thailtean (Saorstát Éireann)}} Ón deireadh na naoú haoise déag, bhí sé ar intinn ag [[Cumann Lúthchleas Gael]] (CLG) agus daoine rannpháirteach i n[[Athbheochan na Gaeilge]], [[Aonach Thailtean Games (Saorstát Éireann)|na cluichí]] a ath-eagrú. Níor tháinig nó [[Craobh Peile Shinsearach na hÉireann 1888|Craobh Peile]] nó [[Craobh Iomána Shinsearach na hÉireann 1888|Craobh Iomána]] 1888 chun críche toisc go ndearnadh iarracht gan rath airgead a thiomsú leis an [[American Invasion Tour]].<ref name=Cronin2007 /> Le maoiniú ón [[Dara Dáil]],<ref name=oir22 /> eagraíodh na chéad chluichí sa bhliain 1924, agus arís sa bhliain 1928. Agus [[an Spealadh Mór]] agus an [[Cogadh Trádála Angla-Éireannach]] ar siúl, níor chomh ba iad na cluichí sa bhliain 1932, agus níor eagraigh ainm chluichí eile.<ref name=Cronin2016 /> Sa bhliain 1985, mhol [[Jack Fitzsimons]] i [[Seanad Éireann]] go ndéanfaí na Cluichí a athbheochan the le linn díospóireachta maidir le [[turasóireacht in Éirinn]].<ref name=Fitzsimons1985 /> Bunaíodh [[Rás Tailteann]] sa bhliain 1953 ag an [[National Cycling Association]] (NCA), in éadan an [[Tour of Ireland]] eagraithe ag a chéile comhraic, [[Cumann Rothaíochta na hÉireann]] (CRÉ). Eagraíonn a gcomharba [[Cycling Ireland]], an rás gach bliain, de ghnáth faoin teideal merged "''the [sponsor] Rás''".<ref name=cyclingireland /> Faoi réir an ''Irish Secondary Schools Athletic Association'', eagraíodh ón mbliain 1963 craobhchomórtais náisiúnta darbh ainm "Junior Tailteann Games".<ref name=athleticsireland2005 /> Glaoitear fós "Tailteann Games" ar Chraobhchomórtais na gCuigí Scoile seachtaine ag [[Athletics Ireland]].<ref name=athleticsireland2005 /><ref name=athleticsireland2007 /><ref name=athleticsireland2025 /> Tá comórtas na [[an Ghaeltacht|nGaeltachtaí]] ann freisin darb ainm Cluichí Thailtean .<ref name=irishcentral /> Tá [[Corn Thailtean]] (bunaithe 2022),<ref name=irishtimes /> agus [[Páirc Thailtean]], a CLG s[[an Uaimh]] ainmnithe as an Aonach. == Féach freisin * [[Cluichí Ársa Oilimpeacha]] sa [[An tSean-Ghréig|Seán-Ghréig]], c. 776 RC – AD 393 == Tagairtí annál * [[Annála Inis Faithleann|AI]] 875.1: Muiredach mc. Br(ain), rí Laigen, do indriud h-U(a) Neill co Sliab n-Úait, & oenach Tailten do aig(e)d. * [[Annála na gCeithre Máistrí|ACM]] 915.3: Aonach Taillten do athnuadhucchadh la Niall. * ACM 925.12: Oenach Taillten do thoirmescc la Muircertach mac Néill im Donnchadh ua Maoileachlainn, tria imneisi<ref name=imneisi /><ref name=imnise /> catha boí etorra, go ros-edarscar Dia gan fhuiliucchadh gan fhoirdergadh for neach diobh. * ACM 1006.11: Athnuadhucchadh Aenaigh Taillten lá Maoilechloinn, & Ferdomhnach do oirdneadh h-í comharbhus Cholaim Chille a comhairle Fer n-Ereann isin aenach-sin. * ACM 1120.8: Aonach Taillten do denamh lá Toirrdhealbhach Ua c-Conchobhair. * ACM 1168.13: Aonach Taillten imorro do dhénamh lá rígh Ereann, & lá Leth Chuinn don cur-sin & ro leathsett a graifne<ref name=graifne /> & a marc-sluagh ó Mullach Aide go Mullach Tailten. == Foinsí * [[Lewis Spence]], ''The History and Origins of Druidism'' * [[Elizabeth Pepper]] agus [[John Wilcock]], ''Magical and Mystical Sites'' == Naisc sheachtracha * Nally, T. H., [https://archive.org/details/aonactailteannta00nalliala The "Aonach Tailteann" and the Tailteann Games; Their Origin, History and Ancient Associations] - téacs iomlán ar archive.org == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=Nally2008>{{cite book | author=T. H. Nally | title=The Aonac Tailteann and the Tailteann Games, Their History and Ancient Associations | url=https://books.google.com/books?id=SObPJ02EiwMC | access-date=31 July 2012 | date=30 June 2008 | publisher=Jesson Press | isbn=978-1-4097-8189-9}}</ref> <ref name=Diffley2007>[http://www.independent.ie/sport/other-sports/tailteann-games-place-in-history-going-for-a-song-1037527.html Tailteann Games place in history going for a song], Seán Diffley, ''Irish Independent'', 14 Iúil 2007</ref> <ref name=Quinn2009>{{lua idirlín | url = http://www.eirgridnortheastprojects.com/media/14.8%20Telltown%20Impact%20Assessment%20Report.pdf | teideal = Malcolm, Nigel., & Quinn, Billy., Teltown Impact Assessment Report, 2009. | dátarochtana = 14 Lúnasa 2012 | archive-date=25 Deireadh Fómhair 2014 | archive-url=https://web.archive.org/web/20141025210036/http://www.eirgridnortheastprojects.com/media/14.8%20Telltown%20Impact%20Assessment%20Report.pdf | url-status=dead}}</ref> <ref name=Macalister1941>Lebor Gabála Érenn, original text edited and translated by R A Stewart Macalister, D. Litt, Part IV: Irish Texts Society, Iml. 41, ll. 59, 115, 117, 149, 177, 179, Londain 1941. {{ISBN|1-870166-41-8}}.</ref> <ref name=Keating1866>{{cite book | author=Seathrún Céitinn | title=Foras feasa ar Eirinn | url=https://books.google.com/books?id=cAEHAAAAQAAJ&pg=PA301 | access-date=1 July 2012 | year=1866 | pages=301–}}</ref> <ref name=Delaney2009>{{cite book | author1=Tim Delaney | author2=Tim Madigan| title=The Sociology of Sports: An Introduction | url=https://books.google.com/books?id=YEybKqyfVNwC&pg=PA42 | access-date=12 August 2012 | date=30 April 2009 | publisher=McFarland | isbn=978-0-7864-4169-3 | pages=42–}}</ref> <ref name=Freeman2011>{{cite book | author=William H. Freeman | title=Physical Education, Exercise and Sport Science in a Changing Society | url=https://books.google.com/books?id=gDN6Qimp7YIC&pg=PA80 | access-date=12 August 2012 | date=21 January 2011 | publisher=Jones & Bartlett Publishers | isbn=978-0-7637-8157-6 | pages=80–}}</ref> <ref name=Matthews2012>{{cite book | author=Peter Matthews | title=Historical Dictionary of Track and Field | url=https://books.google.com/books?id=dQFHe9RwE0wC&pg=PA2 | access-date=12 August 2012 | date=22 March 2012| publisher=Scarecrow Press | isbn=978-0-8108-6781-9 | pages=2–}}</ref> <ref name=Connors1992>{{cite book | author1=Martin Connors | author2=Diane L. Dupuis | author3=Brad Morgan | title=The Olympics factbook: a spectator's guide to the winter and summer games | url=https://books.google.com/books?id=CKFuAAAAMAAJ | access-date=12 August 2012 | year=1992 | publisher=Visible Ink | isbn=978-0-8103-9417-9}}</ref> <ref name=Brown1985>{{cite book | author=Terence Brown | title=Ireland: a social and cultural history, 1922-1985, p. 82 | url=https://books.google.com/books?id=4FEGrCkdj-0C | access-date=11 August 2012 | year=1985 | publisher=Fontana Press | isbn=978-0-00-686082-2}}</ref> <ref name=Mellersh1999>{{cite book | author1=H. E. L. Mellersh | author2=Neville Williams | title=Chronology of world history, p. 15 | url=https://books.google.com/books?id=PCcOAQAAMAAJ | access-date=1 August 2012 | date=1 April 1999 | publisher=ABC-CLIO | isbn=978-1-57607-155-7}}</ref> <ref name=Incorporated2000>{{cite book | author=Grolier Incorporated | title=The Encyclopedia Americana, pp. 892 & 905 | url=https://books.google.com/books?id=IA01AAAAMAAJ | access-date=1 August 2012 | year=2000 | publisher=Grolier | isbn=978-0-7172-0133-4}}</ref> <ref name=Koch2006>{{cite book | author=John T. Koch | title=Celtic Culture: A Historical Encyclopedia | url=https://books.google.com/books?id=f899xH_quaMC&pg=PA777 | access-date=31 July 2012 | year=2006 | publisher=ABC-CLIO | isbn=978-1-85109-440-0 | pages=777–}}</ref> <ref name=Story2011>{{lua idirlín | url = http://www.theirishstory.com/2011/02/23/the-tailteann-games-1924-1936/ | teideal = The Tailteann Games, 1924-1936 | work=The Irish Story}}</ref> <ref name=Watman1968>Melvyn Watman, ''History of British Athletics''. Hale, Londain, 1968.</ref> <ref name=ODonovan2000>O'Donovan, J., O'Curry, E., Hancock, W. N., O'Mahony, T., [[Alexander George Richey|Richey, A. G.]], [[William Maunsell Hennessy|Hennessy, W. M.]], & Atkinson, R. (eds.) (2000). ''Ancient laws of Ireland, published under direction of the Commissioners for Publishing the Ancient Laws and Institutes of Ireland.'' Buffalo, New York: W.S. Hein. {{ISBN|1-57588-572-7}}. (Originally published: Dublin: A. Thom, 1865-1901. Alternatively known as ''Hiberniae leges et institutiones antiquae''.)</ref> <ref name=Cronin2007>{{cite journal | last=Cronin | first=Mike |byear=2007 | title=The Gaelic Athletic Association's Invasion of America, 1888: Travel Narratives, Microhistory and the Irish American 'Other' | journal=Sport in History | volume=27 | issue=2 | pages=190–216 | issn=1746-0263 | doi=10.1080/17460260701437011 | s2cid=143931786}}</ref> <ref name=oir22>{{lua idirlín | url = http://oireachtasdebates.oireachtas.ie/debates%20authoring/debateswebpack.nsf/takes/dail1922060800005 | teideal = Iomadoirí Iasachta | work=Second Dáil debates | dáta = 8 Meitheamh 1922 | dátarochtana = 31 Iúil 2017}}</ref> <ref name=Cronin2016>{{cite journal | last=Cronin | first=Mike | year=2016 | title=Projecting the Nation through Sport and Culture: Ireland, Aonach Tailteann and the Irish Free State, 1924-32 | journal=Journal of Contemporary History | volume=38 | issue=3 | pages=395–411 | issn=0022-0094 | doi=10.1177/0022009403038003004 | jstor=3180644 | s2cid=146215048}}</ref> <ref name=Fitzsimons1985>{{lua idirlín | url = http://oireachtasdebates.oireachtas.ie/debates%20authoring/debateswebpack.nsf/takes/seanad1985120500005#N143 | teideal = White Paper on Tourism Policy: Motion (Resumed) | sloinne = Fitzsimons | ainm = Jack | dáta = 5 Nollaig 1985 | work = Seanad Éireann Debates | foilsitheoir = Oireachtas | dátarochtana = 2 Lúnasa 2017}}</ref> <ref name=cyclingireland>{{cite press release | url=http://www.cyclingireland.ie/cycling-news-item/donegal-ras-cycling-team/236 | title=Donegal Ras Cycling Team|date=13 May 2014 | publisher=Cycling Ireland | access-date=1 August 2017}}</ref> <ref name=athleticsireland2005>{{lua idirlín | url = http://www.athleticsireland.ie/downloads/other/Schools_ROH_1916-MASTER8thMay.pdf#page=2 | format=PDF | teideal = Irish Schools Athletics Champions 1916-2015 | dáta = 8 May 2015 | leathanach=2 | dátarochtana = 1 Lúnasa 2017}}</ref> <ref name=athleticsireland2007>{{lua idirlín | url = http://www.athleticsireland.ie/news/tailteann-games-provide-another-thrilling-spectacle/ | teideal = Tailteann Games provide another thrilling spectacle | dáta = 26 Meitheamh 2017 | foilsitheoir = Athletics Ireland | dátarochtana = 1 Lúnasa 2017}}</ref> <ref name=athleticsireland2007>{{lua idirlín | url = https://www.athleticsireland.ie/wp-content/uploads/2026/02/Tailteann-Interprovincial-RoH-1.pdf | teideal = Tailteann Schools Interprovincial Athletics Championships 1963–2025 | foilsitheoir = Athletics Ireland| dátarochtana = 27-06-2026}}</ref> <ref name=irishcentral>{{lua idirlín | url = https://www.irishcentral.com/roots/history/tailteann-games-athletics | teideal = Incredible images from the Tailteann Games, the ancient Irish predecessor to the Olympics | dáta = 4 Bealtaine 2018}}</ref> <ref name=irishtimes>{{cite news | teideal = Tailteann Cup Q&A | url = https://www.irishtimes.com/sport/gaelic-games/tailteann-cup-q-a-1.4880097 | work = [[The Irish Times]]}}</ref> <ref name=imneisi>{{lua idirlín | url = https://dil.ie/27985 | teideal = imneisse, imnisse | foilsitheoir = eDIL | dátarochtana = 22-06-2026}}</ref> <ref name=imnise>{{lua idirlín | url = https://www.teanglann.ie/ga/fgb/imnise | teideal = imnise | foilsitheoir = teanglann.ie | dátarochtana = 22-06-2026}}</ref> <ref name=graifne>{{lua idirlín | url = https://www.teanglann.ie/ga/fgb/graifne | teideal = graifne | foilsitheoir = teanglann.ie | dátarochtana = 22-06-2026}}</ref> }} [[Catagóir:Miotaseolaíocht na nGael]] [[Catagóir:An Mheánaois in Éirinn]] == Buntásc== __NOINDEX__ __NOTOC__ ccd0zhhhpc39n7c9gokkym3d8lszfhc 1318936 1318935 2026-06-27T11:15:47Z Marcas.oduinn 33120 /* Aonach Thailtean */ 1318936 wikitext text/x-wiki [ [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Tionscadal|Tionscadal]] ] * [[Speisialta:Statistics]] (23/10/25 -> reatha) ** 134 -> {{NUMBEROFACTIVEUSERS}} duine ar bhonn rialta ** 62,524 -> {{NUMBEROFARTICLES}} alt * [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Teimpléid|Teimpléid]] atá ar fáil * [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Wikidata list|Wikidata list]]s * [[:Catagóir:Leathanaigh le luas-scrios]] * -[[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/An Féineachas|An Féineachas]]- * -[[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Réigiúin|Réigiúin]]- (an tAontas Eorpach, NUTS srl.) * -[[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Lochanna|Lochanna]]- * [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Comhshaol|Comhshaol]]/Timpeallacht * ([[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Tuamaí|Tuamaí]]) * ([[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Téamh Domhanda|Téamh Domhanda]]) * [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Scéalta|Scéalta]] * [[James Clarence Mangan]]=[[Séamus Ó Mangáin]], [[Carthach is Sine]], [[Áth Eine]], [[Cearbhall mac Lochlainn Ó Dálaigh]], [[Seán mac Fergail Óicc Ó hUiccinn]]=[[Seán mac Feargail Óig Ó hUiginn]] * [[Bailiúchán Egerton]], [[Aonach Thailtean]] {| class=wikitable |- ! Dream !! Ríocht !! Ríthe |- | [[Laighin]] || [[Ríocht na Laighean]] || [[Ríthe na Laighean]] |- | colspan=2 | [[Connachta]] || [[Ríthe na gConnacht]] |- | [[Dáirine]] || [[Ríocht na Mumhan]] || [[Ríthe na Mumhan]] |- | colspan=2 | [[Ulaid]] || [[Ríthe na nUladh]] |} == Aonach Thailtean == Imeacht mór as [[réamhstair na hÉireann]] ba ea '''Aonach Thailtean''' bunaithe ar [[cluichí sochraide]]. == Seandálaíocht Tá mór-ionad [[saothair thalúnta]] ársa a théann siar go dtí an [[iarannaois]] in aice le [[Tailtin]]. Táthar ar an eolas gur eagraíodh féilte nó aonaigh ann anois is arís ón [[meánaois]] go dtí an lá inniu.<ref name=Nally2008 /><ref name=Diffley2007 /><ref name=Quinn2009 /> == Stair Dar le [[Leabhar Gabhála na hÉireann]], bunaíodh an t-aonach ag [[Lugh|Lugh Lámhfhada]], an dara [[Ollamh Éireann]], agus é ag caoineadh a mháthar altrama, [[Tailtiu]]. Chuir Lugh faoi thalamh í sa cheantar darb ainm anois [[Tailte]] i g[[Contae na Mí]].<ref name=Macalister1941 /> D'eagraítí Aonach Thailtean le linn Mí Iúil sa choicís roimh was [[Lá Lúnasa]].<ref name=Keating1866 /> Maítear sa bhéaloideas gur tosaíodh é timpeall na bliana 1600 RC, nó dar le roinnt foinsí chomh fada siar is 1829 RC,<ref name=Delaney2009 /><ref name=Freeman2011 /><ref name=Matthews2012 /><ref name=Connors1992 /><ref name=Brown1985 /><ref name=Mellersh1999 /><ref name=Incorporated2000 /> cé gur moladh 632 RC ag [[Cumann Lúthchleas Gael]] sa bhliain 1924. Tháinig deireadh leis na cluichí tá éis [[ionradh na Normannach ar Éirinn|ionradh na Normannach]].<ref name=Koch2006 /><ref name=Story2011 /><ref name=Watman1968 /> Bhíodh trí chuspóir ag an [[Aonach]] ársa: urraim a thabhairt dosna mairbh, [[dlí]]the a fhógairt agus cluichí sochraide. I measc na gcluichí, bhí [léim fhada]], [[léim ard]], rith, [[iománaíocht]], caitheamh [[sleá]]nna, [[dornálaíocht]], [[claíomh]]teacht, [[boghdóireacht]], [[iomrascáil]], [[snámh]], rásaíocht {{h|carbad}} agus [[rásaíocht chapall|chapall]]. I dteannta sin bhí comórtais [[straitéis]]e, [[amhránaíocht]]a, [[damhsa]] agus [[seanchaíocht]]a, agus comórtais cheirde i gcomhair [[gabha buí|gabhadóireachta]], [[fíodóireacht]]a agus [[armadóireacht]]a. Bhíodh fosta ag an aonach oll{{h|cleamhnas}} áit a bhuaileadh leannáin le chéile don chéad uair. Thugadh bliain is lá dóibh, ach dá dteipfeadh ar an bpósta, bhíodh cead acu [[colscaradh]] a fháil.<ref name=Nally2008 /> Níos deireanaí sa mheánaois, rinneadh an t-aonach a athbheochan, le comórtais nirt, rásaíocht chapall agus ceiliúraí creidimh. Rinneadh fosta "[[ceangal na lámh]]", póstaí tástála [[an Féineachas|an Fhéineachais]] a bhí dlisteanach go dtí an 13ú haois.<ref name=ODonovan2000 //> == Athbheochan agus oidhreacht [[Íomhá:Fireworks at the First Tailteann Games August 15, 1924.jpg | mion | Tinte ealaíne ag na chéad Chluichí, 15 Lúnasa 1924]] {{príomhalt|Aonach Thailtean (Saorstát Éireann)}} Ón deireadh na naoú haoise déag, bhí sé ar intinn ag [[Cumann Lúthchleas Gael]] (CLG) agus daoine rannpháirteach i n[[Athbheochan na Gaeilge]], [[Aonach Thailtean Games (Saorstát Éireann)|na cluichí]] a ath-eagrú. Níor tháinig nó [[Craobh Peile Shinsearach na hÉireann 1888|Craobh Peile]] nó [[Craobh Iomána Shinsearach na hÉireann 1888|Craobh Iomána]] 1888 chun críche toisc go ndearnadh iarracht gan rath airgead a thiomsú leis an [[American Invasion Tour]].<ref name=Cronin2007 /> Le maoiniú ón [[Dara Dáil]],<ref name=oir22 /> eagraíodh na chéad chluichí sa bhliain 1924, agus arís sa bhliain 1928. Agus [[an Spealadh Mór]] agus an [[Cogadh Trádála Angla-Éireannach]] ar siúl, níor chomh ba iad na cluichí sa bhliain 1932, agus níor eagraigh ainm chluichí eile.<ref name=Cronin2016 /> Sa bhliain 1985, mhol [[Jack Fitzsimons]] i [[Seanad Éireann]] go ndéanfaí na Cluichí a athbheochan the le linn díospóireachta maidir le [[turasóireacht in Éirinn]].<ref name=Fitzsimons1985 /> Bunaíodh [[Rás Tailteann]] sa bhliain 1953 ag an [[National Cycling Association]] (NCA), in éadan an [[Tour of Ireland]] eagraithe ag a chéile comhraic, [[Cumann Rothaíochta na hÉireann]] (CRÉ). Eagraíonn a gcomharba [[Cycling Ireland]], an rás gach bliain, de ghnáth faoin teideal merged "''the [sponsor] Rás''".<ref name=cyclingireland /> Faoi réir an ''Irish Secondary Schools Athletic Association'', eagraíodh ón mbliain 1963 craobhchomórtais náisiúnta darbh ainm "Junior Tailteann Games".