Vicipéid gawiki https://ga.wikipedia.org/wiki/Pr%C3%ADomhleathanach MediaWiki 1.47.0-wmf.10 first-letter Meán Speisialta Plé Úsáideoir Plé úsáideora Vicipéid Plé Vicipéide Íomhá Plé íomhá MediaWiki Plé MediaWiki Teimpléad Plé teimpléid Cabhair Plé cabhrach Catagóir Plé catagóire TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk 0 9345 1320170 1286767 2026-07-11T06:42:14Z Aerchasúr 45379 1320170 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Ba é '''Roibeard Brús''', nó '''Raibeart I, Rí na hAlban''' (11 Iúil 1274 – 7 Meitheamh 1329), mac le Roibeart Brús agus Marjorie, Bantiarna Charraig. [[Coróin|Corónaíodh]] Roibeard Brús ina Rí na hAlban sa bhliain 1306 ach ní bhfuair sé seilbh iomlán ar a [[Ríocht na hAlban|ríocht]] go dtí gur bhuaigh sé ar [[Éadbhard III Shasana|Éadbhard II]], Rí Shasana, ag Cath Allt a’Bhonnaich, ar 23-[[24 Meitheamh]] [[1314]].<ref>Bannockburn</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://cs.slu.edu/~scannell/gaelsceal/2012-01-18.pdf|teideal=Gabh Alba Gabh!|údar=Gaelscéal|dáta=18 Eanáir 2012|dátarochtana=2019|archivedate=2019-06-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190608182012/https://cs.slu.edu/~scannell/gaelsceal/2012-01-18.pdf}}</ref> Meastar gur dhuine de na ceannairí míleata ba chumasaí i stair mheánaoiseach na hEorpa é, agus is laoch náisiúnta de chuid na hAlban é go dtí an lá atá inniu ann. == Óige == Rugadh é i g[[Caisleán]] Turnberry i [[1274]], dhá bhliain tar éis do Edward I teacht i réim mar rí [[Sasana|Shasana]]. Rinneadh [[Iarla]] de nuair a tháinig sé i seilbh ar Charraig i 1292. Bhí éileamh déanta ag a sheanathair, Roibeard Brús "an Iomaitheoir", ar choróin na hAlban chomh fada siar le 1290, agus mar sin bhí uaillmhian ríoga ag rith sa teaghlach. Ba de shliocht [[Gaeil|Gael]] a [[Máthair|mháthair]] agus ba [[Normannaigh|Normannach]] [[An Fhrainc|Francach]] é a athair. Dá bharr sin bhí [[Gaeilge na hAlban|Gàidhlig]] agus [[Fraincis]] líofa ag an mBrúsach óg. Bhí [[Laidin]] agus [[Béarla]] aige chomh maith. == Cogadh in aghaidh na Sasanach == Nuair a fuair an Rí Alastar III [[bás]] sa bhliain 1286, níor fhág sé mar oidhre ach a ghariníon Margaret, iníon Rí na h[[An Iorua|Iorua]]. [[Pósadh]] í siúd le mac [[rí]] Shasana agus cé gur aithníodh [[Neamhspleách (polaitíocht)|neamhspleách]]<nowiki/>as [[Albain|Alban]] sa chonradh pósta bhí súil ag rí Shasana seilbh a fháil ar an [[tír]]. D'éag an bhanríon óg ar a bealach go hAlbain áfach agus fágadh an ríocht gan oidhre dlisteanach. Bhí [[Teaghlach|teaghlaigh]] Balliol agus Brus in adharca a chéile agus iad ag iarraidh seilbh a fháil ar [[Coróin|choróin]] na hAlban. Thug Éadbhard cúnamh do John Balliol mar shíl an Rí Sasanach gur duine lag a bhí ann agus go mbeadh sé faoina smacht féin. [[Barúntacht|Barún]] Sasanach ba ea John Balliol a thug a dhílseacht do choróin Shasana. Fógraíodh gurb é Balliol rí dlisteanach na hAlban ag cruinniú a d'eagraigh Edward i mí na Samhna [[1292]]. D'éiligh Éadbhard ceannas feodach ar Albain mar chúiteamh ar a chúnamh agus go dtabharfadh na hAlbanaigh tacaíocht dó ina [[Cogadh|chogadh]] in aghaidh na [[An Fhrainc|Fraince]]. [[Íomhá:Battle of Bannockburn - Bruce addresses troops.jpg|clé|mion|222x222px|Brus ag [[Blàr Allt a' Bhonnaich]] ]] Ní fhéadfadh fiú Balliol glacadh leis na héilimh sin agus dúirt sé suas lena bhéal le hEdward gurbh é féin Rí Alban agus nach mbeadh sé freagrach ach dá mhuintir féin. Dhiúltaigh sé cúnamh míleata a thabhairt do [[Sasana|Shasana]], rinne sé conradh [[Síocháin|síochán]]<nowiki/>a leis an Fhrainc agus bheartaigh sé ionradh a dhéanamh ar Shasana. Ghluais fórsaí Shasana ó thuaidh agus ghéill tiarnaí éagsúla do Éadbhard , Robert Bruce ina measc. Mar gheall ar an bhfeall seo ghabh Balliol seilbh ar thailte na mBrúsach in Albain agus bhronn iad ar a dheartháir céile John Comyn. Bhuaigh na Sasanaigh ar arm Balliol ag Dún Barra in mí Aibreán [[1296]] agus ghéill Balliol a choróin tamall ina dhiaidh sin. Lean buíonta Albanacha ag troid i gcoinne na Sasanach áfach agus ba é [[William Wallace]] an ceannaire ba cháiliúla a bhí orthu. Scriosadh arm Sasanach ag Droichead Sruighle. Bhain na Sasanaigh díoltas amach ar Wallace tamall ina dhiaidh sin áfach ag cath an Eaglais Bhreac. Ní raibh arm mór ag Wallace riamh ina dhiaidh sin, chuaigh sé ar a choimeád ach gabhadh é i [[1305]] agus cuireadh chun báis é in [[Londain]]. == Rí na nAlbanach == Bhí Brús agus John Comyn fágtha mar iarrthóirí ar choróin na hAlban. Bhí cruinniú acu in [[Eaglais (foirgneamh)|eaglais]] Greyfriar ag Dún Phris inar dhúnmharaigh Brús an t-iarrthóir eile. Bhí naimhde aige ar fud na h[[An Eoraip|Eorpa]] dá bharr sin agus chuir an [[Pápa]] faoi choinnealbhá é. [[Íomhá:Robert the Bruce.jpg|thumb|220px|left|Dealbh cuimhneacháin - [[Sruighle]].]] D'fhógair Brús gurb é féin rí na hAlban ar an [[25 Márta]] [[1306]] agus chuir Éadbhard arm ina choinne láithreach. Chaill Brús Cath Methven, cuireadh mórán dá lucht leanúna chun báis agus rinneadh teifeach den rí óg. === Splanc léargais === Chaith Brus bliain ar a choimeád agus deirtear faoi go raibh sé i bhfolach i b[[pluais]] i g[[Contae Aontroma]] na hÉireann agus é gan dóchas. Chonaic sé [[damhán alla]] ag iarraidh líon a chrochadh idir dhá bhalla na pluaise. Thit an líon as a chéile arís agus arís eile ach lean an damhán alla lena iarrachtaí go dtí gur éirigh leis sa deireadh. Spreag sé sin an rí óg le filleadh ar Albain agus dul chun cogaidh arís. === Teacht aniar === Bhuaigh Brus a chéad chath ar Dhomhnach na Pailme 1307, agus spreagadh clanna Alban chun éirí amach. Tháinig Éadbhard é féin aneas le arm ollmhór chun béasa a mhúineadh do na hAlbanaigh. Ach ní raibh a shláinte go maith agus bhí a éifeacht mar cheannaire míleata imithe i léig. Fuair sé bás agus ba é a ghuí go n-iomprófaí a chnámha os comhair an airm go dtí go mbeadh Albain cloíte. Cuireadh moill tamall ar uaillmhianta na Sasanach agus an rí óg, Éadbhard II ag plé le deacrachtaí éagsúla sa bhaile agus i gcéin. Thug sé sin deis do Roibeard Brús a ríocht a dhaingniú. Tugadh aitheantas dó mar aonrialóir na tíre agus fuair sé tacaíocht ó Rí na Fraince agus ón eaglais féin in ainneoin é a bheith coinnealbháite. Dhíbir sé garastúin Shasana amach óna thír diomaite de [[Sruighle|chaisleán Sruighle]] agus rinne sé ionradh ar Shasana féin. Chuaigh Éadbhard ó thuaidh le arm mór agus troideadh [[cath]] cinniúnach [[Cath Allt a' Bhonnaich|Allt a' Bhonnaich]] ar an [[24 Meitheamh]] [[1314]]. Ní bhfuair Brus seilbh iomlán ar a ríocht go dtí gur bhuaigh sé ar Éadbhard ar an lá sin. [[Íomhá:Wallace Monument 20080505 Bust Robert the Bruce.jpg|mion|dealbh bhrád, Stirling|clé]] === Ionradh ar Éirinn === Bhí Roibeard chomh láidir sin sa bhliain 1314 go raibh sé ábalta ionradh a dhéanamh ar [[Éire|Éirinn]] agus aitheantas a fháil dá dheartháir [[Éadbhard Brús]] mar [[Ard-Rí na hÉireann|rí Éireann]]. D’iarr Domhnall mac Briain Ó Néill, Rí [[Contae Thír Eoghain|Thír Eoghain]], cabhair ó Albain ina throid i gcoinne na n[[Angla-Éireannach]] a bhí ag cur brú air. Bhí Roibeard gaolta le rítheaghlaigh Éireannacha ó thaobh a mháthar agus bhí sé báúil lena Gaeil. Bhí fonn air dara fronta ina [[Cogadh|chogadh]] in aghaidh na Sasanach a thosú in Éirinn freisin. Ar dtús, rinne Roibeard iarracht Comhaontas Mór Gaelach a chur le chéile. Sa bhliain 1315 sheol sé litir chuig ríthe uile na hÉireann ag impí orthu cabhrú leis na hAlbanaigh in Éirinn. “Tá an tsinsearacht Gaelach céanna, an teanga chéanna agus an nósmhaireacht chéanna againne agus agaibhse, ag ár muintir agus ag bhur muintir” a scríobh sé. Thoiligh na Brúis cabhair a thabhairt do Bhriain Ó Néill ar choinníoll go n-aithneodh na Taoisigh Éireannacha a dheartháir Éadbhard (34 bhliain d’aois agus ina Iarla na Carraige) mar [[Ard-Rí na hÉireann|Rí na hÉireann]] (ní raibh [[Ard-Rí na hÉireann|Ard-Rí]] in Éirinn ag an am). Tháinig Éadbhard agus a arm (6,000 fear) i dtír in Éirinn cóngarach do [[Latharna]], ar [[26 Bealtaine]] [[1315]]. Ach theip go tubaisteach ar chogadh na mBrúsach in Éirinn,<ref>{{Lua idirlín|url=http://maidineacha-caife.weebly.com/uploads/8/2/4/4/82440338/samhain-nollaig_2015.pdf|teideal=AN TAOBH Ó THUAIDH|údar=IMLEABHAR 2 EAGRÁN 6|dáta=SAMHAIN 2015|dátarochtana=2019}}</ref> d'fhill ==Roibeard ar Albain agus maraíodh [[Éadbhard Brús|Éadbhard]]. Forógra Obar Bhrothaig agus an tsíocháin== Sa bhliain 1320 sheol maithe na hAlban litir chuig an bPápa Eoin XXII — Forógra Obar Bhrothaig — inar dearbhaíodh neamhspleáchas na hAlban agus ceart an phobail a rí a roghnú. Cháiligh an doiciméad seo mar cheann de na ráitis is cáiliúla ar an gceannasacht náisiúnta san Eoraip. Sa bhliain 1324 d'aithin an Pápa Raibeart mar rí dlisteanach, agus le Conradh Dhún Éideann–Northampton sa bhliain 1328 d'aithin Sasana neamhspleáchas na hAlban go hoifigiúil agus Raibeart mar a rí. === Bás === Buail [[tinneas]] éigin é agus fuair Brús bás ar [[7 Meitheamh]] [[1329]] agus é ina laoch náisiúnta. Ní féidir linn a mhíniú cén chaoi ar bhásaigh Brus, in aois 55. Níltear cinnte cén galar a bhí air: luadh an lobhra sna foinsí meánaoiseacha ach tá amhras ar staraithe nua-aimseartha faoin míniú sin. De réir a mhéine féin, thug Sir Séamas Dúglas a chroí leis ar an gcrosáid in aghaidh na Múrach sa Spáinn; adhlacadh a chorp in Abaid Dhún Phàrlain agus a chroí in Abaid Melrose. == Oidhreacht == Choinnigh Albain a [[Neamhspleách (polaitíocht)|neamhspleáchas]] go dtí 1701 agus bhí sí i gcomhghuaillíocht leis an [[An Fhrainc|Fhrainc]] ar feadh i bhfad. D'éirigh le Roibeard Brús a choinnealbhá a chur ar ceal agus cairdeas a bhunú arís leis an [[An Róimh|Róimh]] agus le cumhachtaí móra na hEorpa. Dar léis ba 'aon-náisiún' amháin iad Éire agus Albain. == Foinsí == * [http://www.britannia.com/bios/robertbruce.html Britannica] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231121152633/https://www.britannia.com/bios/robertbruce.html |date=2023-11-21 }} * [http://gd.wikipedia.org/wiki/Raibeart_I_na_h-Alba Vicipéid Gàidhlig: Raibeart I na hAlban] * [http://gaelicresources.co.uk/multimedia-pages Alba ri Linn Bhrus] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230427203742/http://gaelicresources.co.uk/multimedia-pages |date=2023-04-27 }} == Tagairtí == {{Reflist}} {{DEFAULTSORT:Raibeart 1 na hAlban}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1274]] [[Catagóir:Básanna i 1329]] [[Catagóir:Caitlicigh]] [[Catagóir:Daoine de bhunadh na hÉireann]] [[Catagóir:Daoine na Meánaoise]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Ridirí]] [[Catagóir:Ríthe na nAlbanach]] [[Catagóir:Uaisleacht Eorpach]] boylfku473z4y2dyus3rkv4my2srzo7 0 9745 1320161 42416 2026-07-10T23:24:35Z Xqbot 3926 Bot: Ag socrú athsheolta dúbailte → [[Mícheál Ó Domhnaill]] 1320161 wikitext text/x-wiki #athsheoladh [[Mícheál Ó Domhnaill]] pbdcde4ibfqqh18rsyakprv074yeafa 0 9746 1320162 42413 2026-07-10T23:24:40Z Xqbot 3926 Bot: Ag socrú athsheolta dúbailte → [[Mícheál Ó Domhnaill]] 1320162 wikitext text/x-wiki #athsheoladh [[Mícheál Ó Domhnaill]] pbdcde4ibfqqh18rsyakprv074yeafa 0 10503 1320156 1308094 2026-07-10T23:22:03Z TGcoa 21229 1320156 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:BibleSPaoloFol188vFrontProv.jpg|mion|[[An Bíobla|An Bíobla:]] [[Leabhar na Seanfhocal]]]] Abairt ghonta is ea an '''seanfhocal''' a úsáidtear sa ghnáthchaint le fírinne a chur in iúl atá bunaithe ar shaoltaithí an [[Cine daonna|chine dhaonna]] nó ar thuiscint thraidisiúnta an [[duine]] ar an saol. Meafar a bhíonn i gceist le seanfhocal go minic. Tá a cuid seanfhocal féin ag gach [[Teanga (cumarsáid)|teanga]], ach bíonn seanfhocail mhaithe ag dul ó theanga go teanga, cosúil leis na seanscéalta. Cuid mhaith de na seanfhocail choitianta Éireannacha, is féidir iad a fháil beagnach focal ar fhocal i dteangacha nach bhfuil lúb ghaoil acu leis an nGaeilge ná leis an mBéarla. Tá ''Seanfhocla Chonnacht'' le Tomás de Bhaldraithe againn, ''Seanfhocail na Mumhan'' le Pádraig Ua Maoileoin, agus ná déan dearmad ar ''500 Beannacht'' le Breandán Mac Gearailt ná ''Colourful Irish Phrases'' le Micheál Ó Conghaile.<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/dialann-tuairisc-cultur-na-heireann-saibhrithe-ag-na-nua-ghaill-seanfhocail-pharlaimint-na-heorpa-gaelscrollail-is-gaelmaxxail/|teideal=DIALANN TUAIRISC: Cultúr na hÉireann saibhrithe ag na Nua-Ghaill, Seanfhocail Pharlaimint na hEorpa, Gaelscrolláil is Gaelmaxxáil|údar=Bridget Bhreathnach|dáta=9 Iúil 2026|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2026-07-10}}</ref> == Seanfhocail Ghaeilge<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.google.com/search?lr=&as_qdr=all&ei=2EXFXNXIK7zkgweS3q74Bg&q=%27Nach+deas+%C3%A9%22++site:.tuairisc.ie+&oq=%27Nach+deas+%C3%A9%22++site:.tuairisc.ie+&gs_l=psy-ab.3...3048820.3048820..3053292...0.0..0.39.39.1......0....1..gws-wiz.-nl6lDDZT_k|teideal='Nach deas é" site:.tuairisc.ie - Cuardach Google|údar=Mír rialta ó scríbhneoirí éagsúla faoi nathanna cainte a thugann léargas ar shaibhreas, ar shaíocht agus ar aclaíocht na teanga|dáta=|work=Colún ar tuairisc.ie le www.google.com|dátarochtana=2019-04-28}}</ref>== * An áit a mbíonn na mná, bíonn caint. *An dall ag déanamh bóthair don bhacach; giollacht an daill don dall; na daill ag déanamh an eolais dá chéile<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.focloir.ie/en/dictionary/ei/blind+leading|teideal=blind leading - Translation to Irish Gaelic with audio pronunciation of translations for blind leading by New English-Irish Dictionary|work=www.focloir.ie|dátarochtana=2019-04-28}}</ref> * An té a bhuailtear sa chloigeann, bíonn faitíos air. * An té nach niompróidh a chóta lá fliuch, ní bheidh sé aige drochlá. * Ar mhaithe leis féin a dhéanann an cat crónán. * Briseann an dúchas trí shúile an chait. * Caidrigh an coimhthíoch ach ná taobhaigh é. *[[File:Притча о слепых.jpeg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Pieter_Bruegel_the_Elder_(1568)_The_Blind_Leading_the_Blind.jpg|alt=|mion|299x299px|Giollacht an daill don dall; le [[Bruegel]]]]Céard a dhéanfadh mac an chait ach luch a mharú. ([[Gearmáinis]]: ''Die Katze lässt das Mausen nicht'' – ní éiríonn an cat as marú na luch. Is é sin, is dual do chách nósanna a mhuintire féin.) *crochta as an sreangán (Is éard a chiallódh sé sin go mbeadh sé i gcontúirt, i nguais nó i mbaol)<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/nach-deas-e-ta-se-crochta-as-an-sreangan/|teideal=Nach deas é? Tá sé crochta as an sreangán…|language=ga-IE|work=[[Tuairisc.ie]]|dátarochtana=2019-04-28}}</ref> * I ndeireadh a gcoda troideann na coileáin. * Is deacair ceann críonna a chur ar ghuaille óga. * Is fearr an t-ádh ná éirí go moch. * Is fearr éan sa lámh ná dhá cheann ar an gcraobh. * Is gaire cabhair Dé ná an doras. * Is gaire do bhean leithscéal ná a naprún. * Is minic a bhí bromachán giobadach ina chapaillín cumasach. (Is é sin, tagann ciall le haois.) * Is minic a bhris béal duine a shrón. * Is treise dúchas ná oiliúint. * Más cam díreach an ród is é an bóthar mór an t-aicearra. * Ní breáthacht a chuirfidh an pota ag fiuchadh. * Ní fhulaingítear bás faoi dhó. * Ní i gcónaí a thagann an crúiscín slán ón tobar. * Ní hí an bhean is áille is troime ciall. * Ní thagann caonach ar chloch reatha. (Seanfhocal idirnáisiúnta eile é seo. [[Fionlainnis]]: ''Vierivä kivi ei sammaloidu'' – ní thagann caonach ar chloch atá ag dul timpeall. [[Íoslainnis]]: ''Sjaldan er gras vaxið um oft hrærðan stein'' – is annamh a bhíonn féar ag fás ar chloch a bhogtar go minic.) * Níor dhún Dia bearna riamh nár oscail Sé ceann eile. (Leagan eile: Níor dhruid Dia doras riamh nár oscail Sé ceann eile.) * Nuair a bhíonn an cat amuigh, bíonn na luchóga ag damhsa. (Seanfhocal thar a bheith idirnáisiúnta é seo. Mar shampla, deir na [[Fionlainnis|Fionlannaigh]]: ''Kun kissa on poissa, hiiret hyppivät pöydällä'' = Nuair a bhíonn an cat amuigh, bíonn na luchóga ag léimnigh ar an mbord.) * gur fearr a bheith díomhaoin ná drochghnóthach == Féach freisin == * [[Dánfhocal]] == Tagairtí == {{Reflist}} == Naisc sheachtracha == * [https://archive.org/details/miscellanyofiris00orah/page/n5/mode/2up?view=theater A Miscellany of Irish Proverbs, Thomas F. O'Rahilly (1922)] {{Síol-leabhar}} [[Catagóir:Seanfhocail| ]] [[Catagóir:Litríocht]] [[Catagóir:Béaloideas]] ghy1p7253o1zwhrlqj3pgkihpqfprsb 0 11213 1320172 1215013 2026-07-11T07:34:12Z TGcoa 21229 1320172 wikitext text/x-wiki {{Athbhreithniú}} {{WD Bosca Geografaíocht Pholaitiúil}} Baile i g[[Contae Uíbh Fhailí]], i lár na tíre, is ea '''Tulach Mhór'''<ref name="Logainm">{{Cite web-en|url=https://www.logainm.ie/ga/1416810|title=Tulach Mhór/Tullamore {{!}} logainm.ie|publisher=[[An Coimisiún Logainmneacha]]|access-date=2023-06-22|language=ga|work=[[Logainm.ie|Bunachar Logainmneacha na hÉireann]] (Logainm.ie)}}</ref> ([[Béarla]]: Tullamore). Is í príomhbhaile an chontae í, agus tá 12,927 nduine ina gcónaí inti. Is baile tábhachtach sa réigiún lár tíre í faoi choinne tráchtála agus tionscail. Is iad ''Tyco Healthcare'' agus ''Boston Scientific'' na príomhfhostóirí idirnáisiúnta sa bhaile. Sa bhliain 2004, osclaíodh Páirc Mhiondíola Thulach Mhór. Is iad Tesco, DID, Argos, Heatons, Burger King agus Woodies DIY na príomhshiopaí atá sa pháirc. == Stair == Sa bhliain 1785, tharla timpiste balúin the san áit. Scrios sé 100 teach sa bhaile agus thosaigh sé dóiteán mór. Ba é seo an chéad tubaiste eitlíochta i stair an domhain. Bronnadh stádas mar phríomhbhaile an chontae ar Thulach Mhór sa bhliain 1835. Is é [[An Daingean, Co. Uíbh Fhailí|an Daingean]] a bhí ina phríomhbhaile roimhe sin. {{Príomhalt|Caisleán Charleville}} == Geilleagar == Rinneadh an t-[[uisce beatha]] ''Tullamore Dew'' i nDrioglann Thulach Mhór ón mbliain 1829 go dtí na 50idí, nuair a dúnadh an drioglann. Déantar Tullamore Dew i gContae Chorcaí ó shin, agus é ina uisce beatha móréilimh na laethanta seo. Tá trí nuachtán ann: Tullamore Tribune, Offaly Independent agus an Offaly Express. Tá 1,000 duine ag obair san [[Ospidéal Réigiúnach Lár-Tíre|Ospidéal Réigiúnach Lár Tíre]] agus in oifigí ''FSS''. Is iad Timpistí ⁊ Éigeandáil, Ainéistéitic, Cairdeolaíocht, Míochaine Ghinearálta, Máinliacht Ghinearálta, Gínéiceolaíocht, Cnáimhseachas, Ainéistéise Péidiatraic, Péidiatraic agus Paiteolaíocht na speisialtachtaí san ospidéal. === Iompar === D'oscail an stáisiún traenach sa Tulach Mhór i mí Dheireadh Fómhair 1854. Tá sé suite ar na línte [[Baile Átha Cliath]]–[[Gaillimh]] agus Baile Átha Cliath–[[Cathair na Mart]]/[[Béal an Átha]]. Tá Tulach Mhór nasctha le [[Baile Átha Luain]] agus leis [[An Muileann gCearr]] i g[[Contae na hIarmhí]]. Is é an "Midlands Gateway" an t-ainm atá air. Tá seachród nua timpeall an bhaile. Is carrbhealach singil é agus tá sé 14 km ar fhad. D'oscail an iar-Thaoiseach [[Brian Cowen]] é sa bhliain 2009. Tá an baile 10 gciliméadar ón mótarbhealach [[M6]] idir [[Baile Átha Cliath]] agus [[Gaillimh]]. == Cultúr == Bíonn Féile an Fhéinics (Phoenix Festival) ar siúl gach bliain ar an Tulach Mhór. Bíonn go leor imeachtaí ag an bhféile mar aon le balún te, ceolchoirmeacha, siamsa sa tsráid, tinte ealaíne agus tuilleadh nach iad. Bíonn ''Seó Talmhaíochta Thulach Mhór'' ar siúl i mí Lúnasa gach bliain lasmuigh den bhaile. D'fhás an seó seo i rith na mblianta agus is é an seó aon lae is mó sa tír anois é. Bhí Fleadh Cheoil na hÉireann ar siúl sa bhaile ar feadh trí bliana. Eagraíodh é sa bhliain 2007 agus arís sna blianta 2008 agus 2009. == Sa cheantar== Is é an [[Caisleán Charleville]] caisleán gotach suite san Estáit Charleville, lasmuigh den bhaile. Tá an King's Oak, ceann amháin de na crainne is shine agus mó in Éirinn, suite ann freisin. Gach bliain bíonn an Seo Talmhaíochta an Tulach Mhór ar siúl sa cheantar. Ón cúpla bhliana ó shin, bíonn an seo ar siúl san Estáit Butterfield cúpla míle lasmuigh den bhaile, sa cheantar Blueball. Is ionad iontach í an Tulach Mhór don cuairteanna chun na [[Sliabh Bladhma]], an [[Portach na Buaraí]], agus an mhainistir [[Cluain Mhic Nóis]] a dhéanamh. Fuair an baile an bonn cré-umha i gComórtas na mBailte Slachtmhara sa bhliain 2004. Bíonn ''Seó Talmhaíochta Thulach Mhór'' ar siúl gach bliain taobh amuigh den bhaile. == Daoine cáiliúla ón Tulach Mhór == * '''Gerald Gardner''' (1922-2009), fisiceoir agus gníomhaí sóisialta * [[Brian Ó Comhain]], Iar-Thaoiseach == Íomhánna == <gallery> Íomhá:Charleville Castle.png|Caisleán Charleville Íomhá:Tullamore - Patrick Street.jpg|Sráid Phádraig Íomhá:Collumcillie Street Tullamore Co.Offaly - geograph.org.uk - 1365228.jpg|Sráid Cholm Cille Íomhá:Town Council Tullamore Co.Offaly - geograph.org.uk - 1365288.jpg|An Chomhairle Baile Íomhá:Grand Canal at Bury Quai Tullamore Co. Offaly - geograph.org.uk - 1365144.jpg|An Chanáil Mhór Íomhá:Grand Canal at Bury Quai Tullamore Co. Offaly - geograph.org.uk - 1365132.jpg|Cé Bury </gallery> == Féach freisin == * [[Caisleán Charleville]] == Tagairtí == {{Reflist}} [[Catagóir:Bailte i gContae Uíbh Fhailí]] [[Catagóir:Tulach Mhór]] jmpousgqgw7jbhc5sxa4zxs7oza6wak 0 12249 1320078 1161268 2026-07-10T12:22:04Z TGcoa 21229 Bhog TGcoa an leathanach [[Baile an Bhóthair]] go [[Baile an Bhóthair, Contae na Mí]] 1161268 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Geografaíocht Pholaitiúil}}''Is alt faoi Bhaile an Bhóthair, Co. na Mí é seo. Le haghaidh alt faoin mbaile in Áth Cliath, féach ar [[Baile an Bhóthair, Áth Cliath]]'' Sráidbhaile atá suite in oirdheisceart na [[Contae na Mí|Mí]], [[Poblacht na hÉireann]] é '''Baile an Bhóthair'''<ref name="Logainm">{{Cite web-en|url=https://www.logainm.ie/ga/133202|title=Baile an Bhóthair/Batterstown {{!