Máirtín Ó Cadhain

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="ga">
  <siteinfo>
    <sitename>Vicipéid</sitename>
    <dbname>gawiki</dbname>
    <base>https://ga.wikipedia.org/wiki/Pr%C3%ADomhleathanach</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.10</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Meán</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Speisialta</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Plé</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Úsáideoir</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Plé úsáideora</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Vicipéid</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Plé Vicipéide</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Íomhá</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Plé íomhá</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">Plé MediaWiki</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Teimpléad</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Plé teimpléid</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Cabhair</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Plé cabhrach</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Catagóir</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Plé catagóire</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Module</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Module talk</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Máirtín Ó Cadhain</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2438</id>
    <revision>
      <id>1320014</id>
      <parentid>1309801</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T20:40:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Taghdtaighde</username>
        <id>60452</id>
      </contributor>
      <comment>Catagóirí athraithe</comment>
      <origin>1320014</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="44166" sha1="4y2rnasbcxm4n08ag1i7zd7g00anca5" xml:space="preserve">{{WD Bosca Sonraí Duine
|imatge=Máirtín Ó Cadhain.jpg
}}
Ba scríbhneoir Gaeilge é '''Máirtín Ó Cadhain''' ([[13 Feabhra]] [[1906]]&lt;ref&gt;https://www.ainm.ie/Bio.aspx?ID=413 . &quot;Is dóigh gur thart faoin am sin a cláraíodh an bhreith ach gur in Eanáir 1906 a rugadh é. Deir Costigan agus Ó Curraoin gurbh in Eanáir 1905 a rugadh é de réir an taifid baiste ach go raibh lúb ar lár áit éigin: ‘I dTeach an Chustaim is é a lá breithe cláraithe an 13ú lá d'Fheabhra 1906, agus ar chúl clúdach As an nGéibheann tugtar an dáta 20 Eanáir 1906’. Is léir ón bhfianaise atá ag a mhuintir gurbh ar 4 Eanáir 1906 a rugadh é agus nárbh in 1905 mar a chreid a bheathaisnéisithe.&quot; &lt;/ref&gt; – [[18 Deireadh Fómhair]] [[1970]]) agus áirítear é ar dhuine de na [[scríbhneoir]]í próis is mó i [[Stair na Gaeilge|stair]] [[litríocht]] na [[Gaeilge|Nua-Ghaeilge]].&lt;ref&gt; Denvir Gearóid, ‘Cadhan Aonair: Saothar Liteartha Mháirtín Uí Chadhain’, BÁC, 1987. Réamhrá IX.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Máirtín Ó Cadhain, Ceist na mBan agus Ceisteanna Ban le [[Máire Ní Annracháin]]. Lch 39 in Ó hÁinle, Cathal, ‘Criostalú: Aistí ar Shaothar Mháirtín Uí Chadhain’, Coiscéim, BÁC, 1998.&lt;/ref&gt; Foilsíodh trí [[úrscéal]] agus sé bhailiúchán [[gearrscéal]]t&lt;nowiki/&gt;a leis, chomh maith le hailt, aistriúcháin, léachtaí, béaloideas a bhailigh sé agus go leor eile. ''[[Cré na Cille]]'' an t-úrscéal an saothar is mó cáil a scríobh sé, agus aithnítear na gearrscéalta in ''[[An Braon Broghach]]'' go forleathan mar shárshaothair. Aithnítear cuid dá ghearrscéalta ar sheoda na litríochta nua-aimseartha. Meastar go coitianta go bhfuil ''Cré na Cille'' ar an úrscéal is úire agus is bunúsaí a tháinig ó aon scríbhneoir Éireannach ó aimsir [[James Joyce]]. Deirtear gur athchruthaigh Ó Cadhain prós na Gaeilge agus gur fhág léitheoirí is scríbhneoirí na teanga araon faoi chomaoin mhór aige.

Ba [[Múinteoir|mhúinteoir]] scoile, sclábhaí feirme, ball d'[[Óglaigh na hÉireann (1922–1969)|Óglaigh na hÉireann]], agóidí, [[Aistriúchán|aistritheoir]] le [[Rannóg an Aistriúcháin]] agus [[ollamh]] le Gaeilge é freisin. Ba mhinic é sáite i bhfeachtais pobail agus teanga agus chaith sé seal ina ghéibheannach.&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|title=Omós á léiriú do Mháirtín Ó Cadhain ina cheantar dúchais|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2022/0723/1311856-omos-a-leiriu-do-mhairtin-o-cadhain-ina-cheantar-duchais/|date=2022-07-23|language=ga|author=Nuacht RTÉ}}&lt;/ref&gt;

Déantar staidéar ar a shaothair ar chúrsaí tríú agus dara leibhéal in Éirinn agus ar fud an domhain.

== Saol ==

Rugadh ar an g[[Cnocán Glas]] taobh thiar den [[Spidéal]] i g[[Conamara]] é. Ba é Máirtín an duine ba shine dár mhair de thrí dhuine dhéag a rugadh do Sheán Ó Cadhain, talmhaí, agus dá bhean Bríd Ní Chonaola. Duine dá dheartháireacha ba ea [[Seosamh Ó Cadhain]]. Um [[Meitheamh]] [[1911]] thosaigh sé ag freastal ar Scoil Náisiúnta an Spidéil. 
[[Íomhá:Dealbh lánmhéide cré-umha de Mháirtín Ó Cadhain.jpeg|mion|220px|Dealbh lánmhéide cré-umha den Chadhnach ar an Spidéal]]

=== Múinteoir ... agus agóidí ===
Bhuaigh an Cadhnach scoláireacht an Rí sa bhliain [[1923]] nuair a bhí sé ina mhonatóir ann ach, tharla é bheith ró-óg le dul isteach i g[[Coláiste Phádraig, Droim Conrach]], d’fhan sé bliain eile gur bhuaigh arís é. Chaith sé an tréimhse 1924–26 ag staidéar le bheith ina mháistir scoile i n[[Droim Conrach]].

Ba dhuine teasaí, ceanntréan an Cadhnach.&lt;ref&gt;‘gleo agus bruín agus éad’ lch 7, Ó Cathasaigh, Aindrias, ‘Ag Samhlú Troda: Máirtín Ó Cadhain 1905- 1970, Coiscéim, BÁC 2002.&lt;/ref&gt; Bhí Ó Cadhain ina éan corr i g[[Coláiste Phádraig, Droim Conrach|Coláiste Phádraig]] is cosúil, cuireadh ó phost é ar an gCarn Mór de bharr go raibh sé ina bhall d’Óglaigh na hÉireann.

Múinteoir náisiúnta a bhí ann ón mbliain [[1926]] go dtí [[1936]] agus bhí sé ina rúnaí áitiúil don [[INTO]] sa bhliain [[1930]]. Tar éis tréimhsí gairide ag múineadh i scoileanna i n[[Daighinis]] agus i g[[cathair na Gaillimhe]] ceapadh ina phríomhoide i g[[Camas]] é agus bhí ann go [[1932]]. Níor éirigh leis, áfach, mórán faid a bhaint as an obair seo, nó bhí baint aige le h[[Óglaigh na hÉireann (1922–1969)|Óglaigh na hÉireann]] (an tIRA), agus suim aige sa [[sóisialachas]] freisin. Is é a dúirt sé féin faoina chinneadh dul leis na hÓglaigh &quot;Tá a fhios agam céard a thug san IRA mé. Ba chall troid le mo mhuintir, boicht na tuaithe, a fhuascailt.&quot;

Is lena linn a d’aistrigh an Cadhnach ''[[Saile Chaomhánach, nó na hUaigheanna Folmha|Sally Kavanagh]]'' le [[Charles Kickham]] faoin teideal ''Saile Ní Chaomhánaigh nó na huaigheanna folamha'', [[1932]] (d’ullmhaigh an [[Tomás de Bhaldraithe|Dr Tomás de Bhaldraithe]] eagrán [[1986]]).

Faoi [[1926]] bhí tosaithe aige ar ábhar a fhoilsiú in ''[[An Stoc]]''. Bhí a chéad ghearrscéal aige i gcló san iris sin um [[Samhain|Shamhain]], [[1929]]. Má fhágaimid ailt, litreacha agus óráidí faoi staid na Gaeltachta as an áireamh, is ábhar [[Béaloideas|béaloidis]] is mó a bhí á chur i gcló aige anuas go [[1938]]; scéalaithe ba ea a athair, a mháthair, agus a uncail.

Bhí baint aige, agus é i gCamas go fóill, leis an [[Óglaigh na hÉireann (1922–1969)|IRA]], é ina cheann feadhna ar na hÓglaigh ann. Mar sin, ní raibh sé ag réiteach go maith leis na sagairt ná le húdaráis eile. Briseadh as a phost é toisc baint a bheith aige leis na hÓglaigh. [[Íomhá:St Pats College Drumcondra.jpg|mion|Coláiste Phádraig, Droim Conrach|220x220px]]Chaith an Cadhnach ansin tréimhse mar spailpín agus mar thimire. Ag deireadh na d[[1930idí|tríochaidí]] bhí sé mar oifigeach earcaíochta leis an IRA. B'eisean a thóg [[Breandán Ó Beacháin]] isteach san eagraíocht i measc daoine eile.&lt;ref&gt; Dictionary of Irish Writers, Writers in the Irish Language, curtha i dtoll a chéile ag Brian Cleeve, Cló Mercier, 1971. &lt;/ref&gt; Bhí an-mheas aige ar an oidhreacht a fuair sé óna mhuintir ''An uirnis liteartha is fearr a fuair mé ó mo mhuintir an chaint, caint thíriúil, caint chréúil, caint chraicneach a thosaíos ag damhsa orm scaití, ag gol scaití, de mo bhuíochas.''

[[Íomhá:An scoil Rath Cairn.jpg|mion|An Scoil Náisiúnta, Ráth Cairn|220x220px]]

=== Tréimhse imthreoranaithe ===
[[Íomhá:Curragh Station - geograph.org.uk - 334736.jpg|mion|An Currach|220x220px]]
I dtús [[An Dara Cogadh Domhanda|an Dara Cogaidh Dhomhanda]], tharraing an Cadhnach seantithe éigin anuas air, agus gabhadh é in éineacht le cuid mhaith daoine eile a raibh baint ar bith acu leis an IRA. Gabhadh é Meán Fómhair [[1939]] agus as sin go mí na [[Nollag]] bhí sé i ngéibheann i m[[Beairic Chnoc an Arbhair]]. Bhí Ó Cadhain mar Rúnaí an Fháinne sa bhliain [[1939]]. Níos déanaí, sa champa imthreoranaithe sa Churrach féin ba mhó a raibh suaimhneas air, áit a bhí saor ó thionchar an ghnáthphobail. Go deimhin, ní raibh fonn air é a fhágáil is cosúil.[[Íomhá:Regent House from Parliament Square - geograph.org.uk - 1741395.jpg|mion|Coláiste na Tríonóide|220x220px]]

I Mí Aibreáin [[1940]] gabhadh an Cadhnach tar éis dó aitheasc a thabhairt ag sochraid Tony Darcy, [[Príosúnach cogaidh|príosúnach]] poblachtach a fuair bás i b[[Príosún Mhuinseo]] ar stailc ocrais. Coinníodh i ngéibheann i g[[An Currach|Currach Chill Dara]] é le linn [[Ré na Práinne]] i rith [[an Dara Cogadh Domhanda|an Dara Cogaidh Dhomhanda]] ós rud é go raibh sé ina chomhalta d'Óglaigh na hÉireann ón mbliain [[1918]] anonn. In [[Aibreán]] a cuireadh i ngéibheann arís é, agus níor scaoileadh saor é go [[26 Iúil]], [[1944]]. 

Bhain sé deis as an tréimhse seo le cur lena chuid léinn is léigh sé mórán i dtaobh stair na hEorpa agus an litríocht a roinn léi. Is sa Churrach a chrom sé ar an [[An Bhriotáinis|Bhriotáinis]] mar aon le teangacha eile a fhoghlaim.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/mairtin-o-cadhain-agus-an-bhriotainis-feile-liteartha-chorca-dhuibhne-scoil-cheoil-an-earraigh-ar-tg4/|teideal=Máirtín Ó Cadhain agus an Bhriotáinis, Féile Liteartha Chorca Dhuibhne, Scoil Cheoil an Earraigh ar TG4|údar=[[Bridget Bhreathnach]]|dáta=2025-11-14|work=[[Tuairisc.ie]]|dátarochtana=2025-11-16}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; Dar le roinnt bhí feabhas le sonrú ar a chuid scríbhneoireachta tar éis dó an campa a fhágáil.
Deir [[Alan Titley]]: &lt;blockquote&gt;‘Tá doimhniú agus leathnú agus siúráil i réimse, i scóip agus i láimhsiú a chuid scríbhneoireachta i ndiaidh an chogaidh seachas mar a bhí roimhe. Níl mé cinnte nach raibh baint ag an iomtheorannú leis an scéal’.Ceapann roinnt go mb'fhéidir gur a thréimhse sa champa géibhinn ar an gCurrach a thug bunsmaoineamh don leabhar [[Cré na Cille]] dó, na príosúnaigh nua ag breith scéalta isteach sa champa faoina raibh ag tarlú taobh amuigh; ach bréagnaíonn an Cadhnach féin seo.&lt;ref&gt;Ó hÉallaithe, Donnacha, 'Máirtín Ó Cadhain i nGéibheann (1940 - 1944)', Gaelscéal, 7 Deireadh Fómhair, 2011.&lt;/ref&gt;. &lt;/blockquote&gt;Spéisiúil go leor ach ní raibh fonn air an áit a fhágáil. ''[N]íl tnúthán ar bith agam féin len a dhul amach… Bheinn chomh sásta istigh agus a bheinn amuigh''.&lt;ref&gt;Ó Cadhain, Máirtín ‘As an nGéibheann: litreacha chuig Tomás Bairéad’, Sáirséal agus Dill, BÁC, 1973.&lt;/ref&gt;. Dar le léirmheastóirí go bhfuil atmaisféar na haimsire agus meon an ghéibheannaigh le brath ar na litreacha seo a chuir sé chuig Tomás Bairéad).

[[Íomhá:Máirtín Ó CadhainAerfort.jpg|mion|220px|Múrmhaisiú in ómós do Mháirtín Ó Cadhain in [[Aerfort Bhaile Átha Cliath]] (Meán Fómhair 2009). Dealraíonn sé gur baineadh an múrmhaisiú úd ó shin. Sliocht as ''Páipéir Bhána agus Páipéir Bhreaca'' atá sa téacs.]]Thit an Cadhnach amach le ceannasaíochta an IRA agus é ann. Níor chreid Ó Cadhain gur chóir tús a chuir le feachtas buamála de bharr gur cheap sé nach raibh an eagraíocht ullamh le tabhairt faoi.

Thosaigh sé rang Gaeilge istigh chomh maith&lt;ref&gt;Bowyer Bell, 1970, 180-181&lt;/ref&gt;, agus is iomaí Óglach de chuid an IRA a d'fhoghlaim an teanga ón gCadhnach. Is ag Máirtín a bhí an t-ardrang Gaeilge agus deirtear gurbh iontach an múinteoir é. Lár na bliana [[1943]] ceapadh é ina chathaoirleach ar an gcoiste [[Oideachas|oideachais]] a raibh mar chúram aige na ranganna a eagrú. Níos deireanaí an bhliain chéanna bhí baint aige le coiste a chur ar bun chun straitéis a cheapadh don IRA, nuair a scaoilfí amach na príosúnaigh ag deireadh an chogaidh.

De bharr na moltaí a chuir Ó Cadhain chun cinn gur cheart na hairm a dhumpáil ar feadh píosa, caitheadh amhras air agus cuireadh ar fionraí é ón IRA in éindí le baill eile an choiste 'pending court martial'. Le linn a fhionraíochta ón IRA sa champa géibhinn, bhí deis aige díriú ar a chuid scríbhneoireachta mar nach raibh dualgas air ná cead aige ranganna a mhúineadh a thuilleadh ná a eagrú. Tugadh bord agus cathaoir dó, cé nár iarr sé aon phribhléid, agus luigh sé isteach ar an scríbhneoireacht. Ceadaíodh dó a chuid scríbhinní a chur amach as an gcampa chomh maith. Le linn na tréimhse sin sa Churrach, chuir sé an díolaim gearrscéalta ''An Braon Broghach'' le chéile.

In alt lena chomhghéibheannach, Maitiú Ó Néill, in eagrán speisialta den iris ''[[Comhar]]'', a foilsíodh bliain tar éis bhás Uí Chadhain, tugtar léargas ar an gcúis ar cuireadh an Cadhnach ar fionraí ón IRA sa bhliain [[1944]]. [[Comhar]], [[Deireadh Fómhair]], [[1971]] Faoi Ghlas ag Gaeil le Maitiú Ó Néill; &lt;ref&gt;Ó Néill, Maitiú, [[Faoi Ghlas ag Gaeil]], [[Comhar]], [[Deireadh Fómhair]], [[1971]] &lt;/ref&gt;

:''Tús na Samhna an bhliain chéanna [1943] mhol Máirtín do Liam Leddy, Ceannfort an Champa, coiste a cheapadh le staidéar a dhéanamh ar staid na gluaiseachta agus le moltaí a dhéanamh faoi céard ba cheart a dhéanamh nuair a scaoilfí saor muid. Rinneadh amhlaidh.... Bhí roinnt cruinnithe againn ach is beag an dul ar aghaidh a bhí muid a dhéanamh. Chaill Máirtín a fhoighid. Dúirt sé go scríobhfadh sé féin na smaointe a bhí aige féin faoin scéal agus go ba cheart do chuile dhuine an rud céanna a dhéanamh. Dúradh go bhfanfadh muid le scríbhinn Mháirtín i dtosach. Ag an gcruinniú dár gcionn bhí an scríbhinn faoi réir aige. Ní mó ná go maith a thaitin sé leis an gcuid is mó de na baill. Briseadh mór leis an ngluaiseacht agus leis na modhanna traidisiúnta a moladh. Airm a dhumpáil go ceann píosa. Glacadh go raibh cliste ar an iarracht mhíleata go dtí sin. Séard a theastaigh réabhlóid i gcúrsaí smaointe. Trí eagraíocht a bheith ann, ceann a bhainfeadh leis an teanga agus le cúrsaí cultúrtha, ceann a dhéanfadh bollscaireacht faoin teorainn agus an ceann míleata. Bhí an coiste ar aon intinn gur cheart a dhul tríd an doiciméad agus chuile mholadh ann a chíoradh.... B'shin é an cruinniú deireanach a bhí ann. Fuair muid amach an tráthnóna sin go raibh an scéal curtha ar fud an Champa go raibh muid ag beartú feall a dhéanamh ar an Arm. Cuireadh Leddy agus a Chomhairle de dhroim seoil. Rinneadh amhlaidh leis na fochoistí ar fad, An Coiste Oideachais ina measc. Tugadh gach ball den Choiste, cé is moite de Sheán Ó Néill os comhair cúirt fiosrúcháin rúnda. D'iarr muid cúirt oscailte agus nuair a eitíodh muid, dhiúltaigh muid glacadh leis an bhfiosrúchán rúnda. Fógraíodh ansin go raibh muid `suspended from the Irish Republican Army pending court martial'. Sé an rud is mó a ghoill orainn ina dhiaidh sin nach raibh aon chead againn páirt a ghlacadh i gcúrsaí riaracháin an Champa ná in eagrú cúrsaí oideachais...''
[[Íomhá:Áras Mháirtín Uí Chadhain.jpg|mion|Áras Mháirtín Uí Chadhain, [[Ollscoil na hÉireann, Gaillimh]]|306x306px]]
[[Íomhá:Máirtín Ó Cadhain - An Braon Broghach.jpg|mion|''An Braon Broghach''|423x423px]]
Fuair a athair agus a mháthair bás i rith an achair seo.

=== Saoirse ... de chineál éigin ===
[[Íomhá:Máirtín Ó Cadhain - an tSraith ar Lár.png|mion|321x321px]]
[[Íomhá:Léachtlann Uí Chadhain.jpeg|mion|Léachtlann M Uí Chadhain i gColáiste na Tríonóide|293x293px]]
Sna [[1930]]dí bhí lámh ag an Cadhnach san fheachtas a chuir [[Nua-Ghaeltacht]] ar bun i [[Ráth Cairn]] na [[Mí]]. Ghlac sé páirt i bhfeachtas agóide a bhí ag éileamh tailte níos méithe do mhuintir na [[Gaeltacht]]a. B'é ba thoradh an fheachtais seo gur cuireadh Gaeltacht nua [[Ráth Cairn]] ar bun i g[[Contae na Mí]].

I bhFeabhra na bliana [[1945]] phós an Cadhnach [[Máirín Ní Rodaigh]], [[Múinteoir|oide scoile]] ó chontae an Chabháin, ach bhí lámh is focal eatarthu le fada roimhe sin. Iníon Philip Ruddy ba ea Máirín agus ba mhúinteoir í i scoil lán-Ghaeilge. Bhí cónaí uirthi féin agus Máirtín i dtithe eágsúla timpeall ar [[Bhaile Átha Cliath]] agus ní raibh aon chlann orthu riamh.

Chuir sclábhaíocht an aistriúcháin sa Dáil as dá chuid scríbhneoireachta, áit a raibh sé ina aistritheoir cáipéisí dlí don [[Oireachtas]] ón mbliain [[1947]] go dtí [[1956]].

Bhí an Cadhnach ina cholúnaí seachtainiúil don [[Irish Times]] ó [[1953]] go dtí [[1956]] is bhí ina léachtóir sa [[Ghaeilge]] i g[[Coláiste na Tríonóide]] sa bhliain [[1956]].

Ba mhinic é ag coimhlint le [[Fianna Fáil]] is [[Fine Gael]] i ngeall ar neamhshuim is naimhdeas i leith na Gaeilge faoi seach.&lt;ref&gt;Ó Cathasaigh, Aindrias, ‘Ag Samhlú Troda: Máirtín Ó Cadhain 1905- 1970, Coiscéim, BÁC 2002. Lch 13.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Breathnach, Diarmuid, agus Ní Mhurchú, Máire, ‘1882-1982 Beathaisnéis 4’ lch 85, Máirtín Ó Cadhain, An Clóchomhar Teo, BÁC.&lt;/ref&gt; Chuir sé troid orthu siúd agus ar an [[Language Freedom Movement|LFM]] ó thaobh na Gaeilge de, is níor éalaigh na Gaeilgeoirí féin, a bhí tar éis loiceadh, fiú. Cé go mba shóisialaí é ní raibh sé róthógtha leis na Cumannaigh.&lt;ref&gt;Ó Cathasaigh, Aindrias, ‘Ag Samhlú Troda: Máirtín Ó Cadhain 1905- 1970, Coiscéim, BÁC 2002. Lch 234. (Language Freedom Movement (Gluaiseacht Saoirse Teanga as Gaeilge) - gluaiseacht frithghaeilgeoireachta)&lt;/ref&gt;

=== Na blianta deireanacha ===
Chaith an Cadhnach na blianta deireanacha dá shaol ina Ollamh le Gaeilge i g[[Coláiste na Tríonóide]]. Ceapadh ina ollamh le Gaeilge faoi [[1969]] é, agus ina chomhalta de chuid Choláiste na Tríonóide sa bhliain [[1970]]. Ainmníodh léachtlann ina onóir i gColáiste na Tríonóide, ''Téatar Mháirtín Uí Chadhain''.&lt;ref&gt;{{Lua idirlín |url=http://isservices.tcd.ie/facilities/chadhain.php |teideal=Cóip cartlainne |dátarochtana=2012-07-07 |archivedate=2011-08-18 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110818172553/http://isservices.tcd.ie/facilities/chadhain.php }}&lt;/ref&gt; Bhí sé ina aoi-léachtóir in [[Ollscoil na Banríona]] chomh maith.&lt;ref&gt;Dictionary of Irish Writers, Writers in the Irish Language, curtha i dtoll a chéile ag Brian Cleeve, Cló Mercier, 1971. &lt;/ref&gt;

Ba é a bhunaigh [[Misneach (grúpa)|Misneach]], eagraíocht a bhí dírithe go diongbháilte ar athbheochan na Gaeilge, agus a d'eagraigh stailc ocrais ar son na teanga sa bhliain [[1966]].

Sa bhliain [[1969]] thug an Cadhnach an príomhléacht ag [[Scoil Gheimhridh Chumann Merriman]] in [[Aonach Urmhumhan]]. Go luath ina dhiaidh sin foilsíodh an léacht sin faoi chlúdach leabhair dar teideal ''[[Páipéir Bhána agus Páipéir Bhreaca]]''. Tá an aiste sin ar na cinn is tábhachtaí faoi scríbhneoireacht na Gaeilge dár foilsíodh riamh.
[[Íomhá:Mt-jerome-entrance.jpg|mion|[[Reilig Chnocán Iaróm]]|220x220px]]
Ba scríbhneoir cruthaitheach Máirtín a rinne an-fhorbairt agus an-aclú ar an nGaeilge mar theanga liteartha. Thóg sé focail ó [[Gaeilge na hAlban|Ghaeilge na hAlban]] agus chum sé nua-fhocail amanna. Mar sin féin, chleacht sé gramadach a chanúna féin in áit na gramadaí caighdeánaithe in áiteanna.

Chónaigh sé in áiteanna éagsúla i mBaile Átha Cliath in imeacht na mblianta ach ba in 12 Garraithe na Gréine i n[[Dartraí (Baile Átha Cliath)|Dartraí]], cuid de [[Rath Maonais]], a chaith sé an tréimhse b'fhaide astu sin.

Cailleadh Máirtín Ó Cadhain ar an [[18 Deireadh Fómhair]] [[1970]], go díreach nuair a bhí cor eile á chur de ag saol agus ag scríbhneoireacht na h[[Éireann]]. Bhásaigh sé in [[Ospidéal an Mater Misercordiae|Ospidéal an Mater]] i mBaile Átha Cliath. Cuireadh i [[Reilig Chnocán Iaróm]] é. D'fhág sé go leor scríbhinní neamhfhoilsithe ina dhiaidh a nochtadh de réir a chéile.

Seo a leanas sliocht as óráid [[Cian Ó hÉigeartaigh|Chian Uí Éigeartaigh]] os cionn uaigh Mháirtín lá a adhlactha, an 20ú lá de Dheireadh Fómhair 1970.

:''Bhí sé ina scríbhneoir, ina mhúinteoir, ina shaighdiúir, ina scoláire, ina chinnire. Bhí chuile cháilíocht acu sin tugtha chun foirfeachta ann. Ba é an fear ba mhó é dar fáisceadh as an nGaeltacht ó bhí Éire fré chéile ina Gaeltacht... Ach níor ghéill Máirtín riamh don éadóchas. ‘Níor dhúirt muide', ar sé, ‘muide Éireannaigh, gur throid muid ariamh an cath deireanach.’ ‘Sé an dóchas', ar sé arís, ‘an mhaidhmiú chuartach, an chain detonation a fheicim riamh anall i stair na tíre. Na géaga giniúna; an dóchas ag gint an mhisnigh agus an misneach ag gint an gnímh. Don ghlúin atá ag éirí suas agus don ghlúin a chuaigh romhainn, b'eiseamláir, ba chomhartha sóirt againn é ar gach a thuigeamar le hÉirinn, le Gaelachas. Ba é Máirtín a léirigh dúinn brí na bhfocal sin, eisean agus duine nó beirt eile. Ba chomhartha ar a shaol uilig an freagra a thug sé ar an gCanónach i gCarn Mór na Gaillimhe. Arsa an Canónach leis, ‘Ar ndóigh’, ar sé, ‘tá tusa bainteach le hÓglaigh na hÉireann.’ Chun an post a choinneáil, ní chaithfeadh Máirtín a rá ach ‘Cá bhfios duit?' Ach is é a thug sé d’fhreagra, 'Agus má tá, céard faoi?' Sa bhfreagra neamhleithscéalach sin, tá Stoc na Cille ag labhairt, an glór a chaithfear a éisteacht... glór tréan buan, atá ag cuartú siar aniar sa stair''&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Lua idirlín|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2025/1121/1545109-o-cadhain-agus-a-dhiongbhail-bhriotanach-le-cheile-i-leabhar-ur/|teideal=Ó Cadhain agus 'a dhiongbháil Bhriotánach' tugtha le chéile i leabhar nua|údar=[[Ciarán Lenoach]]|dáta=21 Samhain 2025|work=[[Nuacht RTÉ]]|dátarochtana=4 Nollaig 2025}}&lt;/ref&gt; ''ó chuaigh crúb Sasanach don chéad uair i ngreim sa bhfód glas seo… Glór, 'Éire na staire, Éire an chian-thnutháin chun saoirse agus chun bheith ina hÉire, Éire na Gaeilge.' Glór pobail ar thóir a shealbha. Lenár linn, is trí ghuth, trí pheann agus trí phearsa Mháirtín Ó Cadhain, go háirid, a chuir an glór é féin in iúl.''

[[Íomhá:Leac uaighe Mháirtín Uí Chadhain i Reilig Chnocán Iaróm 2024-10-22 at 12.49.02.jpeg|mion|Leac uaighe Mháirtín Uí Chadhain i Reilig Chnocán Iaróm. Is é atá san inscríbhinn: ''Máirín Bean Í Chadhain 1963 Pádraig Ó Rodaigh Sagart 1966 Máirtín Ó Cadhain 1970''|293x293px]]

[[Íomhá:Cr%C3%A9_na_Cille.jpg|mion|300x300px]]

Deir [[Alan Titley]]: ‘Nuair a fuair sé bás ... ba chliché é a rá gur chaill Éire an scríbhneoir ab fhearr a bhí aici...’&lt;ref&gt;http://www.rte.ie/tv/rianfhocail/article.html&lt;/ref&gt;

== Scríbhneoireacht ==
B'fhada fairsing réimse liteartha Uí Chadhain. Ba bheag stíl nár fhéach sé cor léi. Rinne sé a chuid féin de shaothar go leor eile: [[Na Griannaigh]] agus [[Fyodor Dostoyevsky|Dostoyevsky]], [[Maxim Gorky|Gorky]] agus [[Franz Kafka|Kafka]], [[T. S. Eliot]] agus [[Pádraig Ó Conaire]]. Ba é scríbhneoir mór ''engagé'' na Gaeilge é, fear a chosain i ngach cuid dá shaothar cruthaíoch firinne agus neamhspleáchas na healaíne.

Ba é ba mhó a d'fhorbair is a d'fhairsingigh prós na Gaeilge san fhichiú haois. Bhain sé suaitheadh as nach bhfacthas a leithéid ó aortha na seachtú haoise déag. Chuimsigh sé traidisiún teanga a théann siar go dtí aimsir na [[An Táin|Tána]]. 

Bhí eolas údarásach ag an gCadhnach ar litríocht agus cultúr na Gaeilge agus na hÉireann. D'fhoghlaim sé [[Gaeilge na hAlban]], [[Breatnais]], agus [[Briotáinis]]&lt;ref group=&quot;nóta&quot;&gt;Is é tuairim a bhí ag Éamon Ó Ciosáin ná go raibh an Cadhnach &quot;tagtha isteach go maith&quot; ar an mBriotáinis faoin am a bhí sé ag tabhairt faoi thiontú na scéalta a fhoilsíodh in ''[[Diskan – Agallamh]]'' ní ba dhéanaí. Tá an teanga sin san áireamh freisin in &quot;imeartas focal il-idirtheangach, an clisiam cliste faoin gcollóiciam Ceilteach&quot; in Eadarlúid 8 (4) in ''[[Cré na Cille]]''. (Lenoach 21/11/2025) &lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; agus d'aistrigh ó na trí theanga sin go Gaeilge. Rinne sé aistriúcháin ón mBéarla is ón bh[[Fraincis]] chomh maith. Bhí eolas leathan aige ar Litríocht na hEorpa agus bhí léamh na [[Rúisis]]e, na [[Gearmáinis]]e agus na h[[Iodáilis]]e aige chomh maith le teangacha eile.&lt;ref&gt;Dictionary of Irish Writers, Writers in the Irish Language, curtha i dtoll a chéile ag Brian Cleeve, Cló Mercier, 1971. &lt;/ref&gt; Chuir sé le Ciclipéid Ghearmánach na Litríochta Domhanda.

Cuireadh fáilte roimhe léachtaí a thabhairt ag Ollscoileanna timpeall na tíre. Níor tugadh cead don Chumann Seanchais agus Éigse i gColáiste Ollscoile na Gaillimhe é a bheith ag caint leo ann. Luann [[Breandán Ó hEithir]] an eachtra seo ina leabhar ''Over the Bar''.

Amach ó ''Chré na Cille'', scríobh an Cadhnach dhá úrscéal eile nár tháinig i gcló ach i bhfad i ndiaidh a bháis, sna nóchaidí. B'iad sin ''[[Athnuachan]]'' agus ''[[Barbed Wire]]''.

Scríobh an Cadhnach leabhair gearrscéalta freisin, ina measc ''[[Idir Shúgradh agus Dáiríre]]'', ''[[An Braon Broghach]]'', ''[[Cois Caoláire]]'', ''[[An tSraith dhá Tógáil]]'', ''[[An tSraith Tógtha]]'' agus ''[[An tSraith ar Lár]]''. Ba é an scríbhneoir próis ba mhó sa Ghaeilge lena linn é.

I measc na n-ainmneacha pinn a bhí aige bhí; Aonghus Óg, Breallianmaitharsatuanógcadhanmaolpote, D. Ó Gallchobhair, Do na Fíréin, Micil Ó Moingmheara, M.Ó.C.

=== Luathshaothair Uí Chadhain ===
Áirítear na cnuasaigh ghearrscéalta [[Idir Shúgradh agus Dáiríre]] (ISD), ''An Braon Broghach'' (ABB), agus [[Cois Caoláire]] (CC) mar luathshaothar an Chadhnaigh. Braitheann roinnt léirmheastóirí go dtaispeánann ABB teacht chun aibíochta mar scríbhneoir. Deirtear leis go bhfuil teannas le braith i scéalta seo an Chadhnaigh. Díríonn an Cadhnach sna scéalta seo ar phobail faoi leith, pobail iargúlta Ghaeltachta don chuid is mó, pobail ar nós an phobail inar rugadh agus tógadh an Cadhnach féin.
[[Íomhá:Máirtín Ó Cadhain - Cois Caoláire.jpeg|mion|Cois Caoláire]]
=== Saothair eile ===

Bhí an Cadhnach gníomhach, chomh maith, mar [[iriseoir]] agus ag scríobh aistí, atá bailithe in ''Ó Cadhain i bhFeasta'', ''Caiscín'', agus ''Caithfear Éisteacht''. Cuireadh amach comhfhreagras idir é féin san am a bhí sé i ngéibheann agus [[Tomás Bairéad]] faoin teideal ''As an nGéibheann''. Bhí sé i gcruachás amanna, ó briseadh as a phost múinteoireachta é mar gheall ar a ghníomhaíocht Phoblachtánach.

Ní raibh an oiread sin measa ag Ó Cadhain ar an bh[[filíocht]]. Dar leis, b'fhearr ábhair a phlé sa phrós amháin agus fuair sé de locht ar [[Gaeilge na hAlban|Ghaeilge na hAlban]] nach raibh ach filíocht á scríobh inti ar an mórgóir. Bhí breis filíochta á scríobh sa Ghaeilge ná mar a bhí sa Bhéarla an tráth úd dar leis, ach níorbh fhiú faic an fhilíocht chéanna i gcomparáid le tathag an phróis.

=== Téamaí ===

Glacann an teannas idir daoine aonaracha agus éilimh an phobail ról fíorthábhachtach i scéalta an Chadhnaigh.&lt;ref&gt;‘Is é mórthéama Uí Chadhain sna gearrscéalta an choimhlint idir mianta an duine aonair agus na bacanna a chuireann struchtúir áirithe i saol an phobail dar díobh é ar a fhorbairt phearsanta’ De Paor, Louis, ‘Maxim Gorky, Máirtín Ó Cadhain agus Riastradh na Scéalaíochta’, Comhar (Nollaig 1990) 51-5.&lt;/ref&gt;

=== Léirmheastóireacht ===

In [[Traidisiún Liteartha na nGael|''Traidisiún Liteartha na nGael'']] ([[1979]]) deir [[J. E. Caerwyn Williams]] agus Máirín Ní Mhuiríosa: ‘Níl aon amhras ná gurb é Máirtín Ó Cadhain an scríbhneoir is tábhachtaí dár shaothraigh prós na Nua-Ghaeilge le breis agus daichead bliain anuas.’

&quot;Scríobh sé prós ba théagartha ná mar a scríobh aon Éireannach eile seachas Beckett agus Joyce&quot;, a dúirt [[Seán Ó Tuama]]. Ó Tuama, S. 1980. ‘Tiomna roimh bhás’, Comhar. Deireadh Fómhair. 55.

&quot;D’éirigh leis saothar scóipiúil cumasach nua-aosach a chumadh nár sháraigh aon scríbhneoir eile Gaeilge san aois seo&quot;, a dúirt [[Gearóid Denvir]]. Denvir, G. 1998. Cadhan Aonair: saothar liteartha Mháirtín Uí Chadhain. Baile Átha Cliath: An Clóchomhar. xiv.

&quot;Gan an grá seo don Ghaeilge - grá ab ionann agus beophianadh - níl tuiscint ar anam Mháirtín Uí Chadhain, ar an bhfórsa diamhair a thiomáin chun cinn é in ainneoin príosúin, peannaid phearsanta, easpa sláinte agus bás na gcarad.&quot; [[Breandán Ó hEithir]]

Dar [[Liam Prút]]: (gur) ‘éirigh leis (an gCadhnach) conspóid an fhir phoiblí a choinneáil scartha go hiomlán óna shaothar glanlitríochta.’&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|title=An Scríbhneoir i nGleic: Téamaí Polaitiúla i Léachtaí Uí Chadhain|url=http://dx.doi.org/10.2307/25571765|journal=Comhar|date=1992|issn=0010-2369|pages=83|volume=51|issue=5|doi=10.2307/25571765|author=Liam Mac Con Iomaire}}&lt;/ref&gt;

[[Seosamh Ó Duibhginn]]: ‘Bhíodh Máirtín ag briathar-ionsaí daoine thall agus abhus.… ba bhealach aige é le faoiseamh a fháil ó mhíshláinte a bhí ag dul dó’

Séamus de Barra, a scríobh in [[Comhar]] na Nollag 1990: ‘Ní chreidimse gur dea-thoradh a bhí ar réabhlóideachas agus ar agóidíocht Mháirtín Uí Chadhain.… ní hannamh a bhuaileann baois fir nuair a bhraitheann siad an aois a bheith ag teacht orthu.

=== Stíl ===

I mórán de scéalta ''An Braon Broghach'', cleachtann Máirtín Ó Cadhain an [[réalachas sóisialta]].
[[Íomhá:Liam Mac Amhlaigh - Leachtaí Uí Chadhain.jpg|mion|''Leachtaí Uí Chadhain'' – [[Liam Mac Amhlaigh]] agus [[Caoimhín Mac Giolla Léith]] (eag.)|331x331px]]

[[Íomhá:The Dregs of the Day - Máirtín Ó Cadhain agus Alan Titley.png|mion|''The Dregs of the Day'' - a d'aistrigh [[Alan Titley]]. Tháinig borradh faoin aistriúchán ar shaothair an Chadhnaigh ó foilsíodh aistriúchán ''Cré na Cille''.|322x322px]]

===An Sóisialachas===

&quot;Is [[Marxachas|Marxach]] mise. Ní fhágann sin nach sórt Críostaí freisin mé. Leis an rún buíochais nó míbhuíochais a thapú, ní miste dhom a rá go dtugaim buíochas do Dhia go raibh [[Karl Marx]] ann.&quot; Is é a deir [[Aindrias Ó Cathasaigh]] ina leabhar ar Ó Cadhain, Cadhnaíocht, &quot;Sách deireanach ina shaol a tháinig [Ó Cadhain] chun an tsóisialachais [...] agus nuair a tháinig, níor éirigh leis a chuid sóisialachais a scagadh saor ó fhuíoll a chuid poblachtachais. Mar sin, níor thuig sé go hiomlán céard is sóisialachas ann agus céard nach sóisialachas ann. [...] Chreid sé go mbeadh buíon trodaithe diongbháilte in ann an réabhlóid a chinnireacht, seachas an aicme oibre ina mílte í a thabhairt i gcrích. [...] Is dóichí, áfach, nár tháinig duine ar bith eile de lucht na Gaeilge in aon ghiorracht do sheasamh Mháirtín Uí Chadhain. [...] Ba é bua Uí Chadhain ó thaobh na polaitíochta de gur aimsigh sé ceangal idir an sóisialachas agus an Ghaeilge.&quot;&lt;ref&gt;Sliocht as caint dar teideal 'Dúnmharfóirí na Gaeltachta' a thug Ó Cadhain i mBéal Feirste i 1965. Caint neamhfhoilsithe.&lt;/ref&gt;

=== Aistriúcháin ===
Sa bhliain 2025, foilsíodh [[Diskan – Agallamh|''Diskan –'' ''Agallamh'']] le [[Jakez Riou]], Máirtín Ó Cadhain agus [[Gwion Hernot]]. [[Éamon Ó Ciosáin (foclóirí)|Éamon Ó Ciosáin]] a chuir an leabhar in eagar agus ''[[Al Liamm]]'' &lt;small&gt;[&lt;nowiki/&gt;[[:br:Al_Liamm|br]]]&lt;/small&gt; agus [[Coiscéim]] na foilsitheoirí. Cnuasach de chúig ghearrscéal atá ann: ceithre scéal le Jakez Riou (1899-1937), mórscríbhneoir Briotáinise a thiontaigh Máirtín Ó Cadhain agus a chara Gwion Hernot go Gaeilge, agus scéal amháin leis an gCadhnach féin a thiontaigh Ó Cadhain agus Hernot go Briotáinis. Leagan amach dhátheangach atá ar an leabhar, an dá theanga os comhair a chéile amach.&lt;ref group=&quot;nóta&quot;&gt;Tháinig Gwion Hernot ar a theitheadh go hÉirinn i 1946 agus thug Ó Cadhain lóistín dó. Chuir Hernot le cumas an Chadhnaigh sa Bhriotáinis agus d’fhoilsigh an bheirt acu cúig scéal in irisí in Éirinn agus sa Bhriotáin idir 1948-1950.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

== Leabhair agus foilseacháin le Máirtín Ó Cadhain ==

* ''[[Athnuachan]]'' Coiscéim. Baile Átha Cliath 1995 (úrscéal)
* ''[[An Braon Broghach]]'' An Gúm, Baile Átha Cliath 1991 (gearrscéalta)
* ''[[Barbed Wire]]'' Arna cur in eagar ag Cathal Ó hÁinle. Coiscéim, Baile Átha Cliath 2002 (úrscéal)
* ''[[Caiscín]]'' Ailt san [[Irish Times]] [[1953]]/56. Arna gcur in eagar ag [[Aindrias Ó Cathasaigh]]. Coiscéim, Baile Átha Cliath 1998 (iriseoireacht)
* ''[[Cois Caoláire]]'' [[Sáirséal Ó Marcaigh]], Baile Átha Cliath 2004 (géarrscéalta)
* ''[[Cré na Cille]]'' [[Sáirséal agus Dill]], Baile Átha Cliath 1949/1965 (úrscéal)
* ''[[As an nGéibheann : litreacha chuig Tomás Bairéad]]'' Sáirséal is Dill, Baile Átha Cliath, 1973. (Bailiúchán litreacha)
* ''[[Idir Shúgradh agus Dáiríre]]'' [[Oifig an tSoláthair]], Baile Átha Cliath [[1975]] (gearrscéalta)
* ''[[Tone Inné agus Inniu]]'' Coiscéim, Baile Átha Cliath 1999 (stair, polaitíocht)
* ''[[An tSraith dhá Tógáil]]'' Sáirséal agus Dill, Baile Átha Cliath [[1970]]/1981 (gearrscéalta)
* ''[[An tSraith Tógtha]]'' Sáirséal agus Dill, Baile Átha Cliath [[1977]] (gearrscéalta)
* ''[[An tSraith ar Lár]]'' Sáirséal Ó Marcaigh, Baile Átha Cliath [[1967]] (gearrscéalta)
* ''[[Ó Cadhain i bhFeasta]]''. Eagarthóir [[Seán Ó Laighin]]. [[Clódhanna Teoranta]], Baile Átha Cliath 1990 (aistí, iriseoireacht, stair, polaitíocht, ábhar ilghnéitheach)
* ''[[An Ghaeilge Bheo - Destined to Pass.]]'' Eagarthóir: Seán Ó Laighin. [[Coiscéim]], Baile Átha Cliath 2002. (taighde agus tuairimí).
* ''[[Caithfear Éisteacht!]]'' Aistí Mháirtín Uí Chadhain in [[Comhar]]. Eagarthóir: [[Liam Prút]]. [[Comhar Teoranta]], Baile Átha Cliath [[1999]] (aistí).
* ''[[Faoi Rothaí na Gréine]]'' Amhráin As Conamara a bhailigh Máirtín Ó Cadhain.
* ''[[Máirtín Ó Cadhain: Téacsanna Teagaisc: Teaching Texts – A Selection]]'' a foilsíodh i [[2020]]. [[Feargal Ó Béarra]] agus [[Arndt Wigger]] a chuir in eagar. Ceachtanna a chum an Cadhnach sna 1960idí chun an Ghaeilge a theagasc. Foilsíodh leagan Gearmáinise freisin.
* ''[[Cumadóireacht Uí Chadhain]]'' [[2020]] le [[Mícheál Briody]] agus [[Máirín Nic Eoin]], leagan anótáilte de thrí scríbhinn de chuid Mháirtín Uí Chadhain atá caomhnaithe i gcartlann [[Coláiste na Tríonóide|Choláiste na Tríonóide]], Baile Átha Cliath.
* ''[[Foclóir Mháirtín Uí Chadhain]]'' [[2021]], foclóir ar líne, [[Acadamh Ríoga na hÉireann]].
* ''Máirtín Ó Cadhain: Rogha Scéalta'', Cló Iar-Chonnacht. 15 gearrscéal arna roghnú ag [[Louis de Paor]].

=== Paimfléid ===

* ''[[Páipéir Bhána agus Páipéir Bhreaca]]''
* ''[[Irish above Politics]]'' Baile Átha Cliath 1964.
* ''[[Mr. Hill: Mr. Tara]] Baile Átha Cliath 1964.''
* ''[[Cosnaítear an Creideamh]] Baile Átha Cliath 1964.''
* ''[[Ar Céalacan, ar Stailc Ocrais]] Baile Átha Cliath 1966.''
* ''[[An Aisling]] Baile Átha Cliath 1966.''
* ''[[Gluaiseacht na Gaeilge, Gluaiseacht ar strae (paimfléad)]]'' Foilsithe ag [[Misneach (grúpa)|Misneach]] 1970.

=== Aistriúcháin go Gaeilge ===
* ón m[[Béarla]]: [[Sally Kavanagh]] ([[Charles Kickham]]) mar [[Saile Chaomhánach, nó na hUaigheanna Folmha]] agus '[[A short suit]]' le ([[Lynn Doyle]])
* ón m[[Breatnais]]: ''[[Tynged yr Iaith]]'' ([[Saunders Lewis]])
* ón bh[[Fraincis]]: ''[[La Rempailleuse]]'' (gearrscéal) ([[Guy de Maupassant]])
* ón m[[Briotáinis]], le cúnamh [[G Dourgwenu]] nó [[G Hernot]]: scéalta le [[Jakez Riou]]&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

=== Béaloideas ===
[[Ó Cadhain i dTír Chonaill]] [[2007]] Cnuasach bealoidis a bailíodh i d[[Tír Chonaill]] sa bhliain [[1957]]

=== Taifeadtaí fuaime===
* [[Máirtín Ó Cadhain (ceirnín)]] bailiúchán d'óráidí agus d'agallaimh a rinne sé.
* [[Consain na Gaeilge (ceirnín)]], a d'fhoilsigh Spól sa bhliain [[1968]]. Ba é [[Breandán Breathnach]] faoi deara foilsiú an cheirnín seo ina bhfuil ceacht foghraíochta á thabhairt ag Máirtín Ó Cadhain.
*  ''Máirtín Ó Cadhain Rogha Téacsanna Teagaisc don Ghaeilge'', ina bhfuil taifeadadh de Mháirtín Ó Cadhain ag léamh as Cré na Cille. Rinneadh é in München na Gearmáine sna 1960idí.

== Leabhair agus aistí faoi Mháirtín Ó Cadhain ==

* [[Aindrias Ó Cathasaigh]]: Ag Samhlú Troda. Máirtín Ó Cadhain 1905-1970. [[Coiscéim]], [[Baile Átha Cliath]] [[2002]].
* Aindrias Ó Cathasaigh [[Daol na réabhlóide: Poblachtachas agus sóisialachas i smaointeoireacht Mháirtín Uí Chadhain]], Coiscéim, 2005.
* Aindrias Ó Cathasaigh ''[[Cadhnaíocht: Aistí ar Mháirtín Ó Cadhain]]''. [[Coiscéim]], [[2021]].
* Costigan, an tSiúr Bosco, le [[Seán Ó Curraoin]]. De Ghlaschloich an Oileáin: Beatha agus Saothar Mháirtín Uí Cadhain. [[Cló Iar-Chonnachta]], [[Indreabhán]] [[1987]].
* Ó hÁinle, Cathal, ‘Criostalú: Aistí ar Shaothar Mháirtín Uí Chadhain’, [[Coiscéim]], BÁC, [[1998]].
* Ó hAnluain, Eoghan, ‘Léargas Doilíosach: Gnéithe Áirithe de Ghearrscéalta Mháirtín Uí Chadhain’, [[Comhar]] ([[Deireadh Fómhair]] [[1971]]) 10-15.
* Denvir, Gearóid, ‘Cadhan Aonair: Saothar Liteartha Mháirtín Uí Chadhain’, BÁC, [[1987]].
* ‘Maxim Gorky, Máirtín Ó Cadhain agus Riastradh na Scéalaíochta’, le [[Louis de Paor]], Comhar (Nollaig 1990) 51-5.
*[[Faoin mBlaoisc Bheag Sin]], le [[Louis de Paor]], Coiscéim, 1991, An aigneolaíocht i scéalta Mháirtín Uí Chadhain. Sa leabhar seo déantar anailís ar Ó Cadhain ó thaobh an méid a bhíonn ar siúl in aigne an duine ina chuid scéalaíochta.
* Titley, Alan, ‘Máirtin Ó Cadhain &amp; Foirm an Ghearrscéil’, Comhar, Deireadh Fómhair [[1980]]. (Lgh. 34-36, 38-40.)
* Ní Annracháin, Máire (eag.), Saothar Mháirtín Uí Chadhain, Léachtaí Cholm Cille, 37, [[Maigh Nuad]]: An Sagart, 2007.
* Carnabhal na Marbh [[Radvan Markus]] Leabhar taighde le duine de scoláirí móra na litríochta Gaelaí a phléann Cré na Cille i gcomhthéacs na tréimhse ina bhfuil aistriúcháin ar an úrscéal á scaipeadh go hidirnáisiúnta.
* 'Máirtín Ó Cadhain 2020' (2023, de Paor &amp; Mac Cárthaigh, eagarthóirí) [[Cló Léann na Gaeilge]]
* [[Dúchan: Blúirí ó Fhoclóir Mháirtín Uí Chadhain]]

== Aistriúcháin ar a shaothair ==

* ''Kirkegårdsjord: gjenfortellinger i ti mellomspill'' ([[Cré na Cille]]), aistriúchán [[Ioruais]]e le [[Jan Erik Rekdal]], [[1995]].
* ''Churchyard Clay'' (Cré na Cille), aistriúchán [[Béarla]] le Joan Trodden Keeffe, U.M.I. Dissertation Information Service, [[SAM]] [[1988]].
* ''[[The Road to Brightcity]]'', aistriúchán [[Béarla]] le h[[Eoghan Ó Tuairisc]], [[Baile Átha Cliath]], [[Poolbeg Press]] [[1981]].
* ''Cré na Cille/Churchyard Clay'' (1949) - sliocht as an úrscéal, aistriúchán go [[Béarla]] de chuid Eibhlín Ní Allúrain agus Maitiú Ó Néill, in: Krino 11 (Samhradh na bliana [[1991]]), S. 13–25.
* Chuir [[Alan Titley]] aistriúchán amach faoin teideal ''The Dirty Dust''. Aistriúchán scaoilte go maith atá ann agus Titley ag féachaint chuige beocht theanga Uí Chadhain a chur in iúl trí Bhéarla saibhir domhan an lae inniu a tharraingt chuige féin.
* Máirtín Ó Cadhain: Rogha Scéalta sa bhliain 2014, arna roghnú ag an Ollamh de Paor.
* ''Cré na Cille'' le [[Tim Robinson]] agus [[Liam Mac Con Iomaire]].
* ''Fuíoll Fuine'' a d’fhoilsigh Yale University Press mar leabhar beag ann féin, The Dregs of the Day, sa bhliain [[2019]]
* ''The Quick and the Dead: Selected Stories'' Aistriúcháin Bhéarla ar ghearrscéalta Mháirtín Uí Chadhain, [[2021]]. [[Yale University Press]] agus Cló Iar-Chonnacht. Tá ‘Becoming Paper’ (‘Ag Déanamh Páipéir’) agus ‘Marbling’ (‘Ag Déanamh Marmair’) sa chnuasach seo, gearrscéalta nach raibh in ''Rogha Scéalta''. Is iad [[Alan Titley]], [[Katherine Duffy]], [[Úna Ní Chonchubhair]], [[Louis de Paor]], agus [[Lochlainn Ó Tuairisg]] a d’aistrigh.
* &quot;Glantachán Earraigh&quot; curtha i mBriotáinis ag an údar i gcomhar le [[Gwion Hernot]], arna foilsiú ar ''[[Al Liamm]]'' &lt;small&gt;[&lt;nowiki/&gt;[[:br:Al_Liamm|br]]]&lt;/small&gt; (MF–DF 1949)&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

== Ábhar eile ==

[[Íomhá:Dealbh bhrád Máirtín Ó Cadhain,.jpg|mion|220px|Dealbh bhrád Mháirtín Uí Chadhain, atá le feiceáil in aice le Scoil na Gaeilge i g[[Coláiste na Tríonóide]].]]

Tá portráid de Ó Cadhain a rinne [[Seán O'Sullivan]] i seilbh phríobháideach, agus dealbh bhrád le [[James Power]] i g[[Coláiste na Tríonóide]]. Tá dealbh Mháirtín Uí Chadhain i gceannáras RTÉ Raidió na Gaeltachta i gCasla, Conamara. Tá a chuid scríbhinní i dtaisce sa leabharlann i gColáiste na Tríonóide.

I Mí Iúil 2022 nochtadh dealbh den mhórscríbhneoir ina cheantar dúchais i nGaeltacht Chois Fharraige. Ar an [[Airdín Glas]] taobh thoir de bhaile an Spidéil a nochtadh an dealbh, Dé Sathairn an 23 Iúil. Alan Ryan Hall, atá ina chónaí i n[[Dairbhre]], a rinne an dealbh chré-umha agus ba le tacaíocht agus le síntiúis ó eagraíochtaí Gaeltachta agus acadúla, agus ó dhaoine aonair i measc an phobail a thiomsaigh Iontaobhas Uí Chadhain an t-airgead leis an dealbh a dhéanamh agus a shuiteáil.

== Féach freisin ==
* [[Ráitis Cháiliúla de chuid an Chadhnaigh]]

== Tagairtí ==
{{reflist}}
====Nótaí====
{{reflist|group=nóta}}

== Naisc sheachtracha ==
* [http://www.youtube.com/watch?v=dFUsguiIm70&amp;feature=related Físeán Gaeilge faoi thionchar an Chadhnaigh ar Ghluaiseacht Chearta Sibhialta na Gaeltachta]
* [http://www.tg4.tv Scannán bunaithe ar &quot;Cré na Cille&quot; (le fáil faoi &quot;Dráma - Cartlann&quot;)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180228054619/http://www.tg4.tv/ |date=2018-02-28 }}
* [http://www.youtube.com/watch?v=q91o5WC5plM&amp;feature=related Tuairimí an Cadhnaigh i leith na Gaeilge agus Todhchaí na Tíre.]
* [http://www.youtube.com/watch?v=uOOJUH8Uqp8&amp;feature=related Máirtín Ó Cadhain agus Muintir na Gaeltachta]
* [http://www.youtube.com/watch?v=7fqBPClCHgA&amp;feature=player_embedded Máirtín Ó Cadhain agus Misneach]
* [http://www.youtube.com/watch?v=WP23SxvECSs&amp;feature=related ''Máirtín Ó Cadhain: Readers Under Fire'' Clár faisnéise faoin gCadhnach]
* [https://focloiruichadhain.ria.ie/ ''Foclóir Mháirtín Uí Chadhain'']
* [https://www.xn--mirtncadhain-cbb5oqd.ie/ www.máirtínócadhain.ie] 

== Foinsí ==
{{refbegin}}
* Bowyer Bell, J. (1970), The Secret Army, A History of the IRA, Cambridge: MIT Press.
* [https://b-ok.xyz/book/4964629/9e514b Cré na Cille] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221018152229/https://b-ok.xyz/book/4964629/9e514b |date=2022-10-18 }}
* [https://b-ok.xyz/book/5941994/804411 Graveyard clay] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221018152222/https://b-ok.xyz/book/5941994/804411 |date=2022-10-18 }} aistriúchán de chuid [[Liam Mac Con Iomaire]] agus Tim Robinson, 
* [https://b-ok.xyz/book/4196136/24564f Dirty Dust] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221018152222/https://b-ok.xyz/book/4196136/24564f |date=2022-10-18 }}, aistriúchán de chuid [[Alan Titley]]
* [https://b-ok.xyz/book/5223143/1c5f41 The Key] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221018152219/https://b-ok.xyz/book/5223143/1c5f41 |date=2022-10-18 }}, aistriúchán de chuid Louis de Paor
* [https://b-ok.xyz/book/21914259/b7615b Dregs of the Day] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221018152219/https://b-ok.xyz/book/21914259/b7615b |date=2022-10-18 }}, aistriúchán de chuid [[Alan Titley]]
* [https://b-ok.xyz/book/5223144/e735b6 The Road to Brightcity] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221018152226/https://b-ok.xyz/book/5223144/e735b6 |date=2022-10-18 }}
* [https://b-ok.xyz/book/23223114/362687 The Quick and the Dead: Selected Stories] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221018152224/https://b-ok.xyz/book/23223114/362687 |date=2022-10-18 }}
{{refend}}

{{Rialú údaráis}}

{{DEFAULTSORT:Cadhain, Mairtin O}}
[[Catagóir:Máirtín Ó Cadhain]]
[[Catagóir:Daoine a coinníodh i ngéibheann in Éirinn]]
[[Catagóir:Baill d'Óglaigh na hÉireann (1922–1969)]]
[[Catagóir:Baill Misneach]]
[[Catagóir:Scríbhneoirí Éireannacha]]
[[Catagóir:Gearrscéalaithe Éireannacha]]
[[Catagóir:Scríbhneoirí ficsin thuairimigh]]
[[Catagóir:Béaloideasóirí Éireannacha]]
[[Catagóir:Aistritheoirí Éireannacha]]
[[Catagóir:Aistritheoirí an Ghúim]]
[[Catagóir:Foclóirithe Gaeilge]]
[[Catagóir:Foclóirithe Éireannacha]]
[[Catagóir:Múinteoirí Éireannacha]]
[[Catagóir:Daoine a rugadh i 1906]]
[[Catagóir:Básanna i 1970]]
[[Catagóir:Iarmhic Léinn Choláiste Phádraig, Droim Conrach]]
[[Catagóir:Iriseoirí The Irish Times]]
[[Catagóir:Ardrúnaithe ar an bhFáinne]]
[[Catagóir:Alumni Choláiste na Tríonóide, Baile Átha Cliath]]
[[Catagóir:Daoine a cuireadh i Reilig Chnocán Iaróm]]
[[Catagóir:Aistritheoirí Rannóg an Aistriúcháin]]
[[Catagóir:Daoine as an Spidéal]]
[[Catagóir:Scoláirí Gaeilge]]
[[Catagóir:Iriseoirí Gaeilge]]</text>
      <sha1>4y2rnasbcxm4n08ag1i7zd7g00anca5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>George Orwell</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5715</id>
    <revision>
      <id>1320015</id>
      <parentid>1259068</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T20:40:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Taghdtaighde</username>
        <id>60452</id>
      </contributor>
      <comment>Catagóir curtha leis</comment>
      <origin>1320015</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="41555" sha1="j0ddc06e3jjupfafxnwvrzdq0c16i1c" xml:space="preserve">{{WD Bosca Sonraí Duine}}
[[Úrscéalaí]], scríbhneoir aistí, [[Iriseoir|iriseoir]], agus léirmheastóir [[Sasana|Sasanach]] ab ea '''Eric Arthur Blair''' (25 Meitheamh 1903 – 21 Eanáir 1950). Bhí aithne níos fearr air faoina ainm cleite '''George Orwell''' [[25 Meitheamh]] [[1903]] —  [[21 Eanáir]] [[1950]].&lt;ref&gt;{{Lua idirlín |url=http://www.ucl.ac.uk/Library/special-coll/orwell.shtml |teideal=&quot;George Orwell&quot;. UCL Orwell Archives |dátarochtana=2010-04-24 |archivedate=2009-02-27 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090227083521/http://www.ucl.ac.uk/Library/special-coll/orwell.shtml }}&lt;/ref&gt; Áirítear Orwell ar [[scríbhneoir]]í móra na [[20ú haois|fichiú haoise]]. Ba iad an dá úrscéal mhóra [[Polaitíocht|pholaitiúla]], mar atá, [[Animal Farm]] (1945) agus [[Nineteen Eighty-four]] (1949) a thuill clú domhanda dó. Aoir faoin [[An tAontas Sóivéadach|Aontas Sóivéadach]] is ea an chéad cheann acu, agus é scríofa as peirspictíocht an t[[Sóisialach|Sóisialaí]] mheasartha nár thaobhaigh riamh leis an leagan Sóivéadach den [[Cumannachas|chumannachas]]. An dara ceann acu, is úrscéal diostóipeach é, agus é ag trácht ar [[an domhan|dhomhan]] na todhchaí atá roinnte idir trí mhórchumhacht ollsmachtúla. D'aistríodh an dá leabhar go lear maith teangacha. Mar sin féin, bhí Orwell i ndiaidh seal maith a chaitheamh ina scríbhneoir roimhe sin féin, agus é ag scríobh [[iriseoireacht]], aistí, úrscéalta agus, fiú, beagáinín [[filíocht]]a. 

Fear meánaicmeach ab ea Orwell a chuaigh leis an [[sóisialachas]] i ndiaidh an tseala a chaith sé ina phóilín impiriúil i m[[Burma]]. Chuaigh sé go dtí [[an Spáinn]] le páirt a ghlacadh sa [[Cogadh Cathartha na Spáinne|Chogadh Cathartha]] ansin, cosúil le cuid mhaith d'intleachtóirí clé a linne. Cé go raibh luí áirithe aige leis an Sóisialachas réabhlóideach, dhruid sé riamh siar ón gCumannachas, agus é, fiú, den tuairim gur &quot;fórsa frithréabhlóideach&quot; é an Páirtí Cumannach. Chuir sé go fíochmhar in aghaidh idé-eolaíochtaí ollsmachtúla na [[20ú haois|fichiú haois]]e, idir [[Naitsíochas]] agus Stailíneachas. Bhí tuiscint ghéarchúiseach aige d'éirim na hollsmachtúlachta, agus na coincheapa is na [[focal|focail]] a chum sé le tagairt a dhéanamh do mheon na tíorántachta, ar nós an Deartháir Mór (''Big Brother''), an nuachaint (''newspeak'') agus araile, úsáidtear i gcónaí iad le cur síos a thabhairt ar an dóigh a gcoinníonn na [[deachtóireacht|deachtóirí]] [[intinn]] na saoránach faoi smacht.
[[Íomhá:George-orwell-BBC.jpg|clé|mion|277x277px|BBC 1940]]

== Saol ==

=== Tús a shaoil agus a thuismitheoirí ===

Rugadh é i Motihari, Bengal san [[India]], in aice le teorainn [[Neipeal]]. Ba iad a thuismitheoirí Richard Walmesley Blair agus Ida Mabel Blair née Limouzin. Bhí Richard Blair ag trádáil le codlaidín (óipiam), tráchtearra a bhí dleathach ag an am in [[Impireacht na Breataine]]. Cailín óg ab ea Ida Mabel nuair a casadh Richard uirthi, agus é ocht mbliana déag níos sine ná ise. Ba de mhuintir Limouzin í. Teaghlach seanbhunaithe i Moulmein, Burma, ab ea muintir Limouzin, agus iad ag tógáil long ansin. Mar sin féin, ní raibh ag éirí go rómhaith sa saol le hIda Mabel ach oiread le Richard, agus dealraíonn sé gur cleamhnas siosmaideach a bhí ann nach raibh na páisiúin mhóra ag baint leis.

Bliain i ndiaidh a bhreithe, 1904, thug a mháthair é féin is a dheirfiúr Marjorie ar ais go [[Sasana]]. D'fhan an t-athair thiar i Motihari, agus ní bhfuair an buachaill an chéad aithne air sula raibh sé naoi mbliana d'aois.

=== Na blianta scoile ===
[[Íomhá:Eton College front 4.jpg|mion|Eton College]]
Is deacair a rá, an raibh a chéad óige sona nó mí-ádhúil. Is follasach go ndeachaigh tíorántacht an tsaoil i scoil chónaitheach St. Cyprian's in Eastbourne go dona i bhfeidhm ar mo dhuine. Go gairid roimh a bhás, thug sé cur síos dúisitheach ar an am a chaith sé ag freastal ar St. Cyprian's ina aiste ''Such, Such Were the Joys''&lt;ref&gt;{{Lua idirlín |url=http://whitewolf.newcastle.edu.au/words/authors/O/OrwellGeorge/essay/suchjoys.html |teideal=Cóip cartlainne |dátarochtana=2006-01-16 |archivedate=2006-02-03 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20060203121150/http://whitewolf.newcastle.edu.au/words/authors/O/OrwellGeorge/essay/suchjoys.html }}&lt;/ref&gt; (bhaist sé ''Crossgates'' ar scoil St. Cyprian's san aiste le nach bhféadfaí clúmhilleadh a chur ina leith). Ón taobh eile de, tháinig a bhua scríbhneoireachta chun solais go moch, agus thuill a chuid scríbhinní, go háirithe na dánta, moladh dó ó phríomhoide na scoile. D'fhreastail sé ar St. Cyprian's san am céanna le [[Cyril Connolly]], scríbhneoir tábhachtach comhaimseartha eile, ach ní bhfuair an bheirt acu aithne cheart ar a chéile ach i bhfad i ndiaidh bhlianta na scoile. 

Nuair a bhí sé trí bliana déag d'aois, d'imigh sé ó St. Cyprian's. Chaith sé leathbhliain i gColáiste Wellington in [[Berkshire]], go dtí go bhfuarthas áit dó i gcoláiste cáiliúil Eton, scoil na scothaicme. Níor éirigh go rómhaith leis in Eton, áfach, agus níor bhain sé amach aon scoláireacht ollscoile. Mar sin, chuaigh sé go Burma le seirbhís a dhéanamh sna Póilíní Impiriúla (''Indian Imperial Police''). Bhain sé amach [[Burma]] i ndeireadh na bliana 1922, nuair a bhí sé naoi mbliana déag d'aois.


=== Sna Póilíní i mBurma ===

Murab ionann agus an chuid ba mhó de thailte na hImpireachta, bhí Burma á rialú le lámh láidir mhíleata. Nuair a d'fhorghabh na Sasanaigh an tír sa dara leath den [[19ú haois|naoú haois déag]], níor fhág siad aon rí dúchasach ná uasalaicme áitiúil in ainm is a bheith ag rialú na tíre, mar ba nós leo a dhéanamh san India. Bhí [[Burma]] á dúshaothrú ar dhóigh i bhfad ní ba bhrúidiúla ná an India, rud a chothaigh míshástacht agus meon ceannairce i measc mhuintir dhúchasach na tíre. Tá sé sábháilte a rá, mar sin, go bhfaca Orwell an taobh ba mheasa den Impiriúlachas i mBurma. Mar sin, is beag an t-ábhar iontais é gur ghlac sé snomh leis an gcóras impiriúil. 

Ón taobh eile de, thug sé taitneamh do chultúr dúchasach Bhurma, agus é ag cur beospéise ann. Fuair sé tuiscint mhaith do theanga is do nósanna na tíre, rud is furasta a aithint ar an gcéad [[úrscéal]] leis, ''Burmese Days''. Chuir sé an chuid ba mheasa d'obair an státseirbhísigh choilínigh i míotar in aistí cosúil le ''Shooting an Elephant''&lt;ref&gt;{{Lua idirlín |url=http://whitewolf.newcastle.edu.au/words/authors/O/OrwellGeorge/essay/shootingelephant.html |teideal=Cóip cartlainne |dátarochtana=2006-01-28 |archivedate=2006-02-18 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20060218023034/http://whitewolf.newcastle.edu.au/words/authors/O/OrwellGeorge/essay/shootingelephant.html }}&lt;/ref&gt; agus ''A Hanging''.&lt;ref&gt;{{Lua idirlín |url=http://whitewolf.newcastle.edu.au/words/authors/O/OrwellGeorge/essay/ShootingElephant/hanging.html |teideal=Cóip cartlainne |dátarochtana=2006-01-28 |archivedate=2006-01-10 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20060110155016/http://whitewolf.newcastle.edu.au/words/authors/O/OrwellGeorge/essay/ShootingElephant/hanging.html }}&lt;/ref&gt;

=== Ar an mBlár Fholamh i bPáras agus i Londain ===

D'éirigh Orwell as an obair sna póilíní coilíneacha i Mí Iúil den bhliain 1927. Chuaigh sé ar ais chuig a mhuintir i [[Suffolk]]. An bhliain a bhí chugainn, thug sé a aghaidh ar [[Páras|Pháras]], áit a ndeachaigh sé le h[[iriseoireacht]]. D'éiríodh leis ó am go ham altanna a fhoilsiú ar pháipéir Shasanacha agus Fhrancacha, agus é ag tabhairt cur síos ar shaintréithre chultúr Shasana do na Francaigh nó ag tuairisciú faoi shaol na Fraince do na Sasanaigh. San am seo a bhailigh sé an t-eispéireas as ar fháisc sé an leath Fhrancach dá chéad mhórshaothar neamhfhicseanúil, ''Down and Out in Paris and London''.&lt;ref&gt;{{Lua idirlín |url=http://whitewolf.newcastle.edu.au/words/authors/O/OrwellGeorge/prose/DownandOut/index.html |teideal=Cóip cartlainne |dátarochtana=2006-01-28 |archivedate=2005-12-16 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20051216163723/http://whitewolf.newcastle.edu.au/words/authors/O/OrwellGeorge/prose/DownandOut/index.html }}&lt;/ref&gt; Tá an leabhar seo curtha i láthair an léitheora mar nach mbeadh ann ach lomlán na fírinne, ach is dealraitheach go bhfuil cuid mhaith seanchais agus scéalta faoi mhadraí na n-ocht gcos measctha trí fhíor-thaithí an scríbhneora. Rinne Orwell a dhícheall le craiceann na fírinne a chur ar an saol ar an mblár fholamh a ndeachaigh sé tríd, ach is é an tátal a bhain fear scríofa a bheathaisnéise ná nach raibh Orwell leath chomh bocht san am agus a thugann sé fios ina leabhar. 
[[Íomhá:Eric Blair (George Orwell) from his Metropolitan Police file.jpg|mion|Eric Blair (George Orwell) , comhad ó Metropolitan Police]]
I ndiaidh dó conablach dhá bhliain a chaitheamh s[[an Fhrainc]], d'fhill Orwell go Sasana. Chaith sé seal ina theagascóir príobháideach, ach nuair a chaill sé an jab sin, chuaigh sé ag freastal ar na tearmainn do dhíthreabhaigh le mianach na scéalta a thiomsú le haghaidh na leithe Sasanaí de ''Down and Out in Paris and London''.

Ba é ''Down and Out...'' an chéad leabhar leis a tháinig i gcló, ar an naoú lá de Mhí Eanáir 1933. Cheap sé an t-ainm cleite le haghaidh an leabhair seo. Fuair sé &quot;Orwell&quot; ó abhainn Orwell a ritheann trí [[Ipswich]], agus thaitin &quot;George&quot; leis mar ainm fíor-Shasanach.

=== Tús na hÚrscéalaíochta ===

Ina dhiaidh sin, chrom sé ar a chéad úrscéal a scríobh, mar atá, ''Burmese Days''. Le linn é a bheith i mbun na hoibre seo, bhí sé ag iarraidh suirí a dhéanamh le bean óg arbh ainm di Eleanor. Bhí sise i ngrá le fear eile, áfach, agus thug sí droim láimhe le hOrwell sa deireadh. Ba é an triantán grá seo a thug spreagadh don dara húrscéal a chum sé, mar atá, ''A Clergyman's Daughter''.&lt;ref&gt;{{Lua idirlín |url=http://whitewolf.newcastle.edu.au/words/authors/O/OrwellGeorge/prose/ClergymasDaughter/index.html |teideal=Cóip cartlainne |dátarochtana=2006-01-28 |archivedate=2005-11-25 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20051125110147/http://whitewolf.newcastle.edu.au/words/authors/O/OrwellGeorge/prose/ClergymasDaughter/index.html }}&lt;/ref&gt; Maidir leis an leabhar faoi Bhurma, chríochnaigh sé í sa bhliain 1933. Ós rud é gur thug sé cur síos thar a bheith criticiúil ar na státseirbhísigh Shasanacha i mBurma, áfach, ní raibh a fhoilsitheoir, Victor Gollancz, sásta an leabhar a chur i gcló, agus an eagla a bhí air go gcuirfí an dlí air faoi chlúmhilleadh agus an teach foilsitheoireachta ar fad a léirscrios air. 

D'éirigh le hOrwell, áfach, an leabhar a fhoilsiú sna [[SAM|Stáit Aontaithe]]. Bhí an foilsitheoir Meiriceánach, Harper's, ar aon fhocal le Victor Gollancz go raibh an t-ábhar sách goilliúnach, agus leis an ionchúiseamh faoi chlúmhilleadh a chur ó dhoras roimh ré, b'éigean d'Orwell athruithe suntasacha a chur i bhfeidhm ar an leabhar.

Go gairid ina dhiaidh sin, chrom Orwell ar an gcéad úrscéal eile, ''A Clergyman's Daughter''. Níorbh é sin an leabhar ab fhearr a tháinig óna pheann, agus bhí Orwell chomh míshásta leis an úrscéal is nach gceadódh sé é a chur i gcló in athuair a fhad is a mhairfeadh sé féin beo. Níor hathfhoilsíodh an leabhar ar aon nós ach aon bhliain déag i ndiaidh bhás an údair. Go prionsabálta, tarraingíonn Orwell ar a shaol féin agus ar na daoine ina thimpeall agus é ag insint an scéil seo. Leabhar an-phríobháideach atá ann nach samhlófá le scríbhneoir poiblí polaitiúil cosúil le hOrwell. Más díol spéise é le haon duine, is é an príomhábhar suime atá ann ná an dóigh a gcaitheann an t-úrscéal seo súil ar mheon Orwell mar dhuine ar leith, mar phearsa indibhidiúil.

=== Ag Díol Leabhar - agus ag Pósadh ===
[[Íomhá:GeorgeOrwell.jpg|thumb|Plaic cuimhneacháin - Hampstead]]
[[Íomhá:Animal Farm - 1st edition.jpg|mion|An chéad éagran]]
Faoin am céanna, d'imigh Orwell go Hampstead. Roimhe sin, bhí sé ina chónaí i dteach a Aintín Nellie i Southwold. Réitigh an Aintín jab dó ag díol leabhar athláimhe i Hampstead, agus é breá sásta leis go raibh idir obair íoctha aige, agus buanchónaí air i Londain féin. Spreagadh don úrscéal ''Keep the Aspidistra Flying''&lt;ref&gt;{{Lua idirlín |url=http://whitewolf.newcastle.edu.au/words/authors/O/OrwellGeorge/prose/KeepAspidistraFlying/index.html |teideal=Cóip cartlainne |dátarochtana=2006-01-28 |archivedate=2005-11-25 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20051125120915/http://whitewolf.newcastle.edu.au/words/authors/O/OrwellGeorge/prose/KeepAspidistraFlying/index.html }}&lt;/ref&gt; ab ea an t-athrú seo, freisin. Is é an cineál leabhar atá ann ná cur síos ar shaol an scríbhneora atá ag iarraidh fódú éigin a dhéanamh sa saol liteartha. Bhí Orwell ag fáil tuiscint cheart ar an bhficsean faoin am seo. Mar sin, tá an t-úrscéal níos fearr ná ''A Clergyman's Daughter'', agus é in ann stíl scigiúil, áiféiseach, íorónta a láimhseáil agus casadh greannmhar a bhaint as imeachtaí a shaoil fosta.
[[Íomhá:Orwell hampstead home.JPG|mion|77 Parliament Hill i Hampstead]]
Mar ba dual dó, chuir Orwell cuimhní cinn a thréimhse ina shiopadóir leabhar i míotar in aiste bheag, ''Bookshop Memories''.&lt;ref&gt;{{Lua idirlín |url=http://whitewolf.newcastle.edu.au/words/authors/O/OrwellGeorge/essay/misc/bookshopmemories.html |teideal=Cóip cartlainne |dátarochtana=2006-01-28 |archivedate=2006-01-09 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20060109120942/http://whitewolf.newcastle.edu.au/words/authors/O/OrwellGeorge/essay/misc/bookshopmemories.html }}&lt;/ref&gt;

San am seo, bhí sé ag déanamh mórtachais lena sheanchara scoile Cyril Connolly arís. Bhí i bhfad níos mó glacadh le Connolly ná le hOrwell i gciorcail liteartha na heite clé san am seo, agus ba mhór an cuidiú le hOrwell an t-aitheantas áirithe seo. Bhí an pholaitíocht ag teacht isteach sa saol liteartha go tiubh téirimeach, agus an [[APSS|tAontas Sóivéadach]] ag cealgadh scríbhneoirí chuige le leabhair thaistil a chur ar pár. Ní dheachaigh Orwell leis an gCumannachas, áfach. Bhí cineál luí aige leis an ILP, nó Páirtí Neamhspleách an Lucht Oibre. Páirtí Marxach, réabhlóideach a bhí ann a raibh sé de chlaonadh ann intleachtóirí radacacha a mhealladh, nó má bhí an tILP drochamhrasach i dtaobh urraim neamhchriticiúil na gCumannach don Aontas Sóivéadach, ní raibh an páirtí sásta le Páirtí an Lucht Oibre ach an oiread, ó bhí aisling na réabhlóide tréigthe aige. Go bunúsach, ba é seo an seasamh polaitiúil a ghlac Orwell.

In Earrach na bliana 1935, tháinig athrú mór eile ar shaol Orwell, nó b'ansin a casadh Eibhlín Ní Sheachnasaigh ([[Eileen O'Shaughnessy]]) air. Múinteoir scoile de phór Ghaelach ab ea í a rugadh i South Shields i Tyneside, agus céim ollscoile aici sa Bhéarla ó Oxford. Bean fhuinniúil, ghreannmhar ab ea í a raibh idir theacht i láthair agus acmhainn oibre inti. Ní raibh Orwell i bhfad ag titim i ngrá léi, nuair a thosaigh sé ag caint ar chleamhnas agus ar phósadh. Sa bhliain 1936, dhá sheachtain roimh an lá ar shlánaigh sé trí bliana déag is fiche d'aois, phós Orwell Eibhlín.

=== Ag Cur Aithne ar an Lucht Oibre ===

Siúd is nach gcuimhnítear mórán ar úrscéalta luatha an scríbhneora inniu, thabhaigh an ''Aspidistra'' an oiread sin clú d'Orwell agus gur fostaíodh é le leabhar tuairisceoireachta eile cosúil le ''Down and Out...'' a scríobh faoi shaol an lucht oibre sa Bhreatain. Mar sin, i dtús na bliana 1936, thaistil sé &quot;tír dhubh&quot; Shasana ar lorg an lucht oibre, agus é ag stopadh i dtithe prólatáireacha lóistín le peirspictíocht ón taobh istigh a fháil ar shaol na n-oibrithe agus ar an mbail a d'fhág géarchéim mhór eacnamaíochta na dtríochaidí orthu. Ar an taithí seo a bhunaigh Orwell an leabhar ''The Road to Wigan Pier''.

De thoradh na hoibre seo, chuir Orwell níos mó spéis i gcúrsaí na [[polaitíocht]]a agus sa [[Sóisialachas]]. Mar sin féin, ní raibh sé compordach faoin dóigh a raibh na gluaiseachtaí polaitiúla ag iarraidh an scríbhneoir cruthaitheach a thiontú ina reacaire agus ina bholscaire, ina ionadaí don tsainleas aicme nach scinnfeadh ó pholasaí oifigiúil an pháirtí. An cineál Sóisialachais a dtugadh seisean urraim dó, ba Sóisialachas dá dhéantús féin é. Nuair a chuaigh sé ag troid i [[Cogadh Cathartha na Spáinne|gcogadh cathartha na Spáinne]], ní raibh sé meáite ar aon chineál Sóisialachas dogmatach ceartchreidmheach a chur chun cinn, ach an ghnáthshiosmaid agus an gnáthchuibheas daonna—''common decency'', mar a dúirt sé féin—a chosaint ar dhíormaí [[Francisco Franco|Franco]].

=== Orwell sa Spáinn ===
[[Íomhá:Flag colors of POUM -Template.svg|mion|POUM]]
Bhain sé amach an Spáinn i ndeireadh na bliana 1936, agus é ag ligean air féin go raibh sé ag brath ar altanna iriseoireachta a scríobh ón Spáinn. Nuair a fuair sé aithne ar shaol [[Barcelona|Bharcelona]], is é an tátal a bhain sé as an iomlán ''gurbh fhiú buille a bhualadh ar son na cúise seo'', agus chuaigh sé san arm—is é sin, sna mílísteoirí réabhlóideacha. Roghnaigh sé mílíste an pháirtí ba chóngaraí don ILP, ó bhí dintiúirí ón ILP aige, — is é sin, Páirtí na nOibrithe ar son Aontú na Marxach, nó an [[POUM]] (Spáinnis: ''[[POUM|Partido Obrero de Unificación Marxista]]'', Catalóinis: ''Partit Obrer d'Unificació Marxista''). ''D'fhéadfá páirtí Trotscaíoch a thabhairt air'', a mhínigh Orwell ní ba deireanaí, ''ach amháin an scoilt idir [[Leon Trotscaí|Trotscaí]] féin agus cathaoirleach an pháirtí.'' Bhí mílíste ag an bpáirtí seo chomh maith leis na páirtithe polaitiúla eile sa Spáinn, agus i ndiaidh gearrchúrsa oiliúna agus druileála, bhain Orwell amach an cathéadan. An chuid is mó de na hóglaigh eile ón gcoigríoch, throid siad sa [[Na Briogáidí Idirnáisiúnta|Bhriogáid Idirnáisiúnta]] a bhí go mór mór faoi thionchar na gCumannach. Fuair Orwell súil eile ar fad ar imeachtaí an chogaidh seachas lucht na mBriogáidí Idirnáisiúnta, agus é ag cur cogaidh i measc na Spáinneach. Is fíor, áfach, nach raibh mórán dá dteanga siúd ina phluc i dtús báire, go háirithe ó ba rud é gur [[An Chatalóin|Catalóinigh]] iad an chuid ba mhó de na comhchogaithe a bhí aige.
[[Íomhá:Cafe Moka, Barcelona.jpg|mion|Barcelona inniu, áit a bhí ceanncheathrú POUM]]
Ní raibh mórán troda ar siúl an áit a raibh Orwell, áfach. I ndiaidh tamaill fhada sa chuid chiúin de chathéadan na hAragóine, áfach, bogadh cathlán Orwell go dtí Huesca, cathair a bhí sealbhaithe ag fórsaí Franco agus í faoi léigear ag díormaí an Rialtais.

In Earrach na bliana 1937, tháinig Eibhlín go dtí an Spáinn le bheith níos cóngaraí dá fear céile. Fuair sí fostú i mbiúró an pháirtí POUM. Bhí an scoilt pholaitiúil idir na Cumannaigh agus an POUM ag dul chun doimhneachta faoin am seo, áfach, agus purgú polaitiúil in aghaidh an POUM ar na bacáin. I Mí na Bealtaine 1937, d'éirigh ina chogadh dearg idir an POUM agus na Cumannaigh i mBarcelona. Bhí Orwell ar ais ón gcathéadan ar chúiseanna drochshláinte, agus fuair sé é féin agus Eibhlín i lár na gcathanna seo. Chuir an t-achrann polaitiúil samhnas ar Orwell, agus d'fhill sé ar an gcathéadan san Aragóin le rud fónta éigin a chur i gcrích. Ar an 22ú lá de Mhí na [[Bealtaine]], ghoin urchar é sa mhuineál, agus tugadh go dtí an t-ospidéal é.
[[Íomhá:Republican machine gunner, Spanish Civil War.jpg|mion|saighdiúir Pobaltánach Poblachtach]]
Nuair a bhisigh Orwell an oiread is go raibh sé in ann dealú a lorg is a fháil ón mílíste, agus drochshláinte fágtha air go buan, fuair sé amach go raibh cosc curtha leis an bPOUM. Bhí daoine a raibh baint acu leis an bpáirtí á gcaitheamh i dtóin an phríosúin, mura rabhthas á marú scun scan. B'éigean d'Orwell agus d'Eibhlín bailiú as an Spáinn chomh luath in Éirinn agus ab fhéidir, rud a rinne siad.

=== Ar ais ón Spáinn ===

Nuair a lámhachadh Orwell sa mhuineál, ba é an tairngreacht a fuair sé ó na dochtúirí nach dtiocfadh leis a ghuth a ardú thar chogar lag choíche feasta. Bhí an mícheart acu, áfach, nó tháinig an chaint ar ais aige de réir a chéile. Mar sin féin, chuaigh an Spáinn go mór mór i bhfeidhm air. An cúpla bliain i ndiaidh a thaithí cogaidh, chaith sé an chuid ba mhó den am ag iarraidh a leagan féin de Chogadh na Spáinne a chur chun cinn. Bhí an chuid ba mhó d'aos léinn na heite clé ag áitiú ar a chéile gurb é an leagan Cumannach den scéal a bhí fíor, agus lucht leanúna an PhOUM ag spiaireacht agus ag fealltóireacht agus ag obair do Franco faoi choim, an t-am ar fad. Bhí a fhios ag Orwell, a throid i measc mhílísteánaigh an PhOUM, nach raibh ann ach aithiseoireacht agus clúmhilleadh a tháinig as ceárta na gCumannach. Lena chás féin a chur os comhair an tsaoil mhóir, scríobh sé an leabhar cáiliúil úd ''[[Homage to Catalonia]]''.&lt;ref&gt;{{Lua idirlín |url=http://whitewolf.newcastle.edu.au/words/authors/O/OrwellGeorge/prose/HomageToCatalonia/index.html |teideal=Cóip cartlainne |dátarochtana=2006-02-05 |archivedate=2006-02-12 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20060212062107/http://whitewolf.newcastle.edu.au/words/authors/O/OrwellGeorge/prose/HomageToCatalonia/index.html }}&lt;/ref&gt;

Cé go raibh bua na cainte agus deis a labhartha ag Orwell arís, bhí a shláinte curtha ó mhaith ag cogadh na Spáinne. Bheadh a scamhóga ag luí air a raibh fágtha de shaol aige. Fuair sé deacair a chuid altanna a fhoilsiú, nó, an chuid ba mhó de na nuachtáin Shasanacha nach raibh ag fabhrú do Franco, bhí siad ag fabhrú do na Cumannaigh. Ós rud é go raibh [[Victor Gollancz]], gnáthfhoilsitheoir Orwell, umhal go leor do Pháirtí Chumannach na Breataine Móire, bhí Orwell buartha faoina raibh i ndán do ''Homage do Catalonia''. Ar ámharaí an tsaoil, fuair sé tairiscint ó fhoilsitheoir eile, Secker &amp; Warburg, agus tháinig an leabhar i gcló. Ní raibh suim ag na léitheoirí ann, áfach. 

Mar sin féin, d'fhéad Orwell agus Eibhlín teacht slán ó gheimhreadh na Breataine Móire go [[Marrakech]], [[Maracó]], nó tháinig urraí saibhir chun tarrthála don scríbhneoir. Chaith siad roinnt ama i ndeireadh na bliana 1938 agus i dtús na bliana 1939 ansin, agus chrom Orwell ar an chéad úrscéal eile a chumadh, mar atá, ''Coming up for Air''.

=== An Cogadh ===

Go gairid ina dhiaidh sin, thosaigh [[an Dara Cogadh Domhanda]]. Nuair a tuigeadh dó nach raibh an cogadh le seachaint, rinne sé scrúdú coinsiasa, agus is é an tátal a bhain sé as go raibh sé ina thírghráthóir dhílis go smior, nuair a tháinig an scéal go cnámh na huillinne. Mar sin, dhéanfadh sé a dhícheall le Sasana a chosaint ar [[Hitler]]. 

Ní raibh lámh chúnta an scríbhneora chlé ag teastáil ón rialtas, áfach, rud a d'fhág buanfhrustrachas ar Orwell. Níor glacadh leis san Arm, agus an drochshláinte a bhí air, ach nuair a bunaíodh an fórsa cosanta áitiúil—an ''Home Guard—''liostáil Orwell ansin gan mhoill. Bhí an chomhairle seo ag cur lena dhearcadh Sóisialach, nó bhí sé den tuairim go bhféadfadh an Home Guard teacht isteach áisiúil nuair a ghealfadh lá na réabhlóide i Sasana. Bhí sé in ann an Home Guard a chur i gcomparáid le mílístí na bpáirtithe polaitiúla sa Spáinn, cosúil le mílíste an PhOUM.

Nuair a thosaigh feachtas buamála na Breataine—an Bhliste, nó Cath na Breataine Móire—rug Orwell ar an bpeann le haiste fhada a bhreacadh síos ina gceanglódh sé le chéile a Shóisialachas agus an tírghrá Sasanach a d'aithin sé ag borradh ina chroí le teacht an chogaidh. An téacs a tháinig ar pár ansin, mar atá, ''The Lion and the Unicorn: Socialism and the English Genius'' (&quot;An Leon agus an tAonbheannach)—An Sóisialachas agus Dúchas Shasana&quot;), is eochair é d'aigne an scríbhneora. Is é an téis a leag Orwell amach san aiste seo ná go gcaithfí córas Sóisialach a chur ar bun leis an gcogadh a ghnóthú don Bhreatain Mhór, agus nach mbeadh bua an chogaidh inaitheanta thar bhua an tSóisialachais. San am céanna, chuir sé béim ar leith ar thábhacht an leanúnachais chultúrtha don lucht oibre féin. Níorbh fhéidir agus níor cheadmhach, dar leis, forais, fothuithe agus institiúidí seanbhunaithe an tsaoil Shasanaigh a chur ar ceal sa teagmháil, fiú dá gcuirfí an uasalaicme chun báis i réabhlóid fhoréigneach. Tá an aiste ag cur thar maoil le dóchas as an todhchaí, agus ardmhuinín ag Orwell as na gnáthdhaoine agus as a gcumas cur le chéile le feabhas a saoil a bhaint amach.

I Mí Iúil 1941, fuair Orwell tairiscint oibre ón m[[BBC]]. Rinneadh léiritheoir de, agus é i mbun na gcláracha a bhí dírithe ar an India. Ar dtús, bhí sé ag coipeadh le díbhirce agus le díograis i dtaobh an jab nua. De réir a chéile, áfach, thosaigh an atuirse agus an díomá ag teacht air. Bhí sé míshásta, ach go háirithe, le heaspa tuisceana an BhBC do pholaitíocht na hIndia agus don dóigh cheart leis na hIndiaigh a ghiúmaráil. Bhí trioblóidí polaitiúla san India san am seo, agus cuid de na náisiúnaithe áitiúla ag dréim le cuidiú a lorg ón [[An tSeapáin|tSeapáin]] leis na geimhle Sasanacha a chroitheadh díobh. Bhí ciall ghéar de dhíth le cás na Breataine Móire a chur abhaile ar na hIndiaigh agus an bholscaireacht náisiúnaíoch a bhí ar siúl ina dtimpeall, a shíl Orwell, — ach ní raibh an chiall sin ag cách sa BhBC. Go bunúsach, níor glacadh na hIndiaigh ná polaitíocht a dtíre dáiríre, ar aon leibhéal le polaitíocht na Breataine Móire. Le teann míshástachta leis an gcorparáid, d'éirigh Orwell as a phost i ndeireadh na bliana 1943. 

Ina dhiaidh sin, chuaigh Orwell ag iriseoireacht ar an ''Tribune''. Bhí sé ina eagarthóir liteartha, ach ní raibh an obair sin ag teacht leis go rómhaith, nó ní ligfeadh a chroí dó diúltú do na drochaltanna a thagadh isteach ó ábhair scríbhneoirí. Ón taobh eile de, má tháinig ábhar maith isteach ó scríbhneoirí aineoil, rinne Orwell a dhícheall len é a fhoilsiú agus a íoc mar ba chóir. Amach ón eagarthóireacht, bhí colún rialta aige ar an bpáipéar gach seachtain faoin gceannlíne &quot;Mar is Rogha liom&quot; (''As I Please''). Thuill dearcadh neamhspleách an cholúin sin clú dó, nó ag druidim le deireadh an chogaidh, ní bhíodh mórán colúnaithe eile sásta, abair, an tAontas Sóivéadach a lochtú. San am seo, bhí iriseoirí na heite deise féin ródhoirte don &quot;Uncail Joe&quot; Stailín le criticeoireacht cheart a dhéanamh air. Bhí Orwell an-bhisiúil ag scríobh píosaí gairide iriseoireachta san am seo. Thairis sin, bhí sé ag obair ar an ''[[Animal Farm]]'' cheana féin.
[[Íomhá:Flag_of_the_Animal_Farm.svg|mion|hoof and horn:  siombail an chasúir agus an chorráin]]

=== ''Animal Farm'' agus an chinsireacht ===

Sa bhliain 1944, chuaigh Orwell ar lorg foilsitheora don ''Animal Farm''. Is é an cineál leabhar atá ann ná fabhalscéal faoi réabhlóid na Rúise ina gcaitheann ainmhithe na feirme an feirmeoir amach le cothrom na Féinne a chur ar bun ar an bhfeirm idir cineálacha éagsúla d'ainmhithe. De réir a chéile, áfach, téann na muca i gceannas ar an réabhlóid seo, agus iad ag fáil &quot;cuid níos mó de chothrom na Féinne&quot; ná na beithígh eile. Sa deireadh thiar, ní féidir na muca a aithint thar na feirmeoirí eile, ar daoine iad.