<ref name=athleticsireland2005 /> Glaoitear fós "Tailteann Games" ar Chraobhchomórtais na gCuigí Scoile seachtaine ag [[Athletics Ireland]].<ref name=athleticsireland2005 /><ref name=athleticsireland2007 /><ref name=athleticsireland2025 /> Tá comórtas na [[an Ghaeltacht|nGaeltachtaí]] ann freisin darb ainm Cluichí Thailtean .<ref name=irishcentral /> Tá [[Corn Thailtean]] (bunaithe 2022),<ref name=irishtimes /> agus [[Páirc Thailtean]], a CLG s[[an Uaimh]] ainmnithe as an Aonach. == Féach freisin * [[Cluichí Ársa Oilimpeacha]] sa [[An tSean-Ghréig|Seán-Ghréig]], c. 776 RC – AD 393 == Tagairtí annál * [[Annála Inis Faithleann|AI]] 875.1: Muiredach mc. Br(ain), rí Laigen, do indriud h-U(a) Neill co Sliab n-Úait, & oenach Tailten do aig(e)d. * [[Annála na gCeithre Máistrí|ACM]] 915.3: Aonach Taillten do athnuadhucchadh la Niall. * ACM 925.12: Oenach Taillten do thoirmescc<ref name=toirmeasc /> la Muircertach mac Néill im Donnchadh ua Maoileachlainn, tria imneisi<ref name=imneisi /><ref name=imnise /> catha boí etorra, go ros-edarscar Dia gan fhuiliucchadh gan fhoirdergadh for neach diobh. * ACM 1006.11: Athnuadhucchadh Aenaigh Taillten lá Maoilechloinn, & Ferdomhnach do oirdneadh h-í comharbhus Cholaim Chille a comhairle Fer n-Ereann isin aenach-sin. * ACM 1120.8: Aonach Taillten do denamh lá Toirrdhealbhach Ua c-Conchobhair. * ACM 1168.13: Aonach Taillten imorro do dhénamh lá rígh Ereann, & lá Leth Chuinn don cur-sin & ro leathsett a graifne<ref name=graifne /> & a marc-sluagh ó Mullach Aide go Mullach Tailten. == Foinsí * [[Lewis Spence]], ''The History and Origins of Druidism'' * [[Elizabeth Pepper]] agus [[John Wilcock]], ''Magical and Mystical Sites'' == Naisc sheachtracha * Nally, T. H., [https://archive.org/details/aonactailteannta00nalliala The "Aonach Tailteann" and the Tailteann Games; Their Origin, History and Ancient Associations] - téacs iomlán ar archive.org == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=Nally2008>{{cite book | author=T. H. Nally | title=The Aonac Tailteann and the Tailteann Games, Their History and Ancient Associations | url=https://books.google.com/books?id=SObPJ02EiwMC | access-date=31 July 2012 | date=30 June 2008 | publisher=Jesson Press | isbn=978-1-4097-8189-9}}</ref> <ref name=Diffley2007>[http://www.independent.ie/sport/other-sports/tailteann-games-place-in-history-going-for-a-song-1037527.html Tailteann Games place in history going for a song], Seán Diffley, ''Irish Independent'', 14 Iúil 2007</ref> <ref name=Quinn2009>{{lua idirlín | url = http://www.eirgridnortheastprojects.com/media/14.8%20Telltown%20Impact%20Assessment%20Report.pdf | teideal = Malcolm, Nigel., & Quinn, Billy., Teltown Impact Assessment Report, 2009. | dátarochtana = 14 Lúnasa 2012 | archive-date=25 Deireadh Fómhair 2014 | archive-url=https://web.archive.org/web/20141025210036/http://www.eirgridnortheastprojects.com/media/14.8%20Telltown%20Impact%20Assessment%20Report.pdf | url-status=dead}}</ref> <ref name=Macalister1941>Lebor Gabála Érenn, original text edited and translated by R A Stewart Macalister, D. Litt, Part IV: Irish Texts Society, Iml. 41, ll. 59, 115, 117, 149, 177, 179, Londain 1941. {{ISBN|1-870166-41-8}}.</ref> <ref name=Keating1866>{{cite book | author=Seathrún Céitinn | title=Foras feasa ar Eirinn | url=https://books.google.com/books?id=cAEHAAAAQAAJ&pg=PA301 | access-date=1 July 2012 | year=1866 | pages=301–}}</ref> <ref name=Delaney2009>{{cite book | author1=Tim Delaney | author2=Tim Madigan| title=The Sociology of Sports: An Introduction | url=https://books.google.com/books?id=YEybKqyfVNwC&pg=PA42 | access-date=12 August 2012 | date=30 April 2009 | publisher=McFarland | isbn=978-0-7864-4169-3 | pages=42–}}</ref> <ref name=Freeman2011>{{cite book | author=William H. Freeman | title=Physical Education, Exercise and Sport Science in a Changing Society | url=https://books.google.com/books?id=gDN6Qimp7YIC&pg=PA80 | access-date=12 August 2012 | date=21 January 2011 | publisher=Jones & Bartlett Publishers | isbn=978-0-7637-8157-6 | pages=80–}}</ref> <ref name=Matthews2012>{{cite book | author=Peter Matthews | title=Historical Dictionary of Track and Field | url=https://books.google.com/books?id=dQFHe9RwE0wC&pg=PA2 | access-date=12 August 2012 | date=22 March 2012| publisher=Scarecrow Press | isbn=978-0-8108-6781-9 | pages=2–}}</ref> <ref name=Connors1992>{{cite book | author1=Martin Connors | author2=Diane L. Dupuis | author3=Brad Morgan | title=The Olympics factbook: a spectator's guide to the winter and summer games | url=https://books.google.com/books?id=CKFuAAAAMAAJ | access-date=12 August 2012 | year=1992 | publisher=Visible Ink | isbn=978-0-8103-9417-9}}</ref> <ref name=Brown1985>{{cite book | author=Terence Brown | title=Ireland: a social and cultural history, 1922-1985, p. 82 | url=https://books.google.com/books?id=4FEGrCkdj-0C | access-date=11 August 2012 | year=1985 | publisher=Fontana Press | isbn=978-0-00-686082-2}}</ref> <ref name=Mellersh1999>{{cite book | author1=H. E. L. Mellersh | author2=Neville Williams | title=Chronology of world history, p. 15 | url=https://books.google.com/books?id=PCcOAQAAMAAJ | access-date=1 August 2012 | date=1 April 1999 | publisher=ABC-CLIO | isbn=978-1-57607-155-7}}</ref> <ref name=Incorporated2000>{{cite book | author=Grolier Incorporated | title=The Encyclopedia Americana, pp. 892 & 905 | url=https://books.google.com/books?id=IA01AAAAMAAJ | access-date=1 August 2012 | year=2000 | publisher=Grolier | isbn=978-0-7172-0133-4}}</ref> <ref name=Koch2006>{{cite book | author=John T. Koch | title=Celtic Culture: A Historical Encyclopedia | url=https://books.google.com/books?id=f899xH_quaMC&pg=PA777 | access-date=31 July 2012 | year=2006 | publisher=ABC-CLIO | isbn=978-1-85109-440-0 | pages=777–}}</ref> <ref name=Story2011>{{lua idirlín | url = http://www.theirishstory.com/2011/02/23/the-tailteann-games-1924-1936/ | teideal = The Tailteann Games, 1924-1936 | work=The Irish Story}}</ref> <ref name=Watman1968>Melvyn Watman, ''History of British Athletics''. Hale, Londain, 1968.</ref> <ref name=ODonovan2000>O'Donovan, J., O'Curry, E., Hancock, W. N., O'Mahony, T., [[Alexander George Richey|Richey, A. G.]], [[William Maunsell Hennessy|Hennessy, W. M.]], & Atkinson, R. (eds.) (2000). ''Ancient laws of Ireland, published under direction of the Commissioners for Publishing the Ancient Laws and Institutes of Ireland.'' Buffalo, New York: W.S. Hein. {{ISBN|1-57588-572-7}}. (Originally published: Dublin: A. Thom, 1865-1901. Alternatively known as ''Hiberniae leges et institutiones antiquae''.)</ref> <ref name=Cronin2007>{{cite journal | last=Cronin | first=Mike |byear=2007 | title=The Gaelic Athletic Association's Invasion of America, 1888: Travel Narratives, Microhistory and the Irish American 'Other' | journal=Sport in History | volume=27 | issue=2 | pages=190–216 | issn=1746-0263 | doi=10.1080/17460260701437011 | s2cid=143931786}}</ref> <ref name=oir22>{{lua idirlín | url = http://oireachtasdebates.oireachtas.ie/debates%20authoring/debateswebpack.nsf/takes/dail1922060800005 | teideal = Iomadoirí Iasachta | work=Second Dáil debates | dáta = 8 Meitheamh 1922 | dátarochtana = 31 Iúil 2017}}</ref> <ref name=Cronin2016>{{cite journal | last=Cronin | first=Mike | year=2016 | title=Projecting the Nation through Sport and Culture: Ireland, Aonach Tailteann and the Irish Free State, 1924-32 | journal=Journal of Contemporary History | volume=38 | issue=3 | pages=395–411 | issn=0022-0094 | doi=10.1177/0022009403038003004 | jstor=3180644 | s2cid=146215048}}</ref> <ref name=Fitzsimons1985>{{lua idirlín | url = http://oireachtasdebates.oireachtas.ie/debates%20authoring/debateswebpack.nsf/takes/seanad1985120500005#N143 | teideal = White Paper on Tourism Policy: Motion (Resumed) | sloinne = Fitzsimons | ainm = Jack | dáta = 5 Nollaig 1985 | work = Seanad Éireann Debates | foilsitheoir = Oireachtas | dátarochtana = 2 Lúnasa 2017}}</ref> <ref name=cyclingireland>{{cite press release | url=http://www.cyclingireland.ie/cycling-news-item/donegal-ras-cycling-team/236 | title=Donegal Ras Cycling Team|date=13 May 2014 | publisher=Cycling Ireland | access-date=1 August 2017}}</ref> <ref name=athleticsireland2005>{{lua idirlín | url = http://www.athleticsireland.ie/downloads/other/Schools_ROH_1916-MASTER8thMay.pdf#page=2 | format=PDF | teideal = Irish Schools Athletics Champions 1916-2015 | dáta = 8 May 2015 | leathanach=2 | dátarochtana = 1 Lúnasa 2017}}</ref> <ref name=athleticsireland2007>{{lua idirlín | url = http://www.athleticsireland.ie/news/tailteann-games-provide-another-thrilling-spectacle/ | teideal = Tailteann Games provide another thrilling spectacle | dáta = 26 Meitheamh 2017 | foilsitheoir = Athletics Ireland | dátarochtana = 1 Lúnasa 2017}}</ref> <ref name=athleticsireland2007>{{lua idirlín | url = https://www.athleticsireland.ie/wp-content/uploads/2026/02/Tailteann-Interprovincial-RoH-1.pdf | teideal = Tailteann Schools Interprovincial Athletics Championships 1963–2025 | foilsitheoir = Athletics Ireland| dátarochtana = 27-06-2026}}</ref> <ref name=irishcentral>{{lua idirlín | url = https://www.irishcentral.com/roots/history/tailteann-games-athletics | teideal = Incredible images from the Tailteann Games, the ancient Irish predecessor to the Olympics | dáta = 4 Bealtaine 2018}}</ref> <ref name=irishtimes>{{cite news | teideal = Tailteann Cup Q&A | url = https://www.irishtimes.com/sport/gaelic-games/tailteann-cup-q-a-1.4880097 | work = [[The Irish Times]]}}</ref> <ref name=imneisi>{{lua idirlín | url = https://dil.ie/27985 | teideal = imneisse, imnisse | foilsitheoir = eDIL | dátarochtana = 22-06-2026}}</ref> <ref name=imnise>{{lua idirlín | url = https://www.teanglann.ie/ga/fgb/imnise | teideal = imnise | foilsitheoir = teanglann.ie | dátarochtana = 22-06-2026}}</ref> <ref name=graifne>{{lua idirlín | url = https://www.teanglann.ie/ga/fgb/graifne | teideal = graifne | foilsitheoir = teanglann.ie | dátarochtana = 22-06-2026}}</ref> <ref name=toirmeasc>{{lua idirlín | url = https://www.teanglann.ie/ga/fgb/Toirmeasc | teideal = toirmeasc¹ | foilsitheoir = teanglann.ie | dátarochtana = 27-06-2026}}</ref> }} [[Catagóir:Miotaseolaíocht na nGael]] [[Catagóir:An Mheánaois in Éirinn]] == Buntásc== __NOINDEX__ __NOTOC__ 0jkxv6c4obbevtrien5tt3t7h1b5vmo 1318937 1318936 2026-06-27T11:16:00Z Marcas.oduinn 33120 Replaced content with "[ [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Tionscadal|Tionscadal]] ] * [[Speisialta:Statistics]] (23/10/25 -> reatha) ** 134 -> {{NUMBEROFACTIVEUSERS}} duine ar bhonn rialta ** 62,524 -> {{NUMBEROFARTICLES}} alt * [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Teimpléid|Teimpléid]] atá ar fáil * [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Wikidata list|Wikidata list]]s * [[:Catagóir:Leathanaigh le luas-scrios]] * -[[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/An Féineachas|An Féineachas]]..." 1318937 wikitext text/x-wiki [ [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Tionscadal|Tionscadal]] ] * [[Speisialta:Statistics]] (23/10/25 -> reatha) ** 134 -> {{NUMBEROFACTIVEUSERS}} duine ar bhonn rialta ** 62,524 -> {{NUMBEROFARTICLES}} alt * [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Teimpléid|Teimpléid]] atá ar fáil * [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Wikidata list|Wikidata list]]s * [[:Catagóir:Leathanaigh le luas-scrios]] * -[[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/An Féineachas|An Féineachas]]- * -[[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Réigiúin|Réigiúin]]- (an tAontas Eorpach, NUTS srl.) * -[[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Lochanna|Lochanna]]- * [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Comhshaol|Comhshaol]]/Timpeallacht * ([[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Tuamaí|Tuamaí]]) * ([[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Téamh Domhanda|Téamh Domhanda]]) * [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Scéalta|Scéalta]] * [[James Clarence Mangan]]=[[Séamus Ó Mangáin]], [[Carthach is Sine]], [[Áth Eine]], [[Cearbhall mac Lochlainn Ó Dálaigh]], [[Seán mac Fergail Óicc Ó hUiccinn]]=[[Seán mac Feargail Óig Ó hUiginn]] * [[Bailiúchán Egerton]], [[Aonach Thailtean]] {| class=wikitable |- ! Dream !! Ríocht !! Ríthe |- | [[Laighin]] || [[Ríocht na Laighean]] || [[Ríthe na Laighean]] |- | colspan=2 | [[Connachta]] || [[Ríthe na gConnacht]] |- | [[Dáirine]] || [[Ríocht na Mumhan]] || [[Ríthe na Mumhan]] |- | colspan=2 | [[Ulaid]] || [[Ríthe na nUladh]] |} == Buntásc== __NOINDEX__ __NOTOC__ g5x7iv0s146kk5slqc99zjuagmj0q9d 0 95993 1318696 1289156 2026-06-27T03:17:25Z InternetArchiveBot 47196 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1318696 wikitext text/x-wiki Seo thíos liosta des na féilte arb í [[an Ghaeilge]] príomhtheanga na n-imeachtaí. {| class="sortable wikitable" !'''Ainm na Féile''' !'''Cá hÁit''' !'''Mí''' !'''Cineál Féile''' !'''Uimhir''' !'''Ríomhphost''' !'''Láthair Ghréasán''' |- |'''[[Cumann Merriman#Scoil Gheimhridh Merriman|SCOIL GHEIMRIDH MERRIMAN]]''' |Ionaid Éagsúla chuile bhliain |Eanáir 29-31ú |[[Brian Merriman]], Gaeilge, saíocht na hÉireann, agus Contae an Chláir á gceiliúradh |086 382 0671 |eolas@merriman.ie |www.merriman.ie/ga/geimhreadh/2017g |- |'''IMBOLC''' |[[Baile Bhuirne|Baile Mhuirne]], Corcaigh |Feabhra 1ú |Féile cainteanna suimiúla ó dhaoine suimiúla, saghas Ted Talks na Gaeilge |085 144 7789 |tomas@imbolc.ie |www.imbolc.ie |- |'''LEABHRA FEABHRA''' |Náisiúnta |Feabhra 1ú |Féile ina mbronntar leabhair Gaeilge ar chairde | | |www.leabhrafeabhra.com |- |'''SCOIL CHEOIL AN EARRAIGH''' |[[Baile an Fheirtéaraigh|Baile an Fheirtéirigh]], Ciarraí |Feabhra 22-26ú |béim ar stíl cheoil is amhránaíocht Chorca Dhuibhne |(087) 7820429 |scoilcheoilciarrai@gmail.com |www.scoilcheoil.com |- |'''ÉIGSE CHOILM CILLE''' |[[Contae Dhoire|Doire]], Éire 32 |Feabhra 28ú - 1ú Márta |Seoltaí leabhair, léachtanna, cainteanna -le léamh agus scríobh na Gaeilge a chur chun cinn agus le ceiliúradh a dhéanamh ar scríbhneoirí an cheantair mhóir | | |www.facebook.com/EigseCholmCille |- |'''[[Seachtain na Gaeilge|SEACHTAIN NA GAEILGE]]''' |Éire / An Domhain |Márta 1 -17 |Féile Náisiúnta ina n-eagraitear imeachtaí féiliúla in ngach contae sa tír. |01 475 7401 |snag@cnag.ie |www.snag.ie |- |'''ÉIGSE NA TRÍONÓIDE''' |[[Coláiste na Tríonóide, Baile Átha Cliath|Coláiste na Tríonóide]], BÁC |Márta 1-5ú |turais, díospóireachtaí, cainteanna béiltí, aifreann, rince | | |www.facebook.com/events/1803236279925462 |- |'''ÉIGSE AN SPIDÉIL''' |[[An Spidéal]], Gaillimh |Márta 3ú- 5ú |deireadh seachtaine cheol agus imeachtaí ealaíne do phobal Chois Fharraige. |091 553 124 |deirdrenic@gmail.com |www.eigseanspideil.ie |- |'''FÉILE AN EARRAIGH''' |[[Béal Feirste]], An Cheathrú Gaeltachta |Márta 1-17ú |Coimreacha ceol Gaelach, ceiliúradh teangan, ranganna Gaeilge, turais, siúlóidí, cluichí Gaelacha |028 9560 9984 |info@feilebelfast.com |<nowiki>https://feilebelfast.com/about/</nowiki> |- |'''GAELSPRAOI''' |[[Baile Átha Cliath|BÁC]] - Imeachtaí Lá 'le Pádraig |Márta 15-17 |Ceol-choirmeacha, Ceardlanna leannaí |01 604 0090 |info@stpatricksfestival.ie |www.stpatricksfestival.ie |- |'''FÉILE RAIFTEIRÍ''' |[[Baile Locha Riach]], an [[Creachmhaoil]] Gaillimh |Márta 26-29ú |ceolchoirmeach, ceardlanna fillíocht is amhránaíocht, seó puipéidí |090 967 5957 |padraigrua@gmail.com |www.facebook.com/events/1024638137680782 |- |'''FÉILE NÁISIÚNTA DRÁMAÍOCHTA''' |[[Conamara]], Gaillimh |Aibreáin 29ú - 1ú Bealtaine |buaiteoirí na comórtais réigiúnda ag léiriú a ndrámaí chun an phríomhdhuais a bhaint amach |091 574146 |eolas@drama-gaeilge.com |www.drama-gaeilge.com |- |'''FÉILE NÁISIÚNTA SCOIL DRÁMAÍOCHTA''' |[[An Muileann gCearr|An Mhuileann Gearr]], An Iar-Mhí |Aibreán 20ú |Féile na ndrámaí is fearr as na féilte réigiúnda |01-8531945 | |www.scoildramaiocht.ie/feile-naisiunta-2016-2 |- |'''SEAN NÓS COIS LIFE''' |[[Baile Átha Cliath]] |Aibreán 1-3ú |cantaireacht ar an tSean-nós |01 453 8192 |sncl2009@gmail.com |<nowiki>http://www.seannos.ie</nowiki> |- |'''FÉILE NA BEALTAINE (dhátheangach)''' |[[An Daingean]], Ciaraí |Aibreáin 28ú - 2ú Bealtaine |Scanáin, ceoil, cainteanna, taispeántais, seoltaí leabhair ⁊rl | |info@feilenabealtaine.ie |www.feilenabealtaine.ie |- |'''[[Féile na Gealaí|FÉILE NA GEALAÍ]]''' |[[Ráth Chairn]], An Mhí |Meithimh 10-11ú |Féile d'ilchineáil cheoil i nGaeilge | |feilenagealai@gmail.com |www.facebook.com/Féile-na-Gealaí-239363916432323 |- |'''FÉILE AN DÓILÍN''' |[[An Cheathrú Rua]], Gaillimh |Meitheamh 11-12ú |An Fhéile Húicéirí is sine agus is mó in Éirinni ceol ⁊rl | | |www.galwayhookers.ie |- |'''FÉILE AN DAINGIN''' |Teach an Daingen, [[An Daingean]], Ciaraí |Meitheamh 13-ú |Rásaí gleoteoga, curachaí, reathaíocht, saighid, seisiúin, comórtas an chailín álainn | | | |- |'''OIREACHTAS GAEILGE CHEANADA''' |[[Ontario]], [[Ceanada]] |Meitheamh 24-26ú |Is céiliúradh é de Chultúr, traidisiúnta agus nua-aimsire, na Gaeltachta trí na taibh-ealaíona: ealaíona labhartha, dráma, litríocht, amhránaíocht, damhsa agus ceol uirlise |001 613 731-1857 |aralt@gaeilge.ca |www.oireachtas.ca |- |'''FÉILE TEANGA SHLIABH BHEATHA''' |[[Contae Mhuineacháin|Muineacháin]], [[Contae Fhear Manach|Fear Manach]], [[Contae Thír Eoghain|Tír Eoghain]] |Meitheamh 3-6ú |Ranganna Gaeilge as gach leibhéal, scéalaíocht, filíocht, ealaíon, ceol, amhránaíocht, damhsa ar an tsean-nós, siúlóidí faoin aer, Gríscin | | | |- |'''SOMA GAEILGE''' |[[Caisleán Uidhilín|Caisleán Uídhilín]], Co. An Dúin |Iúil |ardán Gaeilge ag an Soma Festival | | | |- |'''FÉILE MHIC DARA''' |[[Carna]] / [[Oileán Mhic Dara]] |Iúil 16ú |Féile currachaí is gleoiteoga | | |www.facebook.com/feile.mhicdara |- |'''FLEADH NA bPRÁTAÍ''' |[[Baile Locha Riach|Baile Loch Riach]], Gaillimh |Iúil |campáil comhrá ceol agus fataí, á reachtáil ag Pádraig Rua Ó Baoill |091 967 5958 |padraigrua@gmail.com | |- |'''SCOIL SAMHRAIDH SHÉAMUIS UÍ NÉILL''' |[[Caisleán Uidhilín]], Co. An Dúin |16ú Iúil |féile litriochta ag an am céanna le féile ceoil SOMA | | |https://www.gloruachtartire.com/ranganna |- |'''SCOIL SAMHRAIDH MHIC REACHTAIN''' |[[Béal Feirste]] |Iúil 25-30ú |Féile buíon ceoil na Gaeilge |028 9074 9688 |eolas@mhicreachtain.com |www.mhicreachtain.com/scoil-samhraidh-mhic-reachtain-2017 |- |'''FÉILE INIS BÓ FINNE''' |[[Inis Bó Finne (Contae Dhún na nGall)|Inis Bó Finne]], Tír Chonaill |Lúnasa 6-7ú |Aifreann, siúilóid, rásaí curraigh, léachtanna, céilí | | | |- |'''[[Fleadh Cheoil na hÉireann|FLEADH CEOIL NA hÉIREANN]])''' |In Éirinn |Lúnasa 14 -2ú |Iliomad imeachtaí i nGaeilge dírithe ar an cheoil, stair an cheoil, agus mórán imeachtai do leanaí |065 684 5918 |eolas@fleadhcheoil.ie |www.fleadhcheoil.ie |- |'''DAONSCOIL NA MUMHAN''' |[[An Rinn (Contae Phort Láirge)|An Rinn]], Port Láirge |Lúnasa 14-19ú |seachtain caidreamh is oilliún le léachtanna, imeachtaí, ceol agus craic |087 7938709 |micheal@anrinn.com |www.daonscoilnamumhan.com |- |'''FÉILE NA n-OILEÁIN''' |[[Leitir Móir|Leitir Mór]], Gaillimh |Lúnasa 18-19 |rásaí báid, agus go leor imeachtaí talaimh don teaghlach ar fad | | | |- |'''[[Liú Lúnasa|LIÚ LÚNASA]]''' |[[Béal Feirste]], Aontroim |Lúnasa 24ú-28ú |Féile ceoil nua phobalbhunaithe eagraithe ag óige bhéal Feirste i gcroílár [[Gaeltacht Bhéal Feirste|Ghaeltacht Uirbeach Bhéal Feirste]] | |liulunasa@gmail.com |https://www.culturlann.ie/ga/imeachta%C3%AD-agus-eile {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240827210347/https://www.culturlann.ie/ga/imeachta%C3%AD-agus-eile |date=2024-08-27 }} |- |'''FÉILE AN DROICHEAD''' |[[Béal Feirste]], Aontroim |Lúnasa 25-28ú |Féile chultúir Ghaelaigh agus Cheoil Traidisiúnta |0048 90 288818 |eolas@androichead.com |www.androichead.com |- |'''FÉILE NA BHFLAITHEARTACH (2 theangach)''' |[[Inis Mór]], Gaillimh |Lúnasa 27-28ú |cur chun cinn scíbíní Liam Ó flaithearta, léachtanna drámaí ceoil |095-33428 |ocuaig@hotmail.com |www.dannymorrison.com/feile-na-bhflaitheartach-26-27-august-2017 |- |'''[[An Puball Gaeilge|AN PUBALL GAEILGE]]''' |[[An Sráidbhaile (Laois)|An tSráidbhaile]], Port Laoise |Meán Fómhair 1-3 |Trí lá shiamsaíocht cainteanna, fillíocht, ceolchoirmeacha, fuirseoirí, Geabairí, Podchraoltaí Gaeilge ag an [[An Phicnic Leictreach|EP]]. |086 8260860 |eolas@anpuballgaeilge.com |www.anpuballgaeilge.com |- |'''[[An Chollchoill|AN COLLCHOILL]]''' |[[An tSráidbhaile, Contae Phort Láirge|An tSráidbhaile]], Port Laoise |Meán Fómhair 1-3 |Ceol comaiseartha Gaeilge ar ardán na Collchoille (''Hazelwood'') óna 7-12 ag an b[[An Phicnic Aibhléiseach|Picnic Aibhléiseach]] | |siomha@cnag.ie |www.cnag.ie |- |'''FÉILE NAOMH CIARÁN''' |[[Cill Chiaráin]], Gaillimh |Meán Fómhair 7-11 |rásaí curach, peil, Aifreann, seisiúin, | | | |- |'''DÚCHAS, ÉIGSE DO THIOBRAID ÁRAINN''' |[[Cloch Shiurdáin|Cloch Shiúrdáin]], Tiobrad Árainn |Meán Fómhair 9-11ú |Léachtanna, fillíocht, dráma, siúil Ceolchoirm, agus Aifreann |067 41570 |cnagantaonach@gmail.com | |- |'''OIREACHTAS CHOIS FHARRAIGE''' |[[Conamara]], Gaillimh |Meán Fómhair 16-25 |ceol, damhsa, ealaín, drámaíocht, taispeántais agus go leor eile | | |www.coisfharraige.ie/oireachtas-chois-fharraige |- |'''[[Aon Scéal (féile)|AON SCÉAL]]''' |[[Uíbh Ráthach]], Ciarraí |Meán Fómhair 22-23 |Oíche Ceoil, Reic na n-Óg, Siúlóid |087 215 3671 |pleanteangaur@gmail.com |https://www.briur.ie/ga/nuacht |- |'''FÉILE NA bPUITEACHAÍ''' |[[Inis Meáin]], Gaillimh |Meán Fómhair 23 |Ceiliúradh Sméara Dubha le ceardlanna déantus suibhe, Bácála agus Cróiseála | |feilenabpuiteachai@outlook.com |https://inismeainbeo.ie/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230610045542/http://inismeainbeo.ie/ |date=2023-06-10 }} |- |'''[[Dorn san Aer|DORN SAN AER]]''' |[[Gaoth Dobhair]], [[Tír Chonaill]] |27-29 Meán Fómhair 2024 |Féile cheoil chomhaimseartha le ceiliúradh a dhéanamh ar shaol agus ar oidhreacht [[Rónán Mac Aodha Bhuí|Rónáin Mhic Aodha Bhuí]] | |eolas@dornsanaer.ie |https://www.dornsanaer.ie/ [https://www.instagram.com/dorn_san_aer/ Insta], [https://bsky.app/profile/dornsanaer.bsky.social Bluesky], [https://www.facebook.com/people/Dorn-San-Aer/61560842832925/ fb],[https://x.com/dornsanaer Twitter] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240624075835/https://x.com/dornsanaer |date=2024-06-24 }} |- |'''FÉILE AN FHÓMHAIR (dhátheangach)''' |[[Ceatharlach|Baile Cheatharlaigh]], Ceatharlach |Meán Fómhair 29ú - 9ú Dfómhair |''Drámaí Litríocht, Ealaíon, Ceol, Scéalaíocht, Scannáin, Fuirseoireacht and siamsaíocht de gach chineáil'' |059 9158105 |emma@glorcheatharlach.ie | |- |'''DAONSCOIL AN GHÚGÁIN''' |[[Guagán Barra|Gúgán Barra]], Corcaigh |Meán Fomhair 30ú - 1ú Deireadh Fómhair |Léachtanna, fillíocht, dráma siúil agus Aifreann |087 2105002 |nodonnabhain@eircom.net |<nowiki>http://daonscoilanghugain.com</nowiki> |- |'''FÉILE NA CARRAIGE''' |[[Béal Feirste]], Aontroim |Deireadh Fómhair 3-9ú |d'óg is aosta ceolchoimeacha, ceardlanna, léachtanna, turais, rith, maidineacha caifé, scanáin |02890 234442 |oifig@glornamona.com |www.glornamona.com |- |'''FÉILE NA SOLLÁIN''' |[[Na Solláin|Ná Solláin]], Cill Dara |Deireadh Fómhair 6-8 |Féile Ceol Gaelach, seisiúin, céilithe, imeachtaí do leanaí, ceardlanna ceoil, amhránaíocht, agus rince. |087 1834406 |eolas@feilenasollan.com |<nowiki>http://www.feilenasollan.com/</nowiki> |- |'''ÉIGSE OIRIALLA''' |[[Ó Méith]], Lú |Deireadh Fómhair 7-9ú |Féile Ealaíon Ghaeilge, le béim ar fhillíocht, amhráin, agus ceoil dúchasach. | |eigseoirialla@gmail.com |www.eigseoirialla.org |- |'''ÉIGSE DHARACH UÍ CHATHÁIN''' |[[Ráth Chairn]], An Mhí |Deireadh Fómhair 7-9ú |Amhráin, scéalta, Damhsa thraidisiúnta, ceolchoirm |046-9432381 |rathcairn@eircom.net |www.rathchairn.com/eigse-dharach-ui-chathain |- |'''FÉILE CHEOIL NA nDAOINE / Dingle Folk Fest''' |[[An Daingean]], Ciaraí |Deireadh Fómhair 14-16ú |Ceoil Gaelach áitiúil ⁊rl - Mórán bunaithe ar an Bhéarla faraor |086-850-4551 |dingletradfest@gmail.com |www.dingletradfest.ie |- |'''FÉILE PHEADAIR JOE UÍ EOCHAIDH''' |[[An Creagán, Contae Thír Eoghain|An Creagán]], Tír Eoghan |Deireadh Fómhair 19-22 |Féile in ómóis an tseanachaí deirneach Thearmainn Mhic Oirc amhránaíocht, cheol, scéalaíocht, siúlóid, ceardlannaí Gaeilge agus dea-chuideachta |0044 28 8076 1112 |info@ancreagan.com |hwww.an-creagan.com |- |'''ÉIGSE AN FHÓMHAIR''' |[[Aonach Urmhumhan]](?), Luimneach |Deireadh. Fómhair 21 |drámaí, agalaimh beirte, lúibíní, ceapóga | | | |- |'''[[IMRAM]]''' |Ar fud chathair [[Baile Átha Cliath|BÁC]] agus áiteanna nach é |Deireadh Fómhair |Féile filíochta na Gaeilge |087 291 2797 |liamog62@mac.com |www.imram.ie |- |'''[[Meanmanra|MEANMANRA]]''' |[[Baile Átha Cliath]] |Dereadh Fómhair 6-12 |Féile fealsúnachta, [[Seaghan Mac an tSionnaigh|Seaghan Mac a' tSionnaigh]] | | | |- |'''ÉIGSE MHICHAEL MHÁIRE GHABHA''' |[[Carna]], Gaillimh |Deireadh Fhómhair 25-28ú |Ceol, Damhsa, Amráin agus Siamsaíocht | | |<nowiki>https://www.facebook.com/eigsemhichael.mhaireghabha</nowiki> |- |'''[[Gáire As Gaeilge|GÁIRE AS GAEILGE]]''' |Gaillimh |Deireadh Fómhair |Oícheanta grinn mar chuid d'Fhéile Ghrinn na Gaillimhe | | |https://www.galwaycomedyfestival.ie/programme{{Dead link|date=Nollaig 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- |'''ÉIGSE LOCH LAO''' |[[Béal Feirste]], Aontroim |Deireadh Fómhair |Comhdhául bhliantiúl de scoil na Gaeilge agus litríochta - Léachtanna stairiúla | |eolas@mhicreachtain.com |mhicreachtain.com/eigse-loch-lao |- |'''[[Oireachtas na Gaeilge|AN tOIREACHTAS]]''' |[[Cill Airne]], Ciarraí |Samhain 2-6ú |Féile ilghnéitheach, aonach Gaeilge, comórtais amhránaíochta is rince ar an sean-nós, drámaí, lúibíní, siamsaíocht istoíche. |01 475 3857 |eolas@antoireachtas.ie |www.antoireachtas.ie |- |'''AN FHÉILE BHEAG FILÍOCHTA''' |[[Baile an Fheirtéaraigh]], Ciaraí |Samhain 11-13ú |Reacaireacht agus Ceardlanna ag filí aitheanta, léacht na Féile, amhráin, ceol agus an maidhc oscailte |087 2549312 |eolas@feilebheagfiliochta.com |www.feilebheagfiliochta.com |- |'''SLÓGADH SHINN FÉIN''' |Áiteacha éagsúla sa tír iomlán |Samhain 21 |Díospóireachtaí, ceoil agus craic | | | |- |'''ÉISGE CHLUAINÍN''' |[[Cluainín|Cluainín Uí Ruairc]], Liatroim |Samhain 20 -21 |Drámaí, Ceol Choirm Seoladh leabhair, Léachtaí, Scannáin |086 8260860 |rosnodaigh@gmail.com |http://www.theglenscentre.com/ |- |'''ÉIGSE DHIARMUIDÍN''' |[[Gaeltacht Mhúscraí|Múscraí]] ⁊ [[Cúil Aodha|Cuil Aodha]], Corcaigh |Nollaig 4-6ú |ceolchoirmeacha, ceardlanna ceoil, léachtanna, amhránaíocht, scanáin, aifreann, margadh Nollag |066 7126201 086-8509515 |info@eigse.ie |www.eigse.ie |- |'''SCOIL GHEIMRIDH GHAOTH DOBHAIR''' '''(2 theangach)''' |[[Contae Dhún na nGall|Tír Chonaill]] |Nollaig 27 – 2 Eanáir |Féile seinnt agus foghlaim ceol dúchasach |(074) 956 0679 |info@scoilgheimhridh.com |www.scoilgheimhridh.com |} {| class="sortable wikitable" ! colspan="7"|'''Féilte nach n-Eagraítear a Thuilleadh''' |- !'''Ainm na Féile''' !'''Cá hÁit''' !'''Mí''' !'''Cineál Féile''' !'''Uimhir''' !'''Ríomhphost''' !'''Láthair Ghréasán''' |- |'''AN CABERET CRAICEÁLTA (ar ceal)''' |[[Gaoth Dobhair]] |Míosúil | | |Ronan.MacAodhaBhui@rte.ie | |- |'''SPRAOI COIS LAOI (ar ceal)''' |[[Coláiste na hOllscoile, Corcaigh|Ollscoil Chorcaigh]] |Feabhra |Ceol, dramaíocht filíocht agus céilí, | | | |- |'''ÉIGSE THÓRAÍ''' |[[Toraigh|Oileán Thóraí]], Tír Chonaill |Meitheamh | |091 574146 | | |- |'''TRAID PHICNIC''' |[[An Spidéal]], Gaillimh |Iúil 1-3ú |Féile Cheoil dúchasach ina bhfuil an ghaeilge lárnach sa gcur i láthair | |traidphicnic@gmail.com |www.traidphicnic.com |- |'''SOMA GAEILGE''' |[[Caisleán Uidhilín]], Co. An Dúin |Iúíl |ardán Gaeilge ag an Soma Festival | | | |- |'''SIAMSA CHOILM DE BHAILIS (ar ceal?)''' |[[Leitir Móir|Leitir Calaidh]], Gaillimh |Iúil 12–14 |Cuimhneachán agus comóradh ar an bhfile agus fear ceirde Colm de Bhailís a bhásaigh breis is 100 bliain ó shin | | | |- |'''RAVELÓID (ar ceal)''' |dhá ionad sa chathair, [[Baile Átha Cliath|BÁC]] |Iúil 9-11ú |Féile de bhuíon ceol na Gaeilge | | | |- |'''LOINNEOG LÚNASA (ar ceal)''' |[[Gaoth Dobhair]], Tír Chonaill |Lúnasa 6- 9ú |Ceolchoirm, seisiúin, siúlóid, cerdlanna, taispeántais | | | |- |'''ÉISGE EATHARLAÍ (ar ceal?)''' |[[Gleann Eatharlaí]], Tiobrad Árainn |Lúnasa 23ú |ceardlanna ceoil úirlise, rinne ar an tsean nós agus ceolchoirmeacha |087 2572281 |eolas@eatharlai.ie |www.eatharlai.ie |- |'''COMHDHÁIL NA GAILLIMHE''' |[[Ollscoil na Gaillimhe]] |Deireadh Fómhair 7-8ú 2016 |Seimieáir agus léachtan léinn ar litríocht na Geilge | | | |- |'''FÉILE NA bPÚCAÍ''' |[[Inis Mór]], Gaillimh |Deireadh Fómhair 28 - 30ú |Féile ina ngléastar i mbréag éide agus ina mbuailtear bobana ar a chéile, tóraíoch taisce, céilí, Ceolchoirm. |087 395 23 40 | |www.facebook.com/pg/Féile-na-Bpúcaí-Oíche-Shamhna-779758348713913 |- |'''COMHDHÁIL NÁISIÚNTA (2016 amháin)''' |[[Gaillimh]] |Samhain 10-12 |Cainteanna, Taispeántais, Drámaí, Scannáin, Ceolchoirmeacha bunaithe ar comóradh 100 bhliain an éirí Amach | | | |- |'''ÉIGSE SHEÁIN BHÁIN MHIC MHEANMAIN (ar Ceall)''' |[[Baile na Finne]], Tír Chonaill |Samhain |Féile in onóir an scríbhneora | | | |- |'''FÉILE NA Mí (ar ceal?)''' |[[Ráth Chairn]], An Mhí |Samhain 18-20ú |comórtais amhránaíocht agus damhsa ar an tsean nós d'óg is aosta |046-9432381 |rathcairn@eircom.net |www.rathchairn.com |- |'''FÉILE CHÓILÍN SHEÁIN DARACH (ar Ceall?)''' |[[Ros Muc]], Gaillimh |Deireadh Fómhair |féile díospóireacht is ceoil idir Ghael na halban is Éire. | | |<nowiki>https://www.cartlann.ie/items/show/487#?c=0&m=0&s=0&cv=0</nowiki> |- |'''FÉILE CHÓILÍN SHEÁIN DARACH (ar Ceall?)''' |[[Ros Muc]], Gaillimh |Deireadh Fómhair |féile díospóireacht is ceoil idir Ghael na hAlban is Éire. | | |<nowiki>https://www.cartlann.ie/items/show/487#?c=0&m=0&s=0&cv=0</nowiki> |- |'''FÉILE AN CHUMAINN DÍOSPÓIREACHTA''' |Buswells [[Baile Átha Cliath|BÁC]] | | | | | |} [[Catagóir: Féilte Gaeilge| ]] [[Catagóir: Féilte Éireannacha|*]] [[Catagóir: Liostaí]] dsprpevb0fmwv49ca413n2auzqyp2l4 0 103076 1318940 1243071 2026-06-27T11:20:17Z InternetArchiveBot 47196 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1318940 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Is dlíodóir Meiriceánach é '''John Charles Eastman''' (21 Aibreán, 1960) <ref>[[https://biolifestory.com/index.php/2022/03/28/who-is-john-eastman-and-family/ biolifestory.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220328204229/https://biolifestory.com/index.php/2022/03/28/who-is-john-eastman-and-family/ |date=2022-03-28 }}</ref> ) agus an stiúrthóir a bhunaigh an ''Centre for Constitutional Jurisprudence'', gnólacht dlí chun leas an phobail, atá cleamhnaithe leis an mheitheal mhachnaimh choimeádach an 'Claremont Institute'.<ref>{{Lua idirlín |url=https://www.chapman.edu/our-faculty/john-eastman |teideal=Faculty Profile |dátarochtana=2022-07-17 |archivedate=2020-12-10 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20201210035300/https://www.chapman.edu/our-faculty/john-eastman }}</ref><ref>{{Lua idirlín |url=https://www.colorado.edu/cwa/john-c-eastman |teideal=Conference on World Affairs |dátarochtana=2022-07-17 |archivedate=2022-07-15 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220715011326/https://www.colorado.edu/cwa/john-c-eastman }}</ref> Is iar-ollamh agus déan é i Chapman University School of Law.<ref>[https://www.thepanthernewspaper.org/news/this-is-not-who-we-are-chapman-professor-represents-trump-in-lawsuit The Panther Newspaper]</ref> Níor éirigh leis feidhmiú mar Phoblachtánach don 34ú ceantar comhdhála i gCalifornia i 1990, agus d'oifig an Ard-Aighne California in 2010.<ref>[https://web.archive.org/web/20100801111801/http://www.eastmanforag.com/ eastmanforag.com]</ref> Is iar-chléireach dlí é le Breitheamh na Cúirte Uachtaraí [[Clarence Thomas]] . Bhí Eastman ina rannpháirtí lárnach sna hiarrachtaí toghchán uachtaránachta na Stát Aontaithe 2020 a chur ar ceal. Le linn iarrachtaí deiridh an Uachtaráin [[Donald Trump]] roimh dheimhniú bua an Choláiste Toghcháin [[Joe Biden]], mhol Eastman go míchruinn don Leas-Uachtarán [[Mike Pence]] ag cruinniú san Oval Office, an 5 Eanáir, 2021, go raibh an t-údarás bunreachtúil ag Pence bac a chur ar an deimhniú. Níor ghlac Pence le hargóint Eastman áfach. Sheol Eastman plean gníomhaíochta sé phointe freisin chuig an seanadóir Poblachtach [[Mike Lee]] le haghaidh Pence chun na toghthóirí a chaitheamh amach as seacht stát chun Trump a choinneáil i gcumhacht, rud a dhiúltaigh Lee.<ref>[[https://www.cnn.com/2021/09/20/politics/trump-pence-election-memo/index.html CNN]</ref> Ar an 6 Eanáir, 2021, chuir Eastman óráid i láthair ag an [[Ruathar ar an gCaipeatól (2021)|Teach Bán Trump Railí]] a tháinig roimh [[Ruathar ar an gCaipeatól (2021)|ionsaí Capitol na Stát Aontaithe 2021]] . D’áitigh Eastman ansin ar an Leas-Uachtarán Pence an tAcht um Chomháireamh Toghcháin ''([[:en:Electoral_Count_Act|Electoral Count Act]]'') a shárú chun moill a chur ar dheimhniú an toghcháin.<ref>[[https://openargs.com/wp-content/uploads/Wood-Decl.-Ex.-N.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220303052822/https://openargs.com/wp-content/uploads/Wood-Decl.-Ex.-N.pdf |date=2022-03-03 }}]</ref> via abhcóide dlí Pence Greg Jacob, a d'fhreagair trí thagairt a dhéanamh do Eastman mar "serpent in the ear of the president of the United States" .<ref>[[https://www.politico.com/news/2022/03/11/pence-jan-6-election-certification-script-00016539 Politico]</ref> An 13 Eanáir, 2021, d’éirigh Eastman as a phost in Ollscoil Chapman, tar éis na conspóide a chruthaigh sé nuair a labhair sé ag Railí Trump.<ref>[https://www.law.com/therecorder/2021/01/14/law-prof-who-spoke-at-white-house-rally-abruptly-retires-amid-calls-for-his-firing/Law.com]{{Dead link|date=Deireadh Fómhair 2022|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}</ref> An 28 Márta, 2022, dúirt an breitheamh feidearálach David O. Carter go raibh Eastman, in éineacht le Trump, níos dóichí ná a mhalairt, freagracht as "dishonestly conspired to obstruct the joint session of Congress on Jan. 6, 2021". I mí Lúnasa 2020, d'fhoilsigh Newsweek op - ed ag Eastman ag ceistiú incháilitheacht Kamala Harris don oifig mar iarrthóir leas - uachtaránachta 2020. Dhearbhaigh sé nach bhféadfadh sí a bheith ina saoránach ó dhúchas de chuid na SA, in ainneoin gur rugadh í i Oakland, California..<ref>[[https://slate.com/news-and-politics/2020/08/kamala-harris-birther-birthright-citizenship-claremont.html [Slate{{Dead link|date=Deireadh Fómhair 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}]<i>[[Wikipedia:Link rot|<span title="&nbsp; nasc briste as Deireadh Fómhair 2022">nasc briste go buan</span>]]</i>&#93; Magazine</ref><ref>[[https://apnews.com/article/ap-top-news-new-york-politics-joe-biden-election-2020-fe4e75db0007c1854e98cb6f2d3488c1]</ref> An 19 Nollaig, 2022, ainmníodh Eastman agus Trump go poiblí le linn éisteacht an Choiste 6ú Eanáir, ar an teilifís, go raibh siad ina measc siúd a raibh an coiste ag iarraidh a bheith cúisithe as ionsaí an Chaipeatóil ar 6 Eanáir, 2021.