}} logainm.ie|publisher=[[An Coimisiún Logainmneacha]]|access-date=2023-06-22|language=ga|work=[[Logainm.ie|Bunachar Logainmneacha na hÉireann]] (Logainm.ie)}}</ref>, nó ''Batterstown'' as [[Béarla]]. == Tagairtí == {{Reflist}} {{Síol-tír-ie}} {{Ceantracha i mBaile Átha Cliath}} [[Catagóir:Bailte i gContae na Mí]] ny68h6ggkz35yyqt9v2zy9p0uxu9n0h 0 12378 1320080 1247454 2026-07-10T12:26:27Z TGcoa 21229 /* Féach freisin */ 1320080 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Geografaíocht Pholaitiúil}} ''Is alt faoi Bhaile an Bhóthair,'' ''BÁC é seo. Le haghaidh alt faoin mbaile in Áth Cliath, féach ar [[Baile an Bhóthair, Contae na Mí|Bhaile an Bhóthair, Co. na Mí]]'' Baile beag cois farraige ar imeall [[Bhaile Átha Cliath]] is ea '''Baile an Bhóthair'''<ref name="Logainm">{{Cite web-en|url=https://www.logainm.ie/ga/17491|title=Baile an Bhóthair/Booterstown {{!}} logainm.ie|publisher=[[An Coimisiún Logainmneacha]]|access-date=2023-06-22|language=ga|work=[[Logainm.ie|Bunachar Logainmneacha na hÉireann]] (Logainm.ie)}}</ref> ([[Béarla]]: ''Booterstown''). Baile fearainn agus paróiste sibhialta atá sa bhaile, agus é mar chuid de [[Dún Laoghaire-Ráth an Dúin]]. Seasann an baile seacht gciliméadar (4.3 míle) ó dheas ón ardchathair. === Suíomh === Tá Baile an Bhóthair suite ar bhruach [[Cuan Bhaile Átha Cliath|Chuan Bhaile Átha Cliath]] in oirthear na tíre. Na bailte eile a bhfuil sé ag críochantacht leo ná [[Dumhach Thrá]] ó thuaidh i dtreo na cathrach, agus [[an Charraig Dhubh]] ó dheas i dtreo dheisceart an chontae. Trasnaíonn dhá bhóthar an baile, mar atá [[Bóthar Mhuirfean]] agus [[Bóthar na Carraige]]. === Stair === Dúnmharaíodh [[Kevin O’Higgins]], Leas-Phríomhaire agus Aire Dlí agus Cirt Shaorstát Éireann , in 1926 agus é ar a bhealach chuig an Aifreann i m[[Baile an Bhóthair]]. Tá an teach inar chónaigh sé gar don áit agus an teach féin ‘Dunamase’ ar cheann de na tithe deasa ársa atá ar an mbóthar, Ascaill na Croise.<ref name=":0">{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/ta-se-easca-leachtai-a-mhilleadh-ach-ni-feidir-an-stair-a-cheilt-go-brach/|teideal=Tá sé éasca leachtaí a mhilleadh ach ní féidir an stair a cheilt go brách|údar=Mairéad Ní Nuadháin|dáta=29 Aibreán 2022|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2026-07-10}}</ref> Fuair [[John McCormack]] bás ar 16 Meán Fómhair 1945 i mBaile an Bhóthair. === Oideachas === Tá dhá Ghaelcholáiste lonnaithe ann - [[Coláiste Eoin]] do bhuachaillí agus [[Coláiste Íosagáin]] do chailiní. === Iompar === Cuireann [[Bus Átha Cliath]] seirbhís bhus agus Aircoach ar fáil do lucht an bhaile. Freastalaíonn [[Stáisiún Bhaile an Bhóthair]] ar rianta [[DART]]. === Le feiceáil === Tá Anaclann Dúlra Bhaile an Bhóthair suite ar riasc Bhaile an Bhóthair. Tearmann éan atá ann. == Féach freisin == * [[Coláiste Naomh Aindriú]] * [[Baile an Bhóthair, Contae na Mí]] == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Bailte i gContae Átha Cliath]] {{Ceantracha i mBaile Átha Cliath}} icos48woxxm8mxwlurzsi4e9sofegze 1320081 1320080 2026-07-10T12:28:02Z TGcoa 21229 1320081 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Geografaíocht Pholaitiúil}} ''Is alt faoi Bhaile an Bhóthair,'' ''BÁC é seo. Le haghaidh alt faoin mbaile in Áth Cliath, féach ar [[Baile an Bhóthair, Contae na Mí|Bhaile an Bhóthair, Co. na Mí]]'' Baile beag cois farraige ar imeall [[Bhaile Átha Cliath]] is ea '''Baile an Bhóthair'''<ref name="Logainm">{{Cite web-en|url=https://www.logainm.ie/ga/17491|title=Baile an Bhóthair/Booterstown {{!}} logainm.ie|publisher=[[An Coimisiún Logainmneacha]]|access-date=2023-06-22|language=ga|work=[[Logainm.ie|Bunachar Logainmneacha na hÉireann]] (Logainm.ie)}}</ref> ([[Béarla]]: ''Booterstown''). Baile fearainn agus paróiste sibhialta atá sa bhaile, agus é mar chuid de [[Dún Laoghaire-Ráth an Dúin]]. Seasann an baile seacht gciliméadar (4.3 míle) ó dheas ón ardchathair. === Suíomh === Tá Baile an Bhóthair suite ar bhruach [[Cuan Bhaile Átha Cliath|Chuan Bhaile Átha Cliath]] in oirthear na tíre. Na bailte eile a bhfuil sé ag críochantacht leo ná [[Dumhach Thrá]] ó thuaidh i dtreo na cathrach, agus [[an Charraig Dhubh]] ó dheas i dtreo dheisceart an chontae. Trasnaíonn dhá bhóthar an baile, mar atá [[Bóthar Mhuirfean]] agus [[Bóthar na Carraige]]. [[Íomhá:Ohiggins memorialbooterstownav2012.jpg|clé|mion|220x220px]] === Stair === Dúnmharaíodh [[Kevin O’Higgins]], Leas-Phríomhaire agus Aire Dlí agus Cirt Shaorstát Éireann , in 1927 agus é ar a bhealach chuig an Aifreann i m[[Baile an Bhóthair]]. Tá an teach inar chónaigh sé gar don áit agus an teach féin ‘Dunamase’ ar cheann de na tithe deasa ársa atá ar an mbóthar, Ascaill na Croise. Sa mbliain 2012, nocht an Taoiseach ag an am, [[Enda Kenny]], leacht i gcuimhne ar Kevin O’Higgins ar an láthair ar feallmharaíodh é i mBaile an Bhóthair. Go gearr ina dhiaidh sin, milleadh le péint dhearg é. Cuireadh suas arís é. An babhta seo tugadh lascadh dó le casúr. Bhain an Chomhairle Contae anuas é. Níor cuireadh aon rud ina áit.<ref name=":0">{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/ta-se-easca-leachtai-a-mhilleadh-ach-ni-feidir-an-stair-a-cheilt-go-brach/|teideal=Tá sé éasca leachtaí a mhilleadh ach ní féidir an stair a cheilt go brách|údar=Mairéad Ní Nuadháin|dáta=29 Aibreán 2022|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2026-07-10}}</ref> Fuair [[John McCormack]] bás ar 16 Meán Fómhair 1945 i mBaile an Bhóthair. === Oideachas === Tá dhá Ghaelcholáiste lonnaithe ann - [[Coláiste Eoin]] do bhuachaillí agus [[Coláiste Íosagáin]] do chailiní. === Iompar === Cuireann [[Bus Átha Cliath]] seirbhís bhus agus Aircoach ar fáil do lucht an bhaile. Freastalaíonn [[Stáisiún Bhaile an Bhóthair]] ar rianta [[DART]]. === Le feiceáil === Tá Anaclann Dúlra Bhaile an Bhóthair suite ar riasc Bhaile an Bhóthair. Tearmann éan atá ann. == Féach freisin == * [[Coláiste Naomh Aindriú]] * [[Baile an Bhóthair, Contae na Mí]] == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Bailte i gContae Átha Cliath]] {{Ceantracha i mBaile Átha Cliath}} h24j2avou4nshum6nytbbwh0f4ukvtn 0 18190 1320114 1270573 2026-07-10T18:32:25Z Seachránaí 53315 Catagóirí 1320114 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Ba chomhshaolaí [[Éire]]annach í '''Máire Mullarney''' (née '''McCormick''') ([[1 Meán Fómhair]] [[1921]]-[[18 Lúnasa]] [[2008]]), a bhí ar dhuine de bhunaitheoirí [[An Comhaontas Glas|an Chomhaontais Ghlais]].<ref>http://www.irishtimes.com/newspaper/ireland/2008/0819/1218868120714.html</ref> == Óige == Rugadh i m[[Baile Átha Cliath]] í agus bhog sí lena muintir go [[Giobráltar]], nuair a bhí sí an-óg, áit a raibh a hathair mar Ard-Mháistir Poist. D'fhill sí ar Éirinn i 1942 agus oileadh mar altra í in Ospidéal Shráid Bhagóid agus cháiligh sé mar theirpeoir chomh maith. == Saothar a Saoil == Ba ghníomhaí [[Esperanto]] í chomh maith agus scríobh sí leabhar ar fhorbairt agus cur chun cinn na teanga sin, darb ainm ''Esperanto for Hope'', i 1989.<ref>http://www.independent.ie/national-news/greens-in-mourning-for-founder-1458657.html</ref> Bhí tionchar mór aici ar [[scolaíocht bhaile]] nuair a d'fhoilsigh sí leabhar ar an ábhar, mar atá, ''Anything School Can Do, You Can Do Better''. Anuas air sin, bhí sí páirteach i mbunú [[Cumann Pleanála Teaghlaigh na hÉireann|Chumann Pleanála Teaghlaigh na hÉireann]]. Bhí 11 pháiste aici lena fear céile, Seán. == Bunú an Chomhaontais Ghlais == Bhí Máire Mullarney páirteach sa pholaitíocht ar dtús mar chuid d'fheachtas le cosc a chur ar phionós corpartha sna scoileanna. Bhí sí ar dhuine amháin den ghrúpa daoine a d'fhreastail ar chruinniú i Nollaig 1981 chun páirtí polaitiúil éiceolaíoch (Páirtí Éiceolaíochta na hÉireann, nó An Comhaontas Glas sa lá inniu) a bhunú in Éirinn agus bhí sí mar Chathaoirleach ar an gcruinniú sin. Maítear gur scríobhadh céad fhorógra an pháirtí ar a bord cistine siúd i [[Ráth Fearnáin]]. Sheas sí don pháirtí i dtoghcháin [[Dáil Éireann|Dála]] trí huaire i ndiaidh a chéile agus toghadh í faoi dheireadh chun [[Comhairle Contae Bhaile Átha Cliath Theas|Chomhairle Contae Bhaile Átha Cliath Theas]] i [[1991]] agus d'fhan sí i mbun an chúraim sin go dtí [[1999]]. == Tagairtí == {{reflist}} == Naisc sheachtracha == * [http://electionsireland.org/candidate.cfm?id=3525 Stair thoghchánaíochta Mháire Mullarney] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070529104415/http://www.electionsireland.org/candidate.cfm?id=3525 |date=2007-05-29 }} {{Síol-beath-ie}} {{DEFAULTSORT:Mullarney, Máire}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1921]] [[Catagóir:Básanna in 2008]] [[Catagóir:Baill an Chomhaontais Ghlais]] [[Catagóir:Comhairleoirí Áitiúla]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Gníomhaithe Éireannacha]] [[Catagóir:Gníomhaithe na heite chlé]] [[Catagóir:Gníomhaithe timpeallachta]] [[Catagóir:Mná Éireannacha]] [[Catagóir:Mná sa pholaitíocht]] [[Catagóir:Polaiteoirí as Baile Átha Cliath]] 15h2am76f9e51iim0k7jj79y9pd5t67 1320115 1320114 2026-07-10T18:33:13Z Seachránaí 53315 Catagóir:Gníomhaithe teanga 1320115 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Ba chomhshaolaí [[Éire]]annach í '''Máire Mullarney''' (née '''McCormick''') ([[1 Meán Fómhair]] [[1921]]-[[18 Lúnasa]] [[2008]]), a bhí ar dhuine de bhunaitheoirí [[An Comhaontas Glas|an Chomhaontais Ghlais]].<ref>http://www.irishtimes.com/newspaper/ireland/2008/0819/1218868120714.html</ref> == Óige == Rugadh i m[[Baile Átha Cliath]] í agus bhog sí lena muintir go [[Giobráltar]], nuair a bhí sí an-óg, áit a raibh a hathair mar Ard-Mháistir Poist. D'fhill sí ar Éirinn i 1942 agus oileadh mar altra í in Ospidéal Shráid Bhagóid agus cháiligh sé mar theirpeoir chomh maith. == Saothar a Saoil == Ba ghníomhaí [[Esperanto]] í chomh maith agus scríobh sí leabhar ar fhorbairt agus cur chun cinn na teanga sin, darb ainm ''Esperanto for Hope'', i 1989.<ref>http://www.independent.ie/national-news/greens-in-mourning-for-founder-1458657.html</ref> Bhí tionchar mór aici ar [[scolaíocht bhaile]] nuair a d'fhoilsigh sí leabhar ar an ábhar, mar atá, ''Anything School Can Do, You Can Do Better''. Anuas air sin, bhí sí páirteach i mbunú [[Cumann Pleanála Teaghlaigh na hÉireann|Chumann Pleanála Teaghlaigh na hÉireann]]. Bhí 11 pháiste aici lena fear céile, Seán. == Bunú an Chomhaontais Ghlais == Bhí Máire Mullarney páirteach sa pholaitíocht ar dtús mar chuid d'fheachtas le cosc a chur ar phionós corpartha sna scoileanna. Bhí sí ar dhuine amháin den ghrúpa daoine a d'fhreastail ar chruinniú i Nollaig 1981 chun páirtí polaitiúil éiceolaíoch (Páirtí Éiceolaíochta na hÉireann, nó An Comhaontas Glas sa lá inniu) a bhunú in Éirinn agus bhí sí mar Chathaoirleach ar an gcruinniú sin. Maítear gur scríobhadh céad fhorógra an pháirtí ar a bord cistine siúd i [[Ráth Fearnáin]]. Sheas sí don pháirtí i dtoghcháin [[Dáil Éireann|Dála]] trí huaire i ndiaidh a chéile agus toghadh í faoi dheireadh chun [[Comhairle Contae Bhaile Átha Cliath Theas|Chomhairle Contae Bhaile Átha Cliath Theas]] i [[1991]] agus d'fhan sí i mbun an chúraim sin go dtí [[1999]]. == Tagairtí == {{reflist}} == Naisc sheachtracha == * [http://electionsireland.org/candidate.cfm?id=3525 Stair thoghchánaíochta Mháire Mullarney] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070529104415/http://www.electionsireland.org/candidate.cfm?id=3525 |date=2007-05-29 }} {{Síol-beath-ie}} {{DEFAULTSORT:Mullarney, Máire}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1921]] [[Catagóir:Básanna in 2008]] [[Catagóir:Baill an Chomhaontais Ghlais]] [[Catagóir:Comhairleoirí Áitiúla]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Gníomhaithe Éireannacha]] [[Catagóir:Gníomhaithe na heite chlé]] [[Catagóir:Gníomhaithe teanga]] [[Catagóir:Gníomhaithe timpeallachta]] [[Catagóir:Mná Éireannacha]] [[Catagóir:Mná sa pholaitíocht]] [[Catagóir:Polaiteoirí as Baile Átha Cliath]] 93x4mndev447hlp7aiv0v8jj2caulf6 0 18472 1320083 1240319 2026-07-10T14:28:14Z TGcoa 21229 1320083 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:Foods.jpg|thumb|Bia veigeatórach|329x329px]] An prionsabal nó cleachtas a bhaineann le gan feoil a ithe in am ar bith is ea '''veigeatóireachas'''.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.focloir.ie/en/dictionary/nid/veigeat%C3%B3ireachas|teideal=veigeatóireachas - Definition in Irish Gaelic with audio pronunciation for veigeatóireachas by Foras na Gaeilge|work=www.focloir.ie|dátarochtana=2026-07-10}}</ref> Glacann daoine an nós ar chúiseanna éagsúla - mar sampla, [[Eitic|eitice]], [[Éiceolaíocht|éiceolaíoch]]<nowiki/>a, nó [[Creideamh|reiligiún]]<nowiki/>da, srl. Is '''feoilséantóirí''' na daoine a leanann an '''feoilséanadh'''. == Sláinte == [[Íomhá:Non eggetarian.jpg|mion|220x220px|Kullu, [[An India|India]]]] Féadfaidh an cothú feoilséantach a bheith níos sláintiúla ná cothú iliteach de bhrí go mbíonn níos lú [[Salann|saille]] ann, agus níos mó snáithíní is micreachothaitheach [[Frithocsaídeoirí|frithocsaídithe]]. Deirtear go bhfuil nasc ann idir feoil a ithe agus [[galar croí]], mar aon le h[[ailse]] sa [[paincréas|phaincréas]], san [[éasafagas]], sa [[bolg|bholg]] agus sa [[Stéig mhór|stéig]]<ref>{{Lua idirlín |url=http://www.universityobserver.ie/gaeilge/is-maith-saol-an-veigeatora-duit-fein-agus-don-phlainead/ |teideal=UniversityObserver.ie |dátarochtana=2016-11-01 |archivedate=2017-10-24 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20171024055735/http://www.universityobserver.ie/gaeilge/is-maith-saol-an-veigeatora-duit-fein-agus-don-phlainead/ }}</ref>. Níl mórán míbhuntáistí leis, ach amháin go mb'fhéidir go mbeidh easpa éigin iarainn fheidhmigh ann. Maidir le veigeánachas, bíonn easpaí suntasacha ina leithéid de [[Cothú|chothú]], áfach, mar nach mbíonn dóthain [[cailciam]], [[Iarann|iarainn]], [[Sinc|since]], nó [[vitimín]] B12 ann, agus is gá do veigeáin forlíonta cuí a thógaint<ref>Hussey, Matt - Fréamh an Eolais (Coiscéim 2011)</ref>. [[Íomhá:Deconstructed veggie burger.jpg|mion|220x220px|burgar glasraí bainte as a chéile]] == Comhshaoil == Séanann an-chuid daoine feoil ar son an [[comhshaol|chomhshaoil]]. == Creideamh == Tá daoine éigin ina bhfeoilséantóirí as ucht a [[creideamh|gcreidimh]]. [[Íomhá:Mercy for Animals Oklahoma Pork Animal Cruelty Protest DSCN0228 (7004385311).jpg|mion|cruáil le hainmhithe|220x220px]] Tá [[India]]igh agus [[An Búdachas|Búdaithe]] ann nach n-itheann feoil leis na mílte bliain anuas, toisc gur idéal sa Hiondúchas agus sa Bhudaíochas foréigean a sheachaint i leith gach [[créatúr]] beo. In Éirínn bhí sé de nós ag Caitlicigh staonadh ón bhfeoil ar [[Aoine an Chéasta]]. == Gorta == B'fhéidir nach bhfuil feoil le fáil. Mar shampla in Éirinn, i gceantair chósta nó oileáin is mó a mhair pobail na [[Gaeltacht]]a anuas go dtí ár n-aois féin. "Is dócha go bhféadfaidís dul gan feoil gan fadhb toisc go raibh go leor iasc acu ach ní fhéadfaidís staonadh ón iasc mar nach mbeadh mórán eile le n-ithe acu ina áit"<ref>[http://ancronanai.blogspot.fr/2014_09_01_archive.html An Crónánaí]</ref>. == Veigeánachas == Tá daoine feoilséantacha a itheann táirgí [[Ainmhí|ainmhithe]] cosúil le [[bainne]] is [[Ubh|uibheacha]], ach iad siúd a shéanann uibheacha, bainne is a fhotháirgí, agus feoil, is veigeáin (nó fíor-veigeatóirí) iad. Ní itheann cuid de na veigeatóirí táirgí [[déiríocht]]a (.i. [[bainne]], [[cáis]], [[im]], srl.), [[ubh|uibheacha]], nó [[mil]] ach a oiread. {{Príomhalt|Veigeánachas}} ==Tagairtí== {{reflist}} [[Catagóir:Bia agus deoch]] [[Catagóir:Athrú aeráide]] snif4h4zli6077pco2bcelzpl8bzq8d 1320085 1320083 2026-07-10T14:37:21Z TGcoa 21229 1320085 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:Foods.jpg|thumb|Bia veigeatórach|329x329px]] An prionsabal nó cleachtas a bhaineann le gan feoil a ithe in am ar bith is ea '''veigeatóireachas'''.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.focloir.ie/en/dictionary/nid/veigeat%C3%B3ireachas|teideal=veigeatóireachas - Definition in Irish Gaelic with audio pronunciation for veigeatóireachas by Foras na Gaeilge|work=www.focloir.ie|dátarochtana=2026-07-10}}</ref> Glacann daoine an nós ar chúiseanna éagsúla - mar sampla, [[Eitic|eitice]], [[Éiceolaíocht|éiceolaíoch]]<nowiki/>a, nó [[Creideamh|reiligiún]]<nowiki/>da, srl. Is '''feoilséantóirí''' na daoine a leanann an '''feoilséanadh'''. == Sláinte == [[Íomhá:Non eggetarian.jpg|mion|220x220px|Kullu, [[An India|India]]]] Féadfaidh an cothú feoilséantach a bheith níos sláintiúla ná cothú iliteach de bhrí go mbíonn níos lú [[Salann|saille]] ann, agus níos mó snáithíní is micreachothaitheach [[Frithocsaídeoirí|frithocsaídithe]]. Deirtear go bhfuil nasc ann idir feoil a ithe agus [[galar croí]], mar aon le h[[ailse]] sa [[paincréas|phaincréas]], san [[éasafagas]], sa [[bolg|bholg]] agus sa [[Stéig mhór|stéig]]<ref>{{Lua idirlín |url=http://www.universityobserver.ie/gaeilge/is-maith-saol-an-veigeatora-duit-fein-agus-don-phlainead/ |teideal=UniversityObserver.ie |dátarochtana=2016-11-01 |archivedate=2017-10-24 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20171024055735/http://www.universityobserver.ie/gaeilge/is-maith-saol-an-veigeatora-duit-fein-agus-don-phlainead/ }}</ref>. Níl mórán míbhuntáistí leis, ach amháin go mb'fhéidir go mbeidh easpa éigin iarainn fheidhmigh ann. Maidir le veigeánachas, bíonn easpaí suntasacha ina leithéid de [[Cothú|chothú]], áfach, mar nach mbíonn dóthain [[cailciam]], [[Iarann|iarainn]], [[Sinc|since]], nó [[vitimín]] B12 ann, agus is gá do veigeáin forlíonta cuí a thógaint<ref>Hussey, Matt - Fréamh an Eolais (Coiscéim 2011)</ref>. [[Íomhá:Deconstructed veggie burger.jpg|mion|220x220px|burgar glasraí bainte as a chéile]] == Comhshaoil == Séanann an-chuid daoine feoil ar son an [[comhshaol|chomhshaoil]]. Má táimid dáiríre faoi athrú aeráide, caithfimid níos mó airde a thabhairt don fhadhb a chruthaíonn an fheoil don timpeallacht agus ba chóir dúinn béim níos láidre a chur ar an timpeallacht agus ar an maitheas a dhéanann an veigeatóireachas di.Mar shampla, mura n-itheann clann amháin feoil lá amháin gach seachtain ar feadh bliana, is iomaí é seo agus trí mhí gan tiomáint. Cé go n-astaítear dé-ocsaíd carbóin agus gáis ceaptha teasa scaoilte nuair a ithimid glasraí agus pónairí, ar an meán, cruthaíonn réim bhia an fheoiliteora deich n-uaire níos mó astaíochta ná réim bhia an veigeatóra.Ó thaobh téarmaí spáis de, thógfadh ceithre páirc pheile ón bhfeoiliteoir chun a réim bhia a choinneáil i gcomparáid le páirc pheile amháin ón veigeatóir.