Fuair Orwell deacair an leabhar a fhoilsiú. Bhí na tithe foilsitheoireachta an-doicheallach roimh leabhar frith-Shóivéadach, agus chuir a sheanfhoilsitheoir Victor Gollancz ó dhoras é. Bhí an fháilte chomh fuar céanna roimhe ag Nicholson &amp; Watson, ach sa deireadh, ghlac Jonathan Cape leis an úrscéal. Faoin am seo, bhain eachtra barrúil d'Orwell. Bhí sé tar éis aiste—''Benefit of Clergy''&lt;ref&gt;{{Lua idirlín |url=http://whitewolf.newcastle.edu.au/words/authors/O/OrwellGeorge/essay/CriticalEssays/salvadordali.html |teideal=Cóip cartlainne |dátarochtana=2006-02-05 |archivedate=2008-05-21 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080521092041/http://whitewolf.newcastle.edu.au/words/authors/O/OrwellGeorge/essay/CriticalEssays/salvadordali.html }}&lt;/ref&gt; —a scríobh faoi shaothar an ealaíontóra osréalaígh ón Spáinn, [[Salvador Dalí]]. San aiste, chosain sé an chinsireacht ar bhealach nach samhlófá leis an bhfear a scríobh ''Nineteen Eighty-Four''. Agus é ag déanamh a staidéir ar ealaíontóireacht Dalí, a d'admhaigh sé, bhí sé in ann a thuiscint go bhféadfadh saothar maith ealaíne dul an oiread sin chun dochair agus go gcaithfí an saothar sin a scrios nó a choinneáil ar shiúl ón saol mór:

:''...ní dóigh liom nár thug mé a ceart don leabhar—''dírbheathaisnéis Dalí atá i gceist aige—''nó is leabhar í a bhfuil drochbholadh aisti. Dá bhféadfadh aon leabhar drochbholadh a chur aisti i gciall cheart an fhocail, bheadh an leabhar sin againn anseo'' […]. ''Ón taobh eile de, is follasach gur ealaíontóir éirimiúil is ea Dalí agus bua as an ngnáth aige. Chomh mionchruinn agus atá a chuid pictiúirí agus chomh siúráilte agus a tharraingíonn a lámh iad, is léir nach leisceoir ar aon nós é. Is maith leis a shaol príobháideach a chur os comhair an tsaoil mhóir, agus is sárachán é amach is amach, ach ina dhiaidh sin féin, ní feallaire é. Tá sé i bhfad níos éirimiúla ná a bhformhór mór siúd a chaithfeadh anuas air de dheasca a dhrochmhoráltachta agus a chuid saothar.'' […]

:''Is é oighear an scéil gur ionsaí soiléir díreach é a shaothar ar an ngnáthshiosmaid agus ar an ngnáthchuibheas, agus, ós rud é gur dual do phictiúirí Dalí an fhantaisíocht a chur ar bhealach a míleasa cosúil le cárta pornagrafaíoch poist, ar an mbeatha féin. Níl mé cinnte cad atá déanta ag Dalí dháiríre agus cad a tháinig as a intinn—''tá Orwell anseo ag tagairt do na heachtraí uafásacha a ndeachaigh Dalí tríothu ina shaol, ar nós páiste eile a mharú nuair a bhí sé féin ina thachrán, de réir mar a d'inis sé sa dírbheathaisnéis—''ach níl oiread agus bunchuibheas an duine ag roinnt lena dhearcadh ná lena anam. Tá sé chomh frithshóisialta leis an dreancaid. Is follasach nach bhfuil daoine den chineál sin ag teastáil ó aon chineál sochaí, agus má tá sochaí ann ina mbláthaíonn siad, caithfidh sé go bhfuil an tsochaí sin ó mhaith ar bhealach éigin.'' […]

:''Ba chóir don duine bheith in ann an dá rud seo a admháil san am céanna: gur línitheoir maith é Dalí, agus gur duine déistineach é. Ní bhréagnaíonn an dá fhíric seo a chéile. Má theastaíonn balla uainn, is é an chéad rud a theastóidh uainn go mairfidh an balla sin ina sheasamh. Má mhaireann, is maith an balla é, agus is féidir an dá cheist a dhealú ó chéile, an balla maith é, agus cén úsáid a bhaintear as mar bhalla. Mar sin féin, ní mór an balla is fearr ar an domhan a leagan, má tá sé ina sheasamh timpeall ar champa géibhinn. Ar an mbealach céanna, ba chóir dúinn bheith in ann a rá: &quot;Is maith an leabhar í seo&quot; nó &quot;is maith an pictiúr é seo&quot;—&quot;agus ba chóir don chrochadóir phoiblí an leabhar nó an pictiúr céanna a chur trí thine&quot;. An té nach bhfuil in ann an méid sin a rá, nó a shamhlú dó ar a laghad, tá sé ag seachaint na fírice gur saoránach agus duine daonna é an t-ealaíontóir chomh maith, agus go bhfuil a impleachtaí féin ag dul leis sin.'' […]

An cur síos a thug Orwell ar shaothair áirithe Dalí san aiste, áfach, bhí sé chomh lom is gur chinn an foilsitheoir í a ghearradh amach as na leabhair nuair a bhí siad clóbhuailte cheana féin. Mar sin, rinneadh cinsireacht ar aiste a bhí ag cosaint na cinsireachta mar rud![[Íomhá:1984first.jpg|mion|An chéad éagran]]Faoin am seo, rith le hOrwell páiste a uchtú. Shíl sé go raibh sé seasc, mar fhear, ach mar sin féin, theastaigh uaidh go géar clann a bheith aige. An páiste a ghabh sé ar altramacht, ba bhuachaill é a saolaíodh ar an 14ú lá de Mhí na Bealtaine sa bhliain 1944. Leanbh tabhartha a bhí ann, agus d'uchtaigh Orwell é go gairid tar éis a bhreithe. Baisteadh Richard Horatio Blair air, agus thug Orwell taitneamh dó ón tús. Cé go raibh a chuid oibre liteartha agus dualgaisí an athara ag iompairc le chéile, is é tuairim fhormhór mór na bhfinnéithe go raibh sé ina cheann maith don pháiste, agus é an-dáiríre faoi ról an athara mar a thuig sé é. Cé nach ndearna sé riamh aon seó bóthair don ghrá a bhí aige do na páistí, is léir óna chuid scríbhinní nár dhearmaid sé riamh a chéad óige féin, rud a chuir ar a chumas cás agus peirspictíocht an pháiste a thuiscint.
Thosaigh Orwell ag obair ar a mhórshaothar, ''Nineteen Eighty-Four'', i mblianta deireanacha an chogaidh. Níor tháinig bunsmaoineamh an úrscéil dhiostóipigh seo chuige mar a bheadh splanc ann. A mhalairt ar fad, bhí réamhshampla aige i litríocht na Rúise a chuaigh go mór i bhfeidhm air, mar atá, an t-úrscéal úd ''Мы/My'' (&quot;Muidne&quot;) le [[Yevgeni Zamyatin]], a scríobhadh chomh luath le tús na bhfichidí. Bhí an-mheas aige fosta ar ''Rossem's Universal Robots'' le [[Karel Čapek]], an scríbhneoir Seiceach a chéadcheap an focal &quot;[[róbat]]&quot;.

=== Bás a Mhná Céile ===

San am seo, fuair Eibhlín bás. Bhí drochshláinte ag luí uirthi le tamall anuas, agus tháinig sé chun solais go raibh sceachaillí ag fás ina hútaras. Ní raibh teacht timpeall air go gcaithfeadh sí obráid a fháil chomh luath in Éirinn agus ab fhéidir. Ar an 29ú lá de Mhí na Márta, 1945, chuaigh sí faoi scian an mháinlia, ach níor tháinig sí slán as an obrádlann. Shíothlaigh sí le linn na lansóireachta.

Bhí Orwell go mór mór faoi mhéala i ndiaidh bhás a mhná céile. Le héalú ón méala sin, chuaigh sé go dtí [[an Ghearmáin]], a bhí díreach á forghabháil ag díormaí na g[[comhghuaillithe]], agus é ag brath ar altanna a scríobh faoin tír agus faoin gcuma a bhí uirthi faoi láthair. Níor éirigh an tuairisceoireacht leis chomh maith agus a bhí pleanáilte aige, ach mar sin féin, is fiú súil a chaitheamh ar ''The Future of a Ruined Germany''&lt;ref&gt;{{Lua idirlín |url=http://whitewolf.newcastle.edu.au/words/authors/O/OrwellGeorge/essay/misc/ruinedgermany.html |teideal=Cóip cartlainne |dátarochtana=2006-02-11 |archivedate=2006-05-03 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20060503032203/http://whitewolf.newcastle.edu.au/words/authors/O/OrwellGeorge/essay/misc/ruinedgermany.html }}&lt;/ref&gt; agus ''Revenge is Sour''.&lt;ref&gt;{{Lua idirlín |url=http://whitewolf.newcastle.edu.au/words/authors/O/OrwellGeorge/essay/misc/revengesour.html |teideal=Cóip cartlainne |dátarochtana=2006-02-11 |archivedate=2005-11-25 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20051125084204/http://whitewolf.newcastle.edu.au/words/authors/O/OrwellGeorge/essay/misc/revengesour.html }}&lt;/ref&gt;

Bhí rath ar an ''Animal Farm'', ar a laghad. Tháinig [[an Cogadh Fuar]] i leaba an Dara Cogadh Domhanda, agus d'éirigh na léitheoirí ní b'fháiltiúla i leith teachtaireacht pholaitiúil fhrith-Chumannach an fhabhalscéil. Thuill an t-úrscéal crág mhaith airgid d'Orwell, ach ní mó ná sásta a bhí sé leis an gciall a bhain lucht na heite deise as. Bhí na coimeádaigh den tuairim go raibh Sóisialachas - is é sin, gach sórt Sóisealachais - bréagnaithe ag an leabhar. Níorbh é seo barúil Orwell. 

Faoin am seo, tháinig sé chun solais go deifnídeach go raibh Orwell tar éis eitinn a tholgadh sa Spáinn. Níor admhaigh sé leis féin gur mar sin a bhí, áfach. Bhí sé meáite ar an úrscéal ''Nineteen Eighty Four'' a chríochnú, sula rachadh sé ag éileamh in aon ospidéal. Le fuadar agus fústar na cathrach móire a thréigean, d'fhág sé a árasán in [[Islington]] agus chuaigh sé a chónaí i gceann de na hoileáin Ghaelacha in [[Albain]], [[Diúra|Diùra]]. Shocraigh sé síos i nDiùra in Aibreán na bliana 1945, ach bhí sé ag brath ar an aistriú seo le píosa maith anuas, agus an taithneamh a thug sé don áit ó chonaic sé an chéad uair í. I nDiùra a scríobh sé an chuid ba mhó den úrscéal ''Nineteen Eighty-Four''. Bhí ceisteanna na hollsmachtúlachta agus na &quot;nua-chainte&quot; ag dul trína intinn san am seo, rud is féidir a léamh ar a chuid aistí ón tréimhse seo, go háirithe ''Politics and the English Language'' agus ''The Prevention of Literature''.[[Íomhá:Barnhill (Cnoc an t-Sabhail) - geograph.org.uk - 451643.jpg|mion|Barnhill (Cnoc an t-Sabhail),  Jura, [[Albain]]]]
=== 1984 agus deireadh a shaoil ===
[[Íomhá:Grave of Eric Arthur Blair (George Orwell), All Saints, Sutton Courtenay - geograph.org.uk - 362277.jpg|mion|Uaigh - &quot;Eric Arthur Blair&quot; le léamh ar an leacht]]
I rith na gcúig mblian deireanach dá shaol, bhí sé ag scríobh ''Nineteen Eighty-Four'' agus ag breacadh síos nótaí iriseoireachta san am céanna. Bhí a chuid saothair le léamh ar an ''Tribune'', ar an ''Observer'' agus ar an ''Manchester Evening News'', ach, thairis sin, thagadh aistí leis i gcló in irisí beaga liteartha freisin. Maidir leis an ''Nineteen Eighty-Four'', foilsíodh sa bhliain 1949 é, ach bhí sé críochnaithe sa bhliain roimhe sin. Is é an gnáthscéal a bhíonn ag dul timpeall ná go raibh an teideal sin &quot;1984&quot; bunaithe ar bhliain chríochnaithe na scríbhneoireachta, agus nach ndearna Orwell ach an dá dhigit dheireanacha a mhalartú ar a chéile. Le fírinne, is é an teideal a cheap sé ar dtús ná ''The Last Man in Europe—''&quot;An Duine Deireanach san Eoraip&quot;, agus dealraíonn sé gurbh é Fredric Warburg, foilsitheoir an leabhair, a sholáthair an teideal deifnídeach. 

Sa bhliain 1948, bhunaigh rialtas Pháirtí an Lucht Oibre rannóg faisnéise i Roinn na nGnóthaí Eachtracha (''Foreign Office'') le troid a chur ar na Cumannaigh agus le bolscaireacht fhrith-Chumannach a scaipeadh. Chuidigh Orwell leis an obair seo, nó thug sé do Celia Kirwan, cara leis a bhí fostaithe ag an rannóg, liosta de scríbhneoirí a bhí, dar leis féin, róbháúil leis na Cumannaigh, ionas nár chóir don rannóg úsáid a bhaint as a gcuid saothair. Bhí naoi n-ainm déag is fiche ar an liosta, ina measc Kingsley Martin (príomheagarthóir an ''[[New Statesman]]'' san am) chomh maith le Charles Chaplin agus Michael Redgrave. Tá sé ina ábhar conspóide cén fáth a ndéanfadh Orwell a leithéid, ach le fírinne, níl sé ródheacair an scéal a mhíniú: bhí Orwell riamh ag cur in aghaidh an Stailíneachais ar mhaithe leis an Sóisialachas Daonlathach ba rogha leis féin, agus mar sin, bhí sé breá sásta comhoibriú le rialtas Pháirtí an Lucht Oibre in aghaidh an chomhnamhad. Ní raibh sé ag milleánú aon duine go héagórach, ach an oiread: na daoine a bhí ar an liosta, bhí siad go léir tar éis luiteamas leis an Aontas Sóivéadach a léiriú in am éigin.

I nDeireadh Fómhair sa bhliain 1949, phós Orwell Sonia Brownell. Fuair sé bás ón eitinn i Londain ar an 20 Eanáir, 1950, i ndiaidh fhoilsiú an úrscéil Nineteen Eighty-Four. Na trí bliana deireanacha dá shaol, bhí sé go minic ag éileamh leis an gcréachta san ospidéal. hAdhlacadh é de réir nósanna na hEaglaise Anglacánaí i Sutton Courtenay i Sír Oxford, agus a cheartainm—Eric Arthur Blair—le léamh ar an leacht.
[[Íomhá:GeorgeOrwellGrave.jpg|thumb|200px|Uaigh - &quot;Eric Arthur Blair&quot; le léamh ar an leacht]]

== Saothair ==
* Down and Out in Paris and London, 1933
* Burmese Days, 1934
* Clergyman's Daughter, 1935
* Keep the Aspidistra Flying, 1936 - scannán ''A Merry War'' (1997), stiúrthóir Robert Bierman, le Helena Bonham Carter, Richard E. Grant, Jim Carter, Harriet Walter
* The Road to Wigan Pier, 1937
* Homage to Catalonia, 1938
* Coming up for Air, 1939
* Inside the Whale and other Essays, 1940
* The Lion and the Unicorn, 1941
* eagarthóir ar Talking to India, 1943
* Animal Farm, 1945 - scannán beoite 1955, stiúrthóirí Joy Batchelor, John Halas; scannán 1999, stiúrthóir John Stephensen, le Kelsey Grammer agus Julia Ormond
* Critical Essays, 1946
* James Burnham and the Managerial Evolution, 1946
* The English People, 1947
* eagarthóir ar British Pamphleteers 1, 1948
* Nineteen Eighty-four, 1949 - scannáin: 1955, stiúrthóir Michael Anderson, le Edmund O'Brien, Michael Redgrave, Jan Sterling, David Kossoff; scannán 1984, stiúrthóir Michael Radford, le John Hurt, Richard Burton, Suzanna Hamilton, Cyril Cusack. Sa bhliain 1985, scannánaíodh an pictiúr úd ''Brazil'', nach raibh ach breacbhunaithe ar úrscéal Orwell: stiúrthóir Terry Gillam, le Jonathan Pryce, Kim Greist, Robert De Niro, Katherine Helmond, Bob Hoskins
* Shooting an Elephant, 1950

== Tagairtí ==
{{reflist}}

{{DEFAULTSORT:Orwell, George}}
[[Catagóir:George Orwell| ]]
[[Catagóir:Scríbhneoirí Sasanacha]]
[[Catagóir:Dírbheathaisnéisithe]]
[[Catagóir:Scríbhneoirí ficsin thuairimigh]]
[[Catagóir:Daoine Indiacha]]
[[Catagóir:Daoine a rugadh i 1903]]
[[Catagóir:Básanna i 1950]]
[[Catagóir:Iriseoirí Sasanacha]]</text>
      <sha1>j0ddc06e3jjupfafxnwvrzdq0c16i1c</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>10 Iúil</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5901</id>
    <revision>
      <id>1320063</id>
      <parentid>1273410</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T10:34:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Conradder</username>
        <id>34685</id>
      </contributor>
      <comment>/* Imeachtaí eile */</comment>
      <origin>1320063</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5187" sha1="2l8zwuw1g6st2wk71m722iw0m3m90u2" xml:space="preserve">{{Iúil}}
Is é an '''10 Iúil''' an 191ú lá den bhliain de réir fhéilire Ghréagóra nó an 192ú lá i mbliain bhisigh. Tá 174 lá fágtha sa bhliain.

== Féilte ==
* [[Na Bahámaí]] - Lá na Saoirse

== Daoine a rugadh an lá seo ==
* [[1451]] — [[Séamas III, Rí na nAlbanach]], (b. [[1488]])
* [[1509]] — [[Eoin Cailvín]], leasaitheoir creidimh (b.[[1564]])
* [[1830]] — [[Camille Pissarro]], péintéir Francach (b. [[1903]])
* [[1834]] — [[James McNeill Whistler]], péintéir agus eitseálaí Meiriceánach (b.[[1903]])
* [[1856]] — [[Nikola Tesla]], aireagóir, innealtóir leictreach, innealtóir meicniúil, fisiceoir, agus todhchóir Seirbeach-Mheiriceánach (b. [[1943]])
* [[1871]] — [[Marcel Proust]], scríbhneoir Francach (b. [[1922]])
* [[1902]] — [[Kurt Alder]], Ceimicí orgánach (b. [[1958]])
* [[1903]] — [[John Wyndham]], scríbhneoir Sasanach (b.[[1969]])
* [[1907]] — [[George Nichols]], dornálaí Meiriceánach (b. [[1986]])
* [[1918]] — [[Seán Collins]], polaiteoir Éireannach (b. [[1975]])
* [[1922]] — [[Jake LaMotta]], dornálaí Meiriceánach (b. [[2017]])
* [[1925]] — [[Mahathir Mohamad]], Príomh-Aire na [[An Mhalaeisia|Malaeisia]]
* [[1931]] — [[Alice Munro]], scríbhneoir Ceanadach (b. [[2024]])
* [[1942]] — [[Ronnie James Dio]], Amhránaí agus scríbhneoir amhrán (b. [[2010]])
* [[1943]] — [[Arthur Ashe]], imreoir leadóige Meiriceánach (b. [[1993]])
* [[1945]] — [[Ron Glass]], aisteoir Meiriceánach (b. [[2016]])
* [[1945]] — [[Virginia Wade]], iarimreoir leadóige  
* [[1951]] — [[Rajnath Singh]], polaiteoir Indiach
* [[1958]] — [[Fiona Shaw]], aisteoir
* [[1963]] — [[Conor Murphy]], polaiteoir Éireannach
* [[1972]] — [[Sofía Vergara]], ban-aisteoir Meiriceánach
* [[1972]] — [[Sundar Pichai]], fear gnó Indiach-Meiriceánach
* [[1973]] — [[Declan McAleer]], polaiteoir as Tuaisceart Éireann
* [[1973]] — [[Proinsias Mac a' Bhaird]], scríbhneoir Éireannach
* [[1974]] — [[Imelda May]], amhránaí, ceoltóir, léiritheoir agus cumadóir amhráin Éireannach
* [[1975]] — [[Stefán Karl Stefánsson]], aisteoir Íoslannach
* [[1976]] — [[Edmilson Gomes]], imreoir sacair
* [[1976]] — [[Ludovic Giuly]], imreoir sacair
* [[1980]] — [[Claudia Leitte]], amhránaí Brasaíleach
* [[1980]] — [[Jessica Simpson]],  amhránaí Meiriceánach
* [[1993]] — [[Jiří Veselý]], imreoir leadóige
* [[2001]] — [[Isabela Moner|Isabela Merced]], ban-aisteoir agus amhránaí as Peiriú

== Daoine a fuair bás ar an lá seo ==
* [[983]] — [[Pápa Beinidict VII]]
* [[1806]] — [[George Stubbs]], Péintéir Sasanach (r. [[1724]])
* [[1884]] — [[Paul Morphy]], imreoir fichille Meiriceánach (r. [[1837]])
* [[1910]] — [[Johann Gottfried Galle]], réalteolaí Gearmánach (r. [[1812]])
* [[1927]] — [[Kevin O’Higgins|Caoimhín Ó hUiginn]], 35, polaiteoir Éireannach (r. [[1892]])
* [[1986]] — [[Brendan Glynn]], polaiteoir Éireannach (r. [[1910]])
* [[1987]] — [[Gus Healy]], polaiteoir Éireannach (r. [[1904]])
* [[1997]] — [[Ivor Allchurch]], imreoir sacair Breatnach (r. [[1929]])
* [[2003]] — [[Hartley Shawcross]], polaiteoir Briotanach (r. [[1902]])
* [[2015]] — [[Diarmuid Mac an Adhastair]], aisteoir Éireannach (r. [[1944]])
* [[2015]] — [[Omar Sharif]], aisteoir Éigipteach (r. [[1932]])
* [[2015]] — [[Roger Rees]], aisteoir Breatnach (r. [[1944]])
* [[2018]] — [[Clive King]], scríbhneoir Briotanach (r. [[1924]])
* [[2019]] — [[Denise Nickerson]], ban-aisteoir Meiriceánach (r. [[1957]])
* [[2020]] — [[Jack Charlton]], Imreoir agus bainisteoir sacair (r. [[1935]])
* [[2023]] — [[Ben Briscoe]], polaiteoir Éireannach (r. [[1934]])

== Imeachtaí eile ==
* [[1553]] - Ghlac [[An Bhantiarna Jane Grey]] an ríchathaoir
* [[1778]] - [[Cogadh Saoirse Mheiriceá]]: d'fhógair [[Louis XVI na Fraince]] cogadh ar [[Ríocht na Breataine Móire]]
* [[1850]] - Ghlac [[Millard Fillmore]] mionn na huachtaránachta
* [[1890]] - Rinneadh [[Wyoming]] ina stát
* [[1921]] - Domhnach na Fola Bhéal Feirste: maraíodh 20 duine agus scriosadh 200 baile i rith círéibeacha i m[[Béal Feirste]]
* [[1927]] - D'fheallmharaigh [[Óglaigh na hÉireann (1922–1969)|an tIRA]] [[Kevin O’Higgins]], Leas-Uachtarán Chomhairle Feidhmiúcháin Shaorstát na hÉireann
* [[1948]] - Bunaíodh [[An Chóiré Thuaidh|Daonphoblacht Dhaonlathach na Cóiré]] go hoifigiúil
* [[1973]] - Bhain [[na Bahámaí]] neamhspleáchas amach 
* [[1985]] - Scriosadh long cheannais [[Greenpeace]] i gCalafort [[Auckland]] sa [[An Nua-Shéalainn|Nua-Shéalainn]]
* [[1991]] - Ghlac [[Boris Yeltsin]] oifig Uachtaráin [[An Rúis|na Rúise]]
* [[1995]] - Scaoileadh saor [[Aung San Suu Kyi]] as braighdeanas baile
* [[2000]] - Tháinig [[Bashar al-Assad]] i gcomharbas ar a athair, [[Hafez al-Assad]], ina uachtarán [[An tSiria|na Siria]]
* [[2016]] - Bhuaigh [[An Phortaingéil]] [[An Fhrainc]] sa chluiche ceannais d'[[UEFA Euro 2016]]
* [[2017]] - D'fhógartha an rialtas [[an Iaráic|Iarácach]] go bhfuil [[Mosul]] saor ón [[An Stát Ioslamach|Stát Ioslamach]]
&lt;!-- idirvicí --&gt;

[[Catagóir:Dátaí|0710]]
[[Catagóir:Míonna|Iúil, 10]]</text>
      <sha1>2l8zwuw1g6st2wk71m722iw0m3m90u2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Seosamh Mac Grianna</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6713</id>
    <revision>
      <id>1320044</id>
      <parentid>1250529</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T07:09:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>47196</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1320044</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11789" sha1="lht1ylw16bdgdxixntvepecl1beq6dq" xml:space="preserve">{{WD Bosca Sonraí Duine}}

Duine de mhórscríbhneoirí na h[[Athbheochan na Gaeilge|Athbheochana]] agus na [[An Ghaeltacht|Gaeltacht]]&lt;nowiki/&gt;a ba ea '''Seosamh Mac Grianna''', ó [[Rinn na Feirste]] s[[na Rosa]] i n[[An Ghaeltacht|Gaeltacht]] Thír Chonaill ( [[15 Eanáir]] [[1901]]- [[11 Meitheamh]] [[1990]]).&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://www.dib.ie/biography/mac-grianna-seosamh-a5052|teideal=Mac Grianna, Seosamh {{!}} Dictionary of Irish Biography|language=en|work=www.dib.ie|dátarochtana=2023-06-10}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Lua idirlín|url=https://www.ainm.ie/Bio.aspx?ID=1580|teideal=MAC GRIANNA, Seosamh (1900–1990)|language=ga-IE|work=ainm.ie|dátarochtana=2023-06-01}}&lt;/ref&gt;

== Saol ==
Deartháir do [[Séamus Ó Grianna|Shéamus Ó Grianna]] ab ea Seosamh, nó ''Joe Fheidhlimí Dhónaill Phroinsiais'', mar a thugadh muintir Rinn na Feirste air. Éan corr a bhí ann ó thús, mar Sheosamh, agus ní dheachaigh sé riamh ag obair ar an Lagán ná go hAlbain, mar ba dual d'aos óg Thír Chonaill a dhéanamh. Ghlac sé páirt sa Chogadh Cathartha in éineacht lena dheartháir, agus chaith an bheirt acu an bhliain go leith roimh dheireadh an chogaidh imtheorannaithe ag an Saorstát. 

Chaith Seosamh a sheal féin ag [[Aistriúchán|aistritheoireacht]] don [[An Gúm|Ghúm]], agus déanta na fírinne rinne sé a lán aistriúchán a thabhaigh clú is cáil dó, go háirithe an Ghaeilge a chuir sé ar ''Ivanhoe'' le [[Walter Scott]]. Meastar milliún go leith focal a bheith sna leabhair a d’aistrigh sé don Ghúm i rith 1925-32&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Mar sin féin, bhí sé míshásta leis an bpá a fuair sé ón nGúm, agus níos míshásta fós leis an dóigh ar chaith an Gúm lena chuid bunscríbhinní. Siúd is go raibh an t-[[úrscéal]] ''An Druma Mór'' críochnaithe aige sna [[1930idí|tríochaidí]], níor tháinig sé i gcló roimh na [[1960idí|seascaidí]].

Chuaigh an cruatan go mór mór chun dochair dó, go háirithe ó thaobh na sláinte sící de. Sa bhliain [[1935]], agus é díreach ag scríobh úrscéil faoi shaol polaitiúil na hÉireann, buaileadh le [[galar meabhrach]] é, a d'fhág ina chreapaltán é ó thaobh na haigne de, ar feadh a raibh fágtha de shaol aige. 

Chaith sé tamall i nGráinseach Ghormáin in 1935-36. As sin amach bhí an saol go dona aige. Bhí sé in aontíos le bean darbh ainm Peigí le tamall. Bhí mac acu darbh ainm Fionn ach cuireadh isteach i ndílleachtlann na m[[Bráithre Críostaí]] i nGlas Naíon é nuair nár fhéad an lánúin cúram ceart a thabhairt dó.[[Íomhá:Rannnafeirste.JPG|mion|Rann na Feirste]]

D'éist sé an obair scríbhneoireachta, agus baisteadh ''Dá mBíodh Ruball ar an Éan'' (is é sin, &quot;dá mbeadh eireaball ar an éan&quot;, de réir an Chaighdeáin) ar an úrscéal neamhchríochnaithe. 

Chaith Mac Grianna roinnt blianta ina chónaí ag Páirc Naomh Áine, Rath Éanaigh, sna 1950idí. D’fhág Seosamh an teach sin in 1957 agus chuaigh sé ar ais go Rann na Feirste (nochtadh leac cuimhneacháin ann i gcuimhne ar an scríbhneoir sa bhliain 2023).&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|title=Nuacht an Tuaiscirt. 29 Bealtaine|url=https://www.rte.ie/rnag/nuacht-gaeltachta/2023/0529/1386248-nuacht-an-tuaiscirt-29-bealtaine/|date=2023-05-29|language=ga-IE|author=RnaG}}&lt;/ref&gt;
[[Íomhá:Letterkenny St. Eunan's College Irland@20160529 02.jpg|mion|Saint Eunan's College, Letterkenny]]
Chaith Seosamh an chuid is mó den am ina dhiaidh sin ag éileamh san [[ospidéal]] [[Síciatracht|síciatrach]]. Bhí sórt cleamhnais neamhoifigiúil aige le bean agus saolaíodh mac don bheirt aige.  In 1959, chuir Peigí lámh ina bás féin agus an bhliain chéanna sin a bádh an mac. Cuireadh Seosamh isteach in Ospidéal Naomh Conall i Leitir Ceanainn tuairim an ama sin agus ann a d’fhan sé.  Scitsifréine a bhí air, ach níor fhág sin nach bhféadfadh sé a bheith páirteach in éigsí agus i bhféiltí i nDún na nGall ar ball. San ospidéal Naomh Conall  a bhásaigh sé 11 Meitheamh 1990.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
== Scríbhinní ==
[[Íomhá:St Pats College Drumcondra.jpg|mion|St Pats College Drumcondra, BÁC]]
Is iad na leabhair is tábhachtaí dár scríobh Seosamh ná ''Pádraic Ó Conaire agus Aistí Eile'', ''An Druma Mór'', ''Eoghan Ruadh Ó Néill'', ''Dá mBíodh Ruball ar an Éan'' agus [[Mo Bhealach Féin|''Mo Bhealach Féin''.]] 

=== Aistí ===
[[Íomhá:St Conals Hospital Letterkenny.jpg|mion|St.Conall's:   [[ospidéal]] [[Síciatracht|síciatrach]]]]
Is í an aiste is mó le rá dár scríobh Seosamh ná ''[[Pádraic Ó Conaire]]''. Dealraíonn sé go raibh sé meáite ar cheird an scríbhneora a tharraingt air féin ó bhí sé an-óg, ach níor thuig sé go bhféadfadh sé an cheird sin a chleachtadh trí mheán na Gaeilge sular léigh sé an chéad leabhar le hÓ Conaire. Rinne sé an-chomhionannú le Pádraic mar dhuine agus mar dheoraí, nó shíl sé gur éanacha corra den chineál céanna ab ea an bheirt acu. Is amhlaidh go raibh coimhthíos ar Sheosamh riamh roimh shaol na Gaeltachta féin, ach nuair a fuair sé aithne ar scríbhneoireacht Uí Chonaire, chonacthas dó nach raibh sé ina aonar a thuilleadh le mothúcháin den tsórt áirithe sin.

Is iad sean-fhilí Chúige Uladh is mó atá á gcardáil sna haistí eile, idir shaol agus shaothar. Bhí Seosamh riamh míshásta leis an dearcadh díspeagúil ar fhilí Uladh a léirigh [[Dónall Ó Corcora]] ina leabhar údarásúil ''The Hidden Ireland'', agus theastaigh uaidh a thaispeáint nach raibh aon chaill orthu i gcomparáid le filí na gcúigí eile. Bhí sé eolach ar shaol agus ar shaothar na bhfilí ón mbéaloideas, agus é ag trácht orthu mar a bheadh aithne phearsanta aige orthu. Ní dhearna sé plán mín de dhuáilcí daonna pearsanta na bhfilí ach an oiread, a mhalairt ar fad bhí sé in ann tagairt ghreannmhar a dhéanamh dóibh uaireanta.

=== Na mórshaothair ===

==== ''An Druma Mór'' ====
Is é ''An Druma Mór'' an t-aon úrscéal amháin de chuid Sheosaimh nár foilsíodh gan mhoill i ndiaidh dó é a chríochnú. Ar an drochuair, ní raibh an Gúm sásta é a fhoilsiú roimh na seascaidí agus tháinig athrú mór ar litríocht na Gaeilge idir na tríochaidí nuair a scríobhadh agus deireadh na seascaidí nuair a foilsíodh é. D'fhéadfá a rá gur lá i ndiaidh an mhargaidh a tháinig an leabhar ar an saol faoi dheireadh. Go bunúsach, tugann an leabhar seo cur síos ar an dóigh a stróiceann teacht na nua-aoise agus na polaitíochta nua-aimseartha seanchomhar na Gaeltachta as a chéile. Tá na himeachtaí suite i sráidbhaile beag ar an gcósta thiar, áit nach bhfuil aon duine in ann é féin a choinneáil beo beathaithe ach é a bheith ag rúpáil oibre ó dhubh go dubh. Is í an t-aon fhilíocht amháin atá ag na daoine seo ná paráid Lá 'le Pádraig, nó lá an Druma Mhóir. Cé go raibh an t-úrscéal críochnaithe aige sna tríochaidí, níor foilsíodh é go dtí 1969. Ní nach ionadh, ghoill an cheist go mór ar Sheosamh. 

==== ''Mo Bhealach Féin'' ====
Scríobh Seosamh Mac Grianna an leabhar ''[[Mo Bhealach Féin]]'' (foilsithe i mBéarla mar &quot;''This Road of Mine''&quot;)&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://www.aistriulitriochta.ie/mo-bhealach-fein-as-bearla/|teideal=Mo Bhealach Féin as Béarla|údar=Séamus Mac Grianna|dáta=2020-08-19|language=ga-IE|work=Aistriú Litríochta|dátarochtana=2023-06-10|archivedate=2023-06-10|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230610224558/https://www.aistriulitriochta.ie/mo-bhealach-fein-as-bearla/}}&lt;/ref&gt; faoi thionchar na scéalta faoin bhfánaíocht a chum [[Pádraic Ó Conaire]]. Maidir le &quot;Mo Bhealach Féin&quot;, is cur síos é ar fhánaíocht Sheosaimh féin ar fud na hÉireann agus na Breataine Móire. Inbhreathnú agus féin-scrúdú atá ann, agus ní bhíonn sa radharcra timpeall mo dhuine go minic ach cúlra nó stáitse don dóigh a bhfuil sé ag déanamh staidéir ar imeachtaí a intinne. Má bhítear ag dul ar lorg chéad chomharthaí an [[Neamhoird mheabhracha|ghalair intinne]] a chuir deireadh le caithréim scríbhneoireachta Sheosaimh i lár na d[[1930idí|tríochaidí]], beidh siad le haithint i bhfad níos soiléire ar an leabhar áirithe seo ná ar an &quot;Ruball&quot;. 

{{Main|Mo Bhealach Féin}}

==== ''Ruball ar an Éan'' ====
Foilsíodh an t-úrscéal neamhchríochnaithe úd ''Dá mBíodh Ruball ar an Éan'' an chéad uair mar aguisín le &quot;Mo Bhealach Féin&quot;. Iarracht a bhí ann cur síos liteartha a thabhairt ar shaol an aosa intleachtúil sa phríomhchathair. Dá n-éireodh leis an scríbhneoir an t-úrscéal a chríochnú, an &quot;ruball a chur leis an éan&quot; - is é &quot;ruball&quot; an leagan Ultach den fhocal &quot;eireaball&quot; - is dócha go gcuirfeadh sé athrú cuma ar fad ar fhorbairt na litríochta Gaeilge, na húrscéalaíochta ach go háirithe. Níl an leabhar leadránach mar atá sé, nó is iomaí scig-gháire a bhaineann Seosamh as an léitheoir leis an tsúil mhagúil a chaitheann sé ar pholaitíocht agus ar chultúr na hÉireann sna tríochaidí.

Go gairid roimh a bhás, thug an scríbhneoir le fios go raibh &quot;ruball curtha ar an éan&quot; aige, agus ó na laethanta sin ar aghaidh bíonn an cheist i mbéal an phobail, ar fhág Seosamh aon lámhscríbhinn ina dhiaidh a mbeadh deireadh an scéil inti.  

An dóigh ar fágadh an t-éan gan ruball, spreag sé [[Antain Mac Lochlainn]] chun pinn leis an úrscéal ''Ruball an Éin'' a fhoilsiú sa bhliain 2005. Mar a léiríonn an teideal, iarracht atá ann an t-úrscéal neamhchríochnaithe a chríochnú faoi dheoidh.

'''''An Grádh agus an Ghruaim'' (1929)'''

Ba é ''An Grádh agus an Ghruaim'' an dara cnuasach le Seosamh Mac Grianna. Is iomaí léirmheas agus tráchtas a scríobhadh faoin saothar seo ó shin agus is minic  a áirítear é ar cheann de mhórshaothair na Gaeilge, a scíobh ag scríbhneoir uaillmhianach óg a bhí go fóill ina chuid fichidí. Cuireadh eagrán úr amach sa bhliain 2023 inar tugadh an litriú suas chun dáta agus tús áite den fhoghraíocht. ''An Grá agus an Ghruaim'' atá air. Cuireadh an scéal “An Bhean Lán de Stuaim” ar ais sa bhailiúchán agus fágadh ann an scéal “Bíonn Súil le Muir ach ní Bhíonn Súil le hUaigh” a cuireadh isteach ina áit in eagráin níos déanaí.

==Sleachta cáiliúla dá chuid==

* ''Fad is a mhair an Ghaeilge á canadh ar fud na tíre agus na sean-nósanna á gcleachtadh, mhair tréithre na Féinne – grá ar ghaisciúlacht os cionn gach uile ní, cabhair don duine lag agus comhrac don duine láidir, croí mór agus fairsingeacht agus féile''

=== Foilseacháin ===

==== Úrscéalta ====
* ''[[Mo Bhealach Féin]]'' (1940)
* ''Dá mBíodh Ruball ar an Éan'' (2005)
* ''An Druma Mór'' (1972)

==== Beathaisnéisí ====
* ''[[Eoghan Ruadh Ó Néill]]'' (1931)

==== Gearrscéalta ====
* ''An Grádh agus an Ghruaim'' (1929), bailiúchán gearrscéalta
* ''Dochartach Duibhlionna agus scéalta eile'', bailiúchán (1936 agus 1976)

==== Aistí ====
* ''Pádraic Ó Conaire agus Aistí Eile''
* ''Fáinne an Lae'' (1925)
* ''Filí Gan Iomrá'' (1926)
* ''An Bhreatain Bheag'' (1937)
* ''Na Lochlannaigh'' (1938)
* ''Filí agus Felons'' (1987)

== Féach freisin ==

* ''[[Mo Bhealach Féin]]''

== Tagairtí ==
{{reflist}}{{DEFAULTSORT:Grianna, Seosamh Mac}}

[[Catagóir:Scríbhneoirí Gaeilge]]
[[Catagóir:Úrscéalaithe Éireannacha]]
[[Catagóir:Gearrscéalaithe Éireannacha]]
[[Catagóir:Aistritheoirí Éireannacha]]
[[Catagóir:Aistritheoirí an Ghúim]]
[[Catagóir:Iarmhic Léinn Choláiste Phádraig, Droim Conrach]]
[[Catagóir:Múinteoirí Éireannacha]]
[[Catagóir:Baill d'Óglaigh na hÉireann (1922–1969)]]
[[Catagóir:Daoine a rugadh i 1901]]
[[Catagóir:Básanna i 1990]]
[[Catagóir:Daoine as Contae Dhún na nGall]]
[[Catagóir:Seosamh Mac Grianna]]</text>
      <sha1>lht1ylw16bdgdxixntvepecl1beq6dq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Gabriel de Mhistéal</title>
    <ns>0</ns>
    <id>8631</id>
    <revision>
      <id>1320006</id>
      <parentid>1253143</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T17:37:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Seachránaí</username>
        <id>53315</id>
      </contributor>
      <comment>Catagóirí</comment>
      <origin>1320006</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1419" sha1="g57hw75tpr7119ewyvxdw27q63wsut2" xml:space="preserve">{{WD Bosca Sonraí Duine}}
Is polaiteoir [[éire|Éireannach]] é '''Gabriel de Mhistéal''' ({{lang-en|Gabriel 'Gay' Mitchell}}) ([[30 Nollaig]] [[1951]] a rugadh é). Is iar-Theachta Dála é agus Feisire [[Parlaimint na hEorpa|Pharlaimint na hEorpa]] é. Is ball d'[[Fine Gael|Fhine Gael]] é. B'é an t-Ard Mheara Bhaile Átha Cliath. Ainmníodh é ag [[Fine Gael]] le páirt a ghlacadh i [[Toghchán uachtaránachta na hÉireann]] sa bhliain [[2011]].

{{FPE Poblacht na hÉireann (2009-2014)}}
{{Teachtaí Dála an 22ú Dáil}}
{{Teachtaí Dála an 23ú Dáil}}
{{Teachtaí Dála an 24ú Dáil}}
{{Teachtaí Dála an 25ú Dáil}}

{{síol-beath-ie}}

{{DEFAULTSORT:Misteal, Gabriel de}}
[[Catagóir:Daoine a rugadh i 1951]]
[[Catagóir:Daoine beo]]
[[Catagóir:Airí Rialtais na hÉireann]]
[[Catagóir:Alumni Ollscoil na Banríona, Béal Feirste]]
[[Catagóir:Alumni Ollscoil Teicneolaíochta Átha Cliath]]
[[Catagóir:Ardmhéaraí Bhaile Átha Cliath]]
[[Catagóir:Baill den 22ú Dáil]]
[[Catagóir:Baill den 23ú Dáil]]
[[Catagóir:Baill den 24ú Dáil]]
[[Catagóir:Baill den 25ú Dáil]]
[[Catagóir:Baill den 26ú Dáil]]
[[Catagóir:Baill den 27ú Dáil]]
[[Catagóir:Baill den 28ú Dáil]]
[[Catagóir:Baill den 29ú Dáil]]
[[Catagóir:Baill Fhine Gael]]
[[Catagóir:Feisirí de Pharlaimint na hEorpa as Éirinn]]
[[Catagóir:Fir]]
[[Catagóir:Iarrthóirí i dtoghchán uachtaránachta na hÉireann]]</text>
      <sha1>g57hw75tpr7119ewyvxdw27q63wsut2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Mill a h-Uile Rud</title>
    <ns>0</ns>
    <id>10277</id>
    <revision>
      <id>1320021</id>
      <parentid>1299847</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T21:17:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Taghdtaighde</username>
        <id>60452</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Catagóir curtha leis</comment>
      <origin>1320021</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1626" sha1="3gf9rf5pfuimwcevsjb0n6ytwokq67z" xml:space="preserve">{{WD Bosca Sonraí Eagraíochta}}
Is banna [[punc-rac]] ó [[Seattle]] é '''Mill a h-Uile Rud''' a bhíonn ag canadh i n[[Gaeilge na hAlban]]. Bunaíodh an fhoireann sa bhliain [[2003]]. Is iad [[Tim Armstrong]] (canadh, giotár), Sgrios a h-Uile Rud (canadh, dord), agus Sìne Nic Anndrais (drumaí) ceoltóirí an bhanna. B'as [[Beinn na Faoghla]] in [[Inse Ghall]] do mháthair Shíne. Is iad na cúrsaí [[Gnéas|craicinn]] is ábhar do go leor dá gcuid amhrán, in aithris ar fhilí cosúil le h[[Iain Lom]] agus [[Alasdair MacMhaighstir Alasdair]] fadó. Rinne siad aistriúcháin ar an amhrán ''Sheena Is A Punk Rocker'' le [[Ramones]]. Murab ionann agus bannaí &quot;[[Gael]]acha&quot; eile, is í Gaeilge na hAlban an t-aon teanga amháin atá á labhairt ag Mill a h-Uile Rud an t-am ar fad, ar an ardán, ar a gcuid dlúthdhioscaí, ar an ionad idirlín, agus sa ghnáthchomhrá.

== Albaim ==
* 2004: ''Ceàrr'' (Clàran Droch-Shùil)
* 2005: ''Ceòl Gàidhlig mar Sgian nad Amhaich'' (le &quot;Steòrnabhagh&quot; - Problem Records)
* 2006: ''Gàidhlig na Lasair'' (le &quot;Steòrnabhagh,&quot; &quot;Oran Sabaid [[Sabhal Mòr Ostaig]]&quot; agus &quot;Crath do Thòn&quot; - Problem Records)

== Féach freisin ==
* [[Tim Armstrong]]
* [[Na Gathan]]
* [[Rís (grúpa ceoil)]]

== Tagairtí ==
{{Reflist}}

[[Catagóir:Grúpaí ceoil bunaithe sa bhliain 2003]]
[[Catagóir:Punc]]
[[Catagóir:Racghrúpaí]]
[[Catagóir:Rac-cheol]]
[[Catagóir:Racghrúpaí Gaeilge]]
[[Catagóir:Ceol Ghaeilge na hAlban]]
[[Catagóir:Racghrúpaí Meiriceánacha ó Seattle, Washington]]
[[Catagóir:Grúpaí ceoil Meiriceánacha]]
[[Catagóir:Tim Armstrong]]

{{Síolta ceol}}</text>
      <sha1>3gf9rf5pfuimwcevsjb0n6ytwokq67z</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1320022</id>
      <parentid>1320021</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T21:18:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Taghdtaighde</username>
        <id>60452</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Catagóirí curtha leis</comment>
      <origin>1320022</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1699" sha1="0dlkkt4y7cmv7m0s6u6eapr15zjj9uy" xml:space="preserve">{{WD Bosca Sonraí Eagraíochta}}
Is banna [[punc-rac]] ó [[Seattle]] é '''Mill a h-Uile Rud''' a bhíonn ag canadh i n[[Gaeilge na hAlban]]. Bunaíodh an fhoireann sa bhliain [[2003]]. Is iad [[Tim Armstrong]] (canadh, giotár), Sgrios a h-Uile Rud (canadh, dord), agus Sìne Nic Anndrais (drumaí) ceoltóirí an bhanna. B'as [[Beinn na Faoghla]] in [[Inse Ghall]] do mháthair Shíne. Is iad na cúrsaí [[Gnéas|craicinn]] is ábhar do go leor dá gcuid amhrán, in aithris ar fhilí cosúil le h[[Iain Lom]] agus [[Alasdair MacMhaighstir Alasdair]] fadó. Rinne siad aistriúcháin ar an amhrán ''Sheena Is A Punk Rocker'' le [[Ramones]]. Murab ionann agus bannaí &quot;[[Gael]]acha&quot; eile, is í Gaeilge na hAlban an t-aon teanga amháin atá á labhairt ag Mill a h-Uile Rud an t-am ar fad, ar an ardán, ar a gcuid dlúthdhioscaí, ar an ionad idirlín, agus sa ghnáthchomhrá.

== Albaim ==
* 2004: ''Ceàrr'' (Clàran Droch-Shùil)
* 2005: ''Ceòl Gàidhlig mar Sgian nad Amhaich'' (le &quot;Steòrnabhagh&quot; - Problem Records)
* 2006: ''Gàidhlig na Lasair'' (le &quot;Steòrnabhagh,&quot; &quot;Oran Sabaid [[Sabhal Mòr Ostaig]]&quot; agus &quot;Crath do Thòn&quot; - Problem Records)

== Féach freisin ==
* [[Tim Armstrong]]
* [[Na Gathan]]
* [[Rís (grúpa ceoil)]]

== Tagairtí ==
{{Reflist}}

[[Catagóir:Grúpaí ceoil bunaithe sa bhliain 2003]]
[[Catagóir:Punc]]
[[Catagóir:Racghrúpaí]]
[[Catagóir:Rac-cheol]]
[[Catagóir:Racghrúpaí Gaeilge]]
[[Catagóir:Ceol Ghaeilge na hAlban]]
[[Catagóir:Racghrúpaí Meiriceánacha ó Seattle, Washington]]
[[Catagóir:Grúpaí ceoil Meiriceánacha]]
[[Catagóir:Tim Armstrong]]
[[Catagóir:Bunaithe sa bhliain 2003]]
[[Catagóir:Bunaithe sna 2000í]]

{{Síolta ceol}}</text>
      <sha1>0dlkkt4y7cmv7m0s6u6eapr15zjj9uy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Oíche Shamhna</title>
    <ns>0</ns>
    <id>10411</id>
    <revision>
      <id>1320016</id>
      <parentid>1305078</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T20:53:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Taghdtaighde</username>
        <id>60452</id>
      </contributor>
      <comment>Beagán athraithe</comment>
      <origin>1320016</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9381" sha1="mcbwk4o7drmzbvxbf7rr5da5lwei1ye" xml:space="preserve">{{WD Bosca Sonraí Imeacht|image=Traditional Irish halloween Jack-o'-lantern.jpg}}

[[Íomhá:Snap-Apple Night globalphilosophy.PNG|clé|mion|220x220px|[[Cluiche|Cluichí]] [[úll]]: [[An Bhlarna]] 1832 (péintéir [[Daniel Maclise]] sa bhliain 1833).  ]]
[[Íomhá:Traditional-irish-halloween-mask.jpg|clé|mion|220x220px|masc, sna luathbhlianta an chéid seo caite, ''Museum of Country Life'', Éire.]]
Saoire i bhféilire an Iarthair is ea '''Oíche Shamhna''', a cheiliúrtar ar an [[31 Deireadh Fómhair]]. Ceiliúrtar in [[Éire|Éirinn]] í go príomha, ach tá an fhéile níos saolta sa lá atá inniu ann agus ceiliúrtar an fhéile i ndomhan an Bhéarla den chuid is mó. [[Íomhá:Coligny-closeup.jpg|mionsamhail|Tugadh na [[Gallaigh|Ceiltigh sa Fhrainc]] fadó ''samonios'' ar an mhí ghealaí: [[Féilire Coligny]], [[Lyon]], [[An Fhrainc]].&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=http://tristan.u-bourgogne.fr/Rosenthal/Documents/ouvrages/Florilege_Rosenthal.pdf|teideal=La Bronze de Coligny:  FLORILEGE DES  MUSÉES  DU    PALAIS  DES ARTS|údar=Léon Rosenthal|dáta=|dátarochtana=4 Lúnasa 2018}}&lt;/ref&gt;|248x248px]]

== Stair ==
Téann stair na Samhna i bhfad siar roimh ré na Críostaíochta. Ba iad [[Samhain]] (1 Mí na Samhna), [[Lá Fhéile Bríde|Imbolc]] (1 Feabhra), [[Lá Bealtaine|Bealtaine]] (1 Bealtaine) agus [[An Lúnasa|Lúnasa]] (1 Lúnasa) na príomhfhéilte réamh-Chríostaí a bhí ag na [[Na Ceiltigh|Ceiltigh]].{{Fíoras}} 

B’fhéile an-tábhachtach í Oíche Shamhna. De réir seanscéalta, bhriseadh an deighilt idir an saol seo agus an domhan eile ar an oíche seo. Bhí Oíche Shamhna idir bliain amháin agus an bhliain dár gcionn.&lt;ref&gt;[http://www.bbc.co.uk/irish/articles/view/879/gaeilge/ bbc.co.uk]&lt;/ref&gt; 

I g[[creideamh]] na Sean-Cheilteach,{{Fíoras}} bhí tábhacht ar leith ag baint le teorainneacha, le háiteanna ([[Oileán|oileáin]], [[Portach|portaigh]]) nó le hamanna (Oíche Shamhna) a bhí idir eatarthu, nach raibh i saol amháin ná i saol eile.

Toisc Oíche Shamhna a bheith suite idir bliain amháin agus bliain eile, idir [[geimhreadh]] agus [[samhradh]], bhí sí taobh amuigh den ghnáth[[am]] ar fad, dar lenár sinsear. Ní raibh na gnáthrialacha i bhfeidhm ar chor ar bith, agus bhí saoirse ag spridí agus ag [[anam]]&lt;nowiki/&gt;acha na marbh filleadh ar an saol seo ar Oíche Shamhna.

Fadó ó shin, bhíodh féasta trí lá ag [[Teamhair]] gach bliain leis an tSamhain a cheiliúradh.

=== Críostaíocht ===
Le teacht na Críostaíochta, cuireadh an seanghnás Ceilteach in oiriúint don [[Creideamh|Chreideamh]]. Rinneadh [[Lá na Naomh Uile]] den chéad lá de mhí na Samhna agus [[Lá Fhéile na Marbh|Féile na Marbh]] den dara lá den mhí.


== Nósanna ==
Is iomaí nós a bhaineann leis an bhféile seo i dtíortha éagsúla. Tá cuid mhór sean-nósanna a bhaineann le hOíche Shamhna beo in Éirinn go fóill.

[[Íomhá:Traditional Irish halloween Jack-o'-lantern.jpg|mion|Móg déanta as tornapa,&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Luaigh foilseachán|title=Móg|journal=[[Foclóir Gaedhilge agus Béarla]]|pages=lch 755|author=[[Pádraig Ua Duinnín|Patrick S. Dinneen]]|date=1927|url=https://archive.org/details/irishenglishdict0000unse_d0m2/page/754/mode/2up}}&lt;/ref&gt; i luathbhlianta na 20ú haoise in [[Ard-Mhúsaem na hÉireann - Saol na Tuaithe|AMÉ – Saol na Tuaithe]] in Éirinn.|283x283px]]
[[Íomhá:Wirsingkohl.jpg|mion|[[Cabáiste]]|220x220px]]
[[Íomhá:Halloween Shop 2, Derry, September 2010 (01),.JPG|mion|Waterloo Place, [[Doire]], M.F. 2010|330x330px]]
[[Íomhá:Garden Shop, Dublin, October 2010 (01).JPG|mion|siopa i mBÁC, 2010|220x220px]]
[[Íomhá:Tarskavaig, Halloween 2008 - geograph.org.uk - 1029655.jpg|mion|[[Tarsgabhaig]] san [[An t-Eilean Sgitheanach|Eilean Sgitheanach]] in Albain, 2008|220x220px]]
===Éire===
* In Éirinn lastar an tine chnámh fós. Deirtear go gcoimeádann sí drochspioraid as an áit. Tá clú ar [[Doire|Dhoire]] as an chóisir mhór a reáchtáiltear sa chathair sin gach bliain.
* Itheann daoine [[bairín breac]] agus [[cnó]]nna agus bíonn cluichí úll ar siúl chomh maith.
*San ochtú haois déag, bhí an ceiliúradh ann chun eagla a chur ar [[Taibhse (osnádúrtha)|spioraid]]. In Éirinn shnoigh daoine [[tornapa]]í (.i. móig&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;) chun eagla a chur ar spioraid.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Lua idirlín|url=https://www.maynoothuniversity.ie/froebel-department-primary-and-early-childhood-education/eleathanach|teideal=Eleathanach 394|údar=Ollscoil na hÉireann, Má Nuad|dáta=5 Samhain 2021|dátarochtana=5 Samhain 2021}}&lt;/ref&gt; 
*Bíonn dubh agus [[Oráiste (dath)|oráiste]] ceangailte le hOíche Shamhna agus an t-athrú ón bh[[fómhar]] go dtí an [[geimhreadh]]. Baineann an t-oráiste le teas an fhómhair agus baineann an dubh le fuacht, dorchadas agus fad an gheimhridh.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; 
* Fadó bhíodh baint ag an bh[[Tairngreacht|fáidheadóireacht]] le hOíche Shamhna toisc gur theastaigh ó dhaoine fáil amach céard a bheadh i ndán dóibh i rith na bliana nua. Mar shampla, chuirtí dallamullóg orthu, agus bhíodh orthu rogha a dhéanamh idir thrí bhabhla. Bhíodh cré i gceann amháin de na babhlaí, uisce i gceann eile agus fáinne sa tríú ceann. Is é an [[bás]] a bhí i ndán don duine bocht a roghnaigh an [[An Chré|chré]], bhí [[Imirce (daonra)|eisimirce]] i ndán don duine a roghnaigh an t-[[uisce]], agus bhí an duine a roghnaigh an [[fáinne]] ag dul a [[Pósadh|phósadh]].
* Is nós Éireannach é ‘Bob nó Breab’ nó 'Bob nó Bia’. 'Ag goil amach leis na púcaís' a thugtar ar an gcleachtas seo ar [[Oileáin Árann|Árainn]]. Bíonn páistí ag dul ó theach go te&lt;nowiki/&gt;ach agus iad i mbréagriocht ag déanamh ‘Bob n&lt;nowiki/&gt;ó Breab’. Itheann siad [[úll]]&lt;nowiki/&gt;a,&lt;nowiki/&gt; [[Císte|císt]]í, milseáin, toirtíní úll.
* De réir an scríbhneora [[Tír Chonaill|Chonallaigh]] [[Seán Mac Meanmain]], bhíodh nós ann fadó cál nó [[cabáiste]] a dháileadh ar gach teach ar an sráidbhaile Oíche Shamhna, ionas go mbeadh cál agus coirce acu don bhrot, an t-[[anraith]] traidisiúnta a dhéantaí Lá Samhna. D’fhágtaí cabáiste ar leac an [[Doras|dorais]]. Bhí ar an duine istigh ‘Síocháin Dé chugaibh! Seo chugainn an tSamhain!’ a scairteadh trí huaire as a chéile. Ach chuir an t-aos óg an nós seo as a riocht. Thosaigh siad a chaitheamh cabáiste leis an doras, nó isteach fríd an [[Fuinneog|fhuinneog]] fiú! Is mar sin a tháinig ‘Bob nó Breab’ ar an saol, is dócha.

=== Stáit Aontaithe ===
* Sna [[Stáit Aontaithe]] agus i g[[Ceanada]] tá béim ar chailleacha a bhíonn ag marcaíocht ar scuaba agus cuirtear amach [[puimcín]]í le coinnle lasta.
* Tá an nós ‘bob nó bia’ ann i Meiriceá chomh maith agus síltear gur fhorbair sé i Meiriceá sa naoú céad déag nuair a tháinig [[imirce (daonra)|imircigh]] Éireannacha go Meiriceá.

===Meicsiceo===
* I [[Meicsiceo]], ceiliúrtar ‘''El Dia de los Muertos''’ nó Lá na Marbh ó [[31 Deireadh Fómhair]] go dtí an dara lá de mhí na Samhna. De réir scéalta, tagann gaolta marbha ar ais ar an lá seo lá agus ullmhaítear don chuairt chun fáilte a chur rompu. An oíche roimh ré, téann daoine go dtí an [[reilig]] agus réitíonn siad na h[[uaigh]]eanna. Lasann siad [[coinneal]] amháin do gach anam agus ullmhaíonn siad altóir. Cuireann siad [[bláthanna|bláth]] nó an [[bia]] ab fhearr leis an duine marbh ar an altóir.

===An Bhreatain Bheag===
* Sa [[An Bhreatain Bheag|Bhreatain Bheag]] deirtear gur féidir réamhinsint na bliana a chloisteáil ag crosbhóithre má éisteann duine go cúramach leis an n[[gaoth]]. Deirtear gur féidir liosta na marbh don bhliain nua a chloisteáil, má bhíonn duine ag an [[séipéal]] ag meán-oíche agus [[clog]] an tséipéil á bhualadh.

=== Manainn ===

* Tugtar &quot;Hop-tu-Naa&quot; &lt;small&gt;[&lt;nowiki/&gt;[[:gv:Hop-tu-Naa|gv]]]&lt;/small&gt; ar an oíche in [[Oileán Mhanann]].&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|teideal=Ná bac le 'H*lloween' - Hop-tu-Naa atá ann!|url=https://nos.ie/cultur/na-bac-le-halloween-hop-tu-naa-ata-ann/|work=[[NÓS]]|dáta=2020-10-29|dátarochtana=2026-01-30|údar=[[Isla Callister]]}}&lt;/ref&gt;

== Sanasaíocht ==
[[An tSean-Ghaeilge|Sean-Ghaeilge]]: ''samain'', ''samuin'', nó ''samfuin''. Níl na teangeolaithe ar aon intinn faoin chiall cheart atá leis an fhocal Samhain. Creideann cuid de na saineolaithe gur samhfhuin atá ann, nó ‘deireadh an tsamhraidh’ ach ina éadan sin, tugadh na [[Gallaigh|Ceiltigh sa Fhrainc]] fadó ''samonios'' ar an mhí ghealaí idir Mí Dheireadh Fómhair agus Mí na Samhna fosta.&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=http://www.bbc.co.uk/irish/articles/view/879/gaeilge/|teideal=Féilte na SeanGhael|údar=bbc.co.uk|dáta=27 D.F. 2011|dátarochtana=4 Lúnasa 2018}}&lt;/ref&gt;

== Naisc sheachtracha ==

* [http://www.imbas.org/articles/samhain.html &quot;Samhain: Season of Death and Renewal&quot; le Alexei Kondratiev] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090305105004/http://www.imbas.org/articles/samhain.html |date=2009-03-05 }}
* [http://www.bbc.co.uk/irish/articles/view/879/gaeilge/ BBC]
==Féach freisin==

* [[Lá Samhna]]
* [[Lá Fhéile na Naomh Uile]]
* [[Lá Fhéile na Marbh]]

==Tagairtí==
{{reflist}}
[[Catagóir:Féilire]]
[[Catagóir:Oíche Shamhna]]
[[Catagóir:Féilte Éireannacha]]
[[Catagóir:Cultúr na hÉireann]]
[[Catagóir:Samhain]]
[[Catagóir:Deireadh Fómhair]]</text>
      <sha1>mcbwk4o7drmzbvxbf7rr5da5lwei1ye</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Niall Ó Brolcháin</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12387</id>
    <revision>
      <id>1320012</id>
      <parentid>1296872</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T17:52:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Seachránaí</username>
        <id>53315</id>
      </contributor>
      <comment>Catagóir:Acadóirí Ollscoil na Gaillimhe</comment>
      <origin>1320012</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4587" sha1="ges50s57le08mnmb7z5lyumd7vyc656" xml:space="preserve">{{WD Bosca Sonraí Duine}}

Is [[polaiteoir]] de chuid an [[Comhaontas Glas|Chomhaontais Ghlais]] é '''Niall Ó Brolcháin'''. Toghadh é mar sheanadóir i [[Seanad Éireann]] i 2009. Bhí sé ina chomhairleoir ar Chomhairle [[Gaillimh|Cathrach na Gaillimhe]] agus bhí sé mar mhéara na cathrach sin ó 2006-2007. Toghadh é mar chomhairleoir áitiúil ar dtús sa bhliain 2004 ach theip air a shuíochán a choinneáil sna toghcháin áitiúla i 2009. Sheas sé ar son an Chomhaontais Ghlais sna hOlltoghcháin sna blianta 2002 agus 2007 ach theip air a bheith tofa chun na Dála.&lt;ref&gt;{{Lua idirlín |url=http://www.electionsireland.org/candidate.cfm?ID=4810 |teideal=Cóip cartlainne |dátarochtana=2007-12-09 |archivedate=2007-09-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070911064345/http://www.electionsireland.org/candidate.cfm?id=4810 }}&lt;/ref&gt; Tá sé mar urlabhraí ag an gComhaontas Glas ar Ghaillimh agus ar Ghnóthaí Tomhaltóirí. Bhí sé freagrach as Polasaí Sláinte an Chomhaontais Ghlais a chur le chéile agus chaith sé tréimhse mar Urlabhraí Sláinte. Bhí ról lárnach ag Ó Brolcháin i go leor de na feachtais ba rathúla, go náisiúnta agus go háitúil.

== Obair Pholaitiúil ==

Chabhraigh Ó Brolcháin le Gaillimh a bheith ar an gCathair is Glaise, de réir cosúlachta, in [[Éireann|Éirinn]]. Bíonn [[Gaillimh]] go síoraí ar bharr na gcairteanna [[Athchúrsáil (fuíoll)|athchúrsála]] agus tá stádas saor ó bhruscar bainte amach aici i suirbhé IBAL, agus í chun tosaigh ar aon chathair eile in Éirinn. Maidir le cúrsaí [[fuinneamh|fuinnimh]], tá go leor tionscnaimh dhearfacha ag tarlú agus dá moladh ag na Glasaigh. Ritheann an chuid is mó d'fheithiclí na Comhairle Cathrach ar [[bithdíosal|bhithdíosal]] atá déanta as sean-ola glasraí agus atá meascaithe ag comhlacht áitiúil. Tá [[Bóthar na Trá]] á ghlasú le pleananna ann cumhacht gréine a úsáid chun an linn snámha a théamh. Is [[Toyota Prius]] é carr oifigiúil an Mhéara. Bronnadh dhá [[brat gorm|bhrat ghorma]] ar Chathair na Gaillimhe le gairid: ar Thrá Bhóthair na Trá agus ar Thrá na gCeann. Tá sé mar aidhm aige péire eile a fháil amach anseo. Tá sé mar aidhm aige freisin go mbeidh Cathair na Gaillimhe ar an gcéad Rialtas Áitiúil sa domhan a bhfuil an [[Brat Glas]] buaite ag chuile scoil.

Mar Mhéara, chuir Niall bunú oifig nua iompair do [[Gaillimh|Ghaillimh]] chun cinn agus tá sé ag cur na [[Gaillimh]]e chun cinn mar chathair dhátheangach. Mhaoirsigh sé straitéis radacach nua busanna do Chathair na Gaillimhe agus tá sé ag súil leis go bhfoilseofar Staidéar Riachtanas Áineasa agus Taitneamhachta go gairid. Tá sé ina Leas-Chathaoirleach ar Thionscadal Cheantar Abhantraí an Iarthair. Tá dul chun cinn á dhéanamh aige ar fheabhsúchán timpeallachta ar Uiscebhealaí na Gaillimhe a chothú freisin, chomh maith le bheith ag obair chun páirceanna na cathrach a fheabhsú. 

Tá Ó Brolcháin ag iarraidh go bhfeabhsófar Margadh Sráide na Gaillimhe, rud a bhfuil an-tóir air cheana féin.{{fíoras}} Tá Niall ina Chathaoirleach ar LTACC agus tá sé ag súil leis go ndéanfar athnuachan iomlán ar Láithreán Stad Cheathrú an Bhrúnaigh go gairid.

Tá sé ina Chathaoirleach freisin ar Choiste Chathrach na Gaillimhe um Thimpeallacht Nádúrtha agus Uiscebhealaí, grúpa atá ag súil leis go dtosófar go luath ar an mór-obair chun na 10 gcinn d’eis-phíobáin séarachais dheireanacha i gCathair na Gaillimhe a bhaint amach. 

Mar Mhéara, chláraigh Niall Cathair na Gaillimhe mar an chéad chathair i [[Poblacht na hÉireann|bPoblacht na hÉireann]] a bhain stádas Chathair Shláintúil WHO [An Eagraíocht Dhomhanda Sláinte] amach, i [[Turku]] san [[An Fhionlainn|Fhionlainn]] le gairid.

== Sonraí Pearsanta ==

Tá sé pósta le Niamh Mulvany agus tá siad ina gcónaí lena gcúigear páistí i gCnoc na Cathrach i gCathair na Gaillimhe.

== Naisc Sheachtracha ==
* [http://www.niallobrolchain.ie Suíomh Néill Uí Bhrolcháin] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070506140932/http://www.niallobrolchain.ie/ |date=2007-05-06 }}
* [http://www.greenparty.ie Suíomh an Chomhaontais Ghlais]
* [http://www.galwaycity.ie Suíomh Chomhairle Cathrach na Gaillimhe]

== Tagairtí ==

{{reflist}}

{{DEFAULTSORT:Ó Brolcháin, Niall}}
[[Catagóir:Daoine a rugadh i 1965]]
[[Catagóir:Daoine beo]]
[[Catagóir:Acadóirí Ollscoil na Gaillimhe]]
[[Catagóir:Baill an Chomhaontais Ghlais]]
[[Catagóir:Baill den 23ú Seanad]]
[[Catagóir:Fir]]
[[Catagóir:Méaraí na Gaillimhe]]</text>
      <sha1>ges50s57le08mnmb7z5lyumd7vyc656</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Na Trioblóidí</title>
    <ns>0</ns>
    <id>14088</id>
    <revision>
      <id>1320039</id>
      <parentid>1308415</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T22:18:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>TGcoa</username>
        <id>21229</id>
      </contributor>
      <comment>/* Tuaisceart Éireann ina Stát do na Protastúnaigh 1925-1968 */</comment>
      <origin>1320039</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="79219" sha1="ecs6hafeawa5welpst3166qy78de2m3" xml:space="preserve">{{WD Bosca Sonraí Imeacht}}

{{Glanadh-mar|claonadh, foclóir agus Gaeilge aisteach}}
I gcaint na ngnáthdhaoine, is ionann na '''Trioblóidí''' agus tréimhse na corraíola, an fhoréigin agus na coimhlinte idirphobail, a thosaigh i deisceart na Éireann sna seascaidí déanacha, agus ar tháinig deireadh leis, a bheag nó a mhór, le síniú [[Comhaontú Aoine an Chéasta|Chomhaontú Bhéal Feirste]], nó [[Comhaontú Aoine an Chéasta]], an 10 Aibreán 1998.&lt;ref name=&quot;aughey7&quot;&gt;{{cite book|last=Aughey|first=Arthur|title=The Politics of Northern Ireland: Beyond the Belfast Agreement|url=https://archive.org/details/politicsofnorthe0000augh|publisher=Routledge|location=London New York|year=2005|isbn=978-0-415-32788-6|oclc=55962335|page=[https://archive.org/details/politicsofnorthe0000augh/page/7 7]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Ireland 1999, page 221&quot;&gt;{{cite book|last1=Holland|first1=Jack|title=Hope Against History: The Course of Terrorist trouble in Northern Ireland|date=August 1999|publisher=[[Henry Holt and Company]]|isbn=978-0-8050-6087-4|page=[https://archive.org/details/hopeagainsthisto00holl/page/221 221]|quote=The troubles were over, but the killing continued. Some of the heirs to Ireland's violent traditions refused to give up their inheritance.|url=https://archive.org/details/hopeagainsthisto00holl/page/221}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Gillespie|first1=Gordon|title=Historical Dictionary of the Northern Ireland Conflict|date=November 2007|publisher=Scarecrow Press|isbn=978-0-8108-5583-0|page=250}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;elliot&quot;&gt;{{cite book|last1=Elliott|first1=Marianne|title=The Long Road to Peace in Northern Ireland: Peace Lectures from the Institute of Irish Studies at Liverpool University|url=https://archive.org/details/longroadtopeacei0000unse|date=2007|publisher=[[Liverpool University Press]]|isbn=978-1-84631-065-2|pages=[https://archive.org/details/longroadtopeacei0000unse/page/2 2], 188|edition=2}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Goodspeed|first1=Michael|title=When Reason Fails: Portraits of Armies at War : America, Britain, Israel, and the Future|url=https://archive.org/details/whenreasonfailsp0000good|date=2002|publisher=[[Greenwood Publishing Group]]|isbn=0-275-97378-6|pages=[https://archive.org/details/whenreasonfailsp0000good/page/44 44], 61}}&lt;/ref&gt; 

Tá go leor sainmhínithe tugtha ar na Trioblóidí thar na blianta; cuirtear síos air uaireanta mar &quot;cogadh neamhrialta&quot;&lt;ref&gt;{{cite book |title=Northern Ireland: The Troubles: From The Provos to The Det |last=Lesley-Dixon |first=Kenneth |publisher=[[Pen and Sword Books]] |year=2018 |pages=13}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |title=Severed States: Dilemmas of Democracy in a Divided World |url=https://archive.org/details/severedstatesdil0000scha |last=Schaeffer |first=Robert |publisher=Rowman &amp; Littlefield|year=1999 |pages=[https://archive.org/details/severedstatesdil0000scha/page/152 152]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Rainey |first1=Mark |title=Special Branch officer's insider view of Northern Ireland's 'secret war' |url=https://www.newsletter.co.uk/news/crime/special-branch-officer-s-insider-view-of-northern-ireland-s-secret-war-1-7676099 |work=[[The News Letter]] |publisher=Johnston Publishing (NI) |date=12 November 2016 |access-date=20 February 2019 |archive-date=21 February 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190221000529/https://www.newsletter.co.uk/news/crime/special-branch-officer-s-insider-view-of-northern-ireland-s-secret-war-1-7676099 |url-status=live |teideal=Cóip cartlainne |dátarochtana=23 Deireadh Fómhair 2022 |archivedate=21 Feabhra 2019 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190221000529/https://www.newsletter.co.uk/news/crime/special-branch-officer-s-insider-view-of-northern-ireland-s-secret-war-1-7676099 }}&lt;/ref&gt; nó &quot;coimhlint d'íseal-déine&quot;,&lt;ref&gt;{{cite news |title=Who Won The War? Revisiting NI on 20th anniversary of ceasefires |url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-northern-ireland-29369805 |work=BBC News |access-date=26 September 2014 |date=26 September 2014 |last1=Taylor |first1=Peter |archive-date=28 March 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190328032236/https://www.bbc.co.uk/news/uk-northern-ireland-29369805 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/northern_ireland/7249681.stm |title=Troubles 'not war' motion passed |publisher=BBC |date=18 February 2008 |access-date=3 March 2015 |archive-date=25 February 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080225204704/http://news.bbc.co.uk/1/hi/northern_ireland/7249681.stm |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |title=The Northern Ireland peace process: ending the troubles? |last=Hennessey |first=Thomas |publisher=Palgrave Macmillan |year=2001 |isbn=978-0-312-23949-7 |pages=[https://archive.org/details/northernirelandp00henn/page/48 48] |url=https://archive.org/details/northernirelandp00henn/page/48 }}&lt;/ref&gt; agus fiú '[[cogadh cathartha]]'. Cé gur tharla na Trioblóidí i dTuaisceart Éireann den chuid is mó, ag amanna dhoirt foréigean isteach i gcodanna den Phoblacht, de Shasana agus de mhórthír na hEorpa.  
[[Íomhá:Dáileadh_na_bProtastúnach_1861-1991.gif|thumb|Dáileadh na bProtastúnach in [[Éirinn]], 1861-1991]]

== Eolas Ginearálta ==

=== Líon básanna ===
Maraíodh os cionn 3,700 duine agus gortaíodh os cionn 50,000 duine, idir [[13 Iúil]] [[1969]]&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://www.rte.ie//archives/exhibitions/1042-northern-ireland-1969/1047-growing-tension/320375-dungiven-disturbances/|teideal=Dungiven Disturbances / Death of Frances McCloskey in Dungiven|údar=RTÉ|language=en|work=RTÉ Archives|dátarochtana=2023-04-05}}&lt;/ref&gt; agus 2022.&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/cuimhnigh-ar-lion-na-ndaoine-ata-beo-inniu-nach-mbeadh-duireasa-an-chomhaoantaithe/|teideal=Cuimhnigh ar líon na ndaoine atá beo inniu nach mbeadh d’uireasa an Chomhaoantaithe|údar=Póilín Ní Chiaráin|dáta=5 Aibreán 2023|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2023-04-05}}&lt;/ref&gt; 

* Ba é an t[[An tIRA Sealadach|IRA Sealadach]] a mharaigh 1,781 (48% den iomlán); bhí mionghrúpaí poblachtánacha eile, an [[INLA]], IRA Oifigiúil agus easaontóirí freagrach as daoine a mharú freisin, suas le 400 ar fad. 
* Bhí paraimíleataigh dhílseacha freagrach as 1,115 a mharú, 
* Mharaigh [[Arm na Breataine]] 315 duine ([[UDR]] agus SAS san áireamh) 
* Mharaigh an [[Constáblacht Ríoga Uladh|RUC]] 50.

Tá cuid de na daoine a maraíodh i ndiaidh Chomhaontú Aoine an Chéasta i measc an 3,700 sin. 

=== Cúiseanna ===
B'é ba chúis leis an gcoimhlint ná stádas conspóideach Thuaisceart Éireann taobh istigh den [[Ríocht Aontaithe]], agus an dóigh a raibh na Protastúnaigh ag mursantacht ar na Caitlicigh sa stáitín, mar a chonacthas do na Caitlicigh féin. B'iad na dreamanna armtha paraimíleata ba mhó a choinnigh an foréigean ag imeacht. Go háirithe, bhí [[An tIRA Sealadach|na Sealadaigh]] — is é sin, faicsean sealadach a scoilt ón [[An tIRA Oifigiúil|IRA Oifigiúil]] in 1969 — ag iarraidh críoch a chur le cumhacht na Ríochta Aontaithe i d[[Tuaisceart Éireann]] agus [[Poblacht]] úr uile-Éireann a chur ar bun. 

Ba dóigh le cuid de na Protastúnaigh go raibh ag éirí leis an IRA, agus stádas &quot;[[Briotanach]]&quot; an Tuaiscirt ag tréigean, de réir is mar a bhí greim na n[[Aontachtóirí]] á scaoileadh den chumhacht. Mar sin, chrom siad ar fheachtas armtha dá gcuid féin. Tháinig dronga paraimíleata de [[dílseoir|Dhílseoirí]] ar bun. Bhí [[Óglaigh Uladh|Fórsa Óglaigh Uladh]] ([[UVF]]) agus [[Cumann Cosanta Uladh]] (UDA) ar an dá cheann ba thábhachtaí de na baiclí [[sceimhlitheoireacht]]a seo. Thosaigh siad ag ionsaí agus ag marú Caitlicigh, fiú daoine nach raibh baint dá laghad acu le feachtas [[Miléatas|míleata]] na Sealadach.
[[Íomhá:Protestant graffiti in Belfast, Northern Ireland, 1974.jpg|mion|[[Graifít|graifítí]], Béal Feirste 1974]]
Ghlac fórsaí slándála an stáit - [[Arm na Breataine|Arm na Breataine Móire]] agus na péas ([[Constáblacht Ríoga Uladh]]) - páirt san fhoréigean fosta. Is é an dearcadh a bhí lucht [[rialtas|rialtais]] na Breataine ar na cúrsaí seo ná gurb eadráin agus idiriscín neodrach a bhí idir lámhaibh ag na fórsaí slándála, agus iad ag iarraidh an dá phobal a anacal is a theasargan ar a chéile agus an [[dlí]], [[síocháin]] na sochaí a choinneáil i bhfeidhm agus féinrialtas [[Daonlathas|daonlathach]] mhuintir an Tuaiscirt a chosaint.  

Is é an meas a bhí ag na [[Poblachtánaigh Éireannacha]] ná gur páirtí sa choimhlint ab ea na fórsaí slándála, agus go raibh siad ag cleachtadh [[Claonpháirteachas|claonpháirteachais]] ar mhaithe leis na Dílseoirí. Dhearbhaigh an fiosrú úd ''Ballast'' a rinne fear an phobail um chúrsaí póilíneachta (an tOmbudsman Póilíníochta), - dhearbhaigh sé go raibh eilimintí áirithe sna fórsaí slándála, daoine de na péas ar a laghad, ag cuidiú leis na sceimhlitheoirí Protastúnacha ar chúla téarmaí. 

Bhí, fiú, baint acu le cúpla cás [[Dúnmharú|dúnmharaithe]]. Chuir siad bac ar an dlí uaireanta, más Dílseoirí a bhí á n-ionchúiseamh faoi choireanna seicteacha. Áitíonn na h[[Aontachtóirí]], áfach, nach raibh claonpháirteachas ar bith ann, agus má bhí féin, nach raibh ach an corrchás ann. Tá siad ag tabhairt le fios fosta go raibh an stát Deisceartach - [[Poblacht na hÉireann]] - ag tacú leis an IRA ar dhóigh chosúil.
[[Íomhá:Troubles deaths by perpetrator.png|mion|Básanna, 1969-2001, Sutton, Sutton index data at:&lt;nowiki&gt;http://cain.ulst.ac.uk/sutton/crosstabs.html&lt;/nowiki&gt;]]
Níorbh é an foréigean an t-aon fhadhb amháin a bhí ann, nó thairis sin, bhí na páirtithe polaitiúla sa Tuaisceart ag teacht salach ar a chéile, ionas nach raibh siad ábalta comhoibriú go héifeachtúil. Bhí an chuid ba mhó de na polaiteoirí ag cáineadh na sceimhlitheoirí agus ag éileamh síochána don tsochaí. San am céanna, bhí siad in achrann a chéile faoi stádas an stáitín taobh istigh den Ríocht Aontaithe, agus faoin gcineál rialtais ab fhóirsteanaí dó.

Tháinig an tsíocháin ghuagach ar bun de réir a chéile, nuair a thosaigh próiseas na hidiriscíne agus na gcomhchainteanna ag dul chun cinn: d'éirigh an chuid ba mhó de na paraimíleataigh as an ngleic armtha, agus dhíchoimisiúnaigh siad a gcuid arm tine. Thairis sin, rinneadh athchóiriú ar an bhfórsa póilíneachta, agus ghlan Arm na Breataine Móire as na sráideanna agus as críocha cathacha teorann, cosúil le h[[Contae Ard Mhacha|Ard Mhacha]] Theas agus le [[Contae Fhear Manach|Fear Manach]]. 

Chuir Comhaontú Aoine an Chéasta séala leis an bhforbairt seo. Thug an Comhaontú aitheantas do sheandearcadh rialtas na Breataine Móire ar cheist an Tuaiscirt, is é sin, go mbeadh an stáitín le fanacht taobh istigh den Ríocht Aontaithe, go dtí go gcinnfeadh móramh a mhuintire ar a mhalairt. Ón taobh eile de, d'admhaigh Rialtas na Breataine Móire go raibh &quot;diminsiún uile-Éireannach&quot; ag baint leis an Tuaisceart, is é sin, gur cuid de shainleas nádúrtha Phoblacht na hÉireann síocháin na sochaí sa Tuaisceart, agus go mbeadh sé faoi mhuintir [[Éire|Oileán na hÉireann]] sa dá stát, thar aon dream eile, ceist na críochdheighilte a fhuascailt agus, an lá is faide anonn, an Teorainn a chur ar ceal, más é toil an mhóraimh ar an dá thaobh é. B'é an chuid dheireanach den chomhréiteach ba mhó a chinntigh tacaíocht na Náisiúnaithe leis an gComhaontú. Thairis sin, chuir an Comhaontú féinrialtas i gceannas ar stáitín an Tuaiscirt, féinrialtas a mbeadh ionadaithe an dá phobal páirteach ann, agus an chumhacht roinnte go ceart cothrom eatarthu. Ón 14 Deireadh Fómhair 2002 go dtí an 8 Bealtaine 2007, áfach, bhí an rialtas seo curtha ar fionraí, agus an stáitín á rialú ó [[Londain]] arís.
[[Íomhá:Troubled Images Exhibition, Belfast, August 2010 (03).JPG|mion|UUP, 1974]]
Cé nach raibh ach codán beag de dhaonra an Tuaiscirt sáite sa [[sceimhlitheoireacht]] go pearsanta, agus cé nach raibh na sluaite móra ag tacú leis an sceimhlitheoireacht ach ar éigean, ní raibh éalú ón scáil a chaith na Trioblóidí ar shaol gach duine sa stáitín, lá i ndiaidh lae. Uaireanta, leath na Trioblóidí thar teorainn amach, go dtí [[Sasana]] agus go Poblacht na hÉireann.

Ní ba mhó ná uair amháin i rith na mblianta 1969-1998, bhí an chuma ar an scéal go bpléascfadh fíor-chogadh cathartha amach, go háirithe sa bhliain 1972 i ndiaidh Dhomhnach na Fola, nó le linn na mórstailceanna ocrais i dtús na n-ochtóidí, agus an fuath a bhí ag an dá phobal ar a chéile ag dul chun géaradais. D'fhág na Trioblóidí a lorg ar mheon mhuintir an Tuaiscirt, rud atá le haithint inniu féin i gcúrsaí polaitiúla agus sóisialta, ar an gcaidreamh trasphobail agus ar an mbarúil a bhíonn ag na daoine den tsochaí.

== Cúlra ==

=== Deighilt an Dá Phobal 1609-1886 ===

Is é is bunrúta leis an naimhdeas idir Gael is Gall i dTuaisceart Éireann ná [[Plandáil Uladh]], a thosaigh sa bhliain [[1609]]. Le linn na Plandála, choigistigh an Choróin tailte na nGael le hiad a roinnt ar na Plandóirí Protastúnacha, ar mhuintir isteach iad ó [[Albain]] agus ó Shasana. Bhí na Gaeil agus na Plandóirí in adharca a chéile go minic, agus d'éirigh ina chogadh dearg eatarthu sna blianta 1641-1653 agus 1689-1691. Briseadh an cath ar na Gaeil sa dá chogadh, agus cuireadh péindlíthe éagothroma i bhfeidhm le hiad a choinneáil faoi smacht. Chuir na Péindlíthe srianta cúnga le cearta polaitiúla, reiligiúnda agus eacnamaíocha gach duine nach raibh sásta dul san Eaglais Oifigiúil, is é sin, [[Eaglais na hÉireann]]. B'iad na Caitlicigh agus na hEasaontóirí Protastúnacha - ar nós na [[Preispitéireachas|bPreispitéireach]] - araon a bhí thíos leis na dlíthe seo.

Sa dara leath den [[18ú haois|ochtú haois déag]], tosaíodh ar [[na Péindlíthe]] a mhaolú is a chur ar ceal, rud a chuir an lasair sa bharrach idir an dá phobal thuaidh arís. Sna [[1780í|1780idí]], mar shampla, baineadh na srianta de na Caitlicigh talamh a fháil ar cíos, rud a chuir go mór leis an iompairc faoi thalamh idir na Gaeil is na Gaill. Nuair a bhí na Caitlicigh i dteideal talamh a cheannach agus dul le ceirdeanna a bhí coiscthe orthu roimhe sin, thosaigh na Protastúnaigh ag ligean a rachta ar na Gaeil. Bhunaigh siad rúnchumann frith-Chaitliceach, ''[[Peep o' the Day Boys]]'', nó Buachaillí Bhodhránacht an Lae, leis na Gaeil a imeaglú agus a ghéarleanúint go gránna. Sna 1790idí, chuaigh na Caitlicigh ag cur le chéile ar a son féin, nó bhunaigh siadsan, ansin, rúnchumann catha den chineál chéanna, mar atá, ''Defenders'' nó Na Cosantóirí. Bhí an dá rúnchumann ag cur troda ar a chéile go minic, agus chuir an bruíonachas seo go mór leis an teannas idir an dá phobal. Má bhí cuid mhór de na Protastúnaigh fonnmhar chun comhoibriú leis na Caitlicigh faoi bhrat an daonlathais agus an [[Réabhlóid na Fraince|réabhlóideachais Fhrancaigh]] roimhe sin, thosaigh an meon soilsithe seo ag dul in éag de réir is mar a bhí an foréigean seicteach ag fás.

Tháinig Caitlicigh, Preispitéirigh agus liobrálaigh Phrotastúnacha le chéile sna [[Cumann na nÉireannach Aontaithe|hÉireannaigh Aontaithe]]. Gluaiseacht [[Náisiúnachas|náisiúnaíoch]] a bhí ann a fuair an chéad spreagadh ó réabhlóid na Fraince. Bhí na hÉireannaigh Aontaithe meáite ar dheireadh a chur leis an seicteachas in Éirinn trí Phoblacht a bhunú san oileán, Poblacht a bheadh beag beann ar Shasana agus saor ón naimhdeas trasphobail. Mar a d'iompaigh an scéal amach, áfach, chuaigh aisling na nÉireannach Aontaithe ar neamhní. Theip ar [[Éirí Amach 1798 in Éirinn|éirí amach na bliana 1798]], agus sna sála aige, tháinig tréimhse úr tíorántachta. Maidir leis an bhforéigean seicteach, níor maolaíodh air, ach a mhalairt. Gríosaíodh na dearg-Dhílseoirí Protastúnacha chun gnímh in aghaidh na [[náisiún]]tóirí agus na radacach, agus bhunaigh siad an t[[Ord Oráisteach]] sa bhliain 1795. De dheasca na n-imeachtaí seo go léir, buanaíodh an scoilt idir Gael agus Gall i g[[Cúige Uladh]].

Le casadh an chéad chéid eile, chuaigh [[Achtanna an Aontais 1800|Acht an Aontais]] i bhfeidhm. Chuir an tAcht seo deireadh le parlaimint na hÉireann, agus hiompaíodh an t-oileán ina dhlúthchuid den Ríocht Aontaithe. Níor athraigh an tAcht mórán faoin naimhdeas seicteach. Má bhí na Preispitéirigh an-tugtha don pholaitíocht radacach san ochtú haois déag, chuir siad craiceann díobh go hiomlán anois, agus iad ag déanamh a gcomhionannú le pobal &quot;dílis&quot; na nAnglacánach anois, mar chuid den phobal Phrotastúnach chéanna. Sa bhliain 1829, d'éirigh le [[Dónall Ó Conaill]] an Saoradh ó Bhráca a bhaint amach do na Gaeil. An chuid ba mhó de na srianta a bhí curtha le saol polaitiúil na gCaitliceach, cuireadh ar ceal iad. (Triúr as gach ceathrar den daonra ab ea Caitlicigh na hÉireann san am seo.) Sa teagmháil chéanna, fuair na [[Giúdachas|Giúdaigh]] agus na hEasaontóirí Protastúnacha na cearta céanna.

Mar sin féin, b'é aidhm fhadtéarmach an Chonallaigh ná an Réipeil, is é sin, aisghairm agus cur ar ceal Acht an Aontais. [[1 Eanáir|Lá na Caille]] 1843, d'fhógair sé go dána go mbeadh an Réipeil curtha i gcrích roimh dheireadh na bliana céanna. Más náisiúntóir a bhí sa Chonallach, bhí a chuid náisiúnachais go mór i dtuilleamaí thoil pholaitiúil an tromlaigh, agus é bunaithe ar an síochánachas. In imeacht ama, chuaigh feachtas an Chonallaigh ó neart go neart, agus na Gaeil ag éileamh go n-athbhunófaí Parlaimint na hÉireann agus go mbronnfaí [[Rialtas Dúchais]] ar an oileán. Bhí cuid mhór de na Protastúnaigh drochamhrasach go maith i leith na scéimeanna seo, ó bhí eagla orthu go bhfágfaí in áit na leathphingine iad, dá mbeadh an móramh Caitliceach ag rialú na hÉireann. Mar sin, b'fhearr leo a ndílseacht agus a n-urraim a fhógairt don Choróin agus diúltú go daingean don Rialtas Dúchais.

Anois, b'í an chuma nua a bhí ar an tseanchoimhlint ná gurbh iad na hAontachtóirí - iad siúd a bhí i bhfách le hAcht an Aontais - agus na Náisiúntóirí - iad siúd a bhí ina aghaidh - a bhí in adharca a chéile. Sin í an chosúlacht, go bunúsach, atá ar cheist Thuaisceart Éireann inniu féin. Mar sin atá an scéal ón mbliain 1886 i leith, ar a laghad, nó b'ansin a bhí a pháirtí polaitiúil féin ag gach pobal den bheirt, is é sin, páirtí Náisiúnaíoch ag na Caitlicigh agus páirtí Aontachtach ag na Protastúnaigh, agus iad ag cur in aghaidh a chéile.

Faoin am seo, bhí [[Cúige Uladh]] ar an gcúige ba mhó tionsclaíochta in Éirinn, agus é go mór mór i dtuilleamaí na Breataine Móire le haghaidh margaí dá gcuid tráchtearraí. Mar sin, ghlac na Protastúnaigh leis nach mb'é a leas eacnamaíoch féin é, dá scaoilfí an nasc idir Éirinn agus an Bhreatain Mhór.

=== Críochdheighilt na hÉireann 1912-1925 ===

I ndiaidh na bliana 1910, bhí an chuma ag teacht ar an scéal go mbainfeadh na hÉireannaigh amach an Rialtas Dúchais, nó bhí Páirtí Parlaiminteach na hÉireann dingthe isteach idir dhá pháirtí móra na Parlaiminte i Westminster, agus na Liobrálaigh ag brath ar thacaíocht na nÉireannach leis an tromlach a choinneáil. B'é an Rialtas Dúchais an praghas a chaithfidís a íoc as an tacaíocht sin. Bhí na hAontachtóirí - Protastúnaigh a bhformhór, agus cónaí ar an gcuid ba mhó acu i gCúige Uladh - ag cur i gcoinne an Rialtas Dúchais chomh maith le neamhspleáchas iomlán na hÉireann, ó bhí eagla orthu nach bhfágfaí stádas ar bith acu i dtír a bheadh faoi chois na hEaglaise Caitlicí. Sa bhliain 1912, shínigh na hAontachtóirí, faoi cheannas [[Edward Carson]], forógra poiblí - [[Conradh agus Cúnant Sollúnta Uladh|Cúnant Uladh]] - agus iad ag tabhairt an leabhair go ndiúltóidís amach is amach don Rialtas Dúchais dá bhféachfaí lena leithéid a chur i bhfeidhm ar Chúige Uladh. Le beart a chur le briathar in am an ghátair, bhunaigh siad fórsa paraimíleata - Fórsa Óglaigh Uladh - agus d'iompórtáil siad airm thine ón nGearmáin ar chúla téarmaí. (Rinne lucht [[Éirí Amach na Cásca]] an cleas céanna roinnt bhlianta ina dhiaidh sin.) Mar fhreagra ar [[Óglaigh Uladh]], chuir na Náisiúntóirí ar fud na hÉireann eagraíocht mhíleata dá gcuid féin ar bun - is é sin, [[Óglaigh na hÉireann (1913-1919)|Óglaigh na hÉireann]], a bhí meáite ar an Rialtas Dúchais a chinntiú d'Éirinn i ndiaidh an chogaidh, sa chás is go rachadh Londain siar ar a gealltanas faoi thionchar na nAontachtóirí, agus an dearcadh dáigh dochomhairleach a bhí acu siúd. De réir a chéile, áfach, d'insíothlaigh [[Bráithreachas na Poblachta]] na hÓglaigh. Rúnchumann réabhlóideach ab ea  an Bráithreachas, agus é dírithe ar neamhspleáchas iomlán a bhaint amach d'Éirinn. Náisiúntóirí radacacha ab ea baill an Bhráithreachais, cosúil le [[Pádraig Mac Piarais]]. Ó bhí dhá eagraíocht pharaimíleata - Óglaigh Uladh agus Óglaigh na hÉireann - ag druileáil agus ag máirseáil timpeall go hoscailte, bhí cogadh cathartha ag bagairt ar an tír, ach nuair a phléasc [[an Chéad Chogadh Domhanda]] amach, cuireadh an ghéarchéim ar fionraí. Chuaigh an Rialtas Dúchais ar leabhar an dlí, ach má chuaigh féin, ní raibh sé le dul i bhfeidhm ach i ndiaidh an chogaidh.