<ref name=votescharges>{{Cite web |date=2022-12-19 |title=12/19/2022 Business Meeting |url=https://january6th.house.gov/legislation/business-meetings/12192022-business-meeting |access-date=2022-12-19 |website=Select Committee to Investigate the January 6th Attack on the United States Capitol |language=en}}</ref><ref name=morevotescharges>{{cite web |title=Jan. 6 Committee Refers Former President Trump for Criminal Prosecution |url=https://www.nytimes.com/live/2022/12/19/us/jan-6-committee-trump |website=The New York Times |access-date=19 December 2022 |date=December 19, 2022}}</ref> ==Oideachas== Bhain Eastman céim amach as Ardscoil Lewisville i gceantar Dallas agus fuair sé a bhunchéim ó Ollscoil Dallas. Thuill sé Dochtúireach san Dhlí-eolaíochta amach ansin ó Scoil Dlí Ollscoil Chicago, agus Dochtúireach san Fhealsúnachta Rialtais ó Scoil Chéimithe Claremont. Le linn a chuid ama sa scoil dlí, d'oibrigh Eastman ar an iris an ''University of Chicago Law Review''.<ref>{{Cite web|url=https://lawreview.uchicago.edu/sites/lawreview.uchicago.edu/files/v62.pdf|title=The University of Chicago Law Review Volume 62 Masthead|access-date=June 22, 2022|archive-date=April 4, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220404130536/https://lawreview.uchicago.edu/sites/lawreview.uchicago.edu/files/v62.pdf|url-status=dead|teideal=Cóip cartlainne|dátarochtana=Iúil 4, 2023|archivedate=Aibreán 4, 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220404130536/https://lawreview.uchicago.edu/sites/lawreview.uchicago.edu/files/v62.pdf}}</ref> ==Naisc sheachtracha== *[https://www.theguardian.com/us-news/2023/jul/04/us-investigators-trump-election-plot-lawyer-john-eastman US investigators zone in on Trump election-plot lawyer John Eastman] ==Tagairtí== {{Reflist}} {{DEFAULTSORT:Eastman, John}} [[Catagóir:Daoine beo]] gcxfcu2qma5xahbsagu9h27mfkl0ofa 0 108559 1318590 1278079 2026-06-27T00:28:42Z InternetArchiveBot 47196 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1318590 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Geografaíocht Pholaitiúil}} [[File:Swifts creek 14-12-2006 1600 -2.jpg|thumb|right|Ag féachaint i dtreo Swifts Creek in Victoria i Mí na Nollag 2006 i rith shéasúr na dtinte coille in 2006-07.]] Is minic a bhíonn '''falscaithe san Astráil''', agus rinne siad athrú mór ar an tír ar feadh na millíún bliain. Is beag cuid den domhan is mó a raibh dóiteán ann ná oirthear na hAstráile agus fuair coillte eocalaipe na tíre cothú ó na tinte de bharr na héabhlóide. Ach inniu, deirtear go dtiocfaidh na tinte níos minice de thoradh an [[téamh domhanda|téimh dhomhanda]]. [[Íomhá:2019–20 Australian bushfire as seen by Himawari 8 2020-01-04.jpg|mion|Eanáir 2020... tinte ar dheis]] [[Íomhá:2020-01-04 East Australian and Mallacoota Fires Aqua MODIS-VIIRS-LABELS.png|mion|Eanáir 2020]] === Tubaistí === Is minic a ainmnítear stoirmeacha tine as an lá ar tharla siad, go háirithe na cinn a leanas: * Tinte ''Black Thursday'' in 1851, * Tinte Gippsland agus ''Black Sunday'' in 1925-6 in Victoria (maraíodh 60 duine le dhá mhí).<ref> [https://www.australiangeographic.com.au/topics/science-environment/2011/11/the-worst-bushfires-in-australias-history/ The worst bushfires in Australia’s history]; 3 Nov 2011; Australian Geographic]</ref> * ''Black Friday'' in 1939 in Victoria (maraíodh 71 duine agus dódh 650 teach), * ''Black Tuesday'' in 1967 sa Tasmáin (maraíodh 62 duine agus dódh beagnach 1,300 teach); * Tinte na mblianta 1974-75 a dhóigh 15% den tír * ''Ash Wednesday'' in 1983 in Victoria agus san Astráil Theas (maraíodh 75 duine, dódh beagnach 1,900 teach); * [[Falscaithe san Astráil, 2009|''Black Saturday'' in 2009]] in Victoria (maraíodh 173 duine go díreach agus dódh 2,000 teach);<ref>{{Lua idirlín|url=https://knowledge.aidr.org.au/resources/bushfire-black-saturday-victoria-2009/|teideal=Bushfire - Black Saturday, Victoria, 2009 {{!}} Australian Disaster Resilience Knowledge Hub|work=knowledge.aidr.org.au|dátarochtana=2024-02-09}}</ref> * [[Falscaithe san Astráil, 2019-2020|Tinte na mblianta 2019–20]].<ref>{{cite web|url= https://www.smh.com.au/national/nsw/extraordinary-2019-ends-with-deadliest-day-of-the-worst-fire-season-20191231-p53nw0.html|teideal='Extraordinary' 2019 ends with deadliest day of the worst fire season|date=2019-12-31|website=The Sydney Morning Herald|language=en|accessdate=2020-01-01}}</ref> I Mí Eanáir 2020 measadh gur dódh os cionn 1 billiún ainmhí sna tinte úd.<ref>[https://www.10tv.com/article/estimated-125-billion-animals-killed-australian-bushfires-2020-jan Estimated 1.25 billion animals killed in Australian bushfires] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200111222639/https://www.10tv.com/article/estimated-125-billion-animals-killed-australian-bushfires-2020-jan |date=2020-01-11 }}, TV10, 10 January 2020</ref> ===Roimh theacht na nEorpach=== Tá an tír ag triomú le 15 milliún bliain, rud is cúis le héiceolaíocht agus le timpeallacht a bheith ann a théann trí thine gan dua agus le hainmhithe agus plandaí a bheith ann a bhfuil taithí acu ar an tine. Tá cuid de na plandaí ag brath ar an tine chun iad féin a shíolrú. Bhaineadh na [[Bundúchasaigh na hAstráile|Bundúchasaigh]] tairbhe as an dóiteán chun an tír a ghlanadh mar áis sealgaireachta agus tá páirceanna náisiúnta agus seanchoillte ann anois ar gá iad a chaomhnú le cúnamh an dóiteáin. Deir an taighdeoir [[Tim Flannery]] (''The Future Eaters'') tá tine ar na fórsaí is tábhachtai i dtimpeallacht na hAstráile. Tá plandaí ann a bhfuil bealaí acu chun teacht slán ó thine coille nó a bhfuil gá acu léi chun bachlóga eipeachormánacha agus tiúbair adhmaid a mhúscailt. Tá síolta frith-thine nó tine-mhúscailte acu, nó tá olaí inlasta ina gcuid duilleog acu, rud a chuideodh le crainn eocalaipe agus a mbeadh speicis eile thíos leis.<ref>White, Mary E. & Frazier, Jim. ''The Greening of Gondwana''. Reed Books (athchló), 1994. ISBN: 0730104753.</ref> Chonaic na chéad taiscéalaithe Eorpacha deatach i mórán áiteanna. Chonaic an taiscéalaí Ísiltíreach [[Abel Janszoon Tasman]] agus a chriú deatach ar chósta na Tasmáine in 1642 agus thóg siad ceann do chrainn dhóite agus do chré bhruite sna coillte. Fad is a bhí foireann an Chaptaein [[James Cook]] ag mapáil an chósta thoir, chonaic siad tinte sna coillte an t-am ar fad beagnach.<ref name="”Rise”">Blainey, Geoffrey (2015). ''The Story of Australia's People: The Rise and Fall of Ancient Australia: Volume 1''. Penguin. 2015: lgh 50-51. ISBN: 978-1-76014-103-5</ref> Uaireanta bhí cúiseanna nádúrtha leis na tinte seo. Uaireanta lasadh d’aon ghnó iad. I mórán réigiún chuireadh Bundúchasaigh an féarach trí thine chun fás an fhéir a ghríosú agus cangarúnna nó ainmhithe eile a ramhrú agus chun prátaí coille<ref>''Ipomoea costata'', athair dhúchasach i dtuaisceart na hAstráile a bhfuil tiúbair inite aici.</ref> agus plandaí ísle eile a chur ag fás. Ag amanna áirithe den bhliain dhéanfaí bearnaí tine ar eagla na dtinte coille.<ref name=”Rise”/> I lár na hAstráile d’úsáid siad an dóiteán ar feadh na mílte bliain chun an tír a riar.<ref>[https://web.archive.org/web/20150227223739/http://www.schools.nt.edu.au/tlcland/publications/Fire%20Book.pdf "The Fire Book".] Tangentyre Landcare. 2005. É curtha i gcartlann ar an 27 Feabhra 2015.</ref> Deir Flannery gur tarraingíodh tubaiste ar an tír nuair a bhain na hEorpaigh riar na tine de na Bundúchasaigh.<ref>Flannery, Tim. [https://www.ecobooks.com/books/futureat.htm ''The Future Eaters: An Ecological History of the Australasian Lands and People'',] Grove Press 2002</ref> Tréigeadh na sean-nósanna dóiteáin agus agus cuireadh béim ar thinte a mhúchadh. Dúirt staidéar a rinneadh in 2001 gurb é an toradh a bhí ar neamart a dhéanamh sna sean-nósanna agus ar lómánaíocht gan srian, tinte móra coille a bheith coitianta i mórán áiteanna, go háirithe sa séasúr tirim.<ref>Ward, D.J., Lamont, B.B. & Burrows, C.L. (2001), "Historical role of fire": http://learnline.cdu.edu.au/units/env207/introduction/history.html</ref> Dhéanadh na Bundúchasaigh dóiteán ag amanna cuí i rith na bliana agus nuair a bhíodh an aimsir oiriúnach chuige. D’fhág seo go mbeadh dóiteán maolaithe ann agus gur bheag an baol go ndófaí barr na gcrann. Rinne na patrúin thraidisiúnta dóiteáin an méid speiceas a mhéadú in áiteanna áirithe, toisc gur dócha go bhfágfadh an dóiteán limistéar ina dhiaidh a bhí breac le plandaí a dhóití ag amanna difriúla. Is léir gurbh iad nósanna dóiteáin na mBundúchasach ba mó a chaomhnaigh timpeallacht oscailte a bhí lán de chrainn scoite agus d’fhéar. Nuair a stad siad den dóiteán d’fhás casarnach agus scrobarnach in áiteanna nach raibh siad le fáil roimhe sin.<ref>Jim Kohen, “The Impact of Fire: An Historical Perspective” (páipéar a léadh ag an 17ú seimineár débhliantúil de chuid SGAP i gColáiste Robert Menzies, Sydney, 1993): http://www.anpsa.org.au/APOL3/sep96-1.html</ref> De réir staidéir a rinneadh in 2017, nuair a leag Eorpaigh crainn fhásta sna coillte b’fhéidir gurbh é sin ba chúis le toir a fhás go forleathan ann, rud a chothaíonn tinte.<ref>{{Cite journal|title=Relationships between mature trees and fire fuel hazard in Australian forest|first1=Nicholas|last1=Wilson|first2=Geoffrey J.|last2=Cary|first3=Philip|last3=Gibbons|date=15 June 2018|journal=International Journal of Wildland Fire|volume=27|issue=5|pages=353–362|doi=10.1071/WF17112|hdl=1885/160659}}</ref> In [[Queensland]] tugadh féar gamba (''Andropogon gayanus'') isteach mar bhia d’eallach in 1942 agus cuireadh go forleathan ó 1983 i leith é. Ach thig leis tinte móra a chothú, rud is cúis le dochar fadtréimhseach a dhéanamh don timpeallacht.<ref>{{cite web |teideal=Gamba grass (''Andropogon gayanus'') |url=http://www.daff.qld.gov.au/plants/weeds-pest-animals-ants/weeds/a-z-listing-of-weeds/photo-guide-to-weeds/gamba-grass |work=A–Z listing of weeds: Photo guide to weeds |publisher=Queensland Department of Primary Industries |dátarochtana=2023-06-18 |archivedate=2014-10-14 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20141014033916/http://www.daff.qld.gov.au/plants/weeds-pest-animals-ants/weeds/a-z-listing-of-weeds/photo-guide-to-weeds/gamba-grass }}</ref><ref>Lesley Head, Jennifer Atchison. 2015. Governing invasive plants: Policy and practice in managing the Gamba grass (Andropogon gayanus) – Bushfire nexus in northern Australia. Land Use Policy 47: 225–234</ref> ===An ré choilíneach=== [[File:WP Black Thursday.jpg|thumb|400px|Pictiúr de na tinte coille in 1851 ar “Black Thursday” in Victoria]] Chuir aeráid the agus tinte gaofara coille na hAstráile imní agus uafás ar lonnaitheoirí Eorpacha. In 1851 rinne na tinte slad ar chúig mhilliún heicteár in Victoria; mharaigh siad timpeall dháréag daoine in éineacht le milliún caora agus na mílte beithíoch.<ref>Blainey, ibid., lgh 386-387</ref><ref>[https://www.ffm.vic.gov.au/history-and-incidents/past-bushfires Forest Fire Management Victoria - Past bushfires]; www.ffm.vic.gov.au; online 19 Jan 2020</ref> Rinne na lonnaitheoirí iarracht ar a nósanna feirmeoireachta a chur in oiriúint don tír nua: chuir siad barraí glasa ag fás timpeall a gcuid cruach féir, rinne siad bearnaí tine timpeall na bpáirceanna, d’éirigh siad an-aireach agus iad ag dó coinligh agus crann díchoirtithe.<ref>Blainey, ibid., lch 387</ref> Ach bhí tinte móra ann i gcónaí, leithéidí na dtinte a tháinig in 1898 in Gippsland Theas in oirthear Victoria ar “Red Tuesday”. Dhóigh siad 260,000 heicteár agus breis is 2,000 foirgneamh.<ref>[https://www.ffm.vic.gov.au/history-and-incidents/past-bushfires Forest Fire Management Victoria - Past bushfires]; www.ffm.vic.gov.au; online 19 Jan 2020</ref> ===Ó chónascadh na stát (1901) i leith === Bhí tinte móra coille ann ar feadh an 20ú haois. Maraíodh níos mó daoine agus scriosadh níos mó maoine de thoradh na dtinte de réir mhéadú an daonra agus leathadh na cathrach isteach sna coillte.<ref>Mr N. P. Cheney, CSIRO Division of Forestry; [https://www.abs.gov.au/Ausstats/abs@.nsf/0/6C98BB75496A5AD1CA2569DE00267E48 BUSHFIRES - AN INTEGRAL PART OF AUSTRALIA'S ENVIRONMENT]; ''The Year Book of Australia 1995'': www.abs.gov.au</ref> Le deich mbliana anuas nó mar sin tugadh ceadúnais rialtais chun cláir coiscthe tine a chur ar siúl ar thailte Bundúchasacha i dtuaisceart na hAstráile. Sa réigiún sin déantar an chasarnach atá mar bhreosla ag tinte a dhó de réir an mhonsúin. Dóitear an talamh ó phaiste go paiste le tinte “fionnuara” i rith an luathshéasúir thirim idir Mí Mhárta agus Mí Iúil.<ref> [https://www.theguardian.com/australia-news/2020/jan/19/right-fire-for-right-future-how-cultural-burning-can-protect-australia-from-catastrophic-blazes Right fire for right future: how cultural burning can protect Australia from catastrophic blazes,] ''The Guardian'', 18 Eanáir 2020</ref> Thosaigh na cláir seo sna 1980idí agus sna 1990idí nuair a tháinig na Bundúchasaigh ar ais go dtí a dtailte féin. Dhóigh tinte coille sa tuaisceart 57% níos lú acra in 2019 ná mar a rinne siad idir 2000 agus 2010.<ref>[https://www.nzherald.co.nz/world/news/article.cfm?c_id=2&objectid=12301169 Reducing fire, and cutting carbon emissions, the Aboriginal way,] ''NZ Herald'', 17 Eanáir 2020</ref> Dúirt Oliver Costello ón Indigenous Firesticks Alliance gur lú an meas atá ar riar tine Bundúchasach sa deisceart ná sa tuaisceart. I limistéar an [[Kimberley]] reáchtálann an Chomhairle Talún cruinnithe chun a dheimhniú go bhfuil na daoine cearta i mbun dóiteáin. Socraíonn an grúpa na línte dóiteáin ach is iad na maoirseoirí fiadhúlra Bundúchasacha a lasann na tinte le cabhair ó theicneolaíocht a sholáthraíonn tuairiscí ar an aimsir agus aird á tabhairt ar dhála an lae. Deir Costello: “There’s no investment really outside of northern Australia Indigenous fire management of any significance."<ref> [https://www.theguardian.com/australia-news/2020/jan/19/right-fire-for-right-future-how-cultural-burning-can-protect-australia-from-catastrophic-blazes Right fire for right future: how cultural burning can protect Australia from catastrophic blazes,] ''The Guardian'', 18 Eanáir 2020</ref> == Cúiseanna == Is iondúil go mbíonn teas an-mhór, bogthaise íseal agus gaoth ard ann roimh na tinte, rudaí a thagann le chéile chun an timpeallacht is fearr a chruthú chun tine a mhéadú.<ref>[https://www.australiangeographic.com.au/topics/science-environment/2011/11/the-worst-bushfires-in-australias-history/ The worst bushfires in Australia’s history]; 3 Nov 2011; Australian Geographic]</ref> === Adhaint, breosla agus gaoth === Is í an tintreach is cionsiocair leis an gcuid is mó de thinte ar an iargúil.<ref>{{Cite web | url=https://www.abc.net.au/news/2020-01-11/australias-fires-reveal-arson-not-a-major-cause/11855022 |teideal = We crunched the numbers on bushfires and arson — the results might surprise you|date = 10 January 2020}}</ref><ref>{{Cite web | url=https://www.abc.net.au/news/2020-01-15/is-arson-mostly-to-blame-for-the-bushfire-crisis/11865724 | teideal=Some Coalition MPS say arson is mostly to blame for the bushfire crisis. Here are the facts| date=14 January 2020}}</ref> Rud eile is cionsiocair leo línte cumhachta a leagan nó stuanna leictreacha a theacht as na línte i ngaoth ard. Na tinte a lastar de thoradh coirloisceoireachta nó neamhchúraim is iondúil go mbíonn siad le fáil in áiteanna ar furasta teacht orthu agus cuirtear srian leo gan mhoill. Is iomaí tine a thosaigh de thoradh drithlí as feithiclí feirme nó gléasra (líomhadóirí nó táthairí), tinte campaí, toitíní (uaireanta), agus dóiteáin rialaithe a théann ar seachrán ó bhearnaí tine. Faightear breosla i gcrainn, i gcasarnach agus i bhféar, agus soláthraíonn an ghaoth breis ocsaigine. Is féidir le tinte móra a ghaoth féin a dhéanamh. Eascraíonn an ghaoth sin ó na cuilithí a dhéantar le teas na gréine, agus nuair a chlaontar na cuilithí seo ó phlána cothrománach go dtí plána ingearach déantar sí gaoithe a fhéadann craobhacha agus smionagar laomtha a chaitheamh achar mór uathu.<ref>[https://science.howstuffworks.com/nature/natural-disasters/wildfire1.htm How Wildfires Work], Kevin Bonsor, How Stuff Works</ref> Braitheann caoiríl na tine agus a luas ar an teocht thimpeallach, an méid breosla, taise an bhreosla, luas na gaoithe agus an fhána.<ref name=Geo>Geoscience Australia: Bushfire: https://www.ga.gov.au/scientific-topics/community-safety/bushfire</ref> * Tá an breosla déanta de choirt scaoilte, de dhuilleoga tirime agus de chraoibhíní, agus dónn sé níos fíochmhaire má tá sé cruinnithe le chéile gan a bheith ró-dhlúth. Dónn píosa beaga breosla, leithéidí cipíní, go gasta; is minic a dhónn píosaí móra, leithéidí corp crainn, tar éis go n-imíonn an fronta dóiteáin ar aghaidh.<ref name=Geo/> * B’fhéidir nach ndófadh breosla tais ar chor ar bith. Is maith an comhartha ar chontúirt tine an t-achar a bhí ann ó thit aon bháisteach agus an méid báistí a bhí ann.<ref name=Geo/> * Tiomáineann an ghaoth an tine trí lasracha a shéideadh isteach i mbreosla nua agus trí ocsaigin a sholáthar. Chomh maith leis sin, lasann sí tinte nua trí aibhleoga a spré in airde i dtreo go bhféadann siad tinte nua a adhaint suas le 30 ciliméadar as sin le cóir na gaoithe. Má an ghaoth níos luaithe ná timpeall 15 ciliméadar san uair tagann neart mór i dteas agus i luas na tine. Má théann an tine in athrach treo is féidir le ciumhais an dóiteáin leathadh.