<ref>{{Lua idirlín|url=https://universityobserver.ie/is-maith-saol-an-veigeatora-duit-fein-agus-don-phlainead/|teideal=Is maith saol an veigeatóra duit féin agus don phláinéad|údar=Philippa White|dáta=19 MF 2012|language=ga-IE|work=University Observer|dátarochtana=2026-07-10}}</ref> == Creideamh == Tá daoine éigin ina bhfeoilséantóirí as ucht a [[creideamh|gcreidimh]]. [[Íomhá:Mercy for Animals Oklahoma Pork Animal Cruelty Protest DSCN0228 (7004385311).jpg|mion|cruáil le hainmhithe|220x220px]] Tá [[India]]igh agus [[An Búdachas|Búdaithe]] ann nach n-itheann feoil leis na mílte bliain anuas, toisc gur idéal sa Hiondúchas agus sa Bhudaíochas foréigean a sheachaint i leith gach [[créatúr]] beo. In Éirínn bhí sé de nós ag Caitlicigh staonadh ón bhfeoil ar [[Aoine an Chéasta]]. == Gorta == B'fhéidir nach bhfuil feoil le fáil. Mar shampla in Éirinn, i gceantair chósta nó oileáin is mó a mhair pobail na [[Gaeltacht]]a anuas go dtí ár n-aois féin. "Is dócha go bhféadfaidís dul gan feoil gan fadhb toisc go raibh go leor iasc acu ach ní fhéadfaidís staonadh ón iasc mar nach mbeadh mórán eile le n-ithe acu ina áit"<ref>[http://ancronanai.blogspot.fr/2014_09_01_archive.html An Crónánaí]</ref>. == Veigeánachas == Tá daoine feoilséantacha a itheann táirgí [[Ainmhí|ainmhithe]] cosúil le [[bainne]] is [[Ubh|uibheacha]], ach iad siúd a shéanann uibheacha, bainne is a fhotháirgí, agus feoil, is veigeáin (nó fíor-veigeatóirí) iad. Ní itheann cuid de na veigeatóirí táirgí [[déiríocht]]a (.i. [[bainne]], [[cáis]], [[im]], srl.), [[ubh|uibheacha]], nó [[mil]] ach a oiread. {{Príomhalt|Veigeánachas}} ==Tagairtí== {{reflist}} [[Catagóir:Bia agus deoch]] [[Catagóir:Athrú aeráide]] [[Catagóir:Cearta ainmhithe]] [[Catagóir:Veigeatóireachas]] kfwo57vb8gu020vxn7qbodenshlwhz1 1320086 1320085 2026-07-10T14:43:49Z TGcoa 21229 1320086 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:Foods.jpg|thumb|Bia veigeatórach|329x329px]] An prionsabal nó cleachtas a bhaineann le gan feoil a ithe in am ar bith is ea '''veigeatóireachas'''.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.focloir.ie/en/dictionary/nid/veigeat%C3%B3ireachas|teideal=veigeatóireachas - Definition in Irish Gaelic with audio pronunciation for veigeatóireachas by Foras na Gaeilge|work=www.focloir.ie|dátarochtana=2026-07-10}}</ref> Glacann daoine an nós ar chúiseanna éagsúla - mar sampla, [[Eitic|eitice]], [[Éiceolaíocht|éiceolaíoch]]<nowiki/>a, nó [[Creideamh|reiligiún]]<nowiki/>da, srl. Is '''feoilséantóirí''' na daoine a leanann an '''feoilséanadh'''. == Sláinte == [[Íomhá:Non eggetarian.jpg|mion|220x220px|Kullu, [[An India|India]]]] Féadfaidh an cothú feoilséantach a bheith níos sláintiúla ná cothú iliteach de bhrí go mbíonn níos lú [[Salann|saille]] ann, agus níos mó snáithíní is micreachothaitheach [[Frithocsaídeoirí|frithocsaídithe]]. Deirtear go bhfuil nasc ann idir feoil a ithe agus [[galar croí]], mar aon le h[[ailse]] sa [[paincréas|phaincréas]], san [[éasafagas]], sa [[bolg|bholg]] agus sa [[Stéig mhór|stéig]]<ref>{{Lua idirlín |url=http://www.universityobserver.ie/gaeilge/is-maith-saol-an-veigeatora-duit-fein-agus-don-phlainead/ |teideal=UniversityObserver.ie |dátarochtana=2016-11-01 |archivedate=2017-10-24 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20171024055735/http://www.universityobserver.ie/gaeilge/is-maith-saol-an-veigeatora-duit-fein-agus-don-phlainead/ }}</ref>. Níl mórán míbhuntáistí leis, ach amháin go mb'fhéidir go mbeidh easpa éigin iarainn fheidhmigh ann. Maidir le veigeánachas, bíonn easpaí suntasacha ina leithéid de [[Cothú|chothú]], áfach, mar nach mbíonn dóthain [[cailciam]], [[Iarann|iarainn]], [[Sinc|since]], nó [[vitimín]] B12 ann, agus is gá do veigeáin forlíonta cuí a thógaint<ref>Hussey, Matt - Fréamh an Eolais (Coiscéim 2011)</ref>. [[Íomhá:Deconstructed veggie burger.jpg|mion|220x220px|burgar glasraí bainte as a chéile]] == Cúrsaí comhshaoil == Séanann an-chuid daoine feoil ar son an [[comhshaol|chomhshaoil]]. Má táimid dáiríre faoi athrú aeráide, caithfimid níos mó airde a thabhairt don fhadhb a chruthaíonn an fheoil don timpeallacht agus ba chóir dúinn béim níos láidre a chur ar an timpeallacht agus ar an maitheas a dhéanann an veigeatóireachas di.Mar shampla, mura n-itheann clann amháin feoil lá amháin gach seachtain ar feadh bliana, is iomaí é seo agus trí mhí gan tiomáint. Cé go n-astaítear dé-ocsaíd carbóin agus gáis ceaptha teasa scaoilte nuair a ithimid glasraí agus pónairí, ar an meán, cruthaíonn réim bhia an fheoiliteora deich n-uaire níos mó astaíochta ná réim bhia an veigeatóra.Ó thaobh téarmaí spáis de, thógfadh ceithre páirc pheile ón bhfeoiliteoir chun a réim bhia a choinneáil i gcomparáid le páirc pheile amháin ón veigeatóir.<ref>{{Lua idirlín|url=https://universityobserver.ie/is-maith-saol-an-veigeatora-duit-fein-agus-don-phlainead/|teideal=Is maith saol an veigeatóra duit féin agus don phláinéad|údar=Philippa White|dáta=19 MF 2012|language=ga-IE|work=University Observer|dátarochtana=2026-07-10}}</ref> == Creideamh == Tá daoine éigin ina bhfeoilséantóirí as ucht a [[creideamh|gcreidimh]]. [[Íomhá:Mercy for Animals Oklahoma Pork Animal Cruelty Protest DSCN0228 (7004385311).jpg|mion|cruáil le hainmhithe|220x220px]] Tá [[India]]igh agus [[An Búdachas|Búdaithe]] ann nach n-itheann feoil leis na mílte bliain anuas, toisc gur idéal sa Hiondúchas agus sa Bhudaíochas foréigean a sheachaint i leith gach [[créatúr]] beo. In Éirinn bhí sé de nós ag Caitlicigh staonadh ón bhfeoil ar [[Aoine an Chéasta]]. == Gorta == B'fhéidir nach bhfuil feoil le fáil. Mar shampla in Éirinn, i gceantair chósta nó oileáin is mó a mhair pobail na [[Gaeltacht]]a anuas go dtí ár n-aois féin. "Is dócha go bhféadfaidís dul gan feoil gan fadhb toisc go raibh go leor iasc acu ach ní fhéadfaidís staonadh ón iasc mar nach mbeadh mórán eile le n-ithe acu ina áit"<ref>[http://ancronanai.blogspot.fr/2014_09_01_archive.html An Crónánaí]</ref>. == Veigeánachas == Tá daoine feoilséantacha a itheann táirgí [[Ainmhí|ainmhithe]] cosúil le [[bainne]] is [[Ubh|uibheacha]], ach iad siúd a shéanann uibheacha, bainne is a fhotháirgí, agus feoil, is veigeáin (nó fíor-veigeatóirí) iad. Ní itheann cuid de na veigeatóirí táirgí [[déiríocht]]a (.i. [[bainne]], [[cáis]], [[im]], srl.), [[ubh|uibheacha]], nó [[mil]] ach a oiread. {{Príomhalt|Veigeánachas}} ==Tagairtí== {{reflist}} [[Catagóir:Bia agus deoch]] [[Catagóir:Athrú aeráide]] [[Catagóir:Cearta ainmhithe]] [[Catagóir:Veigeatóireachas]] glavisxs8pyjlwm1f9dbbq3bx7ltvdz 1320087 1320086 2026-07-10T14:50:33Z TGcoa 21229 /* Cúrsaí comhshaoil */ 1320087 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:Foods.jpg|thumb|Bia veigeatórach|329x329px]] An prionsabal nó cleachtas a bhaineann le gan feoil a ithe in am ar bith is ea '''veigeatóireachas'''.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.focloir.ie/en/dictionary/nid/veigeat%C3%B3ireachas|teideal=veigeatóireachas - Definition in Irish Gaelic with audio pronunciation for veigeatóireachas by Foras na Gaeilge|work=www.focloir.ie|dátarochtana=2026-07-10}}</ref> Glacann daoine an nós ar chúiseanna éagsúla - mar shampla, cúiseanna eiticiúla, éiceolaíocha, reiligiúnacha, srl. Is '''feoilséantóirí''' na daoine a leanann an '''feoilséanadh'''. == Sláinte == [[Íomhá:Non eggetarian.jpg|mion|220x220px|Kullu, [[An India|India]]]] Féadfaidh an cothú feoilséantach a bheith níos sláintiúla ná cothú iliteach de bhrí go mbíonn níos lú [[Salann|saille]] ann, agus níos mó snáithíní is micreachothaitheach [[Frithocsaídeoirí|frithocsaídithe]]. Deirtear go bhfuil nasc ann idir feoil a ithe agus [[galar croí]], mar aon le h[[ailse]] sa [[paincréas|phaincréas]], san [[éasafagas]], sa [[bolg|bholg]] agus sa [[Stéig mhór|stéig]]<ref>{{Lua idirlín |url=http://www.universityobserver.ie/gaeilge/is-maith-saol-an-veigeatora-duit-fein-agus-don-phlainead/ |teideal=UniversityObserver.ie |dátarochtana=2016-11-01 |archivedate=2017-10-24 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20171024055735/http://www.universityobserver.ie/gaeilge/is-maith-saol-an-veigeatora-duit-fein-agus-don-phlainead/ }}</ref>. Níl mórán míbhuntáistí leis, ach amháin go mb'fhéidir go mbeidh easpa éigin iarainn fheidhmigh ann. Maidir le veigeánachas, bíonn easpaí suntasacha ina leithéid de [[Cothú|chothú]], áfach, mar nach mbíonn dóthain [[cailciam]], [[Iarann|iarainn]], [[Sinc|since]], nó [[vitimín]] B12 ann, agus is gá do veigeáin forlíonta cuí a thógaint<ref>Hussey, Matt - Fréamh an Eolais (Coiscéim 2011)</ref>. [[Íomhá:Deconstructed veggie burger.jpg|mion|220x220px|burgar glasraí bainte as a chéile]] == Cúrsaí comhshaoil == Séanann an-chuid daoine feoil ar son an [[comhshaol|chomhshaoil]]. Má táimid dáiríre faoin athrú aeráide, caithfimid níos mó airde a thabhairt ar an bhfadhb a chruthaíonn táirgeadh feola don timpeallacht, agus ba chóir dúinn béim níos láidre a chur ar an maitheas a dhéanann an veigeatóireachas di. Mar shampla, mura n-itheann teaghlach amháin feoil lá amháin gach seachtain ar feadh bliana, is ionann é seo agus trí mhí gan tiomáint. Cé go n-astaítear dé-ocsaíd carbóin agus gáis cheaptha teasa nuair a ithimid glasraí agus pónairí, ar an meán, cruthaíonn réim bia an fheoiliteora deich n-uaire níos mó astaíochtaí ná réim bia an veigeatóra. Ó thaobh spáis de, bheadh ceithre pháirc pheile ag teastáil don fheoiliteoir chun a réim bia a chothú i gcomparáid le páirc pheile amháin don veigeatóir.<ref>{{Lua idirlín|url=https://universityobserver.ie/is-maith-saol-an-veigeatora-duit-fein-agus-don-phlainead/|teideal=Is maith saol an veigeatóra duit féin agus don phláinéad|údar=Philippa White|dáta=19 MF 2012|language=ga-IE|work=University Observer|dátarochtana=2026-07-10}}</ref> == Creideamh == Tá daoine éigin ina bhfeoilséantóirí as ucht a [[creideamh|gcreidimh]]. [[Íomhá:Mercy for Animals Oklahoma Pork Animal Cruelty Protest DSCN0228 (7004385311).jpg|mion|cruáil le hainmhithe|220x220px]] Tá [[India]]igh agus [[An Búdachas|Búdaithe]] ann nach n-itheann feoil leis na mílte bliain anuas, toisc gur idéal sa Hiondúchas agus sa Bhudaíochas foréigean a sheachaint i leith gach [[créatúr]] beo. In Éirinn bhí sé de nós ag Caitlicigh staonadh ón bhfeoil ar [[Aoine an Chéasta]]. == Gorta == B'fhéidir nach bhfuil feoil le fáil. Mar shampla in Éirinn, i gceantair chósta nó oileáin is mó a mhair pobail na [[Gaeltacht]]a anuas go dtí ár n-aois féin. "Is dócha go bhféadfaidís dul gan feoil gan fadhb toisc go raibh go leor iasc acu ach ní fhéadfaidís staonadh ón iasc mar nach mbeadh mórán eile le n-ithe acu ina áit"<ref>[http://ancronanai.blogspot.fr/2014_09_01_archive.html An Crónánaí]</ref>. == Veigeánachas == Tá daoine feoilséantacha a itheann táirgí [[Ainmhí|ainmhithe]] cosúil le [[bainne]] is [[Ubh|uibheacha]], ach iad siúd a shéanann uibheacha, bainne is a fhotháirgí, agus feoil, is veigeáin (nó fíor-veigeatóirí) iad. Ní itheann cuid de na veigeatóirí táirgí [[déiríocht]]a (.i. [[bainne]], [[cáis]], [[im]], srl.), [[ubh|uibheacha]], nó [[mil]] ach a oiread. {{Príomhalt|Veigeánachas}} ==Tagairtí== {{reflist}} [[Catagóir:Bia agus deoch]] [[Catagóir:Athrú aeráide]] [[Catagóir:Cearta ainmhithe]] [[Catagóir:Veigeatóireachas]] o864ngaryma4nyf8iiq0om6qjkvxoqv 1320088 1320087 2026-07-10T14:54:25Z TGcoa 21229 /* Cúrsaí comhshaoil */ 1320088 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:Foods.jpg|thumb|Bia veigeatórach|329x329px]] An prionsabal nó cleachtas a bhaineann le gan feoil a ithe in am ar bith is ea '''veigeatóireachas'''.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.focloir.ie/en/dictionary/nid/veigeat%C3%B3ireachas|teideal=veigeatóireachas - Definition in Irish Gaelic with audio pronunciation for veigeatóireachas by Foras na Gaeilge|work=www.focloir.ie|dátarochtana=2026-07-10}}</ref> Glacann daoine an nós ar chúiseanna éagsúla - mar shampla, cúiseanna eiticiúla, éiceolaíocha, reiligiúnacha, srl. Is '''feoilséantóirí''' na daoine a leanann an '''feoilséanadh'''. == Sláinte == [[Íomhá:Non eggetarian.jpg|mion|220x220px|Kullu, [[An India|India]]]] Féadfaidh an cothú feoilséantach a bheith níos sláintiúla ná cothú iliteach de bhrí go mbíonn níos lú [[Salann|saille]] ann, agus níos mó snáithíní is [[Frithocsaídeoir|micreachothaithigh fhrithocsaídeacha]]. Deirtear go bhfuil nasc ann idir feoil a ithe agus [[galar croí]], mar aon le h[[ailse]] sa [[paincréas|phaincréas]], san [[éasafagas]], sa [[bolg|bholg]] agus sa [[Stéig mhór|stéig]].<ref>{{Lua idirlín |url=http://www.universityobserver.ie/gaeilge/is-maith-saol-an-veigeatora-duit-fein-agus-don-phlainead/ |teideal=UniversityObserver.ie |dátarochtana=2016-11-01 |archivedate=2017-10-24 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20171024055735/http://www.universityobserver.ie/gaeilge/is-maith-saol-an-veigeatora-duit-fein-agus-don-phlainead/ }}</ref> Níl mórán míbhuntáistí leis, ach amháin go mb'fhéidir go mbeidh easpa éigin iarainn fheidhmigh ann. Maidir le veigeánachas, bíonn easpaí suntasacha ina leithéid de [[Cothú|chothú]], áfach, mar nach mbíonn dóthain [[cailciam]], [[Iarann|iarainn]], [[Sinc|since]], nó [[vitimín]] B12 ann, agus is gá do veigeáin forlíonta cuí a thógaint<ref>Hussey, Matt - Fréamh an Eolais (Coiscéim 2011)</ref>. [[Íomhá:Deconstructed veggie burger.jpg|mion|220x220px|burgar glasraí bainte as a chéile]] == Cúrsaí comhshaoil == Séanann an-chuid daoine feoil ar son an [[comhshaol|chomhshaoil]]. Má táimid dáiríre faoin athrú aeráide, caithfimid níos mó airde a thabhairt ar an bhfadhb a chruthaíonn táirgeadh feola don timpeallacht, agus ba chóir dúinn béim níos láidre a chur ar an maitheas a dhéanann an veigeatóireachas di. Mar shampla, mura n-itheann teaghlach amháin feoil lá amháin gach seachtain ar feadh bliana, is ionann é seo agus trí mhí gan tiomáint. Cé go n-astaítear dé-ocsaíd carbóin agus gáis cheaptha teasa nuair a ithimid glasraí agus pónairí, ar an meán, cruthaíonn réim bia an fheoiliteora deich n-uaire níos mó astaíochtaí ná réim bia an veigeatóra. Ó thaobh spáis de, bheadh ceithre pháirc pheile ag teastáil don fheoiliteoir chun a réim bia a chothú i gcomparáid le páirc pheile amháin don veigeatóir.<ref>{{Lua idirlín|url=https://universityobserver.ie/is-maith-saol-an-veigeatora-duit-fein-agus-don-phlainead/|teideal=Is maith saol an veigeatóra duit féin agus don phláinéad|údar=Philippa White|dáta=19 MF 2012|language=ga-IE|work=University Observer|dátarochtana=2026-07-10}}</ref> == Creideamh == Tá daoine éigin ina bhfeoilséantóirí as ucht a [[creideamh|gcreidimh]]. [[Íomhá:Mercy for Animals Oklahoma Pork Animal Cruelty Protest DSCN0228 (7004385311).jpg|mion|cruáil le hainmhithe|220x220px]] Tá [[India]]igh agus [[An Búdachas|Búdaithe]] ann nach n-itheann feoil leis na mílte bliain anuas, toisc gur idéal sa Hiondúchas agus sa Bhudaíochas foréigean a sheachaint i leith gach [[créatúr]] beo. In Éirinn bhí sé de nós ag Caitlicigh staonadh ón bhfeoil ar [[Aoine an Chéasta]]. == Gorta == B'fhéidir nach bhfuil feoil le fáil. Mar shampla in Éirinn, i gceantair chósta nó oileáin is mó a mhair pobail na [[Gaeltacht]]a anuas go dtí ár n-aois féin. "Is dócha go bhféadfaidís dul gan feoil gan fadhb toisc go raibh go leor iasc acu ach ní fhéadfaidís staonadh ón iasc mar nach mbeadh mórán eile le n-ithe acu ina áit"<ref>[http://ancronanai.blogspot.fr/2014_09_01_archive.html An Crónánaí]</ref>. == Veigeánachas == Tá daoine feoilséantacha a itheann táirgí [[Ainmhí|ainmhithe]] cosúil le [[bainne]] is [[Ubh|uibheacha]], ach iad siúd a shéanann uibheacha, bainne is a fhotháirgí, agus feoil, is veigeáin (nó fíor-veigeatóirí) iad. Ní itheann cuid de na veigeatóirí táirgí [[déiríocht]]a (.i. [[bainne]], [[cáis]], [[im]], srl.), [[ubh|uibheacha]], nó [[mil]] ach a oiread. {{Príomhalt|Veigeánachas}} ==Tagairtí== {{reflist}} [[Catagóir:Bia agus deoch]] [[Catagóir:Athrú aeráide]] [[Catagóir:Cearta ainmhithe]] [[Catagóir:Veigeatóireachas]] e0245bcmyrn1fg9p5zftgpwgp587n5u 0 30539 1320142 1244751 2026-07-10T21:18:57Z TGcoa 21229 1320142 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:Redwood Castle.jpg|mion|Caisleán Redwood, agus scoil dlí]] Córas dlí dúchasach na hÉireann ba ea '''an Féineachas'''.<ref>{{Lua idirlín|url=https://xn--anpipar-jwa8e.ie/2025/08/an-feineachas/|teideal=An Féineachas|údar=Caoimhín Ó Cadhla|dáta=2025-08-29|language=ga-IE|work=An Páipéar|dátarochtana=2026-07-10}}</ref><ref name="kelly">{{cite book | last = Kelly | first = Fergus | isbn = 978-1-85500-214-2 | publisher = Dublin Institute for Advanced Studies | title = A Guide to Early Irish Law | year = 2016}}</ref><ref name="earlymed">{{cite book | last = Ó Cróinín | first = Dáibhí | isbn = 0 582 015669 | publisher = Longman Group | title = Early Medieval Ireland 400-1200 | year = 1995}}</ref><ref name="patterson">{{cite book | last = Patterson | first = Nerys | isbn = 978-0-268-008000-0 | publisher = University of Notre Dame Press | title = Cattle-lords and Clansmen: The social structure of early medieval Ireland: Second Edition | year = 2012}}</ref> I bhfad roimh an [[an Chríostaíocht|gCríostaíocht]], bhí córas dlí i bhfeidhm in Éirinn ar a dtugtar "Féineachas" inniu. Tagann an focal ‘Féineachas’ ó na féine, na daoine a bhí i seilbh na talún, agus bhí an dlí ag freastal ar aicme seo na n-úinéirí talún. Níl mórán ar eolas againn faoi na dlíthe roimh theacht [[Naomh Pádraig]] chuig Éirinn, mar nár scríobhadh aon rud faoi ag an am. Dar le foinsí áirithe, d'fhéadfadh go raibh na dlíthe seo i bhfeidhm b'fhéidir 3500 bliain roimh Ré Chríost. Ní raibh litearthacht ag na Gaeil um an dtaca sin, agus bhí siad ag brath ar chóras béil chun na dlíthe a spreagadh agus a choinneáil. Faoin gcóras seo bhí “praghas” nó luach an duine ag brath ar a stádas. Bhí “log n-enech / luach oinigh” an fhir shaibhir i bhfad níos airde ná luach oinigh an mhogha. == Féach freisin == * [[Hugh Kennedy]] ==Tagairtí== {{reflist}} {{síol}} {{DEFAULTSORT:Féineachas, An}} [[Catagóir:Dlí]] [[Catagóir:An Féineachas| ]] pna7tt2or605wa26zitr17vd0ezmods 1320143 1320142 2026-07-10T21:24:42Z TGcoa 21229 1320143 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:Redwood Castle.jpg|mion|Caisleán Redwood, agus scoil dlí]] Córas dlí dúchasach na hÉireann ba ea '''an Féineachas'''.<ref>{{Lua idirlín|url=https://xn--anpipar-jwa8e.ie/2025/08/an-feineachas/|teideal=An Féineachas|údar=Caoimhín Ó Cadhla|dáta=2025-08-29|language=ga-IE|work=An Páipéar|dátarochtana=2026-07-10}}</ref><ref name="kelly">{{cite book | last = Kelly | first = Fergus | isbn = 978-1-85500-214-2 | publisher = Dublin Institute for Advanced Studies | title = A Guide to Early Irish Law | year = 2016}}</ref><ref name="earlymed">{{cite book | last = Ó Cróinín | first = Dáibhí | isbn = 0 582 015669 | publisher = Longman Group | title = Early Medieval Ireland 400-1200 | year = 1995}}</ref><ref name="patterson">{{cite book | last = Patterson | first = Nerys | isbn = 978-0-268-008000-0 | publisher = University of Notre Dame Press | title = Cattle-lords and Clansmen: The social structure of early medieval Ireland: Second Edition | year = 2012}}</ref> I bhfad roimh an [[an Chríostaíocht|gCríostaíocht]], bhí córas dlí i bhfeidhm in Éirinn ar a dtugtar "Féineachas" inniu. Tagann an focal ‘Féineachas’ ó na féine, na daoine a bhí i seilbh na talún, agus bhí an dlí ag freastal ar aicme seo na n-úinéirí talún. == Stair an Fhéineachais == Tá an chéad tagairtí scríofa atá againn don Fhéineachas sa séú haois, ach tá an Féineachas i bhfad níos sine ná sin. Bhí an Féineachas i bhfeidhm in aimsir an tseanchreidimh. Go deimhin is iad na draoithe a chur an Féineachas i bhfeidhm an t-am sin.  Deirtear gur Ollamh Fódhla a bhailigh na dlíthe le chéile. Le teacht Naomh Pádraig agus na Críostaíochta go hÉirinn rinneadh na dlíthe a nuashonrú chun iad a chur ina oiriúint don Chríostaíocht. Deirtear in Annála na gCeithre Máistrí gur in 438 a scríobhadh síos na dlíthe.  Bhí scoileanna breithiúna timpeall na tíre agus bhí cáil orthu, go deimhin bhí an cháil chomh mór sin go hidirnáisiúnta go ndeachaigh Rí Sasana, Ailfrid Mór, ag staidéar i scoil amháin agus chruthaigh sé a chóras dlí féin i Sasana dá bharr. In 989 d’éirigh le [[Maolsheachlainn Mac Domhnaill,]] Ardrí na hÉireann, na Lochlannaigh a chloí agus ceann de na coinníollacha a leag sé síos orthu go raibh ar na Lochlannaigh glacadh leis an bhFéineachas. Le teacht na Normannach lean córas an Fhéineachais ar aghaidh, go háirithe taobh amuigh den Pháil.  