Rinneadh cnámh spairne den cheist seo arís, nuair a [[Éirí Amach na Cásca|d'éirigh na Náisiúntóirí amach]] um Cháisc na bliana [[1916]] i m[[Baile Átha Cliath]]. Chuir na saighdiúirí Gallda an t-éirí amach faoi chois leis an mbrúidiúlacht a d'fhoghlaim siad i bpáirc an áir in Ilchríoch na hEorpa, agus cuireadh cúigear déag de cheannairí na Náisiúntóirí chun báis, an chuid ba mhó acu i b[[príosún Chill Mhaighneann]] i mBaile Átha Cliath. Ní dhearna cruálacht na Sasanach ach tuilleadh gríosú a thabhairt don Náisiúnachas radacach, nó nuair a cimíodh na Náisiúntóirí measartha in éineacht leis na fíor-radacaigh, ní raibh an chéad dream acu i bhfad ag tolgadh an réabhlóideachais ón dara dream. B'é an neamhspleáchas iomlán a bhí ag teastáil uathu anois, seachas an Rialtas Dúchais. Tháinig torthaí na forbartha seo chun solais sna holltoghcháin i Mí na Nollag 1918, nuair a bhain [[Sinn Féin]] - páirtí na scarúnaithe - amach tromlach na suíochán parlaiminte in Éirinn. Ní dheachaigh Feisirí Shinn Féin go Westminster riamh. Ina áit sin, tháinig siad le chéile i mBaile Átha Cliath le parlaimint ar leith a bhunú d'Éirinn, parlaimint ar thug siad [[An Chéad Dáil|Dáil Éireann]] uirthi. Is é an rud a bhí déanta acu ansin ná slán a fhágáil ag an Ríocht Aontaithe go deo, cé nach bhfuair siad aitheantas aon tíre dá neamhspleáchas go fóill. San am céanna, thosaigh Óglaigh na hÉireann, a ghlac leis gurbh iad féin arm na tíre úrbhunaithe, - thosaigh siad ag cur cogaidh ar na fórsaí Gallda in Éirinn. Rinneadh an chéad ionsaí in Eanáir 1919 ar [[an tSulchóid Bheag]] i g[[Contae Thiobraid Árann]], agus maraíodh beirt [[Constáblacht Ríoga na hÉireann|saighdiúirí dubha]] Caitliceacha a bhí ag seoladh coinsíneacht geiligníte.

Sa bhliain 1920, bhí sé ina chogadh dearg idir na hÓglaigh agus fórsaí armtha na Breataine Móire. Ansin, reachtaigh an Rialtas Briotanach an [[An tAcht um Rialtas na hÉireann|tAcht um Rialtas na hÉireann]] (Government of Ireland Act). B'é an tAcht seo a dheighil Éire ina dhá dlínse, mar atá, Deisceart Éireann agus Tuaisceart Éireann. Dearbhaíodh an chríochdheighilt in athuair sa [[Chonradh Angla-Éireannach]] sa bhliain 1921. Chuir an Conradh deireadh leis an treallchogaíocht agus chruthaigh sé [[Saorstát Éireann]], stát a bhí beagnach neamhspleách, ar an taobh theas den teorainn. Thug an Conradh aitheantas don scoilt a dhealaigh na hAontachtóirí Protastúnacha, arbh in Ultaibh ba mó a bhí cónaí orthu, agus iad ag roghnú na Breataine Móire thar neamhspleáchas na hÉireann, ó na Náisiúntóirí Caitliceacha, arbh fhearr leo stát neamhspleách dá gcuid féin a bheith acu.

Cé gur choinnigh Tuaisceart Éireann an nasc leis an Ríocht Aontaithe, fuair sé féinrialtas áirithe chomh maith, agus bunaíodh parlaimint ar leith don stáitín. Níorbh iad na hAontachtóirí féin a d'éiligh a leithéid. Go bunúsach, bhí feisirí fadfhulangacha na Parlaiminte i Westminster ag iarraidh freagra forásach flaithiúil a thabhairt ar cheist na hÉireann - gach gné den cheist seo a raibh siad dubh dóite di le fada an lá. Bhí na hAontachtóirí sásta a gcuid féin a dhéanamh den chóras nua féinrialtais. Stát dlíthiúil daonlathach ab ea stáitín an Tuaiscirt, a d'áitigh siad, agus mar sin, d'fhanfadh sé taobh istigh den [[Ríocht Aontaithe]], ó b'é sin ba mhian le tromlach a mhuintire. Maidir leis na náisiúntóirí Éireannacha, áfach, shíl siad gur críochdheighilt mhídhlíthiúil a bhí ann, nach raibh ag teacht le toil an tromlaigh uile-Éireannaigh. Bhí siadsan inbharúla nach raibh an stáitín dlisteanach ná daonlathach - b'é a dtuairim-san nach raibh ann ach stát saorga a bhí ceaptha le haghaidh na bProtastúnach amháin.

Nuair a scaradh an Tuaisceart ón gcuid eile den oileán, bhí duine as an triúr den daonra ansin ina náisiúntóir. Dhiúltaigh na Caitlicigh don stáitín, díreach mar a dhiúltaigh na Protastúnaigh d'aon chineál neamhspleáchas d'Éirinn rompu. B'é seo ba chúis leis na Trioblóidí: níor éirigh leis na hAontachtóirí an pobal Caitliceach a chló leis an stát nua, agus ní raibh na Náisiúntóirí sásta éirí as aisling na hÉireann athaontaithe.

Tháinig Tuaisceart Éireann ar an bhfód nuair a bhí cogadh á chur ar fud na hÉireann. Fuair 557 daoine bás de dheasca an fhoréigin pholaitiúil sna blianta 1920-22, le linn [[Cogadh na Saoirse (Éire)|Chogadh na Saoirse]] agus go gairid ina dhiaidh. As an iomlán seo, bhí 303 daoine ina gCaitlicigh (cuid acu ina nÓglaigh freisin), agus 172 ina bProtastúnaigh. [[Constáblacht Ríoga na hÉireann|Saighdiúirí dubha]] ([[Constáblacht Ríoga na hÉireann]]) nó [[Arm na Breataine|saighdiúirí Briotanacha]] a bhí i mbeirt dhaoine is ceithre scór acu. I m[[Béal Feirste]] a thit an chuid ba mhó de na hainghníomhartha amach, nó maraíodh 452 dhaoine ansin, 267 daoine acu ina gCaitlicigh. Sa chuid eile den oileán, b'iad na hÓglaigh ó thaobh amháin de agus an dá chineál saighdiúirí ón taobh eile de a bhí ag cur catha ar a chéile. B'é an chuma a bhí ar na cúrsaí sa Tuaisceart ná go raibh na dreamanna Dílseacha agus an fórsa póilíní cúnta a dtugtaí na B-Speisialtaigh air ag ionsaí agus ag marú Caitlicigh le díoltas a agairt ar an bpobal iomlán as a raibh déanta ag na hÓglaigh. Is é an chiall a bhain na Náisiúntóirí as seo ná gur [[pogram]] a bhí ann, is é sin, go raibh géarleanúint á déanamh orthu ar chúiseanna seicteacha amháin.

Sa bhliain 1920, mar shampla, mharaigh na hÓglaigh Cigire Ceantair de chuid Chonstáblacht Ríoga na hÉireann, fear dar shloinne Swanzy, taobh amuigh de theampall Protastúnach i [[Lios na gCearrbhach]]. Ansin, d'imir na Dílseoirí díoltas ar phobal Caitliceach na háite ar fad, nó chuir siad cuid mhór den cheantar Chaitliceach trí thine. Mar sin féin, cé go raibh i bhfad ní ba mhó Caitlicigh thíos leis na gníomhartha uafáis (58 % acu siúd a fuair bás, cé nach raibh ach triúr as gach deichniúr de mhuintir na háite ina gCaitlicigh), rinne lucht an dá thaobh coireanna den chineál sin. Is léir go raibh muintir an Deiscirt féin an-mhíshásta leis an íde a fuair a gcomhreiligiúnaigh thuaidh, agus mar sin, thosaigh siad ag baghcatáil tráchtearraí an Tuaiscirt. Daoine de cheannairí an t[[Saorstát Éireann|Saorstáit úrbhunaithe]], [[Mícheál Ó Coileáin]] ina measc, fiú, - bhí siad inbharúla gur chóir ionsaí míleata a thabhairt faoin Tuaisceart. Stopadh na pleananna seo, áfach, nuair a d'éirigh ina chogadh dearg idir na Saorstátairí agus na Poblachtánaigh, agus idir an dá linn, bhí sé de sheal ag Aontachtóirí an Tuaiscirt córas láidir stáit a chur ar bun is a bhuanú ina stáitín. De thoradh Chogadh Cathartha na hÉireann, áfach, tháinig an tIRA ar an bhfód. Is éard a bhí i gceist leis an IRA ná scoilteán de shean-Óglaigh na hÉireann: dornán de náisiúnaithe dochomhairleacha a bhí meáite ar an dá stát in Oileán na hÉireann a chur de dhroim an tsaoil le Poblacht na mblianta 1919-1921 a athbhunú.

[[Íomhá:Carrickfergus.jpg|thumb|Ceann de na múrmhaisithe i g[[Carraig Fhearghais]]. Múrphictiúr de chuid na nDílseoirí é seo, agus é ag fógairt urraime do Dhia agus do Chúige Uladh thar cionn Fhórsa Óglaigh Uladh, Chéad Chathlán Aontroma Thoir.]]
Sa bhliain 1925, bhí a lán náisiúnaithe Éireannacha ag súil leis go gcuirfí an chríochdheighilt ar ceal, nó, ar a laghad, go bhfágfadh [[Coimisiún na Teorann|Coimisiún na Teorann]] cuid mhór de chríocha an stáitín thuaidh ag an Saorstát. Níor mhol an Coimisiún ach an corr-mhionathrú anseo agus ansiúd, agus buanaíodh críochdheighilt na hÉireann mar a bhí sí, a bheag nó a mhór. San am sin, thug an Saorstát aitheantas ''de facto'' don Teorainn, cé nach raibh lucht rialtais an tSaorstáit róshásta léi mar rud. Sa bhliain 1937, tháinig bunreacht nua i bhfeidhm in Éirinn a raibh an-lámh ag [[Éamon de Valera]] ina dhréachtú. In Alt a Dó agus in Alt a Trí sa bhunreacht seo a socraíodh gurbh ionann Éire, mar stát, agus oileán na hÉireann. Agus an méid sin ráite, ní mór cuimhne a choinneáil air gur aithin an bunreacht teorainneacha na bliana 1922 go sealadach, go dtí go n-athaontófaí an tír.

=== Stair Thuaisceart Éireann ===
{{Príomhalt|Stair Thuaisceart Éireann}}

== Tús na dTrioblóidí, 1968-1970 ==

Glactar leis go coitianta gur sa bhliain [[1968]] a thosaigh na Trioblóidí, nuair a tháinig míshuaimhneas forleathan poiblí sna sála ag mórshiúlta &quot;NICRA, nó Cumann Cearta Sibhialta Thuaisceart Éireann&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://www.tearma.ie/q/Cumann%20Cearta%20Sibhialta%20Thuaisceart%20%C3%89ireann/ga/|teideal=&quot;Cumann Cearta Sibhialta Thuaisceart Éireann&quot;|work=téarma.ie|dátarochtana=2020-10-05}}&lt;/ref&gt;.

{{Main|Cumann Cearta Sibhialta Thuaisceart Éireann}}

agus  

{{Main|Gluaiseacht na gCeart Sibhialta i dTuaisceart Éireann}}

I dtosach báire, bhí [[Terence O'Neill]], Príomh-Aire an Tuaiscirt, fabhrach d'fheachtas na gceart sibhialta. Bhí sé féin ag iarraidh leasuithe nua-aoiseacha sóisialta a chur i gcrích sa stáitín a rachadh chun sochair do na Caitlicigh. Ansin, áfach, fuair sé é féin faoi ionsaí ag na dearg-Dhílseoirí, cosúil le [[William Craig]] agus iad ag cur feillbhirt ina leith. Ba dual do na hAontachtóirí drochamhras a bheith orthu faoi Chumann na gCeart Sibhialta, agus iad ag déanamh nach raibh ann ach eagraíocht bolscaireachta de chuid an IRA. Bhí cuid acu barúlach, fiú, nár chóir cothrom na Féinne a ghéilleadh do na Caitlicigh ar aon nós, ó ba rud é go raibh an Tuaisceart ceaptha mar thír Phrotastúnach. Phléasc trioblóidí amach le linn na mórshiúlta, nuair a ghabh baiclí Protastúnacha de smachtíní ar lucht na máirseála. Cháin na Caitlicigh [[Constáblacht Ríoga Uladh]], agus iad ag cur ina leith nach ndearnadh a dhath leis na hionsaithe seo a stopadh.

B'é ba chúis leis an gcuid ba mhó den fhoréigean seo ná an síolteagasc a bhí idir lámhaibh ag ceannairí an phobail Phrotastúnaigh, agus iad ag áitiú ar an gcosmhuintir go raibh an tIRA díreach ag beartú feachtas nua cogaíochta. Le fírinne, bhí an tIRA sna céadéaga, ar bheagán arm, ar fhíorbheagán Óglach, ar fhíor-mhionbheagán tacaíochta, agus ag tabhairt droim láimhe leis an ngleic armtha ar chúiseanna praiticiúla. B'iad Óglaigh Uladh - an t[[UVF]] - a stáitsigh an chéad fheachtas buamála sa bhliain 1969 leis an drochamhras coitianta a tharraingt anuas ar an IRA. Bhí an feachtas seo dírithe ar na stáisiúin chumhachta agus ar an gcuid eile den infreastruchtúr.

Bhí an choimhlint idirphobail ag dul chun olcais ó thús na bliana 1969 ar aghaidh, ach má bhí, chuaigh sí ó smacht ar fad nuair a d'ionsaigh na Dílseoirí mórshiúl Chumann na gCeart Sibhialta i mBun Tolaid i g[[Contae Dhoire]]. Lochtaíodh Constáblacht Ríoga Uladh, ó nach raibh siad ábalta ná sásta lucht na máirseála a chosaint. Ina dhiaidh sin, chrom na Caitlicigh i nDoire agus i mBéal Feirste ar bharacáidí a thógáil. 

{{Main|Saor Dhoire}}

Ón 12 Lúnasa go dtí an [[14 Lúnasa]] [[1969]], bhí ina chogadh dearg idir [[Póilín|péas]] [[Doire|Dhoire]] agus na náisiúnaithe áitiúla - &quot;[[Cath Thaobh an Bhogaigh]]&quot;, mar a thugtar air. 

{{Main|Cath Thaobh an Bhogaigh}}

I ndiaidh dhá lá achrainn agus scliúchas, cuireadh saighdiúirí Briotanacha i nDoire chun riail agus reacht a chaomhnú ag 5pm ar 14 Lúnasa.&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://www.rte.ie//archives/exhibitions/1042-northern-ireland-1969/1048-august-1969/320426-british-troops-in-bogside-derry/|teideal=British Troops in Bogside, Derry|language=en|work=RTÉ Archives|dátarochtana=2019-08-14}}&lt;/ref&gt;[[Íomhá:Troubled Images Exhibition, Belfast, August 2010 (55).JPG|mion|&quot;Ulster '71&quot; (NI Civil Rights Association, 1971)]]I mí Lúnasa, mar chuid den 'Ráiteas Downing Street', gheall rialtas na Breataine athleasuithe.&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://www.bbc.co.uk/bitesize/guides/z3jmxnb/revision/4|teideal=The Downing Street Declaration (August 1969) - Violence in 1969: Causes, events and responses - CCEA - GCSE History Revision - CCEA|language=en-GB|work=BBC Bitesize|dátarochtana=2021-07-08}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|title=Joint Declaration of August 1969-Downing St Declaration|url=https://www.persee.fr/doc/irlan_0183-973x_1988_hos_13_1_2469|journal=Études irlandaises|date=1988|pages=180–180|volume=13|issue=1}}&lt;/ref&gt;

Is minic a deir na hAontachtóirí gurbh í gluaiseacht na gceart sibhialta a chuir tús leis na Trioblóidí. Is é a mbarúil-san gur chuir an feachtas an rialtas ag guagaíl, ionas go ndeachaigh na dreamanna paraimíleata sa bhearna a hosclaíodh. Tá na náisiúnaithe den tuairim, áfach, nach raibh i gceist le feachtas na gceart sibhialta ná rudaí a tharraing rialtas seicteach an Tuaiscirt anuas air féin.

== An Tóin ag Titim as Parlaimint Stormont ==

Sna blianta 1970-1972, chuaigh an foréigean polaitiúil ó smacht ar fad i dTuaisceart Éireann. Shroich sé a bhuaicphointe sa bhliain 1972, nuair a maraíodh beagnach leathchéad duine. Tá roinnt cúiseanna ann le fás seo an fhoréigin.

Creideann na hAontachtóirí gurbh é bunú na Sealadach ba phríomhchúis. Is éard a bhí sna Sealadaigh ná scoiltghrúpa de chuid an IRA. Nuair a d'éirigh an tIRA faoi cheannas [[Cathal Goulding|Chathail Goulding]] as an bhforéigean polaitiúil le dul le polaitíocht shíochánta ar thaobh na heite clé, bhí cuid mhaith den eagraíocht míshásta leis an gcomhairle seo, agus bhunaigh siad an tIRA Sealadach le leanúint leis an ngleic armtha. Bhí an tIRA Sealadach dírithe ar &quot;chosaint an phobail Chaitlicigh&quot;, seachas ar aontú trasphobail an &quot;lucht oibre&quot; a bhí idir lámhaibh ag an &quot;[[IRA Oifigiúil]]&quot;. Mar sin, bhí cuma sách seicteach ar na Sealadaigh, mar eagraíocht. Is é is dóigh leis na hAontachtóirí ná gurbh é feachtas míleata na Sealadaigh a tharraing na Trioblóidí anuas ar an stáitín agus a choinnigh ar siúl iad.

Is é tuairim na Náisiúnaithe, arís, gurbh é ba chúis le fás an fhoréigin ná an mealladh a baineadh as an bpobal Caitliceach nuair a chuaigh de lucht na gCeart Sibhialta dóchas na gCaitliceach a shásamh, gan aon trácht a dhéanamh ar an gcos ar bolg a himríodh ar an bpobal ina dhiaidh sin. Luann siad a lán imeachtaí sna blianta seo mar chúiseanna, cosúil le Cuirfiú na bh[[Bóthar na bhFál|Fál]] i Mí Iúil 1970. Choinnigh trí mhíle saighdiúir Sasanach an cuirfiú i bhfeidhm ar cheantar na bh[[Na Fáil Íochtaracha|Fál Íochtarach]] i mBéal Feirste, agus scaoil siad níos mó ná míle go leith d'urchair le linn na troda a chuir siad ar an IRA. Maraíodh ceathrar daoine. Scéal eile den chineál seo ab ea an t-imtheorannú. 
[[Íomhá:Free Derry Corner in 1969.jpg|mion|'[[Saor Dhoire]]' 1969]]
Is é is brí leis an imtheorannú ná daoine a chimiú is a choinneáil i mbraighdeanas ar an t-aon chúis amháin go bhfuiltear in amhras fúthu, gan bhreith cúirte. Tugadh an t-imtheorannú isteach sa bhliain 1971, agus cimíodh níos mó ná trí chéad go leith de dhaoine. Ní raibh ach beirt acu ina bProtastúnaigh, agus mar sin, ghlac na Caitlicigh leis gur beart seicteach eile a bhí ann a bhí dírithe ar na Náisiúnaithe amháin. Ní raibh córas faisnéise an Airm ag obair go rómhaith, nó is iomaí duine acu siúd a himtheorannaíodh nach raibh baint dá laghad aige leis an IRA. Ní ba mheasa fós, agus an gheit a bhain an t-imtheorannú as na daoine éigiontacha, is iomaí duine acu siúd a chuaigh leis an b[[Poblachtánachas in Éirinn|Poblachtánachas]] ní ba deireanaí, agus iad suite siúráilte go raibh an ceart ag na Sealadaigh i ndiaidh an iomláin. 

Sna blianta 1971-1975, chaith 1981 duine seal i mbraighdeanas den chineál seo. Bhí 1874 daoine acu ina gCaitlicigh nó ina bPoblachtánaigh, agus 107 ina bPoblachtánaigh nó ina nDílseoirí. Bhí ráflaí ag dul timpeall i measc na gCaitliceach go rabhthas ag céasadh na ndaoine imtheorannaithe. Thar aon rud eile, áfach, luann na Náisiúnaithe [[Domhnach na Fola (1972)|Domhnach na Fola]] i n[[Doire]] i Mí Eanáir 1972, nuair a mharaigh na saighdiúirí Briotanacha ceathrar déag de dhaoine neamharmtha le linn léirsiú a bhí ag éileamh cearta sibhialta do na Caitlicigh.

Tháinig [[na Sealadaigh]] le chéile mar dhream ar leith sa dara leath den bhliain 1969. Nuair a bhí na péas agus na Dílseoirí ag ionsaí an phobail Chaitlicigh, bhí na Sealadaigh ag cur ina n-aghaidh go foghach fíochmhar, agus dá bharr sin, fuair siad an-tacaíocht ó mhuintir na ngeiteonna Caitliceacha. Cé go raibh na hOifigiúlaigh dírithe ar éirí as an bhfeachtas míleata, chrom siad féin ar an ngleic armtha uaireanta i bhfianaise an dóigh a raibh an caidreamh idir an pobal Caitliceach agus Arm na Breataine ag dul chun donais. Ón mbliain 1970 ar aghaidh bhí na hOifigiúlaigh agus na Sealadaigh araon sáite i gcogaíocht leis na saighdiúirí Briotanacha.

Sa bhliain 1972, bhí na Sealadaigh tar éis níos mó ná céad saighdiúir a mharú, leathmhíle eile a ghortú, agus 1,300 buama a mhadhmadh. Bhí an chuid ba mhó de na buamálacha dírithe ar thargaidí trádálacha - ar an &quot;eacnamaíocht shaorga&quot;, mar a thugadh na Sealadaigh orthu. Is iomaí sibhialtach a maraíodh de dheasca na mbuamálacha, go háirithe ar [[Aoine na Fola (Béal Feirste, 1972)|Aoine na Fola]] i Mí Iúil 1972, nuair a phléasc dhá bhuama fichead i lár Bhéal Feirste. D'éirigh na hOifigiúlaigh as an ngleic armtha i Meitheamh 1972, nó ní raibh a gcroíthe san fheachtas míleata riamh. 

Sa bhliain 1972, bhí na Sealadaigh féin sásta sos cogaidh a ghlacadh le dul i gcomhchainteanna leis an [[Rialtas na Ríochta Aontaithe|Rialtas Briotanach]]. Ar an 7 Iúil 1972, bhuail [[William Whitelaw]] le toscaireacht an IRA Shealadaigh, ar a raibh [[Seán Mac Stiofáin]], [[Séamus Ó Tuama]], [[Dáithí Ó Conaill]], [[Gearóid Mac Ádhaimh]] agus [[Máirtín Mag Aonghusa]], faoi rún  i [[Londain]].

Is iad na héilimh a chuir Seán Mac Stiofáin os comhair Whitelaw ná:

* go bhfógródh rialtas na Ríochta Aontaithe go poiblí go raibh sé i bhfách le muintir oileán na hÉireann go léir a dtuairim a thabhairt agus vóta a chaitheamh chun todhchaí na hÉireann a shocrú;

* go bhfógródh rialtas na Ríochta Aontaithe go nglanfadh na saighdiúirí Briotanacha as Éirinn roimh an 1 Eanáir 1975;

* go mbaileodh na saighdiúirí Briotanacha leo láithreach as na ceantair ghoilliúnacha;

* go bhfaigheadh na cimí polaitiúla pardún ginearálta;

* go gcuirfí deireadh ar an toirt le hoibríochtaí armtha na saighdiúirí Briotanacha, agus

* go n-éireofaí as an imtheorannú gan mhoill.
[[Íomhá:Deaths in The Troubles by area.png|mion|Básanna]]
Is léir nach raibh Whitelaw sásta glacadh leis na héilimh seo. Go bunúsach, bhí sé fonnmhar leasuithe sóisialta a chur i gcrích le maolú ar chruachás na g[[Eaglais Chaitliceach Rómhánach|Caitliceach]] i d[[Tuaisceart Éireann]], agus shíl sé go bhféadfadh sé cuidiú a fháil ó thoscaireacht na Sealadach leis na leasuithe seo a dhréachtú agus a phleanáil. 

Maidir leis na toscairí, áfach, bhí port eile ar fad á sheinm acusan: bhí siad meáite ar athaontú na hÉireann a bhaint amach. Bhí siad fonnmhar chun sceideal na n-ullmhúchán don athaontú a phlé le Whitelaw agus spás ama a ghéilleadh don [[Rialtas na Ríochta Aontaithe|Rialtas Briotanach]] ar chúiseanna praiticiúla, ach sin a raibh ann.

Mar sin agus ar an ábhar sin, níor tháinig a dhath as an ngnáth as na comhchainteanna seo. Shocraigh an dá thaobh go gcoinneoidís an sos cogaidh i bhfeidhm go dtí an 14 Iúil, agus go rachaidís i dteagmháil le chéile sula gcromfaidís ar ais ar an ngleic armtha. Thit an sos cogaidh as a chéile go gairid i ndiaidh dheireadh an chéad bhabhta comhchainteanna, ámh. B'é ba phríomhchúis leis sin ná go raibh na Sealadaigh ar leibhéal na sráide ag iarraidh, san am céanna, socrú leis na saighdiúirí go mbeadh cead ag na Caitlicigh gan dídean roinnt tithe a shealbhú a bhí tréigthe ag a n-úinéirí Protastúnacha. 
[[Íomhá:UDA mural in Shankill, Belfast.jpg|clé|mion|múrphictiúr UDA]]
Bhí na saighdiúirí féin sásta cead isteach a ghéilleadh do na Caitlicigh, ach ansin, chuir Cumann Cosanta Uladh (an tUDA) a ladar sna cúrsaí. Bhagair siad míle murdar ar na Caitlicigh dá mbeadh siad chomh dána leis na tithe a shealbhú, agus dealraíonn sé gur thit an lug ar an lag ag na saighdiúirí ansin. 

Nuair a tháinig an chéad leoraí ag tabhairt isteach troscáin de chuid na gCaitliceach, stop na saighdiúirí í, ó nach raibh siad fonnmhar an iomarca feirge a chur ar na Dílseoirí, agus nuair a d'fhéach cúpla Óglach de chuid an IRA na saighdiúirí a chur ar athrú comhairle, gabhadh iad. B'é an tátal a bhain Séamus Ó Tuama as na himeachtaí seo ná go raibh na saighdiúirí tar éis an tsíocháin a bhriseadh, agus chrom na Sealadaigh ar an gcogaíocht arís.&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|title=Battle of Lenadoon|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Battle_of_Lenadoon&amp;oldid=1075219282|journal=Wikipedia|date=2022-03-04|language=en}}&lt;/ref&gt;

Is é an freagra a thug na sceimhlitheoirí Dílseacha, cosúil le Fórsa Óglaigh Uladh agus Cumann Cosanta Uladh, a bhí díreach bunaithe, ar fhás an fhoréigin ná gur chrom siad ar na Caitlicigh a mharú. Feallmharfóireacht [[Seicteachas|sheicteach]] a bhí i gceist, nó ba dóigh leis na Dílseoirí gur náisiúnaithe agus &quot;Fíníní&quot; ab ea na Caitlicigh go léir. Bhí cuid de na dúnmharuithe seo as pabhar gránna. Scéal as an ngnáth ab ea [[Búistéirí na Seanchille]]. Dream de Dhílseoirí a bhí iontu a raibh sé de nós acu a gcuid íobartach a bhualadh, a chéasadh agus a ghearradh le scian sula maróidís iad. Mharaigh na Sealadaigh daoine ar chúiseanna seicteacha freisin. Mar shampla, i Mí Eanáir 1976, nuair a bhí seisear sibhialtach Caitliceach dúnmharaithe ag Dílseoirí, d'imir siad díoltas ar an bpobal Protastúnach ar fad trí dheichniúr sibhialtach Protastúnach a chriathrú le piléir. 

Tugtar Sléacht Mhuileann an Rí ar an ródach seo. Gné eile den fhoréigean pholaitiúil ab ea an dóigh a rabhthas ag ruaigeadh Caitlicigh agus Protastúnaigh as ceantair mheasctha. Mar shampla, b'éigean do na Protastúnaigh bailiú leo as Léana an Dúin i mBéal Feirste, agus cuireadh d'fhiacha ar na Caitlicigh glanadh as [[Ráth Cúil, Béal Feirste|Ráth Cúil]] agus as Westvale. I nDoire, arís, chuaigh na Protastúnaigh ar lorg dídine i nDoire Trasna agus in Eastát an Fhuaráin, a raibh na Protastúnaigh ina dtromlach iontu.

Is é an tuiscint a bhain rialtas na Ríochta Aontaithe i Londain as na himeachtaí seo ná nach raibh córas riaracháin Thuaisceart Éireann ábalta an tsíocháin a choimeád, agus sa bhliain 1972, chuir siad rialtas déabhlóidithe an Tuaiscirt ar fionraí. Ina áit sin, thug siad isteach an Riail Dhíreach, is é sin, b'iad an lucht rialtais i Londain a bheadh i gceannas ar an Tuaisceart feasta. Chrom an rialtas ar na fadhbanna a fhuascailt a bhí ag déanamh scime do ghluaiseacht na gceart sibhialta: tarraingíodh teorainneacha nua idir na toghlaigh a bhí claonroinnte ag na hAontachtóirí roimhe sin, tugadh vótaí do na saoránaigh go léir sna toghcháin áitiúla, agus bunaíodh Feidhmeannas Tithíochta Thuaisceart Éireann leis an tithíocht phoiblí a roinnt go cothrom, mar shampla. Ceapadh an Riail Dhíreach, ar dtús, mar chéim ghearrthéarmach, ach b'í an straitéis mheántéarmach ná an féinrialtas a thabhairt ar ais don Tuaisceart ar choinníollacha a bheadh inghlactha ag na hAontachtóirí agus na Náisiúnaithe araon. Níor éirigh leis an rialtas coinníollacha den chineál sin a leagan amach, agus mar sin, lean na Trioblóidí leo faoi lán an tseoil tríd na seachtóidí agus na hochtóidí.

== Comhaontú Sunningdale ==
{{main|Comhaontú Sunningdale}}
[[Íomhá:Northern Ireland Assembly election 1973.png|clé|mion|Toghcháin, [[Tionól Thuaisceart Éireann]], 1973]]
Is éard a bhí i '''g[[Comhaontú Sunningdale]]''' ná iarracht rialtas cumhachtroinnte a chur ar bun i d[[Tuaisceart Éireann]] agus deireadh a chur leis na Trioblóidí. 

Sa bhliain [[1973]], i ndiaidh fhoilsiú na tuairisce sainiúla faoi chúrsaí an Tuaiscirt ar tugadh an Páipéar Bán uirthi, cuireadh an chéad bhun le [[Tionól Thuaisceart Éireann]], is é sin, [[parlaimint]] nua an stáitín. 

Sa deireadh thiar thall, áfach, b'iad na Dílseoirí - Cumann Cosanta Uladh ach go háirithe, a raibh 20,000 duine ina mbaill de san am - agus an lucht oibre Protastúnach a chuir [[comhaontú Sunningdale]] ar ceal. Thit an tóin as an rialtas cumhachtroinnte ar [[28 Bealtaine]] [[1974]].

== 1975-1979 ==

I ndiaidh teip [[comhaontú Sunningdale|Sunningdale]], chrom rialtas [[Harold Wilson]] i [[Londain]] ar an gceist a phlé, nárbh fhearr, i ndiaidh an iomláin, na trúpaí a ghlanadh as an stáitín gan mhoill. Rinne [[Gearóid Mac Gearailt]] a mharana féin ar an gceist seo i meamram a réitigh sé i Meitheamh [[1975]], a ndearna sé trácht air sa bhliain 2006. B'é an tátal a bhain sé as ná nach mbeadh rialtas na hÉireann ábalta mórán a dhéanamh leis an tsíocháin a choimeád sa Tuaisceart, ó nach raibh ach 12,500 saighdiúir aige. Mar sin, ba dóchúla ná a mhalairt nach ndéanfadh aistarraingt na dtrúpaí Briotanacha ach méadú ar líon na marbh de dheasca na dTrioblóidí.

Bhí an foréigean ag leanúint leis go deireadh na seachtóidí. D'fhógair na Sealadaigh sos cogaidh sa bhliain 1975, ach chrom siad ar ais ar an ngleic armtha sa bhliain 1976. Má bhí dóchas ar bith acu i dtús na seachtóidí go mbeadh in ann athaontú na hÉireann a bhaint amach go sciobtha, bhí deireadh súile bainte acu de faoin am seo. Ina áit sin, d'fhorbair siad straitéis an Chogaidh Fhada. B'ionann an [[Cogadh]] Fada agus feachtas foréigin ar leibhéal níos ísle, ach é a bheith leanúnach, ionas nach dtiocfadh deireadh leis go deo na ndeor, dá mbeadh gá leis. Maidir leis na hOifigiúlaigh, áfach, níor chrom siad ar ais ar an gcogadh riamh, agus de réir a chéile, d'iompaigh siad ina bpáirtí sóisialach - &quot;Páirtí na nOibrithe&quot; - a bhí go huile is go hiomlán in aghaidh an fhoréigin. Sa bhliain 1974, áfach, scoilt Arm Fuascailte Náisiúnta na hÉireann (an t[[INLA]]) ó na hOifigiúlaigh, agus iad ag leanúint leo leis an ngleic armtha.
[[Íomhá:Belfast houses 1981.jpg|mion|
Sráid Pakenham, Cearnóg Shaftesbury, Béal Feirste, 1981
]]

Agus na [[1970idí]] ag druidim chun deireanais, tháinig sé chun solais go raibh an dá phobal ag éirí dubh dóite den chogadh, rud a bhí le haithint, mar shampla, ar an ngluaiseacht síochána, na ''Peace People'' nó Lucht na Síochána. D'eagraigh Lucht na Síochána léirsithe móra in aghaidh an fhoréigin pharaimíleataigh. Thabhaigh an feachtas Duais Síochána Nobel dóibh sa bhliain 1976, ach ní raibh fad saoil iontu mar ghluaiseacht. Nuair a d'impigh siad ar an bpobal Náisiúnaíoch eolas a thabhairt do na fórsaí slándála faoin IRA, thit an tóin as a bhfeachtas. Bhí an oiread fuatha ag na Caitlicigh ar an arm agus ar na péas agus gur shíl siad nach seasamh neodrach a bhí ag Lucht na Síochána a thuilleadh.

{{Main|Feallmharú Airey Neave}}

== Na Stailceanna Ocrais ==
{{main|Stailc ocrais 1981}}
Sa bhliain [[1981]] chuaigh príosúnaigh [[Poblachtánachas in Éirinn|Phobhlachtánaigh]] ar [[Stailc ocrais 1981|stailc ocrais]] i d[[Tuaisceart Éireann]].

== An Cogadh Fada ==
[[Íomhá:RUC, Crois.jpg|thumb|Bearaic [[Constáblacht Ríoga Uladh|Chonstáblacht Ríoga Uladh]] (RUC) i g[[Crois Mhic Lionnáin]], [[Contae Ard Mhacha]], ar an 28 Aibreán 2001. Ba chomh-ionad slándála é le linn na dTrioblóidí i gcomhair an RUC agus [[Arm na Breataine]]. Leagadh é sa bhliain 2007.]]
Bhí an dá thaobh ag cur feachtas armtha go dtí gur tháinig na sosanna cogaidh. Chuaigh líon na marbh i laghad sna hochtóidí agus sna nóchaidí i gcomparáid leis na seachtóidí. Mar sin féin, d'fhág an foréigean polaitiúil an-drochoidhreacht ag sochaí an Tuaiscirt. Mhair an ghleic armtha ar feadh i bhfad, agus is é an chiall a bhain na daoine as nach dtiocfadh deireadh léi choíche. Is léir gur chuir sé an saol ó mhaith ar go leor daoine i rith na mblianta.

Cuidiú mór le Cogadh Fada na Sealadach ab ea na hairm a fuair an tIRA mar bhronntanais ó [[Moammar Qaddafi]], deachtóir na [[An Libia|Libia]]. Bhí Qaddafi i bhfearg le rialtas [[Margaret Thatcher|Thatcher]], ó chabhraigh siad leis na [[SAM|Stáit Aontaithe]] buamaí a chaitheamh ar an [[Tripilí]] sa Libia, buamaí a mharaigh duine clainne de chuid Qaddafi. Cé nach mbíodh saighdiúirí ná péas á marú ag an IRA chomh minic a thuilleadh, bhí an chuma ar an scéal nach raibh srianta ar bith le cumas feallmharfóireachta agus buamadóireachta na Sealadach. Péas, saighdiúirí páirtaimseartha agus sibhialtaigh Phrotastúnacha ba mhó a bhí thíos lena gcuid ionsaithe. Sampla maith de seo ab ea sléacht Lá an Chuimhneacháin in [[Inis Ceithleann]] sa bhliain 1987. Ba nós leis an IRA, chomh maith, targaidí a dhéanamh de thógálaithe, de lucht glantacháin agus cothbhála, agus lucht oibre eile a bhí fostaithe ag na péas nó ag na saighdiúirí Briotanacha.

Sa dara leath de na h[[1980idí|ochtóidí]], bhí na paraimíleataigh Phrotastúnacha - na heagraíochtaí úd Fórsa Óglaigh Uladh, Cumann Cosanta Uladh, agus Frithbheartaíocht Uladh - ag tabhairt isteach airm agus pléascáin ón Afraic Theas. Roinneadh na coinsíneachtaí idir an trí eagraíocht, agus ina dhiaidh sin, chuaigh líon fheallmharaithe na gCaitliceach i méadaíocht, cé gur fágadh cuid den trealamh - go háirithe na gránáidí roicéadtiomána - gan úsáid, ó nach raibh na Dílseoirí ábalta leas a bhaint astu. Freagra ab ea na feallmharaithe seo ar an g[[Comhaontú Angla-Éireannach]] sa bhliain 1985, a bhronn an &quot;ról comhairleach&quot; ar rialtas na hÉireann i gcúrsaí an Tuaiscirt.

{{Main|Comhaontú Angla-Éireannach}}

=== An Claonpháirteachas - na Fórsaí Slándála agus na Paraimíleataigh Dhílseacha ===

Gné chointinneach chonspóideach de na Trioblóidí is ea an claonpháirteachas, is é sin, an dóigh ar chomhoibrigh fórsaí slándála an Stáit leis na sceimhlitheoirí Protastúnacha.
[[Íomhá:Troubled Images Exhibition, Belfast, August 2010 (45).JPG|mion|&quot;Unionist Solidarity Means Victory&quot; (Progressive Unionist Party, 1986),]]

==== Reisimint Chosanta Uladh agus na Dílseoirí ====

Ar an 3 Bealtaine 2003, nocht an líonláithreán nuachta Náisiúnaíoch úd ''Nuzhound'' in Éirinn cáipéisí de chuid Rialtas na Breataine ó thús na seachtóidí, cáipéisí a chaitheann solas ar fhadhb na dlúthbhainte a bhí ag saighdiúirí áirithe de chuid Arm na Breataine, go háirithe saighdiúirí i Reisimint Chosanta Uladh, le dreamanna paraimíleata Dílseacha. Ceann de na cáipéisí seo is ea an tuairisc dar teideal ''Subversion in the UDR'', agus í ag tabhairt mionsonraí faoin bhfadhb seo. Sa bhliain 1973,

* glacadh leis go raibh dlúthbhaint ag 5-15% de shaighdiúirí na Reisiminte le dreamanna paraimíleata Dílseacha;

* creideadh go bhfuair na Dílseoirí níos mó arm ó Reisimint Chosanta Uladh ná ó aon fhoinse eile, agus nach bhfuair siad airm nua-aimseartha thine ó aon fhoinse eile;

* bhí eagla ar na húdaráis nach raibh trúpaí na Reisiminte dílis do &quot;Rialtas a Mórgachta&quot;, ach do &quot;Chúige Uladh&quot; amháin;

* bhí a fhios ag Rialtas na Breataine go raibh na Dílseoirí ag baint úsáide as airm thine de chuid na Reisiminte le sibhialtaigh Chaitliceacha a fheallmharú.

[[Íomhá:Troubled Images Exhibition, Belfast, August 2010 (64).JPG|mion|Reifreann 1998: &quot;Whiles the Richt Wurd is NAA&quot; (United Unionists, 1998)]]
Cé go raibh a fhios ag madraí an bhaile go ndeachaigh ní ba mhó ná dhá chéad arm tine ó lámha Arm na Breataine go dtí na Dílseoirí roimh an mbliain 1973, mhéadaigh Rialtas na Breataine ar ról na Reisiminte i gcúrsaí &quot;coimeádta na síochána&quot; i dTuaisceart Éireann. Ba chuid é seo den straitéis uileghabhálach a bhí ag an Rialtas na Sealadaigh a chloí - polasaí na normáltachta, an Ultachais agus na coiriúlachta - is é sin, cúrsaí an Tuaiscirt a thabhairt chun normáltachta, cúrsaí na slándála a fhágáil faoi fhórsaí áitiúla (&quot;Ultacha&quot;), agus caitheamh leis na sceimhlitheoirí mar a bheadh gnáthchoirpigh iontu.

==== An Grúpa Speisialta Patróil agus na líomhaintí faoi dhrong Ghleann Anna ====
[[Íomhá:Troubled Images Exhibition, Belfast, August 2010 (66).JPG|mion|&quot;Racism seriously affects our vision of people&quot; (Racism Awareness Group, 1996), ]]{{Main|Drong Ghleann Anna}}[[Íomhá:Troubled Images Exhibition, Belfast, August 2010 (35).JPG|mion|&quot;Say Yes and Say it Loud&quot; (Belfast Newsletter, 1998), ]]

==== An Claonpháirteachas sna hOchtóidí agus sna Nóchaidí ====

Tá sé dearbhaithe gur thug daoine agus dreamanna áirithe taobh istigh den Arm agus den Chonstáblacht Ríoga eolas do na Dílseoirí ó am go ham ó dheireadh na n-ochtóidí anuas, rud a chuir ar chumas na sceimhlitheoirí Protastúnacha targaidí a dhéanamh de na gníomhaithe Poblachtánacha. Sa bhliain 1992, nocht Brian Nelson, gníomhaire rúnda Briotanach taobh istigh de Chumann Cosanta Uladh go raibh sé tar éis dúnmharú a dhéanamh agus airm a smuigleáil isteach le cabhrú an Airm. De réir mar atá cruthaithe, bhí faicsin san Arm agus sa Chonstáblacht agus iad sásta comhoibriú le Nelson agus le Cumann Cosanta Uladh trí aonad faisnéise de chuid an Airm a dtugtaí Aonad Taighde na bhFórsaí (''The Force Research Unit'') air. Ó dheireadh na nóchaidí anuas, fuair iriseoirí áirithe, Peter Taylor ina measc, an dearbhú ó na Dílseoirí go raibh foinsí sna fórsaí slándála ag seachadadh comhaid agus tuarascálacha faisnéise chucu faoi thargaidí Poblachtánacha.

I dtuarascáil ar scaoileadh saor léi ar an [[22 Eanáir]] [[2007]], dúirt an tOmbudsman Póilíníochta Nuala O'Loan go raibh brathadóirí taobh istigh d'Fhórsa Óglaigh Uladh tar éis coireanna tromchúiseacha, dúnmharuithe fiú, a dhéanamh, agus go raibh a fhios ag a lucht teagmhála sna fórsaí slándála iad a bheith sáite ina leithéid. 
De réir na tuarascála, bhí oifigigh áirithe de chuid an Bhrainse Speisialta ag cumadh ráitis bhréige, ag cur cosc le cuardach fianaise, agus ag &quot;naífhosaíocht&quot; amhrasánaigh nuair a bhí agallamh á chur orthu. Is é an breithiúnas a thug Jimmy Spratt, Comhairleoir de chuid na nAontachtóirí Daonlathacha agus iarchathaoirleach Chomhaontas na bPóilíní ná: &quot;Dá mbeadh ruainne amháin fírinne sa tuarascáil sin, chuirfí an dlí ar iar-phóilíní. Níor cuireadh, agus mar sin, ba chóir don tsaol mhór an tátal a bhaint as an scéal nach bhfuil mórán fíricí ann.&quot; Mar sin féin, dúirt an Státrúnaí um Thuaisceart Éireann, Peter Hain, go raibh sé &quot;géarbharúlach go gcuirfear an dlí ar aon duine amháin, ar a laghad, de thoradh na tuarascála a tugadh dúinn inniu&quot;. Rud eile a dúirt Hain ná: &quot;Tá deiseanna éagsúla ann a d'fhéadfadh an t-ionchúisitheoir a thapú. Rud tromchúiseach ann féin is ea gur chuir iar-phóilíní áirithe bac leis na fiosruithe agus gur dhiúltaigh siad comhoibriú leis an Ombudsman. Iad siúd a bhí sáite sna rudaí seo, ní mór go n-íocfaidh siad a ndeachú, agus ba chóir do na húdaráis céimeanna a ghlacadh dá réir sin&quot;.

Dealraíonn sé nach mbeidh rath ar aon ionchúiseamh cibé, i bhfianaise an chineál coireanna atá i gceist. Más fíor gur díothaíodh nó gur hathraíodh fianaise, nó nár bailíodh fianaise ar bith ar an gcéad ásc, is deacair caingean a thosú ar aon nós. Mar sin, cibé a deir Jimmy Spratt, is dócha nach bhfuil mórán tábhachta leis, ó d'fhéach na coirpigh chuige nach mbeadh a dhath fágtha ag an ionchúiseamh, agus de réir na tuarascála úd ''Ballast Report'', d'éirigh leo go seoigh san obair seo.
[[Íomhá:Troubled Images Exhibition, Belfast, August 2010 (48).JPG|mion|&quot;All Party Peace Talks Now&quot; (Sinn Fein, 1995)]]
==== Na Líomhaintí faoin Ordú Maraithe ====

Thairis sin, tugann na Poblachtánaigh le fios go raibh sé de pholasaí ag na fórsaí slándála daoine a raibh amhras orthu iad a bheith ina mbaill den IRA, - go raibh sé de pholasaí acu daoine den chineál seo a mharú scun scan, seachas iad a ghabháil. Diúltaíonn na fórsaí slándála do na líomhaintí seo. Is é an tuiscint atá acu féin ar na cúrsaí nár maraíodh aon duine ar an dóigh seo nach raibh ina pharaimíleatach tromarmáilte - cosúil leis an ochtar fear a básaíodh i Loch gCál sa bhliain 1987. Deich mí ina dhiaidh sin, áfach, caitheadh triúr Sealadach i n[[Giobráltar]] nach raibh armáilte ar aon nós. Is iomaí duine a bhain an tátal as an scéal sin ná go raibh polasaí den chineál seo i bhfeidhm ag na Gaill.

== 1993-1998: Próiseas na Síochána ==

=== Gníomhaíochtaí na bParaimíleatach ===
[[Íomhá:Tower 42, City of London (8658657675).jpg|mion|Aibreán 1993, buama IRA, Tower 42, Bishopgate, [[Londain]]]]
Cé go raibh an tIRA ag leanúint leis i mbun na gleice armtha, bhí [[Sinn Féin]], a raibh [[Gearóid Mac Ádhaimh]] i gceannas air ón mbliain 1983 anuas, - bhí Sinn Féin ag iarraidh comhchainteanna a thosú le deireadh a chur leis na Trioblóidí. Bhí a fhios ag Gearóid Mac Ádhaimh go mbeadh próiseas fada ann. Sna 1970idí, bhí sé de thuairim aige féin go mairfeadh an cogadh go ceann fiche bliain eile. Chuaigh sé i dteagmháil le [[John Hume]] - ceannaire an [[SDLP]] - go hoscailte, agus san am céanna, bhí comhchainteanna faoi cheilt aige le hoifigiúlaigh de chuid an Rialtais. Bhí na Dílseoirí i mbun oibre den chineál chéanna ar chúla téarmaí, agus iad i dteagmháil le rialtais na hÉireann agus na Ríochta Aontaithe trí eaglaisigh Phrotastúnacha, go háirithe an ministir Preispitéireach, an tUrramach Roy Magee, chomh maith leis an Ard-Easpag Anglacánach [[Robin Eames]]. I ndiaidh tréimhse fada uisce faoi thalamh, d'fhógair na Dílseoirí agus na Poblachtánaigh araon sos comhraic sa bhliain 1994.

Bliain dheacair ab ea an bhliain dheireanach roimh na sosanna cogaidh, agus ní raibh ag maolú ar na gníomhartha uafáis. Ní raibh ach ag méadú ar dhúnmharfóireacht Chumann Cosanta Uladh agus Fhórsa Óglaigh Uladh, nó sa bhliain sin, 1993, mharaigh siad ní ba mhó sibhialtaigh ná na Poblachtánaigh, rud nach ndearna siad roimhe sin. 

Scaoil an UDA ceathrar Caitliceach i gCarraig Cheasail i g[[Contae Dhoire]].   

{{Main|Dúnmharuithe Charraig Ceasail agus Bhéal Feirste (1993)}}

Bhuamáil na Poblachtánaigh Bóthar na Seanchille i Mí Dheireadh Fómhair 1993.  

{{Main|Buamáil na Seanchille}}

Mar dhíoltas air sin, d'ionsaigh an Cumann Cosanta beár i nGlas Stiallach, agus mharaigh siad ochtar. 

{{Main|Sléacht Rising Sun}}

Ar an [[16 Meitheamh]] [[1994]], go gairid roimh na sosanna cogaidh  sa bhliain sin, lámhach [[Arm Saoirse Náisiúnta na hÉireann|Arm Náisiúnta Fuascailte na hÉireann]] (an tINLA) triúr ball d'[[Óglaigh Uladh]] i m[[Bóthar na Seanchille]]. B'é an díoltas a d'agair na [[Dílseachas|Dílseoirí]] ná gur bhuail siad isteach i d[[teach tábhairne]] i [[Loch an Oileáin]] i g[[Contae an Dúin]] le cith urchar a scaoileadh ina thimpeall. Maraíodh seisear sibhialtach. 

{{Main|Sléacht Loch an Oileáin}}

Sna míonna deireanacha roimh an sos cogaidh, mharaigh an tIRA ceathrar sean-Dílseoirí, duine acu ina bhall d'[[Óglaigh Uladh]] agus an triúr eile ag baint leis an gCumann Cosanta. Is iomaí ciall is féidir a bhaint as an mbabhta foréigin seo go gairid roimh na sosanna cogaidh. Deir teoiric amháin go raibh eagla ar na Dílseoirí go n-imreofaí feillbheart orthu, agus gur mhéadaigh siad ar an bhforéigean dá réir. De réir míniúcháin eile, bhí na Poblachtánaigh ag sásamh a gcuid seanfhaltanas ar an nóiméad deireanach roimh an sos cogaidh agus iad ag féachaint chuige go mbeadh cuma na cogúlachta dochloíte orthu nuair a chromfaidís ar an bpróiseas polaitiúil. Ar [[15 Nollaig]] [[1993]], eisíodh Dearbhú Comhpháirteach i leith na Síochána, nó Dearbhú Shráid Downing. Níor chuir an doiciméad deireadh leis an fhoréigean, ach chuidigh sé dúshraith a chur síos a dtógfaí socrú síochánta, polaitiúil uirthi.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Lua idirlín|url=https://ccea.org.uk/downloads/docs/Support/Ginear%C3%A1lta/2020/Paca%20Acmhainni%CC%81%20Aonad%201%20Roinn%20B%20Rogha%202%20Dearbhu%CC%81%20Shra%CC%81id%20Downing%2C%201993.pdf|teideal=Dearbhú Shrádi Downing|údar=CCEA|dátarochtana=2023}}&lt;/ref&gt;
{{Main|Dearbhú Shráid Downing}}

=== 1994: an chéad sos comhraic ===
I Mí Lúnasa 1994, d'fhógair na Sealadaigh sos comhraic. Sé seachtaine ina dhiaidh sin, chuaigh grúpaí paraimíleata na nDílseoirí le chéile faoi bhrat Chomhcheannas Míleata na nDílseoirí lena sos cogaidh féin a chur in iúl in éineacht. 

Cé gur theip ar an dá shos cogaidh níos déanaí (sa bhliain 1996), chuir siad deireadh leis an bhforéigean mórscála sa Tuaisceart.

Ar [[9 Nollaig]] [[1994]]. tharla cainteanna foirmeálta idir [[Rialtas na Ríochta Aontaithe|Rialtas na Breataine]] agus [[Sinn Féin]] don chéad uair, i g[[Eastát Star Monadh|Cnoc an Anfa]], Béal Feirste.

Foilsodh [[An Creat-Cháipéis, Tuaisceart Éireann]] (Framework Documents) ar 22 Feabhra 1995)&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://alphahistory.com/northernireland/anglo-irish-framework-peace-negotiations-1995/|teideal=Anglo-Irish Framework for peace negotiations (1995)|údar=alphahis|dáta=2017-08-16|language=en-US|work=Northern Ireland|dátarochtana=2024-02-19}}&lt;/ref&gt;

Ní raibh dhá bhliain imithe ó shíniú an tsos comhraic, nuair a chuir an tIRA ar ceal é ar an [[9 Feabhra]] [[1996]]. {{Main|Buamáil Docklands (1996)}}{{Main|Buamáil Mhanchain (1996)}}

Bhí Sinn Féin den tuairim go raibh teipthe ar an sos cogaidh, toisc nach raibh Rialtas na Ríochta Aontaithe ([[John Major]] agus na [[An Páirtí Coimeádach (An Ríocht Aontaithe)|Coiméadaigh]]) na comhchainteanna síochána a oscailt do na Poblachtánaigh sula ndíchoimisiúnódh an tIRA a chuid arm.[[Íomhá:No to terrorism.jpg|mion]]

=== 1997: an dara sos comhraic ===
Nuair a tháinig [[Tony Blair]] i gcumhacht sa Bhreatain i 1997 agus [[Bertie Ó hEachthairn|Bertie Ahern]] mar [[Taoiseach|Thaoiseach,]] d’aontaigh an bheirt tabhairt faoi phróiseas na síochána in athuair. D'fhill an tIRA ar an sos cogaidh i Mí [[Iúil]] [[1997]], nuair a thosaigh na comhchainteanna le [[Comhaontú Aoine an Chéasta]] a ullmhú.

=== An próiseas polaitiúil ===

I ndiaidh na sosanna cogaidh, chrom na príomhpháirtithe polaitíochta sa Tuaisceart ar chomhchainteanna le comhaontas polaitiúil a shocrú. B'as na cainteanna seo a d'eascair [[Comhaontú Aoine an Chéasta]] (nó 'Comhaontú Bhéal Feirste' do na h[[Aontachtóirí na hÉireann|Aontachtóir]]í) sa bhliain 1998. 

{{Main|Comhaontú Aoine an Chéasta}}{{Main|Reifreann ar Chomhaontú Aoine an Chéasta, 1998}}

Sa Chomhaontú seo, cuireadh rialtas dúchais ar bun don Tuaisceart in athuair, agus é bunaithe ar phrionsabal na [[Comhshochaíocht|cumhachtroinnte]].&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|title=Power sharing|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Power_sharing&amp;oldid=1087523302|journal=Wikipedia|date=2022-05-12|language=en}}&lt;/ref&gt; Bunaíodh Feidhmeannas Comhchumhachta sa bhliain 1999, agus an ceithre pháirtí ba mhó páirteach ann, ina measc Sinn Féin.

Leasú eile ab ea bunú na seirbhíse nua poilíníochta, ar tugadh [[Seirbhís Póilíníochta Thuaisceart Éireann]] uirthi. Cuireadh de dhualgas ar an tseirbhís poilíníochta nua cuóta áirithe íosmhéide de Chaitlicigh a fhostú.[[Íomhá:Fish and Chip Shop - A Sign of the Times - geograph.org.uk - 526795.jpg|mion|'For God and Ulster&quot;, Béal Feirste]]

== 21 hAois athmhuintearas agus seicteachas ==

=== 2001-2005ː Díchoimisiúnú ===
Ar 23 Deireadh Fómhair 2001 chuir an tIRA tús le díchoimisiúnú ar a gcuid arm.&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=http://edition.cnn.com/2001/WORLD/europe/10/23/ira.announce/index.html|teideal=CNN.com - IRA begins disarming - October 23, 2001|work=edition.cnn.com|dátarochtana=2022-10-23|archivedate=2022-10-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20221023144800/http://edition.cnn.com/2001/WORLD/europe/10/23/ira.announce/index.html}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://www.brookings.edu/blog/order-from-chaos/2020/09/11/horror-at-the-9-11-attacks-contributed-to-peace-in-northern-ireland/|teideal=Horror at the 9/11 attacks contributed to peace in Northern Ireland|údar=Amanda Sloat|dáta=2020-09-11|language=en-US|work=Brookings|dátarochtana=2022-10-23}}&lt;/ref&gt; Ní dhearna an IRA Sealadach díchoimisiúnú go dtí Deireadh Fómhair 2001 nuair nach raibh an dara rogha acu tar éis [[9/11]]. Ach fós cuireadh díchoimisiúnú na n-arm ag an IRA ar an méar fhada agus bhí sé sin ina chnámh spairne go dtí go ndearnadh an gníomh iomlán ar deireadh in 2005.&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|title=Cinnlinte: Saol an Iriseora|url=https://books.google.co.uk/books?id=weSKDwAAQBAJ&amp;pg=PA87&amp;lpg=PA87&amp;dq=%22Cuireadh+d%C3%ADchoimisi%C3%BAn%C3%BA+na+n-arm+ag+an+IRA+ar+an+m%C3%A9ar+fhada+agus+bh%C3%AD+s%C3%A9+sin+ina+chn%C3%A1mh+spairne+do+dt%C3%AD+go+ndearnadh+an+gn%C3%ADomh+ar+deireadh+in+2005.%22&amp;source=bl&amp;ots=VmNQCacHhG&amp;sig=ACfU3U3PVz6s8qdFzexG3DPgnJxVMwroQA&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;ved=2ahUKEwjtz8Xxyvb6AhVkm1wKHf_EAaMQ6AF6BAgJEAM|publisher=Cois Life|date=2016-05-01|language=ga-IE|author=Deaglán De Bréadún}}&lt;/ref&gt;

In 2005, dheimhnigh an Comhlacht Neamhspleách um Dhíchoimisiúnú go raibh díchoimisiúnú an IRA tarlaithe.&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://www.dfa.ie/ie/ar-rol-ar-mbeartais/tuaisceart-eireann/comhaontu-aoine-an-cheasta-agus-inniu/|teideal=Comhaontú Aoine an Chéasta agus inniu - Department of Foreign Affairs|work=www.dfa.ie|dátarochtana=2022-10-23}}&lt;/ref&gt; 

=== Polataíocht ===
Cé go bhfuil na sceimhlitheoirí éirithe as, a bheag nó a mhór, is iad na páirtithe is antoiscí a bhfuil ag éirí leo sna toghcháin ó síníodh an Comhaontú. 

Sa bhliain 2007, d'aontaigh [[Ian Paisley]] agus [[Gerry Adams|Gearóid Mac Ádhaimh]] rialtas comhchumhachta a chur ar bun.&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://www.irishtimes.com/news/paisley-and-adams-agree-power-sharing-deal-1.804911|teideal=Paisley and Adams agree power sharing deal|dáta=Bealtaine 2007|language=en|work=The Irish Times|dátarochtana=2022-07-20}}&lt;/ref&gt;

Is é Sinn Féin an páirtí is mó ar an taobh Caitliceach inniu, agus tá [[Páirtí Aontachtach Uladh]] níos laige ná an [[Páirtí Aontachtach Daonlathach|DUP]] (Páirtí Aontachtach Daonlathach). Thairis sin, níor bhain blianta na síochána mórán den t[[seicteachas]], agus tá críochdheighilt na gceantar idir na Protastúnaigh agus na Caitlicigh fós ann. 

* [[Comhaontú Chill Rìmhinn]], 2006 (St Andrew's Agreement)
* [[Comhaontú Hillsborough, 2010]]

=== Ceist na mórshiúlta ===
[[Íomhá:Woo Hoo parade Belfast 12 July.jpg|mion|Mórshiúl &quot;Woo Hoo&quot;  Béal Feirste 2007]]
Is minic a bhíonn scliúchais ann agus an caidreamh trasphobail ag dul ó mhaith nuair a thagann na hOráistigh amach lena gcuid mórshiúlta a dhéanamh. Leis na mórshiúlta seo, bíonn na Dílseoirí ag ceiliúradh chuimhne Chath na Bóinne agus bhua Chlann Bhullaí ar na Caitlicigh sa bhliain 1690. Ba é an bua seo a chuir bun le Cinsealacht na nGall in Éirinn agus a d'fhág na Gaeil faoi leatrom go ceann i bhfad.

Ní bhíonn na Caitlicigh sásta le ceiliúradh den chineál seo a fheiceáil in aice leo, agus is minic a bhíonn trioblóidí ann nuair a thagann na hOráistigh róghar do na háiteanna ina bhfuil na Caitlicigh ina bhformhór. Bhíodh an bruíonachas go dona timpeall Bhóthar Gharbhachaidh i bPort an Dúnáin, áit a dtéadh mórshiúl na nOráisteach ó Eaglais Dhroim Crí thart le heastát tithíochta ina bhfuil cónaí ar chuid mhór Caitliceach.

Inniu, tá cosc curtha leis an mórshiúl go deo, ós rud é go mbíodh scliúchais ann sna blianta 1995, 1996 agus 1997, agus iad ag maireachtáil na seachtainí fada i ndiaidh lá an mhórshiúil féin.

Fuair cuid mhaith daoine bás de dheasca an fhoréigin seo. Mar shampla, mharaigh Fórsa Óglaigh Uladh tiománaí tacsaí Caitliceach, agus caitheadh peitrealbhuama i dteach i mBaile Monaidh ina raibh cónaí ar lánúin mheasctha agus ceathrar mac, ar mharaigh an buama triúr acu. I mBéal Feirste, bhí Bóthar Ormeau agus Bóthar Chromghlinne ina gcnámha spairne ar chúiseanna cosúla.

== Tráma ==
Rinne taithí ar fhoréigean dochar do sciar mór den phobal, idir eachtraí a bhain leis na Trioblóidí agus imeachtaí anróiteacha sna blianta ó Chomhaontú Aoine an Chéasta.&lt;ref&gt;I mí Feabhra 2025, foilsíodh tuairisc dar teideal ‘[https://www.endingtheharm.com/wp-content/uploads/2025/02/Impact-of-Adverse-Childhood-Experiences-report-060225-1.pdf The Prevalence and Impact of Adverse Childhood Experience in Northern Ireland]’, Executive Programme on Paramilitarism and Organised Crime, de chuid Queen’s University&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/o-ghluin-go-gluin-an-dochar-o-luath-thaithi-thramach-sa-tuaisceart/|teideal=Ó ghlúin go glúin – an dochar ó luath-thaithí thrámach sa Tuaisceart|dáta=2025-02-09|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2025-02-09}}&lt;/ref&gt; Deir na fulangaithe i gcónaí go gcaithfear reachtaíocht chuí a thabhairt isteach agus, thar aon ní eile, a chur i bhfeidhm lena chruthú go bhfuiltear dáiríre faoi dhul i ngleic le lorg na coimhlinte.

D'fhoilsigh an dá Rialtas (na hÉireann agus na Ríochta Aontaithe) creatcháipéis maidir le hoidhreacht na dTrioblóidí ar an 19 Meán Fómhair 2025.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Luaigh foilseachán|title=Oidhreacht na dTrioblóidí le plé ag an gComhaireacht|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2025/0930/1536006-oidhreacht-na-dtriobloidi-le-ple-ag-an-gcomhaireacht/|date=2025-09-30|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}&lt;/ref&gt;

{{Príomhalt|Coimisiún Oidhreachta}}

== Na Taismigh, 1969-2002: Achoimre ==

=== An fhreagracht ===
{| class=&quot;prettytable&quot; style=&quot;width:500px&quot;
!colspan=&quot;2&quot; align=&quot;center&quot; |An Fhreagracht as na Maruithe [http://cain.ulst.ac.uk/sutton] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110226040103/http://cain.ulst.ac.uk/sutton/ |date=2011-02-26 }}
|-
!colspan=&quot;1&quot; align=&quot;left&quot; |An Dream a bhí Ciontach
!colspan=&quot;1&quot; align=&quot;right&quot; |Líon na mBásanna
|-
| Dreamanna Paraimíleata na bPoblachtánach || align=&quot;right&quot; | 2055
|-
| Dreamanna Paraimíleata na nDílseoirí || align=&quot;right&quot; | 1020
|-
| Na Fórsaí Slándála || align=&quot;right&quot; | 368
|-
| Daoine Anaithnide || align=&quot;right&quot; | 80
|-
|}

=== Na Cineálacha Daoine a Maraíodh ===
{| class=&quot;prettytable&quot; style=&quot;width:500px&quot;
!colspan=&quot;2&quot; align=&quot;center&quot; |Na Básanna de réir Stádas an Duine a Maraíodh [http://cain.ulst.ac.uk/sutton/tables/Status.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110514142516/http://cain.ulst.ac.uk/sutton/tables/Status.html |date=2011-05-14 }}
|-
!colspan=&quot;1&quot; align=&quot;left&quot; |Stádas
!colspan=&quot;1&quot; align=&quot;right&quot; |Líon na mBásanna
|-
| Sibhialtach || align=&quot;right&quot; | 1855
|-
| Baill de chuid na bhFórsaí Slándála agus na bhFórsaí Cúltaca || align=&quot;right&quot; | 1123
|-
!colspan=&quot;2&quot; align=&quot;center&quot; |agus iad:
|-
| — ina saighdiúirí Briotanacha || align=&quot;right&quot; | 499
|-
| — ina [[Constáblacht Ríoga Uladh|saighdiúirí dubha]] || align=&quot;right&quot; | 301
|-
| — ina mbaill de [[Reisimint Chosanta Uladh]]|| align=&quot;right&quot; | 197
|-
| — ina mbaill de [[Seirbhís Príosúnachta Thuaisceart Éireann|Sheirbhís Príosúnachta Thuaisceart Éireann]]|| align=&quot;right&quot; | 24
|-
| — ina n[[An Garda Síochána|Gardaí]] || align=&quot;right&quot; | 9
|-
| — ina mbaill de [[Reisimint Ríoga na hÉireann]]|| align=&quot;right&quot; | 7
|-
| — ina mbaill de thrúpaí cúltaca Arm na Breataine (&quot;[[Territorial Army]]&quot;) || align=&quot;right&quot; | 7
|-
| — ina bpóilíní Sasanacha || align=&quot;right&quot; | 6
|-
| — ina mbaill den [[An tAerfhórsa Ríoga|Aerfhórsa Ríoga]]|| align=&quot;right&quot; | 4
|-
| — ina mbaill den [[An Cabhlach Ríoga|Chabhlach Ríoga]]|| align=&quot;right&quot; | 3
|-
| — ina saighdiúirí Éireannacha || align=&quot;right&quot; | 1
|-
| Paraimíleataigh Phoblachtánacha || align=&quot;right&quot; | 394
|-
| Paraimíleataigh Dhílseacha || align=&quot;right&quot; | 151
|-
|}
&lt;br clear=all&gt;

=== An Áit ===
{| class=&quot;prettytable&quot; style=&quot;width:500px&quot;
!colspan=&quot;2&quot; align=&quot;left&quot; |Scaipeachán na mBásanna i dTrioblóidí an Tuaiscirt de réir na hÁite[http://cain.ulst.ac.uk/sutton] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110226040103/http://cain.ulst.ac.uk/sutton/ |date=2011-02-26 }}
|-
!colspan=&quot;1&quot; align=&quot;center&quot; |Áit
!colspan=&quot;1&quot; align=&quot;right&quot; |Líon na mBásanna
|-
| [[Contae Aontroma]] || align=&quot;right&quot; | 207
|-
| [[Contae Ard Mhacha]] || align=&quot;right&quot; | 276
|-
| [[Oirthear Bhéal Feirste]]|| align=&quot;right&quot; | 128
|-
| [[Tuaisceart Bhéal Feirste]]|| align=&quot;right&quot; | 576
|-
| [[Contae Thír Eoghain]] || align=&quot;right&quot; | 339
|-
| [[Iarthar Bhéal Feirste]]|| align=&quot;right&quot; | 623
|-
| [[Contae an Dúin]] || align=&quot;right&quot; | 243
|-
| [[Contae Fhear Manach]] || align=&quot;right&quot; | 112
|-
| [[Doire|Cathair Dhoire]] || align=&quot;right&quot; | 227
|-
| [[Contae Dhoire]] || align=&quot;right&quot; | 123
|-
| [[Poblacht na hÉireann]] || align=&quot;right&quot; | 113
|-
| [[Sasana]] || align=&quot;right&quot; | 125
|-
| Ilchríoch na h[[An Eoraip|Eorpa]] || align=&quot;right&quot; | 18
|}

=== Liosta Cróineolaíoch ===

{| class=&quot;prettytable&quot; style=&quot;width:500px&quot;
|-
!colspan=&quot;2&quot; align=&quot;center&quot; | Básanna a raibh baint acu le trioblóidí an Tuaiscirt (1969–2001).

Na básanna a tugadh mar &quot;bhásanna a raibh baint acu leis na trioblóidí&quot;, nó mar &quot;bhásanna nach rabhthas cinnte fúthu, an raibh siad bainteach leis na trioblóidí&quot;.
|-
!colspan=&quot;1&quot; align=&quot;center&quot; |Bliain
!colspan=&quot;1&quot; align=&quot;right&quot; |Líon na mBásanna
|-
| 2001 || align=&quot;right&quot; | 16
|-
| 2000 || align=&quot;right&quot; | 19
|-
| 1999 || align=&quot;right&quot; | 8
|-
| 1998 || align=&quot;right&quot; | 55
|-
| 1997 || align=&quot;right&quot; | 21
|-
| 1996 || align=&quot;right&quot; | 18
|-
| 1995 || align=&quot;right&quot; | 9
|-
| 1994 || align=&quot;right&quot; | 64
|-
| 1993 || align=&quot;right&quot; | 88
|-
| 1992 || align=&quot;right&quot; | 89
|-
| 1991 || align=&quot;right&quot; | 96
|-
| 1990 || align=&quot;right&quot; | 81
|-
| 1989 || align=&quot;right&quot; | 75
|-
| 1988 || align=&quot;right&quot; | 104
|-
| 1987 || align=&quot;right&quot; | 98
|-
| 1986 || align=&quot;right&quot; | 61
|-
| 1985 || align=&quot;right&quot; | 57
|-
| 1984 || align=&quot;right&quot; | 69
|-
| 1983 || align=&quot;right&quot; | 85
|-
| 1982 || align=&quot;right&quot; | 110
|-
| 1981 || align=&quot;right&quot; | 113
|-
| 1980 || align=&quot;right&quot; | 80
|-
| 1979 || align=&quot;right&quot; | 121
|-
| 1978 || align=&quot;right&quot; | 81
|-
| 1977 || align=&quot;right&quot; | 111
|-
| 1976 || align=&quot;right&quot; | 295
|-
| 1975 || align=&quot;right&quot; | 260
|-
| 1974 || align=&quot;right&quot; | 294
|-
| 1973 || align=&quot;right&quot; | 253
|-
| 1972 || align=&quot;right&quot; | 479
|-
| 1971 || align=&quot;right&quot; | 171
|-
| 1970 || align=&quot;right&quot; | 28
|-
| 1969 || align=&quot;right&quot; | 16
|}

=== Staitisticí Eile ===

{| class=&quot;prettytable&quot; style=&quot;width:500px&quot;
|-
!colspan=&quot;2&quot; align=&quot;center&quot; |Coireanna eile a raibh baint acu leis na trioblóidí (tuairimiú).&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://cain.ulster.ac.uk/ni/security.htm#05 |teideal=CAIN: Northern Ireland Society - Security and Defence |foilsitheoir=Cain.ulster.ac.uk |date= |accessdate=2008-11-02 |dátarochtana=2009-09-20 |archivedate=2014-09-07 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140907032750/http://cain.ulster.ac.uk/ni/security.htm#05 }}&lt;/ref&gt;
|-
!colspan=&quot;1&quot; align=&quot;center&quot; | Cineál
!colspan=&quot;1&quot; align=&quot;right&quot; | Líon
|-
| Gortú || align=&quot;right&quot; | 47,541
|-
| Lámhach || align=&quot;right&quot; | 36,923
|-
| Robáil armtha || align=&quot;right&quot; | 22,539
|-
| Daoine ar cuireadh an dlí orthu as coireanna paraimíleata || align=&quot;right&quot; | 19,605
|-
| Buamáil nó iarracht buamála || align=&quot;right&quot; | 16,209
|-
| Coirloscadh || align=&quot;right&quot; | 2,225
|}

== Croineolaíocht ==
1960idí: [[Gluaiseacht na gCeart Sibhialta i dTuaisceart Éireann]]  agus [[Cumann Cearta Sibhialta Thuaisceart Éireann]]

1969: [[Saor Dhoire]] agus [[Cath Thaobh an Bhogaigh]]

1971: [[Oibríocht Demetrius]] agus imtheorannú gan triail

1972: [[Domhnach na Fola (1972)|Domhnach na Fola]]

1972: [[Riail dhíreach (Tuaisceart Éireann)|Riail dhíreach]]

1973: [[Comhaontú Sunningdale]]

1974: Bunaíodh an [[Feidhmeannas Comhroinnte Cumhachta]]

1977; [[Feallmharú Airey Neave]]

1981: [[Stailc ocrais 1981|Stailc ocrais]]

1984: [[Buamáil Brighton (1984)|Buamáil Brighton]]

1985: [[Comhaontú Angla-Éireannach]]

1993: [[Dearbhú Shráid Downing|Forógra Shráid Downing]]&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|title=Downing Street Declaration|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Downing_Street_Declaration&amp;oldid=945802693|journal=Wikipedia|date=2020-03-16|language=en}}&lt;/ref&gt;

1998: [[Comhaontú Aoine an Chéasta]];   (1998: [[Tionól Thuaisceart Éireann]]; 2006: [[Comhaontú Chill Rìmhinn]])

agus 

* [[:Catagóir:Eachtraí foréigin le linn na dTrioblóidí|Eachtraí foréigin le linn na dTrioblóidí]]

== Tagairtí ==
{{reflist}}

{{DEFAULTSORT:Trioblóidí}}
[[Catagóir:Na Trioblóidí| ]]
[[Catagóir:Eachtraí foréigin le linn na dTrioblóidí]]
[[Catagóir:Stair Thuaisceart Éireann]]</text>
      <sha1>ecs6hafeawa5welpst3166qy78de2m3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1320041</id>
      <parentid>1320039</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T22:35:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>TGcoa</username>
        <id>21229</id>
      </contributor>
      <comment>/* An Tóin ag Titim as Parlaimint Stormont */   Alt nua &quot;Comhchainteanna IRA - Rialtas Briotanach 1972&quot;</comment>
      <origin>1320041</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="77090" sha1="hn6e8j1wuhgqb37ilwf6wxkye2tqwy8" xml:space="preserve">{{WD Bosca Sonraí Imeacht}}

{{Glanadh-mar|claonadh, foclóir agus Gaeilge aisteach}}
I gcaint na ngnáthdhaoine, is ionann na '''Trioblóidí''' agus tréimhse na corraíola, an fhoréigin agus na coimhlinte idirphobail, a thosaigh i deisceart na Éireann sna seascaidí déanacha, agus ar tháinig deireadh leis, a bheag nó a mhór, le síniú [[Comhaontú Aoine an Chéasta|Chomhaontú Bhéal Feirste]], nó [[Comhaontú Aoine an Chéasta]], an 10 Aibreán 1998.&lt;ref name=&quot;aughey7&quot;&gt;{{cite book|last=Aughey|first=Arthur|title=The Politics of Northern Ireland: Beyond the Belfast Agreement|url=https://archive.org/details/politicsofnorthe0000augh|publisher=Routledge|location=London New York|year=2005|isbn=978-0-415-32788-6|oclc=55962335|page=[https://archive.org/details/politicsofnorthe0000augh/page/7 7]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Ireland 1999, page 221&quot;&gt;{{cite book|last1=Holland|first1=Jack|title=Hope Against History: The Course of Terrorist trouble in Northern Ireland|date=August 1999|publisher=[[Henry Holt and Company]]|isbn=978-0-8050-6087-4|page=[https://archive.org/details/hopeagainsthisto00holl/page/221 221]|quote=The troubles were over, but the killing continued. Some of the heirs to Ireland's violent traditions refused to give up their inheritance.|url=https://archive.org/details/hopeagainsthisto00holl/page/221}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Gillespie|first1=Gordon|title=Historical Dictionary of the Northern Ireland Conflict|date=November 2007|publisher=Scarecrow Press|isbn=978-0-8108-5583-0|page=250}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;elliot&quot;&gt;{{cite book|last1=Elliott|first1=Marianne|title=The Long Road to Peace in Northern Ireland: Peace Lectures from the Institute of Irish Studies at Liverpool University|url=https://archive.org/details/longroadtopeacei0000unse|date=2007|publisher=[[Liverpool University Press]]|isbn=978-1-84631-065-2|pages=[https://archive.org/details/longroadtopeacei0000unse/page/2 2], 188|edition=2}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Goodspeed|first1=Michael|title=When Reason Fails: Portraits of Armies at War : America, Britain, Israel, and the Future|url=https://archive.org/details/whenreasonfailsp0000good|date=2002|publisher=[[Greenwood Publishing Group]]|isbn=0-275-97378-6|pages=[https://archive.org/details/whenreasonfailsp0000good/page/44 44], 61}}&lt;/ref&gt; 

Tá go leor sainmhínithe tugtha ar na Trioblóidí thar na blianta; cuirtear síos air uaireanta mar &quot;cogadh neamhrialta&quot;&lt;ref&gt;{{cite book |title=Northern Ireland: The Troubles: From The Provos to The Det |last=Lesley-Dixon |first=Kenneth |publisher=[[Pen and Sword Books]] |year=2018 |pages=13}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |title=Severed States: Dilemmas of Democracy in a Divided World |url=https://archive.org/details/severedstatesdil0000scha |last=Schaeffer |first=Robert |publisher=Rowman &amp; Littlefield|year=1999 |pages=[https://archive.org/details/severedstatesdil0000scha/page/152 152]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Rainey |first1=Mark |title=Special Branch officer's insider view of Northern Ireland's 'secret war' |url=https://www.newsletter.co.uk/news/crime/special-branch-officer-s-insider-view-of-northern-ireland-s-secret-war-1-7676099 |work=[[The News Letter]] |publisher=Johnston Publishing (NI) |date=12 November 2016 |access-date=20 February 2019 |archive-date=21 February 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190221000529/https://www.newsletter.co.uk/news/crime/special-branch-officer-s-insider-view-of-northern-ireland-s-secret-war-1-7676099 |url-status=live |teideal=Cóip cartlainne |dátarochtana=23 Deireadh Fómhair 2022 |archivedate=21 Feabhra 2019 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190221000529/https://www.newsletter.co.uk/news/crime/special-branch-officer-s-insider-view-of-northern-ireland-s-secret-war-1-7676099 }}&lt;/ref&gt; nó &quot;coimhlint d'íseal-déine&quot;,&lt;ref&gt;{{cite news |title=Who Won The War? Revisiting NI on 20th anniversary of ceasefires |url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-northern-ireland-29369805 |work=BBC News |access-date=26 September 2014 |date=26 September 2014 |last1=Taylor |first1=Peter |archive-date=28 March 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190328032236/https://www.bbc.co.uk/news/uk-northern-ireland-29369805 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/northern_ireland/7249681.stm |title=Troubles 'not war' motion passed |publisher=BBC |date=18 February 2008 |access-date=3 March 2015 |archive-date=25 February 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080225204704/http://news.bbc.co.uk/1/hi/northern_ireland/7249681.stm |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |title=The Northern Ireland peace process: ending the troubles? |last=Hennessey |first=Thomas |publisher=Palgrave Macmillan |year=2001 |isbn=978-0-312-23949-7 |pages=[https://archive.org/details/northernirelandp00henn/page/48 48] |url=https://archive.org/details/northernirelandp00henn/page/48 }}&lt;/ref&gt; agus fiú '[[cogadh cathartha]]'. Cé gur tharla na Trioblóidí i dTuaisceart Éireann den chuid is mó, ag amanna dhoirt foréigean isteach i gcodanna den Phoblacht, de Shasana agus de mhórthír na hEorpa.  
[[Íomhá:Dáileadh_na_bProtastúnach_1861-1991.gif|thumb|Dáileadh na bProtastúnach in [[Éirinn]], 1861-1991]]

== Eolas Ginearálta ==

=== Líon básanna ===
Maraíodh os cionn 3,700 duine agus gortaíodh os cionn 50,000 duine, idir [[13 Iúil]] [[1969]]&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://www.rte.ie//archives/exhibitions/1042-northern-ireland-1969/1047-growing-tension/320375-dungiven-disturbances/|teideal=Dungiven Disturbances / Death of Frances McCloskey in Dungiven|údar=RTÉ|language=en|work=RTÉ Archives|dátarochtana=2023-04-05}}&lt;/ref&gt; agus 2022.&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/cuimhnigh-ar-lion-na-ndaoine-ata-beo-inniu-nach-mbeadh-duireasa-an-chomhaoantaithe/|teideal=Cuimhnigh ar líon na ndaoine atá beo inniu nach mbeadh d’uireasa an Chomhaoantaithe|údar=Póilín Ní Chiaráin|dáta=5 Aibreán 2023|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2023-04-05}}&lt;/ref&gt; 

* Ba é an t[[An tIRA Sealadach|IRA Sealadach]] a mharaigh 1,781 (48% den iomlán); bhí mionghrúpaí poblachtánacha eile, an [[INLA]], IRA Oifigiúil agus easaontóirí freagrach as daoine a mharú freisin, suas le 400 ar fad. 
* Bhí paraimíleataigh dhílseacha freagrach as 1,115 a mharú, 
* Mharaigh [[Arm na Breataine]] 315 duine ([[UDR]] agus SAS san áireamh) 
* Mharaigh an [[Constáblacht Ríoga Uladh|RUC]] 50.

Tá cuid de na daoine a maraíodh i ndiaidh Chomhaontú Aoine an Chéasta i measc an 3,700 sin. 

=== Cúiseanna ===
B'é ba chúis leis an gcoimhlint ná stádas conspóideach Thuaisceart Éireann taobh istigh den [[Ríocht Aontaithe]], agus an dóigh a raibh na Protastúnaigh ag mursantacht ar na Caitlicigh sa stáitín, mar a chonacthas do na Caitlicigh féin. B'iad na dreamanna armtha paraimíleata ba mhó a choinnigh an foréigean ag imeacht. Go háirithe, bhí [[An tIRA Sealadach|na Sealadaigh]] — is é sin, faicsean sealadach a scoilt ón [[An tIRA Oifigiúil|IRA Oifigiúil]] in 1969 — ag iarraidh críoch a chur le cumhacht na Ríochta Aontaithe i d[[Tuaisceart Éireann]] agus [[Poblacht]] úr uile-Éireann a chur ar bun. 

Ba dóigh le cuid de na Protastúnaigh go raibh ag éirí leis an IRA, agus stádas &quot;[[Briotanach]]&quot; an Tuaiscirt ag tréigean, de réir is mar a bhí greim na n[[Aontachtóirí]] á scaoileadh den chumhacht. Mar sin, chrom siad ar fheachtas armtha dá gcuid féin. Tháinig dronga paraimíleata de [[dílseoir|Dhílseoirí]] ar bun. Bhí [[Óglaigh Uladh|Fórsa Óglaigh Uladh]] ([[UVF]]) agus [[Cumann Cosanta Uladh]] (UDA) ar an dá cheann ba thábhachtaí de na baiclí [[sceimhlitheoireacht]]a seo. Thosaigh siad ag ionsaí agus ag marú Caitlicigh, fiú daoine nach raibh baint dá laghad acu le feachtas [[Miléatas|míleata]] na Sealadach.
[[Íomhá:Protestant graffiti in Belfast, Northern Ireland, 1974.jpg|mion|[[Graifít|graifítí]], Béal Feirste 1974]]
Ghlac fórsaí slándála an stáit - [[Arm na Breataine|Arm na Breataine Móire]] agus na péas ([[Constáblacht Ríoga Uladh]]) - páirt san fhoréigean fosta. Is é an dearcadh a bhí lucht [[rialtas|rialtais]] na Breataine ar na cúrsaí seo ná gurb eadráin agus idiriscín neodrach a bhí idir lámhaibh ag na fórsaí slándála, agus iad ag iarraidh an dá phobal a anacal is a theasargan ar a chéile agus an [[dlí]], [[síocháin]] na sochaí a choinneáil i bhfeidhm agus féinrialtas [[Daonlathas|daonlathach]] mhuintir an Tuaiscirt a chosaint.  

Is é an meas a bhí ag na [[Poblachtánaigh Éireannacha]] ná gur páirtí sa choimhlint ab ea na fórsaí slándála, agus go raibh siad ag cleachtadh [[Claonpháirteachas|claonpháirteachais]] ar mhaithe leis na Dílseoirí. Dhearbhaigh an fiosrú úd ''Ballast'' a rinne fear an phobail um chúrsaí póilíneachta (an tOmbudsman Póilíníochta), - dhearbhaigh sé go raibh eilimintí áirithe sna fórsaí slándála, daoine de na péas ar a laghad, ag cuidiú leis na sceimhlitheoirí Protastúnacha ar chúla téarmaí. 

Bhí, fiú, baint acu le cúpla cás [[Dúnmharú|dúnmharaithe]]. Chuir siad bac ar an dlí uaireanta, más Dílseoirí a bhí á n-ionchúiseamh faoi choireanna seicteacha. Áitíonn na h[[Aontachtóirí]], áfach, nach raibh claonpháirteachas ar bith ann, agus má bhí féin, nach raibh ach an corrchás ann. Tá siad ag tabhairt le fios fosta go raibh an stát Deisceartach - [[Poblacht na hÉireann]] - ag tacú leis an IRA ar dhóigh chosúil.
[[Íomhá:Troubles deaths by perpetrator.png|mion|Básanna, 1969-2001, Sutton, Sutton index data at:&lt;nowiki&gt;http://cain.ulst.ac.uk/sutton/crosstabs.html&lt;/nowiki&gt;]]
Níorbh é an foréigean an t-aon fhadhb amháin a bhí ann, nó thairis sin, bhí na páirtithe polaitiúla sa Tuaisceart ag teacht salach ar a chéile, ionas nach raibh siad ábalta comhoibriú go héifeachtúil. Bhí an chuid ba mhó de na polaiteoirí ag cáineadh na sceimhlitheoirí agus ag éileamh síochána don tsochaí. San am céanna, bhí siad in achrann a chéile faoi stádas an stáitín taobh istigh den Ríocht Aontaithe, agus faoin gcineál rialtais ab fhóirsteanaí dó.

Tháinig an tsíocháin ghuagach ar bun de réir a chéile, nuair a thosaigh próiseas na hidiriscíne agus na gcomhchainteanna ag dul chun cinn: d'éirigh an chuid ba mhó de na paraimíleataigh as an ngleic armtha, agus dhíchoimisiúnaigh siad a gcuid arm tine. Thairis sin, rinneadh athchóiriú ar an bhfórsa póilíneachta, agus ghlan Arm na Breataine Móire as na sráideanna agus as críocha cathacha teorann, cosúil le h[[Contae Ard Mhacha|Ard Mhacha]] Theas agus le [[Contae Fhear Manach|Fear Manach]]. 

Chuir Comhaontú Aoine an Chéasta séala leis an bhforbairt seo. Thug an Comhaontú aitheantas do sheandearcadh rialtas na Breataine Móire ar cheist an Tuaiscirt, is é sin, go mbeadh an stáitín le fanacht taobh istigh den Ríocht Aontaithe, go dtí go gcinnfeadh móramh a mhuintire ar a mhalairt. Ón taobh eile de, d'admhaigh Rialtas na Breataine Móire go raibh &quot;diminsiún uile-Éireannach&quot; ag baint leis an Tuaisceart, is é sin, gur cuid de shainleas nádúrtha Phoblacht na hÉireann síocháin na sochaí sa Tuaisceart, agus go mbeadh sé faoi mhuintir [[Éire|Oileán na hÉireann]] sa dá stát, thar aon dream eile, ceist na críochdheighilte a fhuascailt agus, an lá is faide anonn, an Teorainn a chur ar ceal, más é toil an mhóraimh ar an dá thaobh é. B'é an chuid dheireanach den chomhréiteach ba mhó a chinntigh tacaíocht na Náisiúnaithe leis an gComhaontú. Thairis sin, chuir an Comhaontú féinrialtas i gceannas ar stáitín an Tuaiscirt, féinrialtas a mbeadh ionadaithe an dá phobal páirteach ann, agus an chumhacht roinnte go ceart cothrom eatarthu. Ón 14 Deireadh Fómhair 2002 go dtí an 8 Bealtaine 2007, áfach, bhí an rialtas seo curtha ar fionraí, agus an stáitín á rialú ó [[Londain]] arís.
[[Íomhá:Troubled Images Exhibition, Belfast, August 2010 (03).JPG|mion|UUP, 1974]]
Cé nach raibh ach codán beag de dhaonra an Tuaiscirt sáite sa [[sceimhlitheoireacht]] go pearsanta, agus cé nach raibh na sluaite móra ag tacú leis an sceimhlitheoireacht ach ar éigean, ní raibh éalú ón scáil a chaith na Trioblóidí ar shaol gach duine sa stáitín, lá i ndiaidh lae. Uaireanta, leath na Trioblóidí thar teorainn amach, go dtí [[Sasana]] agus go Poblacht na hÉireann.

Ní ba mhó ná uair amháin i rith na mblianta 1969-1998, bhí an chuma ar an scéal go bpléascfadh fíor-chogadh cathartha amach, go háirithe sa bhliain 1972 i ndiaidh Dhomhnach na Fola, nó le linn na mórstailceanna ocrais i dtús na n-ochtóidí, agus an fuath a bhí ag an dá phobal ar a chéile ag dul chun géaradais. D'fhág na Trioblóidí a lorg ar mheon mhuintir an Tuaiscirt, rud atá le haithint inniu féin i gcúrsaí polaitiúla agus sóisialta, ar an gcaidreamh trasphobail agus ar an mbarúil a bhíonn ag na daoine den tsochaí.

== Cúlra ==

=== Deighilt an Dá Phobal 1609-1886 ===

Is é is bunrúta leis an naimhdeas idir Gael is Gall i dTuaisceart Éireann ná [[Plandáil Uladh]], a thosaigh sa bhliain [[1609]]. Le linn na Plandála, choigistigh an Choróin tailte na nGael le hiad a roinnt ar na Plandóirí Protastúnacha, ar mhuintir isteach iad ó [[Albain]] agus ó Shasana. Bhí na Gaeil agus na Plandóirí in adharca a chéile go minic, agus d'éirigh ina chogadh dearg eatarthu sna blianta 1641-1653 agus 1689-1691. Briseadh an cath ar na Gaeil sa dá chogadh, agus cuireadh péindlíthe éagothroma i bhfeidhm le hiad a choinneáil faoi smacht. Chuir na Péindlíthe srianta cúnga le cearta polaitiúla, reiligiúnda agus eacnamaíocha gach duine nach raibh sásta dul san Eaglais Oifigiúil, is é sin, [[Eaglais na hÉireann]]. B'iad na Caitlicigh agus na hEasaontóirí Protastúnacha - ar nós na [[Preispitéireachas|bPreispitéireach]] - araon a bhí thíos leis na dlíthe seo.

Sa dara leath den [[18ú haois|ochtú haois déag]], tosaíodh ar [[na Péindlíthe]] a mhaolú is a chur ar ceal, rud a chuir an lasair sa bharrach idir an dá phobal thuaidh arís. Sna [[1780í|1780idí]], mar shampla, baineadh na srianta de na Caitlicigh talamh a fháil ar cíos, rud a chuir go mór leis an iompairc faoi thalamh idir na Gaeil is na Gaill. Nuair a bhí na Caitlicigh i dteideal talamh a cheannach agus dul le ceirdeanna a bhí coiscthe orthu roimhe sin, thosaigh na Protastúnaigh ag ligean a rachta ar na Gaeil. Bhunaigh siad rúnchumann frith-Chaitliceach, ''[[Peep o' the Day Boys]]'', nó Buachaillí Bhodhránacht an Lae, leis na Gaeil a imeaglú agus a ghéarleanúint go gránna. Sna 1790idí, chuaigh na Caitlicigh ag cur le chéile ar a son féin, nó bhunaigh siadsan, ansin, rúnchumann catha den chineál chéanna, mar atá, ''Defenders'' nó Na Cosantóirí. Bhí an dá rúnchumann ag cur troda ar a chéile go minic, agus chuir an bruíonachas seo go mór leis an teannas idir an dá phobal. Má bhí cuid mhór de na Protastúnaigh fonnmhar chun comhoibriú leis na Caitlicigh faoi bhrat an daonlathais agus an [[Réabhlóid na Fraince|réabhlóideachais Fhrancaigh]] roimhe sin, thosaigh an meon soilsithe seo ag dul in éag de réir is mar a bhí an foréigean seicteach ag fás.

Tháinig Caitlicigh, Preispitéirigh agus liobrálaigh Phrotastúnacha le chéile sna [[Cumann na nÉireannach Aontaithe|hÉireannaigh Aontaithe]]. Gluaiseacht [[Náisiúnachas|náisiúnaíoch]] a bhí ann a fuair an chéad spreagadh ó réabhlóid na Fraince. Bhí na hÉireannaigh Aontaithe meáite ar dheireadh a chur leis an seicteachas in Éirinn trí Phoblacht a bhunú san oileán, Poblacht a bheadh beag beann ar Shasana agus saor ón naimhdeas trasphobail. Mar a d'iompaigh an scéal amach, áfach, chuaigh aisling na nÉireannach Aontaithe ar neamhní. Theip ar [[Éirí Amach 1798 in Éirinn|éirí amach na bliana 1798]], agus sna sála aige, tháinig tréimhse úr tíorántachta. Maidir leis an bhforéigean seicteach, níor maolaíodh air, ach a mhalairt. Gríosaíodh na dearg-Dhílseoirí Protastúnacha chun gnímh in aghaidh na [[náisiún]]tóirí agus na radacach, agus bhunaigh siad an t[[Ord Oráisteach]] sa bhliain 1795. De dheasca na n-imeachtaí seo go léir, buanaíodh an scoilt idir Gael agus Gall i g[[Cúige Uladh]].