<ref name=Geo/> * Dá airde an teocht is ea is dóichí go dtosóidh tine nó go leanfaidh sí uirthi ag dó. Is gaire an breosla dá phointe adhainte agus teocht ard ann, agus is gasta a dhónn breosla réamhthéite.<ref name=Geo/> * Tá tábhacht le bogthaise choibhneasta sa mhéid go bhfuil sé níos fusa ag plandaí dul trí thine i mbogthaise íseal toisc go scaoileann siad a gcuid taise níos éasca.<ref name=Geo/> * Déanann tinte a gcuid breosla a réamhthéamh le radaíocht agus le comhiompar. Dá bhrí sin déanann siad luas a ghéarú i gcoinne aird agus luas a mhaolú le fána. Tá tábhacht le géire na fána. Méadaíonn luas an dóiteáin faoi dhó de réir gach 10% de mhéadú ar ghéire na fána, i dtreo go mbíonn a luas ceithre huaire níos mó ar fhána fiche céim ná ar thalamh comhréidh.<ref name=Geo/> [[Íomhá:"Our house is on Fire" Greta Thunberg - Melbourne climate strike - IMG 4181 (47385366001).jpg|mion|"Our house is on Fire", agód i Melbourne, 2019]] === Athrú aeráide === Théigh aeráid na hAstráile níos mó ná céim amháin Celsius le céad bliain anuas, rud ba chúis le méadú ar iomadúlacht agus ar dhéine na dtriomach agus na dtonnta teasa.<ref name="ScientificAmerican">{{cite web|url=https://blogs.scientificamerican.com/observations/australias-angry-summer-this-is-what-climate-change-looks-like/|teideal=Australia's Angry Summer: This Is What Climate Change Looks Like|author=Nerilie Abram|date=31 December 2019|publisher=Scientific American|accessdate=3 Eanáir 2019}}</ref> Ón mbliain 2005 i leith a tharla ocht gcinn de na blianta is teo a taifeadadh san Astráil.<ref>[https://www.stuff.co.nz/environment/climate-news/118568474/australia-bushfires-spew-twothirds-of-national-carbon-emissions-in-one-season Australia bushfires spew two-thirds of national carbon emissions in one season,] Stuff, 3 Eanáir 2019</ref> Dúirt staidéar a rinneadh ag Ollscoil Melbourne in 2018 gur dócha go bhfuil na triomaigh mhóra a tharla i ndeisceart na hAstráile go déanach sa 20ú haois agus go luath sa 21ú haois “without precedent over the past 400 years".<ref>[https://theconversation.com/recent-australian-droughts-may-be-the-worst-in-800-years-94292 Recent Australian droughts may be the worst in 800 years,] The Conversation, 2 Mí na Bealtaine 2018.</ref> Tháinig méadú ar an meánteocht samhraidh ar fud na tíre,<ref>[https://www.climatecouncil.org.au/not-normal-climate-change-bushfire-web/ The facts about bushfires and climate change,] Climate Council, 13 Mí na Samhna 2019</ref> agus níor taifeadadh riamh aon séasúr ba theo ná tús an tsamhraidh in 2019.<ref>[https://www.tai.org.au/sites/default/files/Climate%20of%20the%20Nation%202019%20%5BWEB%5D.pdf Climate of the Nation2019,] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201112014904/https://www.tai.org.au/sites/default/files/Climate%20of%20the%20Nation%202019%20&#91;WEB&#93;.pdf |date=2020-11-12 }} The Australia Institute, lch 3.</ref> Ba í an bhliain 2019 an bhliain ba thirime san Astráil ó 1900 i leith agus an bháisteach 40% níos ísle ná an meánmhéid.<ref name="auto2">[https://www.theguardian.com/environment/2020/jan/13/explainer-what-are-the-underlying-causes-of-australias-shocking-bushfire-season Explainer: what are the underlying causes of Australia's shocking bushfire season?] ''The Guardian'', 12 Eanáir 2020</ref> Déanann tonnta teasa agus triomaigh an chasarnach a thriomú agus géaraíonn riosca an dóiteáin. D’éirigh an scéal níos measa le tríocha bliain anuas.<ref>[http://www.climateinstitute.org.au/verve/_resources/bushfirenationalbrief.pdf "Bushfire weather in Southeast Australia: Media Brief"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131029184134/http://www.climateinstitute.org.au/verve/_resources/bushfirenationalbrief.pdf |date=2013-10-29 }}, The Climate Institute, 26 Meán an Fhómhair 2007.</ref> Ó lár na 1990idí i leith tháinig laghdú 15% ar an mbáisteach i ndeireadh an Fhómhair agus i dtús an gheimhridh agus laghdú 25% ar an meánbháisteach i Mí Aibreáin agus i Mí na Bealtaine.<ref name="auto">[https://www.climatecouncil.org.au/not-normal-climate-change-bushfire-web/ The Facts about Bushfires and Climate Change,] Climate Council, 13 Mí na Samhna 2019</ref> Tá sé ráite ag an bPainéal Idir-rialtais um Athrú Aeráide gurbh fhéidir a bheith cinnte go ndéanfadh athrú antrapaigineach aeráide iomadúlacht agus déine na dtinte a mhéadú san Astráil, tuairim a dheimhnigh a lán tuairiscí eile ó shin.<ref name=ScientificAmerican/> == Féach freisin == * [[Falscaithe san Astráil, 2019-2020]] * [[Falscaithe san Astráil, 2009]] * [[Séasúir na bhfalscaithe san Astráil]] == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Stair na hAstráile]] [[Catagóir:Téamh domhanda]] [[Catagóir:Falscaithe]] 06mbvjm8j7mknrswe791i2acql4fih2 14 109363 1318705 1175323 2026-06-27T08:51:09Z TGcoa 21229 1318705 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Daoine Bolavacha]] [[Catagóir:Polaiteoirí de réir tíre]] gfozp40o93ax7vlhlo1i6zy16dchb1b 1 111522 1318701 1317678 2026-06-27T07:24:57Z ListeriaBot 25319 Wikidata list updated [V2] 1318701 wikitext text/x-wiki == glanadh-mar|profléitheoireacht de dhíth == Tá súil agam go bhfuil mo bhotúin ceartaithe agam![[Úsáideoir:Ériugena|Ériugena]] ([[Plé úsáideora:Ériugena|plé]]) 14:14, 3 Feabhra 2024 (UTC) :GRMA. [[Úsáideoir:Kevin Scannell|kscanne]] ([[Plé úsáideora:Kevin Scannell|plé]]) 14:18, 3 Feabhra 2024 (UTC) ==https://cy.wikipedia.org/wiki/Madarch_meithrin== Is trua nach bhfuil mé in ann leas a bhaint as an 'Wikidata list' seo a leanas; <nowiki> {{Wikidata list |sparql=SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P105 wd:Q7432. ?item wdt:P171 ?sub0 . ?sub0 (wdt:P171)* wd:Q913614 } LIMIT 10 |sort=label |columns=label:rhywogaeth,P225,P18:delwedd |row_template=Zutabe formatoa/Familiak |thumb=80 |links= }} {| class='wikitable sortable' ! rhywogaeth ! ainm an tacsóin ! delwedd |- {{Zutabe formatoa/Familiak | label = [[caidhp dhubh ghiobach]] | p225 = Coprinus comatus | p18 = [[Íomhá:Coprinus comatus.jpg|center|80px]] }} |- {{Zutabe formatoa/Familiak | label = ''[[:d:Q10459237|Coprinus alopecia]]'' | p225 = Coprinus alopecia }} |- {{Zutabe formatoa/Familiak | label = ''[[:d:Q10459238|Coprinus amphibius]]'' | p225 = Coprinus amphibius }} |- {{Zutabe formatoa/Familiak | label = ''[[:d:Q10459239|Coprinus aquatilis]]'' | p225 = Coprinus aquatilis }} |- {{Zutabe formatoa/Familiak | label = ''[[:d:Q10459240|Coprinus astroideus]]'' | p225 = Coprinus astroideus }} |- {{Zutabe formatoa/Familiak | label = ''[[:d:Q10459241|Coprinus bellulus]]'' | p225 = Coprinus bellulus }} |- {{Zutabe formatoa/Familiak | label = ''[[:d:Q10459242|Coprinus candidatus]]'' | p225 = Coprinus candidatus }} |- {{Zutabe formatoa/Familiak | label = ''[[:d:Q3693204|Coprinus gonophyllus]]'' | p225 = Coprinus gonophyllus }} |- {{Zutabe formatoa/Familiak | label = ''[[:d:Q1815847|Coprinus niveus]]'' | p225 = Coprinus niveus }} |- {{Zutabe formatoa/Familiak | label = ''[[:d:Q5168927|Coprinus quadrifidus]]'' | p225 = Coprinus quadrifidus }} |} {{Wikidata list end}}</nowiki> [[Úsáideoir:Ériugena|Ériugena]] ([[Plé úsáideora:Ériugena|plé]]) 14:30, 3 Feabhra 2024 (UTC) k0a6uyj2dur26qua3o20x3uy4xpoovu 0 115632 1318700 1297841 2026-06-27T07:03:07Z InternetArchiveBot 47196 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1318700 wikitext text/x-wiki {{teideal iodálach}} {{WD Bosca Sonraí Leabhar}} Is sraith [[úrscéal grafach|úrscéalta grafacha]] agus [[greannán]] é '''''[[Heartstopper (úrscéal grafach)|Heartstopper]]''''' le Alice Oseman, a tháinig amach don chéad uair sa bhliain 2016. == Scéal == === Leabhar 1 === Beirt bhuachaillí [[Aerach|aeracha]], Charlie agus Nick, atá i gcroílár an scéil. Tá siad ag freastal ar an scoil chéanna, ach níl aon aithne acu ar a chéile… go dtí lá amháin nuair a chuirtear ina suí in aice lena chéile iad agus cuireann siad aithne ar a chéile diaidh ar ndiaidh. Cé go bhfuil siad an-difriúil óna chéile, fásann cairdeas eatarthu agus ní fada go mbíonn splanc an ghrá san aer. Ach tá orthu iad féin a shaoradh ó shrianta sóisialta más mian leo an cairdeas eatarthu a fhorbairt le bheith ina leannáin. <ref name=":0">{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/cuisle-agus-draiocht-heartstopper-tagtha-slan-sa-leagan-gaeilge/|teideal=Cuisle agus draíocht ‘Heartstopper’ tagtha slán sa leagan Gaeilge|údar=[[Meadhbh Ní Eadhra]]|dáta=18 Meán Fómhair 2024|language=ga-IE|work=[[Tuairisc.ie]]|dátarochtana=2024-09-23}}</ref> Cuirtear an caidreamh idir Charlie agus Nick in iúl mar rud nádúrtha agus speisialta, agus caitear leis na carachtair mar ghnáthdhaoine óga atá ag fás aníos agus ag dul i ngleic leis an saol ó lá go lá. Tá siad beirt ag dul i ngleic le gnáthdhúshláin na hóige, mar atá gach a bhfuil mórthimpeall orthu. Tá an scéal lán le heispéiris uilíocha – cúrsaí scoile, cairdeas, grá, féinmhuinín, imní agus spraoi.<ref name=":0" /> === Leabhar 2 === Sa dara leabhar, éiríonn an scéal "níos doimhne agus níos pearsanta". Níl cinnteacht Charlie ag Nick. Pléann an leabhar le saincheisteanna cosúil le "meabhairshláinte, muinín i gcairde, agus an tábhacht a bhaineann le glacadh leat féin agus leis na daoine atá gar duit.<ref name=":1">{{Luaigh foilseachán|date=27 Meitheamh 2025|title=Heartstopper Leabhar 2 – croíthe ag oscailt arís|journal=[[An Páipéar (nuachtán)|An Páipéar]]|issue=35|url=https://anpáipéar.ie/2025/06/heartstopper-leabhar-2-croithe-ag-oscailt-aris/}}</ref> [[Íomhá:DC_Pride_Parade_2023_(52971659132).jpg|clé|mion|[[Heartstopper (sraith theilifíse)|''Heartstopper'' (sraith theilifíse)]]: Aisteoirí [[Kit Connor]] agus [[Joe Locke]]]] == Gaeilge == Tháinig leagan Gaeilge den chéad leabhar sa tsraith amach sa bhliain 2024, aistrithe ag [[Eoin Mc Evoy]] agus foilsithe ag [[Futa Fata (foilsitheoir)|Futa Fata]].<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.futafata.ie/Heartstopper-Irish-Alice-Oseman-FutaFata|teideal=Heartstopper (Leabhar 1)|language=ga|work=www.futafata.ie|dátarochtana=2024-09-23|archivedate=2024-09-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240923223343/https://www.futafata.ie/Heartstopper-Irish-Alice-Oseman-FutaFata}}</ref> Fanann an leabhar dílis don bhunleagan. Tháinig an leagan Gaeilge den dara leabhar sa tsraith amach sa bhliain 2025. Scéal bog é faoi bheirt bhuachaillí meánscoile atá ag titim i ngrá agus ag foghlaim fúthu féin, faoin ngrá agus faoin gcairdeas agus iad ag fás aníos le chéile.<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/feile-na-gealai-i-rath-chairn-feile-na-mbad-in-arainn-heartstopper-2-brod-na-gaeltachta-is-tionol-gaeltachta-i-dtir-chonaill/|teideal=Féile na Gealaí i Ráth Chairn, Féile na mBád in Árainn, Heartstopper 2, Bród na Gaeltachta is Tionól Gaeltachta i dTír Chonaill|údar=Bridget Bhreathnach|dáta=13 Meitheamh 2025|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2025-06-14}}</ref> Aistríodh "go paiseanta" é ag Mc Evoy.<ref name=":1" /> == Féach freisin == * [[Heartstopper (sraith theilifíse)|''Heartstopper'' (sraith theilifíse)]] == Léitheoireacht bhreise == * [[Eoin Mc Evoy|Mc Evoy, Eoin]] (Meitheamh 2025). "[https://comhar.ie/iris/85/6/bronntanas-heartstopper/ Bronntanas Heartstopper]". ''[[Comhar]]''. == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Leabhair Bhéarla]] [[Catagóir:Úrscéalta grafacha]] [[Catagóir:Úrscéalta grafacha i nGaeilge]] [[Catagóir:Déaglitríocht]] [[Catagóir:Déaglitríocht na Gaeilge]] [[Catagóir:Sraitheanna greannán]] [[Catagóir:Sraitheanna leabhar Gaeilge]] [[Catagóir:Sraitheanna na Gaeilge]] [[Catagóir:LADT]] [[Catagóir:Leabhair a foilsíodh in 2016]] [[Catagóir:Leabhair a foilsíodh sna 2010idí]] [[Catagóir:Leabhair a foilsíodh in 2024]] [[Catagóir:Leabhair a foilsíodh sna 2020idí]] ackonfgynyhb44t7mzsht3xj9uaey1u 2 121281 1318566 1318246 2026-06-26T16:38:31Z ListeriaBot 25319 Wikidata list updated [V2] 1318566 wikitext text/x-wiki == Forais / Institiúidí == : '' Féach [[Comhlachtaí an Aontais Eorpaigh agus Euratom]] {{Wikidata list | sparql = SELECT ?item ?itemLabel ?valueLabel WHERE { ?item wdt:P31 wd:Q748720. OPTIONAL { ?item wdt:P488 ?p1 } OPTIONAL { ?item wdt:P1037 ?p2 } BIND(COALESCE(?p1, ?p2) AS ?value) SERVICE wikibase:label { bd:serviceParam wikibase:language "ga,en". } } ORDER BY (?itemLabel) | columns = number:#, P154:Lógó, label:Institiúid, P571:Bundáta, P159:Ceanncheathrú, P488:Ceannaire, P1342:Líon suíochán }} {| class='wikitable sortable' ! # ! Lógó ! Institiúid ! Bundáta ! Ceanncheathrú ! Ceannaire ! Líon suíochán |- | style='text-align:right'| 1 | [[Íomhá:Council of the EU and European Council.svg|center|128px]] | [[An Chomhairle Eorpach]] | data-sort-value="1974" | 1974-12-09 | ''[[:d:Q1375164|Europa building]]'' | [[António Costa]] | 27 |- | style='text-align:right'| 2 | [[Íomhá:Logo European Central Bank.svg|center|128px]] | [[Banc Ceannais Eorpach]] | data-sort-value="1998" | 1998-06-01 | [[Frankfurt]] | [[Christine Lagarde]] | |- | style='text-align:right'| 3 | [[Íomhá:Council of the EU and European Council.svg|center|128px]] | [[Comhairle an Aontais Eorpaigh]] | data-sort-value="1957" | 1957 | ''[[:d:Q1375164|Europa building]]'' | ''[[:d:Q115639092|Thérèse Blanchet]]'' | 27 |- | style='text-align:right'| 4 | [[Íomhá:Court of Justice of the European Union Logo SV.svg|center|128px]] | [[Cúirt Bhreithiúnais an Aontais Eorpaigh|Cúirt Bhreithiúnais Eorpach]] | data-sort-value="1952" | 1952 | ''[[:d:Q20971786|Palais de la Cour de Justice]]'' | ''[[:d:Q917096|Koen Lenaerts]]'' | |- | style='text-align:right'| 5 | [[Íomhá:ECA-logo.svg|center|128px]] | [[Cúirt Iniúchóirí na hEorpa]] | data-sort-value="1977" | 1977-10-18 | [[Lucsamburg (cathair)|Lucsamburg]] | | |- | style='text-align:right'| 6 | [[Íomhá:European Parliament logo.svg|center|128px]] | [[Parlaimint na hEorpa]] | data-sort-value="1957" | 1957-03-25 | ''[[:d:Q2423937|Suíomh Pharlaimint na hEorpa i Strasbourg]]'' | [[Roberta Metsola|Roberta Metsola Tedesco Triccas]] | 720 |- | style='text-align:right'| 7 | [[Íomhá:European Commission.svg|center|128px]] | [[an Coimisiún Eorpach]] | data-sort-value="1958" | 1958-01-01 | ''[[:d:Q239|Cathair na Bruiséile]]'' | [[Ursula von der Leyen]] | 27 |} {{Wikidata list end}} == Gníomhaireachtaí == : Féach [[Gníomhaireachtaí an Aontais Eorpaigh]] ?bunDáta ?tírLabel ?lógó | columns = number:#, P154:Lógó, label:Gníomhaireacht, P17:Tír, P571:Bundáta {{Wikidata list | sparql = SELECT ?item ?itemLabel ?labelEn ?labelGa WHERE { ?item wdt:P31 wd:Q112827555. ?item rdfs:label ?labelEn filter (lang(?labelEn) = "en"). ?item rdfs:label ?labelGa filter (lang(?labelGa) = "ga"). #OPTIONAL { ?item wdt:P571 ?bunDáta. } #OPTIONAL { ?item wdt:P17 ?tír. } #OPTIONAL { ?item wdt:P154 ?lógó. } FILTER NOT EXISTS { ?item wdt:P576 ?abolishedDate. } #SERVICE wikibase:label { bd:serviceParam wikibase:language "ga,en". #} } ORDER BY (?itemLabel) | columns = ?labelEn:Agency, ?labelGa:Gníomhaireacht }} {| class='wikitable sortable' ! Agency ! Gníomhaireacht |- | European Institute for Gender Equality | Institiúid Eorpach um Chomhionannas Inscne |- | European Union Agency for Fundamental Rights | Gníomhaireacht an Aontais Eorpaigh um Chearta Bunúsacha |- | European Chemicals Agency | Gníomhaireacht Eorpach Ceimiceán |- | European Food Safety Authority | An tÚdarás Eorpach um Shábháilteacht Bia |- | European Agency for Safety and Health at Work | Gníomhaireacht Eorpach um Shábháilteacht agus Sláinte ag an Obair |- | European Environment Agency | Gníomhaireacht Chomhshaoil Eorpach |- | Translation Centre for the Bodies of the European Union | Ionad Aistriúcháin Chomhlachtaí an Aontais Eorpaigh |- | European Union Agency for Railways | Gníomhaireacht Iarnróid an Aontais Eorpaigh |- | European Training Foundation | an Foras Oiliúna na hEorpa |- | European Union Agency for the Cooperation of Energy Regulators | Gníomhaireacht an Aontais Eorpaigh um Chomhar idir Rialálaithe Fuinnimh |- | European Centre for the Development of Professional Training | an Lárionad Eorpach um Fhorbairt na Gairmoiliúna |- | European Medicines Agency | Gníomhaireacht Leigheasra Eorpach |- | European Fisheries Control Agency | Gníomhaireacht Eorpach um Rialú ar Iascach |- | Europol | Europol |- | European Securities and Markets Authority | An tÚdarás Eorpach um Urrúis agus Margaí |- | European Banking Authority | An tÚdarás Baincéireachta Eorpach |- | European Union Intellectual Property Office | Oifig Maoine Intleachtúla an Aontais Eorpach |- | European Union Agency for Law Enforcement Training | Gníomhaireacht an Aontais Eorpaigh um Oiliúint i bhForfheidhmiú an Dlí |- | European Foundation for the Improvement of Living and Working Conditions | Foras Eorpach chun Dálaí Maireachtála agus Oibre a Fheabhsú |- | Community Plant Variety Office | Oifig an Chomhphobail maidir le Cineálacha Plandaí |- | European Insurance and Occupational Pensions Authority | An tÚdarás Eorpach um Árachas agus Pinsin Cheirde |- | European Centre for Disease Prevention and Control | An Lárionad Eorpach um Chosc agus Rialú Galar |- | European Maritime Safety Agency | Gníomhaireacht Eorpach um Shábháilteacht Mhuirí |- | European Union Agency for the Space Programme | Gníomhaireacht an Aontais Eorpaigh um an gClár Spáis |- | European Labour Authority | An tÚdarás Eorpach Saothair |- | Agency for Support for BEREC | Gníomhaireacht Tacaíochta BEREC |- | Anti-Money Laundering Authority | An tÚdarás um Fhrithsciúradh Airgid |- | European Border and Coast Guard Agency | Gníomhaireacht Eorpach um an nGarda Teorann agus Cósta |- | European Union Agency for Asylum | Gníomhaireacht an Aontais Eorpaigh um Thearmann |- | European Union Agency for the Operational Management of Large-Scale IT Systems in the Area of Freedom, Security and Justice | Gníomhaireacht de chuid an Aontais Eorpaigh chun Bainistiú Oibríochtúil a dhéanamh ar Chórais Mhórscála TF sa Limistéar Saoirse, Slándála agus Ceartais |- | Single Resolution Board | Bord Réitigh Aonair |- | European Union Drugs Agency | Gníomhaireacht Drugaí an Aontais Eorpaigh |- | European Union Agency for Criminal Justice Cooperation | Gníomhaireacht an Aontais Eorpaigh um Chomhar Ceartais Choiriúil |- | European Institute of Innovation and Technology | an Institiúid Eorpach um Nuálaíocht agus Teicneolaíocht |- | European Union Agency for Cybersecurity | Gníomhaireacht an Aontais Eorpaigh um Chibearshlándáil |} {{Wikidata list end}} mzsqezik6mgni5n2nf60ghnqcbubpu4 0 123578 1318697 1307847 2026-06-27T06:14:19Z InternetArchiveBot 47196 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1318697 wikitext text/x-wiki {{Teideal iodálach}} {{WD Bosca Sonraí Leabhar}} Is úrscéal grafach '''''Gwenpool: Believe It''''' , scríofa ag [[Christopher Hastings]] agus maisithe ag [[Gurihiru]] mar an chéad imleabhar de ''[[Unbelievable Gwenpool]]''. Foilsithe ag [[Marvel Comics]], baineann an scéal le [[Gwen Poole]], cailín ón bhfíorshaol a iompraíodh chuig an [[Marvel Universe]], agus a hiarracht a bheith ina sárlaoch.