Ach de réir a chéile bhí na Normannaigh ag úsáid an Fhéineachais chomh maith. Bhí eagla ar Shasana go mbeadh sliocht na ngall in Éirinn ag éirí níos Gaelaí ná na Gaeil féin, mar sin d’achtaigh siad Reachtanna Chill Chainnigh, dlíthe a chuir cosc ar mhuintir Shasana in Éirinn an Féineachas a úsáid. Fiú amháin leis an gcosc sin ba é an Féineachas an príomhchóras dlí in Éirinn. Chuir Anraí VIII deireadh leis na mainistreacha in Éirinn, áit a raibh na dlíthe á gcóipeáil agus á gcaomhnú. Ina ndiaidh Imeacht na dTaoiseach cuireadh deireadh leis na scoileanna breithiúna agus cuireadh córas dlí Sasana, an dlí coiteann, i bhfeidhm.   == Siombail den náisiún == Bíonn staraithe áirithe ag déanamh athbhreithniú ar stair na hÉireann, ag rá nach raibh náisiún na hÉireann ann go dtí gur tháinig na Sasanaigh, gur tuatha amháin a d’aithin na Gaeil. Ach bréagnaíonn an Féineachas an argóint sin mar bhí an Féineachas céanna i bhfeidhm i ngach cearn den tír, rud a léiríonn gur aithin na daoine an t-aon chóras dlí amháin sa tír. Ní hamháin sin ach de bharr go raibh na breithiúna ag cur i bhfeidhm an chórais dlí seo, bhí siad ag taisteal timpeall na tíre chun é sin a dhéanamh. == An córas dlí == Ní féidir cur síos a dhéanamh ar an bhFéineachas in alt amháin, mar sin tabharfaidh mé na príomhphointí. Sa chéad dul síos bhí an córas leagtha síos de réir aicme. Bhí freagrachtaí agus pionóis faoi leith do gach aicme. Mar shampla dá ndéanfadh duine ón uasaicme, mar shampla, rí, taoiseach nó tánaiste, an choir chéanna is a rinne tuatach, bheadh pionós níos déine ar an duine ón uasaicme ná mar a bheadh ar an tuatach, ag aithint da réir na chumhachta atá ag an uasal i gcomparáid leis an tuatach. Bhí sclábhaíocht dleathach faoin bhFéineachas, ach athraíodh é sin le teacht na Críostaíochta. Is na breithiúna a chruthaigh an dlí trína gcinntí. An sampla is cáiliúla is ea cás cóipchirt Cholm Cille, an cás cóipchirt is sine ar domhan. Rinne breitheamh cinneadh nach raibh cead ag Colm Cille cóip a dhéanamh de lámhscríbhinn gan cead úinéir na lámhscríbhinne. Mar a dúirt an breitheamh, ‘Le gach bó a lao agus le gach leabhar a chóip’. Níl mórán ar eolas againn faoi na dlíthe roimh theacht [[Naomh Pádraig]] chuig Éirinn, mar nár scríobhadh aon rud faoi ag an am. Dar le foinsí áirithe, d'fhéadfadh go raibh na dlíthe seo i bhfeidhm b'fhéidir 3500 bliain roimh Ré Chríost. Ní raibh litearthacht ag na Gaeil um an dtaca sin, agus bhí siad ag brath ar chóras béil chun na dlíthe a spreagadh agus a choinneáil. Faoin gcóras seo bhí “praghas” nó luach an duine ag brath ar a stádas. Bhí “log n-enech / luach oinigh” an fhir shaibhir i bhfad níos airde ná luach oinigh an mhogha. == Féach freisin == * [[Hugh Kennedy]] ==Tagairtí== {{reflist}} {{síol}} {{DEFAULTSORT:Féineachas, An}} [[Catagóir:Dlí]] [[Catagóir:An Féineachas| ]] aap3i444rm2ecia6qt3tkfiqf4i9w6o 1320145 1320143 2026-07-10T21:34:06Z TGcoa 21229 1320145 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:Redwood Castle.jpg|mion|Caisleán Redwood, agus scoil dlí]] [[Íomhá:A_sculpture_of_Máel_Seachnaill_II_in_Trim,_Co._Meath,_by_James_McKenna.jpg|mion|Dealbh, [[Máel Sechnaill mac Domnaill|Máel Seachnaill II]], Fr. Tehon Park, [[Baile Átha Troim]], Contae na Mí, le James McKenna 1984]] Córas dlí dúchasach na hÉireann ba ea '''an Féineachas'''.<ref>{{Lua idirlín|url=https://xn--anpipar-jwa8e.ie/2025/08/an-feineachas/|teideal=An Féineachas|údar=Caoimhín Ó Cadhla|dáta=2025-08-29|language=ga-IE|work=An Páipéar|dátarochtana=2026-07-10}}</ref><ref name="kelly">{{cite book | last = Kelly | first = Fergus | isbn = 978-1-85500-214-2 | publisher = Dublin Institute for Advanced Studies | title = A Guide to Early Irish Law | year = 2016}}</ref><ref name="earlymed">{{cite book | last = Ó Cróinín | first = Dáibhí | isbn = 0 582 015669 | publisher = Longman Group | title = Early Medieval Ireland 400-1200 | year = 1995}}</ref><ref name="patterson">{{cite book | last = Patterson | first = Nerys | isbn = 978-0-268-008000-0 | publisher = University of Notre Dame Press | title = Cattle-lords and Clansmen: The social structure of early medieval Ireland: Second Edition | year = 2012}}</ref> I bhfad roimh an [[an Chríostaíocht|gCríostaíocht]], bhí córas dlí i bhfeidhm in Éirinn ar a dtugtar "Féineachas" inniu. Tagann an focal ‘Féineachas’ ó na féine, na daoine a bhí i seilbh na talún, agus bhí an dlí ag freastal ar aicme seo na n-úinéirí talún. == Stair an Fhéineachais == Tá an chéad tagairtí scríofa atá againn don Fhéineachas sa séú haois, ach tá an Féineachas i bhfad níos sine ná sin. Bhí an Féineachas i bhfeidhm in aimsir an tseanchreidimh. Go deimhin is iad na draoithe a chur an Féineachas i bhfeidhm an t-am sin.  Deirtear gur Ollamh Fódhla a bhailigh na dlíthe le chéile. Le teacht Naomh Pádraig agus na Críostaíochta go hÉirinn rinneadh na dlíthe a nuashonrú chun iad a chur ina oiriúint don Chríostaíocht. Deirtear in Annála na gCeithre Máistrí gur in 438 a scríobhadh síos na dlíthe.  Bhí scoileanna breithiúna timpeall na tíre agus bhí cáil orthu, go deimhin bhí an cháil chomh mór sin go hidirnáisiúnta go ndeachaigh Rí Sasana, Ailfrid Mór, ag staidéar i scoil amháin agus chruthaigh sé a chóras dlí féin i Sasana dá bharr. In 989 d’éirigh le [[Maolsheachlainn Mac Domhnaill,]] Ardrí na hÉireann, na [[Lochlannaigh]] a chloí. Ceann de na coinníollacha a leag sé síos orthu go raibh ar na Lochlannaigh glacadh leis an bhFéineachas. Le teacht na [[Normannaigh|Normannach]] lean córas an Fhéineachais ar aghaidh, go háirithe taobh amuigh den Pháil.  Ach de réir a chéile bhí na Normannaigh ag úsáid an Fhéineachais chomh maith. Bhí eagla ar Shasana go mbeadh sliocht na nGall in Éirinn ag éirí níos Gaelaí ná na Gaeil féin, mar sin d’achtaigh siad [[Reachtanna Chill Chainnigh]], dlíthe a chuir cosc ar mhuintir Shasana in Éirinn an Féineachas a úsáid. Fiú amháin leis an gcosc sin ba é an Féineachas fós an príomhchóras dlí in Éirinn. Chuir Anraí VIII deireadh leis na mainistreacha in Éirinn, áit a raibh na dlíthe á gcóipeáil agus á gcaomhnú. Ina ndiaidh Imeacht na dTaoiseach cuireadh deireadh leis na scoileanna breithiúna agus cuireadh córas dlí Sasana, an dlí coiteann, i bhfeidhm.   == An córas dlí == Ní féidir cur síos a dhéanamh ar an bhFéineachas in alt amháin, mar sin tabharfaidh mé na príomhphointí. Sa chéad dul síos bhí an córas leagtha síos de réir aicme. Bhí freagrachtaí agus pionóis faoi leith do gach aicme. Mar shampla dá ndéanfadh duine ón uasaicme, mar shampla, rí, taoiseach nó tánaiste, an choir chéanna is a rinne tuatach, bheadh pionós níos déine ar an duine ón uasaicme ná mar a bheadh ar an tuatach, ag aithint da réir na chumhachta atá ag an uasal i gcomparáid leis an tuatach. Bhí sclábhaíocht dleathach faoin bhFéineachas, ach athraíodh é sin le teacht na Críostaíochta. Is na breithiúna a chruthaigh an dlí trína gcinntí. An sampla is cáiliúla is ea cás cóipchirt Cholm Cille, an cás cóipchirt is sine ar domhan. Rinne breitheamh cinneadh nach raibh cead ag Colm Cille cóip a dhéanamh de lámhscríbhinn gan cead úinéir na lámhscríbhinne. Mar a dúirt an breitheamh, ‘Le gach bó a lao agus le gach leabhar a chóip’. == Siombail den náisiún == Bíonn staraithe áirithe ag déanamh athbhreithniú ar stair na hÉireann, ag rá nach raibh náisiún na hÉireann ann go dtí gur tháinig na Sasanaigh, gur tuatha amháin a d’aithin na Gaeil. Ach bréagnaíonn an Féineachas an argóint sin mar bhí an Féineachas céanna i bhfeidhm i ngach cearn den tír, rud a léiríonn gur aithin na daoine an t-aon chóras dlí amháin sa tír. Ní hamháin sin ach de bharr go raibh na breithiúna ag cur i bhfeidhm an chórais dlí seo, bhí siad ag taisteal timpeall na tíre chun é sin a dhéanamh. Níl mórán ar eolas againn faoi na dlíthe roimh theacht [[Naomh Pádraig]] chuig Éirinn, mar nár scríobhadh aon rud faoi ag an am. Dar le foinsí áirithe, d'fhéadfadh go raibh na dlíthe seo i bhfeidhm b'fhéidir 3500 bliain roimh Ré Chríost. Ní raibh litearthacht ag na Gaeil um an dtaca sin, agus bhí siad ag brath ar chóras béil chun na dlíthe a spreagadh agus a choinneáil. Faoin gcóras seo bhí “praghas” nó luach an duine ag brath ar a stádas. Bhí “log n-enech / luach oinigh” an fhir shaibhir i bhfad níos airde ná luach oinigh an mhogha. == Féach freisin == * [[Hugh Kennedy]] ==Tagairtí== {{reflist}} {{síol}} {{DEFAULTSORT:Féineachas, An}} [[Catagóir:Dlí]] [[Catagóir:An Féineachas| ]] 2t5emssepcc0qoqy260gqa82l64h0us 1320146 1320145 2026-07-10T21:40:12Z TGcoa 21229 /* An córas dlí */ 1320146 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:Redwood Castle.jpg|mion|Caisleán Redwood, agus scoil dlí]] [[Íomhá:A_sculpture_of_Máel_Seachnaill_II_in_Trim,_Co._Meath,_by_James_McKenna.jpg|mion|Dealbh, [[Máel Sechnaill mac Domnaill|Máel Seachnaill II]], Fr. Tehon Park, [[Baile Átha Troim]], Contae na Mí, le James McKenna 1984]] Córas dlí dúchasach na hÉireann ba ea '''an Féineachas'''.<ref name=":0">{{Lua idirlín|url=https://xn--anpipar-jwa8e.ie/2025/08/an-feineachas/|teideal=An Féineachas|údar=Caoimhín Ó Cadhla|dáta=2025-08-29|language=ga-IE|work=An Páipéar|dátarochtana=2026-07-10}}</ref><ref name="kelly">{{cite book | last = Kelly | first = Fergus | isbn = 978-1-85500-214-2 | publisher = Dublin Institute for Advanced Studies | title = A Guide to Early Irish Law | year = 2016}}</ref><ref name="earlymed">{{cite book | last = Ó Cróinín | first = Dáibhí | isbn = 0 582 015669 | publisher = Longman Group | title = Early Medieval Ireland 400-1200 | year = 1995}}</ref><ref name="patterson">{{cite book | last = Patterson | first = Nerys | isbn = 978-0-268-008000-0 | publisher = University of Notre Dame Press | title = Cattle-lords and Clansmen: The social structure of early medieval Ireland: Second Edition | year = 2012}}</ref> I bhfad roimh an [[an Chríostaíocht|gCríostaíocht]], bhí córas dlí i bhfeidhm in Éirinn ar a dtugtar "Féineachas" inniu. Tagann an focal ‘Féineachas’ ó na féine, na daoine a bhí i seilbh na talún, agus bhí an dlí ag freastal ar aicme seo na n-úinéirí talún. == Stair an Fhéineachais == Tá an chéad tagairtí scríofa atá againn don Fhéineachas sa séú haois, ach tá an Féineachas i bhfad níos sine ná sin. Bhí an Féineachas i bhfeidhm in aimsir an tseanchreidimh. Níl mórán ar eolas againn faoi na dlíthe roimh theacht [[Naomh Pádraig]] chuig Éirinn, mar nár scríobhadh aon rud faoi ag an am. Ní raibh litearthacht ag na Gaeil um an dtaca sin, agus bhí siad ag brath ar chóras béil chun na dlíthe a spreagadh agus a choinneáil. Go deimhin is iad na draoithe a chur an Féineachas i bhfeidhm an t-am sin.  Deirtear gur Ollamh Fódhla a bhailigh na dlíthe le chéile. Le teacht Naomh Pádraig agus na Críostaíochta go hÉirinn rinneadh na dlíthe a nuashonrú chun iad a chur ina oiriúint don Chríostaíocht. Deirtear in Annála na gCeithre Máistrí gur in 438 a scríobhadh síos na dlíthe.  Bhí scoileanna breithiúna timpeall na tíre agus bhí cáil orthu, go deimhin bhí an cháil chomh mór sin go hidirnáisiúnta go ndeachaigh Rí Sasana, Ailfrid Mór, ag staidéar i scoil amháin agus chruthaigh sé a chóras dlí féin i Sasana dá bharr. In 989 d’éirigh le [[Maolsheachlainn Mac Domhnaill,]] Ardrí na hÉireann, na [[Lochlannaigh]] a chloí. Ceann de na coinníollacha a leag sé síos orthu go raibh ar na Lochlannaigh glacadh leis an bhFéineachas. Le teacht na [[Normannaigh|Normannach]] lean córas an Fhéineachais ar aghaidh, go háirithe taobh amuigh den Pháil.  Ach de réir a chéile bhí na Normannaigh ag úsáid an Fhéineachais chomh maith. Bhí eagla ar Shasana go mbeadh sliocht na nGall in Éirinn ag éirí níos Gaelaí ná na Gaeil féin, mar sin d’achtaigh siad [[Reachtanna Chill Chainnigh]], dlíthe a chuir cosc ar mhuintir Shasana in Éirinn an Féineachas a úsáid. Fiú amháin leis an gcosc sin ba é an Féineachas fós an príomhchóras dlí in Éirinn. Chuir Anraí VIII deireadh leis na mainistreacha in Éirinn, áit a raibh na dlíthe á gcóipeáil agus á gcaomhnú. Ina ndiaidh Imeacht na dTaoiseach cuireadh deireadh leis na scoileanna breithiúna agus cuireadh córas dlí Sasana, an dlí coiteann, i bhfeidhm.<ref name=":0" /> == An córas dlí == Sa chéad dul síos bhí an córas leagtha síos de réir aicme. Bhí freagrachtaí agus pionóis faoi leith do gach aicme. Mar shampla dá ndéanfadh duine ón uasaicme, mar shampla, rí, taoiseach nó tánaiste, an choir chéanna is a rinne tuathánach, bheadh pionós níos déine ar an duine ón uasaicme ná mar a bheadh ar an tuathánach, ag aithint dá réir na chumhachta atá ag an uasal i gcomparáid leis an tuathánach. Bhí sclábhaíocht dleathach faoin bhFéineachas, ach athraíodh é sin le teacht na Críostaíochta. Is na breithiúna a chruthaigh an dlí trína gcinntí. An sampla is cáiliúla is ea cás cóipchirt [[Colm Cille|Cholm Cille]], an cás cóipchirt is sine ar domhan. Rinne breitheamh cinneadh nach raibh cead ag Colm Cille cóip a dhéanamh de lámhscríbhinn gan cead úinéir na lámhscríbhinne. Mar a dúirt an breitheamh, ‘Le gach bó a lao agus le gach leabhar a chóip’.<ref name=":0" /> == Siombail den náisiún == Bíonn staraithe áirithe ag déanamh athbhreithniú ar stair na hÉireann, ag rá nach raibh náisiún na hÉireann ann go dtí gur tháinig na Sasanaigh, gur tuatha amháin a d’aithin na Gaeil. Ach bréagnaíonn an Féineachas an argóint sin mar bhí an Féineachas céanna i bhfeidhm i ngach cearn den tír, rud a léiríonn gur aithin na daoine an t-aon chóras dlí amháin sa tír. Ní hamháin sin ach de bharr go raibh na breithiúna ag cur i bhfeidhm an chórais dlí seo, bhí siad ag taisteal timpeall na tíre chun é sin a dhéanamh.<ref name=":0" /> == Féach freisin == * [[Hugh Kennedy]] ==Tagairtí== {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Féineachas, An}} [[Catagóir:Dlí]] [[Catagóir:An Féineachas| ]] f47stxnp3t1d3ja58rqn2vgfgvvjps6 1320147 1320146 2026-07-10T21:45:14Z TGcoa 21229 1320147 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:Redwood Castle.jpg|mion|Caisleán Redwood, agus scoil dlí]] [[Íomhá:A_sculpture_of_Máel_Seachnaill_II_in_Trim,_Co._Meath,_by_James_McKenna.jpg|mion|Dealbh, [[Máel Sechnaill mac Domnaill|Máel Seachnaill II]], Fr. Tehon Park, [[Baile Átha Troim]], Contae na Mí, le James McKenna 1984]] Córas dlí dúchasach na hÉireann ba ea '''an Féineachas''' nó '''Dlíthe na mBreithiúna'''.<ref name=":0">{{Lua idirlín|url=https://xn--anpipar-jwa8e.ie/2025/08/an-feineachas/|teideal=An Féineachas|údar=Caoimhín Ó Cadhla|dáta=2025-08-29|language=ga-IE|work=An Páipéar|dátarochtana=2026-07-10}}</ref><ref name="kelly">{{cite book | last = Kelly | first = Fergus | isbn = 978-1-85500-214-2 | publisher = Dublin Institute for Advanced Studies | title = A Guide to Early Irish Law | year = 2016}}</ref><ref name="earlymed">{{cite book | last = Ó Cróinín | first = Dáibhí | isbn = 0 582 015669 | publisher = Longman Group | title = Early Medieval Ireland 400-1200 | year = 1995}}</ref><ref name="patterson">{{cite book | last = Patterson | first = Nerys | isbn = 978-0-268-008000-0 | publisher = University of Notre Dame Press | title = Cattle-lords and Clansmen: The social structure of early medieval Ireland: Second Edition | year = 2012}}</ref> I bhfad roimh an [[an Chríostaíocht|gCríostaíocht]], bhí córas dlí i bhfeidhm in Éirinn ar a dtugtar "Féineachas" inniu. Mhair an córas áirithe seo go dtí an 17ú haois nuair a tháinig dlí coiteann Shasana ina áit.<ref name=":1">{{Lua idirlín|url=https://ww2.courts.ie/ga/ag-cuimhneamh-ar-am-at%C3%A1-caite|teideal=Ag Cuimhneamh ar an Am atá Caite {{!}} The Courts Service of Ireland|work=ww2.courts.ie|dátarochtana=2026-07-10}}</ref> Tagann an focal ‘Féineachas’ ó na féine, na daoine a bhí i seilbh na talún, agus bhí an dlí ag freastal ar aicme seo na n-úinéirí talún. == Stair an Fhéineachais == Tá an chéad tagairtí scríofa atá againn don Fhéineachas sa séú haois, ach tá an Féineachas i bhfad níos sine ná sin. Bhí an Féineachas i bhfeidhm in aimsir an tseanchreidimh. Níl mórán ar eolas againn faoi na dlíthe roimh theacht [[Naomh Pádraig]] chuig Éirinn, mar nár scríobhadh aon rud faoi ag an am. Ní raibh litearthacht ag na Gaeil um an dtaca sin, agus bhí siad ag brath ar chóras béil chun na dlíthe a spreagadh agus a choinneáil. Forbraíodh an córas dúchasach dlí seo ó nósanna a cuireadh ar aghaidh ó bhéal ó ghlúin amháin go glúin eile.  Go deimhin is iad na draoithe a chur an Féineachas i bhfeidhm an t-am sin.  Deirtear gur Ollamh Fódhla a bhailigh na dlíthe le chéile. Le teacht Naomh Pádraig agus na Críostaíochta go hÉirinn rinneadh na dlíthe a nuashonrú chun iad a chur ina oiriúint don Chríostaíocht. Deirtear in [[Annála na gCeithre Máistrí]] gur in 438 a scríobhadh síos na dlíthe.  Ach scríobhadh na dlíthe síos den chéad uair sa 7ú haois AD.<ref name=":1" /> Bhí scoileanna breithiúna timpeall na tíre agus bhí cáil orthu, go deimhin bhí an cháil chomh mór sin go hidirnáisiúnta go ndeachaigh Rí Sasana, Ailfrid Mór, ag staidéar i scoil amháin agus chruthaigh sé a chóras dlí féin i Sasana dá bharr. In 989 d’éirigh le [[Maolsheachlainn Mac Domhnaill,]] Ardrí na hÉireann, na [[Lochlannaigh]] a chloí. Ceann de na coinníollacha a leag sé síos orthu go raibh ar na Lochlannaigh glacadh leis an bhFéineachas. Le teacht na [[Normannaigh|Normannach]] lean córas an Fhéineachais ar aghaidh, go háirithe taobh amuigh den Pháil.  Ach de réir a chéile bhí na Normannaigh ag úsáid an Fhéineachais chomh maith. Bhí eagla ar Shasana go mbeadh sliocht na nGall in Éirinn ag éirí níos Gaelaí ná na Gaeil féin, mar sin d’achtaigh siad [[Reachtanna Chill Chainnigh]], dlíthe a chuir cosc ar mhuintir Shasana in Éirinn an Féineachas a úsáid. Fiú amháin leis an gcosc sin ba é an Féineachas fós an príomhchóras dlí in Éirinn. Chuir Anraí VIII deireadh leis na mainistreacha in Éirinn, áit a raibh na dlíthe á gcóipeáil agus á gcaomhnú. Ina ndiaidh Imeacht na dTaoiseach cuireadh deireadh leis na scoileanna breithiúna agus cuireadh córas dlí Sasana, an dlí coiteann, i bhfeidhm.<ref name=":0" /> == An córas dlí == Riaradh Breithiúna (nó ''brithem'') an Féineachas. Comharbaí na ndraoithe Ceilteacha a bhí iontu agus cé go raibh siad cosúil le breithiúna ar bhealaí; bhí an ról a bhí acu ní ba chosúla le headránaí. Bhí orthu an dlí a chaomhnú agus ciall a bhaint as, seachas é a fhorbairt. Bhí an córas leagtha síos de réir aicme. Bhí freagrachtaí agus pionóis faoi leith do gach aicme. Mar shampla dá ndéanfadh duine ón uasaicme, mar shampla, rí, taoiseach nó tánaiste, an choir chéanna is a rinne tuathánach, bheadh pionós níos déine ar an duine ón uasaicme ná mar a bheadh ar an tuathánach, ag aithint dá réir na chumhachta atá ag an uasal i gcomparáid leis an tuathánach. Bhí sclábhaíocht dleathach faoin bhFéineachas, ach athraíodh é sin le teacht na Críostaíochta. Is na breithiúna a chruthaigh an dlí trína gcinntí. An sampla is cáiliúla is ea cás cóipchirt [[Colm Cille|Cholm Cille]], an cás cóipchirt is sine ar domhan. Rinne breitheamh cinneadh nach raibh cead ag Colm Cille cóip a dhéanamh de lámhscríbhinn gan cead úinéir na lámhscríbhinne. Mar a dúirt an breitheamh, ‘Le gach bó a lao agus le gach leabhar a chóip’.<ref name=":0" /> == Siombail den náisiún == Bíonn staraithe áirithe ag déanamh athbhreithniú ar stair na hÉireann, ag rá nach raibh náisiún na hÉireann ann go dtí gur tháinig na Sasanaigh, gur tuatha amháin a d’aithin na Gaeil. Ach bréagnaíonn an Féineachas an argóint sin mar bhí an Féineachas céanna i bhfeidhm i ngach cearn den tír, rud a léiríonn gur aithin na daoine an t-aon chóras dlí amháin sa tír. Ní hamháin sin ach de bharr go raibh na breithiúna ag cur i bhfeidhm an chórais dlí seo, bhí siad ag taisteal timpeall na tíre chun é sin a dhéanamh.<ref name=":0" /> == Féach freisin == * [[Hugh Kennedy]] ==Tagairtí== {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Féineachas, An}} [[Catagóir:An Féineachas| ]] [[Catagóir:Dlí na hÉireann]] [[Catagóir:Cultúr na hÉireann]] 48cabml8in0677necqvm5hhc0uya8sa 1320148 1320147 2026-07-10T21:48:52Z TGcoa 21229 1320148 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:Redwood Castle.jpg|mion|Caisleán Redwood, agus scoil dlí]] [[Íomhá:A_sculpture_of_Máel_Seachnaill_II_in_Trim,_Co._Meath,_by_James_McKenna.jpg|mion|Dealbh, [[Máel Sechnaill mac Domnaill|Máel Seachnaill II]], Fr. Tehon Park, [[Baile Átha Troim]], Contae na Mí, le James McKenna 1984]] [[Íomhá:Cahermacnaghten O Davoren Law School Burren County Clare 1997 09 02.jpg|mion|Scoil dlí mór le rá [[Uí Dhuibhdábhoireann]]. [[Cathair Mhic Neachtain]]<ref name="Gibson2012">{{cite book |author=D. Blair Gibson|title=From Chiefdom to State in Early Ireland|url=https://books.google.com/books?id=tLUhAwAAQBAJ&pg=PA245|date=27ú Lúnasa 2012|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-1-139-56070-2|pages=244–5}}</ref>]] Córas dlí dúchasach na hÉireann ba ea '''an Féineachas''' nó '''Dlíthe na mBreithiúna'''.