Le casadh an chéad chéid eile, chuaigh [[Achtanna an Aontais 1800|Acht an Aontais]] i bhfeidhm. Chuir an tAcht seo deireadh le parlaimint na hÉireann, agus hiompaíodh an t-oileán ina dhlúthchuid den Ríocht Aontaithe. Níor athraigh an tAcht mórán faoin naimhdeas seicteach. Má bhí na Preispitéirigh an-tugtha don pholaitíocht radacach san ochtú haois déag, chuir siad craiceann díobh go hiomlán anois, agus iad ag déanamh a gcomhionannú le pobal &quot;dílis&quot; na nAnglacánach anois, mar chuid den phobal Phrotastúnach chéanna. Sa bhliain 1829, d'éirigh le [[Dónall Ó Conaill]] an Saoradh ó Bhráca a bhaint amach do na Gaeil. An chuid ba mhó de na srianta a bhí curtha le saol polaitiúil na gCaitliceach, cuireadh ar ceal iad. (Triúr as gach ceathrar den daonra ab ea Caitlicigh na hÉireann san am seo.) Sa teagmháil chéanna, fuair na [[Giúdachas|Giúdaigh]] agus na hEasaontóirí Protastúnacha na cearta céanna.

Mar sin féin, b'é aidhm fhadtéarmach an Chonallaigh ná an Réipeil, is é sin, aisghairm agus cur ar ceal Acht an Aontais. [[1 Eanáir|Lá na Caille]] 1843, d'fhógair sé go dána go mbeadh an Réipeil curtha i gcrích roimh dheireadh na bliana céanna. Más náisiúntóir a bhí sa Chonallach, bhí a chuid náisiúnachais go mór i dtuilleamaí thoil pholaitiúil an tromlaigh, agus é bunaithe ar an síochánachas. In imeacht ama, chuaigh feachtas an Chonallaigh ó neart go neart, agus na Gaeil ag éileamh go n-athbhunófaí Parlaimint na hÉireann agus go mbronnfaí [[Rialtas Dúchais]] ar an oileán. Bhí cuid mhór de na Protastúnaigh drochamhrasach go maith i leith na scéimeanna seo, ó bhí eagla orthu go bhfágfaí in áit na leathphingine iad, dá mbeadh an móramh Caitliceach ag rialú na hÉireann. Mar sin, b'fhearr leo a ndílseacht agus a n-urraim a fhógairt don Choróin agus diúltú go daingean don Rialtas Dúchais.

Anois, b'í an chuma nua a bhí ar an tseanchoimhlint ná gurbh iad na hAontachtóirí - iad siúd a bhí i bhfách le hAcht an Aontais - agus na Náisiúntóirí - iad siúd a bhí ina aghaidh - a bhí in adharca a chéile. Sin í an chosúlacht, go bunúsach, atá ar cheist Thuaisceart Éireann inniu féin. Mar sin atá an scéal ón mbliain 1886 i leith, ar a laghad, nó b'ansin a bhí a pháirtí polaitiúil féin ag gach pobal den bheirt, is é sin, páirtí Náisiúnaíoch ag na Caitlicigh agus páirtí Aontachtach ag na Protastúnaigh, agus iad ag cur in aghaidh a chéile.

Faoin am seo, bhí [[Cúige Uladh]] ar an gcúige ba mhó tionsclaíochta in Éirinn, agus é go mór mór i dtuilleamaí na Breataine Móire le haghaidh margaí dá gcuid tráchtearraí. Mar sin, ghlac na Protastúnaigh leis nach mb'é a leas eacnamaíoch féin é, dá scaoilfí an nasc idir Éirinn agus an Bhreatain Mhór.

=== Críochdheighilt na hÉireann 1912-1925 ===

I ndiaidh na bliana 1910, bhí an chuma ag teacht ar an scéal go mbainfeadh na hÉireannaigh amach an Rialtas Dúchais, nó bhí Páirtí Parlaiminteach na hÉireann dingthe isteach idir dhá pháirtí móra na Parlaiminte i Westminster, agus na Liobrálaigh ag brath ar thacaíocht na nÉireannach leis an tromlach a choinneáil. B'é an Rialtas Dúchais an praghas a chaithfidís a íoc as an tacaíocht sin. Bhí na hAontachtóirí - Protastúnaigh a bhformhór, agus cónaí ar an gcuid ba mhó acu i gCúige Uladh - ag cur i gcoinne an Rialtas Dúchais chomh maith le neamhspleáchas iomlán na hÉireann, ó bhí eagla orthu nach bhfágfaí stádas ar bith acu i dtír a bheadh faoi chois na hEaglaise Caitlicí. Sa bhliain 1912, shínigh na hAontachtóirí, faoi cheannas [[Edward Carson]], forógra poiblí - [[Conradh agus Cúnant Sollúnta Uladh|Cúnant Uladh]] - agus iad ag tabhairt an leabhair go ndiúltóidís amach is amach don Rialtas Dúchais dá bhféachfaí lena leithéid a chur i bhfeidhm ar Chúige Uladh. Le beart a chur le briathar in am an ghátair, bhunaigh siad fórsa paraimíleata - Fórsa Óglaigh Uladh - agus d'iompórtáil siad airm thine ón nGearmáin ar chúla téarmaí. (Rinne lucht [[Éirí Amach na Cásca]] an cleas céanna roinnt bhlianta ina dhiaidh sin.) Mar fhreagra ar [[Óglaigh Uladh]], chuir na Náisiúntóirí ar fud na hÉireann eagraíocht mhíleata dá gcuid féin ar bun - is é sin, [[Óglaigh na hÉireann (1913-1919)|Óglaigh na hÉireann]], a bhí meáite ar an Rialtas Dúchais a chinntiú d'Éirinn i ndiaidh an chogaidh, sa chás is go rachadh Londain siar ar a gealltanas faoi thionchar na nAontachtóirí, agus an dearcadh dáigh dochomhairleach a bhí acu siúd. De réir a chéile, áfach, d'insíothlaigh [[Bráithreachas na Poblachta]] na hÓglaigh. Rúnchumann réabhlóideach ab ea  an Bráithreachas, agus é dírithe ar neamhspleáchas iomlán a bhaint amach d'Éirinn. Náisiúntóirí radacacha ab ea baill an Bhráithreachais, cosúil le [[Pádraig Mac Piarais]]. Ó bhí dhá eagraíocht pharaimíleata - Óglaigh Uladh agus Óglaigh na hÉireann - ag druileáil agus ag máirseáil timpeall go hoscailte, bhí cogadh cathartha ag bagairt ar an tír, ach nuair a phléasc [[an Chéad Chogadh Domhanda]] amach, cuireadh an ghéarchéim ar fionraí. Chuaigh an Rialtas Dúchais ar leabhar an dlí, ach má chuaigh féin, ní raibh sé le dul i bhfeidhm ach i ndiaidh an chogaidh.

Rinneadh cnámh spairne den cheist seo arís, nuair a [[Éirí Amach na Cásca|d'éirigh na Náisiúntóirí amach]] um Cháisc na bliana [[1916]] i m[[Baile Átha Cliath]]. Chuir na saighdiúirí Gallda an t-éirí amach faoi chois leis an mbrúidiúlacht a d'fhoghlaim siad i bpáirc an áir in Ilchríoch na hEorpa, agus cuireadh cúigear déag de cheannairí na Náisiúntóirí chun báis, an chuid ba mhó acu i b[[príosún Chill Mhaighneann]] i mBaile Átha Cliath. Ní dhearna cruálacht na Sasanach ach tuilleadh gríosú a thabhairt don Náisiúnachas radacach, nó nuair a cimíodh na Náisiúntóirí measartha in éineacht leis na fíor-radacaigh, ní raibh an chéad dream acu i bhfad ag tolgadh an réabhlóideachais ón dara dream. B'é an neamhspleáchas iomlán a bhí ag teastáil uathu anois, seachas an Rialtas Dúchais. Tháinig torthaí na forbartha seo chun solais sna holltoghcháin i Mí na Nollag 1918, nuair a bhain [[Sinn Féin]] - páirtí na scarúnaithe - amach tromlach na suíochán parlaiminte in Éirinn. Ní dheachaigh Feisirí Shinn Féin go Westminster riamh. Ina áit sin, tháinig siad le chéile i mBaile Átha Cliath le parlaimint ar leith a bhunú d'Éirinn, parlaimint ar thug siad [[An Chéad Dáil|Dáil Éireann]] uirthi. Is é an rud a bhí déanta acu ansin ná slán a fhágáil ag an Ríocht Aontaithe go deo, cé nach bhfuair siad aitheantas aon tíre dá neamhspleáchas go fóill. San am céanna, thosaigh Óglaigh na hÉireann, a ghlac leis gurbh iad féin arm na tíre úrbhunaithe, - thosaigh siad ag cur cogaidh ar na fórsaí Gallda in Éirinn. Rinneadh an chéad ionsaí in Eanáir 1919 ar [[an tSulchóid Bheag]] i g[[Contae Thiobraid Árann]], agus maraíodh beirt [[Constáblacht Ríoga na hÉireann|saighdiúirí dubha]] Caitliceacha a bhí ag seoladh coinsíneacht geiligníte.

Sa bhliain 1920, bhí sé ina chogadh dearg idir na hÓglaigh agus fórsaí armtha na Breataine Móire. Ansin, reachtaigh an Rialtas Briotanach an [[An tAcht um Rialtas na hÉireann|tAcht um Rialtas na hÉireann]] (Government of Ireland Act). B'é an tAcht seo a dheighil Éire ina dhá dlínse, mar atá, Deisceart Éireann agus Tuaisceart Éireann. Dearbhaíodh an chríochdheighilt in athuair sa [[Chonradh Angla-Éireannach]] sa bhliain 1921. Chuir an Conradh deireadh leis an treallchogaíocht agus chruthaigh sé [[Saorstát Éireann]], stát a bhí beagnach neamhspleách, ar an taobh theas den teorainn. Thug an Conradh aitheantas don scoilt a dhealaigh na hAontachtóirí Protastúnacha, arbh in Ultaibh ba mó a bhí cónaí orthu, agus iad ag roghnú na Breataine Móire thar neamhspleáchas na hÉireann, ó na Náisiúntóirí Caitliceacha, arbh fhearr leo stát neamhspleách dá gcuid féin a bheith acu.

Cé gur choinnigh Tuaisceart Éireann an nasc leis an Ríocht Aontaithe, fuair sé féinrialtas áirithe chomh maith, agus bunaíodh parlaimint ar leith don stáitín. Níorbh iad na hAontachtóirí féin a d'éiligh a leithéid. Go bunúsach, bhí feisirí fadfhulangacha na Parlaiminte i Westminster ag iarraidh freagra forásach flaithiúil a thabhairt ar cheist na hÉireann - gach gné den cheist seo a raibh siad dubh dóite di le fada an lá. Bhí na hAontachtóirí sásta a gcuid féin a dhéanamh den chóras nua féinrialtais. Stát dlíthiúil daonlathach ab ea stáitín an Tuaiscirt, a d'áitigh siad, agus mar sin, d'fhanfadh sé taobh istigh den [[Ríocht Aontaithe]], ó b'é sin ba mhian le tromlach a mhuintire. Maidir leis na náisiúntóirí Éireannacha, áfach, shíl siad gur críochdheighilt mhídhlíthiúil a bhí ann, nach raibh ag teacht le toil an tromlaigh uile-Éireannaigh. Bhí siadsan inbharúla nach raibh an stáitín dlisteanach ná daonlathach - b'é a dtuairim-san nach raibh ann ach stát saorga a bhí ceaptha le haghaidh na bProtastúnach amháin.

Nuair a scaradh an Tuaisceart ón gcuid eile den oileán, bhí duine as an triúr den daonra ansin ina náisiúntóir. Dhiúltaigh na Caitlicigh don stáitín, díreach mar a dhiúltaigh na Protastúnaigh d'aon chineál neamhspleáchas d'Éirinn rompu. B'é seo ba chúis leis na Trioblóidí: níor éirigh leis na hAontachtóirí an pobal Caitliceach a chló leis an stát nua, agus ní raibh na Náisiúntóirí sásta éirí as aisling na hÉireann athaontaithe.

Tháinig Tuaisceart Éireann ar an bhfód nuair a bhí cogadh á chur ar fud na hÉireann. Fuair 557 daoine bás de dheasca an fhoréigin pholaitiúil sna blianta 1920-22, le linn [[Cogadh na Saoirse (Éire)|Chogadh na Saoirse]] agus go gairid ina dhiaidh. As an iomlán seo, bhí 303 daoine ina gCaitlicigh (cuid acu ina nÓglaigh freisin), agus 172 ina bProtastúnaigh. [[Constáblacht Ríoga na hÉireann|Saighdiúirí dubha]] ([[Constáblacht Ríoga na hÉireann]]) nó [[Arm na Breataine|saighdiúirí Briotanacha]] a bhí i mbeirt dhaoine is ceithre scór acu. I m[[Béal Feirste]] a thit an chuid ba mhó de na hainghníomhartha amach, nó maraíodh 452 dhaoine ansin, 267 daoine acu ina gCaitlicigh. Sa chuid eile den oileán, b'iad na hÓglaigh ó thaobh amháin de agus an dá chineál saighdiúirí ón taobh eile de a bhí ag cur catha ar a chéile. B'é an chuma a bhí ar na cúrsaí sa Tuaisceart ná go raibh na dreamanna Dílseacha agus an fórsa póilíní cúnta a dtugtaí na B-Speisialtaigh air ag ionsaí agus ag marú Caitlicigh le díoltas a agairt ar an bpobal iomlán as a raibh déanta ag na hÓglaigh. Is é an chiall a bhain na Náisiúntóirí as seo ná gur [[pogram]] a bhí ann, is é sin, go raibh géarleanúint á déanamh orthu ar chúiseanna seicteacha amháin.

Sa bhliain 1920, mar shampla, mharaigh na hÓglaigh Cigire Ceantair de chuid Chonstáblacht Ríoga na hÉireann, fear dar shloinne Swanzy, taobh amuigh de theampall Protastúnach i [[Lios na gCearrbhach]]. Ansin, d'imir na Dílseoirí díoltas ar phobal Caitliceach na háite ar fad, nó chuir siad cuid mhór den cheantar Chaitliceach trí thine. Mar sin féin, cé go raibh i bhfad ní ba mhó Caitlicigh thíos leis na gníomhartha uafáis (58 % acu siúd a fuair bás, cé nach raibh ach triúr as gach deichniúr de mhuintir na háite ina gCaitlicigh), rinne lucht an dá thaobh coireanna den chineál sin. Is léir go raibh muintir an Deiscirt féin an-mhíshásta leis an íde a fuair a gcomhreiligiúnaigh thuaidh, agus mar sin, thosaigh siad ag baghcatáil tráchtearraí an Tuaiscirt. Daoine de cheannairí an t[[Saorstát Éireann|Saorstáit úrbhunaithe]], [[Mícheál Ó Coileáin]] ina measc, fiú, - bhí siad inbharúla gur chóir ionsaí míleata a thabhairt faoin Tuaisceart. Stopadh na pleananna seo, áfach, nuair a d'éirigh ina chogadh dearg idir na Saorstátairí agus na Poblachtánaigh, agus idir an dá linn, bhí sé de sheal ag Aontachtóirí an Tuaiscirt córas láidir stáit a chur ar bun is a bhuanú ina stáitín. De thoradh Chogadh Cathartha na hÉireann, áfach, tháinig an tIRA ar an bhfód. Is éard a bhí i gceist leis an IRA ná scoilteán de shean-Óglaigh na hÉireann: dornán de náisiúnaithe dochomhairleacha a bhí meáite ar an dá stát in Oileán na hÉireann a chur de dhroim an tsaoil le Poblacht na mblianta 1919-1921 a athbhunú.

[[Íomhá:Carrickfergus.jpg|thumb|Ceann de na múrmhaisithe i g[[Carraig Fhearghais]]. Múrphictiúr de chuid na nDílseoirí é seo, agus é ag fógairt urraime do Dhia agus do Chúige Uladh thar cionn Fhórsa Óglaigh Uladh, Chéad Chathlán Aontroma Thoir.]]
Sa bhliain 1925, bhí a lán náisiúnaithe Éireannacha ag súil leis go gcuirfí an chríochdheighilt ar ceal, nó, ar a laghad, go bhfágfadh [[Coimisiún na Teorann|Coimisiún na Teorann]] cuid mhór de chríocha an stáitín thuaidh ag an Saorstát. Níor mhol an Coimisiún ach an corr-mhionathrú anseo agus ansiúd, agus buanaíodh críochdheighilt na hÉireann mar a bhí sí, a bheag nó a mhór. San am sin, thug an Saorstát aitheantas ''de facto'' don Teorainn, cé nach raibh lucht rialtais an tSaorstáit róshásta léi mar rud. Sa bhliain 1937, tháinig bunreacht nua i bhfeidhm in Éirinn a raibh an-lámh ag [[Éamon de Valera]] ina dhréachtú. In Alt a Dó agus in Alt a Trí sa bhunreacht seo a socraíodh gurbh ionann Éire, mar stát, agus oileán na hÉireann. Agus an méid sin ráite, ní mór cuimhne a choinneáil air gur aithin an bunreacht teorainneacha na bliana 1922 go sealadach, go dtí go n-athaontófaí an tír.

=== Stair Thuaisceart Éireann ===
{{Príomhalt|Stair Thuaisceart Éireann}}

== Tús na dTrioblóidí, 1968-1970 ==

Glactar leis go coitianta gur sa bhliain [[1968]] a thosaigh na Trioblóidí, nuair a tháinig míshuaimhneas forleathan poiblí sna sála ag mórshiúlta &quot;NICRA, nó Cumann Cearta Sibhialta Thuaisceart Éireann&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://www.tearma.ie/q/Cumann%20Cearta%20Sibhialta%20Thuaisceart%20%C3%89ireann/ga/|teideal=&quot;Cumann Cearta Sibhialta Thuaisceart Éireann&quot;|work=téarma.ie|dátarochtana=2020-10-05}}&lt;/ref&gt;.

{{Main|Cumann Cearta Sibhialta Thuaisceart Éireann}}

agus  

{{Main|Gluaiseacht na gCeart Sibhialta i dTuaisceart Éireann}}

I dtosach báire, bhí [[Terence O'Neill]], Príomh-Aire an Tuaiscirt, fabhrach d'fheachtas na gceart sibhialta. Bhí sé féin ag iarraidh leasuithe nua-aoiseacha sóisialta a chur i gcrích sa stáitín a rachadh chun sochair do na Caitlicigh. Ansin, áfach, fuair sé é féin faoi ionsaí ag na dearg-Dhílseoirí, cosúil le [[William Craig]] agus iad ag cur feillbhirt ina leith. Ba dual do na hAontachtóirí drochamhras a bheith orthu faoi Chumann na gCeart Sibhialta, agus iad ag déanamh nach raibh ann ach eagraíocht bolscaireachta de chuid an IRA. Bhí cuid acu barúlach, fiú, nár chóir cothrom na Féinne a ghéilleadh do na Caitlicigh ar aon nós, ó ba rud é go raibh an Tuaisceart ceaptha mar thír Phrotastúnach. Phléasc trioblóidí amach le linn na mórshiúlta, nuair a ghabh baiclí Protastúnacha de smachtíní ar lucht na máirseála. Cháin na Caitlicigh [[Constáblacht Ríoga Uladh]], agus iad ag cur ina leith nach ndearnadh a dhath leis na hionsaithe seo a stopadh.

B'é ba chúis leis an gcuid ba mhó den fhoréigean seo ná an síolteagasc a bhí idir lámhaibh ag ceannairí an phobail Phrotastúnaigh, agus iad ag áitiú ar an gcosmhuintir go raibh an tIRA díreach ag beartú feachtas nua cogaíochta. Le fírinne, bhí an tIRA sna céadéaga, ar bheagán arm, ar fhíorbheagán Óglach, ar fhíor-mhionbheagán tacaíochta, agus ag tabhairt droim láimhe leis an ngleic armtha ar chúiseanna praiticiúla. B'iad Óglaigh Uladh - an t[[UVF]] - a stáitsigh an chéad fheachtas buamála sa bhliain 1969 leis an drochamhras coitianta a tharraingt anuas ar an IRA. Bhí an feachtas seo dírithe ar na stáisiúin chumhachta agus ar an gcuid eile den infreastruchtúr.

Bhí an choimhlint idirphobail ag dul chun olcais ó thús na bliana 1969 ar aghaidh, ach má bhí, chuaigh sí ó smacht ar fad nuair a d'ionsaigh na Dílseoirí mórshiúl Chumann na gCeart Sibhialta i mBun Tolaid i g[[Contae Dhoire]]. Lochtaíodh Constáblacht Ríoga Uladh, ó nach raibh siad ábalta ná sásta lucht na máirseála a chosaint. Ina dhiaidh sin, chrom na Caitlicigh i nDoire agus i mBéal Feirste ar bharacáidí a thógáil. 

{{Main|Saor Dhoire}}

Ón 12 Lúnasa go dtí an [[14 Lúnasa]] [[1969]], bhí ina chogadh dearg idir [[Póilín|péas]] [[Doire|Dhoire]] agus na náisiúnaithe áitiúla - &quot;[[Cath Thaobh an Bhogaigh]]&quot;, mar a thugtar air. 

{{Main|Cath Thaobh an Bhogaigh}}

I ndiaidh dhá lá achrainn agus scliúchas, cuireadh saighdiúirí Briotanacha i nDoire chun riail agus reacht a chaomhnú ag 5pm ar 14 Lúnasa.&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://www.rte.ie//archives/exhibitions/1042-northern-ireland-1969/1048-august-1969/320426-british-troops-in-bogside-derry/|teideal=British Troops in Bogside, Derry|language=en|work=RTÉ Archives|dátarochtana=2019-08-14}}&lt;/ref&gt;[[Íomhá:Troubled Images Exhibition, Belfast, August 2010 (55).JPG|mion|&quot;Ulster '71&quot; (NI Civil Rights Association, 1971)]]I mí Lúnasa, mar chuid den 'Ráiteas Downing Street', gheall rialtas na Breataine athleasuithe.&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://www.bbc.co.uk/bitesize/guides/z3jmxnb/revision/4|teideal=The Downing Street Declaration (August 1969) - Violence in 1969: Causes, events and responses - CCEA - GCSE History Revision - CCEA|language=en-GB|work=BBC Bitesize|dátarochtana=2021-07-08}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|title=Joint Declaration of August 1969-Downing St Declaration|url=https://www.persee.fr/doc/irlan_0183-973x_1988_hos_13_1_2469|journal=Études irlandaises|date=1988|pages=180–180|volume=13|issue=1}}&lt;/ref&gt;

Is minic a deir na hAontachtóirí gurbh í gluaiseacht na gceart sibhialta a chuir tús leis na Trioblóidí. Is é a mbarúil-san gur chuir an feachtas an rialtas ag guagaíl, ionas go ndeachaigh na dreamanna paraimíleata sa bhearna a hosclaíodh. Tá na náisiúnaithe den tuairim, áfach, nach raibh i gceist le feachtas na gceart sibhialta ná rudaí a tharraing rialtas seicteach an Tuaiscirt anuas air féin.

== An Tóin ag Titim as Parlaimint Stormont ==

Sna blianta 1970-1972, chuaigh an foréigean polaitiúil ó smacht ar fad i dTuaisceart Éireann. Shroich sé a bhuaicphointe sa bhliain 1972, nuair a maraíodh beagnach leathchéad duine. Tá roinnt cúiseanna ann le fás seo an fhoréigin.

Creideann na hAontachtóirí gurbh é bunú na Sealadach ba phríomhchúis. Is éard a bhí sna Sealadaigh ná scoiltghrúpa de chuid an IRA. Nuair a d'éirigh an tIRA faoi cheannas [[Cathal Goulding|Chathail Goulding]] as an bhforéigean polaitiúil le dul le polaitíocht shíochánta ar thaobh na heite clé, bhí cuid mhaith den eagraíocht míshásta leis an gcomhairle seo, agus bhunaigh siad an tIRA Sealadach le leanúint leis an ngleic armtha. Bhí an tIRA Sealadach dírithe ar &quot;chosaint an phobail Chaitlicigh&quot;, seachas ar aontú trasphobail an &quot;lucht oibre&quot; a bhí idir lámhaibh ag an &quot;[[IRA Oifigiúil]]&quot;. Mar sin, bhí cuma sách seicteach ar na Sealadaigh, mar eagraíocht. Is é is dóigh leis na hAontachtóirí ná gurbh é feachtas míleata na Sealadaigh a tharraing na Trioblóidí anuas ar an stáitín agus a choinnigh ar siúl iad.

Is é tuairim na Náisiúnaithe, arís, gurbh é ba chúis le fás an fhoréigin ná an mealladh a baineadh as an bpobal Caitliceach nuair a chuaigh de lucht na gCeart Sibhialta dóchas na gCaitliceach a shásamh, gan aon trácht a dhéanamh ar an gcos ar bolg a himríodh ar an bpobal ina dhiaidh sin. Luann siad a lán imeachtaí sna blianta seo mar chúiseanna, cosúil le Cuirfiú na bh[[Bóthar na bhFál|Fál]] i Mí Iúil 1970. Choinnigh trí mhíle saighdiúir Sasanach an cuirfiú i bhfeidhm ar cheantar na bh[[Na Fáil Íochtaracha|Fál Íochtarach]] i mBéal Feirste, agus scaoil siad níos mó ná míle go leith d'urchair le linn na troda a chuir siad ar an IRA. Maraíodh ceathrar daoine. Scéal eile den chineál seo ab ea an t-imtheorannú. 
[[Íomhá:Free Derry Corner in 1969.jpg|mion|'[[Saor Dhoire]]' 1969]]
Is é is brí leis an imtheorannú ná daoine a chimiú is a choinneáil i mbraighdeanas ar an t-aon chúis amháin go bhfuiltear in amhras fúthu, gan bhreith cúirte. Tugadh an t-imtheorannú isteach sa bhliain 1971, agus cimíodh níos mó ná trí chéad go leith de dhaoine. Ní raibh ach beirt acu ina bProtastúnaigh, agus mar sin, ghlac na Caitlicigh leis gur beart seicteach eile a bhí ann a bhí dírithe ar na Náisiúnaithe amháin. Ní raibh córas faisnéise an Airm ag obair go rómhaith, nó is iomaí duine acu siúd a himtheorannaíodh nach raibh baint dá laghad aige leis an IRA. Ní ba mheasa fós, agus an gheit a bhain an t-imtheorannú as na daoine éigiontacha, is iomaí duine acu siúd a chuaigh leis an b[[Poblachtánachas in Éirinn|Poblachtánachas]] ní ba deireanaí, agus iad suite siúráilte go raibh an ceart ag na Sealadaigh i ndiaidh an iomláin. 

Sna blianta 1971-1975, chaith 1981 duine seal i mbraighdeanas den chineál seo. Bhí 1874 daoine acu ina gCaitlicigh nó ina bPoblachtánaigh, agus 107 ina bPoblachtánaigh nó ina nDílseoirí. Bhí ráflaí ag dul timpeall i measc na gCaitliceach go rabhthas ag céasadh na ndaoine imtheorannaithe. Thar aon rud eile, áfach, luann na Náisiúnaithe [[Domhnach na Fola (1972)|Domhnach na Fola]] i n[[Doire]] i Mí Eanáir 1972, nuair a mharaigh na saighdiúirí Briotanacha ceathrar déag de dhaoine neamharmtha le linn léirsiú a bhí ag éileamh cearta sibhialta do na Caitlicigh.
[[Íomhá:Deaths_in_The_Troubles_by_area.png|mion|Básanna]]
Tháinig [[na Sealadaigh]] le chéile mar dhream ar leith sa dara leath den bhliain 1969. Nuair a bhí na péas agus na Dílseoirí ag ionsaí an phobail Chaitlicigh, bhí na Sealadaigh ag cur ina n-aghaidh go foghach fíochmhar, agus dá bharr sin, fuair siad an-tacaíocht ó mhuintir na ngeiteonna Caitliceacha. Cé go raibh na hOifigiúlaigh dírithe ar éirí as an bhfeachtas míleata, chrom siad féin ar an ngleic armtha uaireanta i bhfianaise an dóigh a raibh an caidreamh idir an pobal Caitliceach agus Arm na Breataine ag dul chun donais. Ón mbliain 1970 ar aghaidh bhí na hOifigiúlaigh agus na Sealadaigh araon sáite i gcogaíocht leis na saighdiúirí Briotanacha.

Sa bhliain 1972, bhí na Sealadaigh tar éis níos mó ná céad saighdiúir a mharú, leathmhíle eile a ghortú, agus 1,300 buama a mhadhmadh. Bhí an chuid ba mhó de na buamálacha dírithe ar thargaidí trádálacha - ar an &quot;eacnamaíocht shaorga&quot;, mar a thugadh na Sealadaigh orthu. Is iomaí sibhialtach a maraíodh de dheasca na mbuamálacha, go háirithe ar [[Aoine na Fola (Béal Feirste, 1972)|Aoine na Fola]] i Mí Iúil 1972, nuair a phléasc dhá bhuama fichead i lár Bhéal Feirste. D'éirigh na hOifigiúlaigh as an ngleic armtha i Meitheamh 1972, nó ní raibh a gcroíthe san fheachtas míleata riamh.

Sa bhliain 1972, bhí na Sealadaigh féin sásta sos cogaidh a ghlacadh le dul i gcomhchainteanna leis an [[Rialtas na Ríochta Aontaithe|Rialtas Briotanach]].

{{Príomhalt|Comhchainteanna IRA - Rialtas Briotanach 1972}}

Shocraigh an dá thaobh go gcoinneoidís an sos cogaidh i bhfeidhm go dtí an 14 Iúil 1972.  Thit an sos cogaidh as a chéile go gairid i ndiaidh.[[Íomhá:UDA mural in Shankill, Belfast.jpg|mion|múrphictiúr UDA]]
Bhí na saighdiúirí féin sásta cead isteach a ghéilleadh do na Caitlicigh, ach ansin, chuir Cumann Cosanta Uladh (an tUDA) a ladar sna cúrsaí. Bhagair siad míle murdar ar na Caitlicigh dá mbeadh siad chomh dána leis na tithe a shealbhú, agus dealraíonn sé gur thit an lug ar an lag ag na saighdiúirí ansin. 

Nuair a tháinig an chéad leoraí ag tabhairt isteach troscáin de chuid na gCaitliceach, stop na saighdiúirí í, ó nach raibh siad fonnmhar an iomarca feirge a chur ar na Dílseoirí, agus nuair a d'fhéach cúpla Óglach de chuid an IRA na saighdiúirí a chur ar athrú comhairle, gabhadh iad. B'é an tátal a bhain Séamus Ó Tuama as na himeachtaí seo ná go raibh na saighdiúirí tar éis an tsíocháin a bhriseadh, agus chrom na Sealadaigh ar an gcogaíocht arís.&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|title=Battle of Lenadoon|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Battle_of_Lenadoon&amp;oldid=1075219282|journal=Wikipedia|date=2022-03-04|language=en}}&lt;/ref&gt;

Is é an freagra a thug na sceimhlitheoirí Dílseacha, cosúil le Fórsa Óglaigh Uladh agus Cumann Cosanta Uladh, a bhí díreach bunaithe, ar fhás an fhoréigin ná gur chrom siad ar na Caitlicigh a mharú. Feallmharfóireacht [[Seicteachas|sheicteach]] a bhí i gceist, nó ba dóigh leis na Dílseoirí gur náisiúnaithe agus &quot;Fíníní&quot; ab ea na Caitlicigh go léir. Bhí cuid de na dúnmharuithe seo as pabhar gránna. Scéal as an ngnáth ab ea [[Búistéirí na Seanchille]]. Dream de Dhílseoirí a bhí iontu a raibh sé de nós acu a gcuid íobartach a bhualadh, a chéasadh agus a ghearradh le scian sula maróidís iad. Mharaigh na Sealadaigh daoine ar chúiseanna seicteacha freisin. Mar shampla, i Mí Eanáir 1976, nuair a bhí seisear sibhialtach Caitliceach dúnmharaithe ag Dílseoirí, d'imir siad díoltas ar an bpobal Protastúnach ar fad trí dheichniúr sibhialtach Protastúnach a chriathrú le piléir. 

Tugtar Sléacht Mhuileann an Rí ar an ródach seo. Gné eile den fhoréigean pholaitiúil ab ea an dóigh a rabhthas ag ruaigeadh Caitlicigh agus Protastúnaigh as ceantair mheasctha. Mar shampla, b'éigean do na Protastúnaigh bailiú leo as Léana an Dúin i mBéal Feirste, agus cuireadh d'fhiacha ar na Caitlicigh glanadh as [[Ráth Cúil, Béal Feirste|Ráth Cúil]] agus as Westvale. I nDoire, arís, chuaigh na Protastúnaigh ar lorg dídine i nDoire Trasna agus in Eastát an Fhuaráin, a raibh na Protastúnaigh ina dtromlach iontu.

Is é an tuiscint a bhain rialtas na Ríochta Aontaithe i Londain as na himeachtaí seo ná nach raibh córas riaracháin Thuaisceart Éireann ábalta an tsíocháin a choimeád, agus sa bhliain 1972, chuir siad rialtas déabhlóidithe an Tuaiscirt ar fionraí. Ina áit sin, thug siad isteach an Riail Dhíreach, is é sin, b'iad an lucht rialtais i Londain a bheadh i gceannas ar an Tuaisceart feasta. Chrom an rialtas ar na fadhbanna a fhuascailt a bhí ag déanamh scime do ghluaiseacht na gceart sibhialta: tarraingíodh teorainneacha nua idir na toghlaigh a bhí claonroinnte ag na hAontachtóirí roimhe sin, tugadh vótaí do na saoránaigh go léir sna toghcháin áitiúla, agus bunaíodh Feidhmeannas Tithíochta Thuaisceart Éireann leis an tithíocht phoiblí a roinnt go cothrom, mar shampla. Ceapadh an Riail Dhíreach, ar dtús, mar chéim ghearrthéarmach, ach b'í an straitéis mheántéarmach ná an féinrialtas a thabhairt ar ais don Tuaisceart ar choinníollacha a bheadh inghlactha ag na hAontachtóirí agus na Náisiúnaithe araon. Níor éirigh leis an rialtas coinníollacha den chineál sin a leagan amach, agus mar sin, lean na Trioblóidí leo faoi lán an tseoil tríd na seachtóidí agus na hochtóidí.

== Comhaontú Sunningdale ==
{{main|Comhaontú Sunningdale}}
[[Íomhá:Northern Ireland Assembly election 1973.png|clé|mion|Toghcháin, [[Tionól Thuaisceart Éireann]], 1973]]
Is éard a bhí i '''g[[Comhaontú Sunningdale]]''' ná iarracht rialtas cumhachtroinnte a chur ar bun i d[[Tuaisceart Éireann]] agus deireadh a chur leis na Trioblóidí. 

Sa bhliain [[1973]], i ndiaidh fhoilsiú na tuairisce sainiúla faoi chúrsaí an Tuaiscirt ar tugadh an Páipéar Bán uirthi, cuireadh an chéad bhun le [[Tionól Thuaisceart Éireann]], is é sin, [[parlaimint]] nua an stáitín. 

Sa deireadh thiar thall, áfach, b'iad na Dílseoirí - Cumann Cosanta Uladh ach go háirithe, a raibh 20,000 duine ina mbaill de san am - agus an lucht oibre Protastúnach a chuir [[comhaontú Sunningdale]] ar ceal. Thit an tóin as an rialtas cumhachtroinnte ar [[28 Bealtaine]] [[1974]].

== 1975-1979 ==

I ndiaidh teip [[comhaontú Sunningdale|Sunningdale]], chrom rialtas [[Harold Wilson]] i [[Londain]] ar an gceist a phlé, nárbh fhearr, i ndiaidh an iomláin, na trúpaí a ghlanadh as an stáitín gan mhoill. Rinne [[Gearóid Mac Gearailt]] a mharana féin ar an gceist seo i meamram a réitigh sé i Meitheamh [[1975]], a ndearna sé trácht air sa bhliain 2006. B'é an tátal a bhain sé as ná nach mbeadh rialtas na hÉireann ábalta mórán a dhéanamh leis an tsíocháin a choimeád sa Tuaisceart, ó nach raibh ach 12,500 saighdiúir aige. Mar sin, ba dóchúla ná a mhalairt nach ndéanfadh aistarraingt na dtrúpaí Briotanacha ach méadú ar líon na marbh de dheasca na dTrioblóidí.

Bhí an foréigean ag leanúint leis go deireadh na seachtóidí. D'fhógair na Sealadaigh sos cogaidh sa bhliain 1975, ach chrom siad ar ais ar an ngleic armtha sa bhliain 1976. Má bhí dóchas ar bith acu i dtús na seachtóidí go mbeadh in ann athaontú na hÉireann a bhaint amach go sciobtha, bhí deireadh súile bainte acu de faoin am seo. Ina áit sin, d'fhorbair siad straitéis an Chogaidh Fhada. B'ionann an [[Cogadh]] Fada agus feachtas foréigin ar leibhéal níos ísle, ach é a bheith leanúnach, ionas nach dtiocfadh deireadh leis go deo na ndeor, dá mbeadh gá leis. Maidir leis na hOifigiúlaigh, áfach, níor chrom siad ar ais ar an gcogadh riamh, agus de réir a chéile, d'iompaigh siad ina bpáirtí sóisialach - &quot;Páirtí na nOibrithe&quot; - a bhí go huile is go hiomlán in aghaidh an fhoréigin. Sa bhliain 1974, áfach, scoilt Arm Fuascailte Náisiúnta na hÉireann (an t[[INLA]]) ó na hOifigiúlaigh, agus iad ag leanúint leo leis an ngleic armtha.
[[Íomhá:Belfast houses 1981.jpg|mion|
Sráid Pakenham, Cearnóg Shaftesbury, Béal Feirste, 1981
]]

Agus na [[1970idí]] ag druidim chun deireanais, tháinig sé chun solais go raibh an dá phobal ag éirí dubh dóite den chogadh, rud a bhí le haithint, mar shampla, ar an ngluaiseacht síochána, na ''Peace People'' nó Lucht na Síochána. D'eagraigh Lucht na Síochána léirsithe móra in aghaidh an fhoréigin pharaimíleataigh. Thabhaigh an feachtas Duais Síochána Nobel dóibh sa bhliain 1976, ach ní raibh fad saoil iontu mar ghluaiseacht. Nuair a d'impigh siad ar an bpobal Náisiúnaíoch eolas a thabhairt do na fórsaí slándála faoin IRA, thit an tóin as a bhfeachtas. Bhí an oiread fuatha ag na Caitlicigh ar an arm agus ar na péas agus gur shíl siad nach seasamh neodrach a bhí ag Lucht na Síochána a thuilleadh.

{{Main|Feallmharú Airey Neave}}

== Na Stailceanna Ocrais ==
{{main|Stailc ocrais 1981}}
Sa bhliain [[1981]] chuaigh príosúnaigh [[Poblachtánachas in Éirinn|Phobhlachtánaigh]] ar [[Stailc ocrais 1981|stailc ocrais]] i d[[Tuaisceart Éireann]].

== An Cogadh Fada ==
[[Íomhá:RUC, Crois.jpg|thumb|Bearaic [[Constáblacht Ríoga Uladh|Chonstáblacht Ríoga Uladh]] (RUC) i g[[Crois Mhic Lionnáin]], [[Contae Ard Mhacha]], ar an 28 Aibreán 2001. Ba chomh-ionad slándála é le linn na dTrioblóidí i gcomhair an RUC agus [[Arm na Breataine]]. Leagadh é sa bhliain 2007.]]
Bhí an dá thaobh ag cur feachtas armtha go dtí gur tháinig na sosanna cogaidh. Chuaigh líon na marbh i laghad sna hochtóidí agus sna nóchaidí i gcomparáid leis na seachtóidí. Mar sin féin, d'fhág an foréigean polaitiúil an-drochoidhreacht ag sochaí an Tuaiscirt. Mhair an ghleic armtha ar feadh i bhfad, agus is é an chiall a bhain na daoine as nach dtiocfadh deireadh léi choíche. Is léir gur chuir sé an saol ó mhaith ar go leor daoine i rith na mblianta.

Cuidiú mór le Cogadh Fada na Sealadach ab ea na hairm a fuair an tIRA mar bhronntanais ó [[Moammar Qaddafi]], deachtóir na [[An Libia|Libia]]. Bhí Qaddafi i bhfearg le rialtas [[Margaret Thatcher|Thatcher]], ó chabhraigh siad leis na [[SAM|Stáit Aontaithe]] buamaí a chaitheamh ar an [[Tripilí]] sa Libia, buamaí a mharaigh duine clainne de chuid Qaddafi. Cé nach mbíodh saighdiúirí ná péas á marú ag an IRA chomh minic a thuilleadh, bhí an chuma ar an scéal nach raibh srianta ar bith le cumas feallmharfóireachta agus buamadóireachta na Sealadach. Péas, saighdiúirí páirtaimseartha agus sibhialtaigh Phrotastúnacha ba mhó a bhí thíos lena gcuid ionsaithe. Sampla maith de seo ab ea sléacht Lá an Chuimhneacháin in [[Inis Ceithleann]] sa bhliain 1987. Ba nós leis an IRA, chomh maith, targaidí a dhéanamh de thógálaithe, de lucht glantacháin agus cothbhála, agus lucht oibre eile a bhí fostaithe ag na péas nó ag na saighdiúirí Briotanacha.

Sa dara leath de na h[[1980idí|ochtóidí]], bhí na paraimíleataigh Phrotastúnacha - na heagraíochtaí úd Fórsa Óglaigh Uladh, Cumann Cosanta Uladh, agus Frithbheartaíocht Uladh - ag tabhairt isteach airm agus pléascáin ón Afraic Theas. Roinneadh na coinsíneachtaí idir an trí eagraíocht, agus ina dhiaidh sin, chuaigh líon fheallmharaithe na gCaitliceach i méadaíocht, cé gur fágadh cuid den trealamh - go háirithe na gránáidí roicéadtiomána - gan úsáid, ó nach raibh na Dílseoirí ábalta leas a bhaint astu. Freagra ab ea na feallmharaithe seo ar an g[[Comhaontú Angla-Éireannach]] sa bhliain 1985, a bhronn an &quot;ról comhairleach&quot; ar rialtas na hÉireann i gcúrsaí an Tuaiscirt.

{{Main|Comhaontú Angla-Éireannach}}

=== An Claonpháirteachas - na Fórsaí Slándála agus na Paraimíleataigh Dhílseacha ===

Gné chointinneach chonspóideach de na Trioblóidí is ea an claonpháirteachas, is é sin, an dóigh ar chomhoibrigh fórsaí slándála an Stáit leis na sceimhlitheoirí Protastúnacha.
[[Íomhá:Troubled Images Exhibition, Belfast, August 2010 (45).JPG|mion|&quot;Unionist Solidarity Means Victory&quot; (Progressive Unionist Party, 1986),]]

==== Reisimint Chosanta Uladh agus na Dílseoirí ====

Ar an 3 Bealtaine 2003, nocht an líonláithreán nuachta Náisiúnaíoch úd ''Nuzhound'' in Éirinn cáipéisí de chuid Rialtas na Breataine ó thús na seachtóidí, cáipéisí a chaitheann solas ar fhadhb na dlúthbhainte a bhí ag saighdiúirí áirithe de chuid Arm na Breataine, go háirithe saighdiúirí i Reisimint Chosanta Uladh, le dreamanna paraimíleata Dílseacha. Ceann de na cáipéisí seo is ea an tuairisc dar teideal ''Subversion in the UDR'', agus í ag tabhairt mionsonraí faoin bhfadhb seo. Sa bhliain 1973,

* glacadh leis go raibh dlúthbhaint ag 5-15% de shaighdiúirí na Reisiminte le dreamanna paraimíleata Dílseacha;

* creideadh go bhfuair na Dílseoirí níos mó arm ó Reisimint Chosanta Uladh ná ó aon fhoinse eile, agus nach bhfuair siad airm nua-aimseartha thine ó aon fhoinse eile;

* bhí eagla ar na húdaráis nach raibh trúpaí na Reisiminte dílis do &quot;Rialtas a Mórgachta&quot;, ach do &quot;Chúige Uladh&quot; amháin;

* bhí a fhios ag Rialtas na Breataine go raibh na Dílseoirí ag baint úsáide as airm thine de chuid na Reisiminte le sibhialtaigh Chaitliceacha a fheallmharú.

[[Íomhá:Troubled Images Exhibition, Belfast, August 2010 (64).JPG|mion|Reifreann 1998: &quot;Whiles the Richt Wurd is NAA&quot; (United Unionists, 1998)]]
Cé go raibh a fhios ag madraí an bhaile go ndeachaigh ní ba mhó ná dhá chéad arm tine ó lámha Arm na Breataine go dtí na Dílseoirí roimh an mbliain 1973, mhéadaigh Rialtas na Breataine ar ról na Reisiminte i gcúrsaí &quot;coimeádta na síochána&quot; i dTuaisceart Éireann. Ba chuid é seo den straitéis uileghabhálach a bhí ag an Rialtas na Sealadaigh a chloí - polasaí na normáltachta, an Ultachais agus na coiriúlachta - is é sin, cúrsaí an Tuaiscirt a thabhairt chun normáltachta, cúrsaí na slándála a fhágáil faoi fhórsaí áitiúla (&quot;Ultacha&quot;), agus caitheamh leis na sceimhlitheoirí mar a bheadh gnáthchoirpigh iontu.

==== An Grúpa Speisialta Patróil agus na líomhaintí faoi dhrong Ghleann Anna ====
[[Íomhá:Troubled Images Exhibition, Belfast, August 2010 (66).JPG|mion|&quot;Racism seriously affects our vision of people&quot; (Racism Awareness Group, 1996), ]]{{Main|Drong Ghleann Anna}}[[Íomhá:Troubled Images Exhibition, Belfast, August 2010 (35).JPG|mion|&quot;Say Yes and Say it Loud&quot; (Belfast Newsletter, 1998), ]]

==== An Claonpháirteachas sna hOchtóidí agus sna Nóchaidí ====

Tá sé dearbhaithe gur thug daoine agus dreamanna áirithe taobh istigh den Arm agus den Chonstáblacht Ríoga eolas do na Dílseoirí ó am go ham ó dheireadh na n-ochtóidí anuas, rud a chuir ar chumas na sceimhlitheoirí Protastúnacha targaidí a dhéanamh de na gníomhaithe Poblachtánacha. Sa bhliain 1992, nocht Brian Nelson, gníomhaire rúnda Briotanach taobh istigh de Chumann Cosanta Uladh go raibh sé tar éis dúnmharú a dhéanamh agus airm a smuigleáil isteach le cabhrú an Airm. De réir mar atá cruthaithe, bhí faicsin san Arm agus sa Chonstáblacht agus iad sásta comhoibriú le Nelson agus le Cumann Cosanta Uladh trí aonad faisnéise de chuid an Airm a dtugtaí Aonad Taighde na bhFórsaí (''The Force Research Unit'') air. Ó dheireadh na nóchaidí anuas, fuair iriseoirí áirithe, Peter Taylor ina measc, an dearbhú ó na Dílseoirí go raibh foinsí sna fórsaí slándála ag seachadadh comhaid agus tuarascálacha faisnéise chucu faoi thargaidí Poblachtánacha.

I dtuarascáil ar scaoileadh saor léi ar an [[22 Eanáir]] [[2007]], dúirt an tOmbudsman Póilíníochta Nuala O'Loan go raibh brathadóirí taobh istigh d'Fhórsa Óglaigh Uladh tar éis coireanna tromchúiseacha, dúnmharuithe fiú, a dhéanamh, agus go raibh a fhios ag a lucht teagmhála sna fórsaí slándála iad a bheith sáite ina leithéid. 
De réir na tuarascála, bhí oifigigh áirithe de chuid an Bhrainse Speisialta ag cumadh ráitis bhréige, ag cur cosc le cuardach fianaise, agus ag &quot;naífhosaíocht&quot; amhrasánaigh nuair a bhí agallamh á chur orthu. Is é an breithiúnas a thug Jimmy Spratt, Comhairleoir de chuid na nAontachtóirí Daonlathacha agus iarchathaoirleach Chomhaontas na bPóilíní ná: &quot;Dá mbeadh ruainne amháin fírinne sa tuarascáil sin, chuirfí an dlí ar iar-phóilíní. Níor cuireadh, agus mar sin, ba chóir don tsaol mhór an tátal a bhaint as an scéal nach bhfuil mórán fíricí ann.&quot; Mar sin féin, dúirt an Státrúnaí um Thuaisceart Éireann, Peter Hain, go raibh sé &quot;géarbharúlach go gcuirfear an dlí ar aon duine amháin, ar a laghad, de thoradh na tuarascála a tugadh dúinn inniu&quot;. Rud eile a dúirt Hain ná: &quot;Tá deiseanna éagsúla ann a d'fhéadfadh an t-ionchúisitheoir a thapú. Rud tromchúiseach ann féin is ea gur chuir iar-phóilíní áirithe bac leis na fiosruithe agus gur dhiúltaigh siad comhoibriú leis an Ombudsman. Iad siúd a bhí sáite sna rudaí seo, ní mór go n-íocfaidh siad a ndeachú, agus ba chóir do na húdaráis céimeanna a ghlacadh dá réir sin&quot;.

Dealraíonn sé nach mbeidh rath ar aon ionchúiseamh cibé, i bhfianaise an chineál coireanna atá i gceist. Más fíor gur díothaíodh nó gur hathraíodh fianaise, nó nár bailíodh fianaise ar bith ar an gcéad ásc, is deacair caingean a thosú ar aon nós. Mar sin, cibé a deir Jimmy Spratt, is dócha nach bhfuil mórán tábhachta leis, ó d'fhéach na coirpigh chuige nach mbeadh a dhath fágtha ag an ionchúiseamh, agus de réir na tuarascála úd ''Ballast Report'', d'éirigh leo go seoigh san obair seo.
[[Íomhá:Troubled Images Exhibition, Belfast, August 2010 (48).JPG|mion|&quot;All Party Peace Talks Now&quot; (Sinn Fein, 1995)]]
==== Na Líomhaintí faoin Ordú Maraithe ====

Thairis sin, tugann na Poblachtánaigh le fios go raibh sé de pholasaí ag na fórsaí slándála daoine a raibh amhras orthu iad a bheith ina mbaill den IRA, - go raibh sé de pholasaí acu daoine den chineál seo a mharú scun scan, seachas iad a ghabháil. Diúltaíonn na fórsaí slándála do na líomhaintí seo. Is é an tuiscint atá acu féin ar na cúrsaí nár maraíodh aon duine ar an dóigh seo nach raibh ina pharaimíleatach tromarmáilte - cosúil leis an ochtar fear a básaíodh i Loch gCál sa bhliain 1987. Deich mí ina dhiaidh sin, áfach, caitheadh triúr Sealadach i n[[Giobráltar]] nach raibh armáilte ar aon nós. Is iomaí duine a bhain an tátal as an scéal sin ná go raibh polasaí den chineál seo i bhfeidhm ag na Gaill.

== 1993-1998: Próiseas na Síochána ==

=== Gníomhaíochtaí na bParaimíleatach ===
[[Íomhá:Tower 42, City of London (8658657675).jpg|mion|Aibreán 1993, buama IRA, Tower 42, Bishopgate, [[Londain]]]]
Cé go raibh an tIRA ag leanúint leis i mbun na gleice armtha, bhí [[Sinn Féin]], a raibh [[Gearóid Mac Ádhaimh]] i gceannas air ón mbliain 1983 anuas, - bhí Sinn Féin ag iarraidh comhchainteanna a thosú le deireadh a chur leis na Trioblóidí. Bhí a fhios ag Gearóid Mac Ádhaimh go mbeadh próiseas fada ann. Sna 1970idí, bhí sé de thuairim aige féin go mairfeadh an cogadh go ceann fiche bliain eile. Chuaigh sé i dteagmháil le [[John Hume]] - ceannaire an [[SDLP]] - go hoscailte, agus san am céanna, bhí comhchainteanna faoi cheilt aige le hoifigiúlaigh de chuid an Rialtais. Bhí na Dílseoirí i mbun oibre den chineál chéanna ar chúla téarmaí, agus iad i dteagmháil le rialtais na hÉireann agus na Ríochta Aontaithe trí eaglaisigh Phrotastúnacha, go háirithe an ministir Preispitéireach, an tUrramach Roy Magee, chomh maith leis an Ard-Easpag Anglacánach [[Robin Eames]]. I ndiaidh tréimhse fada uisce faoi thalamh, d'fhógair na Dílseoirí agus na Poblachtánaigh araon sos comhraic sa bhliain 1994.

Bliain dheacair ab ea an bhliain dheireanach roimh na sosanna cogaidh, agus ní raibh ag maolú ar na gníomhartha uafáis. Ní raibh ach ag méadú ar dhúnmharfóireacht Chumann Cosanta Uladh agus Fhórsa Óglaigh Uladh, nó sa bhliain sin, 1993, mharaigh siad ní ba mhó sibhialtaigh ná na Poblachtánaigh, rud nach ndearna siad roimhe sin. 

Scaoil an UDA ceathrar Caitliceach i gCarraig Cheasail i g[[Contae Dhoire]].   

{{Main|Dúnmharuithe Charraig Ceasail agus Bhéal Feirste (1993)}}

Bhuamáil na Poblachtánaigh Bóthar na Seanchille i Mí Dheireadh Fómhair 1993.  

{{Main|Buamáil na Seanchille}}

Mar dhíoltas air sin, d'ionsaigh an Cumann Cosanta beár i nGlas Stiallach, agus mharaigh siad ochtar. 

{{Main|Sléacht Rising Sun}}

Ar an [[16 Meitheamh]] [[1994]], go gairid roimh na sosanna cogaidh  sa bhliain sin, lámhach [[Arm Saoirse Náisiúnta na hÉireann|Arm Náisiúnta Fuascailte na hÉireann]] (an tINLA) triúr ball d'[[Óglaigh Uladh]] i m[[Bóthar na Seanchille]]. B'é an díoltas a d'agair na [[Dílseachas|Dílseoirí]] ná gur bhuail siad isteach i d[[teach tábhairne]] i [[Loch an Oileáin]] i g[[Contae an Dúin]] le cith urchar a scaoileadh ina thimpeall. Maraíodh seisear sibhialtach. 

{{Main|Sléacht Loch an Oileáin}}

Sna míonna deireanacha roimh an sos cogaidh, mharaigh an tIRA ceathrar sean-Dílseoirí, duine acu ina bhall d'[[Óglaigh Uladh]] agus an triúr eile ag baint leis an gCumann Cosanta. Is iomaí ciall is féidir a bhaint as an mbabhta foréigin seo go gairid roimh na sosanna cogaidh. Deir teoiric amháin go raibh eagla ar na Dílseoirí go n-imreofaí feillbheart orthu, agus gur mhéadaigh siad ar an bhforéigean dá réir. De réir míniúcháin eile, bhí na Poblachtánaigh ag sásamh a gcuid seanfhaltanas ar an nóiméad deireanach roimh an sos cogaidh agus iad ag féachaint chuige go mbeadh cuma na cogúlachta dochloíte orthu nuair a chromfaidís ar an bpróiseas polaitiúil. Ar [[15 Nollaig]] [[1993]], eisíodh Dearbhú Comhpháirteach i leith na Síochána, nó Dearbhú Shráid Downing. Níor chuir an doiciméad deireadh leis an fhoréigean, ach chuidigh sé dúshraith a chur síos a dtógfaí socrú síochánta, polaitiúil uirthi.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Lua idirlín|url=https://ccea.org.uk/downloads/docs/Support/Ginear%C3%A1lta/2020/Paca%20Acmhainni%CC%81%20Aonad%201%20Roinn%20B%20Rogha%202%20Dearbhu%CC%81%20Shra%CC%81id%20Downing%2C%201993.pdf|teideal=Dearbhú Shrádi Downing|údar=CCEA|dátarochtana=2023}}&lt;/ref&gt;
{{Main|Dearbhú Shráid Downing}}

=== 1994: an chéad sos comhraic ===
I Mí Lúnasa 1994, d'fhógair na Sealadaigh sos comhraic. Sé seachtaine ina dhiaidh sin, chuaigh grúpaí paraimíleata na nDílseoirí le chéile faoi bhrat Chomhcheannas Míleata na nDílseoirí lena sos cogaidh féin a chur in iúl in éineacht. 

Cé gur theip ar an dá shos cogaidh níos déanaí (sa bhliain 1996), chuir siad deireadh leis an bhforéigean mórscála sa Tuaisceart.

Ar [[9 Nollaig]] [[1994]]. tharla cainteanna foirmeálta idir [[Rialtas na Ríochta Aontaithe|Rialtas na Breataine]] agus [[Sinn Féin]] don chéad uair, i g[[Eastát Star Monadh|Cnoc an Anfa]], Béal Feirste.

Foilsodh [[An Creat-Cháipéis, Tuaisceart Éireann]] (Framework Documents) ar 22 Feabhra 1995)&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://alphahistory.com/northernireland/anglo-irish-framework-peace-negotiations-1995/|teideal=Anglo-Irish Framework for peace negotiations (1995)|údar=alphahis|dáta=2017-08-16|language=en-US|work=Northern Ireland|dátarochtana=2024-02-19}}&lt;/ref&gt;

Ní raibh dhá bhliain imithe ó shíniú an tsos comhraic, nuair a chuir an tIRA ar ceal é ar an [[9 Feabhra]] [[1996]]. {{Main|Buamáil Docklands (1996)}}{{Main|Buamáil Mhanchain (1996)}}

Bhí Sinn Féin den tuairim go raibh teipthe ar an sos cogaidh, toisc nach raibh Rialtas na Ríochta Aontaithe ([[John Major]] agus na [[An Páirtí Coimeádach (An Ríocht Aontaithe)|Coiméadaigh]]) na comhchainteanna síochána a oscailt do na Poblachtánaigh sula ndíchoimisiúnódh an tIRA a chuid arm.[[Íomhá:No to terrorism.jpg|mion]]

=== 1997: an dara sos comhraic ===
Nuair a tháinig [[Tony Blair]] i gcumhacht sa Bhreatain i 1997 agus [[Bertie Ó hEachthairn|Bertie Ahern]] mar [[Taoiseach|Thaoiseach,]] d’aontaigh an bheirt tabhairt faoi phróiseas na síochána in athuair. D'fhill an tIRA ar an sos cogaidh i Mí [[Iúil]] [[1997]], nuair a thosaigh na comhchainteanna le [[Comhaontú Aoine an Chéasta]] a ullmhú.

=== An próiseas polaitiúil ===

I ndiaidh na sosanna cogaidh, chrom na príomhpháirtithe polaitíochta sa Tuaisceart ar chomhchainteanna le comhaontas polaitiúil a shocrú. B'as na cainteanna seo a d'eascair [[Comhaontú Aoine an Chéasta]] (nó 'Comhaontú Bhéal Feirste' do na h[[Aontachtóirí na hÉireann|Aontachtóir]]í) sa bhliain 1998. 

{{Main|Comhaontú Aoine an Chéasta}}{{Main|Reifreann ar Chomhaontú Aoine an Chéasta, 1998}}

Sa Chomhaontú seo, cuireadh rialtas dúchais ar bun don Tuaisceart in athuair, agus é bunaithe ar phrionsabal na [[Comhshochaíocht|cumhachtroinnte]].&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|title=Power sharing|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Power_sharing&amp;oldid=1087523302|journal=Wikipedia|date=2022-05-12|language=en}}&lt;/ref&gt; Bunaíodh Feidhmeannas Comhchumhachta sa bhliain 1999, agus an ceithre pháirtí ba mhó páirteach ann, ina measc Sinn Féin.

Leasú eile ab ea bunú na seirbhíse nua poilíníochta, ar tugadh [[Seirbhís Póilíníochta Thuaisceart Éireann]] uirthi. Cuireadh de dhualgas ar an tseirbhís poilíníochta nua cuóta áirithe íosmhéide de Chaitlicigh a fhostú.[[Íomhá:Fish and Chip Shop - A Sign of the Times - geograph.org.uk - 526795.jpg|mion|'For God and Ulster&quot;, Béal Feirste]]

== 21 hAois athmhuintearas agus seicteachas ==

=== 2001-2005ː Díchoimisiúnú ===
Ar 23 Deireadh Fómhair 2001 chuir an tIRA tús le díchoimisiúnú ar a gcuid arm.&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=http://edition.cnn.com/2001/WORLD/europe/10/23/ira.announce/index.html|teideal=CNN.com - IRA begins disarming - October 23, 2001|work=edition.cnn.com|dátarochtana=2022-10-23|archivedate=2022-10-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20221023144800/http://edition.cnn.com/2001/WORLD/europe/10/23/ira.announce/index.html}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://www.brookings.edu/blog/order-from-chaos/2020/09/11/horror-at-the-9-11-attacks-contributed-to-peace-in-northern-ireland/|teideal=Horror at the 9/11 attacks contributed to peace in Northern Ireland|údar=Amanda Sloat|dáta=2020-09-11|language=en-US|work=Brookings|dátarochtana=2022-10-23}}&lt;/ref&gt; Ní dhearna an IRA Sealadach díchoimisiúnú go dtí Deireadh Fómhair 2001 nuair nach raibh an dara rogha acu tar éis [[9/11]]. Ach fós cuireadh díchoimisiúnú na n-arm ag an IRA ar an méar fhada agus bhí sé sin ina chnámh spairne go dtí go ndearnadh an gníomh iomlán ar deireadh in 2005.&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|title=Cinnlinte: Saol an Iriseora|url=https://books.google.co.uk/books?id=weSKDwAAQBAJ&amp;pg=PA87&amp;lpg=PA87&amp;dq=%22Cuireadh+d%C3%ADchoimisi%C3%BAn%C3%BA+na+n-arm+ag+an+IRA+ar+an+m%C3%A9ar+fhada+agus+bh%C3%AD+s%C3%A9+sin+ina+chn%C3%A1mh+spairne+do+dt%C3%AD+go+ndearnadh+an+gn%C3%ADomh+ar+deireadh+in+2005.%22&amp;source=bl&amp;ots=VmNQCacHhG&amp;sig=ACfU3U3PVz6s8qdFzexG3DPgnJxVMwroQA&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;ved=2ahUKEwjtz8Xxyvb6AhVkm1wKHf_EAaMQ6AF6BAgJEAM|publisher=Cois Life|date=2016-05-01|language=ga-IE|author=Deaglán De Bréadún}}&lt;/ref&gt;

In 2005, dheimhnigh an Comhlacht Neamhspleách um Dhíchoimisiúnú go raibh díchoimisiúnú an IRA tarlaithe.&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://www.dfa.ie/ie/ar-rol-ar-mbeartais/tuaisceart-eireann/comhaontu-aoine-an-cheasta-agus-inniu/|teideal=Comhaontú Aoine an Chéasta agus inniu - Department of Foreign Affairs|work=www.dfa.ie|dátarochtana=2022-10-23}}&lt;/ref&gt; 

=== Polataíocht ===
Cé go bhfuil na sceimhlitheoirí éirithe as, a bheag nó a mhór, is iad na páirtithe is antoiscí a bhfuil ag éirí leo sna toghcháin ó síníodh an Comhaontú. 

Sa bhliain 2007, d'aontaigh [[Ian Paisley]] agus [[Gerry Adams|Gearóid Mac Ádhaimh]] rialtas comhchumhachta a chur ar bun.&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://www.irishtimes.com/news/paisley-and-adams-agree-power-sharing-deal-1.804911|teideal=Paisley and Adams agree power sharing deal|dáta=Bealtaine 2007|language=en|work=The Irish Times|dátarochtana=2022-07-20}}&lt;/ref&gt;

Is é Sinn Féin an páirtí is mó ar an taobh Caitliceach inniu, agus tá [[Páirtí Aontachtach Uladh]] níos laige ná an [[Páirtí Aontachtach Daonlathach|DUP]] (Páirtí Aontachtach Daonlathach). Thairis sin, níor bhain blianta na síochána mórán den t[[seicteachas]], agus tá críochdheighilt na gceantar idir na Protastúnaigh agus na Caitlicigh fós ann. 

* [[Comhaontú Chill Rìmhinn]], 2006 (St Andrew's Agreement)
* [[Comhaontú Hillsborough, 2010]]

=== Ceist na mórshiúlta ===
[[Íomhá:Woo Hoo parade Belfast 12 July.jpg|mion|Mórshiúl &quot;Woo Hoo&quot;  Béal Feirste 2007]]
Is minic a bhíonn scliúchais ann agus an caidreamh trasphobail ag dul ó mhaith nuair a thagann na hOráistigh amach lena gcuid mórshiúlta a dhéanamh. Leis na mórshiúlta seo, bíonn na Dílseoirí ag ceiliúradh chuimhne Chath na Bóinne agus bhua Chlann Bhullaí ar na Caitlicigh sa bhliain 1690. Ba é an bua seo a chuir bun le Cinsealacht na nGall in Éirinn agus a d'fhág na Gaeil faoi leatrom go ceann i bhfad.

Ní bhíonn na Caitlicigh sásta le ceiliúradh den chineál seo a fheiceáil in aice leo, agus is minic a bhíonn trioblóidí ann nuair a thagann na hOráistigh róghar do na háiteanna ina bhfuil na Caitlicigh ina bhformhór. Bhíodh an bruíonachas go dona timpeall Bhóthar Gharbhachaidh i bPort an Dúnáin, áit a dtéadh mórshiúl na nOráisteach ó Eaglais Dhroim Crí thart le heastát tithíochta ina bhfuil cónaí ar chuid mhór Caitliceach.

Inniu, tá cosc curtha leis an mórshiúl go deo, ós rud é go mbíodh scliúchais ann sna blianta 1995, 1996 agus 1997, agus iad ag maireachtáil na seachtainí fada i ndiaidh lá an mhórshiúil féin.

Fuair cuid mhaith daoine bás de dheasca an fhoréigin seo. Mar shampla, mharaigh Fórsa Óglaigh Uladh tiománaí tacsaí Caitliceach, agus caitheadh peitrealbhuama i dteach i mBaile Monaidh ina raibh cónaí ar lánúin mheasctha agus ceathrar mac, ar mharaigh an buama triúr acu. I mBéal Feirste, bhí Bóthar Ormeau agus Bóthar Chromghlinne ina gcnámha spairne ar chúiseanna cosúla.

== Tráma ==
Rinne taithí ar fhoréigean dochar do sciar mór den phobal, idir eachtraí a bhain leis na Trioblóidí agus imeachtaí anróiteacha sna blianta ó Chomhaontú Aoine an Chéasta.&lt;ref&gt;I mí Feabhra 2025, foilsíodh tuairisc dar teideal ‘[https://www.endingtheharm.com/wp-content/uploads/2025/02/Impact-of-Adverse-Childhood-Experiences-report-060225-1.pdf The Prevalence and Impact of Adverse Childhood Experience in Northern Ireland]’, Executive Programme on Paramilitarism and Organised Crime, de chuid Queen’s University&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/o-ghluin-go-gluin-an-dochar-o-luath-thaithi-thramach-sa-tuaisceart/|teideal=Ó ghlúin go glúin – an dochar ó luath-thaithí thrámach sa Tuaisceart|dáta=2025-02-09|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2025-02-09}}&lt;/ref&gt; Deir na fulangaithe i gcónaí go gcaithfear reachtaíocht chuí a thabhairt isteach agus, thar aon ní eile, a chur i bhfeidhm lena chruthú go bhfuiltear dáiríre faoi dhul i ngleic le lorg na coimhlinte.

D'fhoilsigh an dá Rialtas (na hÉireann agus na Ríochta Aontaithe) creatcháipéis maidir le hoidhreacht na dTrioblóidí ar an 19 Meán Fómhair 2025.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Luaigh foilseachán|title=Oidhreacht na dTrioblóidí le plé ag an gComhaireacht|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2025/0930/1536006-oidhreacht-na-dtriobloidi-le-ple-ag-an-gcomhaireacht/|date=2025-09-30|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}&lt;/ref&gt;

{{Príomhalt|Coimisiún Oidhreachta}}

== Na Taismigh, 1969-2002: Achoimre ==

=== An fhreagracht ===
{| class=&quot;prettytable&quot; style=&quot;width:500px&quot;
!colspan=&quot;2&quot; align=&quot;center&quot; |An Fhreagracht as na Maruithe [http://cain.ulst.ac.uk/sutton] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110226040103/http://cain.ulst.ac.uk/sutton/ |date=2011-02-26 }}
|-
!colspan=&quot;1&quot; align=&quot;left&quot; |An Dream a bhí Ciontach
!colspan=&quot;1&quot; align=&quot;right&quot; |Líon na mBásanna
|-
| Dreamanna Paraimíleata na bPoblachtánach || align=&quot;right&quot; | 2055
|-
| Dreamanna Paraimíleata na nDílseoirí || align=&quot;right&quot; | 1020
|-
| Na Fórsaí Slándála || align=&quot;right&quot; | 368
|-
| Daoine Anaithnide || align=&quot;right&quot; | 80
|-
|}

=== Na Cineálacha Daoine a Maraíodh ===
{| class=&quot;prettytable&quot; style=&quot;width:500px&quot;
!colspan=&quot;2&quot; align=&quot;center&quot; |Na Básanna de réir Stádas an Duine a Maraíodh [http://cain.ulst.ac.uk/sutton/tables/Status.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110514142516/http://cain.ulst.ac.uk/sutton/tables/Status.html |date=2011-05-14 }}
|-
!colspan=&quot;1&quot; align=&quot;left&quot; |Stádas
!colspan=&quot;1&quot; align=&quot;right&quot; |Líon na mBásanna
|-
| Sibhialtach || align=&quot;right&quot; | 1855
|-
| Baill de chuid na bhFórsaí Slándála agus na bhFórsaí Cúltaca || align=&quot;right&quot; | 1123
|-
!colspan=&quot;2&quot; align=&quot;center&quot; |agus iad:
|-
| — ina saighdiúirí Briotanacha || align=&quot;right&quot; | 499
|-
| — ina [[Constáblacht Ríoga Uladh|saighdiúirí dubha]] || align=&quot;right&quot; | 301
|-
| — ina mbaill de [[Reisimint Chosanta Uladh]]|| align=&quot;right&quot; | 197
|-
| — ina mbaill de [[Seirbhís Príosúnachta Thuaisceart Éireann|Sheirbhís Príosúnachta Thuaisceart Éireann]]|| align=&quot;right&quot; | 24
|-
| — ina n[[An Garda Síochána|Gardaí]] || align=&quot;right&quot; | 9
|-
| — ina mbaill de [[Reisimint Ríoga na hÉireann]]|| align=&quot;right&quot; | 7
|-
| — ina mbaill de thrúpaí cúltaca Arm na Breataine (&quot;[[Territorial Army]]&quot;) || align=&quot;right&quot; | 7
|-
| — ina bpóilíní Sasanacha || align=&quot;right&quot; | 6
|-
| — ina mbaill den [[An tAerfhórsa Ríoga|Aerfhórsa Ríoga]]|| align=&quot;right&quot; | 4
|-
| — ina mbaill den [[An Cabhlach Ríoga|Chabhlach Ríoga]]|| align=&quot;right&quot; | 3
|-
| — ina saighdiúirí Éireannacha || align=&quot;right&quot; | 1
|-
| Paraimíleataigh Phoblachtánacha || align=&quot;right&quot; | 394
|-
| Paraimíleataigh Dhílseacha || align=&quot;right&quot; | 151
|-
|}
&lt;br clear=all&gt;

=== An Áit ===
{| class=&quot;prettytable&quot; style=&quot;width:500px&quot;
!colspan=&quot;2&quot; align=&quot;left&quot; |Scaipeachán na mBásanna i dTrioblóidí an Tuaiscirt de réir na hÁite[http://cain.ulst.ac.uk/sutton] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110226040103/http://cain.ulst.ac.uk/sutton/ |date=2011-02-26 }}
|-
!colspan=&quot;1&quot; align=&quot;center&quot; |Áit
!colspan=&quot;1&quot; align=&quot;right&quot; |Líon na mBásanna
|-
| [[Contae Aontroma]] || align=&quot;right&quot; | 207
|-
| [[Contae Ard Mhacha]] || align=&quot;right&quot; | 276
|-
| [[Oirthear Bhéal Feirste]]|| align=&quot;right&quot; | 128
|-
| [[Tuaisceart Bhéal Feirste]]|| align=&quot;right&quot; | 576
|-
| [[Contae Thír Eoghain]] || align=&quot;right&quot; | 339
|-
| [[Iarthar Bhéal Feirste]]|| align=&quot;right&quot; | 623
|-
| [[Contae an Dúin]] || align=&quot;right&quot; | 243
|-
| [[Contae Fhear Manach]] || align=&quot;right&quot; | 112
|-
| [[Doire|Cathair Dhoire]] || align=&quot;right&quot; | 227
|-
| [[Contae Dhoire]] || align=&quot;right&quot; | 123
|-
| [[Poblacht na hÉireann]] || align=&quot;right&quot; | 113
|-
| [[Sasana]] || align=&quot;right&quot; | 125
|-
| Ilchríoch na h[[An Eoraip|Eorpa]] || align=&quot;right&quot; | 18
|}

=== Liosta Cróineolaíoch ===

{| class=&quot;prettytable&quot; style=&quot;width:500px&quot;
|-
!colspan=&quot;2&quot; align=&quot;center&quot; | Básanna a raibh baint acu le trioblóidí an Tuaiscirt (1969–2001).

Na básanna a tugadh mar &quot;bhásanna a raibh baint acu leis na trioblóidí&quot;, nó mar &quot;bhásanna nach rabhthas cinnte fúthu, an raibh siad bainteach leis na trioblóidí&quot;.
|-
!colspan=&quot;1&quot; align=&quot;center&quot; |Bliain
!colspan=&quot;1&quot; align=&quot;right&quot; |Líon na mBásanna
|-
| 2001 || align=&quot;right&quot; | 16
|-
| 2000 || align=&quot;right&quot; | 19
|-
| 1999 || align=&quot;right&quot; | 8
|-
| 1998 || align=&quot;right&quot; | 55
|-
| 1997 || align=&quot;right&quot; | 21
|-
| 1996 || align=&quot;right&quot; | 18
|-
| 1995 || align=&quot;right&quot; | 9
|-
| 1994 || align=&quot;right&quot; | 64
|-
| 1993 || align=&quot;right&quot; | 88
|-
| 1992 || align=&quot;right&quot; | 89
|-
| 1991 || align=&quot;right&quot; | 96
|-
| 1990 || align=&quot;right&quot; | 81
|-
| 1989 || align=&quot;right&quot; | 75
|-
| 1988 || align=&quot;right&quot; | 104
|-
| 1987 || align=&quot;right&quot; | 98
|-
| 1986 || align=&quot;right&quot; | 61
|-
| 1985 || align=&quot;right&quot; | 57
|-
| 1984 || align=&quot;right&quot; | 69
|-
| 1983 || align=&quot;right&quot; | 85
|-
| 1982 || align=&quot;right&quot; | 110
|-
| 1981 || align=&quot;right&quot; | 113
|-
| 1980 || align=&quot;right&quot; | 80
|-
| 1979 || align=&quot;right&quot; | 121
|-
| 1978 || align=&quot;right&quot; | 81
|-
| 1977 || align=&quot;right&quot; | 111
|-
| 1976 || align=&quot;right&quot; | 295
|-
| 1975 || align=&quot;right&quot; | 260
|-
| 1974 || align=&quot;right&quot; | 294
|-
| 1973 || align=&quot;right&quot; | 253
|-
| 1972 || align=&quot;right&quot; | 479
|-
| 1971 || align=&quot;right&quot; | 171
|-
| 1970 || align=&quot;right&quot; | 28
|-
| 1969 || align=&quot;right&quot; | 16
|}

=== Staitisticí Eile ===

{| class=&quot;prettytable&quot; style=&quot;width:500px&quot;
|-
!colspan=&quot;2&quot; align=&quot;center&quot; |Coireanna eile a raibh baint acu leis na trioblóidí (tuairimiú).&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://cain.ulster.ac.uk/ni/security.htm#05 |teideal=CAIN: Northern Ireland Society - Security and Defence |foilsitheoir=Cain.ulster.ac.uk |date= |accessdate=2008-11-02 |dátarochtana=2009-09-20 |archivedate=2014-09-07 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140907032750/http://cain.ulster.ac.uk/ni/security.htm#05 }}&lt;/ref&gt;
|-
!colspan=&quot;1&quot; align=&quot;center&quot; | Cineál
!colspan=&quot;1&quot; align=&quot;right&quot; | Líon
|-
| Gortú || align=&quot;right&quot; | 47,541
|-
| Lámhach || align=&quot;right&quot; | 36,923
|-
| Robáil armtha || align=&quot;right&quot; | 22,539
|-
| Daoine ar cuireadh an dlí orthu as coireanna paraimíleata || align=&quot;right&quot; | 19,605
|-
| Buamáil nó iarracht buamála || align=&quot;right&quot; | 16,209
|-
| Coirloscadh || align=&quot;right&quot; | 2,225
|}

== Croineolaíocht ==
1960idí: [[Gluaiseacht na gCeart Sibhialta i dTuaisceart Éireann]]  agus [[Cumann Cearta Sibhialta Thuaisceart Éireann]]

1969: [[Saor Dhoire]] agus [[Cath Thaobh an Bhogaigh]]

1971: [[Oibríocht Demetrius]] agus imtheorannú gan triail

1972: [[Domhnach na Fola (1972)|Domhnach na Fola]]

1972: [[Riail dhíreach (Tuaisceart Éireann)|Riail dhíreach]]

1973: [[Comhaontú Sunningdale]]

1974: Bunaíodh an [[Feidhmeannas Comhroinnte Cumhachta]]

1977; [[Feallmharú Airey Neave]]

1981: [[Stailc ocrais 1981|Stailc ocrais]]

1984: [[Buamáil Brighton (1984)|Buamáil Brighton]]

1985: [[Comhaontú Angla-Éireannach]]

1993: [[Dearbhú Shráid Downing|Forógra Shráid Downing]]&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|title=Downing Street Declaration|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Downing_Street_Declaration&amp;oldid=945802693|journal=Wikipedia|date=2020-03-16|language=en}}&lt;/ref&gt;

1998: [[Comhaontú Aoine an Chéasta]];   (1998: [[Tionól Thuaisceart Éireann]]; 2006: [[Comhaontú Chill Rìmhinn]])

agus 

* [[:Catagóir:Eachtraí foréigin le linn na dTrioblóidí|Eachtraí foréigin le linn na dTrioblóidí]]

== Tagairtí ==
{{reflist}}

{{DEFAULTSORT:Trioblóidí}}
[[Catagóir:Na Trioblóidí| ]]
[[Catagóir:Eachtraí foréigin le linn na dTrioblóidí]]
[[Catagóir:Stair Thuaisceart Éireann]]</text>
      <sha1>hn6e8j1wuhgqb37ilwf6wxkye2tqwy8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Catagóir:Coireanna</title>
    <ns>14</ns>
    <id>18958</id>
    <revision>
      <id>1320028</id>
      <parentid>668756</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T21:36:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Taghdtaighde</username>
        <id>60452</id>
      </contributor>
      <comment>Catagóir curtha leis agus mionathruithe</comment>
      <origin>1320028</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="83" sha1="fvp594zhpx8gjpozvag81keucmrmdm5" xml:space="preserve">{{Catcómhaoin|Crimes|Coireanna}}

[[Catagóir:Coirpeacht]]
[[Catagóir:Coireacht]]</text>
      <sha1>fvp594zhpx8gjpozvag81keucmrmdm5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Na Gathan</title>
    <ns>0</ns>
    <id>19504</id>
    <revision>
      <id>1320023</id>
      <parentid>1299848</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T21:19:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Taghdtaighde</username>
        <id>60452</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Catagóirí curtha leis</comment>
      <origin>1320023</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="514" sha1="53f0ggma8v6o509abjk0n42u39e3r71" xml:space="preserve">{{WD Bosca Sonraí Eagraíochta}}
Is banna [[rac-cheol]] ón [[An t-Oileán Sgitheanach|Oileán Sgitheanach]] é '''Na Gathan''' (Na Gathanna) a bhíonn ag canadh i n[[Gaeilge na hAlban]].

== Tagairtí ==
{{Reflist}}

{{síol}}


{{DEFAULTSORT:Gathan, Na}}
[[Catagóir:Racghrúpaí Gaeilge]]
[[Catagóir:Grúpaí ceoil bunaithe sa bhliain 2007]]
[[Catagóir:Ceol na hAlban]]
[[Catagóir:Ceol Ghaeilge na hAlban]]
[[Catagóir:Tim Armstrong]]
[[Catagóir:Bunaithe sa bhliain 2007]]
[[Catagóir:Bunaithe sna 2000í]]</text>
      <sha1>53f0ggma8v6o509abjk0n42u39e3r71</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ficsean eolaíochta</title>
    <ns>0</ns>
    <id>20187</id>
    <revision>
      <id>1320033</id>
      <parentid>1319720</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T21:41:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Taghdtaighde</username>
        <id>60452</id>
      </contributor>
      <comment>Catagóir marbh bainte</comment>
      <origin>1320033</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25366" sha1="s2gmmikrlyo2nrgltmn1v53wku6m5ed" xml:space="preserve">{{WD Bosca Sonraí Leabhar}}

[[Íomhá:Super science fiction 195806 n10.jpg|mion]]
Seánra [[Ficsean|ficsin]] is ea an '''ficsean eolaíochta''' (nó an ''finsceolaíocht'' uaireanta&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|author=[[Maoilios M. Caimbeul]] &lt;nowiki&gt;[&lt;/nowiki&gt;[[Liam Prút]] aist.]|date=1991|title=|pages=lch 18|publisher=[[Coiscéim]]|journal=[[Talfasg]]}}&lt;/ref&gt;) a dhéanann tuairimíocht ar an todhchaí agus ar na forbairtí [[teicneolaíocht|ardteicneolaíochta]] a bheidh i ndán dúinn. Tá ráchairt mhór inniu ar an bhficsean eolaíochta ina lán meán éagsúil cosúil le [[litríocht|leabhair]], [[teilifís|seónna teilifíse]], [[scannán|scannáin]], [[ríomhchluiche|ríomhchluichí]], amharclannaíocht agus araile. Ní féidir i gcónaí an ficsean eolaíochta a aithint thar sheánraí eile den chineál ficsin ar a dtugtar ficsean tuairimeach air, cosúil leis an litríocht fantaisíochta agus an litríocht uafáis.

Is é an phríomhdhifríocht idir an ficsean eolaíochta agus an litríocht fantaisíochta go mbíonn craiceann inchreidte éigin ar imeachtaí an fhicsin eolaíochta agus é bunaithe ar an [[eolaíocht]] agus ar na dlíthe nádúrtha, nó ar a laghad, go mbíonn na himeachtaí éadóchúla ag brath ar ghléasra ardteicneolaíochta a bhfuil cuma réasúnta inchreidte air de réir shaoltaithí an léitheora. Bíonn na [[scríbhneoir]]í ag iarraidh cur síos a thabhairt ar an saol difriúil a bheadh ann dá mbeadh na haireagáin ardteicneolaíochta ann i ndáiríre agus ar na difríochtaí idir ár sochaí féin agus an tsochaí a bheadh ann ansin. Ansin atá cuid mhór den draíocht a chuireann an ficsean eolaíochta ar an léitheoir, agus bíonn idéanna spéisiúla den chineál sin níos tábhachtaí, go minic, ná an charachtracht agus an phlotáil. Sin é an tuige go dtugtar &quot;litríocht na n-idéanna&quot; ar an bhficsean eolaíochta chomh maith.

Bua eile de chuid an fhicsean eolaíochta ámh, taobh le féidearthachtaí an domhain shamhlaíoch a fhionnadh agus súil eile a thabhairt ar cheisteanna a bhaineann lenár ndomhan féin, ná dá éagsúla is atá comhthéacs an scéil, is amhlaidh is mó a aithníonn muid na mothúcháin a bhíonn i gcoiteann idir muid féin agus na carachtair mar gheall go seasann cosúlachtaí daonna amach i gcodarsnacht le gnéithe coimhthíocha an scéil.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Luaigh foilseachán|author=[[Aonghus Ó Lochlainn]]|url=https://comhar.ie/iris/82/9/an-dara-rogha/|title=An Dara Rogha: Léirmheas le hAonghus Ó Lochlainn|journal=[[Comhar]]|volume=82|issue=9|pages=lgh 22–23|year=2022|month=Meán Fómhair}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|url=https://comhar.ie/iris/85/6/glor-an-mhionlaigh/|title=Glór an Mhionlaigh|journal=[[Comhar]]|volume=85|issue=6|pages=lgh 10–11|author=[[Claire Dunne]]|month=Meitheamh|year=2025}}&lt;/ref&gt;
[[Íomhá:Science fiction quarterly 195205.jpg|clé|mion]]
Ar na saintréithe seo is minic a aithnítear an ficsean eolaíochta:

* Tá na himeachtaí suite i malairt saoil agus i [[malairt staire]]: cuir i gcás go bhfuil Hitler tar éis [[an Dara Cogadh Domhanda]] a ghnóthú (''Fatherland'' le Robert Harris, ''SS-GB'' le [[Len Deighton]], nó ''The Man in the High Castle'' le [[Philip K. Dick]]), nó an [[An Ghaeilge|Ghaeilge]] á labhairt go forleathan ag uasal is ag íseal ar fud na h[[Éire|Éireann]] (''[[A.D. 2016]]'' le [[Pádraig Standún]]).

* Tá na himeachtaí suite amuigh sa spás i bhfad ón Domhan, agus neachanna eachtardhomhanda ag baint leis an bplota.

* Tá teicneolaíocht ann nach bhfuil ag cloí le dlíthe an nádúir mar is aithin dúinn iad inniu.

* Cuid den scéal is ea an dóigh a n-aithnítear dlíthe nua nádúir nach eol dúinn inniu, agus iad á gcur in oiriúint don teicneolaíocht. Samplaí de seo is ea léamh na hintinne (''The Demolished Man'' le Alfred Bester), an cianiompar nó an léim tríd an hipearspás (''Tiger, Tiger!'' le hAlfred Bester, a chuaigh i gcló faoin teideal ''The Stars My Destination'' freisin), an róbataic agus na róbait dhaonchosúla (scéalta róbataice le h[[Isaac Asimov]] faoi Powell agus Donovan, nó faoi Susan Calvin), an [[taisteal forsholasach]] (sárú luas an tsolais), agus araile. Is fiú na scéalta diostóipeacha a lua anseo freisin, is é sin, na scéalta faoin dóigh a gcuireann an teicneolaíocht an tsochaí ó mhaith, ionas go dtagann deachtóireacht agus ollsmacht ar an bhfód (''Fahrenheit 451'' le [[Ray Bradbury]], ''Brave New World'' le hAldous Huxley, ''1984'' le [[George Orwell]], ''Mockingbird'' le Walter Tevis, nó ''Make Room! Make Room!'' le Harry Harrison).

[[Íomhá:Amazing Stories, August 1928.jpg|thumb|''Amazing Stories'' - stiallchartún ficsean eolaíochta ón mbliain 1928]]
== Sainmhíniú an Fhicsin Eolaíochta ==

Níl sé furasta sainmhíniú ceart a fháil ar an rud is &quot;ficsean eolaíochta&quot; ann, go háirithe le taobhshúil ar na fosheánraí agus na téamaí ilghnéitheacha a bhaineann leis. Mar a dúirt Damon Knight, eagarthóir agus scríbhneoir, &quot;is é an ficsean eolaíochta an rud a dtugaimid ficsean eolaíochta air nuair a phointeálaimid méar air&quot;. Tá an blas céanna ar fhocail Mark C. Glassy, nó dúirt seisean go bhfuil sainmhíniú an fhicsin eolaíochta cosúil le sainmhíniú na pornagrafaíochta: níl a fhios agat céard é féin, ach nuair a gheobhaidh tú súil air, aithneoidh tú ar an toirt é. Ba é tuairim Vladimir Nabokov, dá mbeimis ag cloí lenár gcuid sainmhínithe go dian, nach mbeadh de rogha againn ach ''The Tempest'', an dráma le [[William Shakespeare]], a chur san áireamh mar fhicsean eolaíochta freisin.
[[Íomhá:Robert Heinlein Amazing 5304.jpg|clé|mion|165x165px|[[Robert Anson Heinlein|Robert A. Heinlein]]]]
Dúirt [[Robert Anson Heinlein|Robert A. Heinlein]], duine de scríbhneoirí clasaiceacha an fhicsin eolaíochta, gurb é sainmhíniú gairid áisiúil a chuimsíonn an chuid is mó den tseánra ná: tuairimíocht réadúil ar imeachtaí incheaptha na todhchaí atá bunaithe ar eolas cruinn ar an saol mar atá sé agus mar a bhí sé, chomh maith le diantuiscint ar an nádúr agus ar thábhacht an mhodha eolaíochtúil. Ba dhóigh le Rod Serling ná gurb í an litríocht fantaisíochta an cineál litríochta a chuireann craiceann inchreidteachta ar an rud dodhéanta, agus gurb é an ficsean eolaíochta an cineál litríochta a chuireann craiceann indéantachta ar an rud dochreidte. Is é an tátal a bhain Lester del Rey as iomlán na ráiméise seo ná go bhfuil sé ag dul rite leis an duine is mó a ghránn an ficsean eolaíochta sainmhíniú ceart a thabhairt air, agus gurb é an chúis leis ná nach bhfuil teorainneacha soiléire timpeall ar limistéar an fhicsin eolaíochta.
[[Íomhá:Forrest J Ackerman at the Ackermansion.jpg|mion|Forrest J Ackerman agus an Ackermansion]]
Maidir leis an ngiorrúchán &quot;sci-fi&quot;, ba é Forrest J. Ackerman in [[Ollscoil Chathair Los Angeles]] (UCLA) an chéad duine a bhain úsáid as. De réir mar a chuaigh an ficsean eolaíochta chun leitheadúlachta ar fud an phopchultúir, thosaigh na scríbhneoirí agus lucht a leanúna ag tabhairt ''sci-fi'' ar na scannáin agus na leabhair &quot;olltáirgthe&quot; nach raibh uaillmhian ealaíonta ag baint leo, le hiad a choinneáil scartha ón rud ar thug siad féin ficsean eolaíochta air. Is ar éigean atá gá againn leis an idirdhealú seo sa Ghaeilge, áfach.

== Stair ==

=== Réamhstair ===

Níl sé as cosán a rá go bhfuil an ficsean eolaíochta chomh sean le traidisiún domhanda na litríochta agus na scéalaíochta féin, nó is féidir eilimintí den fhicsean eolaíochta a aithint i seanscéalta. Samplaí iad ''Taketori monogatari'' nó &quot;Scéal an fhir a bhí ag gearradh bambú&quot; (seanscéal Seapánach a breacadh síos an chéad uair sa 10ú haois AD), scéalta áirithe sa bhailiúchán &quot;[[Míle Oíche agus Oíche]]&quot;, ''Theologus Autodidactus'' (&quot;An Diagaire Féinteagasctha&quot; - sin é an teideal a bhaist na haistritheoirí Laidine ar an úrscéal Araibise a scríobh Ibn al-Nafis timpeall na bliana 1270), agus ''Voyage de la Terre à la Lune'' agus ''Des états de la Lune et du Soleil'' le [[Cyrano de Bergerac]], a mhair sa [[17ú haois]].  
[[Íomhá:Jonathan Swift death mask.jpg|clé|mion|226x226px|[[Jonathan Swift]] - masc mairbh]]
Le teacht Aois na hAigne, cumadh na chéad scéalta a raibh fíor-bhlas an fhicsin eolaíochta orthu, cosúil le ''Gulliver's Travels'' le [[Jonathan Swift]], ''Micromégas'' le [[Voltaire]] agus ''Somnium'' leis an réalteolaí [[Johannes Kepler]]. Bhí an réalteolaí [[Carl Sagan]] agus an scríbhneoir ficsin eolaíochta [[Isaac Asimov]] den bharúil gurbh é ''Somnium'' an chéad scéal ficsin eolaíochta a scríobhadh riamh. Is é is ábhar leis ná turas go dtí an Ghealach agus an chuma atá ar an Domhan i súile an bhreathnóra ar an nGealach. 

=== An Naoú hAois Déag ===

Thosaigh an ficsean eolaíochta ag síolrú i ndáiríre sa 19ú haois. Ar dtús, chuir Mary Shelley ar pár na húrscéalta ''Frankenstein'' agus ''The Last Man''; ina dhiaidh sin, scríobh [[Edgar Allan Poe]] scéal faoi thuras go dtí an Ghealach. Tháinig scéalta eile den chineál chéanna i gcló ar feadh na naoú haoise déag. 
[[Íomhá:2014-10-18 - Monumento a Jules Verne - Jose Moreno -2005- - Vigo - Spain1.JPG|mion|Jules Verne]]
De réir is mar a bhí teicneolaíochtaí nua ag teacht ar an bhfód - an leictreachas, an sreangscéal, an traein agus araile - thosaigh scríbhneoirí ag cur spéise sa tionchar a d'fhéadfadh na teicneolaíochtaí seo agus na haireagáin a thiocfadh ina ndiaidh a imirt ar an tsochaí. Mar sin, scríobh Jules Verne agus H.G.Wells na chéad saothair fhicsin eolaíochta ar chuir an saol mór spéis iontu. 
[[Íomhá:Flatland.svg|mion|Edwin Abbott Abbott agus Flatland]]
Cineál ficsin eolaíochta atá i gceist le ''Flatland'' le hEdwin Abbott Abbott ón mbliain 1884. Nóibhille, nó ''a romance of many dimensions'' mar a dúirt an t-údar féin, atá ann, agus í ag tabhairt suas ar an gcuairt a dtugann an liathróid ar dhomhan na bhfoirmeacha déthoiseacha, ''Flatland''. Castar cearnóg ar an liathróid ansin, agus ansin, caithfidh an liathróid a mhíniú don chearnóg céard is airde ann.

=== Olaf Stapledon ===

I ndeireadh na naoú haoise déag, bhítí ag tabhairt &quot;rómánsaí eolaíocha&quot; ar an bhficsean eolaíochta, téarma a mhair in úsáid in áiteanna san fhichiú haois féin. Sin é an t-ainm a bhí ag [[Olaf Stapledon]] ar a chuid saothar. Fealsamh Sasanach a bhí ann nach raibh eolach ar fhochultúr an fhicsin eolaíochta, nó scríobh sé a chuid saothar ficsin le hidéanna fealsúnacha a shoiléiriú. Bhí an-tionchar aige ar an bhficsean eolaíochta i ngan fhios dó féin. Saothair thábhachtacha leis is ea na húrscéalta ''Star Maker'' agus ''Last and First Men''.