<ref>{{cite web|last=McNulty|first=Mike|url=https://bamsmackpow.com/2017/04/17/spider-man-comics-sales-estimates-march-2017|teideal=''Spider-Man'' Comics Sales Estimates For March 2017|work=Bam Smack Pow|dáta=Aibreán 17, 2017}}</ref> Feictear san imleabhar freisin scéal 2015 ''[[Howard the Duck]]'' "Ms. Poole if You're Nasty" agus an cnuasach ''[[Gwenpool Holiday Special]]'', athchlóite mar "Eagrán #0" de ''Unbelievable Gwenpool'', ag leanúint Gwen agus í ag fáil a feistis agus a hainm catha ó Big Ronnie, ag cur tús le titim impireacht choiriúil [[Black Cat]], ag obair i gcomhar le [[Howard the Duck]], agus ag tabhairt aghaidh ar Orto the Swordsman ina haonar, sula bhfreastalaíonn sí ar chóisir [[Nollaig]] [[She-Hulk]] agus ag canadh karaoke le [[Kamala Khan]]. Fuair an tsraith fáiltiú criticiúil go huilíoch dearfach,<ref>{{Cite web|last=Plowright|first=Frank|dáta=Lúnasa 24, 2017|teideal=Review: ''The Unbelievable Gwenpool: Believe It!''|url=https://theslingsandarrows.com/the-unbelievable-gwenpool-believe-it|website=Slings & Arrows}}</ref><ref>{{Cite web|author=Nicky|dáta=Eanáir 6, 2018|teideal=Review – ''The Unbelievable Gwenpool: Believe It''|url=https://breathesbooks.com/2018/01/06/gwenpool-believe-it|website=Breathes Books}}</ref> agus rinneadh oiriúnú uirthi mar na ''Gwenpool Missions'' sa chluiche físeáin 2017 ''[[Lego Marvel Super Heroes 2]]'' (mar aon le ''[[Howard the Duck|Ms. Poole if You're Nasty]]'' agus ''[[Gwenpool: Head of M.O.D.O.K.|Head of M.O.D.O.K.]]''), le Gwen Poole á glórú ag Becca Stewart, chomh maith le heachtra 2018 den tsraith ghréasáin bheoite ''Marvel TL;DR'', le Gwen Poole á glórú ag Brenna Hines. Leanadh scéal na hinsinte in ''[[Gwenpool: Head of M.O.D.O.K.|Head of M.O.D.O.K.]]'' agus in ''[[M.O.D.O.K.: Head Games]]''.<ref>{{Cite web|last=Kaplan|first=Avery|dáta=Aibreán 2021|teideal=Series Review: Just can’t take it anymore? Consider ''M.O.D.O.K.: Head Games''!|url=https://www.comicsbeat.com/series-review-just-cant-take-it-anymore-consider-m-o-d-o-k-head-games|website=[[Comics Beat]]}}</ref> ==Achoimre== ==="Ms. Poole if You're Nasty"=== {{main|Howard the Duck}} Sa scéal "Ms. Poole if You're Nasty", fostaíonn [[Black Cat]] an lacha, [[Howard the Duck]], chun a fháil amach cé atá tar éis a leifteanant a mharú agus víreas a ghoid uaithi. Aimsíonn Howard ansin gurb í [[Gwen Poole]] an té a rinne é.. ==="Holiday Special"=== {{main|Gwenpool Holiday Special}} In "Ever Green", príomhscéal an ''Gwenpool Holiday Special'', tá cóisir Nollag eagraithe ag [[She-Hulk]]. ==="Believe It"=== Cuirtear iarracht Gwen a bheith ina sárlaoch bunoscionn nuair a mharaíonn [[MODOK|M.O.D.O.K. Superior]] Cecil agus a choinscríobhann í mar searbhónta coiriúil mar chuid dá [[MODOK|Ghníomhairí M.O.D.O.K. (Mercenary Organization Dedicated Only to Killing)]], in éineacht le [[Batroc the Leaper]], an Terrible Eye, agus MegaTony, agus an grúpa ag tabhairt aghaidh ar [[Thor (Jane Foster)]]. Níos déanaí, tar éis di a stair a mhíniú do Batroc agus stair bhréagach [[Earth-616]] a fháil ó [[Doctor Strange]] trí cheann de na fabhair a bhí ag Big Ronnie a úsáid, buaileann Gwen M.O.D.O.K. Superior agus glacann sí ceannas ar Ghníomhairí M.O.D.O.K. í féin. ==Fáiltiú== Fuair an t-imleabhar léirmheasanna go huilíoch dearfacha.<ref>{{Cite web|last=Schedeen|first=Jesse|dáta=Aibreán 12, 2016|teideal=''The Unbelievable Gwenpool'' #1 Review: Last Action Heroine.|url=https://www.ign.com/articles/2016/04/12/the-unbelievable-gwenpool-1-review|website=[[IGN]]}}</ref><ref>{{Cite web|last=Handziuk|first=Alexander|dáta=Aibreán 13, 2016|teideal=Review: ''The Unbelievable Gwenpool'' #1 Review|url=https://wethenerdy.com/the-unbelievable-gwenpool-1-review|website=We the Nerdy}}</ref><ref>{{Cite web|last=Hildebrand|first=Dave|dáta=Bealtaine 12, 2016|teideal=''The Unbelievable Gwenpool'' #2 Review ⋆ – GET READY TO GEEK OUT|url=https://geekd-out.com/gwenpool-2-review|website=Geek'd Out|dátarochtana=Márta 4, 2026|archivedate=Iúil 20, 2025|archiveurl=https://web.archive.org/web/20250720062121/https://geekd-out.com/gwenpool-2-review/}}</ref><ref>{{Cite web|last=Krishef|first=Zachary|dáta=Bealtaine 13, 2016|teideal=''The Unbelievable Gwenpool'' #2 Review|url=http://www.criticalwrit.com/2016/05/the-unbelievable-gwenpool-2-review.html|website=Critical Writ}}</ref><ref>{{Cite web|last=Werner|first=Jim|dáta=Meitheamh 27, 2016|teideal=''The Unbelievable Gwenpool'' #3 Review – Marvel Mondays|url=https://www.weirdsciencedccomics.com/2016/06/the-unbelievable-gwenpool-3-review.html|website=Weird Science|dátarochtana=Márta 4, 2026|archivedate=Feabhra 18, 2026|archiveurl=https://web.archive.org/web/20260218121634/https://www.weirdsciencedccomics.com/2016/06/the-unbelievable-gwenpool-3-review.html}}</ref><ref>{{Cite web|last=Smith|first=Nolan|dáta=Meitheamh 26, 2016|teideal=REVIEW: ''Gwenpool'' #7 – “Normal People”|url=https://pastramination.com/unbelievable-gwenpool-3-review-breaking-wall|website=Pastrami Nation}}</ref><ref>{{Cite web|last=Krishef|first=Zachary|dáta=Meitheamh 23, 2016|teideal=Unbelievable! – ''Gwenpool'' #3 Review|url=http://www.criticalwrit.com/2016/06/gwenpool-3-review.html|website=Critical Writ}}</ref><ref>{{Cite web|last=Werner|first=Jim|dáta=Iúil 18, 2016|teideal=''The Unbelievable Gwenpool'' #4 Review – Marvel Mondays|url=https://www.weirdsciencedccomics.com/2016/07/the-unbelievable-gwenpool-4-review.html|website=Weird Science|dátarochtana=Márta 4, 2026|archivedate=Eanáir 17, 2026|archiveurl=https://web.archive.org/web/20260117105344/https://www.weirdsciencedccomics.com/2016/07/the-unbelievable-gwenpool-4-review.html}}</ref><ref>{{Cite web|last=Fitch|first=Adam|dáta=Iúil 17, 2016|teideal=REVIEW: ''Gwenpool'' #4|url=http://heroes.direct/comics/gwenpool-4-review|website=Heroes Direct|dátarochtana=Márta 4, 2026|archivedate=Lúnasa 23, 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160823103958/http://heroes.direct/comics/gwenpool-4-review/}}</ref><ref>{{Cite web|last=Krishef|first=Zachary|dáta=Iúil 14, 2016|teideal=''The Unbelievable Gwenpool'' #4 Review: M.O.D.O.K. + Gwenpool + Weapons = Trouble!|url=http://www.criticalwrit.com/2016/07/the-unbelievable-gwenpool-4-review.html|website=Critical Writ}}</ref> ==Meáin eile== * Déanann an cluiche físeáin 2017 ''[[Lego Marvel Super Heroes 2]]'' oiriúnú ar imeachtaí ''Ms. Poole if You're Nasty'', ''Believe It'', agus ''[[Gwenpool: Head of M.O.D.O.K.|Head of M.O.D.O.K.]]'' mar phlota a mhisin bhónais, arna óstáil ag Gwen Poole (glórtha ag Becca Stewart) agus ar a dtugtar na "Gwenpool Missions". I scéal na misean, cuirtear Gwen i láthair mar dhuine a iompraíodh chuig an gcluiche ó Earth-616, tar éis di a bheith iompraithe roimhe sin chuig Earth-616 ón bhfíorshaol. * Déanann eachtra 2018 den tsraith bheoite ghréasáin ''Marvel TL;DR'' oiriúnú ar an gcéad ''Gwenpool Holiday Special'', le Gwen Poole (glórtha ag Brenna Hines) ag déanamh achoimre ar imeachtaí an scéil. * I bhfíseán taobh thiar de na radhairc don scannán 2023 den [[Marvel Cinematic Universe]] (MCU) ''[[Ant-Man and the Wasp: Quantumania]]'', nochtar gur dearadh ar dtús go mbeadh mohawk ar [[Darren Cross (Marvel Cinematic Universe)|Darren Cross / M.O.D.O.K.]] ar feadh an scannáin, ag oiriúnú cuma M.O.D.O.K. Superior ó ''Believe It'', cé go bhfuil ceann lom air sa leagan deiridh den scannán.<ref>{{cite AV media|url=https://www.youtube.com/watch?v=LcnX5p7-X1M|title=Ant-Man and the Wasp Quantumania – Official "Making M.O.D.O.K." Behind the Scenes Clip (2023)|publisher=[[IGN]]|date=Aibreán 19, 2023|via=[[YouTube]]|quote='''[[Cassie Lang]]:''' ''(ag tabhairt le fios ar mhóhawk Darren)'' "Why do you have hair?" '''[[M.O.D.O.K.]]:''' "Because I'm the Ultimate Weapon."}}</ref> ==Tagairtí== {{reflist}} ==Naisc Sheachtracha== * [https://www.marvel.com/comics/collection/58934/gwenpool_the_unbelievable_vol_1_believe_it_trade_paperback ''Gwenpool: Believe It''] ar ''[[Marvel.com]]'' == Tagairtí == {{Reflist}} {{Gwen Poole}} [[Catagóir:Gwen Poole]] npwrpa75nw9v96m11fyxpzcil2xf8aj 0 126901 1318587 1318533 2026-06-26T22:42:02Z TGcoa 21229 1318587 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Imeacht}} Maraíodh na mílte duine agus gur gortaíodh na mílte eile mar gheall ar dhá [[Crith talún|mhórchrith talún]] a tharla i bhfoisceacht noiméid dá chéile i dtuaisceart Veiniséala ar an 23 Meitheamh 2026.<ref name=":0">{{Luaigh foilseachán|title=Dhá chrith talún in éineacht i Veiniséala, go leor maraithe|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2026/0625/1580252-dha-chrith-talun-in-eineacht-i-veiniseala-go-leor-maraithe/|date=2026-06-25|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref><ref>i mBéarla, ''2026 Venezuela earthquakes''</ref> [[Íomhá:2026-06-24 Yumare, Venezuela M7.2 earthquake shakemap (USGS).jpg|clé|mion|277x277px]] [[Íomhá:Terremoto en La Pastora.webm|clé|mion|220x220px|Físeán]] [[Íomhá:Alcaldesa Carmen Meléndez tras dos terremotos ocurridos en Venezuela este 24 junio 2026.webm|clé|mion|220x220px|Físeán]] [[Íomhá:Al menos 16 rescatados tras colapso de dos edificios en Altamira.webm|clé|mion|220x220px|Físeán]] == Imeachtaí == Is i réigiún La Guaira, 160 ciliméadar siar ón bpríomhchathair Caracas, a bhí eipealáir an dá chrith.. Dar le suirbhéirí geolaíochta sna Stáit Aontaithe gur méid sheismeach de 7.2 M_w agus 7.5 M_w a bhí sa dá chrith talún faoi seach (tá 7.5 M_w trí uair níos láidre na 7.2 M_w scála méide na móiminte). Tá Veiniséala suite ar éasclíne geolaíochta, áit a bhfuil dhá phláta theicteonacha ag brú in aghaidh a chéile go seasta.<ref name=":0" /> Baineadh croitheadh mór freisin as an réigiún máguaird, Caracas san áireamh, ceantar cathrach a bhfuil breis agus cúig mhilliún duine ina gcónaí ann. Rinne na creathanna talún go leor damáiste i bpríomhchathair Veiniséala, Caracas. Bhí a lán daoine eile sáinnithe i smionagar na bhfoirgneamh a leacaíodh de bharr na gcreathanna. Is cosúil nach ndearna na creathanna aon damáiste suntasach do bhoneagar ola Veiniséala, bunchloch eacnamaíochta na tíre. == Cúnamh == D'iarr uachtarán eatramhach Veiniséala [[Delcy Rodriguez]] cabhair ar rialtais agus ar eagraíochtaí idirnáisiúnta féachaint le teacht ar na daoine sin, le fóirithint ar dhaoine i ngátar agus le bonneagar an réigiúin a atógáil. Dúirt Uachtarán na Stát Aontaithe Donald Trump go mbeadh sé féin sásta an oiread cúnaimh agus ba ghá a thabhairt do mhuintir Veiniséala.<ref name=":0" /> == Féach freisin == * [[Crith talún]] == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:2026]] [[Catagóir:Stair Veiniséala]] [[Catagóir:Creathanna talún]] fjx21xp0zab2kfsho5l8ksm5ikdcktp 1318941 1318587 2026-06-27T11:48:00Z TGcoa 21229 1318941 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Imeacht}} Maraíodh na mílte duine agus gur gortaíodh na mílte eile mar gheall ar dhá [[Crith talún|mhórchrith talún]] a tharla i bhfoisceacht nóiméid dá chéile i dtuaisceart Veiniséala ar an 24 Meitheamh 2026.<ref name=":0">{{Luaigh foilseachán|title=Dhá chrith talún in éineacht i Veiniséala, go leor maraithe|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2026/0625/1580252-dha-chrith-talun-in-eineacht-i-veiniseala-go-leor-maraithe/|date=2026-06-25|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref><ref>i mBéarla, ''2026 Venezuela earthquakes''</ref> Rinne na creathanna talún go leor damáiste i bpríomhchathair Veiniséala, [[Caracas]].<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Cén chaoi a dtabharfar faoin obair fhóirthinte?|url=https://www.rte.ie/radio/podcasts/22624821-angus-lambkin-oibri-daonchairdis-idirnaisiunt/|language=ga-IE|author=Angus Lambkin : Oibrí daonchairdis Idirnáisiúnta ar RnaG|date=26 Meitheamh 2026}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|title=Tús Áite / RnaG: Creathanna Talúin sa Veinéiséala|url=https://www.rte.ie/radio/podcasts/22624429-tus-aite-creathanna-taluin-sa-veineiseala/|language=ga-IE|author=Michael McCaughan, Iriseoir agus Údar.|date=25 Meitheamh 2026}}</ref> [[Íomhá:2026-06-24 Yumare, Venezuela M7.2 earthquake shakemap (USGS).jpg|clé|mion|277x277px]] [[Íomhá:Terremoto en La Pastora.webm|clé|mion|220x220px|Físeán]] [[Íomhá:Alcaldesa Carmen Meléndez tras dos terremotos ocurridos en Venezuela este 24 junio 2026.webm|clé|mion|220x220px|Físeán]] [[Íomhá:Al menos 16 rescatados tras colapso de dos edificios en Altamira.webm|clé|mion|220x220px|Físeán]] == Imeachtaí == Is i réigiún La Guaira, 160 ciliméadar siar ón bpríomhchathair [[Caracas]], a bhí [[Eipealár|eipealáir]] an dá chrith.. Dar le suirbhéirí geolaíochta sna Stáit Aontaithe gur méid sheismeach de 7.2 M_w agus 7.5 M_w a bhí sa dá chrith talún faoi seach (tá 7.5 M_w beagnach trí uair<ref>2.84 le bheith cruinn beacht faoi</ref> níos láidre na 7.2 M_w ar [[scála méide na móiminte]]). Bhuail siad an tír ag  18:04:33 agus ansin 18:05:11 VET (UTC-4). Tá Veiniséala suite ar éasclíne geolaíochta, áit a bhfuil dhá phláta theicteonacha ag brú in aghaidh a chéile go seasta.<ref name=":0" /> Bhí a lán daoine eile sáinnithe i smionagar na bhfoirgneamh a leacaíodh de bharr na gcreathanna. Bhí cuid mhór foirgneamh scriosta agus daoine fágtha gan dídean dá réir. Baineadh croitheadh mór freisin as an réigiún máguaird, Caracas san áireamh, ceantar cathrach a bhfuil breis agus cúig mhilliún duine ina gcónaí ann. Is cosúil nach ndearna na creathanna aon damáiste suntasach do bhoneagar ola Veiniséala, bunchloch eacnamaíochta na tíre. == Cúnamh == D'iarr uachtarán eatramhach Veiniséala [[Delcy Rodriguez]] cabhair ar rialtais agus ar eagraíochtaí idirnáisiúnta féachaint le teacht ar na daoine sin, le fóirithint ar dhaoine i ngátar agus le bonneagar an réigiúin a atógáil. Dúirt Uachtarán na Stát Aontaithe Donald Trump go mbeadh sé féin sásta an oiread cúnaimh agus ba ghá a thabhairt do mhuintir Veiniséala.<ref name=":0" /> Tháinig foirne tarrthála óna Stáit Aontaithe, Meicsiceó, An Chátar, An Spáinn chomh maith leis Na Náisiúin Aontaithe chuiig Veiniséala agus iad ar a ndícheall ag iarraidh teacht ar dhaoine sa smionagar, bíodh siad beo nó marbh.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=600 duine maraithe i Veiniséala ag na creathanna talún|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2026/0626/1580451-200-duine-maraithe-i-veiniseala-ag-na-creathanna-talun/|date=2026-06-26|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref> == Féach freisin == * [[Crith talún]] == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:2026]] [[Catagóir:Stair Veiniséala]] [[Catagóir:Creathanna talún]] 22oa7wkg13jnxzei1h1h6hh4v0kg8fl 1318942 1318941 2026-06-27T11:49:43Z TGcoa 21229 1318942 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Imeacht}} Maraíodh na mílte duine agus gur gortaíodh na mílte eile mar gheall ar dhá [[Crith talún|mhórchrith talún]] a tharla i bhfoisceacht nóiméid dá chéile i dtuaisceart Veiniséala ar an 24 Meitheamh 2026.<ref name=":0">{{Luaigh foilseachán|title=Dhá chrith talún in éineacht i Veiniséala, go leor maraithe|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2026/0625/1580252-dha-chrith-talun-in-eineacht-i-veiniseala-go-leor-maraithe/|date=2026-06-25|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref><ref>i mBéarla, ''2026 Venezuela earthquakes''</ref> Rinne na creathanna talún go leor damáiste i bpríomhchathair Veiniséala, [[Caracas]].<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Cén chaoi a dtabharfar faoin obair fhóirthinte?|url=https://www.rte.ie/radio/podcasts/22624821-angus-lambkin-oibri-daonchairdis-idirnaisiunt/|language=ga-IE|author=Angus Lambkin : Oibrí daonchairdis Idirnáisiúnta ar RnaG|date=26 Meitheamh 2026}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|title=Tús Áite / RnaG: Creathanna Talúin sa Veinéiséala|url=https://www.rte.ie/radio/podcasts/22624429-tus-aite-creathanna-taluin-sa-veineiseala/|language=ga-IE|author=Michael McCaughan, Iriseoir agus Údar.