<ref name=":0">{{Lua idirlín|url=https://xn--anpipar-jwa8e.ie/2025/08/an-feineachas/|teideal=An Féineachas|údar=Caoimhín Ó Cadhla|dáta=2025-08-29|language=ga-IE|work=An Páipéar|dátarochtana=2026-07-10}}</ref><ref name="kelly">{{cite book | last = Kelly | first = Fergus | isbn = 978-1-85500-214-2 | publisher = Dublin Institute for Advanced Studies | title = A Guide to Early Irish Law | year = 2016}}</ref><ref name="earlymed">{{cite book | last = Ó Cróinín | first = Dáibhí | isbn = 0 582 015669 | publisher = Longman Group | title = Early Medieval Ireland 400-1200 | year = 1995}}</ref><ref name="patterson">{{cite book | last = Patterson | first = Nerys | isbn = 978-0-268-008000-0 | publisher = University of Notre Dame Press | title = Cattle-lords and Clansmen: The social structure of early medieval Ireland: Second Edition | year = 2012}}</ref> I bhfad roimh an [[an Chríostaíocht|gCríostaíocht]], bhí córas dlí i bhfeidhm in Éirinn ar a dtugtar "Féineachas" inniu. Mhair an córas áirithe seo go dtí an 17ú haois nuair a tháinig dlí coiteann Shasana ina áit.<ref name=":1">{{Lua idirlín|url=https://ww2.courts.ie/ga/ag-cuimhneamh-ar-am-at%C3%A1-caite|teideal=Ag Cuimhneamh ar an Am atá Caite {{!}} The Courts Service of Ireland|work=ww2.courts.ie|dátarochtana=2026-07-10}}</ref> Tagann an focal ‘Féineachas’ ó na féine, na daoine a bhí i seilbh na talún, agus bhí an dlí ag freastal ar aicme seo na n-úinéirí talún. == Stair an Fhéineachais == Tá an chéad tagairtí scríofa atá againn don Fhéineachas sa séú haois, ach tá an Féineachas i bhfad níos sine ná sin. Bhí an Féineachas i bhfeidhm in aimsir an tseanchreidimh. Níl mórán ar eolas againn faoi na dlíthe roimh theacht [[Naomh Pádraig]] chuig Éirinn, mar nár scríobhadh aon rud faoi ag an am. Ní raibh litearthacht ag na Gaeil um an dtaca sin, agus bhí siad ag brath ar chóras béil chun na dlíthe a spreagadh agus a choinneáil. Forbraíodh an córas dúchasach dlí seo ó nósanna a cuireadh ar aghaidh ó bhéal ó ghlúin amháin go glúin eile.  Go deimhin is iad na draoithe a chur an Féineachas i bhfeidhm an t-am sin.  Deirtear gur Ollamh Fódhla a bhailigh na dlíthe le chéile. Le teacht Naomh Pádraig agus na Críostaíochta go hÉirinn rinneadh na dlíthe a nuashonrú chun iad a chur ina oiriúint don Chríostaíocht. Deirtear in [[Annála na gCeithre Máistrí]] gur in 438 a scríobhadh síos na dlíthe.  Ach scríobhadh na dlíthe síos den chéad uair sa 7ú haois AD.<ref name=":1" /> Bhí scoileanna breithiúna timpeall na tíre agus bhí cáil orthu, go deimhin bhí an cháil chomh mór sin go hidirnáisiúnta go ndeachaigh Rí Sasana, Ailfrid Mór, ag staidéar i scoil amháin agus chruthaigh sé a chóras dlí féin i Sasana dá bharr. In 989 d’éirigh le [[Maolsheachlainn Mac Domhnaill,]] Ardrí na hÉireann, na [[Lochlannaigh]] a chloí. Ceann de na coinníollacha a leag sé síos orthu go raibh ar na Lochlannaigh glacadh leis an bhFéineachas. Le teacht na [[Normannaigh|Normannach]] lean córas an Fhéineachais ar aghaidh, go háirithe taobh amuigh den Pháil.  Ach de réir a chéile bhí na Normannaigh ag úsáid an Fhéineachais chomh maith. Bhí eagla ar Shasana go mbeadh sliocht na nGall in Éirinn ag éirí níos Gaelaí ná na Gaeil féin, mar sin d’achtaigh siad [[Reachtanna Chill Chainnigh]], dlíthe a chuir cosc ar mhuintir Shasana in Éirinn an Féineachas a úsáid. Fiú amháin leis an gcosc sin ba é an Féineachas fós an príomhchóras dlí in Éirinn. Chuir Anraí VIII deireadh leis na mainistreacha in Éirinn, áit a raibh na dlíthe á gcóipeáil agus á gcaomhnú. Ina ndiaidh Imeacht na dTaoiseach cuireadh deireadh leis na scoileanna breithiúna agus cuireadh córas dlí Sasana, an dlí coiteann, i bhfeidhm.<ref name=":0" /> == An córas dlí == Riaradh Breithiúna (nó ''brithem'') an Féineachas. Comharbaí na ndraoithe Ceilteacha a bhí iontu agus cé go raibh siad cosúil le breithiúna ar bhealaí; bhí an ról a bhí acu ní ba chosúla le headránaí. Bhí orthu an dlí a chaomhnú agus ciall a bhaint as, seachas é a fhorbairt. Bhí an córas leagtha síos de réir aicme. Bhí freagrachtaí agus pionóis faoi leith do gach aicme. Mar shampla dá ndéanfadh duine ón uasaicme, mar shampla, rí, taoiseach nó tánaiste, an choir chéanna is a rinne tuathánach, bheadh pionós níos déine ar an duine ón uasaicme ná mar a bheadh ar an tuathánach, ag aithint dá réir na chumhachta atá ag an uasal i gcomparáid leis an tuathánach. Bhí sclábhaíocht dleathach faoin bhFéineachas, ach athraíodh é sin le teacht na Críostaíochta. Is na breithiúna a chruthaigh an dlí trína gcinntí. An sampla is cáiliúla is ea cás cóipchirt [[Colm Cille|Cholm Cille]], an cás cóipchirt is sine ar domhan. Rinne breitheamh cinneadh nach raibh cead ag Colm Cille cóip a dhéanamh de lámhscríbhinn gan cead úinéir na lámhscríbhinne. Mar a dúirt an breitheamh, ‘Le gach bó a lao agus le gach leabhar a chóip’.<ref name=":0" /> == Siombail den náisiún == Bíonn staraithe áirithe ag déanamh athbhreithniú ar stair na hÉireann, ag rá nach raibh náisiún na hÉireann ann go dtí gur tháinig na Sasanaigh, gur tuatha amháin a d’aithin na Gaeil. Ach bréagnaíonn an Féineachas an argóint sin mar bhí an Féineachas céanna i bhfeidhm i ngach cearn den tír, rud a léiríonn gur aithin na daoine an t-aon chóras dlí amháin sa tír. Ní hamháin sin ach de bharr go raibh na breithiúna ag cur i bhfeidhm an chórais dlí seo, bhí siad ag taisteal timpeall na tíre chun é sin a dhéanamh.<ref name=":0" /> == Féach freisin == * [[Hugh Kennedy]] ==Tagairtí== {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Féineachas, An}} [[Catagóir:An Féineachas| ]] [[Catagóir:Dlí na hÉireann]] [[Catagóir:Cultúr na hÉireann]] 33tuybycqv86m9phpbab8w0k91p2lzx 1320150 1320148 2026-07-10T21:52:46Z TGcoa 21229 /* An córas dlí */ 1320150 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:Redwood Castle.jpg|mion|Caisleán Redwood, agus scoil dlí]] [[Íomhá:A_sculpture_of_Máel_Seachnaill_II_in_Trim,_Co._Meath,_by_James_McKenna.jpg|mion|Dealbh, [[Máel Sechnaill mac Domnaill|Máel Seachnaill II]], Fr. Tehon Park, [[Baile Átha Troim]], Contae na Mí, le James McKenna 1984]] [[Íomhá:Cahermacnaghten O Davoren Law School Burren County Clare 1997 09 02.jpg|mion|Scoil dlí mór le rá [[Uí Dhuibhdábhoireann]]. [[Cathair Mhic Neachtain]]<ref name="Gibson2012">{{cite book |author=D. Blair Gibson|title=From Chiefdom to State in Early Ireland|url=https://books.google.com/books?id=tLUhAwAAQBAJ&pg=PA245|date=27ú Lúnasa 2012|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-1-139-56070-2|pages=244–5}}</ref>]] Córas dlí dúchasach na hÉireann ba ea '''an Féineachas''' nó '''Dlíthe na mBreithiúna'''.<ref name=":0">{{Lua idirlín|url=https://xn--anpipar-jwa8e.ie/2025/08/an-feineachas/|teideal=An Féineachas|údar=Caoimhín Ó Cadhla|dáta=2025-08-29|language=ga-IE|work=An Páipéar|dátarochtana=2026-07-10}}</ref><ref name="kelly">{{cite book | last = Kelly | first = Fergus | isbn = 978-1-85500-214-2 | publisher = Dublin Institute for Advanced Studies | title = A Guide to Early Irish Law | year = 2016}}</ref><ref name="earlymed">{{cite book | last = Ó Cróinín | first = Dáibhí | isbn = 0 582 015669 | publisher = Longman Group | title = Early Medieval Ireland 400-1200 | year = 1995}}</ref><ref name="patterson">{{cite book | last = Patterson | first = Nerys | isbn = 978-0-268-008000-0 | publisher = University of Notre Dame Press | title = Cattle-lords and Clansmen: The social structure of early medieval Ireland: Second Edition | year = 2012}}</ref> I bhfad roimh an [[an Chríostaíocht|gCríostaíocht]], bhí córas dlí i bhfeidhm in Éirinn ar a dtugtar "Féineachas" inniu. Mhair an córas áirithe seo go dtí an 17ú haois nuair a tháinig dlí coiteann Shasana ina áit.<ref name=":1">{{Lua idirlín|url=https://ww2.courts.ie/ga/ag-cuimhneamh-ar-am-at%C3%A1-caite|teideal=Ag Cuimhneamh ar an Am atá Caite {{!}} The Courts Service of Ireland|work=ww2.courts.ie|dátarochtana=2026-07-10}}</ref> Tagann an focal ‘Féineachas’ ó na féine, na daoine a bhí i seilbh na talún, agus bhí an dlí ag freastal ar aicme seo na n-úinéirí talún. == Stair an Fhéineachais == Tá an chéad tagairtí scríofa atá againn don Fhéineachas sa séú haois, ach tá an Féineachas i bhfad níos sine ná sin. Bhí an Féineachas i bhfeidhm in aimsir an tseanchreidimh. Níl mórán ar eolas againn faoi na dlíthe roimh theacht [[Naomh Pádraig]] chuig Éirinn, mar nár scríobhadh aon rud faoi ag an am. Ní raibh litearthacht ag na Gaeil um an dtaca sin, agus bhí siad ag brath ar chóras béil chun na dlíthe a spreagadh agus a choinneáil. Forbraíodh an córas dúchasach dlí seo ó nósanna a cuireadh ar aghaidh ó bhéal ó ghlúin amháin go glúin eile.  Go deimhin is iad na draoithe a chur an Féineachas i bhfeidhm an t-am sin.  Deirtear gur Ollamh Fódhla a bhailigh na dlíthe le chéile. Le teacht Naomh Pádraig agus na Críostaíochta go hÉirinn rinneadh na dlíthe a nuashonrú chun iad a chur ina oiriúint don Chríostaíocht. Deirtear in [[Annála na gCeithre Máistrí]] gur in 438 a scríobhadh síos na dlíthe.  Ach scríobhadh na dlíthe síos den chéad uair sa 7ú haois AD.<ref name=":1" /> Bhí scoileanna breithiúna timpeall na tíre agus bhí cáil orthu, go deimhin bhí an cháil chomh mór sin go hidirnáisiúnta go ndeachaigh Rí Sasana, Ailfrid Mór, ag staidéar i scoil amháin agus chruthaigh sé a chóras dlí féin i Sasana dá bharr. In 989 d’éirigh le [[Maolsheachlainn Mac Domhnaill,]] Ardrí na hÉireann, na [[Lochlannaigh]] a chloí. Ceann de na coinníollacha a leag sé síos orthu go raibh ar na Lochlannaigh glacadh leis an bhFéineachas. Le teacht na [[Normannaigh|Normannach]] lean córas an Fhéineachais ar aghaidh, go háirithe taobh amuigh den Pháil.  Ach de réir a chéile bhí na Normannaigh ag úsáid an Fhéineachais chomh maith. Bhí eagla ar Shasana go mbeadh sliocht na nGall in Éirinn ag éirí níos Gaelaí ná na Gaeil féin, mar sin d’achtaigh siad [[Reachtanna Chill Chainnigh]], dlíthe a chuir cosc ar mhuintir Shasana in Éirinn an Féineachas a úsáid. Fiú amháin leis an gcosc sin ba é an Féineachas fós an príomhchóras dlí in Éirinn. Chuir Anraí VIII deireadh leis na mainistreacha in Éirinn, áit a raibh na dlíthe á gcóipeáil agus á gcaomhnú. Ina ndiaidh Imeacht na dTaoiseach cuireadh deireadh leis na scoileanna breithiúna agus cuireadh córas dlí Sasana, an dlí coiteann, i bhfeidhm.<ref name=":0" /> == An córas dlí == Riaradh Breithiúna (nó ''brithem'') an Féineachas. Comharbaí na ndraoithe Ceilteacha a bhí iontu agus cé go raibh siad cosúil le breithiúna ar bhealaí; bhí an ról a bhí acu ní ba chosúla le headránaí. Bhí orthu an dlí a chaomhnú agus ciall a bhaint as, seachas é a fhorbairt. Ar go leor bealaí, bhí an Féineachas sách forásach. Aithníodh colscaradh agus comhchearta idir na hinscní agus léiríodh imní faoin gcomhshaol. Sa dlí coiriúil, rinneadh mionchur síos ar chionta agus ar phionóis. Bhí aiseag i gceist do dhaoine a rinne éagóir, seachas pionós. Gearradh fíneáil ''eric'' ar dhaoine a bhí ciontach i ndúnbhású nó i ngortú colainne, agus socraíodh méid na fíneála ar scála. Ní raibh pionós an bháis i measc na bpionós a bhí ar fáil do na Breithiúna. Tugann an chaoi nach raibh córas cúirte nó fórsa póilíneachta ann le fios go raibh an-mheas ag daoine ar an dlí. Bhí an córas leagtha síos de réir aicme. Bhí freagrachtaí agus pionóis faoi leith do gach aicme. Mar shampla dá ndéanfadh duine ón uasaicme, mar shampla, rí, taoiseach nó tánaiste, an choir chéanna is a rinne tuathánach, bheadh pionós níos déine ar an duine ón uasaicme ná mar a bheadh ar an tuathánach, ag aithint dá réir na chumhachta atá ag an uasal i gcomparáid leis an tuathánach. Bhí sclábhaíocht dleathach faoin bhFéineachas, ach athraíodh é sin le teacht na Críostaíochta. Is na breithiúna a chruthaigh an dlí trína gcinntí. An sampla is cáiliúla is ea cás cóipchirt [[Colm Cille|Cholm Cille]], an cás cóipchirt is sine ar domhan. Rinne breitheamh cinneadh nach raibh cead ag Colm Cille cóip a dhéanamh de lámhscríbhinn gan cead úinéir na lámhscríbhinne. Mar a dúirt an breitheamh, ‘Le gach bó a lao agus le gach leabhar a chóip’.<ref name=":0" /> == Siombail den náisiún == Bíonn staraithe áirithe ag déanamh athbhreithniú ar stair na hÉireann, ag rá nach raibh náisiún na hÉireann ann go dtí gur tháinig na Sasanaigh, gur tuatha amháin a d’aithin na Gaeil. Ach bréagnaíonn an Féineachas an argóint sin mar bhí an Féineachas céanna i bhfeidhm i ngach cearn den tír, rud a léiríonn gur aithin na daoine an t-aon chóras dlí amháin sa tír. Ní hamháin sin ach de bharr go raibh na breithiúna ag cur i bhfeidhm an chórais dlí seo, bhí siad ag taisteal timpeall na tíre chun é sin a dhéanamh.<ref name=":0" /> == Féach freisin == * [[Hugh Kennedy]] ==Tagairtí== {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Féineachas, An}} [[Catagóir:An Féineachas| ]] [[Catagóir:Dlí na hÉireann]] [[Catagóir:Cultúr na hÉireann]] pbvfsapeewav6aqf3p3s7ycdm562klc 1320151 1320150 2026-07-10T22:04:45Z TGcoa 21229 1320151 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:Redwood Castle.jpg|mion|Caisleán Redwood, agus scoil dlí]] [[Íomhá:A_sculpture_of_Máel_Seachnaill_II_in_Trim,_Co._Meath,_by_James_McKenna.jpg|mion|Dealbh, [[Máel Sechnaill mac Domnaill|Máel Seachnaill II]], Fr. Tehon Park, [[Baile Átha Troim]], Contae na Mí, le James McKenna 1984]] [[Íomhá:Cahermacnaghten O Davoren Law School Burren County Clare 1997 09 02.jpg|mion|Scoil dlí mór le rá [[Uí Dhuibhdábhoireann]]. [[Cathair Mhic Neachtain]]<ref name="Gibson2012">{{cite book |author=D. Blair Gibson|title=From Chiefdom to State in Early Ireland|url=https://books.google.com/books?id=tLUhAwAAQBAJ&pg=PA245|date=27ú Lúnasa 2012|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-1-139-56070-2|pages=244–5}}</ref>]] Córas dlí dúchasach na hÉireann ba ea '''an Féineachas''' nó '''Dlíthe na mBreithiúna'''.<ref name=":0">{{Lua idirlín|url=https://xn--anpipar-jwa8e.ie/2025/08/an-feineachas/|teideal=An Féineachas|údar=Caoimhín Ó Cadhla|dáta=2025-08-29|language=ga-IE|work=An Páipéar|dátarochtana=2026-07-10}}</ref><ref name="kelly">{{cite book | last = Kelly | first = Fergus | isbn = 978-1-85500-214-2 | publisher = Dublin Institute for Advanced Studies | title = A Guide to Early Irish Law | year = 2016}}</ref><ref name="earlymed">{{cite book | last = Ó Cróinín | first = Dáibhí | isbn = 0 582 015669 | publisher = Longman Group | title = Early Medieval Ireland 400-1200 | year = 1995}}</ref><ref name="patterson">{{cite book | last = Patterson | first = Nerys | isbn = 978-0-268-008000-0 | publisher = University of Notre Dame Press | title = Cattle-lords and Clansmen: The social structure of early medieval Ireland: Second Edition | year = 2012}}</ref> I bhfad roimh an [[an Chríostaíocht|gCríostaíocht]], bhí córas dlí i bhfeidhm in Éirinn ar a dtugtar "Féineachas" inniu. Mhair an córas áirithe seo go dtí an 17ú haois nuair a tháinig dlí coiteann Shasana ina áit.<ref name=":1">{{Lua idirlín|url=https://ww2.courts.ie/ga/ag-cuimhneamh-ar-am-at%C3%A1-caite|teideal=Ag Cuimhneamh ar an Am atá Caite {{!}} The Courts Service of Ireland|work=ww2.courts.ie|dátarochtana=2026-07-10}}</ref> Tagann an focal ‘Féineachas’ ó na féine, na daoine a bhí i seilbh na talún, agus bhí an dlí ag freastal ar aicme seo na n-úinéirí talún. == Stair an Fhéineachais == Tá an chéad tagairtí scríofa atá againn don Fhéineachas sa séú haois, ach tá an Féineachas i bhfad níos sine ná sin. Bhí an Féineachas i bhfeidhm in aimsir an tseanchreidimh. Níl mórán ar eolas againn faoi na dlíthe roimh theacht [[Naomh Pádraig]] chuig Éirinn, mar nár scríobhadh aon rud faoi ag an am. Ní raibh litearthacht ag na Gaeil um an dtaca sin, agus bhí siad ag brath ar chóras béil chun na dlíthe a spreagadh agus a choinneáil. Forbraíodh an córas dúchasach dlí seo ó nósanna a cuireadh ar aghaidh ó bhéal ó ghlúin amháin go glúin eile.  Go deimhin is iad na draoithe a chur an Féineachas i bhfeidhm an t-am sin.  Deirtear gur Ollamh Fódhla a bhailigh na dlíthe le chéile. Le teacht Naomh Pádraig agus na Críostaíochta go hÉirinn rinneadh na dlíthe a nuashonrú chun iad a chur ina oiriúint don Chríostaíocht. Deirtear in [[Annála na gCeithre Máistrí]] gur in 438 a scríobhadh síos na dlíthe.  Ach scríobhadh na dlíthe síos den chéad uair sa 7ú haois AD.<ref name=":1" /> Bhí scoileanna breithiúna timpeall na tíre agus bhí cáil orthu, go deimhin bhí an cháil chomh mór sin go hidirnáisiúnta go ndeachaigh Rí Sasana, Ailfrid Mór, ag staidéar i scoil amháin agus chruthaigh sé a chóras dlí féin i Sasana dá bharr. In 989 d’éirigh le [[Maolsheachlainn Mac Domhnaill,]] Ardrí na hÉireann, na [[Lochlannaigh]] a chloí. Ceann de na coinníollacha a leag sé síos orthu go raibh ar na Lochlannaigh glacadh leis an bhFéineachas. === Teacht na Normannach === Tharla an chéad chúngach ar an bhFéineachas sa bhliain 1155, nuair a d’eisigh an [[Pápa Aidrian IV|Pápa Adrian IV]] '''''Bulla Laudabiliter''''' inar tacaíodh le plean Rí [[Anraí II Shasana|Anraí II]] chun Éire a chur faoi smacht. Tharla ionradh na nAngla-Normannach faoi stiúir [[Iarla Pembroke, Richard de Clare]] (Strongbow) sa bhliain 1169. Sa bhliain 1171, reáchtáil Rí Henry II Comhairle (ar ar tugadh '''''Curia Regis''''' nó Comhairle an Rí) i bPort Láirge.  Fógraíodh ag an gComhairle gur ghlac gach duine le dlíthe Shasana agus gur dearbhaíodh iad. Bhí an dearbhú seo uaillmhianach seachas réalaíoch. Cuireadh dlí Shasana i bhfeidhm ar fud Chúige Laighean den chuid is mó, áit ar bhronn Anraí II cearta ar thalamh feodach ar Strongbow. Sa bhliain 1172, cheap Anraí [[Hugh de Lacy, Tiarna na Mí|Hugh de Lacy]] ar an gcéad '''''Ghiúisteoir''''' in Éirinn (ionadaí an rí). Sa bhliain 1204, cheadaigh Seon Rí eascairí a scríobh, rud a d’ordaigh do chúirteanna na hÉireann an dlí coiteann a chur i bhfeidhm go bunúsach.  Sa bhliain 1226, d’ordaigh Rí Anraí III don Ghiúisteoir cloí le dlíthe agus le nósanna Shasana. Bliain ina dhiaidh sin, cuireadh '''''Clár Eascairí''''', ina raibh cóipeanna de na heascairí ar fad a d’eisigh cúirteanna Shasana, chuig Baile Átha Cliath. Ceapadh an chéad bhreitheamh Angla-Normannach sa bhliain 1221. Bhí cead ag lonnaitheoirí Angla-Normannacha achomharc a dhéanamh chun Cairt na mBreithiúna chun a gcearta agus a dtailte a fháil. Tháinig laghdú ar thionchar dhlí Shasana le linn an 14ú agus an 15ú haois. Le linn an ama sin, dúradh gur éirigh na Normannaigh, trí idirphósadh leis na Gaeil '''''<nowiki/>'níos Éireannaí ná na hÉireannaigh iad féin.'''''’ Ach lean córas an Fhéineachais ar aghaidh taobh amuigh den Pháil.  Agus de réir a chéile bhí na Normannaigh ag úsáid an Fhéineachais chomh maith. === Reachtanna Chill Chainnigh === Bhí eagla ar Shasana go mbeadh sliocht na nGall in Éirinn ag éirí níos Gaelaí ná na Gaeil féin, mar sin d’achtaigh siad [[Reachtanna Chill Chainnigh]], dlíthe a chuir cosc ar mhuintir Shasana in Éirinn an Féineachas a úsáid. Fiú amháin leis an gcosc sin ba é an Féineachas fós an príomhchóras dlí in Éirinn. Theastaigh ó Shasana forlámhas na Parlaiminte agus dhlí Shasana a ghlacadh ar aon Pharlaimint de chuid na hÉireann nó ar reachtaíocht na hÉireann arís ach Reachtanna Chill Chainnigh a achtú sa bhliain 1366. Ina dhiaidh sin, achtaíodh dhá reacht sa Pharlaimint a reáchtáladh i nDroichead Átha sa bhliain 1494, agus tugadh [[Dlí Poynings (reachtanna Shasana a dheimhniú)|Dlí Poynings]] ar na reachtanna seo le chéile. Foráladh ann go gcaithfeadh Comhairle an Rí aontú a thabhairt roimh ré do thionól agus do reachtaíocht Pharlaimint na hÉireann agus go gcuirfí gach dlí a rithfeadh i Sasana i bhfeidhm in Éirinn. Ina ainneoin sin, níor cuireadh dlí Shasana i bhfeidhm ach i gceantar ar ar tugadh an Pháil faoin mbliain 1500. Bhí Baile Átha Cliath agus an cósta thoir sa Pháil. Cuireadh an Féineachas i bhfeidhm lasmuigh den Pháil. === Anraí VIII === Níor leathnaíodh dlí Shasana ní b’fhaide i gcéin go dtí réimeas Rí [[Anraí VIII Shasana|Anraí VIII]] i lár an 16ú haois.  