=== C. S. Lewis ===
Bhí an ficsean eolaíochta i measc na seánraí ar chleacht [[C. S. Lewis]]. Foilsíodh an t-úrscéal ''[[Out of the Silent Planet]]'' sa bhliain 1938 agus leanadh é le ''[[Perelandra]]'' (1943) agus ''[[The Hideous Strength]]'' (1945). Tá cuid den chaint teibí agus is [[Focleolaíocht|focleolaí]] atá mar laoch iontu. Ní ar an teicneolaíocht féin a chuirtear an bhéim iontu ag tugtar spléachadh samhlaíoch ar thailte agus ar chultúr [[Mars sa litríocht fhicseanúil|Mharsa]].&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|title=Spástaisteal, Spioróg agus Mín Mharsa|journal=[[Comhar]]|pages=lgh 12–13|author=[[Pól Ó Muirí]]|year=2025|month=Samhain}}&lt;/ref&gt;

=== Ré Órga an tSeánra ===
[[Íomhá:Science Wonder Stories Nov 1929 - flying saucer.jpg|mion|Hugo Gernsback]]
Go luath san fhichiú haois, bhí an-ról ag na hirisí [[Garrfhicsean|garrfhicsin]] i bhforbairt na nua-ghlúine de scríbhneoirí ficsin eolaíochta sna Stáit Aontaithe. Bhunaigh Hugo Gernsback an chéad iris garrfhicsin i Meiriceá nach bhfoilseodh ach scéalta ficsin eolaíochta, mar atá, ''Amazing Stories'', sa bhliain 1926. Sna 1930idí, chuaigh John W. Campbell Jr. i gceannas ar an iris úd ''Astounding Science Fiction'' (inniu: ''Analog Science Fiction and Fact''), agus rinne sé príomhláthair foilsitheoireachta di do scríbhneoirí óga ficsin eolaíochta. Tháinig scoil iomlán scríbhneoirí ar an bhfód i Nua-Eabhrac agus iad ag scríobh don ''Astounding'', agus glactar leo inniu mar chlasaicigh de chuid an tseánra: [[Isaac Asimov]], [[Damon Knight]], [[James Blish]], agus [[Frederik Pohl]], mar shampla. Scríbhneoirí tábhachtacha eile ón linn seo ab ea [[Arthur C. Clarke]], [[Alfred Elton van Vogt]], [[Robert Anson Heinlein]] agus an Polannach [[Stanisław Lem]]. Creidtear gur chuir Campbell tús le Ré Órga an fhicsin eolaíochta tríd an obair a rinne sé ag foilsiú saothair ó scríbhneoirí a linne. 
[[Íomhá:Galaxy 196304.jpg|clé|mion|Damon Knight]]
Go tipiciúil, bhí scríbhneoirí na tréimhse seo ag adhradh chumhacht na heolaíochta agus na teicneolaíochta agus ag nochtadh léargais nua do na léitheoirí. Bhí an bhéim ar an dul chun cinn agus ar an todhchaí shoilseach, agus ní raibh mórán daoine ag déanamh a mharana go fóill ar dheachú an dul chun cinn seo, ar nós truailliú na timpeallachta, mar shampla.

=== I nDiaidh na Ré Órga ===

Níor tháinig athrú air seo ach de réir a chéile, go háirithe nuair a bunaíodh irisí nua. Sa bhliain 1950, chuir Horace Leonard Gold tús le stíl nua i bhficsean eolaíochta nuair a bhunaigh sé an ''Galaxy''. Bhí sé den tuairim gur chóir tuilleadh béime a chur ar idéanna úra faoi thodhchaí na sochaí agus faoin tionchar a mbeadh ag an teicneolaíocht ar an tsochaí, seachas ar iontais na teicneolaíochta féin. 
[[Íomhá:If 196301.jpg|mion|Frederik Pohl]]
Sa bhliain 1961, gortaíodh Gold i dtimpiste tráchta, agus tháinig Frederik Pohl i gcomharbas air mar eagarthóir. Bhí spéis mhór ag Pohl féin i dtodhchaí na sochaí in aois na hardteicneolaíochta, rud atá le haithint ar shaothair cosúil leis an úrscéal úd ''The Space Merchants'' a scríobh sé in éineacht le Cyril M. Kornbluth.

=== Teacht na Toinne Nua ===

Sna 1950idí, bhí tréithe an fhicsin eolaíochta le haithint ar chorrleabhar dár tháinig ó pheann scríbhneoirí an ''Beat generation'', go háirithe [[William S. Burroughs]]. Sna 1960idí agus sna 1970idí, chuaigh scríbhneoirí ar nós [[Frank Herbert]], [[Samuel R. Delany]], [[Roger Zelazny]], agus [[Harlan Ellison]] ar lorg téamaí nua.
[[Íomhá:Burroughs.jpg|mion|[[William S. Burroughs]]]]
Ba é ''Dune'' le Frank Herbert an chéad mhór-úrscéal i stair an fhicsin eolaíochta a rinne plé cuimsitheach ar théamaí éiceolaíochta. Thairis sin, chardáil sé baint an reiligiúin leis an bpolaitíocht agus téamaí socheolaíocha eile san úrscéal seo agus sna cinn a scríobh sé ina dhiaidh sin faoi na carachtair chéanna. 

Maidir le Samuel R. Delany, bhí ceisteanna teanga, miotaseolaíochta, cuimhne agus aireachtála tábhachtach ina chuid scríbhneoireachta, agus níos déanaí, tharraing sé chuige an chollaíocht freisin mar théama. Cuireadh ina leith, fiú, go raibh blas na pornagrafaíochta le mothú ar a shaothar dheireanach, rud nár shéan sé féin. 

Scríbhneoir bisiúil a bhí i Roger Zelazny, agus é ag scríobh faoi dhéithe nó faoi dhaoine a fuair amach go raibh siad ag iompú ina ndéithe. Ina chuid scéalta, chuir sé an diagacht in aice leis an daonnacht agus mheasc sé an draíocht tríd an réadúlacht, agus é ag baint leasa as an teannas idir an dá rud.
[[Íomhá:Michael Moorcock 2012.jpg|clé|mion|Michael Moorcock, 2012]]
I ndeireadh na seascaidí, tháinig Tonn Nua an Fhicsin Eolaíochta ar an bhfód sa Bhreatain Mhór. Bhí tionchar láidir ag an Marxachas agus ag radacachas clé na linne ar an ngluaiseacht seo, agus iad ag lochtú fhicsean eolaíochta &quot;frithghníomhach&quot; na Ré Órga, go háirithe le taobhshúil ar dhearcadh coimeádach John W. Campbell ar chúrsaí polaitíochta.  

Scríbhneoirí de chuid na Toinne Nua iad Michael Moorcock agus Brian Aldiss, mar shampla. Is gnách scríbhneoirí áirithe Meiriceánacha a aicmiú sa Tonn Nua freisin, Harlan Ellison mar shampla. Mar aisfhreagra ar an Tonn Nua, d'fhéach na scríbhneoirí coimeádacha le traidisiúin an tseánra a athbheochan, agus an t-eagarthóir Lester del Rey ar tús cadhnaíochta san iarracht seo. 

Sna seachtóidí, chuir David Niven agus Poul Anderson sracadh nua san fhicsean crua-eolaíochta, is é sin, sa chineál ficsin eolaíochta a chuir béim ar an bhfíor-eolaíocht mar chuid den scéalaíocht. Is é an t-úrscéal úd ''Ringworld'' an ceann is tábhachtaí le Niven. San am chéanna, bhí [[Ursula Le Guin]] ag déanamh a marana féin ar cheisteanna socheolaíochta agus antraipeolaíochta.
[[Íomhá:UrsulaLeGuin.01.jpg|mion|Ursula Le Guin, 2005]]

=== Ursula Le Guin ===

Áirítear Le Guin ar cheannródaithe an fhicsin &quot;bog-eolaíochta&quot;. Bhí a hathair féin, Theodore Kroeber, ina antraipeolaí cháiliúil sna Stáit Aontaithe, agus is féidir a rá gurbh eisean a bhunaigh an disciplín go léir i saol acadúil na Stát. Mar sin, ní haon ionadh é go bhfuil scríbhneoireacht a iníne ar maos le téamaí antraipeolaíochta. Tá an chuid is mó dá saothar suite i bhfráma na hÉacúiméine, cineál feidearálacht idir-réaltach. 

San úrscéal ''The Left Hand of Darkness'', tagann ambasadóir ón Éacúiméin go dtí Gethen, nó Pláinéad an Gheimhridh, le caidreamh taidhleoireachta a chur ar bun idir an pláinéad seo agus an Éacúiméin, ach baineann an pláinéad geit mhór chultúrtha as, ós rud é go bhfuil muintir an phláinéid déghnéasach ó thaobh an choirp de - is é sin, is féidir le gach duine clann a choimpeart nó clann a iompar, agus is ábhar iontais agus uafáis dóibh duine a chaitheann iomlán a shaoil ina bhean nó ina fhear. An chuid is mó den am, áfach, fanann muintir Gethen saor ó chollaíocht, agus ní thagann fonn craicinn orthu ach le linn na dárach, nó ''kemmer'', mar a thugtar uirthi i gceann de theangacha an phláinéid.

Bhaineadh Le Guin leas as comhthéacsanna coimhthíocha chun ceisteanna a bhaineann leis an bhfíorshaol a chíoradh. Dar le léirmheastóir, ní faoi thaiscéalaíocht ar phláinéad nua a bhí ''The Left Hand of Darkness'' ach faoi chúrsaí inscne agus ionracais. Cuireadh ''[[An Dara Rogha]]'' le [[Celia de Fréine]] i gcomparáid leis ar an mbonn céanna.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

San úrscéal ''The Dispossessed'', arís, tugtar cur síos ar shaol Shevek, agus cónaí air ar Anarres, gealach atá ag timpeallú Urras, pláinéad mór saibhir. Níor tugadh Anarres chun míntíreachais ach le déanaí, nuair a shealbhaigh seict Shóisialach, lucht leanúna Odo, í le caoinchead na náisiún ar Urras, nó bhí deifir orthu fáil réitithe de na radacaigh dhainséaracha. Anois, áfach, chuir muintir Urras suim thar cuimse i saothar eolaíoch Shevek, an fisiceoir is mó le rá ar Anarres, agus fuair sé cuireadh seal a chaitheamh i gceann d'ollscoileanna A-Io, an stát is saibhre ar Urras.
[[Íomhá:William Gibson and Cory Doctorow.jpg|mion|CibirPunc - William Gibson agus Cory Doctorow, 2010]]

=== Na hOchtóidí agus na Nóchaidí ===

==== Teacht an Phunc Cibirnitice ====

Sna [[1980idí|hochtóidí]], tháinig an punc cibirnitice. Thréig an sruth seo an saoldearcadh dóchasach, an soirbhíochas ba dual don tseánra, agus ba é William Gibson an scríbhneoir a chuir tús leis i ndáiríre. Sruth diostóipeach é an punc cibirnitice agus é ag plé leis an meath a thagann ar an gcultúr agus ar an tsochaí faoi thionchar na teicneolaíochta. Mar sin, bíonn domhan an phunc cibirnitice ar maos le drugaí, coiriúlacht, agus fadhbanna dofhuascailte eile.
[[Íomhá:Neal Stephenson - Caricature (6215398103).jpg|clé|mion|Neal Stephenson (Snow Crash, The Diamond Age, Cryptonomicon ...)]]
De réir is mar a bhí teicneolaíochtaí nua ag éirí coitianta, tháinig téamaí nua chun tosaigh san fhicsean eolaíochta, cosúil leis an Idirlíon agus an tionchar a bheadh aige ar an saol feasta; ceisteanna comhshaoil agus éiceolaíochta; an bhith-theicneolaíocht agus an [[nanaitheicneolaíocht]]. Rinne [[Neal Stephenson]] trácht cuimsitheach ar na téamaí seo ina úrscéal ''The Diamond Age''.

==== Bláthú an Cheoldráma Spáis ====
[[Íomhá:C. J. Cherryh 1994 (crop).jpg|mion|C. J. Cherryh (1994)]]
Ón taobh eile de, tháinig bláth úr ar an g[[ceoldráma spáis]] sna blianta i ndiaidh an ''Star Wars''. D'éirigh go seoigh le C.J.Cherryh an fosheánra seo a athbheochan leis na húrscéalta a scríobh sé faoi theagmháil na gcultúr agus na sibhialtachtaí amuigh sa spás. Faoi thionchar an [[Star Trek|Réaltaistir]], chuaigh an sraithscéal úd ''Babylon 5'' ar an teilifís. Ba léir go raibh sé ag déanamh aithrise ar ''Deep Space Nine'' ar go leor bealaí, agus na himeachtaí lonnaithe ar stáisiún mór millteanach spáis ina raibh na ciníocha éagsúla ó cheithre chearn na hollchruinne ag teacht le chéile, ach is é an breithiúnas a tugadh ar an sraithscéal go fairsing go raibh sé ag plé na dtéamaí céanna ar dhóigh i bhfad níos aibí. 
[[Íomhá:Lois McMaster Bujold (1996).jpg|mion|Lois McMaster Bujold (1996)]]
Sa litríocht, ba í [[Lois McMaster Bujold]] ab fhearr a bhain leas as foirmlí inste an cheoldráma spáis thraidisiúnta. Bhreac sí síos sraith fhada úrscéalta greannmhara faoi Miles Vorkosigan, stumpa beag fir a thagann chun saoil ar Barrayar, pláinéad cogúil míleata. Laoch neamhghnách é sa timpeallacht seo, agus caithfidh sé a bheith i muinín a dheisbhéalaí le teacht slán as na heachtraí a ngabhann sé tríothu sa bhaile is i gcéin. Is iomaí cineál pláinéad a fheiceann sé i rith na n-eachtraí: Jackson's Whole, agus na maifianna is na corparáidí móra gnó ina sheilbh; Beta Colony, pláinéad dúchais a mháthar, agus é sibhialta liobrálach; Cetaganda, sean-namhaid Barrayar, lena chuid biteicneolaíochta agus [[Ionramháil ghéiniteach|ionramhála géinití]].
[[Íomhá:Vernor Vinge.jpg|clé|mion|293x293px|[[Vernor Vinge]]]]

==== An tSingilteacht Teicneolaíochta ====

Coincheap tábhachtach i bhficsean eolaíochta na linne í an tsingilteacht teicneolaíochta freisin. Sa réaltfhisic, tagraíonn an focal mór sin &quot;singilteacht&quot; don tsingilteacht imtharraingthe, nó lárphointe an dúphoill a aomann gach rud isteach chuige. Ba é an scríbhneoir [[Vernor Vinge]] a thug isteach an téarma sin &quot;singilteacht teicneolaíochta&quot;, cé go mbíonn ceisteanna cosúla á bplé i bhfoirm éigin le fada. Is é an tuiscint atá aige féin ar an scéal ná go dtiocfaidh an chéad mheaisín osdaonna - ríomhaire nó inchinn leictreach a sháraíonn intleacht an duine dhaonna - ar an bhfód i gceann tamaill bhig, agus go mbeidh sé ar an aireagán deireanach a rithfidh leis an duine, nó ón am sin i leith, beidh na meaisíní á bhforbairt agus á dtógáil as a stuaim féin, beag beann ar an daonnaí - beidh ré an duine thart ansin.

== Nuálacha ==
[[Íomhá:Arthur C. Clarke (1982).jpg|mion|212x212px|Arthur C. Clarke (1982)]]
Cé go ndearna an ficsean eolaíochta lochtú ar na teicneolaíochtaí nua-aimseartha agus ar a dtionchar ar an tsochaí go minic, is féidir dó treoir a dhéanamh do na heolaithe agus do na hinnealtóirí agus cabhrú le forbairt na teicneolaíochta. Mar shampla, ba é an scríbhneoir Robert A. Heinlein a bhreac síos bunsmaoineamh na leapa uisce an chéad uair riamh i scéal ficsin eolaíochta a chum sé nuair a bhí sé ag éileamh le pianta droma in ospidéal. Is gnách dearcadh ar Arthur C. Clarke mar fhíor-chéadcheapadóir na satailíte teileachumarsáide.

== Fo-sheánraí ==

=== Ficsean crua-eolaíochta ===
[[Íomhá:GB UTOPIALES 2008.jpg|clé|mion|Gregory Benford, 2008]]
Tugtar ''ficsean crua-eolaíochta'' ar an gcineál ficsin eolaíochta a chuireann béim ar leith ar chruinneas na heolaíochta agus na matamaitice. Cuid mhór de na scríbhneoirí a bhí ag plé leis an bhfo-sheánra seo, bhí siad ina n-eolaithe nó ina matamaiticeoirí oilte, iad féin. Tháinig an tuar faoina lán tairngreachtaí a rinne scríbhneoirí den chineál seo, ach is minic nár tháinig a gcuid smaointí isteach fíor, freisin. Réaltfhisiceoir é [[Gregory Benford]], mar shampla, agus tá [[Geoffrey A. Landis]] ina innealtóir agus ina fhisiceoir. Matamaiticeoirí iad [[Vernor Vinge]] agus [[Rudy Rucker]]. Scríbhneoirí ficsin chrua-eolaíochta eile iad [[Hal Clement]], [[Greg Bear]], [[Larry Niven]], [[Robert J. Sawyer]], [[Stephen Baxter]], [[Alastair Reynolds]], [[Peter F. Hamilton]], agus [[Greg Egan]].

=== Ficsean bog-eolaíochta agus ficsean socheolaíochta ===

=== [[Galphunc]] ===

=== [[Punc cibirnitice]] ===

=== Taisteal san Am ===

=== Malairt Staire ===

=== Ficsean eolaíochta den chineál mhíleata ===

=== Osdaoine ===

=== Na Críocha Déanacha ===

=== [[Ceoldráma spáis|Ceoldráma Spáis]] ===

=== Eile ===

==Féach freisin==
{{commonscat|Science fiction|Ficsean eolaíochta}}
* [[Ficsean eolaíochta i nGaeilge]]

==Tagairtí==
{{Reflist}}

{{síol}}

{{DEFAULTSORT:Ficsean eolaiochta}}
[[Catagóir:Ficsean eolaíochta| ]]
[[Catagóir:Ficsean eolaíochta de réir seánra]]
[[Catagóir:Ficsean de réir seánra]]
[[Catagóir:Seánraí]]
[[Catagóir:Ficsean tuairimeach|*]]
[[Catagóir:Ficsean tuairimeach de réir seánra|*]]</text>
      <sha1>s2gmmikrlyo2nrgltmn1v53wku6m5ed</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Seán Mistéal</title>
    <ns>0</ns>
    <id>24257</id>
    <revision>
      <id>1320007</id>
      <parentid>1311268</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T17:42:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Seachránaí</username>
        <id>53315</id>
      </contributor>
      <comment>Catagóirí</comment>
      <origin>1320007</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6365" sha1="h6hzbe5nh8urymt05qkg463nerja2q8" xml:space="preserve">{{WD Bosca Sonraí Duine}}

Bhí '''Seán Mistéal''' ({{lang-en|John Mitchel}}); [[3 Samhain]], [[1815]] - [[20 Márta]], [[1875]]) ina [[Náisiúnachas in Éirinn|náisiúnaí]] gníomhaíoch Éireannach, aturnae, agus iriseoir polaitiúla. Rugadh i gCamnish, in aice le [[Dún Geimhin]], [[Contae Dhoire]] é. Bhí sé ina chomhalta tosaigh sna heagraíochtaí [[Éire Óg]] (''Young Ireland'' i mBéarla) agus [[an Chónaidhm Éireannach]] ({{Lang-en|The Irish Confederation}}). Bhí sé le bheith ina ghuth poiblí do dhearcadh Thaobh na Cónaidhme, sna 1850í agus 1860í.  

Chreid sé gur rud riachtanach í [[sclábhaíocht]] agus chosain sé cearta na stát sclábhaíocht a roghnú nó a mhalairt. 

Toghadh mar fheisire é do [[Teach na gComóntach|Theach na gComóntach]], [[Westminster]], [[Sasana]]; ach é a bheith dícháilithe de bharr gur ciontaíodh mar fheileon é. Tá a dhialann, an [['Jail Journal']], ar cheann de na téacsanna is cáiliúla don phobal náisiúnach. 
[[Íomhá:Seán Mistéil.JPG|thumb|upright|left|Uaigh an Mhistéalaigh, Reilig [[Úinitéireachas|na Úinitéirigh]], An tSráid Ard, Iúr Cinn Trá, Contae an Dúin]]

== Teaghlach ==
Fuair athair Sheáin, sé sin John Mitchel a chuid oideachais go príomha ag [[Ollscoil Ghlaschú]], d'iontráil sé ministreacht na [[Preispitéireachas|hEaglaise Phreispitéirí]] go luath mar mhinistir. Thug [[William Dillon]], beathaisnéisí Mhitchel le fios dúinn go &quot;faoi na bliana 1810, cuireadh é i gceannas ar séipéal in aice le [[Dún Geimhin]], [[contae Dhoire]]. &quot; Is anseo a bhuail sé agus a phós sé [[Mary Haslett]]. Sa bhliain 1819, glaodh air dul chuig [[Doire]], áit ar fhan sé le roinnt ceithre bliana, go dtí gur bhfuair sé &quot;glaoch&quot; dul go dtí [[Iúr Cinn Trá|Iúr]] nó [[Ard Mhacha]]. Ghlac sé leis an glaoch chun an Iúir, agus d'fhan sé ann, agus ba mheas ag ranganna uilig na háite air go dtí go bhfuair sé bás sa bhliain 1840. Tar éis bás a fir céile, thaisteal a bhean Mary Haslett go min minic. Sa bhliain 1853, nuair a d'éalaigh a mac, a bhí ar deoraíocht sa Tasmáin, agus a chuaigh go dtí na [[Stáit Aontaithe]], chuaigh sí ann freisin, lena mac agus beirt iníonacha, chun fáilte a chuir roimhe. Chónaigh sí i Meiriceá feadh roinnt blianta agus ansin aththrasnaigh sí [[an tAtlantach]], agus chuaigh chun cónaí i [[Londain]] í. As sin d'fhill sí ar ais chuig an Iúir, áit ar fhan sí go dtí go bhfuair sí bás sa bhliain [[1865]].

==Sna Stáit Aontaithe==
D'éalaigh Mitchel, le cúnamh ó Patrick James Smyth, ó Chríoch Van Diemen sa bhliain 1853 agus rinne sé a bhealach (trí [[Taihítí]], [[San Francisco]], [[Nicearagua]] agus [[Cúba]]) go [[Cathair Nua-Eabhrac]]. Is ann, i mí Eanáir 1854, a thosaigh sé ag foilsiú an ''Irish Citizen'', ach níor mhair sé  'fáilte an laoich' a bhí faighte aige ar dtús. Bhí a chosaint ar an sclábhaíocht i stáit an deiscirt &quot;''the subject of much surprise and general rebuke''&quot;, fad a chothaigha a thacaíocht do réabhlóid Eorpach coimhthíos idir é féin agus Ordlathas na hEaglaise Caitlicí.

===Ar son na Sclábhaíochta===
Nuair a bhí sé sna Stáit Aontaithe, ní raibh aon leisce ar Mhistéal an t-éileamh a dhéanamh arís gur &quot;''an innately inferior people''&quot; a bhí sna daoine gorma. Sa dara heagrán, den ''Irish Citizen'', dhearbhaigh sé nach coir í  &quot;''or even a peccadillo to hold slaves, to buy slaves, to keep slaves to their work by flogging or other needful correction''&quot;, agus go mb’fhéidir gur mhian leis féin &quot;''a good plantation well-stocked with healthy negroes in Alabama''&quot;.&lt;ref&gt;''The Great Dan'', Charles Chevenix Trench, Jonathan Cape Ltd, (London 1984), p. 274.&lt;/ref&gt;{{sfn|Kennedy|2016|p=215}} Subject to widely-circulated broadsides from the abolitionist [[Henry Ward Beecher]]&lt;ref&gt;{{cite web|teideal=Image 2 of Frederick Douglass' paper (Rochester, N.Y.), January 27, 1854|url=https://www.loc.gov/resource/sn84026366/1854-01-27/ed-1/?sp=1&amp;st=text|access-date=2021-08-26|website=Library of Congress, Washington, D.C. 20540 USA|archive-date=26 August 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210826160122/https://www.loc.gov/resource/sn84026366/1854-01-27/ed-1/?sp=1&amp;st=text|url-status=live}}&lt;/ref&gt;  Ag  éirí as na mórbhileoga forleathana ón chealaitheoir Henry Ward Beecher agus ón deoraí phoblachtach Fhrancach Alexandre Holinski,&lt;ref&gt;{{cite web|last=Hogan|first=Liam|date=2020-06-03|teideal=Alexandre Holinski. A Letter to John Mitchel, The Liberator, 3 February 1854|url=https://limerick1914.medium.com/a-letter-to-john-mitchel-d6a4644d6c1b|url-status=live|access-date=2021-08-26|website=Medium|language=en|archive-date=26 August 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210826160124/https://limerick1914.medium.com/a-letter-to-john-mitchel-d6a4644d6c1b}}&lt;/ref&gt; spreag na ráitis fearg an phobail. I mBaile Átha Cliath, thionóil an Chónaidhm Éireannach cruinniú éigeandála chun agóid a dhéanamh ar thuarascálacha sna nuachtáin Mheiriceánaigh agus na Breataine a &quot;''erroneously attributed''&quot; barúlacha an Mhiséalaigh ar son na sclábhaíochta&quot; &quot;''to the Young Ireland party''&quot;.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{cite web|last=Hogan|first=Liam|date=4 January 2016|teideal=John Mitchel. White Supremacist|url=https://limerick1914.medium.com/john-mitchel-white-supremacist-1fcaf85e4e4e|url-status=live|access-date=2021-04-11|website=Medium|language=en|archive-date=11 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210411120519/https://limerick1914.medium.com/john-mitchel-white-supremacist-1fcaf85e4e4e}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Freeman's Journal, 25 February 1854&lt;/ref&gt;

== Tagairtí ==
{{Reflist}}

{{An Gorta Mór}}

{{DEFAULTSORT:Mistéal,Seán}}
[[Catagóir:Daoine a rugadh i 1815]]
[[Catagóir:Básanna i 1875]]
[[Catagóir:Aturnaetha Éireannacha]]
[[Catagóir:Coirpigh Éireannacha]]
[[Catagóir:Daoine Albanacha Ultacha]]
[[Catagóir:Daoine as Contae Dhoire]]
[[Catagóir:Éire Óg]]
[[Catagóir:Feisirí de Pharlaimint na Ríochta Aontaithe]]
[[Catagóir:Gníomhaithe Éireannacha]]
[[Catagóir:Inimircigh]]
[[Catagóir:Iriseoirí Éireannacha]]
[[Catagóir:Lucht gnó na hÉireann]]
[[Catagóir:Náisiúnaithe Éireannacha]]
[[Catagóir:Polaiteoirí as Contae Thiobraid Árann]]
[[Catagóir:Preispitéirigh Éireannacha]]
[[Catagóir:Sealbhóirí oifige polaitiúla in Éirinn]]
[[Catagóir:Tréas]]</text>
      <sha1>h6hzbe5nh8urymt05qkg463nerja2q8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Olivia Mitchell</title>
    <ns>0</ns>
    <id>36463</id>
    <revision>
      <id>1320008</id>
      <parentid>1214857</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T17:45:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Seachránaí</username>
        <id>53315</id>
      </contributor>
      <comment>Catagóirí</comment>
      <origin>1320008</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1784" sha1="0wl3dvd7tvog7wkyo5ymknp7m97wnfg" xml:space="preserve">{{WD Bosca Sonraí Duine}}

Is polaiteoir [[Éireannach]] agus [[Teachta Dála]] do cheantar Bhaile Átha Cliath Theas ón mbliain [[2007]] í '''Olivia Mitchell''' ({{lang-ga|Olivia Mistéil}}) (rugadh í [[31 Iúil]], [[1947]] ). Tá sí ina ball d'[[Fine Gael|Fhine Gael]]. Níor ghlac sí páirt san [[Olltoghchán na hÉireann, 2016|Olltoghchán 2016]].

== Cúlra ==

Rugadh i m[[Biorra]] Chontae [[Uíbh Fhailí]] í. Fuair sí a cuid oideachais go háitiúil agus i g[[Coláiste na Tríonóide]] i m[[Baile Átha Cliath]] áit a ndearna sí staidéar ar eacnamaíocht agus polaitíocht. Ba mhúinteoir eacnamaíochta í sular thug sí faoin bpolaitíocht. Thosaigh sí ar an bpolaitíocht sa bhliain [[1985]] nuair a toghadh chun Comhairle Contae [[Dún Laoghaire-Rath an Dúin]] í. Bhí sí mar Chathaoirleach ar an gComhairle sa tréimhse [[1995]]–[[1996]]. D'fhan sí ar an gComhairle go dtí an bhliain [[2003]].

== Conspóid ==
Dar le [[Binse Fiosrúcháin Mahon]] thóg sí íocaíocht mhí-oiriúnach de £500 ó [[Frank Dunlop]] ag [[Toghchán Ginearálta 1992]], tar éis go raibh cruinnithe aici leis maidir le tinscnamh [[Quarryvale]].

== Tagairtí ==
{{Reflist}}

{{Teachtaí Dála an 31ú Dáil}}

{{Síol-beath-ie}}

{{DEFAULTSORT:Mitchell, Olivia}}
[[Catagóir:Daoine a rugadh i 1947]]
[[Catagóir:Daoine beo]]
[[Catagóir:Alumni Choláiste na Tríonóide, Baile Átha Cliath]]
[[Catagóir:Baill den 31ú Dáil]]
[[Catagóir:Baill den 30ú Dáil]]
[[Catagóir:Baill den 29ú Dáil]]
[[Catagóir:Baill den 28ú Dáil]]
[[Catagóir:Baill Fhine Gael]]
[[Catagóir:Comhairleoirí Áitiúla]]
[[Catagóir:Daoine as Contae Uíbh Fhailí]]
[[Catagóir:Múinteoirí Éireannacha]]
[[Catagóir:Polaiteoirí as Baile Átha Cliath]]
[[Catagóir:Teachtaí Dála mná]]</text>
      <sha1>0wl3dvd7tvog7wkyo5ymknp7m97wnfg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>An Leabhar Uaine</title>
    <ns>0</ns>
    <id>36608</id>
    <revision>
      <id>1319992</id>
      <parentid>1302891</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T12:41:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Elliottjk</username>
        <id>74136</id>
      </contributor>
      <comment>/* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */</comment>
      <origin>1319992</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7271" sha1="m91pab0v698t6y9ucj7dta59gvpmq15" xml:space="preserve">{{Teideal iodálach}}
{{WD Bosca Sonraí Leabhar}}

Is é an '''Leabhar Uaine''' (''Green Book'') an lámhleabhar oiliúna agus treorach a eisíonn an t[[Óglaigh na hÉireann|IRA]] le haghaidh a chuid Óglach. Eagraíochtaí náisiúnaíocha agus iad gníomhach i ndiaidh [[Cogadh Cathartha na hÉireann|Chogadh Cathartha na hÉireann]], cosúil leis an g[[Óglaigh na hÉireann (1919-1922)|Céad IRA]], [[Cumann na mBan]], agus [[iRA Sealadach|na Sealadaigh]] a bhain úsáid as an Leabhar Uaine. Is éard a leagtar amach sa Leabhar Uaine ná cuspóirí na gleice armtha atá an tIRA a chur, an córas oirbheartaíochta, agus na coinníollacha atá le comhlíonadh le go bhféadfar a rá go bhfuil an cath briste ar [[Arm na Breataine]] Móire agus comhghuaillithe an Airm sin. Mar a chonaic an tIRA agus na Sealadaigh an scéal bheadh céim mhór chun tosaigh sa bhua mhíleata seo in iarrachtaí leanúnacha na gluaiseachta Poblachtánaí le hÉirinn a shaoradh ó bhráca na nGall. Tá an Leabhar Uaine á úsáid mar threoirleabhar polaitiúil agus míleata ag na heagraíochtaí armtha Poblachtánacha ó na caogaidí anuas, ar a laghad. 

== Stair ==

Sa Ríocht Aontaithe, i bPoblacht na hÉireann agus i dtíortha áirithe eile, glactar leis gur eagraíochtaí coiriúla sceimhlitheoireachta iad an tIRA agus na dreamanna Éireannacha Poblachtánacha a tháinig sna sálaí aige, agus mar sin, ní féidir an Leabhar Uaine a chlóbhualadh go hoscailte. Mar sin, is gnách é a fhoilsiú ar chúla téarmaí agus cóipeanna a bhronnadh ar na hÓglaigh nua-earcaithe de réir mar a fháiltítear isteach iad le haghaidh na gleice armtha. De thoradh na rúndachta seo, níor cuireadh ach dhá eagrán ar fáil don ghnáthléitheoir go nuige seo. An chéad eagrán a tháinig chun solais, foilsíodh sa bhliain 1956 é, agus dealraíonn sé gur téacs iomlán atá ann. An dara heagrán a bhfuil aithne fhorleathan air, níltear cinnte faoi bhliain a fhoilsithe, ach tháinig trí pháirt de chun solais sa bhliain 1977, nuair a bhí [[Séamus Ó Tuama]], Ceann Foirne an IRA, á choinneáil in imtheorannú, agus is gnách &quot;eagrán na bliana 1977&quot; a thabhairt air.

Tháinig deireadh le gleic armtha an IRA sa bhliain 2005, agus bhí an sos cogaidh i bhfeidhm i bhfad roimhe sin ag an IRA. Mar sin, is dócha nár cuireadh leagan nua in eagar le déanaí. Scéal eile é go bhfuil sé incheaptha gur eisigh dreamanna beaga d'easaontóirí Poblachtánacha eagráin nua dá gcuid féin.

== An Dóigh a Láimhseáiltear an Leabhar Uaine ==

Bronntar cóipeanna den Leabhar ar na hÓglaigh mar chuid den oiliúint chogaíochta, agus glactar leis gur cáipéis rúnda é nár chóir a chur ar fáil do dhaoine nach baill den IRA iad, ná fiú trácht air i gcomhrá leo siúd. Ní ceadmhach an Leabhar ná aon chineál treoracha oiliúna nó straitéise eile a nochtadh don tsaol mhór, rud a dhéanfadh an-dochar don ghluaiseacht, agus mar sin, is dócha go ngearrfar pionós dian - armchúirt fiú - i bhfeidhm ar an té nach gcloífidh leis an rúndacht seo. An tÓglach a mbronnfar cóip den Leabhar air, caithfidh sé an méid iomlán a léamh ó thús deiridh agus a fhoghlaim, na rialacha iompraíochta agus cogaíochta a urramú mar a leagtar síos sa leabhar iad, agus na treoracha a thugtar sa leabhar a chur i bhfeidhm go neamhspleách. Is léir nach n-iompóidh an rúcach nua-earcaithe ina Óglach déanta i ndiaidh an Leabhar a léamh, nó teastaíonn oiliúint phraiticiúil cogaidh uaidh chomh maith, ach mar sin féin, tugann an Leabhar léargas cuimsitheach don léitheoir a chuideoidh leis é féin a ullmhú don fhiannas san eagraíocht.

== An Dá Eagrán ==

An dá eagrán atá ann, bhí siad in úsáid nuair a bhí an tIRA sáite i bhfeachtas armtha. I ndeireadh na gcaogaidí, ba é Feachtas na Teorann (an ''Border Campaign'') é, agus sna seachtóidí, bhí feachtas dá chuid féin idir lámhaibh ag na Sealadaigh.

Is féidir idir chosúlachtaí agus difríochtaí a aithint sa dá eagrán, rud a thugann le fios gur leabhar &quot;beo&quot; atá ann agus é á chur in atheagar go tráthrialta. Ar na difríochtaí a aithnítear athruithe a chuaigh ar ghnéithe éagsúla den eagraíocht, ar nós:

* polasaí polaitiúil agus struchtúr sóisialta na gluaiseachta;
* straitéis agus oirbheartaíocht mhíleata na gluaiseachta;
* neart míleata na heagraíochta; agus
* teicneolaíocht agus oirbheartaíocht na naimhde.

Na scoiltí a chuaigh ar an IRA ó na fichidí go dtí na caogaidí, ní féidir iad a aithint ar dhoiciméad na bliana 1956. Scéal eile é go bhfuil forbairt na teicneolaíochta míleata agus na modhanna oibre frithcheannairce. Tagraíonn an Leabhar do T.E.Lawrence (&quot;Lawrence na hAraibe&quot; a bhí i gceannas ar na treallchogaithe Arabacha nuair a bhí siad ag dul chun cearmansaíochta ar an Tuirc Otamánach le cabhair Shasana) agus don Mharascal Machaire William Slim (ceannasaí míleata Sasanach a throid sa dá Chogadh Domhanda) araon. Chuaigh smaointí an Bhriogáidire-Ghinearáil [[Frank Kitson]] i bhfeidhm ar an dara heagrán. (Oifigeach Sasanach é Kitson a bhí ag cur faoi chois ceannaircí sna coilíneachtaí i ndiaidh an Dara Cogadh Domhanda, cosúil le hÉirí Amach Mau Mau sa Chéinia agus an Éigeandáil Mhalaech i Leithinis Mhalae - an Mhalaeisia, inniu.) 

== Ábhar an Leabhair ==

Tá eolas sa leabhar faoi na hábhair seo leanas:

* fealsúnacht pholaitiúil an IRA

* [[stair na hÉireann]] agus í leagtha amach i dtéarmaí an chatha in aghaidh na nGall;

* cuspóirí míleata na heagraíochta;

* straitéis mhíleata na dtreallchogaithe;

* an gléasra míleata agus na huirlisí ar féidir le lucht treallchogaíochta leas a bhaint astu;

* an gléasra míleata agus an oiliúint in úsáid na n-uirlisí atá ar fáil don IRA;

* na teicníochtaí bolscaireachta i dtimpeallacht na n-oibríochtaí catha;

* na teicníochtaí ceastóireachta agus an dóigh le cur ina n-aghaidh.


Tá tagairtí sa leabhar do na fórsaí armtha agus na fórsaí speisialta sna tíortha éagsúla, go háirithe sa Ríocht Aontaithe, idir oiliúint, fhorbairt, agus oirbheartaíocht.

== An Comhthéacs Stairiúil ==

Cuireann cáipéis na bliana 1956 foréigean agus forghabháil na hÉireann i gcomhthéacs stair fhada na gleice armtha in aghaidh na forghabhála. Is é is ábhar an chéad chaibidil sa leabhar ná an stair seo agus í á leagan amach de réir thuiscint na heagraíochta. Tugann sí eolas i leith na gCeithearnach Coille, Cath Bhéal an Átha Bhuí, Eoghan Rua Ó Néill, éirí amach na bliana 1798, na nÉireannach Aontaithe, Shéamais Fhionntáin Uí Leathlobhair agus Chogadh na nDúchrónach. Deirtear gur cuid d'fhrithbheartaíocht dhleathach mhuintir na hÉireann iad na himeachtaí seo go léir. Tá blas láidir rómánsúil ar an bplé seo agus é dírithe ar ghinealas na gleice armtha a léiriú, nó is é an ginealas seo is foinse dleathachta don chath atá an tIRA ag cur ar arm forghabhála na nGall in Éirinn. 

== Féach freisin     ==

* [[Frank Kitson]]

== Tagairtí ==
{{reflist}}

{{Rialú údaráis}}

{{DEFAULTSORT:Leabhar Uaine, an}}
[[Catagóir:Óglaigh na hÉireann]]
[[Catagóir:Leabhair Éireannacha]]
[[Catagóir:Treallchogaíocht]]
[[Catagóir:IRA Sealadach]]</text>
      <sha1>m91pab0v698t6y9ucj7dta59gvpmq15</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Teimpléad:Uimhir</title>
    <ns>10</ns>
    <id>40140</id>
    <revision>
      <id>1320037</id>
      <parentid>1319880</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T22:13:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-34988-39</username>
        <id>75055</id>
      </contributor>
      <origin>1320037</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29331" sha1="dryad3amlsy0grok9kctkbcfh2bjbq3" xml:space="preserve">{{Navbox
|name=Uimhir
|title=[[Uimhir|Uimhreacha]]
|state=uncollapse
|listclass=hlist
|style=
|list1={{Navbox|child
|title=[[0 (uimhir)|0í]]
|state={{if|eq|{{{1|}}}|zero|uncollapsed|collapsed}}
|list1=
[[0 (uimhir)|0]] • [[1 (uimhir)|1]] • [[2 (uimhir)|2]] • [[3 (uimhir)|3]] • [[4 (uimhir)|4]] • [[5 (uimhir)|5]] • [[6 (uimhir)|6]] • [[7 (uimhir)|7]] • [[8 (uimhir)|8]] • [[9 (uimhir)|9]] 
|list2=
[[10 (uimhir)|10]] • [[11 (uimhir)|11]] • [[12 (uimhir)|12]] • [[13 (uimhir)|13]] • [[14 (uimhir)|14]] • [[15 (uimhir)|15]] • [[16 (uimhir)|16]] • [[17 (uimhir)|17]] • [[18 (uimhir)|18]] • [[19 (uimhir)|19]]
|list3=
[[20 (uimhir)|20]] • [[21 (uimhir)|21]] • [[22 (uimhir)|22]] • [[23 (uimhir)|23]] • [[24 (uimhir)|24]] • [[25 (uimhir)|25]] • [[26 (uimhir)|26]] • [[27 (uimhir)|27]] • [[28 (uimhir)|28]] • [[29 (uimhir)|29]]
|list4=
[[30 (uimhir)|30]] • [[31 (uimhir)|31]] • [[32 (uimhir)|32]] • [[33 (uimhir)|33]] • [[34 (uimhir)|34]] • [[35 (uimhir)|35]] • [[36 (uimhir)|36]] • [[37 (uimhir)|37]] • [[38 (uimhir)|38]] • [[39 (uimhir)|39]]
|list5=
[[40 (uimhir)|40]] • [[41 (uimhir)|41]] • [[42 (uimhir)|42]] • [[43 (uimhir)|43]] • [[44 (uimhir)|44]] • [[45 (uimhir)|45]] • [[46 (uimhir)|46]] • [[47 (uimhir)|47]] • [[48 (uimhir)|48]] • [[49 (uimhir)|49]]
|list6=
[[50 (uimhir)|50]] • [[51 (uimhir)|51]] • [[52 (uimhir)|52]] • [[53 (uimhir)|53]] • [[54 (uimhir)|54]] • [[55 (uimhir)|55]] • [[56 (uimhir)|56]] • [[57 (uimhir)|57]] • [[58 (uimhir)|58]] • [[59 (uimhir)|59]]
|list7=
[[60 (uimhir)|60]] • [[61 (uimhir)|61]] • [[62 (uimhir)|62]] • [[63 (uimhir)|63]] • [[64 (uimhir)|64]] • [[65 (uimhir)|65]] • [[66 (uimhir)|66]] • [[67 (uimhir)|67]] • [[68 (uimhir)|68]] • [[69 (uimhir)|69]]
|list8=
[[70 (uimhir)|70]] • [[71 (uimhir)|71]] • [[72 (uimhir)|72]] • [[73 (uimhir)|73]] • [[74 (uimhir)|74]] • [[75 (uimhir)|75]] • [[76 (uimhir)|76]] • [[77 (uimhir)|77]] • [[78 (uimhir)|78]] • [[79 (uimhir)|79]]
|list9=
[[80 (uimhir)|80]] • [[81 (uimhir)|81]] • [[82 (uimhir)|82]] • [[83 (uimhir)|83]] • [[84 (uimhir)|84]] • [[85 (uimhir)|85]] • [[86 (uimhir)|86]] • [[87 (uimhir)|87]] • [[88 (uimhir)|88]] • [[89 (uimhir)|89]]
|list10=
[[90 (uimhir)|90]] • [[91 (uimhir)|91]] • [[92 (uimhir)|92]] • [[93 (uimhir)|93]] • [[94 (uimhir)|94]] • [[95 (uimhir)|95]] • [[96 (uimhir)|96]] • [[97 (uimhir)|97]] • [[98 (uimhir)|98]] • [[99 (uimhir)|99]]
}}
|list2={{Navbox|child
|title=[[100 (uimhir)|100í]]
|state={{if|eq|{{{1|}}}|1|uncollapsed|collapsed}}
|list1=
[[100 (uimhir) | 100]] • [[101 (uimhir) | 101]] • [[102 (uimhir) | 102]] • [[103 (uimhir) | 103]] • [[104 (uimhir) | 104]] • [[105 (uimhir) | 105]] • [[106 (uimhir) | 106]] • [[107 (uimhir) | 107]] • [[108 (uimhir) | 108]] • [[109 (uimhir) | 109]]
|list2=
[[110 (uimhir) | 110]] • [[111 (uimhir) | 111]] • [[112 (uimhir) | 112]] • [[113 (uimhir) | 113]] • [[114 (uimhir) | 114]] • [[115 (uimhir) | 115]] • [[116 (uimhir) | 116]] • [[117 (uimhir) | 117]] • [[118 (uimhir) | 118]] • [[119 (uimhir) | 119]]
|list3=
[[120 (uimhir) | 120]] • [[121 (uimhir) | 121]] • [[122 (uimhir) | 122]] • [[123 (uimhir) | 123]] • [[124 (uimhir) | 124]] • [[125 (uimhir) | 125]] • [[126 (uimhir) | 126]] • [[127 (uimhir) | 127]] • [[128 (uimhir) | 128]] • [[129 (uimhir) | 129]]
|list4 =
[[130 (uimhir) | 130]] • [[131 (uimhir) | 131]] • [[132 (uimhir) | 132]] • [[133 (uimhir) | 133]] • [[134 (uimhir) | 134]] • [[135 (uimhir) | 135]] • [[136 (uimhir) | 136]] • [[137 (uimhir) | 137]] • [[138 (uimhir) | 138]] • [[139 (uimhir) | 139]]
|list5 =
[[140 (uimhir) | 140]] • [[141 (uimhir) | 141]] • [[142 (uimhir) | 142]] • [[143 (uimhir) | 143]] • [[144 (uimhir) | 144]] • [[145 (uimhir) | 145]] • [[146 (uimhir) | 146]] • [[147 (uimhir) | 147]] • [[148 (uimhir) | 148]] • [[149 (uimhir) | 149]]
|list6 =
[[150 (uimhir) | 150]] • [[151 (uimhir) | 151]] • [[152 (uimhir) | 152]] • [[153 (uimhir) | 153]] • [[154 (uimhir) | 154]] • [[155 (uimhir) | 155]] • [[156 (uimhir) | 156]] • [[157 (uimhir) | 157]] • [[158 (uimhir) | 158]] • [[159 (uimhir) | 159]]
|list7 =
[[160 (uimhir) | 160]] • [[161 (uimhir) | 161]] • [[162 (uimhir) | 162]] • [[163 (uimhir) | 163]] • [[164 (uimhir) | 164]] • [[165 (uimhir) | 165]] • [[166 (uimhir) | 166]] • [[167 (uimhir) | 167]] • [[168 (uimhir) | 168]] • [[169 (uimhir) | 169]]
|list8 =
[[170 (uimhir) | 170]] • [[171 (uimhir) | 171]] • [[172 (uimhir) | 172]] • [[173 (uimhir) | 173]] • [[174 (uimhir) | 174]] • [[175 (uimhir) | 175]] • [[176 (uimhir) | 176]] • [[177 (uimhir) | 177]] • [[178 (uimhir) | 178]] • [[179 (uimhir) | 179]]
|list9 =
[[180 (uimhir) | 180]] • [[181 (uimhir) | 181]] • [[182 (uimhir) | 182]] • [[183 (uimhir) | 183]] • [[184 (uimhir) | 184]] • [[185 (uimhir) | 185]] • [[186 (uimhir) | 186]] • [[187 (uimhir) | 187]] • [[188 (uimhir) | 188]] • [[189 (uimhir) | 189]]
|list10 =
[[190 (uimhir) | 190]] • [[191 (uimhir) | 191]] • [[192 (uimhir) | 192]] • [[193 (uimhir) | 193]] • [[194 (uimhir) | 194]] • [[195 (uimhir) | 195]] • [[196 (uimhir) | 196]] • [[197 (uimhir) | 197]] • [[198 (uimhir) | 198]] • [[199 (uimhir) | 199]]
}}
|list3={{Navbox|child
|title=[[200 (uimhir)|200í]]
|state={{if|eq|{{{1|}}}|2|uncollapsed|collapsed}}
|list1=
[[200 (uimhir) | 200]] • [[201 (uimhir) | 201]] • [[202 (uimhir) | 202]] • [[203 (uimhir) | 203]] • [[204 (uimhir) | 204]] • [[205 (uimhir) | 205]] • [[206 (uimhir) | 206]] • [[207 (uimhir) | 207]] • [[208 (uimhir) | 208]] • [[209 (uimhir) | 209]]
|list2 =
[[210 (uimhir) | 210]] • [[211 (uimhir) | 211]] • [[212 (uimhir) | 212]] • [[213 (uimhir) | 213]] • [[214 (uimhir) | 214]] • [[215 (uimhir) | 215]] • [[216 (uimhir) | 216]] • [[217 (uimhir) | 217]] • [[218 (uimhir) | 218]] • [[219 (uimhir) | 219]]
|list3 =
[[220 (uimhir) | 220]] • [[221 (uimhir) | 221]] • [[222 (uimhir) | 222]] • [[223 (uimhir) | 223]] • [[224 (uimhir) | 224]] • [[225 (uimhir) | 225]] • [[226 (uimhir) | 226]] • [[227 (uimhir) | 227]] • [[228 (uimhir) | 228]] • [[229 (uimhir) | 229]]
|list4 =
[[230 (uimhir) | 230]] • [[231 (uimhir) | 231]] • [[232 (uimhir) | 232]] • [[233 (uimhir) | 233]] • [[234 (uimhir) | 234]] • [[235 (uimhir) | 235]] • [[236 (uimhir) | 236]] • [[237 (uimhir) | 237]] • [[238 (uimhir) | 238]] • [[239 (uimhir) | 239]]
|list5 =
[[240 (uimhir) | 240]] • [[241 (uimhir) | 241]] • [[242 (uimhir) | 242]] • [[243 (uimhir) | 243]] • [[244 (uimhir) | 244]] • [[245 (uimhir) | 245]] • [[246 (uimhir) | 246]] • [[247 (uimhir) | 247]] • [[248 (uimhir) | 248]] • [[249 (uimhir) | 249]]
|list6 =
[[250 (uimhir) | 250]] • [[251 (uimhir) | 251]] • [[252 (uimhir) | 252]] • [[253 (uimhir) | 253]] • [[254 (uimhir) | 254]] • [[255 (uimhir) | 255]] • [[256 (uimhir) | 256]] • [[257 (uimhir) | 257]] • [[258 (uimhir) | 258]] • [[259 (uimhir) | 259]]
|list7 =
[[260 (uimhir) | 260]] • [[261 (uimhir) | 261]] • [[262 (uimhir) | 262]] • [[263 (uimhir) | 263]] • [[264 (uimhir) | 264]] • [[265 (uimhir) | 265]] • [[266 (uimhir) | 266]] • [[267 (uimhir) | 267]] • [[268 (uimhir) | 268]] • [[269 (uimhir) | 269]]
|list8 =
[[270 (uimhir) | 270]] • [[271 (uimhir) | 271]] • [[272 (uimhir) | 272]] • [[273 (uimhir) | 273]] • [[274 (uimhir) | 274]] • [[275 (uimhir) | 275]] • [[276 (uimhir) | 276]] • [[277 (uimhir) | 277]] • [[278 (uimhir) | 278]] • [[279 (uimhir) | 279]]
|list9 =
[[280 (uimhir) | 280]] • [[281 (uimhir) | 281]] • [[282 (uimhir) | 282]] • [[283 (uimhir) | 283]] • [[284 (uimhir) | 284]] • [[285 (uimhir) | 285]] • [[286 (uimhir) | 286]] • [[287 (uimhir) | 287]] • [[288 (uimhir) | 288]] • [[289 (uimhir) | 289]]
|list10 =
[[290 (uimhir) | 290]] • [[291 (uimhir) | 291]] • [[292 (uimhir) | 292]] • [[293 (uimhir) | 293]] • [[294 (uimhir) | 294]] • [[295 (uimhir) | 295]] • [[296 (uimhir) | 296]] • [[297 (uimhir) | 297]] • [[298 (uimhir) | 298]] • [[299 (uimhir) | 299]]
}}
|list4={{Navbox|child
|title=[[300 (uimhir)|300í]]
|state={{if|eq|{{{1|}}}|3|uncollapsed|collapsed}}
|list1=
[[300 (uimhir) | 300]] • [[301 (uimhir) | 301]] • [[302 (uimhir) | 302]] • [[303 (uimhir) | 303]] • [[304 (uimhir) | 304]] • [[305 (uimhir) | 305]] • [[306 (uimhir) | 306]] • [[307 (uimhir) | 307]] • [[308 (uimhir) | 308]] • [[309 (uimhir) | 309]]
|list2 =
[[310 (uimhir) | 310]] • [[311 (uimhir) | 311]] • [[312 (uimhir) | 312]] • [[313 (uimhir) | 313]] • [[314 (uimhir) | 314]] • [[315 (uimhir) | 315]] • [[316 (uimhir) | 316]] • [[317 (uimhir) | 317]] • [[318 (uimhir) | 318]] • [[319 (uimhir) | 319]]
|list3 =
[[320 (uimhir) | 320]] • [[321 (uimhir) | 321]] • [[322 (uimhir) | 322]] • [[323 (uimhir) | 323]] • [[324 (uimhir) | 324]] • [[325 (uimhir) | 325]] • [[326 (uimhir) | 326]] • [[327 (uimhir) | 327]] • [[328 (uimhir) | 328]] • [[329 (uimhir) | 329]]
|list4 =
[[330 (uimhir) | 330]] • [[331 (uimhir) | 331]] • [[332 (uimhir) | 332]] • [[333 (uimhir) | 333]] • [[334 (uimhir) | 334]] • [[335 (uimhir) | 335]] • [[336 (uimhir) | 336]] • [[337 (uimhir) | 337]] • [[338 (uimhir) | 338]] • [[339 (uimhir) | 339]]
|list5 =
[[340 (uimhir) | 340]] • [[341 (uimhir) | 341]] • [[342 (uimhir) | 342]] • [[343 (uimhir) | 343]] • [[344 (uimhir) | 344]] • [[345 (uimhir) | 345]] • [[346 (uimhir) | 346]] • [[347 (uimhir) | 347]] • [[348 (uimhir) | 348]] • [[349 (uimhir) | 349]]
|list6 =
[[350 (uimhir) | 350]] • [[351 (uimhir) | 351]] • [[352 (uimhir) | 352]] • [[353 (uimhir) | 353]] • [[354 (uimhir) | 354]] • [[355 (uimhir) | 355]] • [[356 (uimhir) | 356]] • [[357 (uimhir) | 357]] • [[358 (uimhir) | 358]] • [[359 (uimhir) | 359]]
|list7 =
[[360 (uimhir) | 360]] • [[361 (uimhir) | 361]] • [[362 (uimhir) | 362]] • [[363 (uimhir) | 363]] • [[364 (uimhir) | 364]] • [[365 (uimhir) | 365]] • [[366 (uimhir) | 366]] • [[367 (uimhir) | 367]] • [[368 (uimhir) | 368]] • [[369 (uimhir) | 369]]
|list8 =
[[370 (uimhir) | 370]] • [[371 (uimhir) | 371]] • [[372 (uimhir) | 372]] • [[373 (uimhir) | 373]] • [[374 (uimhir) | 374]] • [[375 (uimhir) | 375]] • [[376 (uimhir) | 376]] • [[377 (uimhir) | 377]] • [[378 (uimhir) | 378]] • [[379 (uimhir) | 379]]
|list9 =
[[380 (uimhir) | 380]] • [[381 (uimhir) | 381]] • [[382 (uimhir) | 382]] • [[383 (uimhir) | 383]] • [[384 (uimhir) | 384]] • [[385 (uimhir) | 385]] • [[386 (uimhir) | 386]] • [[387 (uimhir) | 387]] • [[388 (uimhir) | 388]] • [[389 (uimhir) | 389]]
|list10 =
[[390 (uimhir) | 390]] • [[391 (uimhir) | 391]] • [[392 (uimhir) | 392]] • [[393 (uimhir) | 393]] • [[394 (uimhir) | 394]] • [[395 (uimhir) | 395]] • [[396 (uimhir) | 396]] • [[397 (uimhir) | 397]] • [[398 (uimhir) | 398]] • [[399 (uimhir) | 399]]
}}
|list5={{Navbox|child
|title=[[400 (uimhir)|400í]]
|state={{if|eq|{{{1|}}}|4|uncollapsed|collapsed}}
|list1=
[[400 (uimhir) | 400]] • [[401 (uimhir) | 401]] • [[402 (uimhir) | 402]] • [[403 (uimhir) | 403]] • [[404 (uimhir) | 404]] • [[405 (uimhir) | 405]] • [[406 (uimhir) | 406]] • [[407 (uimhir) | 407]] • [[408 (uimhir) | 408]] • [[409 (uimhir) | 409]]
|list2 =
[[410 (uimhir) | 410]] • [[411 (uimhir) | 411]] • [[412 (uimhir) | 412]] • [[413 (uimhir) | 413]] • [[414 (uimhir) | 414]] • [[415 (uimhir) | 415]] • [[416 (uimhir) | 416]] • [[417 (uimhir) | 417]] • [[418 (uimhir) | 418]] • [[419 (uimhir) | 419]]
|list3 =
[[420 (uimhir) | 420]] • [[421 (uimhir) | 421]] • [[422 (uimhir) | 422]] • [[423 (uimhir) | 423]] • [[424 (uimhir) | 424]] • [[425 (uimhir) | 425]] • [[426 (uimhir) | 426]] • [[427 (uimhir) | 427]] • [[428 (uimhir) | 428]] • [[429 (uimhir) | 429]]
|list4 =
[[430 (uimhir) | 430]] • [[431 (uimhir) | 431]] • [[432 (uimhir) | 432]] • [[433 (uimhir) | 433]] • [[434 (uimhir) | 434]] • [[435 (uimhir) | 435]] • [[436 (uimhir) | 436]] • [[437 (uimhir) | 437]] • [[438 (uimhir) | 438]] • [[439 (uimhir) | 439]]
|list5 =
[[440 (uimhir) | 440]] • [[441 (uimhir) | 441]] • [[442 (uimhir) | 442]] • [[443 (uimhir) | 443]] • [[444 (uimhir) | 444]] • [[445 (uimhir) | 445]] • [[446 (uimhir) | 446]] • [[447 (uimhir) | 447]] • [[448 (uimhir) | 448]] • [[449 (uimhir) | 449]]
|list6 =
[[450 (uimhir) | 450]] • [[451 (uimhir) | 451]] • [[452 (uimhir) | 452]] • [[453 (uimhir) | 453]] • [[454 (uimhir) | 454]] • [[455 (uimhir) | 455]] • [[456 (uimhir) | 456]] • [[457 (uimhir) | 457]] • [[458 (uimhir) | 458]] • [[459 (uimhir) | 459]]
|list7 =
[[460 (uimhir) | 460]] • [[461 (uimhir) | 461]] • [[462 (uimhir) | 462]] • [[463 (uimhir) | 463]] • [[464 (uimhir) | 464]] • [[465 (uimhir) | 465]] • [[466 (uimhir) | 466]] • [[467 (uimhir) | 467]] • [[468 (uimhir) | 468]] • [[469 (uimhir) | 469]]
|list8 =
[[470 (uimhir) | 470]] • [[471 (uimhir) | 471]] • [[472 (uimhir) | 472]] • [[473 (uimhir) | 473]] • [[474 (uimhir) | 474]] • [[475 (uimhir) | 475]] • [[476 (uimhir) | 476]] • [[477 (uimhir) | 477]] • [[478 (uimhir) | 478]] • [[479 (uimhir) | 479]]
|list9 =
[[480 (uimhir) | 480]] • [[481 (uimhir) | 481]] • [[482 (uimhir) | 482]] • [[483 (uimhir) | 483]] • [[484 (uimhir) | 484]] • [[485 (uimhir) | 485]] • [[486 (uimhir) | 486]] • [[487 (uimhir) | 487]] • [[488 (uimhir) | 488]] • [[489 (uimhir) | 489]]
|list10 =
[[490 (uimhir) | 490]] • [[491 (uimhir) | 491]] • [[492 (uimhir) | 492]] • [[493 (uimhir) | 493]] • [[494 (uimhir) | 494]] • [[495 (uimhir) | 495]] • [[496 (uimhir) | 496]] • [[497 (uimhir) | 497]] • [[498 (uimhir) | 498]] • [[499 (uimhir) | 499]]
}}
|list6={{Navbox|child
|title=[[500 (uimhir)|500í]]
|state={{if|eq|{{{1|}}}|5|uncollapsed|collapsed}}
|list1=
[[500 (uimhir) | 500]] • [[501 (uimhir) | 501]] • [[502 (uimhir) | 502]] • [[503 (uimhir) | 503]] • [[504 (uimhir) | 504]] • [[505 (uimhir) | 505]] • [[506 (uimhir) | 506]] • [[507 (uimhir) | 507]] • [[508 (uimhir) | 508]] • [[509 (uimhir) | 509]]
|list2 =
[[510 (uimhir) | 510]] • [[511 (uimhir) | 511]] • [[512 (uimhir) | 512]] • [[513 (uimhir) | 513]] • [[514 (uimhir) | 514]] • [[515 (uimhir) | 515]] • [[516 (uimhir) | 516]] • [[517 (uimhir) | 517]] • [[518 (uimhir) | 518]] • [[519 (uimhir) | 519]]
|list3 =
[[520 (uimhir) | 520]] • [[521 (uimhir) | 521]] • [[522 (uimhir) | 522]] • [[523 (uimhir) | 523]] • [[524 (uimhir) | 524]] • [[525 (uimhir) | 525]] • [[526 (uimhir) | 526]] • [[527 (uimhir) | 527]] • [[528 (uimhir) | 528]] • [[529 (uimhir) | 529]]
|list4 =
[[530 (uimhir) | 530]] • [[531 (uimhir) | 531]] • [[532 (uimhir) | 532]] • [[533 (uimhir) | 533]] • [[534 (uimhir) | 534]] • [[535 (uimhir) | 535]] • [[536 (uimhir) | 536]] • [[537 (uimhir) | 537]] • [[538 (uimhir) | 538]] • [[539 (uimhir) | 539]]
|list5 =
[[540 (uimhir) | 540]] • [[541 (uimhir) | 541]] • [[542 (uimhir) | 542]] • [[543 (uimhir) | 543]] • [[544 (uimhir) | 544]] • [[545 (uimhir) | 545]] • [[546 (uimhir) | 546]] • [[547 (uimhir) | 547]] • [[548 (uimhir) | 548]] • [[549 (uimhir) | 549]]
|list6 =
[[550 (uimhir) | 550]] • [[551 (uimhir) | 551]] • [[552 (uimhir) | 552]] • [[553 (uimhir) | 553]] • [[554 (uimhir) | 554]] • [[555 (uimhir) | 555]] • [[556 (uimhir) | 556]] • [[557 (uimhir) | 557]] • [[558 (uimhir) | 558]] • [[559 (uimhir) | 559]]
|list7 =
[[560 (uimhir) | 560]] • [[561 (uimhir) | 561]] • [[562 (uimhir) | 562]] • [[563 (uimhir) | 563]] • [[564 (uimhir) | 564]] • [[565 (uimhir) | 565]] • [[566 (uimhir) | 566]] • [[567 (uimhir) | 567]] • [[568 (uimhir) | 568]] • [[569 (uimhir) | 569]]
|list8 =
[[570 (uimhir) | 570]] • [[571 (uimhir) | 571]] • [[572 (uimhir) | 572]] • [[573 (uimhir) | 573]] • [[574 (uimhir) | 574]] • [[575 (uimhir) | 575]] • [[576 (uimhir) | 576]] • [[577 (uimhir) | 577]] • [[578 (uimhir) | 578]] • [[579 (uimhir) | 579]]
|list9 =
[[580 (uimhir) | 580]] • [[581 (uimhir) | 581]] • [[582 (uimhir) | 582]] • [[583 (uimhir) | 583]] • [[584 (uimhir) | 584]] • [[585 (uimhir) | 585]] • [[586 (uimhir) | 586]] • [[587 (uimhir) | 587]] • [[588 (uimhir) | 588]] • [[589 (uimhir) | 589]]
|list10 =
[[590 (uimhir) | 590]] • [[591 (uimhir) | 591]] • [[592 (uimhir) | 592]] • [[593 (uimhir) | 593]] • [[594 (uimhir) | 594]] • [[595 (uimhir) | 595]] • [[596 (uimhir) | 596]] • [[597 (uimhir) | 597]] • [[598 (uimhir) | 598]] • [[599 (uimhir) | 599]]
}}|list7={{Navbox|child
|title=[[600 (uimhir)|600í]]
|state={{if|eq|{{{1|}}}|6|uncollapsed|collapsed}}
|list1=
[[600 (uimhir) | 600]] • [[601 (uimhir) | 601]] • [[602 (uimhir) | 602]] • [[603 (uimhir) | 603]] • [[604 (uimhir) | 604]] • [[605 (uimhir) | 605]] • [[606 (uimhir) | 606]] • [[607 (uimhir) | 607]] • [[608 (uimhir) | 608]] • [[609 (uimhir) | 609]]
|list2 =
[[610 (uimhir) | 610]] • [[611 (uimhir) | 611]] • [[612 (uimhir) | 612]] • [[613 (uimhir) | 613]] • [[614 (uimhir) | 614]] • [[615 (uimhir) | 615]] • [[616 (uimhir) | 616]] • [[617 (uimhir) | 617]] • [[618 (uimhir) | 618]] • [[619 (uimhir) | 619]]
|list3 =
[[620 (uimhir) | 620]] • [[621 (uimhir) | 621]] • [[622 (uimhir) | 622]] • [[623 (uimhir) | 623]] • [[624 (uimhir) | 624]] • [[625 (uimhir) | 625]] • [[626 (uimhir) | 626]] • [[627 (uimhir) | 627]] • [[628 (uimhir) | 628]] • [[629 (uimhir) | 629]]
|list4 =
[[630 (uimhir) | 630]] • [[631 (uimhir) | 631]] • [[632 (uimhir) | 632]] • [[633 (uimhir) | 633]] • [[634 (uimhir) | 634]] • [[635 (uimhir) | 635]] • [[636 (uimhir) | 636]] • [[637 (uimhir) | 637]] • [[638 (uimhir) | 638]] • [[639 (uimhir) | 639]]
|list5 =
[[640 (uimhir) | 640]] • [[641 (uimhir) | 641]] • [[642 (uimhir) | 642]] • [[643 (uimhir) | 643]] • [[644 (uimhir) | 644]] • [[645 (uimhir) | 645]] • [[646 (uimhir) | 646]] • [[647 (uimhir) | 647]] • [[648 (uimhir) | 648]] • [[649 (uimhir) | 649]]
|list6 =
[[650 (uimhir) | 650]] • [[651 (uimhir) | 651]] • [[652 (uimhir) | 652]] • [[653 (uimhir) | 653]] • [[654 (uimhir) | 654]] • [[655 (uimhir) | 655]] • [[656 (uimhir) | 656]] • [[657 (uimhir) | 657]] • [[658 (uimhir) | 658]] • [[659 (uimhir) | 659]]
|list7 =
[[660 (uimhir) | 660]] • [[661 (uimhir) | 661]] • [[662 (uimhir) | 662]] • [[663 (uimhir) | 663]] • [[664 (uimhir) | 664]] • [[665 (uimhir) | 665]] • [[666 (uimhir) | 666]] • [[667 (uimhir) | 667]] • [[668 (uimhir) | 668]] • [[669 (uimhir) | 669]]
|list8 =
[[670 (uimhir) | 670]] • [[671 (uimhir) | 671]] • [[672 (uimhir) | 672]] • [[673 (uimhir) | 673]] • [[674 (uimhir) | 674]] • [[675 (uimhir) | 675]] • [[676 (uimhir) | 676]] • [[677 (uimhir) | 677]] • [[678 (uimhir) | 678]] • [[679 (uimhir) | 679]]
|list9 =
[[680 (uimhir) | 680]] • [[681 (uimhir) | 681]] • [[682 (uimhir) | 682]] • [[683 (uimhir) | 683]] • [[684 (uimhir) | 684]] • [[685 (uimhir) | 685]] • [[686 (uimhir) | 686]] • [[687 (uimhir) | 687]] • [[688 (uimhir) | 688]] • [[689 (uimhir) | 689]]
|list10 =
[[690 (uimhir) | 690]] • [[691 (uimhir) | 691]] • [[692 (uimhir) | 692]] • [[693 (uimhir) | 693]] • [[694 (uimhir) | 694]] • [[695 (uimhir) | 695]] • [[696 (uimhir) | 696]] • [[697 (uimhir) | 697]] • [[698 (uimhir) | 698]] • [[699 (uimhir) | 699]]
}}
|list8={{Navbox|child
|title=[[700 (uimhir)|700í]]
|state={{if|eq|{{{1|}}}|7|uncollapsed|collapsed}}
|list1=
[[700 (uimhir) | 700]] • [[701 (uimhir) | 701]] • [[702 (uimhir) | 702]] • [[703 (uimhir) | 703]] • [[704 (uimhir) | 704]] • [[705 (uimhir) | 705]] • [[706 (uimhir) | 706]] • [[707 (uimhir) | 707]] • [[708 (uimhir) | 708]] • [[709 (uimhir) | 709]]
|list2 =
[[710 (uimhir) | 710]] • [[711 (uimhir) | 711]] • [[712 (uimhir) | 712]] • [[713 (uimhir) | 713]] • [[714 (uimhir) | 714]] • [[715 (uimhir) | 715]] • [[716 (uimhir) | 716]] • [[717 (uimhir) | 717]] • [[718 (uimhir) | 718]] • [[719 (uimhir) | 719]]
|list3 =
[[720 (uimhir) | 720]] • [[721 (uimhir) | 721]] • [[722 (uimhir) | 722]] • [[723 (uimhir) | 723]] • [[724 (uimhir) | 724]] • [[725 (uimhir) | 725]] • [[726 (uimhir) | 726]] • [[727 (uimhir) | 727]] • [[728 (uimhir) | 728]] • [[729 (uimhir) | 729]]
|list4 =
[[730 (uimhir) | 730]] • [[731 (uimhir) | 731]] • [[732 (uimhir) | 732]] • [[733 (uimhir) | 733]] • [[734 (uimhir) | 734]] • [[735 (uimhir) | 735]] • [[736 (uimhir) | 736]] • [[737 (uimhir) | 737]] • [[738 (uimhir) | 738]] • [[739 (uimhir) | 739]]
|list5 =
[[740 (uimhir) | 740]] • [[741 (uimhir) | 741]] • [[742 (uimhir) | 742]] • [[743 (uimhir) | 743]] • [[744 (uimhir) | 744]] • [[745 (uimhir) | 745]] • [[746 (uimhir) | 746]] • [[747 (uimhir) | 747]] • [[748 (uimhir) | 748]] • [[749 (uimhir) | 749]]
|list6 =
[[750 (uimhir) | 750]] • [[751 (uimhir) | 751]] • [[752 (uimhir) | 752]] • [[753 (uimhir) | 753]] • [[754 (uimhir) | 754]] • [[755 (uimhir) | 755]] • [[756 (uimhir) | 756]] • [[757 (uimhir) | 757]] • [[758 (uimhir) | 758]] • [[759 (uimhir) | 759]]
|list7 =
[[760 (uimhir) | 760]] • [[761 (uimhir) | 761]] • [[762 (uimhir) | 762]] • [[763 (uimhir) | 763]] • [[764 (uimhir) | 764]] • [[765 (uimhir) | 765]] • [[766 (uimhir) | 766]] • [[767 (uimhir) | 767]] • [[768 (uimhir) | 768]] • [[769 (uimhir) | 769]]
|list8 =
[[770 (uimhir) | 770]] • [[771 (uimhir) | 771]] • [[772 (uimhir) | 772]] • [[773 (uimhir) | 773]] • [[774 (uimhir) | 774]] • [[775 (uimhir) | 775]] • [[776 (uimhir) | 776]] • [[777 (uimhir) | 777]] • [[778 (uimhir) | 778]] • [[779 (uimhir) | 779]]
|list9 =
[[780 (uimhir) | 780]] • [[781 (uimhir) | 781]] • [[782 (uimhir) | 782]] • [[783 (uimhir) | 783]] • [[784 (uimhir) | 784]] • [[785 (uimhir) | 785]] • [[786 (uimhir) | 786]] • [[787 (uimhir) | 787]] • [[788 (uimhir) | 788]] • [[789 (uimhir) | 789]]
|list10 =
[[790 (uimhir) | 790]] • [[791 (uimhir) | 791]] • [[792 (uimhir) | 792]] • [[793 (uimhir) | 793]] • [[794 (uimhir) | 794]] • [[795 (uimhir) | 795]] • [[796 (uimhir) | 796]] • [[797 (uimhir) | 797]] • [[798 (uimhir) | 798]] • [[799 (uimhir) | 799]]
}}
|list9={{Navbox|child
|title=[[800 (uimhir)|800í]]
|state={{if|eq|{{{1|}}}|8|uncollapsed|collapsed}}
|list1=
[[800 (uimhir) | 800]] • [[801 (uimhir) | 801]] • [[802 (uimhir) | 802]] • [[803 (uimhir) | 803]] • [[804 (uimhir) | 804]] • [[805 (uimhir) | 805]] • [[806 (uimhir) | 806]] • [[807 (uimhir) | 807]] • [[808 (uimhir) | 808]] • [[809 (uimhir) | 809]]
|list2 =
[[810 (uimhir) | 810]] • [[811 (uimhir) | 811]] • [[812 (uimhir) | 812]] • [[813 (uimhir) | 813]] • [[814 (uimhir) | 814]] • [[815 (uimhir) | 815]] • [[816 (uimhir) | 816]] • [[817 (uimhir) | 817]] • [[818 (uimhir) | 818]] • [[819 (uimhir) | 819]]
|list3 =
[[820 (uimhir) | 820]] • [[821 (uimhir) | 821]] • [[822 (uimhir) | 822]] • [[823 (uimhir) | 823]] • [[824 (uimhir) | 824]] • [[825 (uimhir) | 825]] • [[826 (uimhir) | 826]] • [[827 (uimhir) | 827]] • [[828 (uimhir) | 828]] • [[829 (uimhir) | 829]]
|list4 =
[[830 (uimhir) | 830]] • [[831 (uimhir) | 831]] • [[832 (uimhir) | 832]] • [[833 (uimhir) | 833]] • [[834 (uimhir) | 834]] • [[835 (uimhir) | 835]] • [[836 (uimhir) | 836]] • [[837 (uimhir) | 837]] • [[838 (uimhir) | 838]] • [[839 (uimhir) | 839]]
|list5 =
[[840 (uimhir) | 840]] • [[841 (uimhir) | 841]] • [[842 (uimhir) | 842]] • [[843 (uimhir) | 843]] • [[844 (uimhir) | 844]] • [[845 (uimhir) | 845]] • [[846 (uimhir) | 846]] • [[847 (uimhir) | 847]] • [[848 (uimhir) | 848]] • [[849 (uimhir) | 849]]
|list6 =
[[850 (uimhir) | 850]] • [[851 (uimhir) | 851]] • [[852 (uimhir) | 852]] • [[853 (uimhir) | 853]] • [[854 (uimhir) | 854]] • [[855 (uimhir) | 855]] • [[856 (uimhir) | 856]] • [[857 (uimhir) | 857]] • [[858 (uimhir) | 858]] • [[859 (uimhir) | 859]]
|list7 =
[[860 (uimhir) | 860]] • [[861 (uimhir) | 861]] • [[862 (uimhir) | 862]] • [[863 (uimhir) | 863]] • [[864 (uimhir) | 864]] • [[865 (uimhir) | 865]] • [[866 (uimhir) | 866]] • [[867 (uimhir) | 867]] • [[868 (uimhir) | 868]] • [[869 (uimhir) | 869]]
|list8 =
[[870 (uimhir) | 870]] • [[871 (uimhir) | 871]] • [[872 (uimhir) | 872]] • [[873 (uimhir) | 873]] • [[874 (uimhir) | 874]] • [[875 (uimhir) | 875]] • [[876 (uimhir) | 876]] • [[877 (uimhir) | 877]] • [[878 (uimhir) | 878]] • [[879 (uimhir) | 879]]
|list9 =
[[880 (uimhir) | 880]] • [[881 (uimhir) | 881]] • [[882 (uimhir) | 882]] • [[883 (uimhir) | 883]] • [[884 (uimhir) | 884]] • [[885 (uimhir) | 885]] • [[886 (uimhir) | 886]] • [[887 (uimhir) | 887]] • [[888 (uimhir) | 888]] • [[889 (uimhir) | 889]]
|list10 =
[[890 (uimhir) | 890]] • [[891 (uimhir) | 891]] • [[892 (uimhir) | 892]] • [[893 (uimhir) | 893]] • [[894 (uimhir) | 894]] • [[895 (uimhir) | 895]] • [[896 (uimhir) | 896]] • [[897 (uimhir) | 897]] • [[898 (uimhir) | 898]] • [[899 (uimhir) | 899]]
}}
|list10={{Navbox|child
|title=[[900 (uimhir)|900í]]
|state={{if|eq|{{{1|}}}|9|uncollapsed|collapsed}}
|list1=
[[900 (uimhir) | 900]] • [[901 (uimhir) | 901]] • [[902 (uimhir) | 902]] • [[903 (uimhir) | 903]] • [[904 (uimhir) | 904]] • [[905 (uimhir) | 905]] • [[906 (uimhir) | 906]] • [[907 (uimhir) | 907]] • [[908 (uimhir) | 908]] • [[909 (uimhir) | 909]]
|list2 =
[[910 (uimhir) | 910]] • [[911 (uimhir) | 911]] • [[912 (uimhir) | 912]] • [[913 (uimhir) | 913]] • [[914 (uimhir) | 914]] • [[915 (uimhir) | 915]] • [[916 (uimhir) | 916]] • [[917 (uimhir) | 917]] • [[918 (uimhir) | 918]] • [[919 (uimhir) | 919]]
|list3 =
[[920 (uimhir) | 920]] • [[921 (uimhir) | 921]] • [[922 (uimhir) | 922]] • [[923 (uimhir) | 923]] • [[924 (uimhir) | 924]] • [[925 (uimhir) | 925]] • [[926 (uimhir) | 926]] • [[927 (uimhir) | 927]] • [[928 (uimhir) | 928]] • [[929 (uimhir) | 929]]
|list4 =
[[930 (uimhir) | 930]] • [[931 (uimhir) | 931]] • [[932 (uimhir) | 932]] • [[933 (uimhir) | 933]] • [[934 (uimhir) | 934]] • [[935 (uimhir) | 935]] • [[936 (uimhir) | 936]] • [[937 (uimhir) | 937]] • [[938 (uimhir) | 938]] • [[939 (uimhir) | 939]]
|list5 =
[[940 (uimhir) | 940]] • [[941 (uimhir) | 941]] • [[942 (uimhir) | 942]] • [[943 (uimhir) | 943]] • [[944 (uimhir) | 944]] • [[945 (uimhir) | 945]] • [[946 (uimhir) | 946]] • [[947 (uimhir) | 947]] • [[948 (uimhir) | 948]] • [[949 (uimhir) | 949]]
|list6 =
[[950 (uimhir) | 950]] • [[951 (uimhir) | 951]] • [[952 (uimhir) | 952]] • [[953 (uimhir) | 953]] • [[954 (uimhir) | 954]] • [[955 (uimhir) | 955]] • [[956 (uimhir) | 956]] • [[957 (uimhir) | 957]] • [[958 (uimhir) | 958]] • [[959 (uimhir) | 959]]
|list7 =
[[960 (uimhir) | 960]] • [[961 (uimhir) | 961]] • [[962 (uimhir) | 962]] • [[963 (uimhir) | 963]] • [[964 (uimhir) | 964]] • [[965 (uimhir) | 965]] • [[966 (uimhir) | 966]] • [[967 (uimhir) | 967]] • [[968 (uimhir) | 968]] • [[969 (uimhir) | 969]]
|list8 =
[[970 (uimhir) | 970]] • [[971 (uimhir) | 971]] • [[972 (uimhir) | 972]] • [[973 (uimhir) | 973]] • [[974 (uimhir) | 974]] • [[975 (uimhir) | 975]] • [[976 (uimhir) | 976]] • [[977 (uimhir) | 977]] • [[978 (uimhir) | 978]] • [[979 (uimhir) | 979]]
|list9 =
[[980 (uimhir) | 980]] • [[981 (uimhir) | 981]] • [[982 (uimhir) | 982]] • [[983 (uimhir) | 983]] • [[984 (uimhir) | 984]] • [[985 (uimhir) | 985]] • [[986 (uimhir) | 986]] • [[987 (uimhir) | 987]] • [[988 (uimhir) | 988]] • [[989 (uimhir) | 989]]
|list10 =
[[990 (uimhir) | 990]] • [[991 (uimhir) | 991]] • [[992 (uimhir) | 992]] • [[993 (uimhir) | 993]] • [[994 (uimhir) | 994]] • [[995 (uimhir) | 995]] • [[996 (uimhir) | 996]] • [[997 (uimhir) | 997]] • [[998 (uimhir) | 998]] • [[999 (uimhir) | 999]]
}}
|list11={{Navbox|child
|title=[[1000 (uimhir)|1000í]]
|state={{if|eq|{{{1|}}}|10|uncollapsed|collapsed}}
|list1 =
[[1000 (uimhir) | 1000]] • [[1001 (uimhir) | 1001]] • [[1002 (uimhir) | 1002]] • [[1003 (uimhir) | 1003]] • [[1004 (uimhir) | 1004]] • [[1005 (uimhir) | 1005]] • [[1006 (uimhir) | 1006]] • [[1007 (uimhir) | 1007]] • [[1008 (uimhir) | 1008]] • [[1009 (uimhir) | 1009]]
|list2 =
[[1010 (uimhir) | 1010]] • [[1011 (uimhir) | 1011]] • [[1012 (uimhir) | 1012]] • [[1013 (uimhir) | 1013]] • [[1014 (uimhir) | 1014]] • [[1015 (uimhir) | 1015]] • [[1016 (uimhir) | 1016]] • [[1017 (uimhir) | 1017]] • [[1018  (uimhir) | 1018]] • [[1019 (uimhir) | 1019]]
|list3 =
[[1020 (uimhir) | 1020]] • [[1021 (uimhir) | 1021]] • [[1022 (uimhir) | 1022]] • [[1023 (uimhir) | 1023]] • [[1024 (uimhir) | 1024]] • [[1025 (uimhir) | 1025]] • [[1026 (uimhir) | 1026]] • [[1027 (uimhir) | 1027]] • [[1028 (uimhir) | 1028]] • [[1029 (uimhir) | 1029]]
|list4 =
[[1030 (uimhir) | 1030]] • [[1031 (uimhir) | 1031]] • [[1032 (uimhir) | 1032]] • [[1033 (uimhir) | 1033]]
}}
}}</text>
      <sha1>dryad3amlsy0grok9kctkbcfh2bjbq3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Réaltfhisic</title>
    <ns>0</ns>
    <id>51139</id>
    <revision>
      <id>1320043</id>
      <parentid>1229046</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T05:00:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>47196</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1320043</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9989" sha1="0392k98bxlbbm9v6iy8ponb1hbran0o" xml:space="preserve">Is éard atá sa '''réaltfhisic''' an chraobh den [[réalteolaíocht]] a phléann le fisic na cruinne. Déantar staidéar ar [[Fisic|fhisic]] is [[ceimic]] na reanna spéire, go mór mór trí bhíthin na speictriméadrachta a ligeann dúinn comhdhéanamh na reann a dhéanamh amach.&lt;ref name='Freamh'&gt;{{Cite encyclopedia|last=Hussey|first=Matt|author-link=Matthew Hussey|title=Réaltfhisic|encyclopedia=[[Fréamh an Eolais]]|language=ga|date=2011|publisher=[[Coiscéim]]|page=554}}&lt;/ref&gt; Ar na rudaí a scrúdaítear tá airíonna fisiciúla agus ceimiceacha, bunús na reann réalteolaíocha agus a n-éabhlóid siúd.&lt;ref&gt;Collins Australian Dictionary (2007). Glasgow: Collins. ISBN 978-0-73-228656-9. ”Astrophysics.”&lt;/ref&gt; Déantar staidéar ar réaltraí, ar réaltaí, ar phláinéid, ar phláinéid eachtarghréine, ar an meán idir-réaltach agus ar an gcúlra cosmach micreathonnach.&lt;ref&gt;{{Lua idirlín |url=http://science.nasa.gov/astrophysics/focus-areas/ |teideal=Cóip cartlainne |dátarochtana=2014-01-05 |archivedate=2015-08-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150811095500/http://science.nasa.gov/astrophysics/focus-areas/ }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://www.britannica.com/EBchecked/topic/40047/astronomy&lt;/ref&gt;  Déantar a gcuid astúchán a scrúdú ar feadh an speictrim leictreamaighnéadaigh agus aird á tabhairt ar lonrachas, ar dhlús, ar chomhshuíomh ceimiceach agus ar theocht.

Tá a lán cineálacha fisice ann: [[meicnic]], [[leictreamaighnéadas]], [[meicnic staitistiúil]], [[teirmidinimic]], [[meicnic chandamach]], [[teoiric na coibhneasachta]], [[fisic núicléach]], [[fisic cháithníní]], [[fisic adamhach]] agus [[fisic mhóilíneach|mhóilíneach]].
 
Tá tábhacht le fisic theoiriciúil agus bhreathnaitheach. Ar na rudaí atá le socrú fós tá airíonna an ábhair dhorcha, an fhuinnimh dhorcha agus na ndúpholl, agus táthar ag iarraidh a fháil amach an féidir taisteal ama a dhéanamh, an féidir le poill phéiste a bheith ann, cén bunús atá leis an gcruinne agus céard tá i ndán di.&lt;ref&gt;{{Lua idirlín |url=http://science.nasa.gov/astrophysics/focus-areas/ |teideal=Cóip cartlainne |dátarochtana=2014-01-05 |archivedate=2015-08-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150811095500/http://science.nasa.gov/astrophysics/focus-areas/ }}&lt;/ref&gt; 

Ar na rudaí eile a ndéanann réaltfhisiceoirí staidéar orthu tá cruthú agus éabhlóid an ghrianchórais, dinimic réaltach agus éabhlóid réaltach, cruthú agus éabhlóid na réaltraí, maighnéadai-hidridinimic, comhdhéanamh mórscála an ábhair sa chruinne, bunús na ngathana cosmacha, [[coibhneasacht ghinearálta]] agus [[cosmeolaíocht fhisiciúil]]. Tá baint aici siúd le teoiric na dteaghrán agus fisic réaltcháithníní.  

[[Image:NGC 4414 (NASA-med).jpg|deas|thumb|280px|NGC 4414, gnáthréaltra bíseach i réaltbhuíon Coma Berenices. Tá sí thart ar 56,000 solasbhliain trasna agus thart ar 60 milliún solasbhliain i gcéin.]]

==Réaltfhisic bhreathnaitheach==

Déanann an réaltfhisic bhreathnaitheach sonraí a thaifeadadh (murab ionann is an réaltfhisic threoiriciúil, disclipín a phléann lena bhfuil le tomhas i mionsamhlacha fisiciúla). Baintear feidhm as teileascóip agus as trealamh eile. Déantar an chuid is mó den ghrinniú tríd an speictream leictreamaighnéadach. 

* Déanann an réalteolaíocht raidió staidéar ar radaíocht a bhfuil a thonnfhad níos mó ná cúpla milliméadar. I measc na réimsí staidéir úd tá tonnta raidió atá á n-astú ag rudaí fuara, leithéidí gás idir-réaltach agus scamaill deannaigh; an radaíocht chúlrach mhicreathonnach chosmach arb í an solas [[deargaistriú|deargaistrithe]] a tháinig ón Ollphléasc í; agus [[pulsár|pulsáir]]. 

* Déanann an réalteolaíocht infridhearg staidéar ar radaíocht a bhfuil tonnfhad aici atá rófhada chun go bhfeicfeadh an tsúil é ach atá níos giorra ná tonnta raidió. De ghnáth déantar grinniú infridhearg le teileascóip atá dealraitheach le teileascóip optúla. Oireann grinniú den sórt seo do reanna atá níos fuaire ná réaltaí. 

* Chun réalteolaíocht optach a dhéanamh is gnách teileascóip a úsáid a bhfuil gléas luchtchúpláilte nó speictreascóp ag gabháil leo. Úsáidtear optaic oiriúnaitheach agus teileascóip spáis chun na híomhánna is soiléire a fháil, mar cuireann atmaisféar an Domhain isteach ar an mbreathnú. Is furasta réaltaí a fheiceáil sa raon minicíochtaí seo agus tá a lán speictream ceimiceach ann a léiríonn comhshuíomh na réaltaí, na réaltraí agus na réaltnéalta. 

* Déanann an réalteolaíocht ultraivialait, x-ghathach agus gáma-ghathach staidéar ar reanna ardfhuinneamhacha. Orthu sin tá [[déphulsár|déphulsáir]], [[dúpholl|dúphoill]], maighdéadáir agus a lán eile. Ní gan dua a théann na cineálacha radaíochta seo tríd an atmaisféar, agus baintear feidhm as teileascóip spáis agus as teileascóip íomháithe aeir Cherenkov.

==Réaltfhisic theoiriciúil==


Tá a lán uirlisí ag réaltfhisiceoirí teoiriciúla. Orthu sin tá mionsamhlacha anailíseacha (matamaiticiúla) ar nós polatróp (chun aithris a dhéanamh ar iompar réalta) agus ionsamhlúcháin ríomhaireachtúla uimhriúla. Tríd is tríd, is fearr mionsamhlacha anailíseacha a úsáid chun léargas a fháil ar bhunoibriú feiniméin. Tig le ionsamhlúcháin uimhriúla feiniméin agus iarmhairtí a léiriú.&lt;ref&gt;Eddington, A.S. (1926. 1988): ''Internal Constitution of the Stars'', New York: Cambridge University Press. ISBN 0-521-33708-9.&lt;/ref&gt;

Déanann teoiricithe iarracht ar thorthaí breathnaitheacha mionsamhlacha teoiriciúla a oibriú amach. Cuirtear sonraí nua san áireamh, agus má tá difríochtaí idir na sonraí agus an mionsamhail is gnách an t-athrú is lú a dhéanamh ar an mionsamhail ar mhaithe le réiteach. D’fhéadfaí an mhionsamhail a chaitheamh i gcártaí dá mbeadh an iomarca sonraí neamhréireacha ann.  

Is féidir coibhneasacht réaltfhisiciúil a úsáid chun airíonna ollstruchtúr a bhfuil dlúthbhaint ag an domhantarraingt lena gcuid feiniméan fisiciúil a thomhas. Ina theannta sin, scrúdaítear feidhmiú na domhantarraingte sna dúphoill agus sna tonnta domhantarraingthe.

==Stair==

Sa bhliain 1848, den chéad uair, thug an fisiceoir Francach Hippolyte Fizeau cuntas ar aistriú na línte speictreacha i réalta mar léiriú ar iarmhairt Doppler. Uaireanta tugtar “iarmhairt Doppler-Fizeau” uirthi dá bharr. Sa bhliain 1868 bhí an réalteolaí Briotanach William Huggins ar an gcéad duine a bhain feidhm aisti chun luas réalta a bhí ag gluaiseacht amach ón Domhan a dhéanamh amach.&lt;ref&gt;Huggins, William (1868). ‘Further Observations on the Spectra of Some of the Stars and Nebulae, with an Attempt to Determine Therefrom Whether These Bodies are Moving towards or from the Earth, Also Observations on the Spectra of the Sun and of Comet II,’ ''Philosophical Transactions of the Royal Society of London'', Vol. 158, lgh 529–564&lt;/ref&gt;

Sa bhliain 1871 cinntíodh an deagaistriú optúil nuair a chonacthas é i [[línte Fraunhofer]] agus rothlú gréine á úsáid.&lt;ref&gt;Reber, G. (1995). ‘Intergalactic Plasma,’ Astrophysics and Space Science, Vol. 227, Issue 1–2, lgh 93–96.&lt;/ref&gt;

Fuair Vesto Slipher amach de bharr breathnuithe a thosaigh sa bhliain 1912 go raibh deargaistriú mór ag baint leis an gcuid is mó de na réaltbhuíonta bíseacha.&lt;ref&gt;Slipher, Vesto (1912). ‘The radial velocity of the Andromeda Nebula,’ ''Lowell Observatory Bulletin'', Volume 1, lgh 2.56–2.57.&lt;/ref&gt;

==Speictrim==
Chun an deargaistriú a aimsiú, caithfear dul ar lorg línte ionsúcháin, línte astúcháin nó comhathruithe eile i ndlús an tsolais. Is féidir iad seo a chur i gcomparáid lena leithéidí i speictream na gcomhdhúl sa Domhan féin. Tá speictream ag baint le solas a ghluaiseann trí hidrigin agus eatraimh rialta le feiceáil ann. Má tá na heatraimh chéanna le feiceáil i dtonnfhaid aistrithe i speictream ó chianfhoinse, is féidir a rá ar an dóigh chéanna go bhfuil hidrigin i láthair. 

Caithfidh an breathnaitheoir eolas a bheith aige ar an tonnfhad a thomhaisfeadh breathnaitheoir a bhí in aice na foinse agus ag gluaiseacht in éineacht léi.

==Tagairtí==
{{reflist}}  

==Naisc sheachtracha==

* [http://www.worldscinet.com/ijmpd/ijmpd.shtml ''International Journal of Modern Physics D''], iris de chuid World Scientific

* [http://www.aip.org/history/cosmology/index.htm ''Cosmic Journey: A History of Scientific Cosmology''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081021070242/http://www.aip.org/history/cosmology/index.htm |date=2008-10-21 }} ón American Institute of Physics

* [http://www.vega.org.uk/video/subseries/16 Prof. Sir Harry Kroto, NL], Astrophysical Chemistry Lecture Series.  Ocht léacht &quot;Freeview&quot; de chuid an Vega Science Trust.