|date=25 Meitheamh 2026}}</ref> [[Íomhá:2026-06-24 Yumare, Venezuela M7.2 earthquake shakemap (USGS).jpg|clé|mion|277x277px]] [[Íomhá:Terremoto en La Pastora.webm|clé|mion|220x220px|Físeán]] [[Íomhá:Alcaldesa Carmen Meléndez tras dos terremotos ocurridos en Venezuela este 24 junio 2026.webm|clé|mion|220x220px|Físeán]] [[Íomhá:Al menos 16 rescatados tras colapso de dos edificios en Altamira.webm|clé|mion|220x220px|Físeán]] [[Íomhá:Sismos Venezuela Earthquake Venezuela.jpg|clé|mion|220x220px]] == Imeachtaí == Is i réigiún La Guaira, 160 ciliméadar siar ón bpríomhchathair [[Caracas]], a bhí [[Eipealár|eipealáir]] an dá chrith.. Dar le suirbhéirí geolaíochta sna Stáit Aontaithe gur méid sheismeach de 7.2 M_w agus 7.5 M_w a bhí sa dá chrith talún faoi seach (tá 7.5 M_w beagnach trí uair<ref>2.84 le bheith cruinn beacht faoi</ref> níos láidre na 7.2 M_w ar [[scála méide na móiminte]]). Bhuail siad an tír ag  18:04:33 agus ansin 18:05:11 VET (UTC-4). Tá Veiniséala suite ar éasclíne geolaíochta, áit a bhfuil dhá phláta theicteonacha ag brú in aghaidh a chéile go seasta.<ref name=":0" /> Bhí a lán daoine eile sáinnithe i smionagar na bhfoirgneamh a leacaíodh de bharr na gcreathanna. Bhí cuid mhór foirgneamh scriosta agus daoine fágtha gan dídean dá réir. Baineadh croitheadh mór freisin as an réigiún máguaird, Caracas san áireamh, ceantar cathrach a bhfuil breis agus cúig mhilliún duine ina gcónaí ann. Is cosúil nach ndearna na creathanna aon damáiste suntasach do bhoneagar ola Veiniséala, bunchloch eacnamaíochta na tíre. == Cúnamh == D'iarr uachtarán eatramhach Veiniséala [[Delcy Rodriguez]] cabhair ar rialtais agus ar eagraíochtaí idirnáisiúnta féachaint le teacht ar na daoine sin, le fóirithint ar dhaoine i ngátar agus le bonneagar an réigiúin a atógáil. Dúirt Uachtarán na Stát Aontaithe Donald Trump go mbeadh sé féin sásta an oiread cúnaimh agus ba ghá a thabhairt do mhuintir Veiniséala.<ref name=":0" /> Tháinig foirne tarrthála óna Stáit Aontaithe, Meicsiceó, An Chátar, An Spáinn chomh maith leis Na Náisiúin Aontaithe chuiig Veiniséala agus iad ar a ndícheall ag iarraidh teacht ar dhaoine sa smionagar, bíodh siad beo nó marbh.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=600 duine maraithe i Veiniséala ag na creathanna talún|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2026/0626/1580451-200-duine-maraithe-i-veiniseala-ag-na-creathanna-talun/|date=2026-06-26|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref> == Féach freisin == * [[Crith talún]] == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:2026]] [[Catagóir:Stair Veiniséala]] [[Catagóir:Creathanna talún]] dif3mgrw0py0jcqfwc8ic6997x2ytjm 0 126904 1318589 2026-06-26T23:14:34Z TGcoa 21229 Leathanach cruthaithe le '{{WD Bosca Sonraí Toghchán}} Reáchtáladh '''olltoghcháin na Bolaive agus toghchán uachtaránachta na Bolaive''' ar an 18 Nollaig 2005. Ba ré nua é don Bholaiv nuair a bhuaigh Evo Morales toghchán uachtaránachta na tíre in 2005. Bundúchasach ba ea Morales a bhí ina cheannaire ceardchumainn agus ina cheann feadhna ar ghluaiseacht na bhfásaithe cóca. Léirigh na pobalbhreitheanna díreach tar éis na vótála go raibh 51% den vóta buaite ag Morale...' 1318589 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Toghchán}} Reáchtáladh '''olltoghcháin na Bolaive agus toghchán uachtaránachta na Bolaive''' ar an 18 Nollaig 2005. Ba ré nua é don Bholaiv nuair a bhuaigh Evo Morales toghchán uachtaránachta na tíre in 2005. Bundúchasach ba ea Morales a bhí ina cheannaire ceardchumainn agus ina cheann feadhna ar ghluaiseacht na bhfásaithe cóca. Léirigh na pobalbhreitheanna díreach tar éis na vótála go raibh 51% den vóta buaite ag Morales. I ndeireadh na dála fuair sé 54% den vóta. Toradh stairiúil a bhí ann. Ba é Morales an chéad uachtarán dúchasach ar stát ina raibh tromlach soiléir ag na bundúchasaigh. Ghéill an t-iomaitheoir is gaire dó, Jorge Quiroga de chuid na heite deise láir, nuair ba léir go raibh Morales go mór chun cinn. Reáchtáladh an toghchán agus cosmhuintir na tíre dubh dóite le polasaithe nualiobrálacha an rialtais le traidhfil de bhlianta. Gheall feachtas Morales go ndéanfaí fás cóca dleathach, go dtabharfaí acmhainn gáis agus ola na tíre isteach in úinéireacht phoiblí, agus go ndéanfaí athdháileadh maoine tráth a raibh an Bholaiv ar cheann de na tíortha ba bhoichte sa Mhórchríoch. Thacaigh muintir na tuaithe, ceardchumainn, agus bundúchasaigh, a coinníodh amach ón gcumhacht go dtí sin, le feachtas Morales. Bhí ceiliúradh ann ar fud na tíre nuair a bhuaigh Morales, agus d’fhógair a lucht tacaíochta go raibh tús á chur le “stair nua” don Bholaiv. Ón tús bhí Stáit Aontaithe Mheiriceá ag bagairt ar an tír. Sheas Morales le Hugo Chávez agus ceannairí eile de chuid na dtonn bándearg. Dhiúltaigh siad don chlár saorthrádála a bhrú Stáit Aontaithe Mheiriceá ar Mheiriceá Theas.<ref>{{Lua idirlín|url=https://xn--anpipar-jwa8e.ie/2026/06/toghchan-na-bolaive-2005/|teideal=Toghchán na Bolaive, 2005|údar=Kerron Ó Luain|dáta=2026-06-26|language=ga-IE|work=An Páipéar|dátarochtana=2026-06-26}}</ref> == Féach freisin == * [[Evo Morales]] == Tagairtí == {{Reflist}} [[Catagóir:2005]] [[Catagóir:Stair na Bolaive]] [[Catagóir:Toghcháin]] 7lj75bo79hghjrfaxrwyh6sj1yhk1q6 6 126906 1318618 2026-06-27T01:06:40Z Miksolwf 75344 https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI 1318618 wikitext text/x-wiki https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI roscbktxswxsqlvtfe8lcmyhs7e7sbi 1318698 1318618 2026-06-27T06:29:33Z Ciseleur 38830 cross-wiki spam of [[d:Q138609092#sitelinks-wikipedia|d:Salebot1/Porya Azizi]] 1318698 wikitext text/x-wiki {{delete|spam of [[d:Q138609092#sitelinks-wikipedia|d:Salebot1/Porya Azizi]]}} https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI https://www.youtube.com/watch?v=-BZecH5CzCI ositro11sagi50zaw3pekgb9up0ctut 14 126910 1318702 2026-06-27T08:46:27Z TGcoa 21229 Leathanach cruthaithe le '[[Catagóir:An Bholaiv]] [[Catagóir:Stair de réir tíre]]' 1318702 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:An Bholaiv]] [[Catagóir:Stair de réir tíre]] rchu2v2j721cwmuo5ucjdf4p1yp6eux 0 126911 1318938 2026-06-27T11:17:35Z Marcas.oduinn 33120 Cruthaithe ó enwiki 1318938 wikitext text/x-wiki == Aonach Thailtean == Imeacht mór as [[réamhstair na hÉireann]] ba ea '''Aonach Thailtean''' bunaithe ar [[cluichí sochraide]]. == Seandálaíocht == Tá mór-ionad [[saothair thalúnta]] ársa a théann siar go dtí an [[iarannaois]] in aice le [[Tailtin]]. Táthar ar an eolas gur eagraíodh féilte nó aonaigh ann anois is arís ón [[meánaois]] go dtí an lá inniu.<ref name=Nally2008 /><ref name=Diffley2007 /><ref name=Quinn2009 /> == Stair == Dar le [[Leabhar Gabhála na hÉireann]], bunaíodh an t-aonach ag [[Lugh|Lugh Lámhfhada]], an dara [[Ollamh Éireann]], agus é ag caoineadh a mháthar altrama, [[Tailtiu]]. Chuir Lugh faoi thalamh í sa cheantar darb ainm anois [[Tailte]] i g[[Contae na Mí]].<ref name=Macalister1941 /> D'eagraítí Aonach Thailtean le linn Mí Iúil sa choicís roimh was [[Lá Lúnasa]].<ref name=Keating1866 /> Maítear sa bhéaloideas gur tosaíodh é timpeall na bliana 1600 RC, nó dar le roinnt foinsí chomh fada siar is 1829 RC,<ref name=Delaney2009 /><ref name=Freeman2011 /><ref name=Matthews2012 /><ref name=Connors1992 /><ref name=Brown1985 /><ref name=Mellersh1999 /><ref name=Incorporated2000 /> cé gur moladh 632 RC ag [[Cumann Lúthchleas Gael]] sa bhliain 1924. Tháinig deireadh leis na cluichí tá éis [[ionradh na Normannach ar Éirinn|ionradh na Normannach]].<ref name=Koch2006 /><ref name=Story2011 /><ref name=Watman1968 /> Bhíodh trí chuspóir ag an [[Aonach]] ársa: urraim a thabhairt dosna mairbh, [[dlí]]the a fhógairt agus cluichí sochraide. I measc na gcluichí, bhí [léim fhada]], [[léim ard]], rith, [[iománaíocht]], caitheamh [[sleá]]nna, [[dornálaíocht]], [[claíomh]]teacht, [[boghdóireacht]], [[iomrascáil]], [[snámh]], rásaíocht {{h|carbad}} agus [[rásaíocht chapall|chapall]]. I dteannta sin bhí comórtais [[straitéis]]e, [[amhránaíocht]]a, [[damhsa]] agus [[seanchaíocht]]a, agus comórtais cheirde i gcomhair [[gabha buí|gabhadóireachta]], [[fíodóireacht]]a agus [[armadóireacht]]a. Bhíodh fosta ag an aonach oll{{h|cleamhnas}} áit a bhuaileadh leannáin le chéile don chéad uair. Thugadh bliain is lá dóibh, ach dá dteipfeadh ar an bpósta, bhíodh cead acu [[colscaradh]] a fháil.<ref name=Nally2008 /> Níos deireanaí sa mheánaois, rinneadh an t-aonach a athbheochan, le comórtais nirt, rásaíocht chapall agus ceiliúraí creidimh. Rinneadh fosta "[[ceangal na lámh]]", póstaí tástála [[an Féineachas|an Fhéineachais]] a bhí dlisteanach go dtí an 13ú haois.<ref name=ODonovan2000 //> == Athbheochan agus oidhreacht == [[Íomhá:Fireworks at the First Tailteann Games August 15, 1924.jpg | mion | Tinte ealaíne ag na chéad Chluichí, 15 Lúnasa 1924]] {{príomhalt|Aonach Thailtean (Saorstát Éireann)}} Ón deireadh na naoú haoise déag, bhí sé ar intinn ag [[Cumann Lúthchleas Gael]] (CLG) agus daoine rannpháirteach i n[[Athbheochan na Gaeilge]], [[Aonach Thailtean (Saorstát Éireann)|na cluichí]] a ath-eagrú. Níor tháinig nó [[Craobh Peile Shinsearach na hÉireann 1888|Craobh Peile]] nó [[Craobh Iomána Shinsearach na hÉireann 1888|Craobh Iomána]] 1888 chun críche toisc go ndearnadh iarracht gan rath airgead a thiomsú leis an [[American Invasion Tour]].<ref name=Cronin2007 /> Le maoiniú ón [[Dara Dáil]],<ref name=oir22 /> eagraíodh na chéad chluichí sa bhliain 1924, agus arís sa bhliain 1928. Agus [[an Spealadh Mór]] agus an [[Cogadh Trádála Angla-Éireannach]] ar siúl, níor chomh ba iad na cluichí sa bhliain 1932, agus níor eagraigh ainm chluichí eile.<ref name=Cronin2016 /> Sa bhliain 1985, mhol [[Jack Fitzsimons]] i [[Seanad Éireann]] go ndéanfaí na Cluichí a athbheochan the le linn díospóireachta maidir le [[turasóireacht in Éirinn]].<ref name=Fitzsimons1985 /> Bunaíodh [[Rás Tailteann]] sa bhliain 1953 ag an [[National Cycling Association]] (NCA), in éadan an [[Tour of Ireland]] eagraithe ag a chéile comhraic, [[Cumann Rothaíochta na hÉireann]] (CRÉ). Eagraíonn a gcomharba [[Cycling Ireland]], an rás gach bliain, de ghnáth faoin teideal merged "''the [sponsor] Rás''".<ref name=cyclingireland /> Faoi réir an ''Irish Secondary Schools Athletic Association'', eagraíodh ón mbliain 1963 craobhchomórtais náisiúnta darbh ainm "Junior Tailteann Games".<ref name=athleticsireland2005 /> Glaoitear fós "Tailteann Games" ar Chraobhchomórtais na gCuigí Scoile seachtaine ag [[Athletics Ireland]].<ref name=athleticsireland2005 /><ref name=athleticsireland2007 /><ref name=athleticsireland2025 /> Tá comórtas na [[an Ghaeltacht|nGaeltachtaí]] ann freisin darb ainm Cluichí Thailtean .<ref name=irishcentral /> Tá [[Corn Thailtean]] (bunaithe 2022),<ref name=irishtimes /> agus [[Páirc Thailtean]], a CLG s[[an Uaimh]] ainmnithe as an Aonach. == Féach freisin == * [[Cluichí Ársa Oilimpeacha]] sa [[An tSean-Ghréig|Seán-Ghréig]], c. 776 RC – AD 393 == Tagairtí annál == * [[Annála Inis Faithleann|AI]] 875.1: Muiredach mc. Br(ain), rí Laigen, do indriud h-U(a) Neill co Sliab n-Úait, & oenach Tailten do aig(e)d. * [[Annála na gCeithre Máistrí|ACM]] 915.3: Aonach Taillten do athnuadhucchadh la Niall. * ACM 925.12: Oenach Taillten do thoirmescc<ref name=toirmeasc /> la Muircertach mac Néill im Donnchadh ua Maoileachlainn, tria imneisi<ref name=imneisi /><ref name=imnise /> catha boí etorra, go ros-edarscar Dia gan fhuiliucchadh gan fhoirdergadh for neach diobh. * ACM 1006.11: Athnuadhucchadh Aenaigh Taillten lá Maoilechloinn, & Ferdomhnach do oirdneadh h-í comharbhus Cholaim Chille a comhairle Fer n-Ereann isin aenach-sin. * ACM 1120.8: Aonach Taillten do denamh lá Toirrdhealbhach Ua c-Conchobhair. * ACM 1168.13: Aonach Taillten imorro do dhénamh lá rígh Ereann, & lá Leth Chuinn don cur-sin & ro leathsett a graifne<ref name=graifne /> & a marc-sluagh ó Mullach Aide go Mullach Tailten. == Foinsí == * [[Lewis Spence]], ''The History and Origins of Druidism'' * [[Elizabeth Pepper]] agus [[John Wilcock]], ''Magical and Mystical Sites'' == Naisc sheachtracha == * Nally, T. H., [https://archive.org/details/aonactailteannta00nalliala The "Aonach Tailteann" and the Tailteann Games; Their Origin, History and Ancient Associations] - téacs iomlán ar archive.org == Tagairtí == {{reflist | refs = <ref name=Nally2008>{{cite book | author=T. H. Nally | title=The Aonac Tailteann and the Tailteann Games, Their History and Ancient Associations | url=https://books.google.com/books?id=SObPJ02EiwMC | access-date=31 July 2012 | date=30 June 2008 | publisher=Jesson Press | isbn=978-1-4097-8189-9}}</ref> <ref name=Diffley2007>[http://www.independent.ie/sport/other-sports/tailteann-games-place-in-history-going-for-a-song-1037527.html Tailteann Games place in history going for a song], Seán Diffley, ''Irish Independent'', 14 Iúil 2007</ref> <ref name=Quinn2009>{{lua idirlín | url = http://www.eirgridnortheastprojects.com/media/14.8%20Telltown%20Impact%20Assessment%20Report.pdf | teideal = Malcolm, Nigel., & Quinn, Billy., Teltown Impact Assessment Report, 2009. | dátarochtana = 14 Lúnasa 2012 | archive-date=25 Deireadh Fómhair 2014 | archive-url=https://web.archive.org/web/20141025210036/http://www.eirgridnortheastprojects.com/media/14.8%20Telltown%20Impact%20Assessment%20Report.pdf | url-status=dead}}</ref> <ref name=Macalister1941>Lebor Gabála Érenn, original text edited and translated by R A Stewart Macalister, D. Litt, Part IV: Irish Texts Society, Iml. 41, ll. 59, 115, 117, 149, 177, 179, Londain 1941. {{ISBN|1-870166-41-8}}.</ref> <ref name=Keating1866>{{cite book | author=Seathrún Céitinn | title=Foras feasa ar Eirinn | url=https://books.google.com/books?id=cAEHAAAAQAAJ&pg=PA301 | access-date=1 July 2012 | year=1866 | pages=301–}}</ref> <ref name=Delaney2009>{{cite book | author1=Tim Delaney | author2=Tim Madigan| title=The Sociology of Sports: An Introduction | url=https://books.google.com/books?id=YEybKqyfVNwC&pg=PA42 | access-date=12 August 2012 | date=30 April 2009 | publisher=McFarland | isbn=978-0-7864-4169-3 | pages=42–}}</ref> <ref name=Freeman2011>{{cite book | author=William H. Freeman | title=Physical Education, Exercise and Sport Science in a Changing Society | url=https://books.google.com/books?id=gDN6Qimp7YIC&pg=PA80 | access-date=12 August 2012 | date=21 January 2011 | publisher=Jones & Bartlett Publishers | isbn=978-0-7637-8157-6 | pages=80–}}</ref> <ref name=Matthews2012>{{cite book | author=Peter Matthews | title=Historical Dictionary of Track and Field | url=https://books.google.com/books?id=dQFHe9RwE0wC&pg=PA2 | access-date=12 August 2012 | date=22 March 2012| publisher=Scarecrow Press | isbn=978-0-8108-6781-9 | pages=2–}}</ref> <ref name=Connors1992>{{cite book | author1=Martin Connors | author2=Diane L. Dupuis | author3=Brad Morgan | title=The Olympics factbook: a spectator's guide to the winter and summer games | url=https://books.google.com/books?id=CKFuAAAAMAAJ | access-date=12 August 2012 | year=1992 | publisher=Visible Ink | isbn=978-0-8103-9417-9}}</ref> <ref name=Brown1985>{{cite book | author=Terence Brown | title=Ireland: a social and cultural history, 1922-1985, p. 82 | url=https://books.google.com/books?id=4FEGrCkdj-0C | access-date=11 August 2012 | year=1985 | publisher=Fontana Press | isbn=978-0-00-686082-2}}</ref> <ref name=Mellersh1999>{{cite book | author1=H. E. L. Mellersh | author2=Neville Williams | title=Chronology of world history, p. 15 | url=https://books.google.com/books?id=PCcOAQAAMAAJ | access-date=1 August 2012 | date=1 April 1999 | publisher=ABC-CLIO | isbn=978-1-57607-155-7}}</ref> <ref name=Incorporated2000>{{cite book | author=Grolier Incorporated | title=The Encyclopedia Americana, pp. 892 & 905 | url=https://books.google.com/books?id=IA01AAAAMAAJ | access-date=1 August 2012 | year=2000 | publisher=Grolier | isbn=978-0-7172-0133-4}}</ref> <ref name=Koch2006>{{cite book | author=John T. Koch | title=Celtic Culture: A Historical Encyclopedia | url=https://books.google.com/books?id=f899xH_quaMC&pg=PA777 | access-date=31 July 2012 | year=2006 | publisher=ABC-CLIO | isbn=978-1-85109-440-0 | pages=777–}}</ref> <ref name=Story2011>{{lua idirlín | url = http://www.theirishstory.com/2011/02/23/the-tailteann-games-1924-1936/ | teideal = The Tailteann Games, 1924-1936 | work=The Irish Story}}</ref> <ref name=Watman1968>Melvyn Watman, ''History of British Athletics''. Hale, Londain, 1968.</ref> <ref name=ODonovan2000>O'Donovan, J., O'Curry, E., Hancock, W. N., O'Mahony, T., [[Alexander George Richey|Richey, A. G.]], [[William Maunsell Hennessy|Hennessy, W. M.]], & Atkinson, R. (eds.) (2000). ''Ancient laws of Ireland, published under direction of the Commissioners for Publishing the Ancient Laws and Institutes of Ireland.'' Buffalo, New York: W.S. Hein. {{ISBN|1-57588-572-7}}. (Originally published: Dublin: A. Thom, 1865-1901. Alternatively known as ''Hiberniae leges et institutiones antiquae''.)