Chuir sé scéim ar ar tugadh '''''<nowiki/>'géilleadh agus athbhronnadh’''''' i bhfeidhm ar thalamh na dteaghlach uasal dúchasach, agus thug sé seo laistigh de chóras feodach na tionachta talún iad. Ina theannta sin, briseadh an Rí leis an Eaglais Chaitliceach Rómhánach ba chúis le díscaoileadh na mainistreacha agus le hathdháileadh thalamh na hEaglaise. Chuir Anraí VIII deireadh leis na mainistreacha in Éirinn, áit a raibh na dlíthe á gcóipeáil agus á gcaomhnú. === Imeacht na nIarlaí === Fuair dlí Shasana greim eile ar an tír tar éis ''<nowiki/>'I[[Imeacht na nIarlaí|meacht na nIarlaí]]''' ó Chúige Uladh sa bhliain 1607 agus tar éis na Plandála ina dhiaidh sin inar tugadh talamh do lonnaitheoirí de chuid na hAlban agus de chuid Shasana.  Bhí tábhacht bhreise le hImeacht na nIarlaí mar gur baineadh foinse phátrúnachta na mBreithiúna mar gheall air. Léirigh Forógra Rí Séamas 1 sa bhliain 1603 an deireadh le húdarás an Fhéineachais, agus chiallaigh sé seo go raibh muintir na hÉireann faoi chosaint an Rí. Roinneadh an tír ina gcontaetha agus cuireadh dlí Shasana i bhfeidhm ar fud na tíre. Scriosadh an Féineachas tuilleadh mar gheall ar dhá chinneadh a rinneadh sna cúirteanna le linn réimeas Séamas I. I gcásanna '''''Gavelkind (1605) Dav. 49''''' agus '''''Tanistry (1607) Dav. 28''''', dhiúltaigh na cúirteanna in Éirinn do rialacha comharbais an Fhéineachais. Sa dara cás, dhearbhaigh an chúirt gur mhair dlíthe dúchasacha de chuid tíre nuair a bhí siad réasúnta agus cinnte, nuair a baineadh úsáid ón tseanaimsir astu agus nuair a bhí siad oiriúnach do cheannas na corónach ach theip ar an dlí dúchasach na riachtanais seo a chomhlíonadh. Ina ndiaidh Imeacht na nIarlaí cuireadh deireadh leis na scoileanna breithiúna agus cuireadh córas dlí Sasana, an dlí coiteann, i bhfeidhm.<ref name=":0" /> == An córas dlí == Riaradh Breithiúna (nó ''brithem'') an Féineachas. Comharbaí na ndraoithe Ceilteacha a bhí iontu agus cé go raibh siad cosúil le breithiúna ar bhealaí; bhí an ról a bhí acu ní ba chosúla le headránaí. Bhí orthu an dlí a chaomhnú agus ciall a bhaint as, seachas é a fhorbairt. Ar go leor bealaí, bhí an Féineachas sách forásach. Aithníodh colscaradh agus comhchearta idir na hinscní agus léiríodh imní faoin gcomhshaol. Sa dlí coiriúil, rinneadh mionchur síos ar chionta agus ar phionóis. Bhí aiseag i gceist do dhaoine a rinne éagóir, seachas pionós. Gearradh fíneáil ''eric'' ar dhaoine a bhí ciontach i ndúnbhású nó i ngortú colainne, agus socraíodh méid na fíneála ar scála. Ní raibh pionós an bháis i measc na bpionós a bhí ar fáil do na Breithiúna. Tugann an chaoi nach raibh córas cúirte nó fórsa póilíneachta ann le fios go raibh an-mheas ag daoine ar an dlí.<ref name=":1" /> Bhí an córas leagtha síos de réir aicme. Bhí freagrachtaí agus pionóis faoi leith do gach aicme. Mar shampla dá ndéanfadh duine ón uasaicme, mar shampla, rí, taoiseach nó tánaiste, an choir chéanna is a rinne tuathánach, bheadh pionós níos déine ar an duine ón uasaicme ná mar a bheadh ar an tuathánach, ag aithint dá réir na chumhachta atá ag an uasal i gcomparáid leis an tuathánach. Bhí sclábhaíocht dleathach faoin bhFéineachas, ach athraíodh é sin le teacht na Críostaíochta. Is na breithiúna a chruthaigh an dlí trína gcinntí. An sampla is cáiliúla is ea cás cóipchirt [[Colm Cille|Cholm Cille]], an cás cóipchirt is sine ar domhan. Rinne breitheamh cinneadh nach raibh cead ag Colm Cille cóip a dhéanamh de lámhscríbhinn gan cead úinéir na lámhscríbhinne. Mar a dúirt an breitheamh, ‘Le gach bó a lao agus le gach leabhar a chóip’.<ref name=":0" /> == Siombail den náisiún == Bíonn staraithe áirithe ag déanamh athbhreithniú ar stair na hÉireann, ag rá nach raibh náisiún na hÉireann ann go dtí gur tháinig na Sasanaigh, gur tuatha amháin a d’aithin na Gaeil. Ach bréagnaíonn an Féineachas an argóint sin mar bhí an Féineachas céanna i bhfeidhm i ngach cearn den tír, rud a léiríonn gur aithin na daoine an t-aon chóras dlí amháin sa tír. Ní hamháin sin ach de bharr go raibh na breithiúna ag cur i bhfeidhm an chórais dlí seo, bhí siad ag taisteal timpeall na tíre chun é sin a dhéanamh.<ref name=":0" /> == Féach freisin == * [[Hugh Kennedy]] ==Tagairtí== {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Féineachas, An}} [[Catagóir:An Féineachas| ]] [[Catagóir:Dlí na hÉireann]] [[Catagóir:Cultúr na hÉireann]] ag9o49nkxoal96uhivv7lswrm0t3j1h 0 40760 1320171 1308083 2026-07-11T07:28:46Z Aerchasúr 45379 1320171 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Imeacht}} Is í an '''Chré-umhaois''' an tréimhse [[réamhstair]]e arb é a príomhthréith go mbaintí úsáid as [[copar]] agus as a chóimhiotal, an [[cré-umha]], mar phríomhábhar crua in uirlisí agus in airm. In ord croineolaíoch, luíonn sí idir an [[An Chlochaois|Chlochaois]] agus an [[An Iarannaois|Iarannaois]]. Tugann an téarma "an Chlochaois" le tuiscint nach raibh ar chumas an phobail [[amhiarann]] a bhruithniú, agus tugann "an Iarannaois" le tuiscint go bhféadfaí déantáin a mhonarú as aon cheann de na trí ábhar chrua. Léiríonn an leagan amach seo sa chroineolaíocht sheandálaíochta a thábhachtaí atá stair na teicneolaíochta don réamhstair. Tar éis breis agus dhá chéad bliain de staidéar eolaíoch ar an tréimhse, is léir gurb í úsáid an chopair agus an chré-umha féin an tréith is seasmhaí, agus dá bhrí sin an tréith is diagnóisí, a bhaineann leis an aois seo. Chomh maith le déantúsaíocht an chré-umha ó amhábhair agus úsáid fhorleathan uirlisí agus arm cré-umha, lean forbairt na siombailí picteagramacha nó idéagramacha agus na [[próta-scríbhneoireacht]]a le linn na tréimhse seo i roinnt réigiún, agus gnéithe eile den tsibhialtacht uirbeach.<ref>J. M. Coles, A. F. Harding (1979). ''The Bronze Age in Europe: an Introduction to the Prehistory of Europe c.2000–700 B.C.''</ref> Thosaigh an Chré-umhaois ag amanna éagsúla ar fud an domhain: timpeall 3300 [[RCh]] sa [[An Neasoirthear|Neasoirthear]], ach níos déanaí san [[An Eoraip|Eoraip]] agus san [[An Áise|Áise]]. Tháinig deireadh léi sa Neasoirthear timpeall 1200 RCh, tráth ar thit roinnt mhaith sibhialtachtaí as a chéile. "Titim na Cré-umhaoise Déanaí" a thugtar ar an gcliseadh sin. == Croineolaíocht agus sainmhíniú == Cuid de "chóras na dtrí aois" is ea an Chré-umhaois, córas a cheap an seandálaí Danmhargach [[Christian Jürgensen Thomsen]] go luath sa 19ú haois chun bailiúcháin réamhstaire a rangú de réir ábhair: cloch, cré-umha agus iarann. Cé gur córas simplí é a bhfuil go leor leasuithe déanta air ó shin, tá sé fós ina chreatlach bhunúsach ag seandálaíocht na hEorpa agus an Neasoirthir. Aithnítear go minic idirthréimhse idir an Neoiliteach agus an Chré-umhaois ar a dtugtar an [[Ré Chalcailiotach]] nó "Aois an Chopair", tráth a raibh copar glan in úsáid ach nach raibh an cré-umha féin á dhéanamh fós. Ní hionann tús ná deireadh na Cré-umhaoise ó réigiún go réigiún: bhí sibhialtachtaí liteartha uirbeacha sa Mheaspatáim agus san Éigipt fad a bhí pobail feirmeoireachta gan scríbhneoireacht in iarthar na hEorpa. Roinntear an tréimhse de ghnáth ina trí chuid, mar atá an Luath-Chré-umhaois, an Mheán-Chré-umhaois agus an Chré-umhaois Dhéanach, cé go n-athraíonn na dátaí beachta ó áit go háit. == Teicneolaíocht agus trádáil == Is cóimhiotal é an cré-umha ina bhfuil thart ar 90% copar agus 10% [[stán]]. Tá sé i bhfad níos crua ná copar glan, is fusa é a theilgean, agus coinníonn sé faobhar géar. Ba í an fhadhb ba mhó a bhain leis ná an t-amhábhar: is annamh a fhaightear copar agus stán san áit chéanna. Sa Neasoirthear, mar shampla, thagadh cuid mhór den stán an bealach ar fad ón Áise Láir, agus san Eoraip ba iad [[Corn na Breataine]] agus tuaisceart na hIodáile na foinsí stáin ba thábhachtaí. Dá bharr sin, chothaigh an Chré-umhaois líonraí fada trádála den chéad uair sa réamhstair. Iompraíodh copar, stán, ór, ómra agus earraí só thar farraigí agus thar sléibhte, agus d'fhás aicmí nua sa tsochaí dá réir: mianadóirí, gaibhne, ceannaithe agus uasaicme ghaiscíoch a thaispeáin a stádas le hairm agus le seoda miotail. Is fianaise iontach ar an trádáil seo í long bhriste [[Uluburun]] amach ó chósta na Tuirce (timpeall 1300 RCh), a raibh deich dtonna copair agus tonna stáin ar bord aici, mar aon le hearraí ó dhosaen cultúr éagsúil. == An Chré-umhaois ar fud an domhain == === An Neasoirthear agus an Éigipt === Sa [[An Mheaspatáim|Mheaspatáim]] a thosaigh an Chré-umhaois, timpeall 3300 RCh, i measc na [[Suiméir]]each. Le linn na tréimhse seo a d'fhorbair na chéad chathracha, an chéad scríbhneoireacht ([[dingscríbhneoireacht]]), na chéad dlíthe scríofa agus na chéad impireachtaí. San [[An Éigipt|Éigipt]], baineann an tSean-Ríocht (ré na bpirimidí móra), an Mheán-Ríocht agus an Ríocht Nua ar fad leis an gCré-umhaois. === An Aeigéach === Sa Mheánmhuir thoir bhí dhá shibhialtacht mhóra: na [[An tsibhialtacht Mhìonóach|Mìonóaigh]] ar oileán na Créite, a thóg palásanna móra ar nós [[Cnósas|Chnósas]], agus na [[Micéanaigh]] ar mhórthír na Gréige, a bhfuil a gcultúr gaiscíoch ina bhunús le heipicí Hóiméir. D'úsáid an dá shibhialtacht córais scríbhneoireachta (Líneach A agus Líneach B), agus is í an Líneach B an fhoirm is sine den Ghréigis atá ar taifead. === An Áise === San [[An tSín|tSín]], baineann ríshliocht Shang (timpeall 1600–1046 RCh) leis an gCré-umhaois; tá clú ar leith ar shoithí deasghnátha cré-umha na tréimhse sin, atá ar na teilgin is casta dá ndearnadh riamh. Sa [[Gleann Indus|Ghleann Indus]] bhí sibhialtacht Harappa faoi bhláth, le cathracha pleanáilte ar nós Mhohenjo-daro agus córais séarachais nach raibh a leithéidí arís san Áise Theas go ceann na mílte bliain. === An Eoraip === Tháinig an mhiotalóireacht chun na hEorpa ón Neasoirthear agus ón gCugas de réir a chéile. Bhí cultúr na nEascra ([[Cultúr an tSoithigh Chlogfhoirmigh]]) lárnach i scaipeadh na luathmhiotalóireachta in iarthar na hEorpa, agus cultúir mhóra ar nós Únětice i lár na hEorpa agus cultúr na dTulach ina dhiaidh sin. I measc iontas na tréimhse san Eoraip tá [[diosca Nebra]], léarscáil chré-umha den spéir, agus séadchomharthaí móra meigiliteacha a athchóiríodh le linn na tréimhse, [[Stonehenge]] ina measc. === Titim na Cré-umhaoise Déanaí === Timpeall 1200–1150 RCh thit córas idirnáisiúnta na Meánmhara thoir as a chéile ar bhealach tobann tubaisteach: scriosadh na palásanna Micéanacha, thit impireacht na [[Hitigh|Hiteach]], agus tháinig meath mór ar an Éigipt. Luaitear cúiseanna éagsúla leis an titim, ina measc ionsaithe "Mhuintir na Farraige", triomach fada, creathanna talún agus briseadh na líonraí trádála, agus is dócha gur mheascán díobh ar fad a bhí ann. As an gcliseadh seo a d'eascair an Iarannaois: nuair a bhris an trádáil stáin, b'éigean do dhaoine dul i muinín an iarainn, miotal atá le fáil beagnach i ngach áit. == An Chré-umhaois in Éirinn == Mhair an Chré-umhaois in [[Éire|Éirinn]] ó thart ar 2500 RCh go dtí thart ar 500 RCh, agus roinntear í ina trí thréimhse: an Luath-Chré-umhaois (2500–1600 RCh), an Mheán-Chré-umhaois (1600–1200 RCh) agus an Chré-umhaois Dhéanach (1200–500 RCh). === Tús na miotalóireachta === Ceanglaítear tús na miotalóireachta in Éirinn le teacht "mhuintir na nEascra" (lucht na potaireachta eascra), a tháinig go hÉirinn timpeall 2500 RCh. Is ag [[Oileán Rois]] in aice le [[Cill Airne]] atá an mianach copair is sine dá bhfuil ar eolas in iarthuaisceart na hEorpa, a bhí in úsáid ó thart ar 2400 RCh.<ref>William O'Brien (2004). ''Ross Island: Mining, Metal and Society in Early Ireland.'' Gaillimh: OÉ Gaillimh.</ref> Bhí Éire ar cheann de na foinsí copair ba thábhachtaí in iarthar na hEorpa sa luath-thréimhse, agus easpórtáladh tuanna copair Éireannacha go dtí an Bhreatain agus níos faide i gcéin. Rinneadh mianadóireacht i gcúpla áit eile timpeall na tíre freisin, mar shampla Cnoc Osta i g[[Contae Chorcaí|Corcaigh]] (áit a bhfuil breis agus tríocha mianach réamhstaire ar taifead), [[Gleann Abhóca]] i g[[Contae Chill Mhantáin|Cill Mhantáin]] agus na [[Beanna Boirche]] i g[[Contae an Dúin]]. Mianadóireacht ar leibhéal íseal teicneolaíochta a bhí inti: tháinig siad ar chnapanna [[ór|óir]] i measc sil-leagan glárach in aibhneacha. Fuair siad copar i gclocha lán de mhianach copair: théigh siad na clocha os cionn tine agus scoilt siad iad le huisce fuar. Ansin roghnaigh siad na píosaí leis an méid is mó ocsaíde copair iontu. Bhruithnigh siad na clocha sin ar thine fioghuail. === Forbairt na ceirde === Ba iad na réada miotail ba luaithe a táirgeadh in Éirinn ná tuanna comhréidhe de chopar amháin a d'fhéadfaí a theilgean go héasca i múnlaí cloiche a bhí in aon phíosa amháin agus a theannadh le cnagaíl. Níos déanaí tháinig múnlaí cloiche in dhá chuid ina n-ionad sin, rud a chiallaigh go bhféadfaí uirlisí agus airm níos casta a tháirgeadh, agus faoin gCré-umhaois Dhéanach bhí múnlaí cré agus an teilgean "céir chaillte" in úsáid, teicníc a cheadaigh cruthanna fíorchasta. Tháinig feabhas ar an teicneolaíocht agus tugadh [[stán]] isteach as tíortha eile, as [[Corn na Breataine]] i [[Sasana]] go háirithe, chun cré-umha a dhéanamh. Is cóimhiotal é an cré-umha (meascán de chopar agus de stán) atá i bhfad níos láidre ná copar ina aonar agus is féidir leis faobhar a choinneáil ar feadh i bhfad. De réir mar a chuaigh an tréimhse ar aghaidh tháinig raon na ndéantán chun cinn: tuanna soicéadacha, corráin, sceana, rásúir, agus sa tréimhse dhéanach claimhte, cinn sleá shoicéadacha, sciatha agus fiú stoic cheoil. Tháinig breis agus céad de na hadharca cré-umha sin slán in Éirinn, an bailiúchán is mó dá leithéid san Eoraip. === Ór na hÉireann === Tá Éire ar cheann de na tíortha is saibhre in iarthar na hEorpa ó thaobh sheoda óir na Cré-umhaoise de. Sa luath-thréimhse rinneadh lúnúlaí (muinceanna leathana leathghealacha d'ór buailte) agus dioscaí gréine; tá thart ar cheithre scór lúnúla ar eolas ó Éirinn, i bhfad níos mó ná ó aon tír eile. Sa tréimhse dhéanach tháinig borradh nua faoin gceardaíocht: torcanna casta, fáinní, lúbáin ghruaige agus bónaí móra ildualacha óir. Tá cuid mhór den saibhreas seo le feiceáil in [[Ard-Mhúsaem na hÉireann]]. Ina measc tá taisce an Bhrú Mhóir i g[[Contae an Chláir]], an taisce óir réamhstaire is mó a fuarthas riamh in iarthar na hEorpa, agus taisce an Dúrois i g[[Contae Uíbh Fhailí]]. === Saol agus séadchomharthaí === Is iad na [[fulacht fia|fulachtaí fia]] (láithreacha cócaireachta ina dtéití uisce le clocha teo) an cineál séadchomhartha is coitianta ón tréimhse seo in Éirinn, agus na mílte díobh ar fud na tíre. Chónaigh na daoine i dtithe cruinne adhmaid agus caolaigh de ghnáth, agus faoin gCré-umhaois Dhéanach bhí lonnaíochtaí daingnithe á dtógáil, [[crannóg]]a ar lochanna agus dúnta ar mhullaí cnoc ina measc. Tógadh [[tuama dingeach|tuamaí dingeacha]] agus cistí cloiche le haghaidh adhlactha, agus [[ciorcal cloiche|ciorcail chloiche]] agus [[gallán|galláin]] a bhfuil baint acu, is dócha, le deasghnátha agus le réalteolaíocht. In áit na dtuamaí móra pobail a bhí coitianta sa Neoiliteach, is minic adhlacthaí aonair a fheictear sa Chré-umhaois, athrú a thugann le fios go raibh an duine aonair agus a stádas ag éirí níos tábhachtaí sa tsochaí. Caitheadh a lán de na déantáin ba luachmhaire (claimhte, coirí agus seoda óir ina measc) isteach i lochanna, i bportaigh agus in aibhneacha mar íobairtí, agus is as taiscí den sórt sin a tháinig formhór na seod atá sna músaeim inniu. Faoi dheireadh na tréimhse bhí claimhte, sleánna agus sciatha cré-umha á ndéanamh go fairsing, rud a thugann le fios go raibh an chogaíocht ag éirí níos tábhachtaí sa tsochaí. Timpeall 500 RCh tháinig miotalóireacht an iarainn go hÉirinn de réir a chéile, agus leis sin tosaíonn [[An Iarannaois|Iarannaois]] na hÉireann, ré na gCeilteach de réir an tseanchais. == Féach freisin == * [[Córas na dtrí aois]] * [[Neoiliteach]] * [[Ré Chalcailiotach]] * [[An Iarannaois]] * [[Oileán Rois]] * [[Fulacht fia]] == Tagairtí == <references /> [[Catagóir:An Chré-umhaois]] [[Catagóir:Seandálaíocht]] t16pqssw4fixvludtvc39hkoxat2icx 0 58774 1320155 1103580 2026-07-10T23:14:33Z TGcoa 21229 1320155 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:River_Medway_at_Maidstone,_Kent_-_geograph.org.uk_-_187940.jpg|deas|250px|thumb|Maidstone]] Is [[baile]] suite in [[Kent]] é '''Maidstone'''. Bhí [[Ann Widdecombe]] ina feisire parlaiminte do Maidstone ar feadh 23 bliain. {{Síol-tír-en}} {{DEFAULTSORT:Maidstone}} [[Catagóir:Bailte agus cathracha i Sasana]] [[Catagóir:Kent]] aya5f30i0undyoywc31q0kls7iwy05m 0 66007 1320121 1314745 2026-07-10T19:20:17Z Seachránaí 53315 Catagóirí 1320121 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Is polaiteoir Éireannach é '''Rónán Mullen''' (a rugadh ar an 13 Deireadh Fómhair 1970). Tá sé ar dhuine de na polaiteoirí is mó i dTeach Laighean a bhfuil cáil na Gaeilge air.<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/roinnt-gaeilgeoiri-san-iomaiocht-don-seanad-agus-tus-a-chur-leis-an-votail/|teideal=Roinnt Gaeilgeoirí san iomaíocht don Seanad agus tús á chur leis an vótáil|dáta=2025-01-15|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2025-01-15}}</ref> == Féach freisin == == Tagairtí == {{reflist}} {{Baill den 24ú Seanad}} {{Baill den 25ú Seanad}} {{síol-beath-ie}} {{DEFAULTSORT:Mullen, Rónán}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1970]] [[Catagóir:Daoine beo]] [[Catagóir:Abhcóidí Éireannacha]] [[Catagóir:Alumni Ollscoil Chathair Átha Cliath]] [[Catagóir:Alumni Ollscoil na Gaillimhe]] [[Catagóir:Baill den 23ú Seanad]] [[Catagóir:Baill den 24ú Seanad]] [[Catagóir:Baill den 25ú Seanad]] [[Catagóir:Baill den 26ú Seanad]] [[Catagóir:Caitlicigh Éireannacha]] [[Catagóir:Daoine ón Irish Examiner]] [[Catagóir:Gaeilgeoirí]] [[Catagóir:Gníomhaithe Éireannacha]] [[Catagóir:Gníomhaithe polaitiúla]] [[Catagóir:Ollscoil na hÉireann]] [[Catagóir:Polaiteoirí as Contae na Gaillimhe]] [[Catagóir:Polaiteoirí neamhspleácha na hÉireann]] tk48yc9u2vdq5ummvadcevep676zx4o 1320122 1320121 2026-07-10T19:20:30Z Seachránaí 53315 Catagóirí 1320122 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Is polaiteoir Éireannach é '''Rónán Mullen''' (a rugadh ar an 13 Deireadh Fómhair 1970). Tá sé ar dhuine de na polaiteoirí is mó i dTeach Laighean a bhfuil cáil na Gaeilge air.