* [http://home.slac.stanford.edu/ppap.html Stanford Linear Accelerator Center, Stanford, California]

* [http://www.iasfbo.inaf.it Institute for Space Astrophysics and Cosmic Physics]

* [http://www.journals.uchicago.edu/ApJ/ ''Astrophysical Journal''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/19970619012400/http://www.journals.uchicago.edu/ApJ/ |date=1997-06-19 }}

* [http://www.aanda.org/ ''Astronomy and Astrophysics'', iris Eorpach]

* [http://www.scienceresourceworld.com/publications/journals/astronomy_journals.html List and directory of peer-reviewed Astronomy / Astrophysics Journals] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120718122530/http://www.scienceresourceworld.com/publications/journals/astronomy_journals.html |date=2012-07-18 }}

* [http://master.obspm.fr/ Master of Science in Astronomy and Astrophysics]

* [http://www.astro.ucla.edu/~wright/cosmolog.htm Ned Wright's Cosmology Tutorial, UCLA]
* Suíomh Philippe Stee: [http://www.oca.eu/stee/page1/page3/page3.html Hot and Active Stars Research]

{{Fréamh an Eolais}}
[[Catagóir:réaltfhisic| ]]</text>
      <sha1>0392k98bxlbbm9v6iy8ponb1hbran0o</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Diarmuid Mac an Adhastair</title>
    <ns>0</ns>
    <id>63364</id>
    <revision>
      <id>1320059</id>
      <parentid>1232375</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T10:16:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>TGcoa</username>
        <id>21229</id>
      </contributor>
      <origin>1320059</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4160" sha1="8emfpdnxwcwu3vejhugga024ky54vgt" xml:space="preserve">{{WD Bosca Sonraí Duine}}

[[Íomhá:Ros na Run.png|mion|50x50px]]
Ba [[aisteoir]] [[Éire]]annach é '''Diarmuid Mac an Adhastair''' a rugadh sa bhliain [[1944]] agus a fuair bás ar [[10 Iúil]] [[2015]].&lt;ref name='Ainm'&gt;{{Cite web-en|url=https://www.ainm.ie/Bio.aspx?ID=5004|title=MAC AN ADHASTAIR, Diarmuid (1943–2015) {{!}} ainm.ie|author=[[Diarmuid Breathnach]] agus [[Máire Ní Mhurchú]]|access-date=2024-02-19|language=ga|work=[[Ainm.ie|An Bunachar Náisiúnta Beathaisnéisí Gaeilge]] (Ainm.ie)}}&lt;/ref&gt;    Bhain sé cáil amach dá ról, i measc a chuid gaiscí eile, sa sobalchlár [[Ros na Rún]], agus ról Séamus Ó Catháin aige, nó Séamus Mhicil Tom.&lt;ref&gt;[http://www.irishexaminer.com/breakingnews/ireland/ros-na-runs-diarmuid-mac-an-adhastair-dies-686033.html ''Irish Examiner'', Ros na Rún's Diarmuid Mac an Adhastair dies]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://tuairisc.ie/fisean-cuid-de-na-buaicphointi-ag-seamus-mhicil-tom-o-ros-na-run/ FÍSEÁN: Cuid de na buaicphointí ag Séamus Mhicil Tom ó Ros na Rún]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/gradam-diarmuid-mac-an-adhastair-le-bronnadh-ag-an-oireachtas-inniu/|teideal=Gradam Diarmuid Mac an Adhastair le bronnadh ag an Oireachtas inniu|údar=Maitiú Ó Coimín|dáta=3 Samhain 2016|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2026-07-10}}&lt;/ref&gt;

== Saol ==
D'oscail sé an chéad phictiúrlann i g[[Conamara Theas]] sa bhliain 1956, agus d'athraigh sé ina halla damhsa é i 1962.&lt;ref name=&quot;Conamara&quot;&gt;{{Cite book-en|last=Mac Con Iomaire|first=Liam|author-link=Liam Mac Con Iomaire|title=Conamara: An Tír Aineoil|publisher=[[Cló Iar-Chonnacht]]|language=ga|year=1997|location=[[Indreabhán]]|isbn=1-900693-39-9|page=21}}&lt;/ref&gt;    Ba i dteach tábhairne a mhuintire, ‘Tigh Darby’ a shaothraigh sé slí bheatha nó gur díoladh é i dtús na nóchaidí. Bhí cáil mhór ar ‘Tigh Darby’ agus is ann sna seascaidí a bhí an chéad halla damhsa i nGaeltacht Chonmara.

Sa bhliain 1969, ba é Diarmuid an leathchúpla a bhí ag an aisteoir [[John Mills]] sa mhórscannán Hollywood ''Ryan's Daughter''.   

Is leis an drámaíocht amaitéarach is mó a bhíodh Mac an Adhastair ag plé roimh theacht ''Ros na Rún'' agus is iomaí léiriú a raibh páirt aige ann. Bhí tionchar mór ag an scríbhneoir [[Johnny Chóil Mhaidhc Ó Coisdealbha|Johnny Chóil Mhaidhc]] air.

Is mar an carachtar iontach Séamas Mhicil Tom ar shobaldhráma TG4 ''Ros na Rún'' is mó a raibh aithne ag an bpobal ar Mhac an Adhastair. Bhí sé ar ''Ros na Rún'' ón uair a thosaigh an sobaldhráma mar chlár píolótach ar RTÉ i 1992. Ba mhór an gean a bhí ag an lucht féachana ar Shéamas Mhicil Tom, sean-bhaitsiléir a raibh idir uaisleacht agus rógaireacht ag baint leis. Bhí bua nádúrtha aige don ghreann; lena chuid freagraí tráthúla, a chuid geaitsí agus an seanchaipín píce dhá shocrú aige.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/an-t-aisteoir-o-ros-na-run-diarmuid-mac-an-adhastair-tar-eis-bhais/|teideal=An t-aisteoir ó Ros na Rún Diarmuid Mac an Adhastair tar éis bháis|dáta=2015-07-11|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2026-07-10}}&lt;/ref&gt;

D’oibrigh an t-aisteoir chomh maith ar ghearrscannáin ar nós ''An Leabhar'', ''Dillusc'' agus ''Cosa Nite'' agus bhí sé sa scannán de ''Cré na Cille''. I measc na ndrámaí ar ghlac sé páirt iontu bhí ''Ní Maith Liom do Thrioblóid'', a scríobh a dhlúthchara Joe Steve Ó Neachtain.

Bhronn Oireachtas na Gaeilge ‘Buaicghradam Cumarsáide’ air i 2005 as feabhas a chuid saothair ar ''Ros na Rún''.

Bhí dúil mhór aige san iascaireacht, sa traidisiún bádóireachta agus sa t[[snoíodóireacht adhmaid]].&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== Féach freisin ==

* [[Ros na Rún]]
* [[Johnny Chóil Mhaidhc Ó Coisdealbha|Johnny Chóil Mhaidhc]]

== Naisc sheachtracha ==
* [http://www.imdb.com/name/nm0531134/ IMDB ]

==Tagairtí==
{{reflist}}

{{síol-aisteoir}}

{{DEFAULTSORT:Adhastair, Diarmuid Mac an}}
[[Catagóir:Daoine a rugadh i 1944]]
[[Catagóir:Básanna in 2015]]
[[Catagóir:Aisteoirí Éireannacha]]
[[Catagóir:Muintir Ros na Rún]]
[[Catagóir:Daoine as Contae na Gaillimhe]]</text>
      <sha1>8emfpdnxwcwu3vejhugga024ky54vgt</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1320061</id>
      <parentid>1320059</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T10:22:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>TGcoa</username>
        <id>21229</id>
      </contributor>
      <origin>1320061</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4314" sha1="qn3vcfs1p2kjnu7sh7e57lyd76cspfg" xml:space="preserve">{{WD Bosca Sonraí Duine}}

[[Íomhá:Ros na Run.png|mion|50x50px]]
Ba [[aisteoir]] [[Éire]]annach é '''Diarmuid Mac an Adhastair''' a rugadh sa bhliain [[1944]] agus a fuair bás ar [[10 Iúil]] [[2015]].&lt;ref name='Ainm'&gt;{{Cite web-en|url=https://www.ainm.ie/Bio.aspx?ID=5004|title=MAC AN ADHASTAIR, Diarmuid (1943–2015) {{!}} ainm.ie|author=[[Diarmuid Breathnach]] agus [[Máire Ní Mhurchú]]|access-date=2024-02-19|language=ga|work=[[Ainm.ie|An Bunachar Náisiúnta Beathaisnéisí Gaeilge]] (Ainm.ie)}}&lt;/ref&gt;    Bhain sé cáil amach dá ról, i measc a chuid gaiscí eile, sa sobalchlár [[Ros na Rún]], agus ról Séamus Ó Catháin aige, nó Séamus Mhicil Tom.&lt;ref&gt;[http://www.irishexaminer.com/breakingnews/ireland/ros-na-runs-diarmuid-mac-an-adhastair-dies-686033.html ''Irish Examiner'', Ros na Rún's Diarmuid Mac an Adhastair dies]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://tuairisc.ie/fisean-cuid-de-na-buaicphointi-ag-seamus-mhicil-tom-o-ros-na-run/ FÍSEÁN: Cuid de na buaicphointí ag Séamus Mhicil Tom ó Ros na Rún]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/gradam-diarmuid-mac-an-adhastair-le-bronnadh-ag-an-oireachtas-inniu/|teideal=Gradam Diarmuid Mac an Adhastair le bronnadh ag an Oireachtas inniu|údar=Maitiú Ó Coimín|dáta=3 Samhain 2016|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2026-07-10}}&lt;/ref&gt;

== Saol ==
D'oscail sé an chéad phictiúrlann i g[[Conamara Theas]] sa bhliain 1956, agus d'athraigh sé ina halla damhsa é i 1962.&lt;ref name=&quot;Conamara&quot;&gt;{{Cite book-en|last=Mac Con Iomaire|first=Liam|author-link=Liam Mac Con Iomaire|title=Conamara: An Tír Aineoil|publisher=[[Cló Iar-Chonnacht]]|language=ga|year=1997|location=[[Indreabhán]]|isbn=1-900693-39-9|page=21}}&lt;/ref&gt;    Ba i dteach tábhairne a mhuintire, ‘Tigh Darby’ a shaothraigh sé slí bheatha nó gur díoladh é i dtús na nóchaidí. Bhí cáil mhór ar ‘Tigh Darby’ agus is ann sna seascaidí a bhí an chéad halla damhsa i nGaeltacht Chonmara.

Sa bhliain 1969, ba é Diarmuid an leathchúpla a bhí ag an aisteoir [[John Mills]] sa mhórscannán Hollywood ''Ryan's Daughter''.   

Is leis an drámaíocht amaitéarach is mó a bhíodh Mac an Adhastair ag plé roimh theacht ''Ros na Rún'' agus is iomaí léiriú a raibh páirt aige ann. Bhí tionchar mór ag an scríbhneoir [[Johnny Chóil Mhaidhc Ó Coisdealbha|Johnny Chóil Mhaidhc]] air.

Is mar an carachtar iontach Séamas Mhicil Tom ar shobaldhráma TG4 ''Ros na Rún'' is mó a raibh aithne ag an bpobal ar Mhac an Adhastair. Bhí sé ar ''Ros na Rún'' ón uair a thosaigh an sobaldhráma mar chlár píolótach ar RTÉ i 1992. Bhí bua nádúrtha aige don ghreann; lena chuid freagraí tráthúla, a chuid geaitsí agus an seanchaipín píce dhá shocrú aige.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/an-t-aisteoir-o-ros-na-run-diarmuid-mac-an-adhastair-tar-eis-bhais/|teideal=An t-aisteoir ó Ros na Rún Diarmuid Mac an Adhastair tar éis bháis|dáta=2015-07-11|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2026-07-10}}&lt;/ref&gt;

Ba mhór an gean a bhí ag an lucht féachana ar Shéamas Mhicil Tom, sean-bhaitsiléir a raibh idir uaisleacht agus rógaireacht ag baint leis. Bhí dúil sa bhraon aige, a raibh a theanga ar a chomhairle féin aige, gur beag foighne a bhí aige le hamadáin ná le séitéireacht, ach fós a bhí lán le daonnacht.

D’oibrigh an t-aisteoir chomh maith ar ghearrscannáin ar nós ''An Leabhar'', ''Dillusc'' agus ''Cosa Nite'' agus bhí sé sa scannán de ''Cré na Cille''. I measc na ndrámaí ar ghlac sé páirt iontu bhí ''Ní Maith Liom do Thrioblóid'', a scríobh a dhlúthchara Joe Steve Ó Neachtain.

Bhronn Oireachtas na Gaeilge ‘Buaicghradam Cumarsáide’ air i 2005 as feabhas a chuid saothair ar ''Ros na Rún''.

Bhí dúil mhór aige san iascaireacht, sa traidisiún bádóireachta agus sa t[[snoíodóireacht adhmaid]].&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== Féach freisin ==

* [[Ros na Rún]]
* [[Johnny Chóil Mhaidhc Ó Coisdealbha|Johnny Chóil Mhaidhc]]

== Naisc sheachtracha ==
* [http://www.imdb.com/name/nm0531134/ IMDB ]

==Tagairtí==
{{reflist}}

{{DEFAULTSORT:Adhastair, Diarmuid Mac an}}
[[Catagóir:Daoine a rugadh i 1944]]
[[Catagóir:Básanna in 2015]]
[[Catagóir:Aisteoirí Éireannacha]]
[[Catagóir:Muintir Ros na Rún]]
[[Catagóir:Daoine as Contae na Gaillimhe]]</text>
      <sha1>qn3vcfs1p2kjnu7sh7e57lyd76cspfg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1320062</id>
      <parentid>1320061</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T10:29:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>TGcoa</username>
        <id>21229</id>
      </contributor>
      <comment>/* Saol */</comment>
      <origin>1320062</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5065" sha1="jwsu6brabvmkjcak0srbh27be482krg" xml:space="preserve">{{WD Bosca Sonraí Duine}}

[[Íomhá:Ros na Run.png|mion|50x50px]]
Ba [[aisteoir]] [[Éire]]annach é '''Diarmuid Mac an Adhastair''' a rugadh sa bhliain [[1944]] agus a fuair bás ar [[10 Iúil]] [[2015]].&lt;ref name='Ainm'&gt;{{Cite web-en|url=https://www.ainm.ie/Bio.aspx?ID=5004|title=MAC AN ADHASTAIR, Diarmuid (1943–2015) {{!}} ainm.ie|author=[[Diarmuid Breathnach]] agus [[Máire Ní Mhurchú]]|access-date=2024-02-19|language=ga|work=[[Ainm.ie|An Bunachar Náisiúnta Beathaisnéisí Gaeilge]] (Ainm.ie)}}&lt;/ref&gt;    Bhain sé cáil amach dá ról, i measc a chuid gaiscí eile, sa sobalchlár [[Ros na Rún]], agus ról Séamus Ó Catháin aige, nó Séamus Mhicil Tom.&lt;ref&gt;[http://www.irishexaminer.com/breakingnews/ireland/ros-na-runs-diarmuid-mac-an-adhastair-dies-686033.html ''Irish Examiner'', Ros na Rún's Diarmuid Mac an Adhastair dies]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://tuairisc.ie/fisean-cuid-de-na-buaicphointi-ag-seamus-mhicil-tom-o-ros-na-run/ FÍSEÁN: Cuid de na buaicphointí ag Séamus Mhicil Tom ó Ros na Rún]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/gradam-diarmuid-mac-an-adhastair-le-bronnadh-ag-an-oireachtas-inniu/|teideal=Gradam Diarmuid Mac an Adhastair le bronnadh ag an Oireachtas inniu|údar=Maitiú Ó Coimín|dáta=3 Samhain 2016|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2026-07-10}}&lt;/ref&gt;

== Saol ==
I m[[Béal an Daingin]] i gConamara a saolaíodh Diarmuid Mac an Adhastair ar an 9 Nollaig, 1943. Ba lena mháthair, Neilí Nic Dhonnchadha, an teach ósta ar a dtugtaí Tigh Réamoinn ansiúd – ceann de dhá theach ósta a bhí i g[[Ceantar na nOileán]] ag an am. Phós sise Deáirbí Mac an Adhastair a tháinig ag obair go Conamara as [[Órán Mór|Ros Cam]].&lt;ref name=&quot;Ainm&quot; /&gt;

D'oscail sé an chéad phictiúrlann i g[[Conamara Theas]] sa bhliain 1956, agus d'athraigh sé ina halla damhsa é i 1962,  an chéad halla damhsa i nGaeltacht Chonmara.&lt;ref name=&quot;Conamara&quot;&gt;{{Cite book-en|last=Mac Con Iomaire|first=Liam|author-link=Liam Mac Con Iomaire|title=Conamara: An Tír Aineoil|publisher=[[Cló Iar-Chonnacht]]|language=ga|year=1997|location=[[Indreabhán]]|isbn=1-900693-39-9|page=21}}&lt;/ref&gt;    Ba i dteach tábhairne a mhuintire, ‘Tigh Darby’ a shaothraigh sé slí bheatha nó gur díoladh é i dtús na 1990idí.  

Sa bhliain 1969, ba é Diarmuid an leathchúpla a bhí ag an aisteoir [[John Mills]] sa mhórscannán Hollywood ''Ryan's Daughter''.   

Is leis an drámaíocht amaitéarach is mó a bhíodh Mac an Adhastair ag plé roimh theacht ''Ros na Rún'' agus is iomaí léiriú a raibh páirt aige ann. Bhí tionchar mór ag an scríbhneoir [[Johnny Chóil Mhaidhc Ó Coisdealbha|Johnny Chóil Mhaidhc]] air.
[[Íomhá:Ros na Run.png|clé|mion|220x220px]]
Is mar an carachtar iontach Séamas Mhicil Tom ar shobaldhráma TG4 ''Ros na Rún'' is mó a raibh aithne ag an bpobal ar Mhac an Adhastair. Bhí sé ar ''Ros na Rún'' ón uair a thosaigh an sobaldhráma mar chlár píolótach ar RTÉ i 1992. Bhí bua nádúrtha aige don ghreann; lena chuid freagraí tráthúla, a chuid geaitsí agus an seanchaipín píce dhá shocrú aige.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/an-t-aisteoir-o-ros-na-run-diarmuid-mac-an-adhastair-tar-eis-bhais/|teideal=An t-aisteoir ó Ros na Rún Diarmuid Mac an Adhastair tar éis bháis|dáta=2015-07-11|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2026-07-10}}&lt;/ref&gt;

Ba mhór an gean a bhí ag an lucht féachana ar Shéamas Mhicil Tom, sean-bhaitsiléir a raibh idir uaisleacht agus rógaireacht ag baint leis. Bhí dúil sa bhraon aige, a raibh a theanga ar a chomhairle féin aige, gur beag foighne a bhí aige le hamadáin ná le séitéireacht, ach fós a bhí lán le daonnacht. Leaganacha de chaint ghlan na Gaeltachta a thagadh amach as a bhéal, maisithe ag correascaine agus ag corrmhallacht.  Bhí “Ó, a ''bhitch'' …” ar cheann de na ráitis ba mhinice a chloistí uaidh. Bhí bealach aige leis an nath sin a chur in oiriúint do cibé ócáid a bhí ann, bíodh sin brónach nó sona, bagrach nó fáilteach, uaigneach nó ceiliúrtha.&lt;ref name=&quot;Ainm&quot; /&gt;

D’oibrigh an t-aisteoir chomh maith ar ghearrscannáin ar nós ''An Leabhar'', ''Dillusc'' agus ''Cosa Nite'' agus bhí sé sa scannán de ''Cré na Cille''. I measc na ndrámaí ar ghlac sé páirt iontu bhí ''Ní Maith Liom do Thrioblóid'', a scríobh a dhlúthchara Joe Steve Ó Neachtain.

Bhronn Oireachtas na Gaeilge ‘Buaicghradam Cumarsáide’ air i 2005 as feabhas a chuid saothair ar ''Ros na Rún''.

Bhí dúil mhór aige san iascaireacht, sa traidisiún bádóireachta agus sa t[[snoíodóireacht adhmaid]].&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== Féach freisin ==

* [[Ros na Rún]]
* [[Johnny Chóil Mhaidhc Ó Coisdealbha|Johnny Chóil Mhaidhc]]

== Naisc sheachtracha ==
* [http://www.imdb.com/name/nm0531134/ IMDB ]

==Tagairtí==
{{reflist}}

{{DEFAULTSORT:Adhastair, Diarmuid Mac an}}
[[Catagóir:Daoine a rugadh i 1944]]
[[Catagóir:Básanna in 2015]]
[[Catagóir:Aisteoirí Éireannacha]]
[[Catagóir:Muintir Ros na Rún]]
[[Catagóir:Daoine as Contae na Gaillimhe]]</text>
      <sha1>jwsu6brabvmkjcak0srbh27be482krg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1320064</id>
      <parentid>1320062</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T10:34:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>TGcoa</username>
        <id>21229</id>
      </contributor>
      <origin>1320064</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5328" sha1="5lk92ey6z4y5trqtxkcxc9q1q5a3u0m" xml:space="preserve">{{WD Bosca Sonraí Duine}}

[[Íomhá:Ros na Run.png|mion|50x50px]]
Ba [[aisteoir]] [[Éire]]annach é '''Diarmuid Mac an Adhastair''' a rugadh sa bhliain [[1944]] agus a fuair bás ar [[10 Iúil]] [[2015]].&lt;ref name='Ainm'&gt;{{Cite web-en|url=https://www.ainm.ie/Bio.aspx?ID=5004|title=MAC AN ADHASTAIR, Diarmuid (1943–2015) {{!}} ainm.ie|author=[[Diarmuid Breathnach]] agus [[Máire Ní Mhurchú]]|access-date=2024-02-19|language=ga|work=[[Ainm.ie|An Bunachar Náisiúnta Beathaisnéisí Gaeilge]] (Ainm.ie)}}&lt;/ref&gt;    Bhain sé cáil amach dá ról, i measc a chuid gaiscí eile, sa sobalchlár [[Ros na Rún]], agus ról Séamus Ó Catháin aige, nó Séamus Mhicil Tom.&lt;ref&gt;[http://www.irishexaminer.com/breakingnews/ireland/ros-na-runs-diarmuid-mac-an-adhastair-dies-686033.html ''Irish Examiner'', Ros na Rún's Diarmuid Mac an Adhastair dies]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://tuairisc.ie/fisean-cuid-de-na-buaicphointi-ag-seamus-mhicil-tom-o-ros-na-run/ FÍSEÁN: Cuid de na buaicphointí ag Séamus Mhicil Tom ó Ros na Rún]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/gradam-diarmuid-mac-an-adhastair-le-bronnadh-ag-an-oireachtas-inniu/|teideal=Gradam Diarmuid Mac an Adhastair le bronnadh ag an Oireachtas inniu|údar=Maitiú Ó Coimín|dáta=3 Samhain 2016|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2026-07-10}}&lt;/ref&gt;

== Saol ==
I m[[Béal an Daingin]] i gConamara a saolaíodh Diarmuid Mac an Adhastair ar an 9 Nollaig, 1943. Ba lena mháthair, Neilí Nic Dhonnchadha, an teach ósta ar a dtugtaí Tigh Réamoinn ansiúd – ceann de dhá theach ósta a bhí i g[[Ceantar na nOileán]] ag an am. Phós sise Deáirbí Mac an Adhastair a tháinig ag obair go Conamara as [[Órán Mór|Ros Cam]].&lt;ref name=&quot;Ainm&quot; /&gt;

Ba i dteach tábhairne a mhuintire, ‘Tigh Darby’ a shaothraigh sé slí bheatha nó gur díoladh é i dtús na 1990idí. D'oscail sé an chéad phictiúrlann i g[[Conamara Theas]] sa bhliain 1956, agus d'athraigh sé ina halla damhsa é i 1962,  an chéad halla damhsa i nGaeltacht Chonmara.  Ba ghearr go raibh na seó-bhannaí ba cháiliúla in Éirinn ag seinm ann.&lt;ref name=&quot;Conamara&quot;&gt;{{Cite book-en|last=Mac Con Iomaire|first=Liam|author-link=Liam Mac Con Iomaire|title=Conamara: An Tír Aineoil|publisher=[[Cló Iar-Chonnacht]]|language=ga|year=1997|location=[[Indreabhán]]|isbn=1-900693-39-9|page=21}}&lt;/ref&gt;      

Sa bhliain 1969, ba é Diarmuid an leathchúpla a bhí ag an aisteoir [[John Mills]] sa mhórscannán Hollywood ''Ryan's Daughter''.   

Is leis an drámaíocht amaitéarach is mó a bhíodh Mac an Adhastair ag plé roimh theacht ''Ros na Rún'' agus is iomaí léiriú a raibh páirt aige ann. Bhí tionchar mór ag an scríbhneoir [[Johnny Chóil Mhaidhc Ó Coisdealbha|Johnny Chóil Mhaidhc]] air.
[[Íomhá:Ros na Run.png|clé|mion|220x220px]]
Is mar an carachtar iontach Séamas Mhicil Tom ar shobaldhráma TG4 ''Ros na Rún'' is mó a raibh aithne ag an bpobal ar Mhac an Adhastair. Bhí sé ar ''Ros na Rún'' ón uair a thosaigh an sobaldhráma mar chlár píolótach ar RTÉ i 1992. Bhí bua nádúrtha aige don ghreann; lena chuid freagraí tráthúla, a chuid geaitsí agus an seanchaipín píce dhá shocrú aige.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/an-t-aisteoir-o-ros-na-run-diarmuid-mac-an-adhastair-tar-eis-bhais/|teideal=An t-aisteoir ó Ros na Rún Diarmuid Mac an Adhastair tar éis bháis|dáta=2015-07-11|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2026-07-10}}&lt;/ref&gt;

Ba mhór an gean a bhí ag an lucht féachana ar Shéamas Mhicil Tom, sean-bhaitsiléir a raibh idir uaisleacht agus rógaireacht ag baint leis. Bhí dúil sa bhraon aige, a raibh a theanga ar a chomhairle féin aige, gur beag foighne a bhí aige le hamadáin ná le séitéireacht, ach fós a bhí lán le daonnacht. Leaganacha de chaint ghlan na Gaeltachta a thagadh amach as a bhéal, maisithe ag correascaine agus ag corrmhallacht.  Bhí “Ó, a ''bhitch'' …” ar cheann de na ráitis ba mhinice a chloistí uaidh. Bhí bealach aige leis an nath sin a chur in oiriúint do cibé ócáid a bhí ann, bíodh sin brónach nó sona, bagrach nó fáilteach, uaigneach nó ceiliúrtha.&lt;ref name=&quot;Ainm&quot; /&gt;

D’oibrigh an t-aisteoir chomh maith ar ghearrscannáin ar nós ''An Leabhar'', ''Dillusc'' agus ''Cosa Nite'' agus bhí sé sa scannán de ''Cré na Cille''. I measc na ndrámaí ar ghlac sé páirt iontu bhí ''Ní Maith Liom do Thrioblóid'', a scríobh a dhlúthchara Joe Steve Ó Neachtain.

== Pearsanta ==
Bhí dúil mhór aige san iascaireacht, sa traidisiún bádóireachta agus sa t[[snoíodóireacht adhmaid]].&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Phós Diarmuid Máirín Ní Eidhin, a d’fhreastail ar Scoil an Tuairín ag an am céanna leis féin, agus bhí triúr clainne orthu, Gráinne, Diarmad agus Caomhán.

Bhronn Oireachtas na Gaeilge ‘Buaicghradam Cumarsáide’ air i 2005 as feabhas a chuid saothair ar ''Ros na Rún''.

== Féach freisin ==

* [[Ros na Rún]]
* [[Johnny Chóil Mhaidhc Ó Coisdealbha|Johnny Chóil Mhaidhc]]

== Naisc sheachtracha ==
* [http://www.imdb.com/name/nm0531134/ IMDB ]

==Tagairtí==
{{reflist}}

{{DEFAULTSORT:Adhastair, Diarmuid Mac an}}
[[Catagóir:Daoine a rugadh i 1944]]
[[Catagóir:Básanna in 2015]]
[[Catagóir:Aisteoirí Éireannacha]]
[[Catagóir:Muintir Ros na Rún]]
[[Catagóir:Daoine as Contae na Gaillimhe]]</text>
      <sha1>5lk92ey6z4y5trqtxkcxc9q1q5a3u0m</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1320066</id>
      <parentid>1320064</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T10:38:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>TGcoa</username>
        <id>21229</id>
      </contributor>
      <comment>/* Pearsanta */</comment>
      <origin>1320066</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5433" sha1="lcipti43qs4erz13nxlzpmwfrwrnold" xml:space="preserve">{{WD Bosca Sonraí Duine}}

[[Íomhá:Ros na Run.png|mion|50x50px]]
Ba [[aisteoir]] [[Éire]]annach é '''Diarmuid Mac an Adhastair''' a rugadh sa bhliain [[1944]] agus a fuair bás ar [[10 Iúil]] [[2015]].&lt;ref name='Ainm'&gt;{{Cite web-en|url=https://www.ainm.ie/Bio.aspx?ID=5004|title=MAC AN ADHASTAIR, Diarmuid (1943–2015) {{!}} ainm.ie|author=[[Diarmuid Breathnach]] agus [[Máire Ní Mhurchú]]|access-date=2024-02-19|language=ga|work=[[Ainm.ie|An Bunachar Náisiúnta Beathaisnéisí Gaeilge]] (Ainm.ie)}}&lt;/ref&gt;    Bhain sé cáil amach dá ról, i measc a chuid gaiscí eile, sa sobalchlár [[Ros na Rún]], agus ról Séamus Ó Catháin aige, nó Séamus Mhicil Tom.&lt;ref&gt;[http://www.irishexaminer.com/breakingnews/ireland/ros-na-runs-diarmuid-mac-an-adhastair-dies-686033.html ''Irish Examiner'', Ros na Rún's Diarmuid Mac an Adhastair dies]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://tuairisc.ie/fisean-cuid-de-na-buaicphointi-ag-seamus-mhicil-tom-o-ros-na-run/ FÍSEÁN: Cuid de na buaicphointí ag Séamus Mhicil Tom ó Ros na Rún]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/gradam-diarmuid-mac-an-adhastair-le-bronnadh-ag-an-oireachtas-inniu/|teideal=Gradam Diarmuid Mac an Adhastair le bronnadh ag an Oireachtas inniu|údar=Maitiú Ó Coimín|dáta=3 Samhain 2016|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2026-07-10}}&lt;/ref&gt;

== Saol ==
I m[[Béal an Daingin]] i gConamara a saolaíodh Diarmuid Mac an Adhastair ar an 9 Nollaig, 1943. Ba lena mháthair, Neilí Nic Dhonnchadha, an teach ósta ar a dtugtaí Tigh Réamoinn ansiúd – ceann de dhá theach ósta a bhí i g[[Ceantar na nOileán]] ag an am. Phós sise Deáirbí Mac an Adhastair a tháinig ag obair go Conamara as [[Órán Mór|Ros Cam]].&lt;ref name=&quot;Ainm&quot; /&gt;

Ba i dteach tábhairne a mhuintire, ‘Tigh Darby’ a shaothraigh sé slí bheatha nó gur díoladh é i dtús na 1990idí. D'oscail sé an chéad phictiúrlann i g[[Conamara Theas]] sa bhliain 1956, agus d'athraigh sé ina halla damhsa é i 1962,  an chéad halla damhsa i nGaeltacht Chonmara.  Ba ghearr go raibh na seó-bhannaí ba cháiliúla in Éirinn ag seinm ann.&lt;ref name=&quot;Conamara&quot;&gt;{{Cite book-en|last=Mac Con Iomaire|first=Liam|author-link=Liam Mac Con Iomaire|title=Conamara: An Tír Aineoil|publisher=[[Cló Iar-Chonnacht]]|language=ga|year=1997|location=[[Indreabhán]]|isbn=1-900693-39-9|page=21}}&lt;/ref&gt;      

Sa bhliain 1969, ba é Diarmuid an leathchúpla a bhí ag an aisteoir [[John Mills]] sa mhórscannán Hollywood ''Ryan's Daughter''.   

Is leis an drámaíocht amaitéarach is mó a bhíodh Mac an Adhastair ag plé roimh theacht ''Ros na Rún'' agus is iomaí léiriú a raibh páirt aige ann. Bhí tionchar mór ag an scríbhneoir [[Johnny Chóil Mhaidhc Ó Coisdealbha|Johnny Chóil Mhaidhc]] air.
[[Íomhá:Ros na Run.png|clé|mion|220x220px]]
Is mar an carachtar iontach Séamas Mhicil Tom ar shobaldhráma TG4 ''Ros na Rún'' is mó a raibh aithne ag an bpobal ar Mhac an Adhastair. Bhí sé ar ''Ros na Rún'' ón uair a thosaigh an sobaldhráma mar chlár píolótach ar RTÉ i 1992. Bhí bua nádúrtha aige don ghreann; lena chuid freagraí tráthúla, a chuid geaitsí agus an seanchaipín píce dhá shocrú aige.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/an-t-aisteoir-o-ros-na-run-diarmuid-mac-an-adhastair-tar-eis-bhais/|teideal=An t-aisteoir ó Ros na Rún Diarmuid Mac an Adhastair tar éis bháis|dáta=2015-07-11|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2026-07-10}}&lt;/ref&gt;

Ba mhór an gean a bhí ag an lucht féachana ar Shéamas Mhicil Tom, sean-bhaitsiléir a raibh idir uaisleacht agus rógaireacht ag baint leis. Bhí dúil sa bhraon aige, a raibh a theanga ar a chomhairle féin aige, gur beag foighne a bhí aige le hamadáin ná le séitéireacht, ach fós a bhí lán le daonnacht. Leaganacha de chaint ghlan na Gaeltachta a thagadh amach as a bhéal, maisithe ag correascaine agus ag corrmhallacht.  Bhí “Ó, a ''bhitch'' …” ar cheann de na ráitis ba mhinice a chloistí uaidh. Bhí bealach aige leis an nath sin a chur in oiriúint do cibé ócáid a bhí ann, bíodh sin brónach nó sona, bagrach nó fáilteach, uaigneach nó ceiliúrtha.&lt;ref name=&quot;Ainm&quot; /&gt;

D’oibrigh an t-aisteoir chomh maith ar ghearrscannáin ar nós ''An Leabhar'', ''Dillusc'' agus ''Cosa Nite''.  Bhí sé páirteach sa scannán lánfhada Cré na cille a rinneadh in 2006 mar cheiliúradh 100 bliain ar bhreith an údair, [[Máirtín Ó Cadhain]]. I measc na ndrámaí ar ghlac sé páirt iontu bhí ''Ní Maith Liom do Thrioblóid'', a scríobh a dhlúthchara Joe Steve Ó Neachtain.

== Pearsanta ==
Bhí dúil mhór aige san iascaireacht, sa traidisiún bádóireachta agus sa t[[snoíodóireacht adhmaid]].&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Phós Diarmuid Máirín Ní Eidhin, a d’fhreastail ar Scoil an Tuairín ag an am céanna leis féin, agus bhí triúr clainne orthu, Gráinne, Diarmad agus Caomhán.

Bhronn Oireachtas na Gaeilge ‘Buaicghradam Cumarsáide’ air i 2005 as feabhas a chuid saothair ar ''Ros na Rún''.

== Féach freisin ==

* [[Ros na Rún]]
* [[Johnny Chóil Mhaidhc Ó Coisdealbha|Johnny Chóil Mhaidhc]]

== Naisc sheachtracha ==
* [http://www.imdb.com/name/nm0531134/ IMDB ]

==Tagairtí==
{{reflist}}

{{DEFAULTSORT:Adhastair, Diarmuid Mac an}}
[[Catagóir:Daoine a rugadh i 1944]]
[[Catagóir:Básanna in 2015]]
[[Catagóir:Aisteoirí Éireannacha]]
[[Catagóir:Muintir Ros na Rún]]
[[Catagóir:Daoine as Contae na Gaillimhe]]</text>
      <sha1>lcipti43qs4erz13nxlzpmwfrwrnold</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1320067</id>
      <parentid>1320066</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T10:43:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>TGcoa</username>
        <id>21229</id>
      </contributor>
      <origin>1320067</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5516" sha1="si60q3kiajf4iv4bbfro2le2ax0tnvu" xml:space="preserve">{{WD Bosca Sonraí Duine}}Ba [[aisteoir]] [[Éire]]annach é '''Diarmuid Mac an Adhastair''' a rugadh sa bhliain [[1944]] agus a fuair bás ar [[10 Iúil]] [[2015]].&lt;ref name='Ainm'&gt;{{Cite web-en|url=https://www.ainm.ie/Bio.aspx?ID=5004|title=MAC AN ADHASTAIR, Diarmuid (1943–2015) {{!}} ainm.ie|author=[[Diarmuid Breathnach]] agus [[Máire Ní Mhurchú]]|access-date=2024-02-19|language=ga|work=[[Ainm.ie|An Bunachar Náisiúnta Beathaisnéisí Gaeilge]] (Ainm.ie)}}&lt;/ref&gt;    Bhain sé cáil amach dá ról, i measc a chuid gaiscí eile, sa sobalchlár [[Ros na Rún]], agus ról Séamus Ó Catháin aige, nó Séamus Mhicil Tom.&lt;ref&gt;[http://www.irishexaminer.com/breakingnews/ireland/ros-na-runs-diarmuid-mac-an-adhastair-dies-686033.html ''Irish Examiner'', Ros na Rún's Diarmuid Mac an Adhastair dies]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://tuairisc.ie/fisean-cuid-de-na-buaicphointi-ag-seamus-mhicil-tom-o-ros-na-run/ FÍSEÁN: Cuid de na buaicphointí ag Séamus Mhicil Tom ó Ros na Rún]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/gradam-diarmuid-mac-an-adhastair-le-bronnadh-ag-an-oireachtas-inniu/|teideal=Gradam Diarmuid Mac an Adhastair le bronnadh ag an Oireachtas inniu|údar=Maitiú Ó Coimín|dáta=3 Samhain 2016|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2026-07-10}}&lt;/ref&gt;

[[Íomhá:Costcutter store - geograph.org.uk - 1546480.jpg|clé|mion|220x220px|&quot;Costcutter&quot; inniu i m[[Béal an Daingin]]]]

== Saol ==
I m[[Béal an Daingin]] i gConamara a saolaíodh Diarmuid Mac an Adhastair ar an 9 Nollaig, 1943. Ba lena mháthair, Neilí Nic Dhonnchadha, an teach ósta ar a dtugtaí Tigh Réamoinn ansiúd – ceann de dhá theach ósta a bhí i g[[Ceantar na nOileán]] ag an am. Phós sise Deáirbí Mac an Adhastair a tháinig ag obair go Conamara as [[Órán Mór|Ros Cam]].&lt;ref name=&quot;Ainm&quot; /&gt;

Ba i dteach tábhairne a mhuintire, ‘Tigh Darby’ a shaothraigh sé slí bheatha nó gur díoladh é i dtús na 1990idí. D'oscail sé an chéad phictiúrlann i g[[Conamara Theas]] sa bhliain 1956, agus d'athraigh sé ina halla damhsa é i 1962,  an chéad halla damhsa i nGaeltacht Chonmara.  Ba ghearr go raibh na seó-bhannaí ba cháiliúla in Éirinn ag seinm ann.&lt;ref name=&quot;Conamara&quot;&gt;{{Cite book-en|last=Mac Con Iomaire|first=Liam|author-link=Liam Mac Con Iomaire|title=Conamara: An Tír Aineoil|publisher=[[Cló Iar-Chonnacht]]|language=ga|year=1997|location=[[Indreabhán]]|isbn=1-900693-39-9|page=21}}&lt;/ref&gt;      

Sa bhliain 1969, ba é Diarmuid an leathchúpla a bhí ag an aisteoir [[John Mills]] sa mhórscannán Hollywood ''Ryan's Daughter''.   

Is leis an drámaíocht amaitéarach is mó a bhíodh Mac an Adhastair ag plé roimh theacht ''Ros na Rún'' agus is iomaí léiriú a raibh páirt aige ann. Bhí tionchar mór ag an scríbhneoir [[Johnny Chóil Mhaidhc Ó Coisdealbha|Johnny Chóil Mhaidhc]] air.
[[Íomhá:Ros na Run.png|clé|mion|220x220px]]
Is mar an carachtar iontach Séamas Mhicil Tom ar shobaldhráma TG4 ''Ros na Rún'' is mó a raibh aithne ag an bpobal ar Mhac an Adhastair. Bhí sé ar ''Ros na Rún'' ón uair a thosaigh an sobaldhráma mar chlár píolótach ar RTÉ i 1992. Bhí bua nádúrtha aige don ghreann; lena chuid freagraí tráthúla, a chuid geaitsí agus an seanchaipín píce dhá shocrú aige.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/an-t-aisteoir-o-ros-na-run-diarmuid-mac-an-adhastair-tar-eis-bhais/|teideal=An t-aisteoir ó Ros na Rún Diarmuid Mac an Adhastair tar éis bháis|dáta=2015-07-11|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2026-07-10}}&lt;/ref&gt;

Ba mhór an gean a bhí ag an lucht féachana ar Shéamas Mhicil Tom, sean-bhaitsiléir a raibh idir uaisleacht agus rógaireacht ag baint leis. Bhí dúil sa bhraon aige, a raibh a theanga ar a chomhairle féin aige, gur beag foighne a bhí aige le hamadáin ná le séitéireacht, ach fós a bhí lán le daonnacht. Leaganacha de chaint ghlan na Gaeltachta a thagadh amach as a bhéal, maisithe ag correascaine agus ag corrmhallacht.  Bhí “Ó, a ''bhitch'' …” ar cheann de na ráitis ba mhinice a chloistí uaidh. Bhí bealach aige leis an nath sin a chur in oiriúint do cibé ócáid a bhí ann, bíodh sin brónach nó sona, bagrach nó fáilteach, uaigneach nó ceiliúrtha.&lt;ref name=&quot;Ainm&quot; /&gt;

D’oibrigh an t-aisteoir chomh maith ar ghearrscannáin ar nós ''An Leabhar'', ''Dillusc'' agus ''Cosa Nite''.  Bhí sé páirteach sa scannán lánfhada Cré na cille a rinneadh in 2006 mar cheiliúradh 100 bliain ar bhreith an údair, [[Máirtín Ó Cadhain]]. I measc na ndrámaí ar ghlac sé páirt iontu bhí ''Ní Maith Liom do Thrioblóid'', a scríobh a dhlúthchara Joe Steve Ó Neachtain.

== Pearsanta ==
Bhí dúil mhór aige san iascaireacht, sa traidisiún bádóireachta agus sa t[[snoíodóireacht adhmaid]].&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Phós Diarmuid Máirín Ní Eidhin, a d’fhreastail ar Scoil an Tuairín ag an am céanna leis féin, agus bhí triúr clainne orthu, Gráinne, Diarmad agus Caomhán.

Bhronn Oireachtas na Gaeilge ‘Buaicghradam Cumarsáide’ air i 2005 as feabhas a chuid saothair ar ''Ros na Rún''.

== Féach freisin ==

* [[Ros na Rún]]
* [[Johnny Chóil Mhaidhc Ó Coisdealbha|Johnny Chóil Mhaidhc]]

== Naisc sheachtracha ==
* [http://www.imdb.com/name/nm0531134/ IMDB ]

==Tagairtí==
{{reflist}}

{{DEFAULTSORT:Adhastair, Diarmuid Mac an}}
[[Catagóir:Daoine a rugadh i 1944]]
[[Catagóir:Básanna in 2015]]
[[Catagóir:Aisteoirí Éireannacha]]
[[Catagóir:Muintir Ros na Rún]]
[[Catagóir:Daoine as Contae na Gaillimhe]]</text>
      <sha1>si60q3kiajf4iv4bbfro2le2ax0tnvu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Seán Milroy</title>
    <ns>0</ns>
    <id>73459</id>
    <revision>
      <id>1320005</id>
      <parentid>973851</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T16:48:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Seachránaí</username>
        <id>53315</id>
      </contributor>
      <comment>Catagóirí</comment>
      <origin>1320005</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1757" sha1="mx7gu7nlf2nusr9htn0g3j5ajo7bf6d" xml:space="preserve">{{WD Bosca Sonraí Duine}}
Polaiteoir [[Éire]]annach ab ea '''John Ignatius Milroy''' nó '''Seán Milroy''' mar is fearr aithne air ([[1877]] - [[10 Meitheamh]] [[1946]]). Bhí sé ina bhall de [[Sinn Féin|Shinn Féin]] ar dtús agus ansin de [[Cumann na nGaedheal|Chumann na nGaedheal]].

&lt;gallery&gt;
Piece 210-005; John Milroy (1915).pdf|page=7|Comhad faisnéise ar John Milroy ón Oifig Choilíneach
Piece 207-129; John Milroy (1922).pdf|page=8|Comhad faisnéise míleata ar John Milroy ó Arm na Breataine Móire 
&lt;/gallery&gt;

== Tagairtí ==
{{Reflist}}

==Foinsí==
*Todd Andrews (1979), ''Dublin Made Me''.
*Tim Pat Coogan (1995), ''De Valera: Long Fellow, Long Shadow''.
*''Memoirs of Senator Joseph Connolly: A Founder of Modern Ireland.'' J. Anthony Gaughan (ed), 1996.


{{Teachtaí Dála an 2ú Dáil}}
{{Teachtaí Dála an 3ú Dáil}}
{{Teachtaí Dála an 4ú Dáil}}

{{Síol-beath-en}}
{{Síol-beath-ni}}
{{Síol-beath-ie}}

{{DEFAULTSORT:Milroy, Sean}}
[[Catagóir:Daoine a rugadh i 1877]]
[[Catagóir:Básanna i 1946]]
[[Catagóir:Baill Chumann na nGaedheal]]
[[Catagóir:Baill d'Óglaigh na hÉireann (1917-1922)]]
[[Catagóir:Baill de BPÉ]]
[[Catagóir:Baill den 2ú Dáil]]
[[Catagóir:Baill den 2ú Seanad]]
[[Catagóir:Baill den 3ú Dáil]]
[[Catagóir:Baill den 4ú Dáil]]
[[Catagóir:Baill Fhine Gael]]
[[Catagóir:Daoine as Contae Fhear Manach]]
[[Catagóir:Daoine as Contae Thír Eoghain]]
[[Catagóir:Daoine de bhunadh na hAlban]]
[[Catagóir:Daoine Sasanacha]]
[[Catagóir:Éirí Amach na Cásca]]
[[Catagóir:Fir]]
[[Catagóir:Gníomhaithe Éireannacha]]
[[Catagóir:Polaiteoirí as Contae an Chabháin]]
[[Catagóir:Polaiteoirí Shinn Féin]]
[[Catagóir:Polaiteoirí Thuaisceart na hÉireann]]
[[Catagóir:Ré Victeoiriach]]</text>
      <sha1>mx7gu7nlf2nusr9htn0g3j5ajo7bf6d</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Edward Moane</title>
    <ns>0</ns>
    <id>74397</id>
    <revision>
      <id>1320009</id>
      <parentid>996962</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T17:47:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Seachránaí</username>
        <id>53315</id>
      </contributor>
      <comment>Catagóirí</comment>
      <origin>1320009</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="681" sha1="c5vwbs1t3imjp6b4vfm2jiudphwn0w5" xml:space="preserve">{{WD Bosca Sonraí Duine}}
Polaiteoir [[Éire]]annach ab ea '''Edward Moane'''  ([[2 Lúnasa]] [[1890]] – [[11 Iúil]] [[1973]]). Bhí sé ina bhall d'[[Fianna Fáil|Fhianna Fáil]].

== Tagairtí ==
{{Reflist}}

{{Teachtaí Dála an 7ú Dáil}}
{{Teachtaí Dála an 8ú Dáil}}
{{Teachtaí Dála an 9ú Dáil}}

{{Síol-beath-ie}}

{{DEFAULTSORT:Moane, Edward}}
[[Catagóir:Daoine a rugadh i 1890]]
[[Catagóir:Básanna i 1973]]
[[Catagóir:Baill den 7ú Dáil]]
[[Catagóir:Baill den 8ú Dáil]]
[[Catagóir:Baill den 9ú Dáil]]
[[Catagóir:Feirmeoirí Éireannacha]]
[[Catagóir:Fir]]
[[Catagóir:Polaiteoirí as Contae Mhaigh Eo]]
[[Catagóir:Teachtaí Dála Fhianna Fáil]]</text>
      <sha1>c5vwbs1t3imjp6b4vfm2jiudphwn0w5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1320010</id>
      <parentid>1320009</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T17:48:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Seachránaí</username>
        <id>53315</id>
      </contributor>
      <comment>Catagóirí</comment>
      <origin>1320010</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="712" sha1="n0ab6kgngujs95rb20xbdi3o3zt8sc9" xml:space="preserve">{{WD Bosca Sonraí Duine}}
Polaiteoir [[Éire]]annach ab ea '''Edward Moane'''  ([[2 Lúnasa]] [[1890]] – [[11 Iúil]] [[1973]]). Bhí sé ina bhall d'[[Fianna Fáil|Fhianna Fáil]].

== Tagairtí ==
{{Reflist}}

{{Teachtaí Dála an 7ú Dáil}}
{{Teachtaí Dála an 8ú Dáil}}
{{Teachtaí Dála an 9ú Dáil}}

{{Síol-beath-ie}}

{{DEFAULTSORT:Moane, Edward}}
[[Catagóir:Daoine a rugadh i 1890]]
[[Catagóir:Básanna i 1973]]
[[Catagóir:Baill den 7ú Dáil]]
[[Catagóir:Baill den 8ú Dáil]]
[[Catagóir:Baill den 9ú Dáil]]
[[Catagóir:Feirmeoirí Éireannacha]]
[[Catagóir:Fir]]
[[Catagóir:Polaiteoirí as Contae Mhaigh Eo]]
[[Catagóir:Ré Victeoiriach]]
[[Catagóir:Teachtaí Dála Fhianna Fáil]]</text>
      <sha1>n0ab6kgngujs95rb20xbdi3o3zt8sc9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Anthony Millar</title>
    <ns>0</ns>
    <id>74703</id>
    <revision>
      <id>1320004</id>
      <parentid>1081232</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T16:41:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Seachránaí</username>
        <id>53315</id>
      </contributor>
      <comment>Catagóirí</comment>
      <origin>1320004</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="726" sha1="lydvrn4fs4wevjau27mv3hthrsjs3ce" xml:space="preserve">{{WD Bosca Sonraí Duine}}
Polaiteoir [[Éire]]annach ab ea '''Anthony Millar'''  (24 Meán Fómhair 1934 – 23 Eanáir 1993). Bhí sé ina bhall d'[[Fianna Fáil|Fhianna Fáil]].

== Tagairtí ==
{{Reflist}}

{{Teachtaí Dála an 16ú Dáil}}
{{Teachtaí Dála an 17ú Dáil}}
{{Teachtaí Dála an 18ú Dáil}}

{{Síol-beath-ie}}

{{DEFAULTSORT:Millar, Anthony}}
[[Catagóir:Daoine a rugadh i 1934]]
[[Catagóir:Básanna i 1993]]
[[Catagóir:Baill den 16ú Dáil]]
[[Catagóir:Baill den 17ú Dáil]]
[[Catagóir:Baill den 18ú Dáil]]
[[Catagóir:Daoine as Contae Ros Comáin]]
[[Catagóir:Feirmeoirí Éireannacha]]
[[Catagóir:Fir]]
[[Catagóir:Gaillimh Thoir (Dáilcheantar)]]
[[Catagóir:Teachtaí Dála Fhianna Fáil]]</text>
      <sha1>lydvrn4fs4wevjau27mv3hthrsjs3ce</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Catagóir:Leabhair de réir sheánra</title>
    <ns>14</ns>
    <id>75700</id>
    <revision>
      <id>1320025</id>
      <parentid>1297434</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T21:22:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Taghdtaighde</username>
        <id>60452</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Sórtáil</comment>
      <origin>1320025</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="173" sha1="skvho6r302bo3ji7x3vej6j03v0qgu4" xml:space="preserve">{{DEFAULTSORT:Leabhair de reir sheanra}}
[[Catagóir:Leabhair| seanra, leabhair de reir]]
[[Catagóir:Ficsean de réir seánra|*]]
[[Catagóir:Catagóirí de réir seánra]]</text>
      <sha1>skvho6r302bo3ji7x3vej6j03v0qgu4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Atáirgeadh gnéasach</title>
    <ns>0</ns>
    <id>85485</id>
    <revision>
      <id>1319996</id>
      <parentid>1319976</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T13:46:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ériugena</username>
        <id>188</id>
      </contributor>
      <origin>1319996</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12551" sha1="ixzu78mvyr7rp1bim1vyckh5pmj326a" xml:space="preserve">[[File:Sexual cycle N-2N.svg |thumb |250px |Sa chéad chéim d'atáirgeadh gnéasach, an [[méóis]], laghdaítear líon na gcrómasóm ó uimhir dhioplóideach (2n) go dtí uimhir haplóideach (n). Le linn [[toirchiú|toirchithe]], tagann gaiméití hapléideacha le chéile chun [[siogót]] déphléideach a fhoirmiú, agus cuirtear an bunlíon crómasóm ar ais.]]

Is éard a bhíonn i gceist le h'''atáirgeadh gnéasach''' an Duine agus na [[Mamach|mamach]] eile ná [[Gaiméit|gaiméit]] fhireann ([[Speirm|speirm]]) agus gaiméit bhaineann (ubhchill nó [[Ubhán|ubhán]]) a tháthú le chéile chun go ndéanfaí [[Siogót|siogót]]. Maidir leis an siogót aoncheallach seo, bíonn an t-eolas ar fad i ngéinte a chuid crómasóm chun orgánach comhdhéanta de chealla le dhá shraith crómasóm (dioplóideach) a chruthú.&lt;ref&gt;John Maynard Smith &amp; Eörz Szathmáry, The Major Transitions in Evolution, [[W. H. Freeman and Company]], 1995, p 149&lt;/ref&gt;  Cruthaíodh iad seo chun go mbeadh sé easca toirtiú a dhéanamh ar an ubhán agus go bhforbródh an t-ubhan ina [[Féatas|fheatas]] sa bhean.

Tá sé seo tipiciúil in ainmhithe, cé go n-athraíonn líon na dtacar [[crómasóm]] agus an chaoi a n-athraíonn an líon sin san atáirgeadh gnéasach, go háirithe i measc [[Planda|plandaí]], [[Fungas|fungais]], agus [[Eukaryota|eocaróit]] eile. &lt;ref name=&quot;Chalker-2013&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Can Song |first=ShaoJun Liu |date=2012 |title=Polyploid Organisms |journal=Science China Life Sciences |volume=55 |issue=4 |pages=301–311 |doi=10.1007/s11427-012-4310-2 |pmid=22566086 |s2cid=17682966 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt; 

I mamaigh phlacainteacha, fágann speirmchealla an [[péineas]] tríd an [[úiréadra]] fireann agus téann siad isteach sa bh[[faighin]] le linn na cúplála,&lt;ref name=&quot;Hyman1992&quot;&gt;{{cite book |author=Libbie Henrietta Hyman |url=https://books.google.com/books?id=VKlWjdOkiMwC&amp;pg=PA583 |title=Hyman's Comparative Vertebrate Anatomy |date=15 September 1992 |publisher=University of Chicago Press |isbn=978-0-226-87013-7 |pages=583–}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Naguib |first=Marc |url=https://books.google.com/books?id=KgTeDwAAQBAJ&amp;pg=PA65 |title=Advances in the Study of Behavior |date=2020-04-19 |publisher=Academic Press |isbn=978-0-12-820726-0 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=Birkhead |first1=Tim R. |url=https://books.google.com/books?id=FhvmHW972mAC&amp;pg=PA701 |title=Sperm Competition and Sexual Selection |last2=Møller |first2=Anders Pape |date=1998-08-12 |publisher=Elsevier |isbn=978-0-08-054159-4 |language=en}}&lt;/ref&gt; agus téann ubhchealla isteach san [[útaras]] tríd an ubhaducht. Tá [[clóáca]] ag [[Veirteabrach|veirteabraigh]] eile den dá ghnéas chun speirm nó ubhchealla a scaoileadh.

Is é atáirgeadh gnéasach an saolré is coitianta in eocaróit ilcheallacha, amhail [[Animalia|ainmhithe]], [[Fungas|fungais]] agus [[Planda|plandaí]].&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Nieuwenhuis |first=Bart |date=October 19, 2016 |title=The frequency of sex in fungi |journal=Philosophical Transactions B |volume=371 |issue=1706 |doi=10.1098/rstb.2015.0540 |pmid=27619703 |pmc=5031624 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Woods |first=Kerry |date=June 19, 2012 |title=Flowering Plants |url=https://eol.org/docs/discover/flowering-plants |access-date=September 12, 2022 |website=Encyclopedia of Life |archive-date=September 13, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220913053019/https://eol.org/docs/discover/flowering-plants |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Tarlaíonn atáirgeadh gnéasach i roinnt [[Eukaryota|eocarót]] aoncheallach freisin.&lt;ref name=&quot;Chalker-2013&quot;&gt;{{Cite journal |last=Chalker |first=Douglas |date=2013 |title=Epigenetics of Ciliates |url=https://cshperspectives.cshlp.org/content/5/12/a017764.full |journal=Cold Spring Harbor Perspectives in Biology |volume=5 |issue=12 |article-number=a017764 |doi=10.1101/cshperspect.a017764 |pmid=24296171 |pmc=3839606 |via=Cold Spring Harbor |access-date=2022-09-13 |archive-date=2022-09-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220913054521/https://cshperspectives.cshlp.org/content/5/12/a017764.full |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Knop |first=Michael |date=2011 |title=Yeast cell morphology and sexual reproduction – A short overview and some considerations |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1631069111001405 |journal=Comptes Rendus Biologies |volume=334 |issue=8–9 |pages=599–606 |doi=10.1016/j.crvi.2011.05.007 |pmid=21819940 |via=Elsevier Science Direct |access-date=2022-09-13 |archive-date=2022-09-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220913053019/https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1631069111001405 |url-status=live |url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;  Ní tharlaíonn atáirgeadh gnéasach i b[[Prócarót|prócaróit]], orgánaigh aoncheallacha gan [[núicléas cille]], cosúil le [[baictéir]] agus [[aircéigh]]. Mar sin féin, d'fhéadfaí roinnt próiseas i mbaictéir, lena n-áirítear comhchuingiú baictéarach, claochlú agus trasduchtú, a mheas ar aon dul le hatáirgeadh gnéasach sa mhéid is go n-ionchorpraíonn siad faisnéis ghéiniteach nua.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Narra |first=Hema |date=September 5, 2015 |title=Of What Use Is Sex to Bacteria? |journal=Current Biology |volume=16 |issue=17 |pages=R705–R710 |doi=10.1016/j.cub.2006.08.024 |pmid=16950097 |s2cid=18268644 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;  D'fhéadfadh roinnt próitéiní agus gnéithe eile atá ríthábhachtach don atáirgeadh gnéasach a bheith tagtha chun cinn i mbaictéir, ach creidtear gur fhorbair atáirgeadh gnéasach i sinsear eocarótach ársa .&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Goodenough |first=Ursula |date=March 1, 2014 |title=Origins of Eukaryotic Sexual Reproduction |journal=Cold Spring Harbor Perspectives in Biology |volume=6 |issue=3 |article-number=a016154 |doi=10.1101/cshperspect.a016154 |pmid=24591519 |pmc=3949356 }}&lt;/ref&gt;

Sa eocaróit, roinneann cealla réamhtheachtacha dioplóideacha chun cealla haplóideacha a tháirgeadh i bpróiseas ar a dtugtar méóis. I méóis, déantar ADN a mhacasamhlú chun ceithre chóip iomlána de gach crómasóm a tháirgeadh. Ina dhiaidh sin, tarlaíonn dhá chilldeighilt, chun gaiméití haplóideacha a ghiniúint. Tar éis an ADN a mhacasamhlú i méóis, péireálann na crómasóim homalógacha le chéile ionas go mbíonn a seichimh DNA ailínithe lena chéile. Le linn na tréimhse seo, roimh na cilldeighilte, malartaítear faisnéis ghéiniteach idir crómasóim homalógacha in athchuingriú géiniteach. Bíonn faisnéis an-chosúil ach ní comhionann i gcrómasóim homalógacha, agus trí réigiúin chomhchosúla, ach nach ionann iad a mhalartú, méadaíonn athchuingriú géiniteach éagsúlacht ghéiniteach i measc na nglún atá le teacht.&lt;ref name=&quot;Nature-2014&quot;&gt;{{Cite web |date=2014 |title=DNA Is Constantly Changing through the Process of Recombination |url=https://www.nature.com/scitable/topicpage/dna-is-constantly-changing-through-the-process-6524876/#:~:text=Recombination%20occurs%20when%20two%20molecules,and%20swap%20segments%20of%20DNA. |access-date=September 14, 2022 |website=Nature |archive-date=September 15, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220915062330/https://www.nature.com/scitable/topicpage/dna-is-constantly-changing-through-the-process-6524876/#:~:text=Recombination%20occurs%20when%20two%20molecules,and%20swap%20segments%20of%20DNA. |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

Le linn atáirgeadh gnéasach, tagann dhá gHaiméit haplóideach le chéile chun cill dhíplóideach amháin a chruthú, ar a dtugtar síogót, i bpróiseas ar a dtugtar toirchiú. Comhtháthaíonn núicléis na ngaiméití, agus cuireann gach gaiméit leath den ábhar géiniteach don síogót ar fáil. Tar éis toirchithe, deighleann an chill aonair go minic trí mhíteóis (gan athrú ar líon na gcrómasóm),  forbraítear céim nó glúin ilcheallach dhíplóideach. I bplandaí, táirgeann an chéim dhíplóideach — ar a dtugtar an spóraifít — spóir trí mhéóis. Péacann na spóir sin ansin agus roinneann siad trí mhiotóis chun céim ilcheallach haplóideach a chruthú, an gaiméitifít, a tháirgeann gaiméití go díreach trí mhiotóis. Tugtar &quot;glúinuainíocht&quot; ar an gcineál seo saolré, ina mbíonn malartú idir dhá chéim ilcheallacha: an ghaiméitifít haplóideach ghnéasach agus an sporafít dhíplóideach  neamhghnéasach..

Meastar gur paradacsúil é éabhlóid an atáirgthe ghnéasaigh,&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Otto |first=Sarah |date=2014 |title=Sexual Reproduction and the Evolution of Sex |url=https://www.nature.com/scitable/topicpage/sexual-reproduction-and-the-evolution-of-sex-824 |access-date=28 Feb 2019 |website=Scitable |archive-date=28 January 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190128113746/http://www.nature.com/scitable/topicpage/sexual-reproduction-and-the-evolution-of-sex-824 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;  toisc gur chóir go mbeadh an atáirgeadh neamhghnéasach in é a shárú  ná é; mar is féidir le gach orgánach óg a chruthaítear sliocht dá chuid féin a tháirgeadh. Tugann sé seo le fios go bhfuil cumas sainiúil ag pobal neamhghnéasach fás níos tapúla le gach glúin.&lt;ref name=&quot;Maynard Smith-1978&quot;&gt;[[John Maynard Smith]] ''The Evolution of Sex'' 1978.&lt;/ref&gt;  Is míbhuntáiste ó thaobh na hoiriúnachta de é an costas 50% seo a bhaineann leis an atáirgeadh gnéasach.&lt;ref name=&quot;Maynard Smith-1978&quot;&gt;[[John Maynard Smith]] ''The Evolution of Sex'' 1978.&lt;/ref&gt; This 50% cost is a [[fitness (biology)|fitness]] disadvantage of sexual reproduction.&lt;ref&gt;Ridley, M. (2004) Evolution, 3rd edition. Blackwell Publishing, p. 314.&lt;/ref&gt; Áirítear sa &quot;chostas dúbailte&quot; a bhaineann leis an ngnéas an costas seo agus ar an bhfíric nach féidir le horgánach ar bith ach 50% dá ghéinte féin a chur ar aghaidh chuig a shliocht. Mar sin féin, buntáiste cinnte amháin a bhaineann leis an atáirgeadh gnéasach ná go méadaíonn sé an éagsúlacht ghéiniteach agus go gcuireann sé bac ar charnadh sócháin ghéiniteacha díobhálacha.&lt;ref&gt;{{Cite journal |doi=10.1038/ng.3216 |pmid=25685891 |date=4 March 2015 |url=https://www.ox.ac.uk/news/science-blog/making-sense-sex-why-genes-recombine |journal=Nature Genetics |title=Recombination affects accumulation of damaging and disease-associated mutations in human populations |last1=Hussin |first1=Julie G |last2=Hodgkinson |first2=Alan |last3=Idaghdour |first3=Youssef |last4=Grenier |first4=Jean-Christophe |last5=Goulet |first5=Jean-Philippe |last6=Gbeha |first6=Elias |last7=Hip-Ki |first7=Elodie |last8=Awadalla |first8=Philip |display-authors=3 |volume=47 |issue=4 |pages=400–404 |s2cid=24804649 |access-date=7 March 2021 |archive-date=20 January 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210120231628/https://www.ox.ac.uk/news/science-blog/making-sense-sex-why-genes-recombine |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Nature-2014&quot; /&gt;


Is modh roghnúcháin nádúrtha é roghnú gnéasach ina n-éiríonn le daoine aonair áirithe atáirgeadh níos mó ná daoine eile sa phobal toisc go bhfuil siad níos fearr ag aimsiú páirtí le haghaidh atáirgthe ghnéasaigh.&lt;ref&gt;{{cite book |author=Cecie Starr |title=[[Biology: The Unity and Diversity of Life]] |publisher=Cengage Learning |year=2013 |edition=Ralph Taggart, Christine Evers, Lisa Starr |page=281}}&lt;/ref&gt;{{Failed verification|date=December 2023}}&lt;ref name=&quot;Vogt-2014&quot;&gt;{{cite news |last=Vogt |first=Yngve |title=Large testicles are linked to infidelity |url=http://phys.org/news/2014-01-large-testicles-linked-infidelity.html |date=January 29, 2014 |work=[[Phys.org]] |access-date=January 31, 2014 |archive-date=November 12, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201112041627/https://phys.org/news/2014-01-large-testicles-linked-infidelity.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Déantar cur síos air mar &quot;''a powerful evolutionary force that does not exist in asexual populations''&quot;&lt;ref&gt;{{cite journal |pmid=11395771 |year=2001 |last1=Agrawal |first1=A. F. |title=Sexual selection and the maintenance of sexual reproduction |journal=Nature |volume=411 |issue=6838 |pages=692–695 |doi=10.1038/35079590 |bibcode=2001Natur.411..692A |s2cid=4312385}}&lt;/ref&gt;

== Éabhlóid ==

[[Catagóir: Atáirgeadh gnéasach | Atáirgeadh gnéasach ]]
[[Catagóir:Bitheolaíocht fhorbarthach]]
[[Catagóir:Torthúlacht]]
[[Catagóir:Atáirgeadh]]
[[Catagóir:Gnéasacht]]
== Féach freisin ==
* [[Atáirgeadh]]

== Tagairtí ==
{{Reflist}}

{{Síol-sláinte}}

[[Catagóir:Corp an duine]]</text>
      <sha1>ixzu78mvyr7rp1bim1vyckh5pmj326a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Bobby Molloy</title>
    <ns>0</ns>
    <id>87124</id>
    <revision>
      <id>1320011</id>
      <parentid>1314747</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T17:50:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Seachránaí</username>
        <id>53315</id>
      </contributor>
      <comment>Catagóirí</comment>
      <origin>1320011</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1334" sha1="n65za8zvxgudc2cbogr4izwn61qgwlp" xml:space="preserve">{{WD Bosca Sonraí Duine}}
Polaiteoir [[Éire]]annach is é '''Bobby Molloy''' (9 Iúil 1936 – 2 Deireadh Fómhair 2016). Bhí sé ina bhall d'[[Fianna Fáil|Fhianna Fáil]] agus den [[An Páirtí Daonlathach (Éire)|Pháirtí Daonlathach]].

== Tagairtí ==
{{Reflist}}

{{Teachtaí Dála an 18ú Dáil}}
{{Teachtaí Dála an 19ú Dáil}}
{{Teachtaí Dála an 20ú Dáil}}
{{Teachtaí Dála an 21ú Dáil}}
{{Teachtaí Dála an 22ú Dáil}}
{{Teachtaí Dála an 23ú Dáil}}
{{Teachtaí Dála an 24ú Dáil}}
{{Teachtaí Dála an 25ú Dáil}}
{{Teachtaí Dála an 26ú Dáil}}
{{Teachtaí Dála an 27ú Dáil}}
{{Teachtaí Dála an 28ú Dáil}}

{{Síol-beath-ie}}

{{DEFAULTSORT:Molloy, Bobby}}
[[Catagóir:Daoine a rugadh i 1936]]
[[Catagóir:Básanna in 2016]]
[[Catagóir:Airí Rialtais na hÉireann]]
[[Catagóir:Alumni Ollscoil na Gaillimhe]]
[[Catagóir:Baill den 18ú Dáil]]
[[Catagóir:Baill den 19ú Dáil]]
[[Catagóir:Baill den 20ú Dáil]]
[[Catagóir:Baill den 21ú Dáil]]
[[Catagóir:Baill den 22ú Dáil]]
[[Catagóir:Baill den 23ú Dáil]]
[[Catagóir:Baill den 24ú Dáil]]
[[Catagóir:Baill den 25ú Dáil]]
[[Catagóir:Baill den 26ú Dáil]]
[[Catagóir:Baill den 27ú Dáil]]
[[Catagóir:Baill den 28ú Dáil]]
[[Catagóir:Fir]]
[[Catagóir:Méaraí na Gaillimhe]]
[[Catagóir:Teachtaí Dála Fhianna Fáil]]</text>
      <sha1>n65za8zvxgudc2cbogr4izwn61qgwlp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kevin O’Higgins</title>
    <ns>0</ns>
    <id>92006</id>
    <revision>
      <id>1320071</id>
      <parentid>1275174</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T11:44:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>TGcoa</username>
        <id>21229</id>
      </contributor>
      <origin>1320071</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5263" sha1="k1dczo42wg0fve3gg98ojxnxekp9zss" xml:space="preserve">{{WD Bosca Sonraí Duine}}
[[Polaiteoir]] as [[Contae Laoise]] ba ea '''Caoimhín Críostóir Ó hUiginn''' nó '''Kevin Christopher O'Higgins''' ([[7 Meitheamh]] [[1892]] - [[10 Iúil]] [[1927]]), agus Leas-Phríomh Aire agus Aire Dlí &amp; Cirt Shaorstát Éireann nuair a feallmharaíodh é.

[[Íomhá:Kevin O'Higgins, Feb 1922.png|clé|mion|1922|293x293px]]
[[Íomhá:Ohigginswedding.jpg|mion|Éamon De Valera, Caoimhín Ó hUiginn agus [[Ruairí Ó Conchúir]] ag bainis an Uiginnigh (1921)|clé|220x220px]]
[[Íomhá:Kevin O'Higgins by John Lavery.jpg|clé|mion|le [[John Lavery]], 1923|291x291px]]
[[Íomhá:Ohiggins memorialbooterstownav2012.jpg|mion|Booterstown Avenue agus Cross Avenue|clé|220x220px]]
[[Íomhá:Kevin O'Higgins Funeral, 1927.jpg|clé|mion|220x220px|Sochraid]]
[[Íomhá:Political cartoon regarding Kevin O'Higgins.jpg|clé|mion|220x220px|Scigphictiúir, Bealtaine 1927]]

== Éirí Amach na Cásca ==
Bhí O'Higgins meáite le troid in [[Éirí Amach na Cásca]] ach nuair a shroich sé imeall [[Baile Átha Cliath|Bhaile Átha Cliath]], bhí na bóithre dúnta. Agus b'éigean dó filleadh abhaile (ní raibh sé in ann siúl timpeall is cosúil). 

== Cogadh na Saoirse agus Cogadh Chathartha ==
Bhí an tUiginneach ina [[Aire Rialtas|Aire]] Cúrsaí Inmheánacha sa chéad [[rialtas]] i ndiaidh bhunú [[Saorstát Éireann|Shaorstát Éireann]]. Throid sé i g[[Cogadh na Saoirse (Éire)|Cogadh na Saoirse]]. 

I rith an [[Cogadh Cathartha na hÉireann|Chogaidh Chathartha]],  m,ar Aire Dlí agus Cirt, bhí sé de dhualgas air Poblachtánaigh a chur chun [[Bás|báis]].&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://www.britishpathe.com/video/the-late-brigadier-sean-hales|teideal=The Late Brigadier Sean Hales|údar=Físeán le British Pathé : aifreann éagnairce Hales agus portráid Higgins|language=en-GB|work=www.britishpathe.com|dátarochtana=2022-12-07}}&lt;/ref&gt; Bhí [[Ruairí Ó Conchúir]] ar dhuine acu siúd a básaíodh ar a chuid orduithe, cé go raibh sé ina vaidhtéir ag a bhainis.  Shínigh O'Higgins an t-ordú chun é a chur chun báis. 

== Feallmharú ==
Feallmharaíodh an tUiginneach féin sa bhliain [[1927]], nuair a bhí sé ag filleadh abhaile ón [[Aifreann]]. Ní bhfuarthas amach riamh cé a mharaigh é, ach glactar leis go coitianta gur [[Poblachtánachas in Éirinn|Poblachtánaigh]] a bhí ann agus iad ag baint sásaimh as ar son an Chogaidh Chathartha.

Bhí sé ar a shlí go dtí an tAifreann i mBaile an Bhóthair, BÁC. Léim triúr fear amach as carr agus scaoil siad leis ocht n-uaire. Gortaíodh O’Higgins go dona agus fuair sé bás cúpla uair a chloig ina dhiaidh sin. Bhí [[Eoin Mac Néill]], Aire Oideachais na tíre ina chuideachta ag an am agus rith sé chun cabhair a thabhairt dó.

Bhí beirt Aire eile de chuid an tSaorstáit, an tAire Hogan agus McGilligan, ag fanacht i dteach Uí Uigín ar feadh an deireadh seachtaine. Chuaigh siad sin ar Aifreann níos luaithe an mhaidin chéanna mar go raibh siad ag dul ag imirt gailf níos déanaí i rith na maidine. Ceaptar go raibh sé ar intinn ag na dúnmharaithe níos mó ná duine amháin a mharú. Phioc na feallmharaithe crosbhóthar ar a thugtar “An Cúinne Dorcha” air mar go bhfuil an méid sin crann ag fás sa cheantar. 

D’fhág Ó hUigín a theach timpeall a ceathrú chun a dó dhéag chun dul ar Aifreann. Bhí an séipéal suite thart ar cheathrú míle óna theach. Fad is a bhí sé ag siúl ar an mbóthar sin tharraing carr liath isteach in aice leis agus léim an triúr fear amach. Chonacthas an carr ina dhiaidh sin ag tiomáint go han-tapa ar bhóthar [[Domhnach Broc|Dhomhnach Broc]]. Ba iad na focail dheireanacha a dúirt sé, a deirtear, sula bhfuair sé bás ná “Fuair mé bás ar son na tíre. Beidh mé i gcuideachta [[Mícheál Ó Coileáin|Mhichíl Uí Choileáin]]”.&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://www.cogg.ie/wp-content/uploads/29-Saorst%C3%83%C2%A1t-%C3%83%C2%89ireann-30-%C3%83%C2%89amon-de-Valera-agus-Fianna-F%C3%83%C2%A1il.pdf|teideal=29 Saorstát Éireann|údar=cogg.ie|dátarochtana=2024|archivedate=2024-07-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240711122303/https://www.cogg.ie/wp-content/uploads/29-Saorst%C3%83%C2%A1t-%C3%83%C2%89ireann-30-%C3%83%C2%89amon-de-Valera-agus-Fianna-F%C3%83%C2%A1il.pdf}}&lt;/ref&gt;

== Féach freisin ==

* [[Sean Hales|Seán Hales]]
* [[Liam Ó Maoilíosa]]
* [[Ruairí Ó Conchúir]]

== Tagairtí ==
{{Reflist}}{{Teachtaí Dála an 1ú Dáil}}
{{Teachtaí Dála an 2ú Dáil}}
{{Teachtaí Dála an 3ú Dáil}}
{{Teachtaí Dála an 4ú Dáil}}
{{DEFAULTSORT:O'Higgins, Kevin}}
[[Catagóir:Daoine a rugadh i 1892]]
[[Catagóir:Básanna i 1927]]
[[Catagóir:Airí Rialtais na hÉireann]]
[[Catagóir:Alumni Choláiste Phádraig, Má Nuad]]
[[Catagóir:Alumni COBÁC]]
[[Catagóir:Baill Chumann na nGaedheal]]
[[Catagóir:Baill den 1ú Dáil]]
[[Catagóir:Baill den 2ú Dáil]]
[[Catagóir:Baill den 3ú Dáil]]
[[Catagóir:Baill den 4ú Dáil]]
[[Catagóir:Baill den 5ú Dáil]]
[[Catagóir:Baill Shinn Féin]]
[[Catagóir:Daoine a cuireadh i Reilig Ghlas Naíon]]
[[Catagóir:Daoine as Contae Laoise]]
[[Catagóir:Daoine a feallmharaíodh]]
[[Catagóir:Feisirí de Pharlaimint na Ríochta Aontaithe]]
[[Catagóir:Alumni Choláiste Choill Chluana Gabhann]]</text>
      <sha1>k1dczo42wg0fve3gg98ojxnxekp9zss</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1320073</id>
      <parentid>1320071</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T11:52:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>TGcoa</username>
        <id>21229</id>
      </contributor>
      <comment>/* Éirí Amach na Cásca */</comment>
      <origin>1320073</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5257" sha1="phv8slaunr0foeyww2yz9i3j7v70a1u" xml:space="preserve">{{WD Bosca Sonraí Duine}}
[[Polaiteoir]] as [[Contae Laoise]] ba ea '''Caoimhín Críostóir Ó hUiginn''' nó '''Kevin Christopher O'Higgins''' ([[7 Meitheamh]] [[1892]] - [[10 Iúil]] [[1927]]), agus Leas-PhríomhAire agus Aire Dlí &amp; Cirt Shaorstát Éireann nuair a feallmharaíodh é.

[[Íomhá:Kevin O'Higgins, Feb 1922.png|clé|mion|1922|293x293px]]
[[Íomhá:Ohigginswedding.jpg|mion|Éamon De Valera, Caoimhín Ó hUiginn agus [[Ruairí Ó Conchúir]] ag bainis an Uiginnigh (1921)|clé|220x220px]]
[[Íomhá:Kevin O'Higgins by John Lavery.jpg|clé|mion|le [[John Lavery]], 1923|291x291px]]
[[Íomhá:Ohiggins memorialbooterstownav2012.jpg|mion|Booterstown Avenue agus Cross Avenue|clé|220x220px]]
[[Íomhá:Kevin O'Higgins Funeral, 1927.jpg|clé|mion|220x220px|Sochraid]]
[[Íomhá:Political cartoon regarding Kevin O'Higgins.jpg|clé|mion|220x220px|Scigphictiúir, Bealtaine 1927]]

== Éirí Amach na Cásca ==
Bhí O'Higgins meáite ar throid in [[Éirí Amach na Cásca]] ach nuair a shroich sé imeall [[Baile Átha Cliath|Bhaile Átha Cliath]], bhí na bóithre dúnta. Agus b'éigean dó filleadh abhaile (ní raibh sé in ann siúl timpeall is cosúil). 

== Cogadh na Saoirse agus Cogadh Chathartha ==
Bhí an tUiginneach ina [[Aire Rialtas|Aire]] Cúrsaí Inmheánacha sa chéad [[rialtas]] i ndiaidh bhunú [[Saorstát Éireann|Shaorstát Éireann]]. Throid sé i g[[Cogadh na Saoirse (Éire)|Cogadh na Saoirse]]. 

I rith an [[Cogadh Cathartha na hÉireann|Chogaidh Chathartha]],  mar Aire Dlí agus Cirt, bhí sé de dhualgas air Poblachtánaigh a chur chun [[Bás|báis]].&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://www.britishpathe.com/video/the-late-brigadier-sean-hales|teideal=The Late Brigadier Sean Hales|údar=Físeán le British Pathé : aifreann éagnairce Hales agus portráid Higgins|language=en-GB|work=www.britishpathe.com|dátarochtana=2022-12-07}}&lt;/ref&gt; Bhí [[Ruairí Ó Conchúir]] ar dhuine acu siúd a básaíodh ar a chuid orduithe, cé go raibh sé ina fhear coimhdeachta ag  a bhainis.  Shínigh O'Higgins an t-ordú chun é a chur chun báis. 

== Feallmharú ==
Feallmharaíodh an tUiginneach féin sa bhliain [[1927]], nuair a bhí sé ag dul chuig  [[Aifreann]]. Ní bhfuarthas amach riamh cé a mharaigh é, ach glactar leis go coitianta gur [[Poblachtánachas in Éirinn|Poblachtánaigh]] a bhí ann agus iad ag baint sásaimh as ar son an Chogaidh Chathartha.

Bhí sé ar a shlí go dtí an tAifreann i mBaile an Bhóthair, BÁC. Léim triúr fear amach as carr agus scaoil siad leis ocht n-uaire. Gortaíodh O’Higgins go dona agus fuair sé bás cúpla uair a chloig ina dhiaidh sin. Bhí [[Eoin Mac Néill]], iar-Aire Oideachais, ina chuideachta ag an am agus rith sé chun cabhair a thabhairt dó.

Bhí beirt Aire eile de chuid an tSaorstáit, an tAire Hogan agus McGilligan, ag fanacht i dteach Uí Uigín ar feadh an deireadh seachtaine. Chuaigh siad sin ar Aifreann níos luaithe an mhaidin chéanna mar go raibh siad ag dul ag imirt gailf níos déanaí i rith na maidine. Ceaptar go raibh sé ar intinn ag na dúnmharaithe níos mó ná duine amháin a mharú. Phioc na feallmharaithe crosbhóthar ar a thugtar “An Cúinne Dorcha” air mar go bhfuil an méid sin crann ag fás sa cheantar. 

D’fhág Ó hUigín a theach timpeall a ceathrú chun a dó dhéag chun dul ar Aifreann. Bhí an séipéal suite thart ar cheathrú míle óna theach. Fad is a bhí sé ag siúl ar an mbóthar sin tharraing carr liath isteach in aice leis agus léim an triúr fear amach. Chonacthas an carr ina dhiaidh sin ag tiomáint go han-tapa ar bhóthar [[Domhnach Broc|Dhomhnach Broc]]. Ba iad na focail dheireanacha a dúirt sé, a deirtear, sula bhfuair sé bás ná “Fuair mé bás ar son na tíre. Beidh mé i gcuideachta [[Mícheál Ó Coileáin|Mhichíl Uí Choileáin]]”.&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://www.cogg.ie/wp-content/uploads/29-Saorst%C3%83%C2%A1t-%C3%83%C2%89ireann-30-%C3%83%C2%89amon-de-Valera-agus-Fianna-F%C3%83%C2%A1il.pdf|teideal=29 Saorstát Éireann|údar=cogg.ie|dátarochtana=2024|archivedate=2024-07-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240711122303/https://www.cogg.ie/wp-content/uploads/29-Saorst%C3%83%C2%A1t-%C3%83%C2%89ireann-30-%C3%83%C2%89amon-de-Valera-agus-Fianna-F%C3%83%C2%A1il.pdf}}&lt;/ref&gt;

== Féach freisin ==

* [[Sean Hales|Seán Hales]]
* [[Liam Ó Maoilíosa]]
* [[Ruairí Ó Conchúir]]

== Tagairtí ==
{{Reflist}}{{Teachtaí Dála an 1ú Dáil}}
{{Teachtaí Dála an 2ú Dáil}}
{{Teachtaí Dála an 3ú Dáil}}
{{Teachtaí Dála an 4ú Dáil}}
{{DEFAULTSORT:O'Higgins, Kevin}}
[[Catagóir:Daoine a rugadh i 1892]]
[[Catagóir:Básanna i 1927]]
[[Catagóir:Airí Rialtais na hÉireann]]
[[Catagóir:Alumni Choláiste Phádraig, Má Nuad]]
[[Catagóir:Alumni COBÁC]]
[[Catagóir:Baill Chumann na nGaedheal]]
[[Catagóir:Baill den 1ú Dáil]]
[[Catagóir:Baill den 2ú Dáil]]
[[Catagóir:Baill den 3ú Dáil]]
[[Catagóir:Baill den 4ú Dáil]]
[[Catagóir:Baill den 5ú Dáil]]
[[Catagóir:Baill Shinn Féin]]
[[Catagóir:Daoine a cuireadh i Reilig Ghlas Naíon]]
[[Catagóir:Daoine as Contae Laoise]]
[[Catagóir:Daoine a feallmharaíodh]]
[[Catagóir:Feisirí de Pharlaimint na Ríochta Aontaithe]]
[[Catagóir:Alumni Choláiste Choill Chluana Gabhann]]</text>
      <sha1>phv8slaunr0foeyww2yz9i3j7v70a1u</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Clive Stafford Smith</title>
    <ns>0</ns>
    <id>93741</id>
    <revision>
      <id>1319999</id>
      <parentid>1317239</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T15:30:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>TGcoa</username>
        <id>21229</id>
      </contributor>
      <origin>1319999</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3268" sha1="393or2pg9t1q3wym660mx4itsokhjgp" xml:space="preserve">{{WD Bosca Sonraí Duine}}Is [[Abhcóide|dlíodóir]] [[Sasana|Sasanach]] é '''Clive Stafford Smith,''' a rugadh ar an [[9 Iúil]] [[1960]], agus feachtasóir ar son [[Cearta daonna|chearta an duine]].&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://twitter.com/clivessmith|teideal=https://twitter.com/clivessmith|údar=Clive Stafford Smith|dáta=|language=en|work=Twitter|dátarochtana=2020-07-09}}&lt;/ref&gt; Bhunaigh sé an brúghrúpa &quot;Reprieve&quot; in aghaidh [[Pionós an bháis|phionós an bháis]].&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://reprieve.org.uk/about/|teideal=About|language=en|work=Reprieve|dátarochtana=2020-07-09}}{{Dead link|date=Meitheamh 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;[[Íomhá:Clive Stafford Smith in 2009.jpg|mion|2010|clé|220x220px]][[Íomhá:Abdul Shaker with Children.jpg|clé|mion|Chuidigh Stafford Smith chun Shaker Aamer&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|title=Shaker Aamer|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Shaker_Aamer&amp;oldid=1346858812|journal=Wikipedia|date=2026-04-03|language=en}}&lt;/ref&gt; a shaoradh; scaoileadh é i mí Dheireadh Fómhair 2015.|270x270px]]

== Saol ==

D'fhás Stafford Smith suas agus chuaigh sé ar [[scoil]] i Sasana. Tar éis dó freastal ar [[Ollscoil]] [[Carolina Thuaidh]] i [[Chapel Hill, Carolina Thuaidh|Chapel Hill]] mar Scoláire Morehead, lean sé ar aghaidh chuig Scoil Dlí Columbia chun dul leis an [[Dlí|dlíodóireacht]].&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Lua idirlín|url=https://www.facebook.com/UCDSchoolofLaw/posts/3444568852234081|teideal=Clive Stafford Smith|údar=UCD School of Law|dáta=2020-07-09|language=ga|work=www.facebook.com|dátarochtana=2020-07-09}}&lt;/ref&gt;

Bhí Stafford Smith ag dlíodóireacht in áiteanna éagsúla i ndeisceart [[Stáit Aontaithe Mheiriceá|SAM]] ar feadh níos mó ná fiche bliain, ag díriú ar achomhairc maidir le [[pionós an bháis]]. Tugadh an-aird dó sna [[Meáin chumarsáide|meáin]] mar dhuine a bhí ar thús cadhnaíochta sa réimse sin agus mar gheall ar an ionadaíocht dhíograiseach dhiongbháilte a thug sé dá chuid cliant.

Sa bhliain 1999 bhunaigh Stafford Smith Reprieve, [[Carthanas|carthanacht]] a chuireann tacaíocht dlí agus fiosrúcháin saor in aisce, ar fud an [[Domhan|domhain]], do dhaoine atá i mbaol a m[[bás]]&lt;nowiki/&gt;uithe nó atá buailte ag polasaithe frith[[sceimhlitheoireacht]]&lt;nowiki/&gt;a mar an ngéilleadh urghnách, an [[Céasadh|chéastóireacht]], an [[Príosún|phríosúnacht]] sheachbhreithiúnach agus an bású seachbhreithiúnach.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

I 2004, d'aistrigh Stafford Smith go [[Londain]] chun bheith ag obair go lánaimseartha leis an eagraíocht Reprieve. As sin amach, tá iomrá ar leith sna meáin air, de bharr na hoibre atá á déanamh aige ar son daoine atá faoi ghlas sa Bahía de Guantánamo agus mar gheall ar a chuid iarrachtaí comhpháirteachas [[Rialtas|rialtais]] na hEorpa, [[rialtas na hÉireann]] san áireamh, i gcleachtas an ghéillte urghnách a thabhairt chun solais.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== Tagairtí ==
{{reflist}}
[[Catagóir:Dlíodóirí Shasana]]
[[Catagóir:Pionós an bháis]]
[[Catagóir:Gníomhaithe cearta daonna]]
[[Catagóir:Daoine a rugadh i 1959]]
[[Catagóir:Alumni Ollscoil Columbia]]
[[Catagóir:Alumni Ollscoil Carolina Thuaidh]]
[[Catagóir:Daoine as Cambridge, Sasana]]</text>
      <sha1>393or2pg9t1q3wym660mx4itsokhjgp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1320000</id>
      <parentid>1319999</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T15:33:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>TGcoa</username>
        <id>21229</id>
      </contributor>
      <origin>1320000</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3263" sha1="avog5v7lareyyhihrtdmpj36r2886gs" xml:space="preserve">{{WD Bosca Sonraí Duine}}Is [[Abhcóide|dlíodóir]] [[Sasana|Sasanach]] é '''Clive Stafford Smith,''' a rugadh ar an [[9 Iúil]] 1959, agus feachtasóir ar son [[Cearta daonna|chearta an duine]].&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://twitter.com/clivessmith|teideal=https://twitter.com/clivessmith|údar=Clive Stafford Smith|dáta=|language=en|work=Twitter|dátarochtana=2020-07-09}}&lt;/ref&gt; Bhunaigh sé an brúghrúpa &quot;Reprieve&quot; in aghaidh [[Pionós an bháis|phionós an bháis]].&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://reprieve.org.uk/about/|teideal=About|language=en|work=Reprieve|dátarochtana=2020-07-09}}{{Dead link|date=Meitheamh 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;[[Íomhá:Clive Stafford Smith in 2009.jpg|mion|2010|clé|220x220px]][[Íomhá:Abdul Shaker with Children.jpg|clé|mion|Chuidigh Stafford Smith le Shaker Aamer&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|title=Shaker Aamer|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Shaker_Aamer&amp;oldid=1346858812|journal=Wikipedia|date=2026-04-03|language=en}}&lt;/ref&gt; a shaoradh; scaoileadh é i mí Dheireadh Fómhair 2015.|270x270px]]

== Saol ==

D'fhás Stafford Smith suas agus chuaigh sé ar [[scoil]] i Sasana. Tar éis dó freastal ar [[Ollscoil]] [[Carolina Thuaidh]] i [[Chapel Hill, Carolina Thuaidh|Chapel Hill]] mar Scoláire Morehead, lean sé ar aghaidh chuig Scoil Dlí Columbia chun dul leis an [[Dlí|dlíodóireacht]].&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Lua idirlín|url=https://www.facebook.com/UCDSchoolofLaw/posts/3444568852234081|teideal=Clive Stafford Smith|údar=UCD School of Law|dáta=2020-07-09|language=ga|work=www.facebook.com|dátarochtana=2020-07-09}}&lt;/ref&gt;

Bhí Stafford Smith ag dlíodóireacht in áiteanna éagsúla i ndeisceart [[Stáit Aontaithe Mheiriceá|SAM]] ar feadh níos mó ná fiche bliain, ag díriú ar achomhairc maidir le [[pionós an bháis]]. Tugadh an-aird dó sna [[Meáin chumarsáide|meáin]] mar dhuine a bhí ar thús cadhnaíochta sa réimse sin agus mar gheall ar an ionadaíocht dhíograiseach dhiongbháilte a thug sé dá chuid cliant.

Sa bhliain 1999 bhunaigh Stafford Smith Reprieve, [[Carthanas|carthanacht]] a chuireann tacaíocht dlí agus fiosrúcháin saor in aisce, ar fud an [[Domhan|domhain]], do dhaoine atá i mbaol a m[[bás]]&lt;nowiki/&gt;uithe nó atá buailte ag polasaithe frith[[sceimhlitheoireacht]]&lt;nowiki/&gt;a mar an ngéilleadh urghnách, an [[Céasadh|chéastóireacht]], an [[Príosún|phríosúnacht]] sheachbhreithiúnach agus an bású seachbhreithiúnach.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

I 2004, d'aistrigh Stafford Smith go [[Londain]] chun bheith ag obair go lánaimseartha leis an eagraíocht Reprieve. As sin amach, tá iomrá ar leith sna meáin air, de bharr na hoibre atá á déanamh aige ar son daoine atá faoi ghlas sa Bahía de Guantánamo agus mar gheall ar a chuid iarrachtaí comhpháirteachais [[Rialtas|rialtais]] na hEorpa, [[rialtas na hÉireann]] san áireamh, i gcleachtas an ghéillte urghnaigh a thabhairt chun solais.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== Tagairtí ==
{{reflist}}
[[Catagóir:Dlíodóirí Shasana]]
[[Catagóir:Pionós an bháis]]
[[Catagóir:Gníomhaithe cearta daonna]]
[[Catagóir:Daoine a rugadh i 1959]]
[[Catagóir:Alumni Ollscoil Columbia]]
[[Catagóir:Alumni Ollscoil Carolina Thuaidh]]
[[Catagóir:Daoine as Cambridge, Sasana]]</text>
      <sha1>avog5v7lareyyhihrtdmpj36r2886gs</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Sléacht Chluanaí-na Carraige Gile</title>
    <ns>0</ns>
    <id>98266</id>
    <revision>
      <id>1320029</id>
      <parentid>1316690</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T21:36:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>TGcoa</username>
        <id>21229</id>
      </contributor>
      <origin>1320029</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9080" sha1="tujy4efcej5gno7h53cehk3ror5crx8" xml:space="preserve">{{WD Bosca Sonraí Imeacht}}

Tharla '''Sléacht Chluanaí - Na Carraige Gile,&lt;ref&gt;Springhill - Westrock, Belfast&lt;/ref&gt;''' in eastát [[Cnoc na Foinse|Chnoc na Foinse]] in iarthar [[Béal Feirste|Bhéal Feirste]], ar an [[9 Iúil]] [[1972]], maraíodh Margaret Gargan (13 bliain d'aois),  an tAthair Noel Fitzpatrick, sagart paróiste,  Patrick Butler (38 bliain d'aois agus seisear clainne air),  John Dougal (16 bliain d'aois), agus David McCafferty (15 bliain d'aois). Lámhachadh agus gortaíodh daoine eile.

== Cúlra ==
Bhí an saol léanmhar i 1972, an bhliain ba mheasa de na Trioblóidí, agus ba í Iúil an mhí ba mheasa den bhliain anróiteach sin.   

Ar an 9 Iúil 1972, bhí réabadh agus eachtraí lámhaigh in áiteacha i mBéal Feirste.  Thug breitheamh le fios in 2026 gur scaoileadh piléir i gceantar Chluanaí agus gur mharaigh an [[An tIRA Sealadach|tIRA Sealadach]] beirt ó Reisimint an Rí i gceantar eile níos túisce tráthnóna. Dúirt sé go mb'fhéidir go raibh baint aige sin le mire na saighdiúirí.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Luaigh foilseachán|title=Sléacht Chluanaí-na Carraige Gile: 'd'imigh saighdiúirí ó smacht'|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2026/0430/1571016-sleacht-chluanai-na-carraige-gile-dimigh-saighdiuiri-o-smacht/|date=2026-04-30|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}&lt;/ref&gt; Chinn sé go raibh roinnt trioblóide i gCnoc na Foinse roimh an sléacht a tharla idir 9.30 agus a 10.00 san oíche.  (Bhí sos comhraic fógartha ag an [[An tIRA Oifigiúil|IRA Oifigiúil]] cúig seachtaine roimh an sléacht). 