</ref> <ref name=Cronin2007>{{cite journal | last=Cronin | first=Mike |byear=2007 | title=The Gaelic Athletic Association's Invasion of America, 1888: Travel Narratives, Microhistory and the Irish American 'Other' | journal=Sport in History | volume=27 | issue=2 | pages=190–216 | issn=1746-0263 | doi=10.1080/17460260701437011 | s2cid=143931786}}</ref> <ref name=oir22>{{lua idirlín | url = http://oireachtasdebates.oireachtas.ie/debates%20authoring/debateswebpack.nsf/takes/dail1922060800005 | teideal = Iomadoirí Iasachta | work=Second Dáil debates | dáta = 8 Meitheamh 1922 | dátarochtana = 31 Iúil 2017}}</ref> <ref name=Cronin2016>{{cite journal | last=Cronin | first=Mike | year=2016 | title=Projecting the Nation through Sport and Culture: Ireland, Aonach Tailteann and the Irish Free State, 1924-32 | journal=Journal of Contemporary History | volume=38 | issue=3 | pages=395–411 | issn=0022-0094 | doi=10.1177/0022009403038003004 | jstor=3180644 | s2cid=146215048}}</ref> <ref name=Fitzsimons1985>{{lua idirlín | url = http://oireachtasdebates.oireachtas.ie/debates%20authoring/debateswebpack.nsf/takes/seanad1985120500005#N143 | teideal = White Paper on Tourism Policy: Motion (Resumed) | sloinne = Fitzsimons | ainm = Jack | dáta = 5 Nollaig 1985 | work = Seanad Éireann Debates | foilsitheoir = Oireachtas | dátarochtana = 2 Lúnasa 2017}}</ref> <ref name=cyclingireland>{{cite press release | url=http://www.cyclingireland.ie/cycling-news-item/donegal-ras-cycling-team/236 | title=Donegal Ras Cycling Team|date=13 May 2014 | publisher=Cycling Ireland | access-date=1 August 2017}}</ref> <ref name=athleticsireland2005>{{lua idirlín | url = http://www.athleticsireland.ie/downloads/other/Schools_ROH_1916-MASTER8thMay.pdf#page=2 | format=PDF | teideal = Irish Schools Athletics Champions 1916-2015 | dáta = 8 May 2015 | leathanach=2 | dátarochtana = 1 Lúnasa 2017}}</ref> <ref name=athleticsireland2007>{{lua idirlín | url = http://www.athleticsireland.ie/news/tailteann-games-provide-another-thrilling-spectacle/ | teideal = Tailteann Games provide another thrilling spectacle | dáta = 26 Meitheamh 2017 | foilsitheoir = Athletics Ireland | dátarochtana = 1 Lúnasa 2017}}</ref> <ref name=athleticsireland2007>{{lua idirlín | url = https://www.athleticsireland.ie/wp-content/uploads/2026/02/Tailteann-Interprovincial-RoH-1.pdf | teideal = Tailteann Schools Interprovincial Athletics Championships 1963–2025 | foilsitheoir = Athletics Ireland| dátarochtana = 27-06-2026}}</ref> <ref name=irishcentral>{{lua idirlín | url = https://www.irishcentral.com/roots/history/tailteann-games-athletics | teideal = Incredible images from the Tailteann Games, the ancient Irish predecessor to the Olympics | dáta = 4 Bealtaine 2018}}</ref> <ref name=irishtimes>{{cite news | teideal = Tailteann Cup Q&A | url = https://www.irishtimes.com/sport/gaelic-games/tailteann-cup-q-a-1.4880097 | work = [[The Irish Times]]}}</ref> <ref name=imneisi>{{lua idirlín | url = https://dil.ie/27985 | teideal = imneisse, imnisse | foilsitheoir = eDIL | dátarochtana = 22-06-2026}}</ref> <ref name=imnise>{{lua idirlín | url = https://www.teanglann.ie/ga/fgb/imnise | teideal = imnise | foilsitheoir = teanglann.ie | dátarochtana = 22-06-2026}}</ref> <ref name=graifne>{{lua idirlín | url = https://www.teanglann.ie/ga/fgb/graifne | teideal = graifne | foilsitheoir = teanglann.ie | dátarochtana = 22-06-2026}}</ref> <ref name=toirmeasc>{{lua idirlín | url = https://www.teanglann.ie/ga/fgb/Toirmeasc | teideal = toirmeasc¹ | foilsitheoir = teanglann.ie | dátarochtana = 27-06-2026}}</ref> }} [[Catagóir:Miotaseolaíocht na nGael]] [[Catagóir:An Mheánaois in Éirinn]] tfuan1pwz3occh4rrmmnyqd7k5ofc4f 1318939 1318938 2026-06-27T11:18:01Z Marcas.oduinn 33120 -ceannteideal 1318939 wikitext text/x-wiki Imeacht mór as [[réamhstair na hÉireann]] ba ea '''Aonach Thailtean''' bunaithe ar [[cluichí sochraide]]. == Seandálaíocht == Tá mór-ionad [[saothair thalúnta]] ársa a théann siar go dtí an [[iarannaois]] in aice le [[Tailtin]]. Táthar ar an eolas gur eagraíodh féilte nó aonaigh ann anois is arís ón [[meánaois]] go dtí an lá inniu.<ref name=Nally2008 /><ref name=Diffley2007 /><ref name=Quinn2009 /> == Stair == Dar le [[Leabhar Gabhála na hÉireann]], bunaíodh an t-aonach ag [[Lugh|Lugh Lámhfhada]], an dara [[Ollamh Éireann]], agus é ag caoineadh a mháthar altrama, [[Tailtiu]]. Chuir Lugh faoi thalamh í sa cheantar darb ainm anois [[Tailte]] i g[[Contae na Mí]].<ref name=Macalister1941 /> D'eagraítí Aonach Thailtean le linn Mí Iúil sa choicís roimh was [[Lá Lúnasa]].<ref name=Keating1866 /> Maítear sa bhéaloideas gur tosaíodh é timpeall na bliana 1600 RC, nó dar le roinnt foinsí chomh fada siar is 1829 RC,<ref name=Delaney2009 /><ref name=Freeman2011 /><ref name=Matthews2012 /><ref name=Connors1992 /><ref name=Brown1985 /><ref name=Mellersh1999 /><ref name=Incorporated2000 /> cé gur moladh 632 RC ag [[Cumann Lúthchleas Gael]] sa bhliain 1924. Tháinig deireadh leis na cluichí tá éis [[ionradh na Normannach ar Éirinn|ionradh na Normannach]].<ref name=Koch2006 /><ref name=Story2011 /><ref name=Watman1968 /> Bhíodh trí chuspóir ag an [[Aonach]] ársa: urraim a thabhairt dosna mairbh, [[dlí]]the a fhógairt agus cluichí sochraide. I measc na gcluichí, bhí [léim fhada]], [[léim ard]], rith, [[iománaíocht]], caitheamh [[sleá]]nna, [[dornálaíocht]], [[claíomh]]teacht, [[boghdóireacht]], [[iomrascáil]], [[snámh]], rásaíocht {{h|carbad}} agus [[rásaíocht chapall|chapall]]. I dteannta sin bhí comórtais [[straitéis]]e, [[amhránaíocht]]a, [[damhsa]] agus [[seanchaíocht]]a, agus comórtais cheirde i gcomhair [[gabha buí|gabhadóireachta]], [[fíodóireacht]]a agus [[armadóireacht]]a. Bhíodh fosta ag an aonach oll{{h|cleamhnas}} áit a bhuaileadh leannáin le chéile don chéad uair. Thugadh bliain is lá dóibh, ach dá dteipfeadh ar an bpósta, bhíodh cead acu [[colscaradh]] a fháil.<ref name=Nally2008 /> Níos deireanaí sa mheánaois, rinneadh an t-aonach a athbheochan, le comórtais nirt, rásaíocht chapall agus ceiliúraí creidimh. Rinneadh fosta "[[ceangal na lámh]]", póstaí tástála [[an Féineachas|an Fhéineachais]] a bhí dlisteanach go dtí an 13ú haois.<ref name=ODonovan2000 //> == Athbheochan agus oidhreacht == [[Íomhá:Fireworks at the First Tailteann Games August 15, 1924.jpg | mion | Tinte ealaíne ag na chéad Chluichí, 15 Lúnasa 1924]] {{príomhalt|Aonach Thailtean (Saorstát Éireann)}} Ón deireadh na naoú haoise déag, bhí sé ar intinn ag [[Cumann Lúthchleas Gael]] (CLG) agus daoine rannpháirteach i n[[Athbheochan na Gaeilge]], [[Aonach Thailtean (Saorstát Éireann)|na cluichí]] a ath-eagrú. Níor tháinig nó [[Craobh Peile Shinsearach na hÉireann 1888|Craobh Peile]] nó [[Craobh Iomána Shinsearach na hÉireann 1888|Craobh Iomána]] 1888 chun críche toisc go ndearnadh iarracht gan rath airgead a thiomsú leis an [[American Invasion Tour]].<ref name=Cronin2007 /> Le maoiniú ón [[Dara Dáil]],<ref name=oir22 /> eagraíodh na chéad chluichí sa bhliain 1924, agus arís sa bhliain 1928. Agus [[an Spealadh Mór]] agus an [[Cogadh Trádála Angla-Éireannach]] ar siúl, níor chomh ba iad na cluichí sa bhliain 1932, agus níor eagraigh ainm chluichí eile.<ref name=Cronin2016 /> Sa bhliain 1985, mhol [[Jack Fitzsimons]] i [[Seanad Éireann]] go ndéanfaí na Cluichí a athbheochan the le linn díospóireachta maidir le [[turasóireacht in Éirinn]].<ref name=Fitzsimons1985 /> Bunaíodh [[Rás Tailteann]] sa bhliain 1953 ag an [[National Cycling Association]] (NCA), in éadan an [[Tour of Ireland]] eagraithe ag a chéile comhraic, [[Cumann Rothaíochta na hÉireann]] (CRÉ). Eagraíonn a gcomharba [[Cycling Ireland]], an rás gach bliain, de ghnáth faoin teideal merged "''the [sponsor] Rás''".<ref name=cyclingireland /> Faoi réir an ''Irish Secondary Schools Athletic Association'', eagraíodh ón mbliain 1963 craobhchomórtais náisiúnta darbh ainm "Junior Tailteann Games".<ref name=athleticsireland2005 /> Glaoitear fós "Tailteann Games" ar Chraobhchomórtais na gCuigí Scoile seachtaine ag [[Athletics Ireland]].<ref name=athleticsireland2005 /><ref name=athleticsireland2007 /><ref name=athleticsireland2025 /> Tá comórtas na [[an Ghaeltacht|nGaeltachtaí]] ann freisin darb ainm Cluichí Thailtean .<ref name=irishcentral /> Tá [[Corn Thailtean]] (bunaithe 2022),<ref name=irishtimes /> agus [[Páirc Thailtean]], a CLG s[[an Uaimh]] ainmnithe as an Aonach. == Féach freisin == * [[Cluichí Ársa Oilimpeacha]] sa [[An tSean-Ghréig|Seán-Ghréig]], c. 776 RC – AD 393 == Tagairtí annál == * [[Annála Inis Faithleann|AI]] 875.1: Muiredach mc. Br(ain), rí Laigen, do indriud h-U(a) Neill co Sliab n-Úait, & oenach Tailten do aig(e)d. * [[Annála na gCeithre Máistrí|ACM]] 915.3: Aonach Taillten do athnuadhucchadh la Niall. * ACM 925.12: Oenach Taillten do thoirmescc<ref name=toirmeasc /> la Muircertach mac Néill im Donnchadh ua Maoileachlainn, tria imneisi<ref name=imneisi /><ref name=imnise /> catha boí etorra, go ros-edarscar Dia gan fhuiliucchadh gan fhoirdergadh for neach diobh. * ACM 1006.11: Athnuadhucchadh Aenaigh Taillten lá Maoilechloinn, & Ferdomhnach do oirdneadh h-í comharbhus Cholaim Chille a comhairle Fer n-Ereann isin aenach-sin. * ACM 1120.8: Aonach Taillten do denamh lá Toirrdhealbhach Ua c-Conchobhair. * ACM 1168.13: Aonach Taillten imorro do dhénamh lá rígh Ereann, & lá Leth Chuinn don cur-sin & ro leathsett a graifne<ref name=graifne /> & a marc-sluagh ó Mullach Aide go Mullach Tailten. == Foinsí == * [[Lewis Spence]], ''The History and Origins of Druidism'' * [[Elizabeth Pepper]] agus [[John Wilcock]], ''Magical and Mystical Sites'' == Naisc sheachtracha == * Nally, T. H., [https://archive.org/details/aonactailteannta00nalliala The "Aonach Tailteann" and the Tailteann Games; Their Origin, History and Ancient Associations] - téacs iomlán ar archive.org == Tagairtí == {{reflist | refs = <ref name=Nally2008>{{cite book | author=T. H. Nally | title=The Aonac Tailteann and the Tailteann Games, Their History and Ancient Associations | url=https://books.google.com/books?id=SObPJ02EiwMC | access-date=31 July 2012 | date=30 June 2008 | publisher=Jesson Press | isbn=978-1-4097-8189-9}}</ref> <ref name=Diffley2007>[http://www.independent.ie/sport/other-sports/tailteann-games-place-in-history-going-for-a-song-1037527.html Tailteann Games place in history going for a song], Seán Diffley, ''Irish Independent'', 14 Iúil 2007</ref> <ref name=Quinn2009>{{lua idirlín | url = http://www.eirgridnortheastprojects.com/media/14.8%20Telltown%20Impact%20Assessment%20Report.pdf | teideal = Malcolm, Nigel., & Quinn, Billy., Teltown Impact Assessment Report, 2009. | dátarochtana = 14 Lúnasa 2012 | archive-date=25 Deireadh Fómhair 2014 | archive-url=https://web.archive.org/web/20141025210036/http://www.eirgridnortheastprojects.com/media/14.8%20Telltown%20Impact%20Assessment%20Report.pdf | url-status=dead}}</ref> <ref name=Macalister1941>Lebor Gabála Érenn, original text edited and translated by R A Stewart Macalister, D. Litt, Part IV: Irish Texts Society, Iml. 41, ll. 59, 115, 117, 149, 177, 179, Londain 1941. {{ISBN|1-870166-41-8}}.</ref> <ref name=Keating1866>{{cite book | author=Seathrún Céitinn | title=Foras feasa ar Eirinn | url=https://books.google.com/books?id=cAEHAAAAQAAJ&pg=PA301 | access-date=1 July 2012 | year=1866 | pages=301–}}</ref> <ref name=Delaney2009>{{cite book | author1=Tim Delaney | author2=Tim Madigan| title=The Sociology of Sports: An Introduction | url=https://books.google.com/books?id=YEybKqyfVNwC&pg=PA42 | access-date=12 August 2012 | date=30 April 2009 | publisher=McFarland | isbn=978-0-7864-4169-3 | pages=42–}}</ref> <ref name=Freeman2011>{{cite book | author=William H. Freeman | title=Physical Education, Exercise and Sport Science in a Changing Society | url=https://books.google.com/books?id=gDN6Qimp7YIC&pg=PA80 | access-date=12 August 2012 | date=21 January 2011 | publisher=Jones & Bartlett Publishers | isbn=978-0-7637-8157-6 | pages=80–}}</ref> <ref name=Matthews2012>{{cite book | author=Peter Matthews | title=Historical Dictionary of Track and Field | url=https://books.google.com/books?id=dQFHe9RwE0wC&pg=PA2 | access-date=12 August 2012 | date=22 March 2012| publisher=Scarecrow Press | isbn=978-0-8108-6781-9 | pages=2–}}</ref> <ref name=Connors1992>{{cite book | author1=Martin Connors | author2=Diane L. Dupuis | author3=Brad Morgan | title=The Olympics factbook: a spectator's guide to the winter and summer games | url=https://books.google.com/books?id=CKFuAAAAMAAJ | access-date=12 August 2012 | year=1992 | publisher=Visible Ink | isbn=978-0-8103-9417-9}}</ref> <ref name=Brown1985>{{cite book | author=Terence Brown | title=Ireland: a social and cultural history, 1922-1985, p. 82 | url=https://books.google.com/books?id=4FEGrCkdj-0C | access-date=11 August 2012 | year=1985 | publisher=Fontana Press | isbn=978-0-00-686082-2}}</ref> <ref name=Mellersh1999>{{cite book | author1=H. E. L. Mellersh | author2=Neville Williams | title=Chronology of world history, p. 15 | url=https://books.google.com/books?id=PCcOAQAAMAAJ | access-date=1 August 2012 | date=1 April 1999 | publisher=ABC-CLIO | isbn=978-1-57607-155-7}}</ref> <ref name=Incorporated2000>{{cite book | author=Grolier Incorporated | title=The Encyclopedia Americana, pp. 892 & 905 | url=https://books.google.com/books?id=IA01AAAAMAAJ | access-date=1 August 2012 | year=2000 | publisher=Grolier | isbn=978-0-7172-0133-4}}</ref> <ref name=Koch2006>{{cite book | author=John T. Koch | title=Celtic Culture: A Historical Encyclopedia | url=https://books.google.com/books?id=f899xH_quaMC&pg=PA777 | access-date=31 July 2012 | year=2006 | publisher=ABC-CLIO | isbn=978-1-85109-440-0 | pages=777–}}</ref> <ref name=Story2011>{{lua idirlín | url = http://www.theirishstory.com/2011/02/23/the-tailteann-games-1924-1936/ | teideal = The Tailteann Games, 1924-1936 | work=The Irish Story}}</ref> <ref name=Watman1968>Melvyn Watman, ''History of British Athletics''. Hale, Londain, 1968.</ref> <ref name=ODonovan2000>O'Donovan, J., O'Curry, E., Hancock, W. N., O'Mahony, T., [[Alexander George Richey|Richey, A. G.]], [[William Maunsell Hennessy|Hennessy, W. M.]], & Atkinson, R. (eds.) (2000). ''Ancient laws of Ireland, published under direction of the Commissioners for Publishing the Ancient Laws and Institutes of Ireland.'' Buffalo, New York: W.S. Hein. {{ISBN|1-57588-572-7}}. (Originally published: Dublin: A. Thom, 1865-1901. Alternatively known as ''Hiberniae leges et institutiones antiquae''.)</ref> <ref name=Cronin2007>{{cite journal | last=Cronin | first=Mike |byear=2007 | title=The Gaelic Athletic Association's Invasion of America, 1888: Travel Narratives, Microhistory and the Irish American 'Other' | journal=Sport in History | volume=27 | issue=2 | pages=190–216 | issn=1746-0263 | doi=10.1080/17460260701437011 | s2cid=143931786}}</ref> <ref name=oir22>{{lua idirlín | url = http://oireachtasdebates.oireachtas.ie/debates%20authoring/debateswebpack.nsf/takes/dail1922060800005 | teideal = Iomadoirí Iasachta | work=Second Dáil debates | dáta = 8 Meitheamh 1922 | dátarochtana = 31 Iúil 2017}}</ref> <ref name=Cronin2016>{{cite journal | last=Cronin | first=Mike | year=2016 | title=Projecting the Nation through Sport and Culture: Ireland, Aonach Tailteann and the Irish Free State, 1924-32 | journal=Journal of Contemporary History | volume=38 | issue=3 | pages=395–411 | issn=0022-0094 | doi=10.1177/0022009403038003004 | jstor=3180644 | s2cid=146215048}}</ref> <ref name=Fitzsimons1985>{{lua idirlín | url = http://oireachtasdebates.oireachtas.ie/debates%20authoring/debateswebpack.nsf/takes/seanad1985120500005#N143 | teideal = White Paper on Tourism Policy: Motion (Resumed) | sloinne = Fitzsimons | ainm = Jack | dáta = 5 Nollaig 1985 | work = Seanad Éireann Debates | foilsitheoir = Oireachtas | dátarochtana = 2 Lúnasa 2017}}</ref> <ref name=cyclingireland>{{cite press release | url=http://www.cyclingireland.ie/cycling-news-item/donegal-ras-cycling-team/236 | title=Donegal Ras Cycling Team|date=13 May 2014 | publisher=Cycling Ireland | access-date=1 August 2017}}</ref> <ref name=athleticsireland2005>{{lua idirlín | url = http://www.athleticsireland.ie/downloads/other/Schools_ROH_1916-MASTER8thMay.pdf#page=2 | format=PDF | teideal = Irish Schools Athletics Champions 1916-2015 | dáta = 8 May 2015 | leathanach=2 | dátarochtana = 1 Lúnasa 2017}}</ref> <ref name=athleticsireland2007>{{lua idirlín | url = http://www.athleticsireland.ie/news/tailteann-games-provide-another-thrilling-spectacle/ | teideal = Tailteann Games provide another thrilling spectacle | dáta = 26 Meitheamh 2017 | foilsitheoir = Athletics Ireland | dátarochtana = 1 Lúnasa 2017}}</ref> <ref name=athleticsireland2007>{{lua idirlín | url = https://www.athleticsireland.ie/wp-content/uploads/2026/02/Tailteann-Interprovincial-RoH-1.pdf | teideal = Tailteann Schools Interprovincial Athletics Championships 1963–2025 | foilsitheoir = Athletics Ireland| dátarochtana = 27-06-2026}}</ref> <ref name=irishcentral>{{lua idirlín | url = https://www.irishcentral.com/roots/history/tailteann-games-athletics | teideal = Incredible images from the Tailteann Games, the ancient Irish predecessor to the Olympics | dáta = 4 Bealtaine 2018}}</ref> <ref name=irishtimes>{{cite news | teideal = Tailteann Cup Q&A | url = https://www.irishtimes.com/sport/gaelic-games/tailteann-cup-q-a-1.4880097 | work = [[The Irish Times]]}}</ref> <ref name=imneisi>{{lua idirlín | url = https://dil.ie/27985 | teideal = imneisse, imnisse | foilsitheoir = eDIL | dátarochtana = 22-06-2026}}</ref> <ref name=imnise>{{lua idirlín | url = https://www.teanglann.ie/ga/fgb/imnise | teideal = imnise | foilsitheoir = teanglann.ie | dátarochtana = 22-06-2026}}</ref> <ref name=graifne>{{lua idirlín | url = https://www.teanglann.ie/ga/fgb/graifne | teideal = graifne | foilsitheoir = teanglann.ie | dátarochtana = 22-06-2026}}</ref> <ref name=toirmeasc>{{lua idirlín | url = https://www.teanglann.ie/ga/fgb/Toirmeasc | teideal = toirmeasc¹ | foilsitheoir = teanglann.ie | dátarochtana = 27-06-2026}}</ref> }} [[Catagóir:Miotaseolaíocht na nGael]] [[Catagóir:An Mheánaois in Éirinn]] tn5yaifrn2px1p2emb5ip68el6d6do3