<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/roinnt-gaeilgeoiri-san-iomaiocht-don-seanad-agus-tus-a-chur-leis-an-votail/|teideal=Roinnt Gaeilgeoirí san iomaíocht don Seanad agus tús á chur leis an vótáil|dáta=2025-01-15|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2025-01-15}}</ref> == Féach freisin == == Tagairtí == {{reflist}} {{Baill den 24ú Seanad}} {{Baill den 25ú Seanad}} {{síol-beath-ie}} {{DEFAULTSORT:Mullen, Rónán}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1970]] [[Catagóir:Daoine beo]] [[Catagóir:Abhcóidí Éireannacha]] [[Catagóir:Alumni Ollscoil Chathair Átha Cliath]] [[Catagóir:Alumni Ollscoil na Gaillimhe]] [[Catagóir:Baill den 23ú Seanad]] [[Catagóir:Baill den 24ú Seanad]] [[Catagóir:Baill den 25ú Seanad]] [[Catagóir:Baill den 26ú Seanad]] [[Catagóir:Caitlicigh Éireannacha]] [[Catagóir:Daoine ón Irish Examiner]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Gaeilgeoirí]] [[Catagóir:Gníomhaithe Éireannacha]] [[Catagóir:Gníomhaithe polaitiúla]] [[Catagóir:Ollscoil na hÉireann]] [[Catagóir:Polaiteoirí as Contae na Gaillimhe]] [[Catagóir:Polaiteoirí neamhspleácha na hÉireann]] 46drpbw5y3o1nri9izn17c59sc9kn93 0 70224 1320093 1319581 2026-07-10T17:48:02Z ~2026-34988-39 75055 1320093 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Uimhir}} Is é '''280''' an [[uimhir nádúrtha]] tar éis [[279 (uimhir)|279]] agus roimh [[281 (uimhir)|281]]. {{Uimhir}} {{stumpa}} [[Catagóir:Slánuimhreacha]] nuc3j657wtyczdqbn02yjhze9qym22n 0 70227 1320168 1319571 2026-07-11T01:50:12Z ~2026-34988-39 75055 Removed redirect to [[300 (uimhir)]] 1320168 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Uimhir}} Is é '''359''' an [[uimhir nádúrtha]] tar éis [[358 (uimhir)|358]] agus roimh [[360 (uimhir)|360]]. {{Uimhir}} {{stumpa}} [[Catagóir:Slánuimhreacha]] qr4x8g5i6sd7wq6m4wv6ybj6swazjct 0 70247 1320169 1319094 2026-07-11T01:52:31Z ~2026-34988-39 75055 Removed redirect to [[700 (uimhir)]] 1320169 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Uimhir}} Is é '''790''' an [[uimhir nádúrtha]] tar éis [[789 (uimhir)|789]] agus roimh [[791 (uimhir)|791]]. {{Uimhir}} {{stumpa}} [[Catagóir:Slánuimhreacha]] izrrozbafdn9vvvf6z40bub6tf1cvfl 0 70991 1320090 830510 2026-07-10T17:02:44Z ~2026-34988-39 75055 1320090 wikitext text/x-wiki #athsheoladh [[300 (uimhir)]] [[Catagóir:Slánuimhreacha]] a8wmnw2my2d4crj3jaybdqci5ruwy5u 0 71001 1320135 830520 2026-07-10T20:29:22Z ~2026-34988-39 75055 1320135 wikitext text/x-wiki #athsheoladh [[300 (uimhir)]] [[Catagóir:Slánuimhreacha]] a8wmnw2my2d4crj3jaybdqci5ruwy5u 0 71002 1320136 830521 2026-07-10T20:30:42Z ~2026-34988-39 75055 1320136 wikitext text/x-wiki #athsheoladh [[300 (uimhir)]] [[Catagóir:Slánuimhreacha]] a8wmnw2my2d4crj3jaybdqci5ruwy5u 0 71003 1320137 830522 2026-07-10T20:31:16Z ~2026-34988-39 75055 1320137 wikitext text/x-wiki #athsheoladh [[300 (uimhir)]] [[Catagóir:Slánuimhreacha]] a8wmnw2my2d4crj3jaybdqci5ruwy5u 0 71004 1320139 830523 2026-07-10T20:38:14Z ~2026-34988-39 75055 1320139 wikitext text/x-wiki #athsheoladh [[300 (uimhir)]] [[Catagóir:Slánuimhreacha]] a8wmnw2my2d4crj3jaybdqci5ruwy5u 0 71048 1320138 830567 2026-07-10T20:33:47Z ~2026-34988-39 75055 3 1320138 wikitext text/x-wiki #athsheoladh [[300 (uimhir)]] [[Catagóir:Slánuimhreacha]] a8wmnw2my2d4crj3jaybdqci5ruwy5u 0 71348 1320133 830870 2026-07-10T19:59:42Z ~2026-34988-39 75055 Removed redirect to [[600 (uimhir)]] 1320133 wikitext text/x-wiki [[609 (uimhir)|609]] '''610''' [[611 (uimhir)|611]] qbeeu8joti90999mgcw1i9psqmovy46 1320134 1320133 2026-07-10T20:02:06Z ~2026-34988-39 75055 Ag athdhíriú go [[600 (uimhir)]] 1320134 wikitext text/x-wiki #Redirect [[600 (uimhir)]] 46mvyw3ytev6lx7ldhq3dilurjof6cv 0 73174 1320112 997209 2026-07-10T18:28:12Z Seachránaí 53315 Catagóirí 1320112 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Polaiteoir [[Éire]]annach ab ea '''Seán Moylan''' ([[19 Samhain]] [[1888]] - [[15 Samhain]] [[1957]]). Bhí sé ina bhall de [[Sinn Féin|Shinn Féin]] ar dtús agus ansin [[Fianna Fáil]]. <gallery> Piece 207-132; John Moylan (1922).pdf|page=7|alt=Comhad faisnéise míleata ar John Moylan ó Arm na Breataine Móire|Comhad faisnéise míleata ar John Moylan ó Arm na Breataine Móire </gallery> == Tagairtí == {{Reflist}} {{Teachtaí Dála an 2ú Dáil}} {{Teachtaí Dála an 3ú Dáil}} {{Teachtaí Dála an 7ú Dáil}} {{Teachtaí Dála an 8ú Dáil}} {{Teachtaí Dála an 9ú Dáil}} {{Teachtaí Dála an 10ú Dáil}} {{Teachtaí Dála an 11ú Dáil}} {{Teachtaí Dála an 12ú Dáil}} {{Teachtaí Dála an 13ú Dáil}} {{Teachtaí Dála an 14ú Dáil}} {{Teachtaí Dála an 15ú Dáil}} {{Síol-beath-ie}} {{DEFAULTSORT:Moylan, Seán}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1879]] [[Catagóir:Básanna i 1953]] [[Catagóir:Airí Rialtais na hÉireann]] [[Catagóir:Baill d'Óglaigh na hÉireann (1917-1922)]] [[Catagóir:Baill d'Óglaigh na hÉireann (1922–1969)]] [[Catagóir:Baill den 2ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 3ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 7ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 8ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 9ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 10ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 11ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 12ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 13ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 14ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 15ú Dáil]] [[Catagóir:Baill Sheanad Éireann]] [[Catagóir:Daoine as Contae Luimnigh]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Ginearáil]] [[Catagóir:Oifigigh Óglaigh na hÉireann]] [[Catagóir:Polaiteoirí as Contae Chorcaí]] [[Catagóir:Polaiteoirí Shinn Féin]] [[Catagóir:Ré Victeoiriach]] [[Catagóir:Teachtaí Dála Fhianna Fáil]] o1gi2fz1zfu18e8kqrwdk7hzgorso7d 0 73192 1320108 1039129 2026-07-10T18:22:26Z Seachránaí 53315 Catagóirí 1320108 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Polaiteoir [[Éire]]annach ab ea '''Daniel Morrissey''' ([[28 Samhain]] [[1895]] – [[4 Samhain]] [[1981]]). Bhí sé ina bhall de [[Sinn Féin|Shinn Féin]] ar dtús agus ansin [[Fine Gael]]. Rugadh Morrissey in [[Aonach Urmhumhan]] (an tAonach), i g[[Contae Thiobraid Árann]]. D'éirigh sé as an scolaíocht fhoirmeálta in aois a 12 bhliain agus in ainneoin thoil a mháthar. Lean sé, áfach, lena chuid léitheoireacht agus féinoideachais. Chuir sé spéis faoi leith i ngluaiseacht na gceardchumann. Chaith sé blianta mar Theachta Dála ach d'éirigh sé as a shuíochán sa [[Dáil Éireann|Dáil]] sa bhliain 1957. == Tagairtí == {{Reflist}} {{Teachtaí Dála an 3ú Dáil}} {{Teachtaí Dála an 4ú Dáil}} {{Teachtaí Dála an 5ú Dáil}} {{Teachtaí Dála an 6ú Dáil}} {{Teachtaí Dála an 7ú Dáil}} {{Teachtaí Dála an 8ú Dáil}} {{Teachtaí Dála an 9ú Dáil}} {{Teachtaí Dála an 10ú Dáil}} {{Teachtaí Dála an 11ú Dáil}} {{Teachtaí Dála an 12ú Dáil}} {{Teachtaí Dála an 13ú Dáil}} {{Síol-beath-ie}} {{DEFAULTSORT:Morrissey, Daniel}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1895]] [[Catagóir:Básanna i 1981]] [[Catagóir:Airí Rialtais na hÉireann]] [[Catagóir:Baill den 3ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 4ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 4ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 5ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 7ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 8ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 9ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 10ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 11ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 12ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 13ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 14ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 15ú Dáil]] [[Catagóir:Baill Fhine Gael]] [[Catagóir:Baill Pháirtí an Lucht Oibre (Éire)]] [[Catagóir:Baill Shinn Féin]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Ré Victeoiriach]] [[Catagóir:Teachtaí Dála neamhspleácha]] [[Catagóir:Tiobraid Árann Thuaidh (Dáilcheantar)]] siz0uawtgpc1hrorhf35tsedg63ti23 0 74143 1320092 979360 2026-07-10T17:28:19Z Seachránaí 53315 Catagóirí 1320092 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Polaiteoir [[Éire]]annach ab ea '''Joseph Mongan''' ([[11 Márta]] [[1880]] - [[12 Márta]] [[1951]]). Bhí sé ina bhall de [[Cumann na nGaedheal|Chumann na nGaedheal]] ar dtús agus ansin [[Fine Gael]]. == Tagairtí == {{Reflist}} {{Teachtaí Dála an 6ú Dáil}} {{Teachtaí Dála an 7ú Dáil}} {{Teachtaí Dála an 9ú Dáil}} {{Teachtaí Dála an 10ú Dáil}} {{Teachtaí Dála an 11ú Dáil}} {{Teachtaí Dála an 12ú Dáil}} {{Teachtaí Dála an 13ú Dáil}} {{Síol-beath-ie}} {{DEFAULTSORT:Mongan, Joseph}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1880]] [[Catagóir:Básanna i 1951]] [[Catagóir:Baill Chumann na nGaedheal]] [[Catagóir:Baill den 6ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 7ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 9ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 10ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 11ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 12ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 13ú Dáil]] [[Catagóir:Baill Fhine Gael]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Gaillimh Thiar (Dáilcheantar)]] [[Catagóir:Ré Victeoiriach]] b6ocr6un8nfp63gz1aqwuuspycu8olr 0 74194 1320097 1251295 2026-07-10T18:13:00Z Seachránaí 53315 Catagóirí 1320097 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Polaiteoir [[Éire]]annach ab ea '''Séamus Moore''' ( - [[14 Meitheamh]], [[1940]]). Bhí sé ina bhall d'[[Fianna Fáil|Fhianna Fáil]]. == Féach freisin == * [[:Catagóir:Cill Mhantáin (Dáilcheantar)|Polaiteoirí i gCill Mhantáin]] * [[Cill Mhantáin (Dáilcheantar)]] == Tagairtí == {{Reflist}} {{Teachtaí Dála an 5ú Dáil}} {{Teachtaí Dála an 6ú Dáil}} {{Teachtaí Dála an 7ú Dáil}} {{Teachtaí Dála an 8ú Dáil}} {{Teachtaí Dála an 9ú Dáil}} {{Teachtaí Dála an 10ú Dáil}} {{Síol-beath-ie}} {{DEFAULTSORT:Moore, Seamus}} [[Catagóir:Bliain bhreithe anaithnid]] [[Catagóir:Básanna i 1940]] [[Catagóir:Baill den 5ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 6ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 7ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 8ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 9ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 10ú Dáil]] [[Catagóir:Cill Mhantáin (Dáilcheantar)]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Teachtaí Dála Fhianna Fáil]] ti4hfl8l76mi2z97vx4wrlk8wopw091 1320098 1320097 2026-07-10T18:13:13Z Seachránaí 53315 1320098 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Polaiteoir [[Éire]]annach ab ea '''Séamus Moore''' ( - [[14 Meitheamh]] [[1940]]). Bhí sé ina bhall d'[[Fianna Fáil|Fhianna Fáil]]. == Féach freisin == * [[:Catagóir:Cill Mhantáin (Dáilcheantar)|Polaiteoirí i gCill Mhantáin]] * [[Cill Mhantáin (Dáilcheantar)]] == Tagairtí == {{Reflist}} {{Teachtaí Dála an 5ú Dáil}} {{Teachtaí Dála an 6ú Dáil}} {{Teachtaí Dála an 7ú Dáil}} {{Teachtaí Dála an 8ú Dáil}} {{Teachtaí Dála an 9ú Dáil}} {{Teachtaí Dála an 10ú Dáil}} {{Síol-beath-ie}} {{DEFAULTSORT:Moore, Seamus}} [[Catagóir:Bliain bhreithe anaithnid]] [[Catagóir:Básanna i 1940]] [[Catagóir:Baill den 5ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 6ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 7ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 8ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 9ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 10ú Dáil]] [[Catagóir:Cill Mhantáin (Dáilcheantar)]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Teachtaí Dála Fhianna Fáil]] a5r29wbu61aj5lk1ctri58d0ege8mj4 1320117 1320098 2026-07-10T18:56:35Z Ériugena 188 1320117 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Polaiteoir agus fear gnó [[Éire|Éireannach]] ab ea '''Séamus Moore''' (d'éag sé ar [[14 Meitheamh]] [[1940]])). Bhí sé ina bhall d'Fhianna Fáil. Toghadh é do Dháil Éireann den chéad uair mar Theachta Dála de chuid Fhianna Fáil (TD) do dháilcheantar Chill Mhantáin in olltoghchán mhí an Mheithimh 1927.<ref name=oireachtas_db>{{cite web|url=https://www.oireachtas.ie/en/members/member/S%C3%A9amus-Moore.D.1927-06-23/|title=Séamus Moore|work=Oireachtas Members Database|access-date=16 January 2009}}</ref> Atoghadh é i ngach olltoghchán ina dhiaidh sin go dtí go bhfuair sé bás i 1940.<ref name=elecs_irl>{{cite web|url=http://www.electionsireland.org/candidate.cfm?ID=1681|title=Séamus Moore|work=ElectionsIreland.org|access-date=16 January 2009}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.oireachtas.ie/en/debates/debate/dail/1940-06-19/6/|title=Death of a Deputy|date=19 June 1940|access-date=27 August 2022|work=Houses of the Oireachtas}}</ref> Ní raibh aon fhothoghchán ar siúl tar éis a bháis. Bhí sé ina Rúnaí ar Chumann na dTrádálaithe Mótair (''Motor Traders' Association'' ) agus bhí cónaí air ag Ascaill Chnocán na Feá i Raghnallach. TagairtíPolaiteoir [[Éire]]annach ab ea '''Séamus Moore''' ( - [[14 Meitheamh]] [[1940]]). Bhí sé ina bhall d'[[Fianna Fáil|Fhianna Fáil]]. == Féach freisin == * [[:Catagóir:Cill Mhantáin (Dáilcheantar)|Polaiteoirí i gCill Mhantáin]] * [[Cill Mhantáin (Dáilcheantar)]] == Tagairtí == {{Reflist}} {{Teachtaí Dála an 5ú Dáil}} {{Teachtaí Dála an 6ú Dáil}} {{Teachtaí Dála an 7ú Dáil}} {{Teachtaí Dála an 8ú Dáil}} {{Teachtaí Dála an 9ú Dáil}} {{Teachtaí Dála an 10ú Dáil}} {{Síol-beath-ie}} {{DEFAULTSORT:Moore, Seamus}} [[Catagóir:Bliain bhreithe anaithnid]] [[Catagóir:Básanna i 1940]] [[Catagóir:Baill den 5ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 6ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 7ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 8ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 9ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 10ú Dáil]] [[Catagóir:Cill Mhantáin (Dáilcheantar)]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Teachtaí Dála Fhianna Fáil]] 327yctgrauzofw0j8dh2ceqszjw401o 1320118 1320117 2026-07-10T18:59:19Z Ériugena 188 1320118 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Polaiteoir agus fear gnó [[Éire|Éireannach]] ab ea '''Séamus Moore''' (d'éag sé ar [[14 Meitheamh]] [[1940]])). Bhí sé ina bhall d'Fhianna Fáil. Toghadh é do Dháil Éireann den chéad uair mar Theachta Dála de chuid Fhianna Fáil (TD) do dháilcheantar Chill Mhantáin in olltoghchán mhí an Mheithimh 1927.<ref name=oireachtas_db>{{cite web|url=https://www.oireachtas.ie/en/members/member/S%C3%A9amus-Moore.D.1927-06-23/|teideal=Séamus Moore|work=Oireachtas Members Database|access-date=16 January 2009}}</ref> Atoghadh é i ngach olltoghchán ina dhiaidh sin go dtí go bhfuair sé bás i 1940.<ref name=elecs_irl>{{cite web|url=http://www.electionsireland.org/candidate.cfm?ID=1681|teideal=Séamus Moore|work=ElectionsIreland.org|access-date=16 January 2009}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.oireachtas.ie/en/debates/debate/dail/1940-06-19/6/|teideal=Death of a Deputy|date=19 June 1940|access-date=27 August 2022|work=Houses of the Oireachtas}}</ref> Ní raibh aon fhothoghchán ar siúl tar éis a bháis. Bhí sé ina Rúnaí ar Chumann na dTrádálaithe Mótair (''Motor Traders' Association'' ) agus bhí cónaí air ag Ascaill Chnocán na Feá i Raghnallach. == Féach freisin == * [[:Catagóir:Cill Mhantáin (Dáilcheantar)|Polaiteoirí i gCill Mhantáin]] * [[Cill Mhantáin (Dáilcheantar)]] == Tagairtí == {{Reflist}} {{Teachtaí Dála an 5ú Dáil}} {{Teachtaí Dála an 6ú Dáil}} {{Teachtaí Dála an 7ú Dáil}} {{Teachtaí Dála an 8ú Dáil}} {{Teachtaí Dála an 9ú Dáil}} {{Teachtaí Dála an 10ú Dáil}} {{Síol-beath-ie}} {{DEFAULTSORT:Moore, Seamus}} [[Catagóir:Bliain bhreithe anaithnid]] [[Catagóir:Básanna i 1940]] [[Catagóir:Baill den 5ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 6ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 7ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 8ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 9ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 10ú Dáil]] [[Catagóir:Cill Mhantáin (Dáilcheantar)]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Teachtaí Dála Fhianna Fáil]] 1t65t9izxc0indqajhb1bxkrvo4oull 0 74227 1320099 1200027 2026-07-10T18:15:36Z Seachránaí 53315 Catagóirí 1320099 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Polaiteoir [[Éire]]annach ab ea '''Mícheál Ó Móráin''' ([[25 Nollaig]] [[1912]] - [[6 Bealtaine]] [[1983]]).<ref name='Ainm'>{{Cite web-en|url=https://www.ainm.ie/Bio.aspx?ID=1745|title=Ó MÓRÁIN, Micheál (1912–1983) {{!}} ainm.ie|author=[[Diarmuid Breathnach]] agus [[Máire Ní Mhurchú]]|access-date=2024-02-19|language=ga|work=[[Ainm.ie|An Bunachar Náisiúnta Beathaisnéisí Gaeilge]] (Ainm.ie)}}</ref> Bhí sé ina bhall d'[[Fianna Fáil|Fhianna Fáil]]. == Tagairtí == {{Reflist}} {{Teachtaí Dála an 10ú Dáil}} {{Teachtaí Dála an 11ú Dáil}} {{Teachtaí Dála an 12ú Dáil}} {{Teachtaí Dála an 13ú Dáil}} {{Teachtaí Dála an 14ú Dáil}} {{Teachtaí Dála an 15ú Dáil}} {{Teachtaí Dála an 17ú Dáil}} {{Teachtaí Dála an 18ú Dáil}} {{Teachtaí Dála an 19ú Dáil}} {{Síol-beath-ie}} {{DEFAULTSORT:Ó Móráin, Mícheál}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1912]] [[Catagóir:Básanna i 1983]] [[Catagóir:Airí Gaeltachta]] [[Catagóir:Alumni COBÁC]] [[Catagóir:Aturnaetha Éireannacha]] [[Catagóir:Baill den 10ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 11ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 12ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 13ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 14ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 15ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 16ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 17ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 18ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 19ú Dáil]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Polaiteoirí as Contae Mhaigh Eo]] [[Catagóir:Teachtaí Dála Fhianna Fáil]] m0zrxfm2nh2uv4vsii3nbazu7apa525 0 74244 1320128 1243107 2026-07-10T19:33:45Z Seachránaí 53315 Catagóirí 1320128 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Polaiteoir [[Éire]]annach ab ea '''Patrick Mulvany''' ([[2 Iúil]] [[1871]] - [[16 Bealtaine]] [[1951]]). Bhí sé ina bhall de [[Páirtí na bhFeirmeoirí|Pháirtí na bhFeirmeoirí]]. == Tagairtí == {{Reflist}} {{Teachtaí Dála an 4ú Dáil}} {{Síol-beath-ie}} {{DEFAULTSORT:Mulvany, Patrick}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1871]] [[Catagóir:Básanna i 1951]] [[Catagóir:Baill den 4ú Dáil]] [[Catagóir:Feirmeoirí Éireannacha]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Polaiteoirí as Contae na Mí]] [[Catagóir:Ré Victeoiriach]] 731nkldysrnpsprk8fepofl0dlu6baq 0 74284 1320116 994300 2026-07-10T18:37:16Z Seachránaí 53315 Catagóirí 1320116 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Polaiteoir [[Éire]]annach ab ea '''Eugene Mullen''' ([[1898]] - dáta gsn aithne). Bhí sé ina bhall d'[[Fianna Fáil|Fhianna Fáil]]. == Tagairtí == {{Reflist}} {{Teachtaí Dála an 5ú Dáil}} {{Síol-beath-ie}} {{DEFAULTSORT:Mullen, Eugene}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1898]] [[Catagóir:Básanna i 1953]] [[Catagóir:Baill den 5ú Dáil]] [[Catagóir:Caitlicigh Éireannacha]] [[Catagóir:Múinteoirí Éireannacha]] [[Catagóir:Polaiteoirí as Contae Mhaigh Eo]] [[Catagóir:Sagairt Chaitliceacha sa 20ú haois]] [[Catagóir:Sagairt Éireannacha]] [[Catagóir:Teachtaí Dála Fhianna Fáil]] e0hjqj8kz45l0es0xt4si89cu9rwah1 1320120 1320116 2026-07-10T19:18:47Z Ériugena 188 1320120 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Polaiteoir, ollamh agus sagart [[Éire|Éireannach]] ab ea '''Eugene Mullen''' (1898–1953). Bhí sé ina bhall d'[[Fianna Fáil|Fhianna Fáil]].<ref>{{cite web|url=https://www.mayonews.ie/comment-opinion/down-memory-lane/38587-the-first-breaffy-td|teideal=The first Breaffy TD|work=Mayo News|date=2015|first=John|last=Healy|access-date=17 October 2022}}</ref> Rugadh Mullen san Rú Mór, [[Bréachmhaigh]], [[Contae Mhaigh Eo]], do thuismitheoirí ar múinteoirí bunscoile náisiúnta iad, Thomas agus Mary Mullen.<ref>{{cite web|url=https://www.census.nationalarchives.ie/pages/1901/Mayo/Breaghy/Roemore/1583677/|teideal=Residents of a house 4 in Roemore (Breaghy, Mayo)|work=National Archives: Census of Ireland 1901|date=26 October 2022}}.</ref> Múinteoir scoile de réir gairme, toghadh é do [[Dáil Éireann|Dháil Éireann]] mar [[Teachta Dála|Theachta Dála]] de chuid Fhianna Fáil (TD) do dháilcheantar Mhaigh Eo Theas in olltoghchán Mheitheamh 1927..<ref name=oireachtas_db>{{cite web|url=https://www.oireachtas.ie/en/members/member/Eugene-Mullen.D.1927-06-23/|teideal=Eugene Mullen|work=Oireachtas Members Database|access-date=11 November 2008}}</ref> Chaill sé a shuíochán in olltoghchán Mheán Fómhair 1927 agus gan ach 3 mhí caite aige mar Theachta Dála ..<ref name=elecs_irl>{{cite web|url=http://electionsireland.org/candidate.cfm?ID=1638|teideal=Eugene Mullen|work=ElectionsIreland.org|access-date=11 November 2008}}</ref> Rinneadh ollamh de Mullen ina dhiaidh sin. Níos déanaí, ar an 16 Nollaig 1938, chuaigh sé isteach in Ord na gCairmeach Diospóireachta, ag glacadh leis an ainm Father Ephraim..[<ref name="Indo">Obituary Mr Thomas Mullen, ''Irish Independent'', p. 5, 3 January 1966.</ref><ref>{{cite web|last=Catholic Herald UK|teideal=Fx-Deputy Becomes Monk|url=http://archive.catholicherald.co.uk/article/16th-december-1938/11/fx-deputy-becomes-monk|work=Archive of the Catholic Herald Newspaper|publisher=Catholic Herald UK|access-date=8 June 2012}}</ref> Mar bhráthair Carmelite, scríobh Mullen an dán eipiciúil ''Ode to St. Patrick''chomh maith le píosaí liriciúla eile. Bhí a dheartháir óg [[Thomas Mullen]], ina Theachta Dála do thoghcheantar Chontae Bhaile Átha Cliath ó 1938 go 1943.