== Imeachtaí ==
Bhí an Reisimint Pharaisiúit agus / nó Reisimint 1st King’s ann ag an am, is cosúil. Fiú sna 202oidí luath, ní raibh a fhios againn cé a bhí ann, cén t-am a bhí siad ann, agus cá raibh na saighdiúirí suite. Mhaígh [[Arm na Breataine]] ag an am go raibh na híospartaigh gafa i lár an achrainn leis an [[An tIRA Sealadach|IRA]].&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=http://www.irishnews.com/news/northernirelandnews/2021/05/15/news/new-evidence-proves-british-army-were-active-in-area-where-girl-13-was-shot-and-killed-in-1972-2323532/|teideal=New evidence proves British army 'were active in area' where girl (13) was shot and killed in 1972|údar=Marie Louise McConville|dáta=2021-05-15|language=en|work=The Irish News|dátarochtana=2021-07-09}}&lt;/ref&gt;

Mhair na heachtraí lámhaigh b'fhéidir 90 nóiméad in iomlán.   

Is cosúil go raibh John Dougal agus a chairde ag spraoithiomáint.&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://tribunemag.co.uk/2021/06/springhill-the-forgotten-massacre/|teideal=Springhill: The Forgotten Massacre|language=en-GB|work=tribunemag.co.uk|dátarochtana=2021-07-09}}&lt;/ref&gt;  Stop an carr agus rith na gasúir leo ach scaoileadh orthu agus iad ag éalú. 

Bhí Patrick Butler agus an tAthair Noel Fitzpatrick ag iarraidh cóireála gharchabhrach a chur ar Dougal, is cosúil.   Bhí ciarsúr bán ina lámh ag Fitzpatrick nuair a scaoileadh é. Is soiléir nach raibh airm ar bith ag na híospartaigh ag an am.&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://www.vice.com/en/article/exk7n4/springhill-massacre-44th-anniversary|teideal=Looking Back on the Unsolved Case of Northern Ireland's Springhill Massacre|language=en|work=www.vice.com|dátarochtana=2021-07-09}}&lt;/ref&gt;

=== Ionchoisne ach fiosrúchán ar bith in 1972 ===
Bhí coiste cróinéara ann i 1972 ach bhí sé easnamhach; rinneadh 'fíorasc oscailte’ ar na maruithe uilig.  Ní raibh scrúdú balaistíochta ann fiú. &quot;There are no records that there was any significant inquiry into the circumstances [of Margaret Gargan's death]&quot; agus &quot;no ballistics or forensic evidence was recovered&quot;.&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://www.irishtimes.com/news/ireland/irish-news/new-evidence-emerges-in-shooting-dead-of-teenager-in-belfast-in-1972-1.4394816|teideal=New evidence emerges in shooting dead of teenager in Belfast in 1972|údar=Freya McClements|dáta=2020|language=en|work=The Irish Times|dátarochtana=2021-07-09}}&lt;/ref&gt;  Bhí daoine ann ag iarraidh ceart agus cóir dá ngaolta ó shin.&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/seo-broga-a-bhi-a-gcaitheamh-ag-daoine-a-maraiodh-le-linn-na-dtriobloidi/|teideal=Seo bróga a bhí á gcaitheamh ag daoine a maraíodh le linn na dTrioblóidí…|údar=Robert McMillen|dáta=2018|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2021-07-09}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|title=New inquests to be held into the Springhill deaths|url=https://www.rte.ie/news/2014/1224/668885-springhill-deaths/|date=2014-12-24|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://extramuralactivity.com/2020/06/30/keep-on-praying/|teideal=Keep On Praying|údar=Extramural Activity|dáta=2020-06-30|language=en-GB|work=Extramural Activity|dátarochtana=2021-07-09}}&lt;/ref&gt;

== 2024-2026 ==
Ar an 30 Aibreán 2024, tugadh ionchoisne chun críche díreach sular chuir [[Acht Oidhreacht na dTrioblóidí 2023|Acht Oidhreachta]] na dTóraithe bac ar fhiosruithe, ionchoisní agus cásanna sibhialta faoi eachtraí le linn na dTrioblóidí.

Ar an  30 Aibreán 2026  i gCúirt Chróinéara Bhéal Feirste, dúirt breitheamh go ndeachaigh saighdiúirí ó Arm na Breataine thar cailc, ní raibh siad i gcontúirt agus d’imigh beirt acu ó smacht. 

Ina rialú, dúirt an Cróinéir, an Breitheamh David Scoffield &quot;nach raibh aon duine i mbaol&quot; ó thriúr den chúigear a lámhach na saighdiúirí ó bhuíon dá ngaireadh Reisimint an Rí.  Is é an saighdiúir céanna a mharaigh an triúr sin – David McCafferty, cúig bliana déag d'aois; Paddy Butler, 38 bliain; agus sagart, an tAthair Noel Fitzpatrick, 42 bliain. Bhí McCafferty, ag iarraidh a theacht i gcabhair ar an Athair Fitzpatrick nuair a scaoileadh sa dhroim é. Bhí McCafferty neamharmtha. Comhalta d'[[Fianna Éireann|Fhianna Éireann]] ar thaobh an [[An tIRA Oifigiúil|IRA Oifigiúil]] ab ea David McCafferty.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Chuaigh an tAthair Noel Fitzpatrick, sagart paróiste an cheantair go dtí an láthair chun an ola dhéanach a chur ar dhaoine a gortaíodh; d’iarr sé ar Patrick Butler, fear pósta le seisear clainne a dhul leis. Bhíodar ag iarraidh a dhul i gcabhair ar dhaoine nuair a bhuail an piléar céanna an bheirt. Obair dhaonnachta a bhí ar siúl acu, arsa an Cróinéir, ní raibh siad armtha agus níor chontúirt d’éinne iad.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/an-fhirinne-faighte-tar-eis-54-bliain-ag-ionchuiseamh-a-leirigh-gur-feidir-freagrai-a-fhail/|teideal=An fhírinne faighte tar éis 54 bliain ag ionchoisne a léirigh gur féidir freagraí a fháil|údar=Póilín Ní Chiaráin|dáta=3 Bealtaine 2026|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2026-05-03}}&lt;/ref&gt;

Mar leis an gceathrú duine, cailín trí bliana déag, Margaret Gargan, ar mharaigh saighdiúir eile í, dúirt an Breitheamh Scoffield &quot;nach raibh aon duine i mbaol uaithi ar chor ar bith&quot;.  Bhí Gargan ar an duine ab óige den chúigear a maraíodh. Fuair a deartháir óg a corp sínte ar leathán miotail rocaigh.

I dtaobh an chúigiú duine, John Dougal, a bhí sé bliana déag, dúirt an breitheamh nach raibh sé réasúnta ag an saighdiúir a mharaigh an buachaill a ghunna a scaoileadh leis.  Comhalta d'Fhianna Éireann ar thaobh an [[An tIRA Sealadach|IRA Shealadaigh]] ab ea John Dougal. Dúirt an breitheamh gur dhóichí go raibh sé ag teitheadh ó na saighdiúirí nuair a lámhachadh é sa droim.  Sháraigh an saighdiúir na rialacha sa ‘chárta buí’. Dúirt sé freisin nach bhféadfadh sé a rá an raibh an t-ógánach armtha nó nach raibh.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;   Gortaíodh beirt eile  in aice le Dougal a mhair.

Fuair  Breitheamh Scoffield, bualadh bos ó na teaghlaigh sular fhág sé an chúirt tar éis a bhreithiúnas a nochtadh.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Ar an 3 Meitheamh 2026, ghabh Príomh-Aire na Breataine Keir Starmer leithscéal thar ceann Rialtas na Breataine le teaghlaigh.  Dúirt  sé gur ghlac Rialtas na Breataine lenar chinn an breitheamh agus le tromchúis an chinnidh, agus dúirt go mb'údar mór aiféala don rialtas an scéal.  Ina theannta sin, dúirt sé, cé go raibh na cúinsí a bhain leis na maruithe &quot;dúshlánach [do na saighdiúirí]&quot;, go raibh dualgas ar an stát cloí leis an gcaighdeán ab airde agus freagracht a ghlacadh as sin.&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|title=Leithscéal gafa ag Starmer faoi ár Chluanaí-na Carraige Gile|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2026/0603/1576609-pardun-iarrtha-ag-starmer-faoi-shleacht-chluanai-na-carraige-gile/|date=2026-06-03|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}&lt;/ref&gt;

== Féach freisin ==
* [https://www.rte.ie/news/nuacht/2026/0430/1571016-sleacht-chluanai-na-carraige-gile-dimigh-saighdiuiri-o-smacht/ Sléacht Chluanaí-na Carraige Gile: 'd'imigh saighdiúirí ó smacht']

* [[Domhnach na Fola (1972)|Domhnach na Fola, 1972]]

* [[Sléacht Bhaile Uí Mhurchú]]
* [[Acht Oidhreacht na dTrioblóidí 2023]]

== Tagairtí ==
{{Reflist}}

== Naisc sheachtracha ==

[[Catagóir:Eachtraí foréigin le linn na dTrioblóidí]]
[[Catagóir:Stair Bhéal Feirste]]
[[Catagóir:1972]]
[[Catagóir:Sléachtanna in Éirinn]]</text>
      <sha1>tujy4efcej5gno7h53cehk3ror5crx8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1320032</id>
      <parentid>1320029</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T21:40:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>TGcoa</username>
        <id>21229</id>
      </contributor>
      <origin>1320032</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9076" sha1="shcxba8oyu4o7b60csk9z3tsh4xfxym" xml:space="preserve">{{WD Bosca Sonraí Imeacht}}

Tharla '''Sléacht Chluanaí - Na Carraige Gile,&lt;ref&gt;Springhill - Westrock, Belfast&lt;/ref&gt;''' in eastát [[Cnoc na Foinse|Chnoc na Foinse]] in iarthar [[Béal Feirste|Bhéal Feirste]], ar an [[9 Iúil]] [[1972]], maraíodh Margaret Gargan (13 bliain d'aois),  an tAthair Noel Fitzpatrick, sagart paróiste,  Patrick Butler (38 bliain d'aois agus seisear clainne air),  John Dougal (16 bliain d'aois), agus David McCafferty (15 bliain d'aois). Lámhachadh agus gortaíodh daoine eile.

== Cúlra ==
Bhí an saol léanmhar i 1972, an bhliain ba mheasa de na Trioblóidí, agus ba í Iúil an mhí ba mheasa den bhliain anróiteach sin.   

Ar an 9 Iúil 1972, bhí réabadh agus eachtraí lámhaigh in áiteacha i mBéal Feirste.  Thug breitheamh le fios in 2026 gur scaoileadh piléir i gceantar Chluanaí agus gur mharaigh an [[An tIRA Sealadach|tIRA Sealadach]] beirt ó Reisimint an Rí i gceantar eile níos túisce tráthnóna. Dúirt sé go mb'fhéidir go raibh baint aige sin le mire na saighdiúirí.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Luaigh foilseachán|title=Sléacht Chluanaí-na Carraige Gile: 'd'imigh saighdiúirí ó smacht'|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2026/0430/1571016-sleacht-chluanai-na-carraige-gile-dimigh-saighdiuiri-o-smacht/|date=2026-04-30|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}&lt;/ref&gt; Chinn sé go raibh roinnt trioblóide i gCnoc na Foinse roimh an sléacht a tharla idir 9.30 agus a 10.00 san oíche.  (Bhí sos comhraic fógartha ag an [[An tIRA Oifigiúil|IRA Oifigiúil]] cúig seachtaine roimh an sléacht). 

== Imeachtaí ==
Bhí an Reisimint Pharaisiúit agus / nó Reisimint 1st King’s ann ag an am, is cosúil. Fiú sna 202oidí luath, ní raibh a fhios againn cé a bhí ann, cén t-am a bhí siad ann, agus cá raibh na saighdiúirí suite. Mhaígh [[Arm na Breataine]] ag an am go raibh na híospartaigh gafa i lár an achrainn leis an [[An tIRA Sealadach|IRA]].&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=http://www.irishnews.com/news/northernirelandnews/2021/05/15/news/new-evidence-proves-british-army-were-active-in-area-where-girl-13-was-shot-and-killed-in-1972-2323532/|teideal=New evidence proves British army 'were active in area' where girl (13) was shot and killed in 1972|údar=Marie Louise McConville|dáta=2021-05-15|language=en|work=The Irish News|dátarochtana=2021-07-09}}&lt;/ref&gt;

Mhair na heachtraí lámhaigh b'fhéidir 90 nóiméad in iomlán.   

Is cosúil go raibh John Dougal agus a chairde ag spraoithiomáint.&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://tribunemag.co.uk/2021/06/springhill-the-forgotten-massacre/|teideal=Springhill: The Forgotten Massacre|language=en-GB|work=tribunemag.co.uk|dátarochtana=2021-07-09}}&lt;/ref&gt;  Stop an carr agus rith na gasúir leo ach scaoileadh orthu agus iad ag éalú. 

Bhí Patrick Butler agus an tAthair Noel Fitzpatrick ag iarraidh cóireála gharchabhrach a chur ar Dougal, is cosúil.   Bhí ciarsúr bán ina lámh ag Fitzpatrick nuair a scaoileadh é. Is soiléir nach raibh airm ar bith ag na híospartaigh ag an am.&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://www.vice.com/en/article/exk7n4/springhill-massacre-44th-anniversary|teideal=Looking Back on the Unsolved Case of Northern Ireland's Springhill Massacre|language=en|work=www.vice.com|dátarochtana=2021-07-09}}&lt;/ref&gt;

=== Ionchoisne ach fiosrúchán ar bith in 1972 ===
Bhí coiste cróinéara ann i 1972 ach bhí sé easnamhach; rinneadh 'fíorasc oscailte’ ar na maruithe uilig.  Ní raibh scrúdú balaistíochta ann fiú. &quot;There are no records that there was any significant inquiry into the circumstances [of Margaret Gargan's death]&quot; agus &quot;no ballistics or forensic evidence was recovered&quot;.&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://www.irishtimes.com/news/ireland/irish-news/new-evidence-emerges-in-shooting-dead-of-teenager-in-belfast-in-1972-1.4394816|teideal=New evidence emerges in shooting dead of teenager in Belfast in 1972|údar=Freya McClements|dáta=2020|language=en|work=The Irish Times|dátarochtana=2021-07-09}}&lt;/ref&gt;  Bhí daoine ann ag iarraidh ceart agus cóir dá ngaolta ó shin.&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/seo-broga-a-bhi-a-gcaitheamh-ag-daoine-a-maraiodh-le-linn-na-dtriobloidi/|teideal=Seo bróga a bhí á gcaitheamh ag daoine a maraíodh le linn na dTrioblóidí…|údar=Robert McMillen|dáta=2018|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2021-07-09}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|title=New inquests to be held into the Springhill deaths|url=https://www.rte.ie/news/2014/1224/668885-springhill-deaths/|date=2014-12-24|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://extramuralactivity.com/2020/06/30/keep-on-praying/|teideal=Keep On Praying|údar=Extramural Activity|dáta=2020-06-30|language=en-GB|work=Extramural Activity|dátarochtana=2021-07-09}}&lt;/ref&gt;

== 2024-2026 ==
Ar an 30 Aibreán 2024, tugadh ionchoisne chun críche díreach sular chuir [[Acht Oidhreacht na dTrioblóidí 2023|Acht Oidhreachta]] na dTóraithe bac ar fhiosruithe, ionchoisní agus cásanna sibhialta faoi eachtraí le linn na dTrioblóidí.

Ar an  30 Aibreán 2026  i gCúirt Chróinéara Bhéal Feirste, dúirt breitheamh go ndeachaigh saighdiúirí ó Arm na Breataine thar cailc, ní raibh siad i gcontúirt agus d’imigh beirt acu ó smacht. 

Ina rialú, dúirt an Cróinéir, an Breitheamh David Scoffield &quot;nach raibh aon duine i mbaol&quot; ó thriúr den chúigear a lámhach na saighdiúirí ó bhuíon dá ngaireadh Reisimint an Rí.  Is é an saighdiúir céanna a mharaigh an triúr sin – David McCafferty, cúig bliana déag d'aois; Paddy Butler, 38 bliain; agus sagart, an tAthair Noel Fitzpatrick, 42 bliain. Bhí McCafferty, ag iarraidh a theacht i gcabhair ar an Athair Fitzpatrick nuair a scaoileadh sa dhroim é. Bhí McCafferty neamharmtha. Comhalta d'[[Fianna Éireann|Fhianna Éireann]] ar thaobh an [[An tIRA Oifigiúil|IRA Oifigiúil]] ab ea David McCafferty.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Chuaigh an tAthair Noel Fitzpatrick, sagart paróiste an cheantair go dtí an láthair chun an ola dhéanach a chur ar dhaoine a gortaíodh; d’iarr sé ar Patrick Butler, fear pósta le seisear clainne dul leis. Bhíodar ag iarraidh dul i gcabhair ar dhaoine nuair a bhuail an piléar céanna an bheirt. Obair dhaonnachta a bhí ar siúl acu, arsa an Cróinéir, ní raibh siad armtha agus níor chontúirt d’éinne iad.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/an-fhirinne-faighte-tar-eis-54-bliain-ag-ionchuiseamh-a-leirigh-gur-feidir-freagrai-a-fhail/|teideal=An fhírinne faighte tar éis 54 bliain ag ionchoisne a léirigh gur féidir freagraí a fháil|údar=Póilín Ní Chiaráin|dáta=3 Bealtaine 2026|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2026-05-03}}&lt;/ref&gt;

Mar leis an gceathrú duine, cailín trí bliana déag, Margaret Gargan, ar mharaigh saighdiúir eile í, dúirt an Breitheamh Scoffield &quot;nach raibh aon duine i mbaol uaithi ar chor ar bith&quot;.  Bhí Gargan ar an duine ab óige den chúigear a maraíodh. Fuair a deartháir óg a corp sínte ar leathán miotail rocaigh.

I dtaobh an chúigiú duine, John Dougal, a bhí sé bliana déag, dúirt an breitheamh nach raibh sé réasúnta ag an saighdiúir a mharaigh an buachaill a ghunna a scaoileadh leis.  Comhalta d'Fhianna Éireann ar thaobh an [[An tIRA Sealadach|IRA Shealadaigh]] ab ea John Dougal. Dúirt an breitheamh gur dhóichí go raibh sé ag teitheadh ó na saighdiúirí nuair a lámhachadh é sa droim.  Sháraigh an saighdiúir na rialacha sa ‘chárta buí’. Dúirt sé freisin nach bhféadfadh sé a rá an raibh an t-ógánach armtha nó nach raibh.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;   Gortaíodh beirt eile  in aice le Dougal a mhair.

Fuair  lBreitheamh Scoffield, bualadh bos ó na teaghlaigh sular fhág sé an chúirt tar éis a bhreithiúnas a nochtadh.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Ar an 3 Meitheamh 2026, ghabh Príomh-Aire na Breataine Keir Starmer leithscéal thar ceann Rialtas na Breataine le teaghlaigh.  Dúirt  sé gur ghlac Rialtas na Breataine lenar chinn an breitheamh agus le tromchúis an chinnidh, agus dúirt go mb'údar mór aiféala don rialtas an scéal.  Ina theannta sin, dúirt sé, cé go raibh na cúinsí a bhain leis na maruithe &quot;dúshlánacha [do na saighdiúirí]&quot;, go raibh dualgas ar an stát cloí leis an gcaighdeán ab airde agus freagracht a ghlacadh as sin.&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|title=Leithscéal gafa ag Starmer faoi ár Chluanaí-na Carraige Gile|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2026/0603/1576609-pardun-iarrtha-ag-starmer-faoi-shleacht-chluanai-na-carraige-gile/|date=2026-06-03|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}&lt;/ref&gt;

== Féach freisin ==
* [https://www.rte.ie/news/nuacht/2026/0430/1571016-sleacht-chluanai-na-carraige-gile-dimigh-saighdiuiri-o-smacht/ Sléacht Chluanaí-na Carraige Gile: 'd'imigh saighdiúirí ó smacht']

* [[Domhnach na Fola (1972)|Domhnach na Fola, 1972]]

* [[Sléacht Bhaile Uí Mhurchú]]
* [[Acht Oidhreacht na dTrioblóidí 2023]]

== Tagairtí ==
{{Reflist}}

== Naisc sheachtracha ==

[[Catagóir:Eachtraí foréigin le linn na dTrioblóidí]]
[[Catagóir:Stair Bhéal Feirste]]
[[Catagóir:1972]]
[[Catagóir:Sléachtanna in Éirinn]]</text>
      <sha1>shcxba8oyu4o7b60csk9z3tsh4xfxym</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1320035</id>
      <parentid>1320032</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T21:58:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>TGcoa</username>
        <id>21229</id>
      </contributor>
      <origin>1320035</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9270" sha1="owfd74w5j9cb3v3tfahwl0sjn1o72ny" xml:space="preserve">{{WD Bosca Sonraí Imeacht}}

Tharla '''Sléacht Chluanaí - Na Carraige Gile,&lt;ref&gt;Springhill - Westrock, Belfast&lt;/ref&gt;''' in eastát [[Cnoc na Foinse|Chnoc na Foinse]] in iarthar [[Béal Feirste|Bhéal Feirste]], ar an [[9 Iúil]] [[1972]], maraíodh Margaret Gargan (13 bliain d'aois),  an tAthair Noel Fitzpatrick, sagart paróiste,  Patrick Butler (38 bliain d'aois agus seisear clainne air),  John Dougal (16 bliain d'aois), agus David McCafferty (15 bliain d'aois). Lámhachadh agus gortaíodh daoine eile.

== Cúlra ==
Bhí an saol léanmhar i 1972, an bhliain ba mheasa de na Trioblóidí, agus ba í Iúil an mhí ba mheasa den bhliain anróiteach sin.   

Ar an 9 Iúil 1972, bhí réabadh agus eachtraí lámhaigh in áiteacha i mBéal Feirste.  Thug breitheamh le fios in 2026 gur scaoileadh piléir i gceantar Chluanaí agus gur mharaigh an [[An tIRA Sealadach|tIRA Sealadach]] beirt ó Reisimint an Rí i gceantar eile níos túisce tráthnóna. Dúirt sé go mb'fhéidir go raibh baint aige sin le mire na saighdiúirí.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Luaigh foilseachán|title=Sléacht Chluanaí-na Carraige Gile: 'd'imigh saighdiúirí ó smacht'|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2026/0430/1571016-sleacht-chluanai-na-carraige-gile-dimigh-saighdiuiri-o-smacht/|date=2026-04-30|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}&lt;/ref&gt; Chinn sé go raibh roinnt trioblóide i gCnoc na Foinse roimh an sléacht a tharla idir 9.30 agus a 10.00 san oíche.  (Bhí sos comhraic fógartha ag an [[An tIRA Oifigiúil|IRA Oifigiúil]] cúig seachtaine roimh an sléacht). 
[[Íomhá:British Trolleybuses - Belfast - geograph.org.uk - 552688.jpg|clé|mion|220x220px|Bóthar Whiterock, Béal Feirste]]

== Imeachtaí ==
Bhí an Reisimint Pharaisiúit agus / nó Reisimint 1st King’s ann ag an am, is cosúil. Fiú sna 202oidí luath, ní raibh a fhios againn cé a bhí ann, cén t-am a bhí siad ann, agus cá raibh na saighdiúirí suite. Mhaígh [[Arm na Breataine]] ag an am go raibh na híospartaigh gafa i lár an achrainn leis an [[An tIRA Sealadach|IRA]].&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=http://www.irishnews.com/news/northernirelandnews/2021/05/15/news/new-evidence-proves-british-army-were-active-in-area-where-girl-13-was-shot-and-killed-in-1972-2323532/|teideal=New evidence proves British army 'were active in area' where girl (13) was shot and killed in 1972|údar=Marie Louise McConville|dáta=2021-05-15|language=en|work=The Irish News|dátarochtana=2021-07-09}}&lt;/ref&gt;

Mhair na heachtraí lámhaigh b'fhéidir 90 nóiméad in iomlán.   

Is cosúil go raibh John Dougal agus a chairde ag spraoithiomáint.&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://tribunemag.co.uk/2021/06/springhill-the-forgotten-massacre/|teideal=Springhill: The Forgotten Massacre|language=en-GB|work=tribunemag.co.uk|dátarochtana=2021-07-09}}&lt;/ref&gt;  Stop an carr agus rith na gasúir leo ach scaoileadh orthu agus iad ag éalú. 

Bhí Patrick Butler agus an tAthair Noel Fitzpatrick ag iarraidh cóireála gharchabhrach a chur ar Dougal, is cosúil.   Bhí ciarsúr bán ina lámh ag Fitzpatrick nuair a scaoileadh é. Is soiléir nach raibh airm ar bith ag na híospartaigh ag an am.&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://www.vice.com/en/article/exk7n4/springhill-massacre-44th-anniversary|teideal=Looking Back on the Unsolved Case of Northern Ireland's Springhill Massacre|language=en|work=www.vice.com|dátarochtana=2021-07-09}}&lt;/ref&gt;

=== Ionchoisne ach fiosrúchán ar bith in 1972 ===
Bhí coiste cróinéara ann i 1972 ach bhí sé easnamhach; rinneadh 'fíorasc oscailte’ ar na maruithe uilig.  Ní raibh scrúdú balaistíochta ann fiú. &quot;There are no records that there was any significant inquiry into the circumstances [of Margaret Gargan's death]&quot; agus &quot;no ballistics or forensic evidence was recovered&quot;.&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://www.irishtimes.com/news/ireland/irish-news/new-evidence-emerges-in-shooting-dead-of-teenager-in-belfast-in-1972-1.4394816|teideal=New evidence emerges in shooting dead of teenager in Belfast in 1972|údar=Freya McClements|dáta=2020|language=en|work=The Irish Times|dátarochtana=2021-07-09}}&lt;/ref&gt;  Bhí daoine ann ag iarraidh ceart agus cóir dá ngaolta ó shin.&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/seo-broga-a-bhi-a-gcaitheamh-ag-daoine-a-maraiodh-le-linn-na-dtriobloidi/|teideal=Seo bróga a bhí á gcaitheamh ag daoine a maraíodh le linn na dTrioblóidí…|údar=Robert McMillen|dáta=2018|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2021-07-09}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|title=New inquests to be held into the Springhill deaths|url=https://www.rte.ie/news/2014/1224/668885-springhill-deaths/|date=2014-12-24|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://extramuralactivity.com/2020/06/30/keep-on-praying/|teideal=Keep On Praying|údar=Extramural Activity|dáta=2020-06-30|language=en-GB|work=Extramural Activity|dátarochtana=2021-07-09}}&lt;/ref&gt;
[[Íomhá:Ballymurphy garden.JPG|clé|mion|220x220px|Cuimhneachan]]

== 2024-2026 ==
Ar an 30 Aibreán 2024, tugadh ionchoisne chun críche díreach sular chuir [[Acht Oidhreacht na dTrioblóidí 2023|Acht Oidhreachta]] na dTóraithe bac ar fhiosruithe, ionchoisní agus cásanna sibhialta faoi eachtraí le linn na dTrioblóidí.

Ar an  30 Aibreán 2026  i gCúirt Chróinéara Bhéal Feirste, dúirt breitheamh go ndeachaigh saighdiúirí ó Arm na Breataine thar cailc, ní raibh siad i gcontúirt agus d’imigh beirt acu ó smacht. 

Ina rialú, dúirt an Cróinéir, an Breitheamh David Scoffield &quot;nach raibh aon duine i mbaol&quot; ó thriúr den chúigear a lámhach na saighdiúirí ó bhuíon dá ngaireadh Reisimint an Rí.  Is é an saighdiúir céanna a mharaigh an triúr sin – David McCafferty, cúig bliana déag d'aois; Paddy Butler, 38 bliain; agus sagart, an tAthair Noel Fitzpatrick, 42 bliain. Bhí McCafferty, ag iarraidh a theacht i gcabhair ar an Athair Fitzpatrick nuair a scaoileadh sa dhroim é. Bhí McCafferty neamharmtha. Comhalta d'[[Fianna Éireann|Fhianna Éireann]] ar thaobh an [[An tIRA Oifigiúil|IRA Oifigiúil]] ab ea David McCafferty.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Chuaigh an tAthair Noel Fitzpatrick, sagart paróiste an cheantair go dtí an láthair chun an ola dhéanach a chur ar dhaoine a gortaíodh; d’iarr sé ar Patrick Butler, fear pósta le seisear clainne dul leis. Bhíodar ag iarraidh dul i gcabhair ar dhaoine nuair a bhuail an piléar céanna an bheirt. Obair dhaonnachta a bhí ar siúl acu, arsa an Cróinéir, ní raibh siad armtha agus níor chontúirt d’éinne iad.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/an-fhirinne-faighte-tar-eis-54-bliain-ag-ionchuiseamh-a-leirigh-gur-feidir-freagrai-a-fhail/|teideal=An fhírinne faighte tar éis 54 bliain ag ionchoisne a léirigh gur féidir freagraí a fháil|údar=Póilín Ní Chiaráin|dáta=3 Bealtaine 2026|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2026-05-03}}&lt;/ref&gt;

Mar leis an gceathrú duine, cailín trí bliana déag, Margaret Gargan, ar mharaigh saighdiúir eile í, dúirt an Breitheamh Scoffield &quot;nach raibh aon duine i mbaol uaithi ar chor ar bith&quot;.  Bhí Gargan ar an duine ab óige den chúigear a maraíodh. Fuair a deartháir óg a corp sínte ar leathán miotail rocaigh.

I dtaobh an chúigiú duine, John Dougal, a bhí sé bliana déag, dúirt an breitheamh nach raibh sé réasúnta ag an saighdiúir a mharaigh an buachaill a ghunna a scaoileadh leis.  Comhalta d'Fhianna Éireann ar thaobh an [[An tIRA Sealadach|IRA Shealadaigh]] ab ea John Dougal. Dúirt an breitheamh gur dhóichí go raibh sé ag teitheadh ó na saighdiúirí nuair a lámhachadh é sa droim.  Sháraigh an saighdiúir na rialacha sa ‘chárta buí’. Dúirt sé freisin nach bhféadfadh sé a rá an raibh an t-ógánach armtha nó nach raibh.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;   Gortaíodh beirt eile  in aice le Dougal a mhair.

Fuair  lBreitheamh Scoffield bualadh bos ó na teaghlaigh sular fhág sé an chúirt tar éis a bhreithiúnas a nochtadh.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Ar an 3 Meitheamh 2026, ghabh Príomh-Aire na Breataine Keir Starmer leithscéal thar ceann Rialtas na Breataine le teaghlaigh.  Dúirt  sé gur ghlac Rialtas na Breataine lenar chinn an breitheamh agus le tromchúis an chinnidh, agus dúirt go mb'údar mór aiféala don rialtas an scéal.  Ina theannta sin, dúirt sé, cé go raibh na cúinsí a bhain leis na maruithe &quot;dúshlánacha [do na saighdiúirí]&quot;, go raibh dualgas ar an stát cloí leis an gcaighdeán ab airde agus freagracht a ghlacadh as sin.&lt;ref&gt;{{Luaigh foilseachán|title=Leithscéal gafa ag Starmer faoi ár Chluanaí-na Carraige Gile|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2026/0603/1576609-pardun-iarrtha-ag-starmer-faoi-shleacht-chluanai-na-carraige-gile/|date=2026-06-03|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}&lt;/ref&gt;

== Féach freisin ==
* [https://www.rte.ie/news/nuacht/2026/0430/1571016-sleacht-chluanai-na-carraige-gile-dimigh-saighdiuiri-o-smacht/ Sléacht Chluanaí-na Carraige Gile: 'd'imigh saighdiúirí ó smacht']

* [[Domhnach na Fola (1972)|Domhnach na Fola, 1972]]

* [[Sléacht Bhaile Uí Mhurchú]]
* [[Acht Oidhreacht na dTrioblóidí 2023]]

== Tagairtí ==
{{Reflist}}

== Naisc sheachtracha ==

[[Catagóir:Eachtraí foréigin le linn na dTrioblóidí]]
[[Catagóir:Stair Bhéal Feirste]]
[[Catagóir:1972]]
[[Catagóir:Sléachtanna in Éirinn]]</text>
      <sha1>owfd74w5j9cb3v3tfahwl0sjn1o72ny</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Stair Thuaisceart Éireann</title>
    <ns>0</ns>
    <id>107511</id>
    <revision>
      <id>1320038</id>
      <parentid>1315504</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T22:16:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>TGcoa</username>
        <id>21229</id>
      </contributor>
      <comment>/* 1920-1921 */ Sliocht  as &quot;Na Trioblóidí&quot;   scríofa ag Panu Hoglund</comment>
      <origin>1320038</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5294" sha1="et2ikhum5sl3m6h4mbkc04b327p5r7l" xml:space="preserve">[[Íomhá:Opening of the new Northern Ireland Parliament Buildings.jpg|mion|16 Samhain 1932 : Osclaíodh Stormont]]
Bunaíodh stát [[Tuaisceart Éireann|Thuaisceart Éireann]] sa bhliain 1921 le cosaint a thabhairt do mhionlach Aontachtach in oirthuaisceart na hÉireann. Bhí an Stát a bunaíodh éagórach agus rinneadh leatrom agus ciapadh ar dhaoine go leor ar feadh na mblianta.&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/da-fheabhas-an-comhaontu-nil-aghaidh-tugtha-fos-ar-chuid-de-bhunchuiseanna-na-coimhlinte/|teideal=Dá fheabhas an Comhaontú, níl aghaidh tugtha fós ar chuid de bhunchúiseanna na coimhlinte|údar=Máirín Ní Ghadhra|dáta=7 Aibreán 2023|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2023-04-12}}&lt;/ref&gt;    

=== 1920-1921 ===
Fuair an t[[An tAcht um Rialtas na hÉireann (1920)|Acht um Rialtas na hÉireann (1920)]] aontú an rí ar [[23 Nollaig]] [[1920]] agus chuir [[Rialtas na Ríochta Aontaithe|rialtas na Breataine]] an tAcht i bhfeidhm ar 3 Bealtaine 1921.&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://theirishrevolution.ie/wp-content/uploads/2020/03/U7.-TY-IRISH-PROJECT-BOOK-P3.pdf|teideal=Atlas of the Irish Revolution - Acmhainní do Scoileanna - AONAD 7, Cuid a 3|údar=UCC|dáta=|dátarochtana=2020}}{{Dead link|date=Meán Fómhair 2022|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}&lt;/ref&gt; Bhí an tAcht bunaithe ar an Tríú Bille um [[Rialtas Dúchais]] na [[Éire|hÉireann]] (1914). Reachtaíodh é le cur leis an ngealltanas a bhí tugtha ag Rialtas na Breataine le fada Rialtas Dúchais a bhronnadh ar [[Éire|Éirinn]], tar éis [[an Chéad Chogadh Domhanda]].

Bhí an tAcht bunaithe ar an tuiscint a bhí ag [[David Lloyd George]] agus Walter Long (ceannaire na n[[Aontachtóirí na hÉireann|Aontachtóirí]] i g[[Cúige Uladh]]) ar [[Polaitíocht|pholaitíocht]] na hÉireann roimh an gcogadh. Ba é an tAcht seo a rinne [[Críochdheighilt na hÉireann|críochdheighilt]] ar Éirinn. Dealaíodh sé chontae - [[Contae an Dúin|an Dún]], [[Contae Aontroma|Aontroim]], [[Contae Ard Mhacha|Ard Mhacha]], [[Contae Fhear Manach|Fear Manach]], [[Contae Dhoire|Doire]] agus [[Contae Thír Eoghain|Tír Eoghain]] - ón gcuid eile den tír, chomh maith leis an dá bhuirg úd [[Béal Feirste]] agus [[Doire]]. Ba é seo uasmhéid an limistéir ina bhféadfadh na hAontachtóirí an tromlach a choinneáil slán, ach san am céanna, fágadh cuid mhaith [[Eaglais Chaitliceach Rómhánach|Caitlicigh]] i bhFear Manach agus i dTír Eoghain taobh istigh den teorainn.

=== 1921-1965 ===
Bhí [[Parlaimint Thuaisceart na hÉireann]] i bhfeidhm ó 7 Meitheamh 1921 go dtí 30 Márta 1972.

Mar a tuigeadh an scéal do na náisiúnaithe, bhí na Caitlicigh thuaidh faoi leatrom, agus ní raibh i stáitín an Tuaiscirt ach deachtóireacht lofa a bhrúigh na Gaill anuas ar na daoine. Is é an cur síos a thug [[Cathal Ó hEochaidh]], iar-[[Taoiseach|Taoiseach Phoblacht na hÉireann]], ar éalaigh a mhuintir as [[Contae Dhoire]] le linn thrioblóidí na bhfichidí, ná nach raibh sa stáitín ach &quot;slánaonad teipthe&quot; (''failed entity''). Dúirt [[Edward Carson]], ceannaire agus príomh-idé-eolaí na nAontachtóirí sa bhliain 1921 go mbeadh síocháin na sochaí imithe sa Tuaisceart mura meallfaí na Caitlicigh chun páirt a ghlacadh i gcúrsaí an stáit. Ar mhí-ámharaí an tsaoil, rinne lucht a leanúna neamhshuim ar fad den rabhadh seo sna laethanta a bhí le teacht.

I ndiaidh thrioblóidí na bhfichidí, thagadh míshuaimhneas seicteach chun solais sa Tuaisceart ó am go ham. Sna daichidí agus sna caogaidí, chuir [[Óglaigh na hÉireann (1922–1969)|an tIRA]] in aghaidh an stáitín, ach níor éirigh le ceachtar den dá fheachtas seo, agus i dtús na seascaidí, bhí saol na tíre socraithe síos, a bheag nó a mhór.
[[Íomhá:Ulster_Banner_(Tudor_Crown_version,_with_Union_Jack).svg|mion|Bratach TÉ, 1953-1972]]
Mar sin féin, bhí an tsíocháin seo iontach sobhriste. Sa bhliain 1966, d'athbhunaigh na Dílseoirí Protastúnacha Fórsa Óglaigh Uladh, an fórsa mídhlíthiúil paraimíleata a bhí ann an chéad uair go gairid roimh [[an Chéad Chogadh Domhanda]], ó bhí siad buartha go dtiocfadh an tIRA ar an bhfód in athuair. Bhí leathbhliain imithe ó [[Éirí Amach na Cásca]], agus cothrom an lae le ceiliúradh. Mharaigh na hÓglaigh Phrotastúnacha triúr daoine ar chúiseanna seicteacha sula raibh de sheal ag na péas breith orthu ar aon nós. Gearradh tréimhse fhada príosúnachta ar na ciontóirí. Ina measc, bhí [[Gusty Spence]], fear a rinne a leithscéal faoina chuid coireanna go poiblí i ndiaidh bhlianta an bhraighdeanais agus a chuaigh le polaitíocht dhlíthiúil sa deireadh thiar. Mhair an t[[UVF]] beo ina dhiaidh sin, agus bhí an-ról aige sna Trioblóidí sna blianta a bhí le teacht.

=== 1968-1998 ===

* [[Gluaiseacht na gCeart Sibhialta i dTuaisceart Éireann]]
* [[Cumann Cearta Sibhialta Thuaisceart Éireann]]
* [[Na Trioblóidí]]
* [[Comhaontú Aoine an Chéasta]]

=== 21ú haois ===

* [[Breatimeacht]], 2016
* [[Creat Windsor]], 2023

== Féach freisin ==

* [[Tuaisceart Éireann]]
* [[Stair na hÉireann]]
* [[Oifig Taifead Poiblí Thuaisceart Éireann (OTPTÉ)]]
* [[Músaeim Náisiúnta, Tuaisceart Éireann]]

== Tagairtí ==
{{reflist}}
[[Catagóir:Stair Thuaisceart Éireann]]</text>
      <sha1>et2ikhum5sl3m6h4mbkc04b327p5r7l</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Scéalta grá</title>
    <ns>0</ns>
    <id>109414</id>
    <revision>
      <id>1320034</id>
      <parentid>1248243</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T21:43:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Taghdtaighde</username>
        <id>60452</id>
      </contributor>
      <comment>Catagóirí athraithe</comment>
      <origin>1320034</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="795" sha1="lxvvz0uyxckb6rzyyoqz7z421ezym22" xml:space="preserve">Is éard atá i gceist le '''scéalta grá''' ná seánra sa litríocht ina bhfuil béim ar leith ar chaidreamh agus ar ghrá.

==Sa Ghaeilge==

* ''Póg ó Strainséir'' Éibhlín Ní Dhuibhir - [[Cathal Ó Sándair]] (faoi ainm cleite) a scríobh.
* Leabhair [[Michelle Nic Pháidin]]
* ''Is gearr…'' (aistriúchán) [[Marian Keyes]]
* Tá cuid den tsraith ''Open Door'' aistrithe go Gaeilge https://www.newisland.ie/open-door {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230731155704/https://www.newisland.ie/open-door |date=2023-07-31 }}
* 'An Lánúin' le Pádraig Breathnach, 1979
* 'Hula Hul' le [[Seán Mac Mathúna]] (tá scéal grá lárnach ann)
* [[Tóraíocht Dhiarmada agus Ghráinne]]

{{DEFAULTSORT:Scealta gra}}
[[Catagóir:Ficsean de réir seánra|Grá]]
[[Catagóir:Grá]]</text>
      <sha1>lxvvz0uyxckb6rzyyoqz7z421ezym22</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Catagóir:Coirscéalta</title>
    <ns>14</ns>
    <id>109466</id>
    <revision>
      <id>1320027</id>
      <parentid>1176701</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T21:36:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Taghdtaighde</username>
        <id>60452</id>
      </contributor>
      <comment>Catagóirí athraithe</comment>
      <origin>1320027</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="181" sha1="no2m23azeetw63q20skm2oubgszy5tb" xml:space="preserve">{{DEFAULTSORT:Coirscealta}}
[[Catagóir:Litríocht de réir seánra]]
[[Catagóir:Seánraí]]
[[Catagóir:Ficsean de réir seánra]]
[[Catagóir:Coireacht]]
[[Catagóir:Coirpeacht]]</text>
      <sha1>no2m23azeetw63q20skm2oubgszy5tb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Johnny Chóil Mhaidhc Ó Coisdealbha</title>
    <ns>0</ns>
    <id>111252</id>
    <revision>
      <id>1320060</id>
      <parentid>1262116</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T10:17:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>TGcoa</username>
        <id>21229</id>
      </contributor>
      <origin>1320060</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1788" sha1="4ndqouc4dh4nuad6v7cv7ydoxn4g0hk" xml:space="preserve">{{WD Bosca Sonraí Duine}}
[[File]] agus drámadóir [[Muintir na hÉireann|Éireannach]] ab ea '''Johnny Chóil Mhaidhc Ó Coisdealbha''' (1930–2006). Thugtaí “Rí-Éigeas an Bhéil Bheo” air.&lt;ref name='Conamara'&gt;{{Cite book-en|last=Mac Con Iomaire|first=Liam|author-link=Liam Mac Con Iomaire|title=Conamara: An Tír Aineoil|publisher=[[Cló Iar-Chonnacht]]|language=ga|year=1997|location=[[Indreabhán]]|isbn=1-900693-39-9|page=12}}&lt;/ref&gt;

Rugadh in [[Indreabhán]] i g[[Conamara]] é. Bhí an phríomhpháirt aige in ''An Dochtúir Bréige'' agus bhuaigh sé bonn óir as a chuid aisteoireachta le [[Taibhdhearc na Gaillimhe|Taidhbhearc na Gaillimhe]]. Bhí spéis aige sa drámaíocht, agus thosaigh sé ag scríobh drámaí grinn. Tá an chuid is mó dá dhrámaí, inar ghlac sé an phríomhpháirt de ghnáth, bunaithe ar théamaí traidisiúnta.&lt;ref&gt;{{Cite web-en|url=http://www.irishplayography.com/person.aspx?personid=42436|title=Seán Ó Coisdealbha|publisher=Irish Theater Institute|access-date=2019-04-23}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web-en|url=https://www.ainm.ie/Bio.aspx?ID=1878|title=Johnny Chóil Mhaidhc|publisher=Dublin City University|access-date=2019-04-23}}&lt;/ref&gt;

== Leabharliosta ==

* ''An Tincéara Buí'', 1962
* ''Ortha na seirce'', 1968
* ''Pionta Amháin Uisce'', 1978
* ''Buille Faoi Thuairim Gabha'', 1987
* ''An cruastóir agus An mhéar fhada'', 1995

== Féach freisin ==

* Diarmuid Mac an Adhastair

== Tagairtí ==
{{Reflist}}
{{DEFAULTSORT:Coisdealbha, Johnny Chóil Mhaidhc}}

[[Catagóir:Baill d'Aosdána]]
[[Catagóir:Aistritheoirí Éireannacha]]
[[Catagóir:Básanna in 2006]]
[[Catagóir:Daoine a rugadh i 1930]]
[[Catagóir:Drámadóirí Éireannacha]]
[[Catagóir:Filí na hÉireann]]
[[Catagóir:Daoine as Gaeltachtaí Chontae na Gaillimhe]]</text>
      <sha1>4ndqouc4dh4nuad6v7cv7ydoxn4g0hk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1320065</id>
      <parentid>1320060</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T10:36:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>TGcoa</username>
        <id>21229</id>
      </contributor>
      <origin>1320065</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2342" sha1="mpq7unsl7h72g1swtfselouj65aqr6c" xml:space="preserve">{{WD Bosca Sonraí Duine}}
[[File]] agus drámadóir [[Muintir na hÉireann|Éireannach]] ab ea '''Johnny Chóil Mhaidhc Ó Coisdealbha''' (1930–2006). Thugtaí “Rí-Éigeas an Bhéil Bheo” air.&lt;ref name='Conamara'&gt;{{Cite book-en|last=Mac Con Iomaire|first=Liam|author-link=Liam Mac Con Iomaire|title=Conamara: An Tír Aineoil|publisher=[[Cló Iar-Chonnacht]]|language=ga|year=1997|location=[[Indreabhán]]|isbn=1-900693-39-9|page=12}}&lt;/ref&gt;

Rugadh in [[Indreabhán]] i g[[Conamara]] é. Bhí an phríomhpháirt aige in ''An Dochtúir Bréige'' agus bhuaigh sé bonn óir as a chuid aisteoireachta le [[Taibhdhearc na Gaillimhe|Taidhbhearc na Gaillimhe]]. Bhí spéis aige sa drámaíocht, agus thosaigh sé ag scríobh drámaí grinn. Tá an chuid is mó dá dhrámaí, inar ghlac sé an phríomhpháirt de ghnáth, bunaithe ar théamaí traidisiúnta.&lt;ref&gt;{{Cite web-en|url=http://www.irishplayography.com/person.aspx?personid=42436|title=Seán Ó Coisdealbha|publisher=Irish Theater Institute|access-date=2019-04-23}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web-en|url=https://www.ainm.ie/Bio.aspx?ID=1878|title=Johnny Chóil Mhaidhc|publisher=Dublin City University|access-date=2019-04-23}}&lt;/ref&gt;

Ba dlúthchara de chuid Johnny an t-aisteoir [[Diarmuid Mac an Adhastair]] agus ba mhinic ar an stáitse le chéile iad – Pionta amháin uisce, Ortha na seirce, Mar a chéile muid agus An tincéara buí ar na drámaí ab fhearr le Diarmuid.&lt;ref name=&quot;Ainm&quot;&gt;{{Cite web-en|url=https://www.ainm.ie/Bio.aspx?ID=5004|title=MAC AN ADHASTAIR, Diarmuid (1943–2015) {{!}} ainm.ie|author=[[Diarmuid Breathnach]] agus [[Máire Ní Mhurchú]]|language=ga|work=[[Ainm.ie|An Bunachar Náisiúnta Beathaisnéisí Gaeilge]] (Ainm.ie)|access-date=2024-02-19}}&lt;/ref&gt;

== Leabharliosta ==

* ''An Tincéara Buí'', 1962
* ''Ortha na seirce'', 1968
* ''Pionta Amháin Uisce'', 1978
* ''Buille Faoi Thuairim Gabha'', 1987
* ''An cruastóir agus An mhéar fhada'', 1995

== Féach freisin ==

* Diarmuid Mac an Adhastair

== Tagairtí ==
{{Reflist}}
{{DEFAULTSORT:Coisdealbha, Johnny Chóil Mhaidhc}}

[[Catagóir:Baill d'Aosdána]]
[[Catagóir:Aistritheoirí Éireannacha]]
[[Catagóir:Básanna in 2006]]
[[Catagóir:Daoine a rugadh i 1930]]
[[Catagóir:Drámadóirí Éireannacha]]
[[Catagóir:Filí na hÉireann]]
[[Catagóir:Daoine as Gaeltachtaí Chontae na Gaillimhe]]</text>
      <sha1>mpq7unsl7h72g1swtfselouj65aqr6c</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1320069</id>
      <parentid>1320065</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T10:52:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>TGcoa</username>
        <id>21229</id>
      </contributor>
      <origin>1320069</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3058" sha1="tb4a8m1tp1vl9lqwc4js6dhchit8adw" xml:space="preserve">{{WD Bosca Sonraí Duine}}
[[File]] agus drámadóir [[Muintir na hÉireann|Éireannach]] ab ea '''Johnny Chóil Mhaidhc Ó Coisdealbha''' (1930–2006). Thugtaí “Rí-Éigeas an Bhéil Bheo” air.&lt;ref name='Conamara'&gt;{{Cite book-en|last=Mac Con Iomaire|first=Liam|author-link=Liam Mac Con Iomaire|title=Conamara: An Tír Aineoil|publisher=[[Cló Iar-Chonnacht]]|language=ga|year=1997|location=[[Indreabhán]]|isbn=1-900693-39-9|page=12}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://www.ainm.ie/Bio.aspx?ID=1878|teideal=Ó COISDEALBHA, Johnny Chóil Mhaidhc (1929–2006)|language=ga-IE|work=ainm.ie|dátarochtana=2026-07-10}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://bba.duchas.ie/ga/bbag?PersonID=315686921|teideal=Grianghraif|language=ga-IE|work=Bailiúchán Béaloidis Árann|dátarochtana=2026-07-10}}&lt;/ref&gt;

== Saol ==
In [[Indreabhán]], Co. na Gaillimhe, a rugadh Johnny le Cóil Mhaidhc Ó Coisdealbha, gabha, agus Máire Ní Dhonnchadha ar 21 Meitheamh 1929. Ba é an duine ab óige é de cheathrar cailíní agus beirt bhuachaillí. Bhí feirm 12 acra ag a mhuintir. I Scoil na Tulaí a cuireadh bunoideachas air agus ar feadh seacht mbliana bhí sé ag freastal ar scoil oíche ann.&lt;ref name=&quot;Conamara&quot; /&gt;

Bhí an phríomhpháirt aige in ''An Dochtúir Bréige'' agus bhuaigh sé bonn óir as a chuid aisteoireachta le [[Taibhdhearc na Gaillimhe|Taidhbhearc na Gaillimhe]]. Bhí spéis aige sa drámaíocht, agus thosaigh sé ag scríobh drámaí grinn. Tá an chuid is mó dá dhrámaí, inar ghlac sé an phríomhpháirt de ghnáth, bunaithe ar théamaí traidisiúnta.&lt;ref&gt;{{Cite web-en|url=http://www.irishplayography.com/person.aspx?personid=42436|title=Seán Ó Coisdealbha|publisher=Irish Theater Institute|access-date=2019-04-23}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web-en|url=https://www.ainm.ie/Bio.aspx?ID=1878|title=Johnny Chóil Mhaidhc|publisher=Dublin City University|access-date=2019-04-23}}&lt;/ref&gt;

Ba dlúthchara de chuid Johnny an t-aisteoir [[Diarmuid Mac an Adhastair]] agus ba mhinic ar an stáitse le chéile iad – Pionta amháin uisce, Ortha na seirce, Mar a chéile muid agus An tincéara buí ar na drámaí ab fhearr le Diarmuid.&lt;ref name=&quot;Ainm&quot;&gt;{{Cite web-en|url=https://www.ainm.ie/Bio.aspx?ID=5004|title=MAC AN ADHASTAIR, Diarmuid (1943–2015) {{!}} ainm.ie|author=[[Diarmuid Breathnach]] agus [[Máire Ní Mhurchú]]|language=ga|work=[[Ainm.ie|An Bunachar Náisiúnta Beathaisnéisí Gaeilge]] (Ainm.ie)|access-date=2024-02-19}}&lt;/ref&gt;

== Leabharliosta ==

* ''An Tincéara Buí'', 1962
* ''Ortha na seirce'', 1968
* ''Pionta Amháin Uisce'', 1978
* ''Buille Faoi Thuairim Gabha'', 1987
* ''An cruastóir agus An mhéar fhada'', 1995

== Féach freisin ==

* Diarmuid Mac an Adhastair

== Tagairtí ==
{{Reflist}}
{{DEFAULTSORT:Coisdealbha, Johnny Chóil Mhaidhc}}

[[Catagóir:Baill d'Aosdána]]
[[Catagóir:Aistritheoirí Éireannacha]]
[[Catagóir:Básanna in 2006]]
[[Catagóir:Daoine a rugadh i 1930]]
[[Catagóir:Drámadóirí Éireannacha]]
[[Catagóir:Filí na hÉireann]]
[[Catagóir:Daoine as Gaeltachtaí Chontae na Gaillimhe]]</text>
      <sha1>tb4a8m1tp1vl9lqwc4js6dhchit8adw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Catagóir:Leabhair de réir bliana</title>
    <ns>14</ns>
    <id>114742</id>
    <revision>
      <id>1320026</id>
      <parentid>1286065</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T21:24:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Taghdtaighde</username>
        <id>60452</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Sórtáil</comment>
      <origin>1320026</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="168" sha1="jlhy0mymsubj4tuefybf1gy5v5p8lmh" xml:space="preserve">{{Catcómhaoin|Books by year|Leabhair de réir bliana}}
{{DEFAULTSORT:Leabhair de reir bliana}}
[[Catagóir:Leabhair| bliain]]
[[Catagóir:Catagóirí de réir bliana]]</text>
      <sha1>jlhy0mymsubj4tuefybf1gy5v5p8lmh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Catagóir:Leabhair de réir údair</title>
    <ns>14</ns>
    <id>117624</id>
    <revision>
      <id>1320024</id>
      <parentid>1256763</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T21:22:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Taghdtaighde</username>
        <id>60452</id>
      </contributor>
      <comment>Catagóir curtha leis agus sórtáil</comment>
      <origin>1320024</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="96" sha1="56nbbxwzziokvfr9j25csj9kyec6ryv" xml:space="preserve">{{DEFAULTSORT:Leabhair de reir udair}}
[[Catagóir:Leabhair| Udar]]
[[Catagóir:Scríbhneoirí]]</text>
      <sha1>56nbbxwzziokvfr9j25csj9kyec6ryv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Catagóir:Scéalta bleachtaireachta</title>
    <ns>14</ns>
    <id>118504</id>
    <revision>
      <id>1320030</id>
      <parentid>1262038</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T21:38:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Taghdtaighde</username>
        <id>60452</id>
      </contributor>
      <comment>Catagóir curtha leis</comment>
      <origin>1320030</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="232" sha1="fz03293vz1tkzu7qjnczf2x2peursc9" xml:space="preserve">{{DEFAULTSORT:Scealta bleachtaireachta}}
[[Catagóir:Ficsean de réir seánra|bleachtaireacht]]
[[Catagóir:Bleachtaireacht]]
[[Catagóir:Coirscéalta]]
[[Catagóir:Dúcheisteanna]]
[[Catagóir:Tomhais]]
[[Catagóir:Cluichí Focal]]</text>
      <sha1>fz03293vz1tkzu7qjnczf2x2peursc9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>The Disastrous Life of Saiki K.</title>
    <ns>0</ns>
    <id>119937</id>
    <revision>
      <id>1320070</id>
      <parentid>1271901</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T11:22:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>47196</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1320070</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5347" sha1="1tw0q4z2c069ws9brsb9obctpdexavu" xml:space="preserve">{{Glanadh}}
{{WD Bosca Sonraí Sraith Teilifíse}} 

Is sraith [[manga]] Seapánach é &quot;'''The Disastrous Life of Saiki K.'''&quot; ({{Lang-ja|斉木楠雄のΨ難}}, Hepburn: ''Saiki Kusuo no Sai-nan'') a scríobh agus a tharraingíonn le Shūichi Asō. Tar éis sraith chaibidil one-shot a foilsíodh ó 2010 go 2011, cuireadh an manga ar shraith in iris manga shōnen Shueisha '''''&quot;Weekly Shōnen Jump&quot;''''' ó Bhealtaine 2012 go Feabhra 2018. 

Is sraith teilifís [[anime]] a raibh cóiriú ar manga a léiriú le [[J.C.Staff]], ag rith ó Iúil 2016 go Noillaig 2018. Scannán craoladh beo a stiúradh le Yuichi Fukuda and bhí [[Kento Yamazaki]] sa phríomhpháirt ag [[Columbia Pictures]] ([[Sony Pictures Entertainment Japan]]) agus  [[Asmik Ace]] cuireadh sé ar fáil i rith Deireadh Fómhair 2017.&lt;ref name=&quot;natalie160801&quot;&gt;{{Lua idirlín|url=https://natalie.mu/eiga/news/196418|teideal=山崎賢人が「斉木楠雄のΨ難」で主演、監督は「銀魂」も手がける福田雄一|údar=Natasha Inc|language=ja|work=映画ナタリー|dátarochtana=2025-06-26|archivedate=2018-11-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181111195405/https://natalie.mu/eiga/news/196418}}&lt;/ref&gt; Sraith anime le sé eipeasóid ainm a chur ar &quot;'''''The Disastrous Life of Saiki K.: Reawakened'''&quot; a'' craoladh ''ar'' [[Netflix]] i Nollaig 2019.

Moladh an tsraith &quot;'''''The Disastrous Life of Saiki K.&quot;''''' agus '''&quot;''Disastrous Life of Saiki K.: Reawakened&quot;''''' go mór as a cuid aisteoirí glórtha cumasacha, a scéalaíocht tharraingteach agus a ghreann nathánach

== Réamhleagan ==
Is Dálta ard-scoile é Kusuo Saiki le Rún mór—Tá an-chuid cumhacht Síceach díffrúla aige ar nós [[sícicinéis]] agus [[Teileapórtáil chandamach|teileapórtáil]].  Cuireann Kusuo trioblóid air féin le a chuid cumhacht a choinnigh faoi cheilt ar dhaoine, mar ba mhaith leis gnáth saol a fháil; Mar shampla in [https://saikikusuo-no-psinan.fandom.com/wiki/An_Ugly_Bolt_Out_of_the_Blue eipeasóid 11 séasúr 2.]. I rith an straith, Faigheann Kusuo go minic é féin i cás coiméideach ina úsáideann sé a chuid cumhacht chun an suíomh a ceartú. Isteach an seó, tá go leor carachtair uathúla ann, gach duine le a bhfadhbanna féin.

Faoi dheireadh, faigheann Kusuo &quot;limiter&quot; óna dheartháir níos sine go ag baint a chumas síceach. Ach sa deireadh, faigheann sé a chumas arís.

== Meáin ==

=== Manga ===
{{Féach freisin|List of The Disastrous Life of Saiki K. chapters{{!}}List of ''The Disastrous Life of Saiki K.'' chapters}}

Scríobh agus léirigh ''The Disastrous Life of Saiki K.'' le Shūichi Asō. Foilsíodh an chéad chaibidil in eagrán Samhraidh 2010 de ''[[Jump Next!]]'' ar Lúnasa 16, 2010.&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://natalie.mu/comic/news/36225|teideal=ジャンプNEXTで「バクマン」作中作、ラッコ×青葉コラボ|údar=Natasha, Inc.|language=ja|work=コミックナタリー|dátarochtana=2025-06-26}}&lt;/ref&gt; Foilsíodh caibidlí go neamhrialta in Weekly Shōnen Jump ón 9 Bealtaine go dtí an 21 Samhain, 2011 &lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://natalie.mu/comic/news/49070|teideal=「こち亀」1700回突破でネタ大募集！麻生周一読み切りも|údar=Natasha, Inc.|language=ja|work=コミックナタリー|dátarochtana=2025-06-26}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://natalie.mu/comic/news/49070|teideal=「こち亀」1700回突破でネタ大募集！麻生周一読み切りも|údar=Natasha Inc|language=ja|work=コミックナタリー|dátarochtana=2025-06-26}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=http://www.shonenjump.com/j/weeklyshonenjump/|teideal=今週の週刊少年ジャンプ｜集英社『週刊少年ジャンプ』公式サイト shonenjump.com|údar=集英社|work=www.shonenjump.com|dátarochtana=2025-06-26}}&lt;/ref&gt; agus in eagrán Geimhridh 2012 de Jump Next! ar an 26 Nollaig, 2011.&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://natalie.mu/comic/news/61847|teideal=「めだかボックス」球磨川禊の番外編がジャンプNEXT！に|údar=Natasha Inc|language=ja|work=コミックナタリー|dátarochtana=2025-06-26}}&lt;/ref&gt;

=== Úrscéal Grafach Gearr ===
Ar Bealtaine 4, 2013, Gearrscéal a ainmniú ''Saiki Kusuo no Psi-nan - Extra Story of Psychics'' a d'eisiúint, tár éis, d'eisíodh ''Saiki Kusuo no Psi-nan - Extra Story of Psychics 2'' in Iúil 2014.

=== Fischcluichí ===
''Saiki Kusuo no Sai-nan: Shijō Psi Dai no Psi Nan!?'', déanta ag [[Bandai Namco Studios]] agus arna fhoilsiú ag [[Bandai Namco Entertainment]] do [[Nintendo 3DS]], a tháinig sé amach November 10, 2016.&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://www.animenewsnetwork.com/news/2016-07-10/the-disastrous-life-of-saiki-k-gets-3ds-game/.104082|teideal=The Disastrous Life of Saiki K. Gets 3DS Game|dáta=2025-06-26|language=en|work=Anime News Network|dátarochtana=2025-06-26}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://www.siliconera.com/saiki-kusuo-no-psy-nans-3ds-game-releases-japan-november-10-2016/|teideal=Saiki Kusuo no Psy-nan’s 3DS Game Releases In Japan On November 10, 2016|údar=Sato|dáta=2016-09-05|language=en-US|work=Siliconera|dátarochtana=2025-06-26}}&lt;/ref&gt;

== Tabhartí ==
{{Reflist}}

== Naisc sheachtracha ==

* {{Official website|http://www.shonenjump.com/j/rensai/saiki.html}} {{ja}}
* {{imdb title|6354518|The Disastrous Life of Saiki K.|(anime series)}}

{{síol-tv}}</text>
      <sha1>1tw0q4z2c069ws9brsb9obctpdexavu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ballstát den Aontas Eorpach</title>
    <ns>0</ns>
    <id>120737</id>
    <revision>
      <id>1320013</id>
      <parentid>1318983</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T19:24:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ListeriaBot</username>
        <id>25319</id>
      </contributor>
      <comment>Wikidata list updated [V2]</comment>
      <origin>1320013</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18107" sha1="9pqqhvyeq9xmv0di22qz4knpz2axw71" xml:space="preserve">&lt;imagemap&gt;File:2020 EU MAP.svg | 250px | thumb | lang=ga | Léarscáil (inchliceáilte) den AE
poly 261 28 273 39 279 59 284 61 286 66 271 97 275 105 275 116 284 122 308 111 320 83 308 75 310 71 302 60 305 54 297 46 298 36 290 32 291 16 282 16 277 22 280 28 275 33 270 32 264 26 [[An Fhionlainn]]
poly 260 29 259 38 252 37 252 42 248 41 244 54 238 64 238 72 235 77 237 83 226 83 223 100 227 106 230 111 227 115 229 121 223 127 220 141 229 160 227 163 231 173 238 171 238 168 242 164 250 164 254 135 261 130 262 117 252 115 257 93 270 83 271 66 279 59 273 39 [[an tSualainn]]
poly 312 142 307 131 311 123 294 123 279 132 280 142 290 137 295 138 304 141 [[an Eastóin]]
poly 310 164 319 155 318 148 313 142 295 140 298 153 288 149 282 142 277 161 295 158 [[an Laitvia]]
poly 288 180 295 184 301 184 309 178 307 170 312 168 308 162 294 157 279 161 279 174 289 174 [[an Liotuáin]]
poly 300 198 294 182 290 180 270 183 265 184 264 179 250 182 248 186 238 190 238 197 234 199 239 203 241 223 249 225 251 229 255 226 261 230 265 232 268 235 270 237 273 235 276 240 281 237 283 237 289 236 296 242 297 239 297 234 301 223 305 222 304 217 301 214 296 201 [[an Pholainn]]
poly 254 250 257 245 261 244 269 236 272 235 276 240 279 238 289 235 297 243 274 250 269 253 269 257 259 254 [[an tSlóvaic]]
poly 299 251 291 245 270 252 269 257 258 252 249 268 254 271 260 279 268 278 275 274 290 272 294 258 [[an Ungáir]]
poly 355 291 354 280 361 274 355 269 349 272 346 270 343 259 332 248 330 243 328 242 324 247 314 250 312 248 301 250 294 255 292 265 288 271 282 274 288 281 293 284 293 288 296 290 302 287 301 291 308 294 308 297 317 297 322 297 329 295 339 287 347 288 [[an Rómáin]]
poly 309 327 312 322 309 318 305 316 305 310 308 305 302 298 304 294 309 295 310 298 328 297 340 287 354 291 350 297 352 301 348 304 355 309 348 314 347 311 340 316 339 317 339 321 329 324 323 321 316 325 [[an Bhulgáir]]
poly 308 383 305 376 306 374 293 368 294 359 289 351 289 344 294 339 295 333 301 332 304 328 310 326 317 326 322 322 329 325 340 321 340 316 342 319 340 328 328 329 320 331 325 335 339 340 336 342 348 344 350 348 347 358 344 353 348 352 349 348 343 347 345 344 334 341 335 338 328 335 317 341 313 337 311 342 320 350 332 359 339 365 358 359 340 377 331 380 335 376 337 378 342 373 340 370 345 372 353 362 337 366 328 363 327 367 320 367 326 372 319 374 320 382 334 393 355 393 372 372 372 378 368 383 368 377 364 384 365 390 361 387 355 396 340 400 339 395 329 397 329 393 332 392 320 380 314 384 311 378 [[an Ghréig]]
poly 419 384 415 381 421 378 421 373 428 371 435 365 430 374 434 376 424 383 [[an Chipir]]
poly 236 248 224 238 221 231 225 227 236 221 240 220 249 225 254 226 260 231 266 230 267 236 261 243 249 245 244 243 [[an tSeicia]]
poly 198 263 201 257 204 260 207 258 213 260 224 255 233 248 238 248 241 244 245 244 248 246 255 246 253 250 256 254 250 265 249 268 238 272 229 271 220 268 218 263 210 264 208 266 [[an Ostair]]
poly 249 267 253 273 242 279 244 284 236 282 230 281 227 277 229 271 238 272 [[an tSlóivéin]]
poly 179 298 180 293 174 292 176 287 173 283 178 282 178 278 176 275 181 274 185 273 189 269 189 273 195 273 197 269 199 272 204 269 207 267 210 265 218 263 220 269 230 271 226 281 219 283 222 289 219 290 220 297 231 304 236 319 247 323 253 325 250 327 274 341 273 349 269 341 260 341 257 348 262 355 261 358 257 360 257 364 251 371 248 369 244 377 244 378 244 386 237 386 237 383 230 381 222 375 219 376 219 370 226 368 238 370 245 367 250 365 253 358 248 346 246 347 241 342 241 341 237 340 234 336 230 332 224 331 184 357 181 355 183 343 182 333 185 333 190 329 193 330 196 339 194 340 193 352 224 331 211 317 209 317 203 309 204 308 202 298 190 292 184 297 [[an Iodáil]]
rect 224 394 251 405 [[Málta]]
poly 14 333 21 334 24 337 27 339 29 333 36 329 33 325 40 319 39 311 43 312 49 298 57 295 54 292 55 289 43 284 42 281 39 280 36 291 36 292 19 313 24 314 20 317 23 318 19 324 19 327 [[an Phortaingéil]]
poly 41 358 38 355 35 355 37 345 32 338 28 338 29 333 37 329 33 326 39 319 39 311 42 312 49 300 56 295 55 292 54 290 43 283 39 280 42 270 39 269 45 266 50 268 51 264 58 266 69 274 71 272 80 279 89 280 95 283 99 287 102 287 114 299 119 301 120 298 124 301 124 304 127 305 135 308 140 309 140 314 145 339 140 337 133 343 126 339 116 349 113 342 120 345 128 337 132 335 136 338 143 335 139 312 136 316 131 317 128 317 114 320 116 322 104 331 100 338 106 345 98 346 92 353 92 356 85 354 76 361 73 357 71 361 66 357 53 354 53 357 46 355 [[an Spáinn]]
poly 100 286 111 297 118 300 119 298 126 302 128 302 128 305 139 307 140 301 144 298 152 296 155 300 157 298 165 304 169 305 189 328 195 318 195 306 192 312 188 311 187 327 170 305 178 298 180 294 173 292 176 288 174 284 179 281 176 276 179 272 175 266 170 267 175 262 180 258 178 255 182 256 186 244 190 240 178 234 173 232 169 227 169 225 165 225 162 220 157 216 155 212 151 212 147 218 142 222 137 221 137 224 133 223 125 220 121 218 124 225 121 230 113 227 111 223 107 224 101 223 97 223 97 232 109 241 111 251 115 258 107 284 [[an Fhrainc]]
poly 202 178 209 178 211 181 218 182 216 185 218 187 231 181 235 184 231 187 238 189 238 197 235 201 238 203 240 222 236 220 234 224 223 228 221 230 224 238 232 247 224 255 217 258 211 259 207 257 203 261 199 256 189 255 183 256 185 244 190 241 181 235 178 224 181 214 180 207 185 201 190 195 192 187 197 187 199 189 202 186 [[an Ghearmáin]]
poly 177 225 174 229 172 235 180 237 180 229 [[an Lucsamburg]]
poly 155 210 157 220 166 225 175 232 173 226 178 225 177 215 171 210 164 212 160 209 [[an Bheilg]]
poly 191 188 178 189 162 209 167 209 171 207 170 210 179 215 180 207 188 204 184 200 188 198 [[an Ísiltír]]
poly 201 177 209 177 222 181 228 176 227 159 219 170 221 177 216 175 214 163 218 158 215 143 202 157 [[an Danmhairg]]
poly 102 181 92 179 82 181 79 179 75 173 78 168 89 162 84 159 89 151 98 154 100 153 97 150 104 146 109 147 100 156 108 166 106 174 103 177 [[Éire]]
desc bottom-left
&lt;/imagemap&gt;

== Bosca sonraí ==
Daonra:&lt;ref name=daonra /&gt;
* Is lú: [[Málta]], 542,051
* Is mó: [[an Ghearmáin]], 84,358,845
Achar:&lt;ref name=achar /&gt;
* Is lú: [[Málta]], 316 km2&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
* Is mó: [[an Fhrainc]], 638,475 km2&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
Rialtais:
* [[Daonlathas ionadaíoch]] [[Córas Parlaiminteach | parlaiminteach]] (21)
* Daonlathas ionadaíoch [[Córas leath-uachtaránachta | leath-uachtaránachta]] (5)
* Daonlathas ionadaíoch [[Córas uachtaránachta | uachtaránachta]] (1)

== Réamhrá ==
Is aontas polaitiúil agus eacnamaíoch an t[[Aontas Eorpach]] (AE).  Tá seacht mball is fiche (27) den aontas san le atá inniu ann, atá ina bpáirtí i [[Conartha an Aontais Eorpaigh|gconartha bunaidh]] an AE, agus dá bharr faoi ghéillsine ag pribhléidí agus dualgais de bhallraíocht. 

Faoi réir na gconartha, aontaíonn na rialtais a gcuid ceannais a roinnt trí [[institiúidí an Aontais Eorpaigh]].  Chun roinnt polasaí a ghlacadh, caithfear comhaontú d'aon ghuth a bheith ann sa [[Comhairle an Aontais Eorpaigh|Chomhairle]].  Do pholasaíthe eile, déantar cinntí le [[vótáil tromlaigh cháilithe]].  

De bharr na comhroinnte agus na ndualgas [[aontas fornáisiúnta|fornáisiúnta]]) úd, is aontas ar leith é i measc eagraíochtaí idirnáisiúnta.  Tá ord dlí bunaithe aige atá idir [[Príomhacht dlí an Aontais Eorpaigh|ina cheangal dlí]] ar gach ballstát (i ndiaidh [[Costa v ENEL|rialaithe cinniúnaigh]] den [[an Chúirt Bhreithiúnais Eorpach|CBE]] sa bhliain 1964).  Is bunphrionsabal an aontais ná [[Prionsabal na coimhdeachta]], 'sé sin, ní thugtar cinntí le le chéile más féidir iad a thógáil ar bhonn indibhidiúil.

Ceapann gach ballstát [[coimisinéir Eorpach|coimisinéir]] ar an [[An Coimisiún Eorpach|gCoimisiún Eorpach]].  Ní dhéanann siad ionadaíocht dá stáit féin, ach oibríonn siad ar son an AE go léir.

Bunaíodh réamhtheachtaithe an AE na, [[Comhphobail Eorpacha]] (CE), sna 1950í ag na sé croí-stát ([[an Bheilg]], [[an Fhrainc]], [[an Iodáil]], [[Lucsamburg]], [[an Ísiltír]] agus [[an Ghearmáin Thiar]]).  Tháinig tíortha aontacha eile le [[Méadú an Aontais Eorpaigh|méaduithe]] ina dhiaidh sin.  Chun aontú, caithfidh atá á glacadh le ceanglais eacnamaíocha agus polaitiúla aitheanta mar {{h|critéir Chóbanhávan}}, 'sé sin, rialtas daonlathach, [[geilleagar saoriomaíochta]] agus meas ar {{h|forlámhas an dlí}}.  Caithfidh fosta gach ballstát a thoiliú a thabhairt, agus caithfidh an t-iarrthóir corpas dlí an AE, aitheanta mar ''[[acquis communautaire]]'', a ghlacadh.

Tháinig [[an Ríocht Aontaithe]] isteach san CE sa bhliain 1973, ach tharraing sí amach ar an 31ú Eanáir 2020 ag deireadh [[Brexit]].  Níor tharraing aon stát eile amach, [[#Tarraingt amach|ach amháin]] roinnt spleáchríoch nó ceantar leath-féinrialaitheach.

== Ballstáit ==
Seo a leanas liosta de bhallstáit den AE, cruthaithe le sonraí ó Wikidata. 

{{Wikidata list | SPARQL =
SELECT ?item ?itemLabel ?amTosaigh ?amDeiridh ?oti ?otiDáta
{
  ?item wdt:P463 wd:Q458;  # cuid de AE
        wdt:P31 wd:Q6256;  # sample de tír
        p:P463 ?ballRts.
  ?ballRts ps:P463 wd:Q458.
  OPTIONAL { ?ballRts pq:P580 ?amTosaigh }
  OPTIONAL { ?ballRts pq:P582 ?amDeiridh }

  # fo-iarratas le haghaidh OTI leis an dáta is déanaí is déanaí
  {
    SELECT ?item (MAX(?dáta) AS ?uasDáta) WHERE {
      ?item p:P2131 ?otiRts.
      ?otiRts pq:P585 ?dáta.
    }
    GROUP BY ?item
  }
  
  # OTI le dáta is déanaí
  ?item p:P2131 ?otiRts.
  ?otiRts ps:P2131 ?oti;
          pq:P585 ?otiDáta. 
  FILTER(?otiDáta = ?uasDáta)

  # label service
  SERVICE wikibase:label { bd:serviceParam wikibase:language &quot;ga, en&quot;. }
}
ORDER BY DESC(?itemLabel)

| columns = number:#, item:Qid, P297:Cód, label:Tír, ?amTosaigh:Am tosaigh, ?amDeiridh:Am deiridh, P1082:Daonra, P2046:Achar, P38:Airgeadra, ?oti:OTI, ?otiDáta:Dáta OTI, P1081:IFD, P37:Teanga
}}
{| class='wikitable sortable'
! #
! Qid
! Cód
! Tír
! Am tosaigh
! Am deiridh
! Daonra
! Achar
! Airgeadra
! OTI
! Dáta OTI
! IFD
! Teanga
|-
| style='text-align:right'| 1
| [[:d:Q27|Q27]]
| [https://www.iso.org/obp/ui/#iso:code:3166:IE IE]
| [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Éire]]
| 1973-01-01
| 
| 5149139
| 69797 ciliméadar cearnach
| [[Euro]]
| 529244870223
| 2022-01-01
| 0.945
| [[an Ghaeilge]]&lt;br/&gt;[[An Béarla|Béarla]]
|-
| style='text-align:right'| 2
| [[:d:Q55|Q55]]
| 
| [[an Ísiltír]]
| 1957-03-25
| 
| 17942942
| 37378 ciliméadar cearnach
| [[Euro]]
| 991114635529
| 2022-01-01
| 0.931
| [[an Ollainnis]]
|-
| style='text-align:right'| 3
| [[:d:Q34|Q34]]
| [https://www.iso.org/obp/ui/#iso:code:3166:SE SE]
| [[an tSualainn]]
| 1995-01-01
| 
| 10609460
| 447425.16 ciliméadar cearnach
| ''[[:d:Q122922|krona na Sualainne]]''
| 585939170124
| 2022-01-01
| 0.947
| [[an tSualainnis]]
|-
| style='text-align:right'| 4
| [[:d:Q214|Q214]]
| [https://www.iso.org/obp/ui/#iso:code:3166:SK SK]
| [[an tSlóvaic]]
| 2004-05-01
| 
| 5409407
| 49033.720839 ciliméadar cearnach
| [[Euro]]
| 115468803972
| 2022-01-01
| 0.848
| [[an tSlóvaicis]]
|-
| style='text-align:right'| 5
| [[:d:Q215|Q215]]
| [https://www.iso.org/obp/ui/#iso:code:3166:SI SI]
| [[an tSlóivéin]]
| 2004-05-01
| 
| 2066880
| 20271 ciliméadar cearnach
| [[Euro]]
| 62117768015
| 2022-01-01
| 0.918
| [[an tSlóivéinis]]
|-
| style='text-align:right'| 6
| [[:d:Q213|Q213]]
| [https://www.iso.org/obp/ui/#iso:code:3166:CZ CZ]
| [[An tSeic|an tSeicia]]
| 2004-05-01
| 
| 10909500
| 78871 ciliméadar cearnach
| ''[[:d:Q131016|koruna na Seice]]''
| 250681000000
| 2019-01-01
| 0.889
| [[an tSeicis]]
|-
| style='text-align:right'| 7
| [[:d:Q28|Q28]]
| [https://www.iso.org/obp/ui/#iso:code:3166:HU HU]
| [[an Ungáir]]
| 2004-05-01
| 
| 9603634
| 93011.4 ciliméadar cearnach
| ''[[:d:Q47190|forint na hUngáire]]''
| 181848022230
| 2021-01-01
| 0.846
| [[an Ungáiris]]
|-
| style='text-align:right'| 8
| [[:d:Q29|Q29]]
| [https://www.iso.org/obp/ui/#iso:code:3166:ES ES]
| [[an Spáinn]]
| 1986-01-01
| 
| 48592909
| 505990 ciliméadar cearnach
| [[Euro]]
| 1397509272054
| 2022-01-01
| 0.905
| [[an Spáinnis]]
|-
| style='text-align:right'| 9
| [[:d:Q218|Q218]]
| [https://www.iso.org/obp/ui/#iso:code:3166:RO RO]
| [[an Rómáin]]
| 2007-01-01
| 
| 19053815
| 238397 ciliméadar cearnach
| ''[[:d:Q131645|leu na Rómáine]]''
| 301261582924
| 2022-01-01
| 0.821
| [[an Rómáinis]]
|-
| style='text-align:right'| 10
| [[:d:Q145|Q145]]
| [https://www.iso.org/obp/ui/#iso:code:3166:GB GB]
| [[Ríocht Aontaithe na Breataine Móire agus Thuaisceart Éireann|an Ríocht Aontaithe]]
| 1973-01-01
| 2020-01-31
| 67326569
| 242495 ciliméadar cearnach
| [[punt steirling]]
| 3070667732359
| 2022-01-01
| 0.929
| [[An Béarla|Béarla]]
|-
| style='text-align:right'| 11
| [[:d:Q45|Q45]]
| [https://www.iso.org/obp/ui/#iso:code:3166:PT PT]
| [[an Phortaingéil]]
| 1986-01-01
| 
| 10347892
| 92225 ciliméadar cearnach
| [[Euro]]
| 251945377529
| 2022-01-01
| 0.866
| [[an Phortaingéilis]]
|-
| style='text-align:right'| 12
| [[:d:Q36|Q36]]
| [https://www.iso.org/obp/ui/#iso:code:3166:PL PL]
| [[an Pholainn]]
| 2004-05-01
| 
| 37563071
| 312683 ciliméadar cearnach
| ''[[:d:Q123213|złoty]]''
| 688176605955
| 2022-01-01
| 0.876
| [[an Pholainnis]]
|-
| style='text-align:right'| 13
| [[:d:Q40|Q40]]
| [https://www.iso.org/obp/ui/#iso:code:3166:AT AT]
| [[an Ostair]]
| 1995-01-01
| 
| 8979894
| 83878.99 ciliméadar cearnach
| [[Euro]]
| 511685203845
| 2023-01-01
| 0.916
| [[an Ghearmáinis]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q36668|teanga chomharthaíochta na hOstaire]]''
|-
| style='text-align:right'| 14
| [[:d:Q37|Q37]]
| [https://www.iso.org/obp/ui/#iso:code:3166:LT LT]
| [[an Liotuáin]]
| 2004-05-01
| 
| 2860002
| 65300 ciliméadar cearnach
| [[Euro]]
| 70334299008
| 2022-01-01
| 0.875
| [[an Liotuáinis]]
|-
| style='text-align:right'| 15
| [[:d:Q211|Q211]]
| [https://www.iso.org/obp/ui/#iso:code:3166:LV LV]
| [[an Laitvia]]
| 2004-05-01
| 
| 1845096
| 64593.77 ciliméadar cearnach&lt;br/&gt;61760.39 ciliméadar cearnach
| [[Euro]]
| 41153912663
| 2022-01-01
| 0.863
| [[an Laitvis]]
|-
| style='text-align:right'| 16
| [[:d:Q38|Q38]]
| [https://www.iso.org/obp/ui/#iso:code:3166:IT IT]
| [[an Iodáil]]
| 1957-03-25
| 
| 58850717
| 302068 ciliméadar cearnach
| [[Euro]]
| 2010431598465
| 2022-01-01
| 0.895
| [[an Iodáilis]]
|-
| style='text-align:right'| 17
| [[:d:Q41|Q41]]
| [https://www.iso.org/obp/ui/#iso:code:3166:GR GR]
| [[an Ghréig]]
| 1981-01-01
| 
| 10482487
| 131957 ciliméadar cearnach
| [[Euro]]
| 219065872466
| 2022-01-01
| 0.887
| [[an Ghréigis]]
|-
| style='text-align:right'| 18
| [[:d:Q183|Q183]]
| [https://www.iso.org/obp/ui/#iso:code:3166:DE DE]
| [[an Ghearmáin]]
| 1958-01-01
| 
| 83577140
| 357587.77 ciliméadar cearnach
| [[Euro]]
| 4121200000000
| 2023-01-01
| 0.942
| [[an Ghearmáinis]]
|-
| style='text-align:right'| 19
| [[:d:Q142|Q142]]
| [https://www.iso.org/obp/ui/#iso:code:3166:FR FR]
| [[an Fhrainc]]
| 1957-03-25
| 
| 68605616
| 643801 ciliméadar cearnach
| [[Euro]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q214393|franc CFP]]''
| 2782905325625
| 2022-01-01
| 0.903
| [[an Fhraincis]]
|-
| style='text-align:right'| 20
| [[:d:Q33|Q33]]
| [https://www.iso.org/obp/ui/#iso:code:3166:FI FI]
| [[an Fhionlainn]]
| 1995-01-01
| 
| 5652881
| 338478.34 ciliméadar cearnach
| [[Euro]]
| 280825957768
| 2022-01-01
| 0.94
| [[an Fhionlainnis]]&lt;br/&gt;[[an tSualainnis]]
|-
| style='text-align:right'| 21
| [[:d:Q191|Q191]]
| [https://www.iso.org/obp/ui/#iso:code:3166:EE EE]
| [[an Eastóin]]
| 2004-05-01
| 
| 1369995
| 45335 ciliméadar cearnach
| [[Euro]]
| 38100812959
| 2022-01-01
| 0.89
| [[an Eastóinis]]
|-
| style='text-align:right'| 22
| [[:d:Q35|Q35]]
| [https://www.iso.org/obp/ui/#iso:code:3166:DK DK]
| [[an Danmhairg]]
| 1973-01-01
| 
| 5822863
| 42925.46 ciliméadar cearnach
| ''[[:d:Q25417|krone na Danmhairge]]''
| 395403906582
| 2022-01-01
| 0.929
| [[an Danmhairgis]]
|-
| style='text-align:right'| 23
| [[:d:Q224|Q224]]
| [https://www.iso.org/obp/ui/#iso:code:3166:HR HR]
| [[an Chróit]]
| 2013-07-01
| 
| 3871833
| 56594 ciliméadar cearnach
| [[Euro]]
| 70964606465
| 2022-01-01
| 0.858
| [[an Chróitis]]
|-
| style='text-align:right'| 24
| [[:d:Q229|Q229]]
| [https://www.iso.org/obp/ui/#iso:code:3166:CY CY]
| [[an Chipir]]
| 2004-05-01
| 
| 1344976
| 9242.45 ciliméadar cearnach
| [[Euro]]
| 28439052741
| 2022-01-01
| 0.896
| ''[[:d:Q36510|an Nua-Ghréigis]]''&lt;br/&gt;[[an Tuircis]]
|-
| style='text-align:right'| 25
| [[:d:Q219|Q219]]
| [https://www.iso.org/obp/ui/#iso:code:3166:BG BG]
| [[an Bhulgáir]]
| 2007-01-01
| 
| 6423207
| 110993.6 ciliméadar cearnach
| [[Euro]]
| 102407653020
| 2023-01-01
| 0.799
| [[an Bhulgáiris]]
|-
| style='text-align:right'| 26
| [[:d:Q31|Q31]]
| [https://www.iso.org/obp/ui/#iso:code:3166:BE BE]
| [[an Bheilg]]
| 1957-03-25
| 
| 11825551
| 30688 ciliméadar cearnach
| [[Euro]]
| 644782756682
| 2023-01-01
| 0.937
| [[an Ollainnis]]&lt;br/&gt;[[an Fhraincis]]&lt;br/&gt;[[an Ghearmáinis]]
|-
| style='text-align:right'| 27
| [[:d:Q233|Q233]]
| [https://www.iso.org/obp/ui/#iso:code:3166:MT MT]
| [[Málta]]
| 2004-05-01
| 
| 553214
| 316 ciliméadar cearnach
| [[Euro]]
| 17765270015
| 2022-01-01
| 0.918
| [[an Mháltais]]&lt;br/&gt;[[An Béarla|Béarla]]
|-
| style='text-align:right'| 28
| [[:d:Q32|Q32]]
| [https://www.iso.org/obp/ui/#iso:code:3166:LU LU]
| [[Lucsamburg]]
| 1957-03-25
| 
| 681973
| 2586.36 ciliméadar cearnach
| [[Euro]]
| 82274812251
| 2022-01-01
| 0.93
| [[an Lucsambuirgis]]&lt;br/&gt;[[an Fhraincis]]&lt;br/&gt;[[an Ghearmáinis]]
|}
{{Wikidata list end}}

== Tagairtí ==
{{reflist | refs =

&lt;ref name=daonra&gt;{{lua idirlín | url = https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/DEMO_GIND__custom_7127262/default/table | teideal=Population change - Demographic balance and crude rates at national level | foilsitheoir = [[Eurostat]] | dátarochtana = 21ú Meitheamh 2024}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=achar&gt;{{lua idirlín | url = https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/reg_area3__custom_11352231/bookmark/table?lang=en&amp;bookmarkId=fabcfca6-4abb-4a84-ac1c-7bb335af436a | teideal = Area by NUTS 3 region | foilsitheoir = [[Eurostat]] | dátarochtana = 21ú Meitheamh 2024}}&lt;/ref&gt;
}}</text>
      <sha1>9pqqhvyeq9xmv0di22qz4knpz2axw71</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Catagóir:Scríbhneoirí de réir seánra</title>
    <ns>14</ns>
    <id>123011</id>
    <revision>
      <id>1320031</id>
      <parentid>1297433</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T21:40:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Taghdtaighde</username>
        <id>60452</id>
      </contributor>
      <comment>Catagóir marbh bainte</comment>
      <origin>1320031</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="220" sha1="dl1cdmaf84e3y4earapi9x53aqil9vl" xml:space="preserve">{{DEFAULTSORT:Scribhneoiri de reir seanra}}
[[Catagóir:Catagóirí de réir seánra]]
[[Catagóir:Litríocht de réir seánra|:Scribhneoiri]]
[[Catagóir:Ficsean de réir seánra|*]]
[[Catagóir:Scríbhneoirí| Seanra]]</text>
      <sha1>dl1cdmaf84e3y4earapi9x53aqil9vl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>An Luingeas Dorcha air Fàire</title>
    <ns>0</ns>
    <id>123036</id>
    <revision>
      <id>1320017</id>
      <parentid>1301407</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T21:10:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Taghdtaighde</username>
        <id>60452</id>
      </contributor>
      <comment>Beagán curtha leis</comment>
      <origin>1320017</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3261" sha1="c4zevymxxy393kihatwlsf84ap4x03x" xml:space="preserve">{{Teideal iodálach}}
{{WD Bosca Sonraí Leabhar}}

Is é '''''[[An Luingeas Dorcha air Fàire]]''''' ([[An Ghaeilge|ga]]: ''An Loingeas Dorcha ar Fhíor na Spéire'') an dara húrscéal sa tsraith [[ficsean eolaíochta]] le [[Tim Armstrong]]. Is é ''[[Tinte na Farraige Duibhe]]'' a réamhtheachtaí.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Lua idirlín|url=https://nos.ie/cultur/seo-steall-duit/|teideal=Seo STEALL duit!|údar=[[Eoin P. Ó Murchú]]|dáta=2017-01-04|work=[[NÓS]]|dátarochtana=2026-02-11}}&lt;/ref&gt;

Deir an t-údar go dtógann ''An Luingeas Dorcha air Fàire'' ar ar tháinig sa chéad leabhar ach go bhfuil sé níos faide agus go bhfuil &quot;scóp níos leithne aige, tá níos mó carachtar agus scéalta fite ann.&quot; Tá idir charachtair nua agus carachtair ar bhuail an léitheoir leo sa chéad leabhar sa cheann seo.&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://leabharbreac.com/agallamh-ursceal-nua-sci-fi-sa-ghaidhlig-chugainn/|teideal=Agallamh: Úrscéal nua Sci-Fi sa Ghàidhlig chugainn|dáta=2023-09-15|work=[[Leabhar Breac]]|dátarochtana=2026-02-11}}&lt;/ref&gt;

Thosaigh an t-údar á fhoilsiú den chéad uair mar shraith san iris liteartha ''[[STEALL]]'', ag tosú leis an gcéad chaibidil &quot;Sia Òirlich bhon Ghrèin&quot;.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://drilseach.net/2016/10/23/an-luingeas-dorcha-air-faire/|teideal=An Luingeas Dorcha air Fàire|údar=[[Tim Armstrong]]|dáta=2016-10-23|language=as Gaeilge na hAlban|work=Air Cuan Dubh Drilseach|dátarochtana=2026-02-11}}&lt;/ref&gt;

Ghnóthaigh an t-úrscéal an chéad áit sa chatagóir Scríbhinní Gan Foilsiú do Dhaoine Fásta ag [[Duaiseanna Litríochta na Gàidhlig]] sa bhliain 2025.&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://www.gaelicbooks.org/na-duaisean-litreachais-2025-an-luchd-buannachaidh|teideal=Na Duaisean Litreachais 2025: An Luchd-buannachaidh|údar=Thomasin Collins|dáta=2025-09-17|language=as Béarla|work=Comhairle nan Leabhraichean|dátarochtana=2026-02-11}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/21-leabhar-ar-ghearrliosta-dhuaiseanna-litriochta-na-gaidhlig-in-albain/|teideal=21 leabhar ar ghearrliosta Dhuaiseanna Litríochta na Gàidhlig in Albain|údar=[[Maitiú Ó Coimín]]|dáta=2025-09-11|work=[[Tuairisc.ie]]|dátarochtana=2026-02-11}}&lt;/ref&gt; D'fhoilsigh [[CLÀR]] i 2026 é.&lt;ref&gt;{{Lua idirlín|url=https://drilseach.net/2026/06/07/tha-iad-ann-an-clo/|teideal=Tha iad ann an clò!|dáta=2026-06-07|language=as Gaeilge na hAlban|work=drilseach.net|dátarochtana=2026-07-09}}&lt;/ref&gt; 

== Féach freisin ==
* ''[[Tinte na Farraige Duibhe]]''
* ''[[Iomall (leabhar)|Iomall]]''

== Naisc sheachtracha ==
* Ar shuíomh a fhoilsitheora: [https://web.archive.org/web/20200821105428/https://www.clar.online/product/an-luingeas-dorcha-air-faire ''An Luingeas Dorcha air Fàire''] &lt;small&gt;(sa chartlann)&lt;/small&gt;
* Blag an údair: [https://drilseach.net/ drilseach.net]

== Tagairtí ==
{{reflist}}

{{DEFAULTSORT:An Luingeas Dorcha air Faire}}
[[Catagóir:Leabhair le Tim Armstrong|Tinte na Farraige Duibhe2]]
[[Catagóir:Ficsean eolaíochta i nGaeilge na hAlban]]
[[Catagóir:Litríocht Ghaeilge na hAlban]]
[[Catagóir:Úrscéalta Albanacha]]
[[Catagóir:Úrscéalta Gaeilge]]
[[Catagóir:Leabhair a foilsíodh in 2026]]
[[Catagóir:Leabhair a foilsíodh sna 2020idí]]

{{Síol-leabhar}}</text>
      <sha1>c4zevymxxy393kihatwlsf84ap4x03x</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Catagóir:Leabhair le Tim Armstrong</title>
    <ns>14</ns>
    <id>123065</id>
    <revision>
      <id>1320020</id>
      <parentid>1319732</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T21:16:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Taghdtaighde</username>
        <id>60452</id>
      </contributor>
      <comment>Curtha i bhfochatagóir</comment>
      <origin>1320020</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="186" sha1="ja07mjqlnfo1ox5p29d5jzw4jnc9dv3" xml:space="preserve">{{DEFAULTSORT:Leabhair le Tim Armstrong}}
[[Catagóir:Tim Armstrong]]
[[Catagóir:Leabhair de réir údair|Armstrong, Tim]]
[[Catagóir:Leabhair Ghaeilge de réir údair|Armstrong, Tim]]</text>
      <sha1>ja07mjqlnfo1ox5p29d5jzw4jnc9dv3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Acrididea</title>
    <ns>0</ns>
    <id>127018</id>
    <revision>
      <id>1319993</id>
      <parentid>1319979</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T13:16:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ériugena</username>
        <id>188</id>
      </contributor>
      <comment>Created by translating the page &quot;[[:en:Special:Redirect/revision/1281921314|Acrididea]]&quot;</comment>
      <origin>1319993</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1937" sha1="pbtnt8f0z8pd1uk294gpq5fwglzmrcv" xml:space="preserve">
Is [[Ord (bitheolaíocht)|infrea-ord]] feithidí é '''Acrididea''', lena n-áirítear an '''Acridomorpha'''  a chuireann síos ar na '''dreoilíní''' (agus dá bhrí sin [[Lócaiste|lócaist]] freisin) agus na '''dreoilíní talún''' . Tá tromlach mór na speiceas san fho-ord Caelifera agus féadfar an tacsón Acridomorpha a úsáid freisin, rud a fhágann nach n-áirítear Tetrigoidea.  Díorthaítear an dá ainm ó théacsanna níos sine, amhail Imms,  a chuir na &quot;dreoilíní gearr-adharcacha&quot; agus na lócaist ag leibhéal na Fine ( [[Criogar féir|Acrididae]] ). Tugtar acrideolaíocht ar staidéar na speiceas dreoilín.

== Acridomorpha ==
Liostaítear na sáfhinte seo a leanas san '&lt;nowiki/&gt;''Orthoptera Species File''' : baineann formhór na bhfinte agus na speiceas leis an Acridoidea.

* Acridoidea &lt;small&gt;(MacLeay, 1821)&lt;/small&gt;
* Eumastacoidea &lt;small&gt;Burr, 1899&lt;/small&gt;
** Stál Chorotypidae &lt;small&gt;, 1873&lt;/small&gt;
** Episactidae &lt;small&gt;Burr, 1899&lt;/small&gt;
** Eumastacidae &lt;small&gt;Burr, 1899&lt;/small&gt;
** Euschmidtiidae &lt;small&gt;Rehn, 1948&lt;/small&gt;
** Mastacideidae &lt;small&gt;Rehn, 1948&lt;/small&gt;
** Morabidae &lt;small&gt;Rehn, 1948&lt;/small&gt;
** † Promastacidae &lt;small&gt;Kevan &amp; Wighton, 1981&lt;/small&gt;
** Burr Thericleidae &lt;small&gt;, 1899&lt;/small&gt;
* †Locustopsoidea &lt;small&gt;Handlirsch, 1906&lt;/small&gt;
** † Bouretidae &lt;small&gt;Martins-Neto, 2001&lt;/small&gt;
** † Eolocustopsidae &lt;small&gt;Riek, 1976&lt;/small&gt;
** † Locustavidae &lt;small&gt;Sharov, 1968&lt;/small&gt;
** † Locustopsidae &lt;small&gt;Láimhseáil, 1906&lt;/small&gt;
* Pneumoroidea &lt;small&gt;Thunberg, 1810&lt;/small&gt; — monaitíopach
* Proscopioidea &lt;small&gt;Serville, 1838&lt;/small&gt; — monaitíopach
* Pyrgomorphoidea &lt;small&gt;Brunner von Wattenwyl, 1874&lt;/small&gt; - monotypic
* Tanaoceroidea &lt;small&gt;Rehn, 1948&lt;/small&gt; — monaitíopach
* Trigonopterygoidea &lt;small&gt;Walker, 1870&lt;/small&gt;
** Trigonopterygidae &lt;small&gt;Siúlóir, 1870&lt;/small&gt;
** Xyronotidae &lt;small&gt;Bolívar, 1909&lt;/small&gt;

== Tagairtí ==
{{Reflist}}</text>
      <sha1>pbtnt8f0z8pd1uk294gpq5fwglzmrcv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1319994</id>
      <parentid>1319993</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T13:22:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ériugena</username>
        <id>188</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>1319994</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2062" sha1="gcacgubanof26w20y9ptr0m3vgp5t9w" xml:space="preserve">{{WD Bosca Sonraí Ainmhí Bheo}} 
Is [[Ord (bitheolaíocht)|infrea-ord]] feithidí é '''Acrididea''', lena n-áirítear an '''Acridomorpha'''  a chuireann síos ar na '''dreoilíní''' (agus dá bhrí sin [[Lócaiste|lócaist]] freisin) agus na '''dreoilíní talún''' . Tá tromlach mór na speiceas san fho-ord Caelifera agus féadfar an tacsón Acridomorpha a úsáid freisin, rud a fhágann nach n-áirítear Tetrigoidea.  Díorthaítear an dá ainm ó théacsanna níos sine, amhail Imms,  a chuir na &quot;dreoilíní gearr-adharcacha&quot; agus na lócaist ag leibhéal na Fine ( [[Criogar féir|Acrididae]] ). Tugtar acrideolaíocht ar staidéar na speiceas dreoilín.

== Acridomorpha ==
Liostaítear na sáfhinte seo a leanas san '&lt;nowiki/&gt;''Orthoptera Species File''' : baineann formhór na bhfinte agus na speiceas leis an Acridoidea.

* Acridoidea &lt;small&gt;(MacLeay, 1821)&lt;/small&gt;
* Eumastacoidea &lt;small&gt;Burr, 1899&lt;/small&gt;
** Stál Chorotypidae &lt;small&gt;, 1873&lt;/small&gt;
** Episactidae &lt;small&gt;Burr, 1899&lt;/small&gt;
** Eumastacidae &lt;small&gt;Burr, 1899&lt;/small&gt;
** Euschmidtiidae &lt;small&gt;Rehn, 1948&lt;/small&gt;
** Mastacideidae &lt;small&gt;Rehn, 1948&lt;/small&gt;
** Morabidae &lt;small&gt;Rehn, 1948&lt;/small&gt;
** † Promastacidae &lt;small&gt;Kevan &amp; Wighton, 1981&lt;/small&gt;
** Burr Thericleidae &lt;small&gt;, 1899&lt;/small&gt;
* †Locustopsoidea &lt;small&gt;Handlirsch, 1906&lt;/small&gt;
** † Bouretidae &lt;small&gt;Martins-Neto, 2001&lt;/small&gt;
** † Eolocustopsidae &lt;small&gt;Riek, 1976&lt;/small&gt;
** † Locustavidae &lt;small&gt;Sharov, 1968&lt;/small&gt;
** † Locustopsidae &lt;small&gt;Láimhseáil, 1906&lt;/small&gt;
* Pneumoroidea &lt;small&gt;Thunberg, 1810&lt;/small&gt; — monaitíopach
* Proscopioidea &lt;small&gt;Serville, 1838&lt;/small&gt; — monaitíopach
* Pyrgomorphoidea &lt;small&gt;Brunner von Wattenwyl, 1874&lt;/small&gt; - monotypic
* Tanaoceroidea &lt;small&gt;Rehn, 1948&lt;/small&gt; — monaitíopach
* Trigonopterygoidea &lt;small&gt;Walker, 1870&lt;/small&gt;
** Trigonopterygidae &lt;small&gt;Siúlóir, 1870&lt;/small&gt;
** Xyronotidae &lt;small&gt;Bolívar, 1909&lt;/small&gt;

== Tagairtí ==
{{Reflist}}
[[Catagóir:Acrididea | ]]
[[Catagóir:Caelifera]]
[[Catagóir:Infraoird na bhFeithidí ]]</text>
      <sha1>gcacgubanof26w20y9ptr0m3vgp5t9w</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Plé:Acrididea</title>
    <ns>1</ns>
    <id>127019</id>
    <revision>
      <id>1319995</id>
      <parentid>1319981</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T13:23:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ériugena</username>
        <id>188</id>
      </contributor>
      <comment>/* Wikidata */</comment>
      <origin>1319995</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14" sha1="kfengov4823a78f2sy84040sn7enmou" xml:space="preserve">== Wikidata ==</text>
      <sha1>kfengov4823a78f2sy84040sn7enmou</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Cioglaspóiriáis</title>
    <ns>0</ns>
    <id>127032</id>
    <revision>
      <id>1319997</id>
      <timestamp>2026-07-09T14:38:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ériugena</username>
        <id>188</id>
      </contributor>
      <comment>Created by translating the page &quot;[[:en:Special:Redirect/revision/1363287600|Cyclosporiasis]]&quot;</comment>
      <origin>1319997</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1519" sha1="saf7bzcnwjx1pmnnztsvq1k4sts3cc4" xml:space="preserve">Is galar é '''ciclospóiriáis''' de bharr ionfhabhtaithe le ''Cyclospora cayetanensis'', [[Prótasóin|protozoan]] [[Spórasóin|apicomplexan]] pataigineach a tharchuirtear trí feces nó bia agus uisce atá éillithe le feces.  Tuairiscíodh ráigeanna mar gheall ar thorthaí agus glasraí éillithe. Ós rud é go gcaithfidh úcóistí Cyclospora spórú sa timpeallacht ar feadh 1-2 sheachtain sula mbíonn siad tógálach, ní dócha go dtarlóidh tarchur díreach ó dhuine le duine, &lt;ref&gt;{{Cite web-en|url=https://www.cdc.gov/cyclosporiasis/about/index.html|title=About Cyclosporiasis|author=CDC|date=2024-09-04|language=en-us|work=Cyclosporiasis|access-date=2025-10-24}}&lt;/ref&gt; ach is féidir leis a bheith ina ghuais do thaistealaithe mar chúis [[Tinneas taistil (buinneach)|buinneach]] . Is eol go mbíonn buinneach pléascach mar thoradh air.

== Comharthaí agus hairíonna ==
Cyclosporiasis-infeksies is dikwels lig of het geen simptome nie.[1] Wanneer siklosporiase simptome veroorsaak, veroorsaak dit dikwels oorvloedige, waterige diarree, buikpyn en krampe, moegheid, ligte koors, eetlusverlies en gewigsverlies.[1] Siekte is geneig om erger te wees by kwesbare mense, insluitend babas, bejaardes, mense wat siek word, maar nie in endemiese lande woon nie, en mense met 'n verswakte immuunstelsel, soos mense met MIV/vigs.[1] Dehidrasie en wanvoeding kan gevalle van siklosporiase bemoeilik wanneer ernstige diarree voorkom.[1]
[[Catagóir:Galair phrótózóacha]]
[[Catagóir:Alt le tuairisc ghearr]]</text>
      <sha1>saf7bzcnwjx1pmnnztsvq1k4sts3cc4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1319998</id>
      <parentid>1319997</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T14:41:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ériugena</username>
        <id>188</id>
      </contributor>
      <origin>1319998</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="991" sha1="ksjg5lji6f0amvmeupar4hq9e6rt6g0" xml:space="preserve">{{WD Bosca Sonraí Galar}}
Is galar é '''ciclospóiriáis''' de bharr ionfhabhtaithe le ''Cyclospora cayetanensis'', [[Prótasóin|protozoan]] [[Spórasóin|apicomplexan]] pataigineach a tharchuirtear trí feces nó bia agus uisce atá éillithe le feces.  Tuairiscíodh ráigeanna mar gheall ar thorthaí agus glasraí éillithe. Ós rud é go gcaithfidh úcóistí Cyclospora spórú sa timpeallacht ar feadh 1-2 sheachtain sula mbíonn siad tógálach, ní dócha go dtarlóidh tarchur díreach ó dhuine le duine, &lt;ref&gt;{{Cite web-en|url=https://www.cdc.gov/cyclosporiasis/about/index.html|title=About Cyclosporiasis|author=CDC|date=2024-09-04|language=en-us|work=Cyclosporiasis|access-date=2025-10-24}}&lt;/ref&gt; ach is féidir leis a bheith ina ghuais do thaistealaithe mar chúis [[Tinneas taistil (buinneach)|buinneach]] . Is eol go mbíonn buinneach pléascach mar thoradh air.

== Comharthaí agus airíonna ==

[[Catagóir:Galair phrótózóacha]]
[[Catagóir:Alt le tuairisc ghearr]]</text>
      <sha1>ksjg5lji6f0amvmeupar4hq9e6rt6g0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Catagóir:Alumni Ollscoil Columbia</title>
    <ns>14</ns>
    <id>127033</id>
    <revision>
      <id>1320001</id>
      <timestamp>2026-07-09T15:34:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>TGcoa</username>
        <id>21229</id>
      </contributor>
      <comment>Leathanach cruthaithe le '[[Catagóir:Ollscoil Columbia]] [[Catagóir:Alumni]]'</comment>
      <origin>1320001</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="52" sha1="e1npkqiohkid644b47wlu3kv7y2jg7h" xml:space="preserve">[[Catagóir:Ollscoil Columbia]]
[[Catagóir:Alumni]]</text>
      <sha1>e1npkqiohkid644b47wlu3kv7y2jg7h</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Catagóir:Daoine as Cambridge, Sasana</title>
    <ns>14</ns>
    <id>127034</id>
    <revision>
      <id>1320002</id>
      <timestamp>2026-07-09T15:39:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>TGcoa</username>
        <id>21229</id>
      </contributor>
      <comment>Leathanach cruthaithe le '[[Catagóir:Cambridgeshire]] [[Catagóir:Cambridge, Sasana]] [[Catagóir:Daoine Sasanacha]]'</comment>
      <origin>1320002</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="91" sha1="3pwlmrpwdpxwuru1fhwj9ww9hxuo53e" xml:space="preserve">[[Catagóir:Cambridgeshire]]
[[Catagóir:Cambridge, Sasana]]
[[Catagóir:Daoine Sasanacha]]</text>
      <sha1>3pwlmrpwdpxwuru1fhwj9ww9hxuo53e</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Sléacht Springhill (1972)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>127035</id>
    <redirect title="Sléacht Chluanaí-na Carraige Gile" />
    <revision>
      <id>1320003</id>
      <timestamp>2026-07-09T15:49:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>TGcoa</username>
        <id>21229</id>
      </contributor>
      <comment>Ag athdhíriú go [[Sléacht Chluanaí-na Carraige Gile]]</comment>
      <origin>1320003</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="51" sha1="n202i1zo04nh4ig1cieg94tuf1crlzc" xml:space="preserve">#athsheoladh[[Sléacht Chluanaí-na Carraige Gile]]</text>
      <sha1>n202i1zo04nh4ig1cieg94tuf1crlzc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Catagóir:Tim Armstrong</title>
    <ns>14</ns>
    <id>127036</id>
    <revision>
      <id>1320018</id>
      <timestamp>2026-07-09T21:15:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Taghdtaighde</username>
        <id>60452</id>
      </contributor>
      <comment>Leathanach cruthaithe le '{{DEFAULTSORT:Armstrong, Tim}} [[Catagóir:Úrscéalaithe Meiriceánacha]] [[Catagóir:Úrscéalaithe Albanacha]] [[Catagóir:Úrscéalaithe Gaeilge]] [[Catagóir:Scríbhneoirí Albanacha]] [[Catagóir:Scríbhneoirí Meiriceánacha]] [[Catagóir:Litríocht Ghaeilge na hAlban]] [[Catagóir:Ficsean eolaíochta i nGaeilge na hAlban]] [[Catagóir:Ficsean eolaíochta i nGaeilge]] [[Catagóir:Scríbhneoirí ficsin eolaíochta]] Catagóir:Scríbhneoirí ficsin thuairim...'</comment>
      <origin>1320018</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="473" sha1="hnp2gque1uftfvh2h1im95ihm6g65c0" xml:space="preserve">{{DEFAULTSORT:Armstrong, Tim}}
[[Catagóir:Úrscéalaithe Meiriceánacha]]
[[Catagóir:Úrscéalaithe Albanacha]]
[[Catagóir:Úrscéalaithe Gaeilge]]
[[Catagóir:Scríbhneoirí Albanacha]]
[[Catagóir:Scríbhneoirí Meiriceánacha]]
[[Catagóir:Litríocht Ghaeilge na hAlban]]
[[Catagóir:Ficsean eolaíochta i nGaeilge na hAlban]]
[[Catagóir:Ficsean eolaíochta i nGaeilge]]
[[Catagóir:Scríbhneoirí ficsin eolaíochta]]
[[Catagóir:Scríbhneoirí ficsin thuairimigh]]</text>
      <sha1>hnp2gque1uftfvh2h1im95ihm6g65c0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1320019</id>
      <parentid>1320018</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T21:16:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Taghdtaighde</username>
        <id>60452</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>1320019</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="474" sha1="c6iw0e8a9t083tta8a7pgrmwmnd5qfz" xml:space="preserve">{{DEFAULTSORT:Armstrong, Tim}}
[[Catagóir:Úrscéalaithe Meiriceánacha]]
[[Catagóir:Úrscéalaithe Albanacha]]
[[Catagóir:Úrscéalaithe Gaeilge]]
[[Catagóir:Scríbhneoirí Albanacha]]
[[Catagóir:Scríbhneoirí Meiriceánacha]]
[[Catagóir:Litríocht Ghaeilge na hAlban]]
[[Catagóir:Ficsean eolaíochta i nGaeilge na hAlban]]
[[Catagóir:Ficsean eolaíochta i nGaeilge]]
[[Catagóir:Scríbhneoirí ficsean eolaíochta]]
[[Catagóir:Scríbhneoirí ficsin thuairimigh]]</text>
      <sha1>c6iw0e8a9t083tta8a7pgrmwmnd5qfz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>69.4 (uimhir)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>127037</id>
    <redirect title="69 (uimhir)" />
    <revision>
      <id>1320036</id>
      <timestamp>2026-07-09T22:11:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-34988-39</username>
        <id>75055</id>
      </contributor>
      <comment>Ag athdhíriú go [[69 (uimhir)]]</comment>
      <origin>1320036</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28" sha1="rnh6bk31wwhg9kd3uetplw72ea5s7dc" xml:space="preserve">#athsheoladh [[69 (uimhir)]]</text>
      <sha1>rnh6bk31wwhg9kd3uetplw72ea5s7dc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Comhchainteanna IRA - Rialtas Briotanach 1972</title>
    <ns>0</ns>
    <id>127038</id>
    <revision>
      <id>1320040</id>
      <timestamp>2026-07-09T22:33:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>TGcoa</username>
        <id>21229</id>
      </contributor>
      <comment>Leathanach cruthaithe le 'Sa bhliain 1972, bhí na Sealadaigh tar éis níos mó ná céad saighdiúir a mharú, leathmhíle eile a ghortú, agus 1,300 buama a mhadhmadh. Bhí an chuid ba mhó de na buamálacha dírithe ar thargaidí trádálacha - ar an &quot;eacnamaíocht shaorga&quot;, mar a thugadh na Sealadaigh orthu. Is iomaí sibhialtach a maraíodh de dheasca na mbuamálacha, go háirithe ar [[Aoine na Fola (Béal Feirste, 1972)|Aoine na Fola]] i Mí Iúil 1972, nuair a phléasc dhá bhuama...'</comment>
      <origin>1320040</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3345" sha1="9bwl1rgxnb0gvafon5miizhfxbdep8g" xml:space="preserve">Sa bhliain 1972, bhí na Sealadaigh tar éis níos mó ná céad saighdiúir a mharú, leathmhíle eile a ghortú, agus 1,300 buama a mhadhmadh. Bhí an chuid ba mhó de na buamálacha dírithe ar thargaidí trádálacha - ar an &quot;eacnamaíocht shaorga&quot;, mar a thugadh na Sealadaigh orthu. Is iomaí sibhialtach a maraíodh de dheasca na mbuamálacha, go háirithe ar [[Aoine na Fola (Béal Feirste, 1972)|Aoine na Fola]] i Mí Iúil 1972, nuair a phléasc dhá bhuama fichead i lár Bhéal Feirste. D'éirigh na hOifigiúlaigh as an ngleic armtha i Meitheamh 1972, nó ní raibh a gcroíthe san fheachtas míleata riamh.

Sa bhliain 1972, bhí na Sealadaigh féin sásta sos cogaidh a ghlacadh le dul i gcomhchainteanna leis an [[Rialtas na Ríochta Aontaithe|Rialtas Briotanach]]. Ar an 7 Iúil 1972, bhuail [[William Whitelaw]] le toscaireacht an IRA Shealadaigh, ar a raibh [[Seán Mac Stiofáin]], [[Séamus Ó Tuama]], [[Dáithí Ó Conaill]], [[Gearóid Mac Ádhaimh]] agus [[Máirtín Mag Aonghusa]], faoi rún  i [[Londain]].

Is iad na héilimh a chuir Seán Mac Stiofáin os comhair Whitelaw ná:

* go bhfógródh rialtas na Ríochta Aontaithe go poiblí go raibh sé i bhfách le muintir oileán na hÉireann go léir a dtuairim a thabhairt agus vóta a chaitheamh chun todhchaí na hÉireann a shocrú;

* go bhfógródh rialtas na Ríochta Aontaithe go nglanfadh na saighdiúirí Briotanacha as Éirinn roimh an 1 Eanáir 1975;

* go mbaileodh na saighdiúirí Briotanacha leo láithreach as na ceantair ghoilliúnacha;

* go bhfaigheadh na cimí polaitiúla pardún ginearálta;

* go gcuirfí deireadh ar an toirt le hoibríochtaí armtha na saighdiúirí Briotanacha, agus

* go n-éireofaí as an imtheorannú gan mhoill.

[[Íomhá:Deaths_in_The_Troubles_by_area.png|mion|Básanna]]
Is léir nach raibh Whitelaw sásta glacadh leis na héilimh seo. Go bunúsach, bhí sé fonnmhar leasuithe sóisialta a chur i gcrích le maolú ar chruachás na g[[Eaglais Chaitliceach Rómhánach|Caitliceach]] i d[[Tuaisceart Éireann]], agus shíl sé go bhféadfadh sé cuidiú a fháil ó thoscaireacht na Sealadach leis na leasuithe seo a dhréachtú agus a phleanáil.

Maidir leis na toscairí, áfach, bhí port eile ar fad á sheinm acusan: bhí siad meáite ar athaontú na hÉireann a bhaint amach. Bhí siad fonnmhar chun sceideal na n-ullmhúchán don athaontú a phlé le Whitelaw agus spás ama a ghéilleadh don [[Rialtas na Ríochta Aontaithe|Rialtas Briotanach]] ar chúiseanna praiticiúla, ach sin a raibh ann.

Mar sin agus ar an ábhar sin, níor tháinig a dhath as an ngnáth as na comhchainteanna seo. Shocraigh an dá thaobh go gcoinneoidís an sos cogaidh i bhfeidhm go dtí an 14 Iúil, agus go rachaidís i dteagmháil le chéile sula gcromfaidís ar ais ar an ngleic armtha. Thit an sos cogaidh as a chéile go gairid i ndiaidh dheireadh an chéad bhabhta comhchainteanna, ámh. B'é ba phríomhchúis leis sin ná go raibh na Sealadaigh ar leibhéal na sráide ag iarraidh, san am céanna, socrú leis na saighdiúirí go mbeadh cead ag na Caitlicigh gan dídean roinnt tithe a shealbhú a bhí tréigthe ag a n-úinéirí Protastúnacha.

== Féach freisin ==

== Tagairtí ==
{{reflist}}
[[Catagóir:IRA Sealadach]]
[[Catagóir:Rialtas na Ríochta Aontaithe]]
[[Catagóir:1972]]
[[Catagóir:Na Trioblóidí]]</text>
      <sha1>9bwl1rgxnb0gvafon5miizhfxbdep8g</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1320042</id>
      <parentid>1320040</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T22:36:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>TGcoa</username>
        <id>21229</id>
      </contributor>
      <origin>1320042</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3369" sha1="6k3cet3t8pdjbj2napqtnu01q6l9958" xml:space="preserve">Sa bhliain 1972, bhí na Sealadaigh tar éis níos mó ná céad saighdiúir a mharú, leathmhíle eile a ghortú, agus 1,300 buama a mhadhmadh. Bhí an chuid ba mhó de na buamálacha dírithe ar thargaidí trádálacha - ar an &quot;eacnamaíocht shaorga&quot;, mar a thugadh na Sealadaigh orthu. Is iomaí sibhialtach a maraíodh de dheasca na mbuamálacha, go háirithe ar [[Aoine na Fola (Béal Feirste, 1972)|Aoine na Fola]] i Mí Iúil 1972, nuair a phléasc dhá bhuama fichead i lár Bhéal Feirste. D'éirigh na hOifigiúlaigh as an ngleic armtha i Meitheamh 1972, nó ní raibh a gcroíthe san fheachtas míleata riamh.

Sa bhliain 1972, bhí na Sealadaigh féin sásta sos cogaidh a ghlacadh le dul i gcomhchainteanna leis an [[Rialtas na Ríochta Aontaithe|Rialtas Briotanach]]. Ar an 7 Iúil 1972, bhuail [[William Whitelaw]] le toscaireacht an IRA Shealadaigh, ar a raibh [[Seán Mac Stiofáin]], [[Séamus Ó Tuama]], [[Dáithí Ó Conaill]], [[Gearóid Mac Ádhaimh]] agus [[Máirtín Mag Aonghusa]], faoi rún  i [[Londain]].

Is iad na héilimh a chuir Seán Mac Stiofáin os comhair Whitelaw ná:

* go bhfógródh rialtas na Ríochta Aontaithe go poiblí go raibh sé i bhfách le muintir oileán na hÉireann go léir a dtuairim a thabhairt agus vóta a chaitheamh chun todhchaí na hÉireann a shocrú;

* go bhfógródh rialtas na Ríochta Aontaithe go nglanfadh na saighdiúirí Briotanacha as Éirinn roimh an 1 Eanáir 1975;

* go mbaileodh na saighdiúirí Briotanacha leo láithreach as na ceantair ghoilliúnacha;

* go bhfaigheadh na cimí polaitiúla pardún ginearálta;

* go gcuirfí deireadh ar an toirt le hoibríochtaí armtha na saighdiúirí Briotanacha, agus

* go n-éireofaí as an imtheorannú gan mhoill.

[[Íomhá:Deaths_in_The_Troubles_by_area.png|mion|Básanna]]
Is léir nach raibh Whitelaw sásta glacadh leis na héilimh seo. Go bunúsach, bhí sé fonnmhar leasuithe sóisialta a chur i gcrích le maolú ar chruachás na g[[Eaglais Chaitliceach Rómhánach|Caitliceach]] i d[[Tuaisceart Éireann]], agus shíl sé go bhféadfadh sé cuidiú a fháil ó thoscaireacht na Sealadach leis na leasuithe seo a dhréachtú agus a phleanáil.

Maidir leis na toscairí, áfach, bhí port eile ar fad á sheinm acusan: bhí siad meáite ar athaontú na hÉireann a bhaint amach. Bhí siad fonnmhar chun sceideal na n-ullmhúchán don athaontú a phlé le Whitelaw agus spás ama a ghéilleadh don [[Rialtas na Ríochta Aontaithe|Rialtas Briotanach]] ar chúiseanna praiticiúla, ach sin a raibh ann.

Mar sin agus ar an ábhar sin, níor tháinig a dhath as an ngnáth as na comhchainteanna seo. Shocraigh an dá thaobh go gcoinneoidís an sos cogaidh i bhfeidhm go dtí an 14 Iúil, agus go rachaidís i dteagmháil le chéile sula gcromfaidís ar ais ar an ngleic armtha. Thit an sos cogaidh as a chéile go gairid i ndiaidh dheireadh an chéad bhabhta comhchainteanna, ámh. B'é ba phríomhchúis leis sin ná go raibh na Sealadaigh ar leibhéal na sráide ag iarraidh, san am céanna, socrú leis na saighdiúirí go mbeadh cead ag na Caitlicigh gan dídean roinnt tithe a shealbhú a bhí tréigthe ag a n-úinéirí Protastúnacha.

== Féach freisin ==

* [[William Whitelaw]]

== Tagairtí ==
{{reflist}}
[[Catagóir:IRA Sealadach]]
[[Catagóir:Rialtas na Ríochta Aontaithe]]
[[Catagóir:1972]]
[[Catagóir:Na Trioblóidí]]</text>
      <sha1>6k3cet3t8pdjbj2napqtnu01q6l9958</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Flámæli</title>
    <ns>0</ns>
    <id>127039</id>
    <revision>
      <id>1320045</id>
      <timestamp>2026-07-10T07:59:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Lavialegon</username>
        <id>45764</id>
      </contributor>
      <comment>Created by translating the page &quot;[[:en:Special:Redirect/revision/1354904516|Flámæli]]&quot;</comment>
      <origin>1320045</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3140" sha1="7l9mbnrlx7qhc883rf1fycedcy8pous" xml:space="preserve">&lt;templatestyles src=&quot;Module:Side box/styles.css&quot;&gt;&lt;/templatestyles&gt; 

Tugtar {{Lang|is|'''flámæli'''}} ({{AIF|is|ˈflauːmailɪ}}; go lit. ’caint cham') nó flámælgi nó flámælska ar athrú fhuaimniú na [[An Íoslainnis|hÍoslainnise]] a bhíodh forleathan sa chéad leath den 20ú haois san Íoslainn, go mór mór i [[Vesturland]] agus i [[Suðurland]].&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite book-en|title=Íslenska alfræðiorðabókin|publisher=Örn og Örlygur|year=1990|isbn=9979550007|language=is}}&lt;/ref&gt; Íslítí na guthaí /ɪ/ agus /ʏ/ (scríobhtar mar ⟨i⟩ nó mar ⟨y⟩ agus mar ⟨u⟩ faoi seach) sa chaoi gur fhuaimnítí vinur (/ˈvɪːnʏr/, aistr. ’cara’) mar /ˈvɛːnœr/ (amhail is dá scríobhtaí mar ⟨venör⟩ é) agus skyr (/scɪːr/, ‘cineál iógairt’) mar /scɛːr/ (mar ⟨sker⟩). San am céanna, ardaítí na guthaí e agus ö ionas gur fhuaimníodh spölur (/spœːlʏr/, aistr. ’achar gearr’) mar /spʏːlʏr/ (scríobhfaí mar ⟨spulur⟩) agus melur (/ˈmɛːlʏr/, aistr.  ‘láithreán gairbhéil’) mar /ˈmɪːlʏr/ (⟨milur⟩).&lt;ref&gt;{{Cite web-en|url=http://www.visindavefur.is/svar.php?id=1503|title=Hvað þýðir &quot;hljóðkerfisbreyting&quot; og hvernig er henni háttað í íslensku máli?|language=is|work=Vísindavefurinn|access-date=2023-12-27}}&lt;/ref&gt;

Mheastaí go raibh an t-athrú sin an-ghránna agus thugtaí hljóðvilla (aistr. ‘botún fuaime’) air. &lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web-en|url=https://timarit.is/page/6540670|title=Landið, þjóðin, tungan og fræðin|author=|first=|language=is|work=Tímarit.is|pages=456–59|access-date=2023-12-27}}&lt;/ref&gt; Bhíodh sé le tabhairt faoi deara ó 1940 i gcaint na ndaoine as an Iardheisceart agus as Eastfjords, ach as an Tuaisceart agus as Húnavatnssýsla chomh maith. &lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite book-en|title=Íslenska alfræðiorðabókin|publisher=Örn og Örlygur|year=1990|isbn=9979550007|language=is}}&lt;cite class=&quot;citation book cs1 cs1-prop-foreign-lang-source&quot; data-ve-ignore=&quot;&quot;&gt;''Íslenska alfræðiorðabókin'' (in Icelandic). Örn og Örlygur. 1990. [[Leabharuimhir Chaighdeánach Idirnáisiúnta|ISBN]]&amp;nbsp;[[Special:BookSources/9979550007|&lt;bdi&gt;9979550007&lt;/bdi&gt;]].&lt;/cite&gt;
[[Category:CS1 Icelandic-language sources (is)]]&lt;/ref&gt; Bhí feachtas speisialta ar siúl idir 1940 agus 1960 sna bunscoileanna chun deireadh a chur le flámæli. &lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; Chuir RÚV agus Þjóðleikhúsi beartas i bhfeidhm chun nach gceadófaí an botún fóineolaíochta, mar dhea, a dhéanamh.&lt;ref&gt;{{Cite web-en|url=https://www.ruv.is/frettir/innlent/flamaeli-bannad-i-rikisutvarpinu/|title=Flámæli bannað í Ríkisútvarpinu – RÚV.is|date=13 January 2012|work=RÚV|access-date=2023-12-27}}&lt;/ref&gt; Sa bhliain 1929, bhí flámæli ar 42% de na páistí i Reykjavík, ach, faoi 1960, ní raibh sé ar pháiste ar bith.

== Féach freisin ==

* [[Canúint]]
* [[An Íoslainnis]]

== Tagairtí ==
&lt;templatestyles src=&quot;Reflist/styles.css&quot; /&gt;{{Reflist}}
&lt;nowiki&gt;
[[Catagóir:Ailt le téacs i dteanga eile]]
[[Catagóir:Ailt le téacs san Íoslainnis]]
[[Catagóir:Teangacha Gearmáinice]]
[[Catagóir:Polasaí teanga]]&lt;/nowiki&gt;</text>
      <sha1>7l9mbnrlx7qhc883rf1fycedcy8pous</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1320046</id>
      <parentid>1320045</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T08:00:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Lavialegon</username>
        <id>45764</id>
      </contributor>
      <comment>/* Tagairtí */</comment>
      <origin>1320046</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3143" sha1="a7t80dc1p9zx62wcw48sc9vswnuw7ex" xml:space="preserve">&lt;templatestyles src=&quot;Module:Side box/styles.css&quot;&gt;&lt;/templatestyles&gt; 

Tugtar {{Lang|is|'''flámæli'''}} ({{AIF|is|ˈflauːmailɪ}}; go lit. ’caint cham') nó flámælgi nó flámælska ar athrú fhuaimniú na [[An Íoslainnis|hÍoslainnise]] a bhíodh forleathan sa chéad leath den 20ú haois san Íoslainn, go mór mór i [[Vesturland]] agus i [[Suðurland]].&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite book-en|title=Íslenska alfræðiorðabókin|publisher=Örn og Örlygur|year=1990|isbn=9979550007|language=is-Is}}&lt;/ref&gt; Íslítí na guthaí /ɪ/ agus /ʏ/ (scríobhtar mar ⟨i⟩ nó mar ⟨y⟩ agus mar ⟨u⟩ faoi seach) sa chaoi gur fhuaimnítí vinur (/ˈvɪːnʏr/, aistr. ’cara’) mar /ˈvɛːnœr/ (amhail is dá scríobhtaí mar ⟨venör⟩ é) agus skyr (/scɪːr/, ‘cineál iógairt’) mar /scɛːr/ (mar ⟨sker⟩). San am céanna, ardaítí na guthaí e agus ö ionas gur fhuaimníodh spölur (/spœːlʏr/, aistr. ’achar gearr’) mar /spʏːlʏr/ (scríobhfaí mar ⟨spulur⟩) agus melur (/ˈmɛːlʏr/, aistr.  ‘láithreán gairbhéil’) mar /ˈmɪːlʏr/ (⟨milur⟩).&lt;ref&gt;{{Cite web-en|url=http://www.visindavefur.is/svar.php?id=1503|title=Hvað þýðir &quot;hljóðkerfisbreyting&quot; og hvernig er henni háttað í íslensku máli?|language=is|work=Vísindavefurinn|access-date=2023-12-27}}&lt;/ref&gt;

Mheastaí go raibh an t-athrú sin an-ghránna agus thugtaí hljóðvilla (aistr. ‘botún fuaime’) air. &lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web-en|url=https://timarit.is/page/6540670|title=Landið, þjóðin, tungan og fræðin|author=|first=|language=is|work=Tímarit.is|pages=456–59|access-date=2023-12-27}}&lt;/ref&gt; Bhíodh sé le tabhairt faoi deara ó 1940 i gcaint na ndaoine as an Iardheisceart agus as Eastfjords, ach as an Tuaisceart agus as Húnavatnssýsla chomh maith. &lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite book-en|title=Íslenska alfræðiorðabókin|publisher=Örn og Örlygur|year=1990|isbn=9979550007|language=is}}&lt;cite class=&quot;citation book cs1 cs1-prop-foreign-lang-source&quot; data-ve-ignore=&quot;&quot;&gt;''Íslenska alfræðiorðabókin'' (in Icelandic). Örn og Örlygur. 1990. [[Leabharuimhir Chaighdeánach Idirnáisiúnta|ISBN]]&amp;nbsp;[[Special:BookSources/9979550007|&lt;bdi&gt;9979550007&lt;/bdi&gt;]].&lt;/cite&gt;
[[Category:CS1 Icelandic-language sources (is)]]&lt;/ref&gt; Bhí feachtas speisialta ar siúl idir 1940 agus 1960 sna bunscoileanna chun deireadh a chur le flámæli. &lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; Chuir RÚV agus Þjóðleikhúsi beartas i bhfeidhm chun nach gceadófaí an botún fóineolaíochta, mar dhea, a dhéanamh.&lt;ref&gt;{{Cite web-en|url=https://www.ruv.is/frettir/innlent/flamaeli-bannad-i-rikisutvarpinu/|title=Flámæli bannað í Ríkisútvarpinu – RÚV.is|date=13 January 2012|work=RÚV|access-date=2023-12-27}}&lt;/ref&gt; Sa bhliain 1929, bhí flámæli ar 42% de na páistí i Reykjavík, ach, faoi 1960, ní raibh sé ar pháiste ar bith.

== Féach freisin ==

* [[Canúint]]
* [[An Íoslainnis]]

== Tagairtí ==
&lt;templatestyles src=&quot;Reflist/styles.css&quot; /&gt;{{Reflist}}
&lt;nowiki&gt;
[[Catagóir:Ailt le téacs i dteanga eile]]
[[Catagóir:Ailt le téacs san Íoslainnis]]
[[Catagóir:Teangacha Gearmáinice]]
[[Catagóir:Polasaí teanga]]&lt;/nowiki&gt;</text>
      <sha1>a7t80dc1p9zx62wcw48sc9vswnuw7ex</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1320047</id>
      <parentid>1320046</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T08:00:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Lavialegon</username>
        <id>45764</id>
      </contributor>
      <comment>/* Tagairtí */</comment>
      <origin>1320047</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3128" sha1="ic5izzyp9jl6unbdwshh8jh7tml8y6j" xml:space="preserve">&lt;templatestyles src=&quot;Module:Side box/styles.css&quot;&gt;&lt;/templatestyles&gt; 

Tugtar {{Lang|is|'''flámæli'''}} ({{AIF|is|ˈflauːmailɪ}}; go lit. ’caint cham') nó flámælgi nó flámælska ar athrú fhuaimniú na [[An Íoslainnis|hÍoslainnise]] a bhíodh forleathan sa chéad leath den 20ú haois san Íoslainn, go mór mór i [[Vesturland]] agus i [[Suðurland]].&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite book-en|title=Íslenska alfræðiorðabókin|publisher=Örn og Örlygur|year=1990|isbn=9979550007}}&lt;/ref&gt; Íslítí na guthaí /ɪ/ agus /ʏ/ (scríobhtar mar ⟨i⟩ nó mar ⟨y⟩ agus mar ⟨u⟩ faoi seach) sa chaoi gur fhuaimnítí vinur (/ˈvɪːnʏr/, aistr. ’cara’) mar /ˈvɛːnœr/ (amhail is dá scríobhtaí mar ⟨venör⟩ é) agus skyr (/scɪːr/, ‘cineál iógairt’) mar /scɛːr/ (mar ⟨sker⟩). San am céanna, ardaítí na guthaí e agus ö ionas gur fhuaimníodh spölur (/spœːlʏr/, aistr. ’achar gearr’) mar /spʏːlʏr/ (scríobhfaí mar ⟨spulur⟩) agus melur (/ˈmɛːlʏr/, aistr.  ‘láithreán gairbhéil’) mar /ˈmɪːlʏr/ (⟨milur⟩).&lt;ref&gt;{{Cite web-en|url=http://www.visindavefur.is/svar.php?id=1503|title=Hvað þýðir &quot;hljóðkerfisbreyting&quot; og hvernig er henni háttað í íslensku máli?|language=is|work=Vísindavefurinn|access-date=2023-12-27}}&lt;/ref&gt;

Mheastaí go raibh an t-athrú sin an-ghránna agus thugtaí hljóðvilla (aistr. ‘botún fuaime’) air. &lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web-en|url=https://timarit.is/page/6540670|title=Landið, þjóðin, tungan og fræðin|author=|first=|language=is|work=Tímarit.is|pages=456–59|access-date=2023-12-27}}&lt;/ref&gt; Bhíodh sé le tabhairt faoi deara ó 1940 i gcaint na ndaoine as an Iardheisceart agus as Eastfjords, ach as an Tuaisceart agus as Húnavatnssýsla chomh maith. &lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite book-en|title=Íslenska alfræðiorðabókin|publisher=Örn og Örlygur|year=1990|isbn=9979550007|language=is}}&lt;cite class=&quot;citation book cs1 cs1-prop-foreign-lang-source&quot; data-ve-ignore=&quot;&quot;&gt;''Íslenska alfræðiorðabókin'' (in Icelandic). Örn og Örlygur. 1990. [[Leabharuimhir Chaighdeánach Idirnáisiúnta|ISBN]]&amp;nbsp;[[Special:BookSources/9979550007|&lt;bdi&gt;9979550007&lt;/bdi&gt;]].&lt;/cite&gt;
[[Category:CS1 Icelandic-language sources (is)]]&lt;/ref&gt; Bhí feachtas speisialta ar siúl idir 1940 agus 1960 sna bunscoileanna chun deireadh a chur le flámæli. &lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; Chuir RÚV agus Þjóðleikhúsi beartas i bhfeidhm chun nach gceadófaí an botún fóineolaíochta, mar dhea, a dhéanamh.&lt;ref&gt;{{Cite web-en|url=https://www.ruv.is/frettir/innlent/flamaeli-bannad-i-rikisutvarpinu/|title=Flámæli bannað í Ríkisútvarpinu – RÚV.is|date=13 January 2012|work=RÚV|access-date=2023-12-27}}&lt;/ref&gt; Sa bhliain 1929, bhí flámæli ar 42% de na páistí i Reykjavík, ach, faoi 1960, ní raibh sé ar pháiste ar bith.

== Féach freisin ==

* [[Canúint]]
* [[An Íoslainnis]]

== Tagairtí ==
&lt;templatestyles src=&quot;Reflist/styles.css&quot; /&gt;{{Reflist}}
&lt;nowiki&gt;
[[Catagóir:Ailt le téacs i dteanga eile]]
[[Catagóir:Ailt le téacs san Íoslainnis]]
[[Catagóir:Teangacha Gearmáinice]]
[[Catagóir:Polasaí teanga]]&lt;/nowiki&gt;</text>
      <sha1>ic5izzyp9jl6unbdwshh8jh7tml8y6j</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1320048</id>
      <parentid>1320047</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T08:31:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Lavialegon</username>
        <id>45764</id>
      </contributor>
      <comment>/* Tagairtí */</comment>
      <origin>1320048</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3055" sha1="36svsqzppmathigf7tmkrof0yfkrs30" xml:space="preserve">&lt;templatestyles src=&quot;Module:Side box/styles.css&quot;&gt;&lt;/templatestyles&gt; 

Tugtar {{Lang|is|'''flámæli'''}} ({{AIF|is|ˈflauːmailɪ}}; go lit. ’caint cham') nó flámælgi nó flámælska ar athrú fhuaimniú na [[An Íoslainnis|hÍoslainnise]] a bhíodh forleathan sa chéad leath den 20ú haois san Íoslainn, go mór mór i [[Vesturland]] agus i [[Suðurland]].&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite book-en|title=Íslenska alfræðiorðabókin|publisher=Örn og Örlygur|year=1990|isbn=9979550007}}&lt;/ref&gt; Íslítí na guthaí /ɪ/ agus /ʏ/ (scríobhtar mar ⟨i⟩ nó mar ⟨y⟩ agus mar ⟨u⟩ faoi seach) sa chaoi gur fhuaimnítí vinur (/ˈvɪːnʏr/, aistr. ’cara’) mar /ˈvɛːnœr/ (amhail is dá scríobhtaí mar ⟨venör⟩ é) agus skyr (/scɪːr/, ‘cineál iógairt’) mar /scɛːr/ (mar ⟨sker⟩). San am céanna, ardaítí na guthaí e agus ö ionas gur fhuaimníodh spölur (/spœːlʏr/, aistr. ’achar gearr’) mar /spʏːlʏr/ (scríobhfaí mar ⟨spulur⟩) agus melur (/ˈmɛːlʏr/, aistr.  ‘láithreán gairbhéil’) mar /ˈmɪːlʏr/ (⟨milur⟩).&lt;ref&gt;{{Cite web-en|url=http://www.visindavefur.is/svar.php?id=1503|title=Hvað þýðir &quot;hljóðkerfisbreyting&quot; og hvernig er henni háttað í íslensku máli?|language=is|work=Vísindavefurinn|access-date=2023-12-27}}&lt;/ref&gt;

Mheastaí go raibh an t-athrú sin an-ghránna agus thugtaí hljóðvilla (aistr. ‘botún fuaime’) air. &lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web-en|url=https://timarit.is/page/6540670|title=Landið, þjóðin, tungan og fræðin|author=|first=|language=is|work=Tímarit.is|pages=456–59|access-date=2023-12-27}}&lt;/ref&gt; Bhíodh sé le tabhairt faoi deara ó 1940 i gcaint na ndaoine as an Iardheisceart agus as Eastfjords, ach as an Tuaisceart agus as Húnavatnssýsla chomh maith. &lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite book-en|title=Íslenska alfræðiorðabókin|publisher=Örn og Örlygur|year=1990|isbn=9979550007|language=is}}&lt;cite class=&quot;citation book cs1 cs1-prop-foreign-lang-source&quot; data-ve-ignore=&quot;&quot;&gt;''Íslenska alfræðiorðabókin'' (in Icelandic). Örn og Örlygur. 1990. [[Leabharuimhir Chaighdeánach Idirnáisiúnta|ISBN]]&amp;nbsp;[[Special:BookSources/9979550007|&lt;bdi&gt;9979550007&lt;/bdi&gt;]].&lt;/cite&gt;
[[Category:CS1 Icelandic-language sources (is)]]&lt;/ref&gt; Bhí feachtas speisialta ar siúl idir 1940 agus 1960 sna bunscoileanna chun deireadh a chur le flámæli. &lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; Chuir RÚV agus Þjóðleikhúsi beartas i bhfeidhm chun nach gceadófaí an botún fóineolaíochta, mar dhea, a dhéanamh.&lt;ref&gt;{{Cite web-en|url=https://www.ruv.is/frettir/innlent/flamaeli-bannad-i-rikisutvarpinu/|title=Flámæli bannað í Ríkisútvarpinu – RÚV.is|date=13 January 2012|work=RÚV|access-date=2023-12-27}}&lt;/ref&gt; Sa bhliain 1929, bhí flámæli ar 42% de na páistí i Reykjavík, ach, faoi 1960, ní raibh sé ar pháiste ar bith.

== Féach freisin ==

* [[Canúint]]
* [[An Íoslainnis]]

== Tagairtí ==
&lt;templatestyles src=&quot;Reflist/styles.css&quot; /&gt;{{Reflist}}
[[Catagóir:An Íoslainn]]
[[Catagóir:Polasaí teanga]]
[[Catagóir:Ailt le téacs i dteanga eile]]</text>
      <sha1>36svsqzppmathigf7tmkrof0yfkrs30</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1320049</id>
      <parentid>1320048</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T08:43:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Lavialegon</username>
        <id>45764</id>
      </contributor>
      <origin>1320049</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2605" sha1="4j120yi3mtzli8rsa7or0rrf2st1bch" xml:space="preserve">&lt;templatestyles src=&quot;Module:Side box/styles.css&quot;&gt;&lt;/templatestyles&gt; 

Tugtar {{Lang|is|'''flámæli'''}} ({{AIF|is|ˈflauːmailɪ}}; go lit. ’caint cham') nó flámælgi nó flámælska ar athrú fhuaimniú na [[An Íoslainnis|hÍoslainnise]] a bhíodh forleathan sa chéad leath den 20ú haois san Íoslainn, go mór mór i [[Vesturland]] agus i [[Suðurland]].&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite book-en|title=Íslenska alfræðiorðabókin|publisher=Örn og Örlygur|year=1990|isbn=9979550007}}&lt;/ref&gt; Íslítí na guthaí /ɪ/ agus /ʏ/ (scríobhtar mar ⟨i⟩ nó mar ⟨y⟩ agus mar ⟨u⟩ faoi seach) sa chaoi gur fhuaimnítí vinur (/ˈvɪːnʏr/, aistr. ’cara’) mar /ˈvɛːnœr/ (amhail is dá scríobhtaí mar ⟨venör⟩ é) agus skyr (/scɪːr/, ‘cineál iógairt’) mar /scɛːr/ (mar ⟨sker⟩). San am céanna, ardaítí na guthaí e agus ö ionas gur fhuaimníodh spölur (/spœːlʏr/, aistr. ’achar gearr’) mar /spʏːlʏr/ (scríobhfaí mar ⟨spulur⟩) agus melur (/ˈmɛːlʏr/, aistr.  ‘láithreán gairbhéil’) mar /ˈmɪːlʏr/ (⟨milur⟩).&lt;ref&gt;{{Cite web-en|url=http://www.visindavefur.is/svar.php?id=1503|title=Hvað þýðir &quot;hljóðkerfisbreyting&quot; og hvernig er henni háttað í íslensku máli?|language=is|work=Vísindavefurinn|access-date=2023-12-27}}&lt;/ref&gt;

Mheastaí go raibh an t-athrú sin an-ghránna agus thugtaí hljóðvilla (aistr. ‘botún fuaime’) air. &lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web-en|url=https://timarit.is/page/6540670|title=Landið, þjóðin, tungan og fræðin|author=|first=|language=is|work=Tímarit.is|pages=456–59|access-date=2023-12-27}}&lt;/ref&gt; Bhíodh sé le tabhairt faoi deara ó 1940 i gcaint na ndaoine as an Iardheisceart agus as Eastfjords, ach as an Tuaisceart agus as Húnavatnssýsla chomh maith. &lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt; Bhí feachtas speisialta ar siúl idir 1940 agus 1960 sna bunscoileanna chun deireadh a chur le flámæli. &lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; Chuir RÚV agus Þjóðleikhúsi beartas i bhfeidhm chun nach gceadófaí an botún fóineolaíochta, mar dhea, a dhéanamh.&lt;ref&gt;{{Cite web-en|url=https://www.ruv.is/frettir/innlent/flamaeli-bannad-i-rikisutvarpinu/|title=Flámæli bannað í Ríkisútvarpinu – RÚV.is|date=13 January 2012|work=RÚV|access-date=2023-12-27}}&lt;/ref&gt; Sa bhliain 1929, bhí flámæli ar 42% de na páistí i Reykjavík, ach, faoi 1960, ní raibh sé ar pháiste ar bith.

== Féach freisin ==

* [[Canúint]]
* [[An Íoslainnis]]

== Tagairtí ==
&lt;templatestyles src=&quot;Reflist/styles.css&quot; /&gt;{{Reflist}}
[[Catagóir:An Íoslainn]]
[[Catagóir:Polasaí teanga]]
[[Catagóir:Ailt le téacs i dteanga eile]]</text>
      <sha1>4j120yi3mtzli8rsa7or0rrf2st1bch</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1320050</id>
      <parentid>1320049</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T09:03:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Lavialegon</username>
        <id>45764</id>
      </contributor>
      <comment>Cealaíodh athrú [[Special:Diff/1320049|1320049]] le [[Special:Contributions/Lavialegon|Lavialegon]] ([[User talk:Lavialegon|plé]])</comment>
      <origin>1320050</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3055" sha1="36svsqzppmathigf7tmkrof0yfkrs30" xml:space="preserve">&lt;templatestyles src=&quot;Module:Side box/styles.css&quot;&gt;&lt;/templatestyles&gt; 

Tugtar {{Lang|is|'''flámæli'''}} ({{AIF|is|ˈflauːmailɪ}}; go lit. ’caint cham') nó flámælgi nó flámælska ar athrú fhuaimniú na [[An Íoslainnis|hÍoslainnise]] a bhíodh forleathan sa chéad leath den 20ú haois san Íoslainn, go mór mór i [[Vesturland]] agus i [[Suðurland]].&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite book-en|title=Íslenska alfræðiorðabókin|publisher=Örn og Örlygur|year=1990|isbn=9979550007}}&lt;/ref&gt; Íslítí na guthaí /ɪ/ agus /ʏ/ (scríobhtar mar ⟨i⟩ nó mar ⟨y⟩ agus mar ⟨u⟩ faoi seach) sa chaoi gur fhuaimnítí vinur (/ˈvɪːnʏr/, aistr. ’cara’) mar /ˈvɛːnœr/ (amhail is dá scríobhtaí mar ⟨venör⟩ é) agus skyr (/scɪːr/, ‘cineál iógairt’) mar /scɛːr/ (mar ⟨sker⟩). San am céanna, ardaítí na guthaí e agus ö ionas gur fhuaimníodh spölur (/spœːlʏr/, aistr. ’achar gearr’) mar /spʏːlʏr/ (scríobhfaí mar ⟨spulur⟩) agus melur (/ˈmɛːlʏr/, aistr.  ‘láithreán gairbhéil’) mar /ˈmɪːlʏr/ (⟨milur⟩).&lt;ref&gt;{{Cite web-en|url=http://www.visindavefur.is/svar.php?id=1503|title=Hvað þýðir &quot;hljóðkerfisbreyting&quot; og hvernig er henni háttað í íslensku máli?|language=is|work=Vísindavefurinn|access-date=2023-12-27}}&lt;/ref&gt;

Mheastaí go raibh an t-athrú sin an-ghránna agus thugtaí hljóðvilla (aistr. ‘botún fuaime’) air. &lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web-en|url=https://timarit.is/page/6540670|title=Landið, þjóðin, tungan og fræðin|author=|first=|language=is|work=Tímarit.is|pages=456–59|access-date=2023-12-27}}&lt;/ref&gt; Bhíodh sé le tabhairt faoi deara ó 1940 i gcaint na ndaoine as an Iardheisceart agus as Eastfjords, ach as an Tuaisceart agus as Húnavatnssýsla chomh maith. &lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite book-en|title=Íslenska alfræðiorðabókin|publisher=Örn og Örlygur|year=1990|isbn=9979550007|language=is}}&lt;cite class=&quot;citation book cs1 cs1-prop-foreign-lang-source&quot; data-ve-ignore=&quot;&quot;&gt;''Íslenska alfræðiorðabókin'' (in Icelandic). Örn og Örlygur. 1990. [[Leabharuimhir Chaighdeánach Idirnáisiúnta|ISBN]]&amp;nbsp;[[Special:BookSources/9979550007|&lt;bdi&gt;9979550007&lt;/bdi&gt;]].&lt;/cite&gt;
[[Category:CS1 Icelandic-language sources (is)]]&lt;/ref&gt; Bhí feachtas speisialta ar siúl idir 1940 agus 1960 sna bunscoileanna chun deireadh a chur le flámæli. &lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; Chuir RÚV agus Þjóðleikhúsi beartas i bhfeidhm chun nach gceadófaí an botún fóineolaíochta, mar dhea, a dhéanamh.&lt;ref&gt;{{Cite web-en|url=https://www.ruv.is/frettir/innlent/flamaeli-bannad-i-rikisutvarpinu/|title=Flámæli bannað í Ríkisútvarpinu – RÚV.is|date=13 January 2012|work=RÚV|access-date=2023-12-27}}&lt;/ref&gt; Sa bhliain 1929, bhí flámæli ar 42% de na páistí i Reykjavík, ach, faoi 1960, ní raibh sé ar pháiste ar bith.

== Féach freisin ==

* [[Canúint]]
* [[An Íoslainnis]]

== Tagairtí ==
&lt;templatestyles src=&quot;Reflist/styles.css&quot; /&gt;{{Reflist}}
[[Catagóir:An Íoslainn]]
[[Catagóir:Polasaí teanga]]
[[Catagóir:Ailt le téacs i dteanga eile]]</text>
      <sha1>36svsqzppmathigf7tmkrof0yfkrs30</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1320051</id>
      <parentid>1320050</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T09:06:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Lavialegon</username>
        <id>45764</id>
      </contributor>
      <origin>1320051</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2606" sha1="ojkg7bqbcdh38cssjvm8vdxluk3ubhe" xml:space="preserve">&lt;templatestyles src=&quot;Module:Side box/styles.css&quot;&gt;&lt;/templatestyles&gt; 

Tugtar {{Lang|is|'''flámæli'''}} ({{AIF|is|ˈflauːmailɪ}}; go lit. ’caint cham') nó flámælgi nó flámælska ar athrú fhuaimniú na [[An Íoslainnis|hÍoslainnise]] a bhíodh forleathan sa chéad leath den 20ú haois san Íoslainn, go mór mór i [[Vesturland]] agus i [[Suðurland]].&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite book-en|title=Íslenska alfræðiorðabókin|publisher=Örn og Örlygur|year=1990|isbn=9979550007}}&lt;/ref&gt; Íslítí na guthaí /ɪ/ agus /ʏ/ (scríobhtar mar ⟨i⟩ nó mar ⟨y⟩ agus mar ⟨u⟩ faoi seach) sa chaoi gur fhuaimnítí vinur (/ˈvɪːnʏr/, aistr. ’cara’) mar /ˈvɛːnœr/ (amhail is dá scríobhtaí mar ⟨venör⟩ é) agus skyr (/scɪːr/, ‘cineál iógairt’) mar /scɛːr/ (mar ⟨sker⟩). San am céanna, ardaítí na guthaí e agus ö ionas gur fhuaimníodh spölur (/spœːlʏr/, aistr. ’achar gearr’) mar /spʏːlʏr/ (scríobhfaí mar ⟨spulur⟩) agus melur (/ˈmɛːlʏr/, aistr.  ‘láithreán gairbhéil’) mar /ˈmɪːlʏr/ (⟨milur⟩).&lt;ref&gt;{{Cite web-en|url=http://www.visindavefur.is/svar.php?id=1503|title=Hvað þýðir &quot;hljóðkerfisbreyting&quot; og hvernig er henni háttað í íslensku máli?|language=is|work=Vísindavefurinn|access-date=2023-12-27}}&lt;/ref&gt;

Mheastaí go raibh an t-athrú sin an-ghránna agus thugtaí hljóðvilla (aistr. ‘botún fuaime’) air. &lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web-en|url=https://timarit.is/page/6540670|title=Landið, þjóðin, tungan og fræðin|author=|first=|language=is|work=Tímarit.is|pages=456–59|access-date=2023-12-27}}&lt;/ref&gt; Bhíodh sé le tabhairt faoi deara ó 1940 i gcaint na ndaoine as an Iardheisceart agus as Eastfjords, ach as an Tuaisceart agus as Húnavatnssýsla chomh maith. &lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt; Bhí feachtas speisialta ar siúl idir 1940 agus 1960 sna bunscoileanna chun deireadh a chur le flámæli. &lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; Chuir RÚV agus Þjóðleikhúsi beartas i bhfeidhm chun nach gceadófaí an botún fóineolaíochta, mar dhea, a dhéanamh.&lt;ref&gt;{{Cite web-en|url=https://www.ruv.is/frettir/innlent/flamaeli-bannad-i-rikisutvarpinu/|title=Flámæli bannað í Ríkisútvarpinu – RÚV.is|date=13 January 2012|work=RÚV|access-date=2023-12-27}}&lt;/ref&gt; Sa bhliain 1929, bhí flámæli ar 42% de na páistí i Reykjavík, ach, faoi 1960, ní raibh sé ar pháiste ar bith.

== Féach freisin ==

* [[Canúint]]
* [[An Íoslainnis]]

== Tagairtí ==
&lt;templatestyles src=&quot;Reflist/styles.css&quot; /&gt;{{Reflist}}
[[Catagóir:An Íoslainn]]
[[Catagóir:Polasaí teanga]]
[[Catagóir:Ailt le téacs i dteanga eile]]</text>
      <sha1>ojkg7bqbcdh38cssjvm8vdxluk3ubhe</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1320052</id>
      <parentid>1320051</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T09:09:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Lavialegon</username>
        <id>45764</id>
      </contributor>
      <origin>1320052</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2623" sha1="a1to11krwlv7isii1bc6z40fz75qlvq" xml:space="preserve">&lt;templatestyles src=&quot;Module:Side box/styles.css&quot;&gt;&lt;/templatestyles&gt; 

Tugtar {{Lang|is|'''flámæli'''}} (fuaimniú na hÍoslainnise: [ˈflauːmailɪ]; {{lit|slanted speech}}) nó flámælgi nó flámælska ar athrú fhuaimniú na [[An Íoslainnis|hÍoslainnise]] a bhíodh forleathan sa chéad leath den 20ú haois san Íoslainn, go mór mór i [[Vesturland]] agus i [[Suðurland]].&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite book-en|title=Íslenska alfræðiorðabókin|publisher=Örn og Örlygur|year=1990|isbn=9979550007}}&lt;/ref&gt; Íslítí na guthaí /ɪ/ agus /ʏ/ (scríobhtar mar ⟨i⟩ nó mar ⟨y⟩ agus mar ⟨u⟩ faoi seach) sa chaoi gur fhuaimnítí vinur (/ˈvɪːnʏr/, aistr. ’cara’) mar /ˈvɛːnœr/ (amhail is dá scríobhtaí mar ⟨venör⟩ é) agus skyr (/scɪːr/, ‘cineál iógairt’) mar /scɛːr/ (mar ⟨sker⟩). San am céanna, ardaítí na guthaí e agus ö ionas gur fhuaimníodh spölur (/spœːlʏr/, aistr. ’achar gearr’) mar /spʏːlʏr/ (scríobhfaí mar ⟨spulur⟩) agus melur (/ˈmɛːlʏr/, aistr.  ‘láithreán gairbhéil’) mar /ˈmɪːlʏr/ (⟨milur⟩).&lt;ref&gt;{{Cite web-en|url=http://www.visindavefur.is/svar.php?id=1503|title=Hvað þýðir &quot;hljóðkerfisbreyting&quot; og hvernig er henni háttað í íslensku máli?|language=is|work=Vísindavefurinn|access-date=2023-12-27}}&lt;/ref&gt;

Mheastaí go raibh an t-athrú sin an-ghránna agus thugtaí hljóðvilla (aistr. ‘botún fuaime’) air. &lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web-en|url=https://timarit.is/page/6540670|title=Landið, þjóðin, tungan og fræðin|author=|first=|language=is|work=Tímarit.is|pages=456–59|access-date=2023-12-27}}&lt;/ref&gt; Bhíodh sé le tabhairt faoi deara ó 1940 i gcaint na ndaoine as an Iardheisceart agus as Eastfjords, ach as an Tuaisceart agus as Húnavatnssýsla chomh maith. &lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt; Bhí feachtas speisialta ar siúl idir 1940 agus 1960 sna bunscoileanna chun deireadh a chur le flámæli. &lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; Chuir RÚV agus Þjóðleikhúsi beartas i bhfeidhm chun nach gceadófaí an botún fóineolaíochta, mar dhea, a dhéanamh.&lt;ref&gt;{{Cite web-en|url=https://www.ruv.is/frettir/innlent/flamaeli-bannad-i-rikisutvarpinu/|title=Flámæli bannað í Ríkisútvarpinu – RÚV.is|date=13 January 2012|work=RÚV|access-date=2023-12-27}}&lt;/ref&gt; Sa bhliain 1929, bhí flámæli ar 42% de na páistí i Reykjavík, ach, faoi 1960, ní raibh sé ar pháiste ar bith.

== Féach freisin ==

* [[Canúint]]
* [[An Íoslainnis]]

== Tagairtí ==
&lt;templatestyles src=&quot;Reflist/styles.css&quot; /&gt;{{Reflist}}
[[Catagóir:An Íoslainn]]
[[Catagóir:Polasaí teanga]]
[[Catagóir:Ailt le téacs i dteanga eile]]</text>
      <sha1>a1to11krwlv7isii1bc6z40fz75qlvq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1320053</id>
      <parentid>1320052</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T09:12:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Lavialegon</username>
        <id>45764</id>
      </contributor>
      <origin>1320053</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2650" sha1="m5v9sux00sea7gpn0cnyq47foxl5ypf" xml:space="preserve">&lt;templatestyles src=&quot;Module:Side box/styles.css&quot;&gt;&lt;/templatestyles&gt; 

Tugtar ''{{Lang|is|'''flámæli'''}}'' (fuaimniú na hÍoslainnise: [ˈflauːmailɪ]; go lit. ’caint cham')  nó '''''flámælgi''''' nó '''''flámælska''''' ar athrú fhuaimniú na [[An Íoslainnis|hÍoslainnise]] a bhíodh forleathan sa chéad leath den 20ú haois san Íoslainn, go mór mór i [[Vesturland]] agus i [[Suðurland]].&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite book-en|title=Íslenska alfræðiorðabókin|publisher=Örn og Örlygur|year=1990|isbn=9979550007}}&lt;/ref&gt; Íslítí na guthaí /ɪ/ agus /ʏ/ (scríobhtar mar ⟨i⟩ nó mar ⟨y⟩ agus mar ⟨u⟩ faoi seach) sa chaoi gur fhuaimnítí vinur (/ˈvɪːnʏr/, aistr. ’cara’) mar /ˈvɛːnœr/ (amhail is dá scríobhtaí mar ⟨venör⟩ é) agus skyr (/scɪːr/, ‘cineál iógairt’) mar /scɛːr/ (mar ⟨sker⟩). San am céanna, ardaítí na guthaí e agus ö ionas gur fhuaimníodh spölur (/spœːlʏr/, aistr. ’achar gearr’) mar /spʏːlʏr/ (scríobhfaí mar ⟨spulur⟩) agus melur (/ˈmɛːlʏr/, aistr.  ‘láithreán gairbhéil’) mar /ˈmɪːlʏr/ (⟨milur⟩).&lt;ref&gt;{{Cite web-en|url=http://www.visindavefur.is/svar.php?id=1503|title=Hvað þýðir &quot;hljóðkerfisbreyting&quot; og hvernig er henni háttað í íslensku máli?|language=is|work=Vísindavefurinn|access-date=2023-12-27}}&lt;/ref&gt;

Mheastaí go raibh an t-athrú sin an-ghránna agus thugtaí hljóðvilla (aistr. ‘botún fuaime’) air. &lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web-en|url=https://timarit.is/page/6540670|title=Landið, þjóðin, tungan og fræðin|author=|first=|language=is|work=Tímarit.is|pages=456–59|access-date=2023-12-27}}&lt;/ref&gt; Bhíodh sé le tabhairt faoi deara ó 1940 i gcaint na ndaoine as an Iardheisceart agus as Eastfjords, ach as an Tuaisceart agus as Húnavatnssýsla chomh maith. &lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt; Bhí feachtas speisialta ar siúl idir 1940 agus 1960 sna bunscoileanna chun deireadh a chur le flámæli. &lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; Chuir RÚV agus Þjóðleikhúsi beartas i bhfeidhm chun nach gceadófaí an botún fóineolaíochta, mar dhea, a dhéanamh.&lt;ref&gt;{{Cite web-en|url=https://www.ruv.is/frettir/innlent/flamaeli-bannad-i-rikisutvarpinu/|title=Flámæli bannað í Ríkisútvarpinu – RÚV.is|date=13 January 2012|work=RÚV|access-date=2023-12-27}}&lt;/ref&gt; Sa bhliain 1929, bhí flámæli ar 42% de na páistí i Reykjavík, ach, faoi 1960, ní raibh sé ar pháiste ar bith.

== Féach freisin ==

* [[Canúint]]
* [[An Íoslainnis]]

== Tagairtí ==
&lt;templatestyles src=&quot;Reflist/styles.css&quot; /&gt;{{Reflist}}
[[Catagóir:An Íoslainn]]
[[Catagóir:Polasaí teanga]]
[[Catagóir:Ailt le téacs i dteanga eile]]</text>
      <sha1>m5v9sux00sea7gpn0cnyq47foxl5ypf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1320054</id>
      <parentid>1320053</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T09:19:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Lavialegon</username>
        <id>45764</id>
      </contributor>
      <origin>1320054</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2654" sha1="ryt1wliifj6gj06vztkipu08m88x898" xml:space="preserve">&lt;templatestyles src=&quot;Module:Side box/styles.css&quot;&gt;&lt;/templatestyles&gt; 

Tugtar ''{{Lang|is|'''flámæli'''}}'' (fuaimniú na hÍoslainnise: [ˈflauːmailɪ]; go lit. ’caint cham')  nó '''''flámælgi''''' nó '''''flámælska''''' ar athrú fhuaimniú na [[An Íoslainnis|hÍoslainnise]] a bhíodh forleathan sa chéad leath den 20ú haois san Íoslainn, go mór mór i [[Vesturland]] agus i [[Suðurland]].&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite book-en|title=Íslenska alfræðiorðabókin|publisher=Örn og Örlygur|year=1990|isbn=9979550007}}&lt;/ref&gt; Íslítí na guthaí /ɪ/ agus /ʏ/ (scríobhtar mar ⟨i⟩ nó mar ⟨y⟩ agus mar ⟨u⟩ faoi seach) sa chaoi gur fhuaimnítí vinur (/ˈvɪːnʏr/, aistr. ’cara’) mar /ˈvɛːnœr/ (amhail is dá scríobhtaí mar ⟨venör⟩ é) agus skyr (/scɪːr/, ‘cineál iógairt’) mar /scɛːr/ (mar ⟨sker⟩). San am céanna, ardaítí na guthaí e agus ö ionas gur fhuaimníodh spölur (/spœːlʏr/, aistr. ’achar gearr’) mar /spʏːlʏr/ (scríobhfaí mar ⟨spulur⟩) agus melur (/ˈmɛːlʏr/, aistr.  ‘láithreán gairbhéil’) mar /ˈmɪːlʏr/ (⟨milur⟩).&lt;ref&gt;{{Cite web-en|url=http://www.visindavefur.is/svar.php?id=1503|title=Hvað þýðir &quot;hljóðkerfisbreyting&quot; og hvernig er henni háttað í íslensku máli?|language=is|work=Vísindavefurinn|access-date=2023-12-27}}&lt;/ref&gt;

Mheastaí go raibh an t-athrú sin an-ghránna agus thugtaí hljóðvilla (aistr. ‘botún fuaime’) air. &lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web-en|url=https://timarit.is/page/6540670|title=Landið, þjóðin, tungan og fræðin|author=|first=|language=is|work=Tímarit.is|pages=456–59|access-date=2023-12-27}}&lt;/ref&gt; Bhíodh sé le tabhairt faoi deara ó 1940 i gcaint na ndaoine as an iardheisceart agus as Eastfjords, ach as an tuaisceart agus as Húnavatnssýsla chomh maith. &lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt; Bhí feachtas speisialta ar siúl idir 1940 agus 1960 sna bunscoileanna chun deireadh a chur le flámæli. &lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; Chuir RÚV agus Þjóðleikhúsi beartas i bhfeidhm chun nach gceadófaí an botún fóineolaíochta, mar dhea, a dhéanamh.&lt;ref&gt;{{Cite web-en|url=https://www.ruv.is/frettir/innlent/flamaeli-bannad-i-rikisutvarpinu/|title=Flámæli bannað í Ríkisútvarpinu – RÚV.is|date=13 January 2012|work=RÚV|access-date=2023-12-27}}&lt;/ref&gt; Sa bhliain 1929, bhí flámæli ar 42% de na páistí i [[Réicivíc]], ach, faoi 1960, ní raibh sé ar pháiste ar bith.

== Féach freisin ==

* [[Canúint]]
* [[An Íoslainnis]]

== Tagairtí ==
&lt;templatestyles src=&quot;Reflist/styles.css&quot; /&gt;{{Reflist}}
[[Catagóir:An Íoslainn]]
[[Catagóir:Polasaí teanga]]
[[Catagóir:Ailt le téacs i dteanga eile]]</text>
      <sha1>ryt1wliifj6gj06vztkipu08m88x898</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1320055</id>
      <parentid>1320054</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T09:27:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Lavialegon</username>
        <id>45764</id>
      </contributor>
      <origin>1320055</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2669" sha1="eoukosl76pa942qnezmof13v4oued6x" xml:space="preserve">&lt;templatestyles src=&quot;Module:Side box/styles.css&quot;&gt;&lt;/templatestyles&gt; 

Tugtar ''{{Lang|is|'''flámæli'''}}'' (fuaimniú na hÍoslainnise: [ˈflauːmailɪ]; go lit. ’caint cham')  nó '''''flámælgi''''' nó '''''flámælska''''' ar athrú fhuaimniú na [[An Íoslainnis|hÍoslainnise]] a bhíodh forleathan sa chéad leath den 20ú haois san Íoslainn, go mór mór i [[Vesturland]] agus i [[Suðurland]].&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite book-en|title=Íslenska alfræðiorðabókin|publisher=Örn og Örlygur|year=1990|isbn=9979550007|language=is-IS}}&lt;/ref&gt; Íslítí na guthaí /ɪ/ agus /ʏ/ (scríobhtar mar ⟨i⟩ nó mar ⟨y⟩ agus mar ⟨u⟩ faoi seach) sa chaoi gur fhuaimnítí vinur (/ˈvɪːnʏr/, aistr. ’cara’) mar /ˈvɛːnœr/ (amhail is dá scríobhtaí mar ⟨venör⟩ é) agus skyr (/scɪːr/, ‘cineál iógairt’) mar /scɛːr/ (mar ⟨sker⟩). San am céanna, ardaítí na guthaí e agus ö ionas gur fhuaimníodh spölur (/spœːlʏr/, aistr. ’achar gearr’) mar /spʏːlʏr/ (scríobhfaí mar ⟨spulur⟩) agus melur (/ˈmɛːlʏr/, aistr.  ‘láithreán gairbhéil’) mar /ˈmɪːlʏr/ (⟨milur⟩).&lt;ref&gt;{{Cite web-en|url=http://www.visindavefur.is/svar.php?id=1503|title=Hvað þýðir &quot;hljóðkerfisbreyting&quot; og hvernig er henni háttað í íslensku máli?|language=is|work=Vísindavefurinn|access-date=2023-12-27}}&lt;/ref&gt;

Mheastaí go raibh an t-athrú sin an-ghránna agus thugtaí hljóðvilla (aistr. ‘botún fuaime’) air. &lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web-en|url=https://timarit.is/page/6540670|title=Landið, þjóðin, tungan og fræðin|author=|first=|language=is|work=Tímarit.is|pages=456–59|access-date=2023-12-27}}&lt;/ref&gt; Bhíodh sé le tabhairt faoi deara ó 1940 i gcaint na ndaoine as an iardheisceart agus as Eastfjords, ach as an tuaisceart agus as Húnavatnssýsla chomh maith. &lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt; Bhí feachtas speisialta ar siúl idir 1940 agus 1960 sna bunscoileanna chun deireadh a chur le flámæli. &lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; Chuir RÚV agus Þjóðleikhúsi beartas i bhfeidhm chun nach gceadófaí an botún fóineolaíochta, mar dhea, a dhéanamh.&lt;ref&gt;{{Cite web-en|url=https://www.ruv.is/frettir/innlent/flamaeli-bannad-i-rikisutvarpinu/|title=Flámæli bannað í Ríkisútvarpinu – RÚV.is|date=13 January 2012|work=RÚV|access-date=2023-12-27}}&lt;/ref&gt; Sa bhliain 1929, bhí flámæli ar 42% de na páistí i [[Réicivíc]], ach, faoi 1960, ní raibh sé ar pháiste ar bith.

== Féach freisin ==

* [[Canúint]]
* [[An Íoslainnis]]

== Tagairtí ==
&lt;templatestyles src=&quot;Reflist/styles.css&quot; /&gt;{{Reflist}}
[[Catagóir:An Íoslainn]]
[[Catagóir:Polasaí teanga]]
[[Catagóir:Ailt le téacs i dteanga eile]]</text>
      <sha1>eoukosl76pa942qnezmof13v4oued6x</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1320056</id>
      <parentid>1320055</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T09:28:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Lavialegon</username>
        <id>45764</id>
      </contributor>
      <origin>1320056</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2599" sha1="83wl4f27pli1e5956gs2k0klnt6bfpq" xml:space="preserve">Tugtar ''{{Lang|is|'''flámæli'''}}'' (fuaimniú na hÍoslainnise: [ˈflauːmailɪ]; go lit. ’caint cham')  nó '''''flámælgi''''' nó '''''flámælska''''' ar athrú fhuaimniú na [[An Íoslainnis|hÍoslainnise]] a bhíodh forleathan sa chéad leath den 20ú haois san Íoslainn, go mór mór i [[Vesturland]] agus i [[Suðurland]].&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite book-en|title=Íslenska alfræðiorðabókin|publisher=Örn og Örlygur|year=1990|isbn=9979550007|language=is-IS}}&lt;/ref&gt; Íslítí na guthaí /ɪ/ agus /ʏ/ (scríobhtar mar ⟨i⟩ nó mar ⟨y⟩ agus mar ⟨u⟩ faoi seach) sa chaoi gur fhuaimnítí vinur (/ˈvɪːnʏr/, aistr. ’cara’) mar /ˈvɛːnœr/ (amhail is dá scríobhtaí mar ⟨venör⟩ é) agus skyr (/scɪːr/, ‘cineál iógairt’) mar /scɛːr/ (mar ⟨sker⟩). San am céanna, ardaítí na guthaí e agus ö ionas gur fhuaimníodh spölur (/spœːlʏr/, aistr. ’achar gearr’) mar /spʏːlʏr/ (scríobhfaí mar ⟨spulur⟩) agus melur (/ˈmɛːlʏr/, aistr.  ‘láithreán gairbhéil’) mar /ˈmɪːlʏr/ (⟨milur⟩).&lt;ref&gt;{{Cite web-en|url=http://www.visindavefur.is/svar.php?id=1503|title=Hvað þýðir &quot;hljóðkerfisbreyting&quot; og hvernig er henni háttað í íslensku máli?|language=is|work=Vísindavefurinn|access-date=2023-12-27}}&lt;/ref&gt;

Mheastaí go raibh an t-athrú sin an-ghránna agus thugtaí hljóðvilla (aistr. ‘botún fuaime’) air. &lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web-en|url=https://timarit.is/page/6540670|title=Landið, þjóðin, tungan og fræðin|author=|first=|language=is|work=Tímarit.is|pages=456–59|access-date=2023-12-27}}&lt;/ref&gt; Bhíodh sé le tabhairt faoi deara ó 1940 i gcaint na ndaoine as an iardheisceart agus as Eastfjords, ach as an tuaisceart agus as Húnavatnssýsla chomh maith. &lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt; Bhí feachtas speisialta ar siúl idir 1940 agus 1960 sna bunscoileanna chun deireadh a chur le flámæli. &lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; Chuir RÚV agus Þjóðleikhúsi beartas i bhfeidhm chun nach gceadófaí an botún fóineolaíochta, mar dhea, a dhéanamh.&lt;ref&gt;{{Cite web-en|url=https://www.ruv.is/frettir/innlent/flamaeli-bannad-i-rikisutvarpinu/|title=Flámæli bannað í Ríkisútvarpinu – RÚV.is|date=13 January 2012|work=RÚV|access-date=2023-12-27}}&lt;/ref&gt; Sa bhliain 1929, bhí flámæli ar 42% de na páistí i [[Réicivíc]], ach, faoi 1960, ní raibh sé ar pháiste ar bith.

== Féach freisin ==

* [[Canúint]]
* [[An Íoslainnis]]

== Tagairtí ==
&lt;templatestyles src=&quot;Reflist/styles.css&quot; /&gt;{{Reflist}}
[[Catagóir:An Íoslainn]]
[[Catagóir:Polasaí teanga]]
[[Catagóir:Ailt le téacs i dteanga eile]]</text>
      <sha1>83wl4f27pli1e5956gs2k0klnt6bfpq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1320057</id>
      <parentid>1320056</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T09:32:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Lavialegon</username>
        <id>45764</id>
      </contributor>
      <origin>1320057</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2615" sha1="2zhqc74ffbe1us3lsik4xasi9dghr5j" xml:space="preserve">Tugtar ''{{Lang|is|'''flámæli'''}}'' (fuaimniú na hÍoslainnise: [ˈflauːmailɪ]; go lit. ’caint cham')  nó '''''flámælgi''''' nó '''''flámælska''''' ar athrú fhuaimniú na [[An Íoslainnis|hÍoslainnise]] a bhíodh forleathan sa chéad leath den 20ú haois san Íoslainn, go mór mór i [[Vesturland]] agus i [[Suðurland]].&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite book-en|title=Íslenska alfræðiorðabókin|publisher=Örn og Örlygur|year=1990|isbn=9979550007|language=is-IS}}&lt;/ref&gt; Íslítí na guthaí /ɪ/ agus /ʏ/ (scríobhtar mar ⟨i⟩ nó mar ⟨y⟩ agus mar ⟨u⟩ faoi seach) sa chaoi gur fhuaimnítí ''vinur'' (/ˈvɪːnʏr/, aistr. ’cara’) mar /ˈvɛːnœr/ (amhail is dá scríobhtaí mar ⟨venör⟩ é) agus ''skyr'' (/scɪːr/, ‘cineál iógairt’) mar /scɛːr/ (mar ⟨sker⟩). San am céanna, ardaítí na guthaí e agus ö ionas gur fhuaimníodh ''spölur'' (/spœːlʏr/, aistr. ’achar gearr’) mar /spʏːlʏr/ (scríobhfaí mar ⟨spulur⟩) agus ''melur'' (/ˈmɛːlʏr/, aistr.  ‘láithreán gairbhéil’) mar /ˈmɪːlʏr/ (⟨milur⟩).&lt;ref&gt;{{Cite web-en|url=http://www.visindavefur.is/svar.php?id=1503|title=Hvað þýðir &quot;hljóðkerfisbreyting&quot; og hvernig er henni háttað í íslensku máli?|language=is|work=Vísindavefurinn|access-date=2023-12-27}}&lt;/ref&gt;

Mheastaí go raibh an t-athrú sin an-ghránna agus thugtaí hljóðvilla (aistr. ‘botún fuaime’) air. &lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web-en|url=https://timarit.is/page/6540670|title=Landið, þjóðin, tungan og fræðin|author=|first=|language=is|work=Tímarit.is|pages=456–59|access-date=2023-12-27}}&lt;/ref&gt; Bhíodh sé le tabhairt faoi deara ó 1940 i gcaint na ndaoine as an iardheisceart agus as Eastfjords, ach as an tuaisceart agus as Húnavatnssýsla chomh maith. &lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt; Bhí feachtas speisialta ar siúl idir 1940 agus 1960 sna bunscoileanna chun deireadh a chur le flámæli. &lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; Chuir RÚV agus Þjóðleikhúsi beartas i bhfeidhm chun nach gceadófaí an botún fóineolaíochta, mar dhea, a dhéanamh.&lt;ref&gt;{{Cite web-en|url=https://www.ruv.is/frettir/innlent/flamaeli-bannad-i-rikisutvarpinu/|title=Flámæli bannað í Ríkisútvarpinu – RÚV.is|date=13 January 2012|work=RÚV|access-date=2023-12-27}}&lt;/ref&gt; Sa bhliain 1929, bhí flámæli ar 42% de na páistí i [[Réicivíc]], ach, faoi 1960, ní raibh sé ar pháiste ar bith.

== Féach freisin ==

* [[Canúint]]
* [[An Íoslainnis]]

== Tagairtí ==
&lt;templatestyles src=&quot;Reflist/styles.css&quot; /&gt;{{Reflist}}
[[Catagóir:An Íoslainn]]
[[Catagóir:Polasaí teanga]]
[[Catagóir:Ailt le téacs i dteanga eile]]</text>
      <sha1>2zhqc74ffbe1us3lsik4xasi9dghr5j</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1320058</id>
      <parentid>1320057</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T09:41:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Lavialegon</username>
        <id>45764</id>
      </contributor>
      <comment>/* Féach freisin */</comment>
      <origin>1320058</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2594" sha1="c4vnhx5q0indgw31ubuk90eyjss13y5" xml:space="preserve">Tugtar ''{{Lang|is|'''flámæli'''}}'' (fuaimniú na hÍoslainnise: [ˈflauːmailɪ]; go lit. ’caint cham')  nó '''''flámælgi''''' nó '''''flámælska''''' ar athrú fhuaimniú na [[An Íoslainnis|hÍoslainnise]] a bhíodh forleathan sa chéad leath den 20ú haois san Íoslainn, go mór mór i [[Vesturland]] agus i [[Suðurland]].&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite book-en|title=Íslenska alfræðiorðabókin|publisher=Örn og Örlygur|year=1990|isbn=9979550007|language=is-IS}}&lt;/ref&gt; Íslítí na guthaí /ɪ/ agus /ʏ/ (scríobhtar mar ⟨i⟩ nó mar ⟨y⟩ agus mar ⟨u⟩ faoi seach) sa chaoi gur fhuaimnítí ''vinur'' (/ˈvɪːnʏr/, aistr. ’cara’) mar /ˈvɛːnœr/ (amhail is dá scríobhtaí mar ⟨venör⟩ é) agus ''skyr'' (/scɪːr/, ‘cineál iógairt’) mar /scɛːr/ (mar ⟨sker⟩). San am céanna, ardaítí na guthaí e agus ö ionas gur fhuaimníodh ''spölur'' (/spœːlʏr/, aistr. ’achar gearr’) mar /spʏːlʏr/ (scríobhfaí mar ⟨spulur⟩) agus ''melur'' (/ˈmɛːlʏr/, aistr.  ‘láithreán gairbhéil’) mar /ˈmɪːlʏr/ (⟨milur⟩).&lt;ref&gt;{{Cite web-en|url=http://www.visindavefur.is/svar.php?id=1503|title=Hvað þýðir &quot;hljóðkerfisbreyting&quot; og hvernig er henni háttað í íslensku máli?|language=is|work=Vísindavefurinn|access-date=2023-12-27}}&lt;/ref&gt;

Mheastaí go raibh an t-athrú sin an-ghránna agus thugtaí hljóðvilla (aistr. ‘botún fuaime’) air. &lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web-en|url=https://timarit.is/page/6540670|title=Landið, þjóðin, tungan og fræðin|author=|first=|language=is|work=Tímarit.is|pages=456–59|access-date=2023-12-27}}&lt;/ref&gt; Bhíodh sé le tabhairt faoi deara ó 1940 i gcaint na ndaoine as an iardheisceart agus as Eastfjords, ach as an tuaisceart agus as Húnavatnssýsla chomh maith. &lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt; Bhí feachtas speisialta ar siúl idir 1940 agus 1960 sna bunscoileanna chun deireadh a chur le flámæli. &lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; Chuir RÚV agus Þjóðleikhúsi beartas i bhfeidhm chun nach gceadófaí an botún fóineolaíochta, mar dhea, a dhéanamh.&lt;ref&gt;{{Cite web-en|url=https://www.ruv.is/frettir/innlent/flamaeli-bannad-i-rikisutvarpinu/|title=Flámæli bannað í Ríkisútvarpinu – RÚV.is|date=13 January 2012|work=RÚV|access-date=2023-12-27}}&lt;/ref&gt; Sa bhliain 1929, bhí flámæli ar 42% de na páistí i [[Réicivíc]], ach, faoi 1960, ní raibh sé ar pháiste ar bith.

== Féach freisin ==

* [[Canúint]]

== Tagairtí ==
&lt;templatestyles src=&quot;Reflist/styles.css&quot; /&gt;{{Reflist}}
[[Catagóir:An Íoslainn]]
[[Catagóir:Polasaí teanga]]
[[Catagóir:Ailt le téacs i dteanga eile]]</text>
      <sha1>c4vnhx5q0indgw31ubuk90eyjss13y5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1320068</id>
      <parentid>1320058</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T10:44:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Lavialegon</username>
        <id>45764</id>
      </contributor>
      <origin>1320068</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2641" sha1="jk0g197zrt11suqc6ab98v3ovvkmz34" xml:space="preserve">Tugtar ''{{Lang|is|'''flámæli'''}}'' (fuaimniú na hÍoslainnise: [ˈflauːmailɪ]; go lit. ’caint cham')  nó '''''flámælgi''''' nó '''''flámælska''''' ar athrú fhuaimniú na [[An Íoslainnis|hÍoslainnise]] a bhíodh forleathan sa chéad leath den 20ú haois san Íoslainn, go mór mór i [[Vesturland]] agus i [[Suðurland]].&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite book-en|title=Íslenska alfræðiorðabókin|publisher=Örn og Örlygur|year=1990|isbn=9979550007|language=is-IS}}&lt;/ref&gt; Íslítí na guthaí /ɪ/ agus /ʏ/ (scríobhtar mar ⟨i⟩ nó mar ⟨y⟩ agus mar ⟨u⟩ faoi seach) sa chaoi gur fhuaimnítí ''vinur'' (/ˈvɪːnʏr/, aistr. ’cara’) mar /ˈvɛːnœr/ (amhail is dá scríobhtaí mar ⟨venör⟩ é) agus ''skyr'' (/scɪːr/, ‘cineál iógairt’) mar /scɛːr/ (mar ⟨sker⟩). San am céanna, ardaítí na guthaí e agus ö ionas gur fhuaimníodh ''spölur'' (/spœːlʏr/, aistr. ’achar gearr’) mar /spʏːlʏr/ (scríobhfaí mar ⟨spulur⟩) agus ''melur'' (/ˈmɛːlʏr/, aistr.  ‘láithreán gairbhéil’) mar /ˈmɪːlʏr/ (⟨milur⟩).&lt;ref&gt;{{Cite web-en|url=http://www.visindavefur.is/svar.php?id=1503|title=Hvað þýðir &quot;hljóðkerfisbreyting&quot; og hvernig er henni háttað í íslensku máli?|language=is|work=Vísindavefurinn|access-date=2023-12-27}}&lt;/ref&gt;

Mheastaí go raibh an t-athrú sin an-ghránna agus thugtaí hljóðvilla (aistr. ‘botún fuaime’) air. &lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web-en|url=https://timarit.is/page/6540670|title=Landið, þjóðin, tungan og fræðin|author=|first=|language=is|work=Tímarit.is|pages=456–59|access-date=2023-12-27}}&lt;/ref&gt; Bhíodh sé le tabhairt faoi deara ó 1940 i gcaint na ndaoine as an iardheisceart agus as Eastfjords, ach as an tuaisceart agus as Húnavatnssýsla chomh maith. &lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt; Bhí feachtas speisialta ar siúl idir 1940 agus 1960 sna bunscoileanna chun deireadh a chur le flámæli. &lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; Chuir [[RÚV]] agus {{ill|Þjóðleikhúsi|en|National Theatre of Iceland}} beartas i bhfeidhm chun nach gceadófaí an botún fóineolaíochta, mar dhea, a dhéanamh.&lt;ref&gt;{{Cite web-en|url=https://www.ruv.is/frettir/innlent/flamaeli-bannad-i-rikisutvarpinu/|title=Flámæli bannað í Ríkisútvarpinu – RÚV.is|date=13 January 2012|work=RÚV|access-date=2023-12-27}}&lt;/ref&gt; Sa bhliain 1929, bhí ''flámæli'' ar 42% de na páistí i [[Réicivíc]], ach, faoi 1960, ní raibh sé ar pháiste ar bith.

== Féach freisin ==

* [[Canúint]]

== Tagairtí ==
&lt;templatestyles src=&quot;Reflist/styles.css&quot; /&gt;{{Reflist}}
[[Catagóir:An Íoslainn]]
[[Catagóir:Polasaí teanga]]
[[Catagóir:Ailt le téacs i dteanga eile]]</text>
      <sha1>jk0g197zrt11suqc6ab98v3ovvkmz34</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1320072</id>
      <parentid>1320068</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T11:51:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Lavialegon</username>
        <id>45764</id>
      </contributor>
      <origin>1320072</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2593" sha1="819mjlqfqhjgiahwno1r7odttg3jhxl" xml:space="preserve">Tugtar ''{{Lang|is|'''flámæli'''}}'' (fuaimniú na hÍoslainnise: {{IPA|[ˈflauːmailɪ]}}; go lit. ’caint cham')  nó '''''flámælgi''''' nó '''''flámælska''''' ar athrú fhuaimniú [[An Íoslainnis|na hÍoslainnise]] a bhíodh forleathan sa chéad leath den 20ú haois san Íoslainn, go mór mór i [[Vesturland]] agus i [[Suðurland]].&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite book-en|title=Íslenska alfræðiorðabókin|publisher=Örn og Örlygur|year=1990|isbn=9979550007|language=is-IS}}&lt;/ref&gt; 

== Tionchair ==
Íslítí na guthaí {{IPA|/ɪ/}} agus {{IPA|/ʏ/}} (scríobhtar mar ⟨i⟩ nó mar ⟨y⟩ agus mar ⟨u⟩ faoi seach) sa chaoi gur fhuaimnítí 

* ''vinur'' ({{IPA|/ˈvɪːnʏr/}}, aistr. ’cara’) mar {{IPA|/ˈvɛːnœr/}} (amhail is dá scríobhtaí mar ⟨venör⟩ é) 
* ''skyr'' ({{IPA|/scɪːr/}}, ‘cineál iógairt’) mar {{IPA|/scɛːr/}} (mar ⟨sker⟩). 

San am céanna, ardaítí na guthaí e agus ö ionas gur fhuaimníodh 

* ''spölur'' ({{IPA|/spœːlʏr/}}, aistr. ’achar gearr’) mar {{IPA|/spʏːlʏr/}} (scríobhfaí mar ⟨spulur⟩) 
* ''melur'' ({{IPA|/ˈmɛːlʏr/}}, aistr.  ‘láithreán gairbhéil’) mar {{IPA|/ˈmɪːlʏr/}} (⟨milur⟩).&lt;ref&gt;{{Cite web-en|url=http://www.visindavefur.is/svar.php?id=1503|title=Hvað þýðir &quot;hljóðkerfisbreyting&quot; og hvernig er henni háttað í íslensku máli?|language=is|work=Vísindavefurinn|access-date=2023-12-27}}&lt;/ref&gt;

== Freagairt ==
Mheastaí go raibh an t-athrú sin an-ghránna agus thugtaí hljóðvilla (aistr. ‘botún fuaime’) air.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web-en|url=https://timarit.is/page/6540670|title=Landið, þjóðin, tungan og fræðin|author=|first=|language=is|work=Tímarit.is|pages=456–59|access-date=2023-12-27}}&lt;/ref&gt; Bhí feachtas speisialta ar siúl idir 1940 agus 1960 sna bunscoileanna chun deireadh a chur le ''flámæli''. &lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; Chuir [[RÚV]] agus {{ill|Þjóðleikhúsi|en|National Theatre of Iceland}} beartas i bhfeidhm chun nach gceadófaí an botún fóineolaíochta, mar dhea, a dhéanamh.&lt;ref&gt;{{Cite web-en|url=https://www.ruv.is/frettir/innlent/flamaeli-bannad-i-rikisutvarpinu/|title=Flámæli bannað í Ríkisútvarpinu – RÚV.is|date=13 January 2012|work=RÚV|access-date=2023-12-27}}&lt;/ref&gt; Sa bhliain 1929, bhí ''flámæli'' ar 42% de na páistí i [[Réicivíc]], ach, faoi 1960, ní raibh sé ar pháiste ar bith.

== Féach freisin ==

* [[Canúint]]

== Tagairtí ==
&lt;templatestyles src=&quot;Reflist/styles.css&quot; /&gt;{{Reflist}}
[[Catagóir:An Íoslainn]]
[[Catagóir:Polasaí teanga]]
[[Catagóir:Ailt le téacs i dteanga eile]]</text>
      <sha1>819mjlqfqhjgiahwno1r7odttg3jhxl</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>