<ref name="Indo"/> == Tagairtí == {{Reflist}} {{Teachtaí Dála an 5ú Dáil}} {{Síol-beath-ie}} {{DEFAULTSORT:Mullen, Eugene}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1898]] [[Catagóir:Básanna i 1953]] [[Catagóir:Baill den 5ú Dáil]] [[Catagóir:Caitlicigh Éireannacha]] [[Catagóir:Múinteoirí Éireannacha]] [[Catagóir:Polaiteoirí as Contae Mhaigh Eo]] [[Catagóir:Sagairt Chaitliceacha sa 20ú haois]] [[Catagóir:Sagairt Éireannacha]] [[Catagóir:Teachtaí Dála Fhianna Fáil]] h3vs60e9eigf61cd4eyatbk8i2ncz7x 0 74285 1320126 994905 2026-07-10T19:28:18Z Seachránaí 53315 Catagóirí 1320126 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Polaiteoir [[Éire]]annach ab ea '''Thomas Mullins''' ([[1903]] - [[2 Samhain]] [[1978]]). Bhí sé ina bhall d'[[Fianna Fáil|Fhianna Fáil]]. == Tagairtí == {{Reflist}} {{Teachtaí Dála an 5ú Dáil}} {{Teachtaí Dála an 6ú Dáil}} {{Síol-beath-us}} {{Síol-beath-ie}} {{DEFAULTSORT:Mullins, Thomas}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1903]] [[Catagóir:Básanna i 1978]] [[Catagóir:Baill d'Óglaigh na hÉireann (1917-1922)]] [[Catagóir:Baill d'Óglaigh na hÉireann (1922–1969)]] [[Catagóir:Baill den 5ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 6ú Dáil]] [[Catagóir:Baill Sheanad Éireann]] [[Catagóir:Comhairleoirí Áitiúla]] [[Catagóir:Daoine as Nua-Eabhrac]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Iriseoirí Éireannacha]] [[Catagóir:Polaiteoirí as Contae Chorcaí]] [[Catagóir:Teachtaí Dála Fhianna Fáil]] 9qkvkczqt44uofein44dvi6gw9wnfh7 0 74420 1320111 1242961 2026-07-10T18:23:46Z Seachránaí 53315 Catagóirí 1320111 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Polaiteoir [[Éire]]annach ab ea '''Michael Morrissey''' ( - 10 Bealtaine 1947). Bhí sé ina bhall d'[[Fianna Fáil|Fhianna Fáil]]. == Tagairtí == {{Reflist}} {{Teachtaí Dála an 9ú Dáil}} {{Teachtaí Dála an 10ú Dáil}} {{Teachtaí Dála an 11ú Dáil}} {{Teachtaí Dála an 12ú Dáil}} {{Síol-beath-ie}} {{DEFAULTSORT:Morrissey, Michael}} [[Catagóir:Bliain bhreithe anaithnid]] [[Catagóir:Básanna i 1947]] [[Catagóir:Baill den 9ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 10ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 11ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 12ú Dáil]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Port Láirge (Dáilcheantar)]] [[Catagóir:Teachtaí Dála Fhianna Fáil]] dcdizkclkfh592vldc5femi60avjhom 0 74485 1320103 997923 2026-07-10T18:18:29Z Seachránaí 53315 Catagóirí 1320103 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Polaiteoir [[Éire]]annach ab ea '''James Morrisroe''' ([[5 Aibreán]] [[1875]] – [[31 Nollaig]] [[1937]]). Bhí sé ina bhall de [[Cumann na nGaedheal|Chumann na nGaedheal]] ar dtús agus ansin d'[[Fine Gael|Fhine Gael]]. Agus é ina bhall de Chumann na nGaedheal toghadh é ina Theachta Dála don 8ú Dáil i dtoghchán ginearálta na bliana 1933, ach theip air sa chéad toghchán ginearálta eile sa bhliain 1937. Chaith sé tamall freisin ar Bhord Bardachta [[Béal Átha na Muice| Bhéal Átha na Muice]] agus ar an gcomhairle cheantair don áit chéanna. == Tagairtí == {{Reflist}} {{Teachtaí Dála an 8ú Dáil}} {{Síol-beath-ie}} {{DEFAULTSORT:Morrisroe, James}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1875]] [[Catagóir:Básanna i 1937]] [[Catagóir:Baill Chumann na nGaedheal]] [[Catagóir:Baill den 8ú Dáil]] [[Catagóir:Baill Fhine Gael]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Polaiteoirí as Contae Mhaigh Eo]] [[Catagóir:Ré Victeoiriach]] 0dnfkv94t5xijz845ytxle0we727j1i 0 74490 1320129 998381 2026-07-10T19:39:22Z Seachránaí 53315 Catagóirí 1320129 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Polaiteoir [[Éire]]annach ab ea '''John Munnelly''' ([[1891]] - [[18 Deireadh Fómhair]] [[1941]]). Bhí sé ina bhall d'[[Fianna Fáil|Fhianna Fáil]]. == Tagairtí == {{Reflist}} {{Teachtaí Dála an 9ú Dáil}} {{Teachtaí Dála an 10ú Dáil}} {{Síol-beath-ie}} {{DEFAULTSORT:Munnelly, John}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1891]] [[Catagóir:Básanna i 1941]] [[Catagóir:Baill den 9ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 10ú Dáil]] [[Catagóir:Comhairleoirí Áitiúla]] [[Catagóir:Feirmeoirí Éireannacha]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Polaiteoirí as Contae Mhaigh Eo]] [[Catagóir:Ré Victeoiriach]] [[Catagóir:Teachtaí Dála Fhianna Fáil]] 98vh98yca2fux7nx2m4o82k730317ii 0 74502 1320124 998962 2026-07-10T19:24:33Z Seachránaí 53315 Catagóirí 1320124 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Polaiteoir [[Éire]]annach ab ea '''Thomas Mullen''' ([[1897]] – [[2 Eanáir]] [[1966]]). Bhí sé ina bhall d'[[Fianna Fáil|Fhianna Fáil]]. == Tagairtí == {{Reflist}} {{Teachtaí Dála an 10ú Dáil}} {{Síol-beath-ie}} {{DEFAULTSORT:Mullen, Thomas}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1897]] [[Catagóir:Básanna i 1966]] [[Catagóir:Alumni Ollscoil na Gaillimhe]] [[Catagóir:Baill d'Óglaigh na hÉireann (1917-1922)]] [[Catagóir:Baill den 10ú Dáil]] [[Catagóir:Cogadh Cathartha na hÉireann]] [[Catagóir:Daoine as Contae Mhaigh Eo]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Múinteoirí Éireannacha]] [[Catagóir:Polaiteoirí as Baile Átha Cliath]] [[Catagóir:Ré Victeoiriach]] [[Catagóir:Teachtaí Dála Fhianna Fáil]] 3n028ddc4a8436set1vxahu8un8aqv9 0 74627 1320091 1001504 2026-07-10T17:11:05Z Seachránaí 53315 Catagóirí 1320091 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Polaiteoir [[Éire]]annach ab ea '''Daniel Moloney''' (1909 – 26 Meitheamh 1963). Bhí sé ina bhall d'[[Fianna Fáil|Fhianna Fáil]]. == Tagairtí == {{Reflist}} {{Teachtaí Dála an 16ú Dáil}} {{Síol-beath-ie}} {{DEFAULTSORT:Moloney, Daniel}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1909]] [[Catagóir:Básanna i 1963]] [[Catagóir:Baill den 16ú Dáil]] [[Catagóir:Baill Sheanad Éireann]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Polaiteoirí as Contae Chiarraí]] [[Catagóir:Teachtaí Dála Fhianna Fáil]] f2h428p5xcvpno98wovuwkckfnnyrzs 0 74697 1320094 999638 2026-07-10T18:04:15Z Seachránaí 53315 Catagóirí 1320094 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Polaiteoir [[Éire]]annach ab ea '''Patrick Mooney''' ([[12 Samhain]] [[1903]] – [[30 Deireadh Fómhair]] [[1989]]). Bhí sé ina bhall d'[[Fianna Fáil|Fhianna Fáil]]. == Tagairtí == {{Reflist}} {{Teachtaí Dála an 15ú Dáil}} {{Teachtaí Dála an 16ú Dáil}} {{Teachtaí Dála an 17ú Dáil}} {{Teachtaí Dála an 18ú Dáil}} {{Síol-beath-ie}} {{DEFAULTSORT:Mooney, Patrick}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1903]] [[Catagóir:Básanna i 1989]] [[Catagóir:Baill den 15ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 16ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 17ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 18ú Dáil]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Polaiteoirí as Contae Mhuineacháin]] [[Catagóir:Polaiteoirí neamhspleácha na hÉireann]] [[Catagóir:Teachtaí Dála Fhianna Fáil]] 8zmmyyv5rev4ovxl8y2orr4aj0ybs5o 0 75582 1320175 1245203 2026-07-11T07:40:06Z Aerchasúr 45379 1320175 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Grúpa Daonna}} Sibhialtacht de chuid na [[An Chré-umhaois|Cré-umhaoise]] ba ea an '''tsibhialtacht Mhíonóach''' a bhí faoi bhláth ar oileán na [[An Chréit|Créite]] agus ar oileáin eile sa Mhuir Aeigéach ó thart ar 3100 RCh go dtí thart ar 1100 RCh. Is í an chéad sibhialtacht ardfhorbartha san Eoraip í, agus is minic "an chéad nasc i slabhra na sibhialtachta Eorpaí" a thugtar uirthi. Tá cáil ar na Míonóaigh mar gheall ar a bpalásanna móra, ar a n-ealaín bheoga, ar a gcumas farraige agus ar a gcóras scríbhneoireachta, an Líneach A, nach bhfuil léite fós. Ní fios cén t-ainm a thug na Míonóaigh orthu féin. Is é an seandálaí Sasanach [[Arthur Evans]] a bhaist "Míonóaigh" orthu ag tús an 20ú haois, in ómós do [[Mínós]], an rí finscéalta a rialaigh an Chréit de réir mhiotaseolaíocht na Gréige. I dtéacsanna na hÉigipte tugtar "Keftiu" ar mhuintir na Créite, agus is dócha gurb ionann iad agus "Caphtor" an Bhíobla. == Croineolaíocht == Roinntear stair na sibhialtachta de ghnáth de réir na bpalásanna. Sa tréimhse réamhphálasach (thart ar 3100 go 1900 RCh) d'fhás pobail feirmeoireachta agus ceardaíochta ar fud an oileáin. Sa tréimhse phrótaphálasach (thart ar 1900 go 1700 RCh) tógadh na chéad phalásanna móra ag [[Cnósas]], ag Phaistos agus ag Malia. Scriosadh na palásanna sin, is dócha le creathanna talún, agus atógadh ar scála níos mó fós iad sa tréimhse neophálasach (thart ar 1700 go 1450 RCh), buaic na sibhialtachta. Ina dhiaidh sin tháinig na [[Micéanaigh]] i gceannas ar an oileán, agus faoi thart ar 1100 RCh bhí an cultúr Míonóach imithe i léig ar fad. == Na palásanna == Is iad na palásanna móra an ghné is suntasaí den tsibhialtacht. Ba iad Cnósas, Phaistos, Malia agus Zakros na cinn ba mhó, agus ba é Cnósas, a thochail Evans ó 1900 ar aghaidh, an ceann ba thábhachtaí ar fad: foirgneamh ollmhór ilstórach ina raibh na céadta seomra timpeall ar chlós mór lárnach. Ní ríthithe amháin a bhí iontu ach ionaid riaracháin, stórála, ceardaíochta agus deasghnátha in éineacht. Bhí córais uisce agus séarachais iontu a bhí thar a bheith forbartha don ré, colúin adhmaid ar dhath dearg, agus ballaí maisithe le frescónna ildaite. Rud suntasach eile faoi na palásanna agus faoi na bailte Míonóacha is ea a laghad daingniúcháin atá iontu. Murab ionann agus dúnta na Micéanach ar an mórthír, níor tógadh ballaí móra cosanta timpeall orthu. Ceapann go leor scoláirí gur chosain a gcabhlach láidir na Míonóaigh, agus gurbh í an Chréit an chéad "thalasacracht" nó cumhacht farraige san Eoraip, mar a mhaígh an staraí Gréagach [[Túicídídés]] na céadta bliain ina dhiaidh sin. == Scríbhneoireacht == D'fhorbair na Míonóaigh trí chóras scríbhneoireachta: iaraglifí Créiteacha, an [[Líneach A]] agus, faoi réimeas na Micéanach, an [[Líneach B]]. Níl na hiaraglifí ná an Líneach A léite fós, agus dá bhrí sin ní fios go cinnte cén teanga a labhair na Míonóaigh; is é tuairim na scoláirí nach teanga Ind-Eorpach a bhí inti. Léigh Michael Ventris an Líneach B sa bhliain 1952 agus léirigh sé gur foirm luath den Ghréigis atá inti, teanga na Micéanach seachas na Míonóach. Baineann rúndiamhair ar leith le [[diosca Phaistos]], diosca cré ar a bhfuil siombailí stampáilte i mbís, nach bhfuil a mhacasamhail le fáil in aon áit eile. == Ealaín == Tá ealaín na Míonóach ar an gcuid is beoga agus is nádúrtha d'ealaín ar fad na Cré-umhaoise. Sna frescónna feictear radhairc ón dúlra agus ón saol laethúil: deilfeanna agus ochtapais, éin agus bláthanna, mná uaisle i ngúnaí greanta, agus an léim tairbh cháiliúil, cleas lúthchleasaíochta ina léimeadh fir agus mná óga thar dhroim tairbh. Bhí an-cháil ar photaireacht na Míonóach freisin, go háirithe earraí Kamares, atá chomh tanaí le blaosc uibhe, agus ar photaí an "stíl mhuirí" ar a bhfuil ochtapais agus ainmhithe farraige eile. Rinneadh saothair mhíne freisin d'eabhar, de chloch shnoite agus de mhiotal, agus séalaí beaga cloiche ar a bhfuil greanadh fíorchasta. == Creideamh == Is cosúil go raibh áit lárnach ag bandéithe i gcreideamh na Míonóach, agus is iomaí íomhá de bhandia na nathracha a fuarthas sna palásanna. Bhí an tarbh ina shiombail mhór freisin, mar aon leis an tua dhá cheann ar a dtugtar an "labrys", siombail a bhfuil an focal "lúbra" (labyrinthos) bainteach léi de réir cosúlachta. Rinneadh adhradh in uaimheanna naofa, ar mhullaí sléibhte agus sna palásanna féin. Níl mórán eolais chinnte ar na deasghnátha toisc nach féidir na téacsanna a léamh, agus dá bhrí sin is ar an tseandálaíocht amháin atá ár dtuiscint bunaithe. == Trádáil agus geilleagar == Bhí geilleagar na Créite bunaithe ar an bhfeirmeoireacht (ológa, fíon, arbhar agus caoirigh go háirithe) agus ar an trádáil farraige. Bhí líonra trádála ag na Míonóaigh a shín ón Éigipt agus ón Leiváint go dtí an Iodáil agus, go hindíreach, níos faide fós. Easpórtáil siad ola olóige, fíon, potaireacht agus éadaí daite, agus iompórtáil siad copar ón gCipir, stán, eabhar agus ór. Fuarthas earraí Míonóacha ar fud na Meánmhara thoir, agus tá lonnaíochtaí a raibh baint láidir acu leis an gCréit ar eolas ar oileáin ar nós Théra agus Kythera. Léiríonn frescónna i stíl Mhíonóach a fuarthas san Éigipt agus sa Leiváint a leithne a bhí tionchar an chultúir. == Meath == Timpeall 1600 RCh, nó beagán roimhe, phléasc bolcán Théra (Santorini an lae inniu) i gceann de na brúchtaí ba mhó le deich míle bliain. Scrios an brúcht lonnaíocht Akrotiri ar an oileán féin, a chaomhnaigh faoi luaith í ar nós Pompeii, agus bhuail tonnta taoscnacha cósta thuaidh na Créite. Níor chuir an brúcht deireadh leis an tsibhialtacht láithreach, ach is dócha gur lagaigh sé go mór í. Timpeall 1450 RCh scriosadh formhór na bpalásanna agus tháinig na Micéanaigh ón mórthír i gceannas ar Chnósas agus ar an oileán. Lean an cultúr ar aghaidh faoi smacht na Micéanach ar feadh tamaill, ach faoi 1100 RCh, le linn thitim mhór na Cré-umhaoise Déanaí, bhí sé imithe i léig ar fad. == Oidhreacht == Mhair cuimhne na Míonóach i miotaseolaíocht na Gréige: scéal an Rí Mínós, an Mhíonótáir sa lúbra, Daedalus agus Icarus, agus Teiséas agus Ariadne. Ceaptar gur cuimhne cheoch ar phalás casta Chnósas agus ar chultas an tairbh atá sna scéalta sin. Nuair a thochail Evans Cnósas ag tús an 20ú haois, chuir sé an tsibhialtacht os comhair an tsaoil arís tar éis trí mhíle bliain de dhearmad, agus tá tionchar a chuid atógála (agus a chuid samhlaíochta) le brath ar íomhá na Míonóach ó shin i leith. Meastar inniu gur cheann de mhórshibhialtachtaí an domhain ársa í, agus tarraingíonn fothracha Chnósas na milliúin cuairteoirí gach bliain.<ref>Sinclair Hood (1971). ''The Minoans: The Story of Bronze Age Crete.'' Londain: Thames and Hudson.</ref><ref>J. Lesley Fitton (2002). ''Minoans.'' Londain: British Museum Press.</ref> == Féach freisin == * [[An Chré-umhaois]] * [[Micéanaigh]] * [[Cnósas]] * [[Líneach A]] * [[Mínós]] == Tagairtí == <references /> [[Catagóir:An Chréit]] [[Catagóir:An Chré-umhaois]] [[Catagóir:Sibhialtachtaí]]. {{DEFAULTSORT:Mionóigh, Na}} [[Catagóir:An tSean-Ghréig]] eagba1j3kn5yqhqxjydcf7hxj71tcrf 1320179 1320175 2026-07-11T07:42:54Z Aerchasúr 45379 1320179 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Grúpa Daonna}} Sibhialtacht de chuid na [[An Chré-umhaois|Cré-umhaoise]] ba ea an '''tsibhialtacht Mhíonóach''' a bhí faoi bhláth ar oileán na [[An Chréit|Créite]] agus ar oileáin eile sa Mhuir Aeigéach ó thart ar 3100 RCh go dtí thart ar 1100 RCh. Is í an chéad sibhialtacht ardfhorbartha san Eoraip í, agus is minic "an chéad nasc i slabhra na sibhialtachta Eorpaí" a thugtar uirthi. Tá cáil ar na Míonóaigh mar gheall ar a bpalásanna móra, ar a n-ealaín bheoga, ar a gcumas farraige agus ar a gcóras scríbhneoireachta, an Líneach A, nach bhfuil léite fós. Ní fios cén t-ainm a thug na Míonóaigh orthu féin. Is é an seandálaí Sasanach [[Arthur John Evans| Arthur Evans]] a bhaist "Míonóaigh" orthu ag tús an 20ú haois, in ómós do [[Mínós]], an rí finscéalta a rialaigh an Chréit de réir mhiotaseolaíocht na Gréige. I dtéacsanna na hÉigipte tugtar "Keftiu" ar mhuintir na Créite, agus is dócha gurb ionann iad agus "Caphtor" an Bhíobla. == Croineolaíocht == Roinntear stair na sibhialtachta de ghnáth de réir na bpalásanna. Sa tréimhse réamhphálasach (thart ar 3100 go 1900 RCh) d'fhás pobail feirmeoireachta agus ceardaíochta ar fud an oileáin. Sa tréimhse phrótaphálasach (thart ar 1900 go 1700 RCh) tógadh na chéad phalásanna móra ag [[Cnósas]], ag Phaistos agus ag Malia. Scriosadh na palásanna sin, is dócha le creathanna talún, agus atógadh ar scála níos mó fós iad sa tréimhse neophálasach (thart ar 1700 go 1450 RCh), buaic na sibhialtachta. Ina dhiaidh sin tháinig na [[Micéanaigh]] i gceannas ar an oileán, agus faoi thart ar 1100 RCh bhí an cultúr Míonóach imithe i léig ar fad. == Na palásanna == Is iad na palásanna móra an ghné is suntasaí den tsibhialtacht. Ba iad Cnósas, Phaistos, Malia agus Zakros na cinn ba mhó, agus ba é Cnósas, a thochail Evans ó 1900 ar aghaidh, an ceann ba thábhachtaí ar fad: foirgneamh ollmhór ilstórach ina raibh na céadta seomra timpeall ar chlós mór lárnach. Ní ríthithe amháin a bhí iontu ach ionaid riaracháin, stórála, ceardaíochta agus deasghnátha in éineacht. Bhí córais uisce agus séarachais iontu a bhí thar a bheith forbartha don ré, colúin adhmaid ar dhath dearg, agus ballaí maisithe le frescónna ildaite. Rud suntasach eile faoi na palásanna agus faoi na bailte Míonóacha is ea a laghad daingniúcháin atá iontu. Murab ionann agus dúnta na Micéanach ar an mórthír, níor tógadh ballaí móra cosanta timpeall orthu. Ceapann go leor scoláirí gur chosain a gcabhlach láidir na Míonóaigh, agus gurbh í an Chréit an chéad "thalasacracht" nó cumhacht farraige san Eoraip, mar a mhaígh an staraí Gréagach [[Túicídídés]] na céadta bliain ina dhiaidh sin. == Scríbhneoireacht == D'fhorbair na Míonóaigh trí chóras scríbhneoireachta: iaraglifí Créiteacha, an [[Líneach A]] agus, faoi réimeas na Micéanach, an [[Líneach B]]. Níl na hiaraglifí ná an Líneach A léite fós, agus dá bhrí sin ní fios go cinnte cén teanga a labhair na Míonóaigh; is é tuairim na scoláirí nach teanga Ind-Eorpach a bhí inti. Léigh Michael Ventris an Líneach B sa bhliain 1952 agus léirigh sé gur foirm luath den Ghréigis atá inti, teanga na Micéanach seachas na Míonóach. Baineann rúndiamhair ar leith le [[diosca Phaistos]], diosca cré ar a bhfuil siombailí stampáilte i mbís, nach bhfuil a mhacasamhail le fáil in aon áit eile. == Ealaín == Tá ealaín na Míonóach ar an gcuid is beoga agus is nádúrtha d'ealaín ar fad na Cré-umhaoise. Sna frescónna feictear radhairc ón dúlra agus ón saol laethúil: deilfeanna agus ochtapais, éin agus bláthanna, mná uaisle i ngúnaí greanta, agus an léim tairbh cháiliúil, cleas lúthchleasaíochta ina léimeadh fir agus mná óga thar dhroim tairbh. Bhí an-cháil ar photaireacht na Míonóach freisin, go háirithe earraí Kamares, atá chomh tanaí le blaosc uibhe, agus ar photaí an "stíl mhuirí" ar a bhfuil ochtapais agus ainmhithe farraige eile. Rinneadh saothair mhíne freisin d'eabhar, de chloch shnoite agus de mhiotal, agus séalaí beaga cloiche ar a bhfuil greanadh fíorchasta. == Creideamh == Is cosúil go raibh áit lárnach ag bandéithe i gcreideamh na Míonóach, agus is iomaí íomhá de bhandia na nathracha a fuarthas sna palásanna. Bhí an tarbh ina shiombail mhór freisin, mar aon leis an tua dhá cheann ar a dtugtar an "labrys", siombail a bhfuil an focal "lúbra" (labyrinthos) bainteach léi de réir cosúlachta. Rinneadh adhradh in uaimheanna naofa, ar mhullaí sléibhte agus sna palásanna féin. Níl mórán eolais chinnte ar na deasghnátha toisc nach féidir na téacsanna a léamh, agus dá bhrí sin is ar an tseandálaíocht amháin atá ár dtuiscint bunaithe. == Trádáil agus geilleagar == Bhí geilleagar na Créite bunaithe ar an bhfeirmeoireacht (ológa, fíon, arbhar agus caoirigh go háirithe) agus ar an trádáil farraige. Bhí líonra trádála ag na Míonóaigh a shín ón Éigipt agus ón Leiváint go dtí an Iodáil agus, go hindíreach, níos faide fós. Easpórtáil siad ola olóige, fíon, potaireacht agus éadaí daite, agus iompórtáil siad copar ón gCipir, stán, eabhar agus ór. Fuarthas earraí Míonóacha ar fud na Meánmhara thoir, agus tá lonnaíochtaí a raibh baint láidir acu leis an gCréit ar eolas ar oileáin ar nós Théra agus Kythera. Léiríonn frescónna i stíl Mhíonóach a fuarthas san Éigipt agus sa Leiváint a leithne a bhí tionchar an chultúir. == Meath == Timpeall 1600 RCh, nó beagán roimhe, phléasc bolcán Théra (Santorini an lae inniu) i gceann de na brúchtaí ba mhó le deich míle bliain. Scrios an brúcht lonnaíocht Akrotiri ar an oileán féin, a chaomhnaigh faoi luaith í ar nós Pompeii, agus bhuail tonnta taoscnacha cósta thuaidh na Créite. Níor chuir an brúcht deireadh leis an tsibhialtacht láithreach, ach is dócha gur lagaigh sé go mór í. Timpeall 1450 RCh scriosadh formhór na bpalásanna agus tháinig na Micéanaigh ón mórthír i gceannas ar Chnósas agus ar an oileán. Lean an cultúr ar aghaidh faoi smacht na Micéanach ar feadh tamaill, ach faoi 1100 RCh, le linn thitim mhór na Cré-umhaoise Déanaí, bhí sé imithe i léig ar fad. == Oidhreacht == Mhair cuimhne na Míonóach i miotaseolaíocht na Gréige: scéal an Rí Mínós, an Mhíonótáir sa lúbra, Daedalus agus Icarus, agus Teiséas agus Ariadne. Ceaptar gur cuimhne cheoch ar phalás casta Chnósas agus ar chultas an tairbh atá sna scéalta sin. Nuair a thochail Evans Cnósas ag tús an 20ú haois, chuir sé an tsibhialtacht os comhair an tsaoil arís tar éis trí mhíle bliain de dhearmad, agus tá tionchar a chuid atógála (agus a chuid samhlaíochta) le brath ar íomhá na Míonóach ó shin i leith. Meastar inniu gur cheann de mhórshibhialtachtaí an domhain ársa í, agus tarraingíonn fothracha Chnósas na milliúin cuairteoirí gach bliain.<ref>Sinclair Hood (1971). ''The Minoans: The Story of Bronze Age Crete.'' Londain: Thames and Hudson.</ref><ref>J. Lesley Fitton (2002). ''Minoans.'' Londain: British Museum Press.</ref> == Féach freisin == * [[An Chré-umhaois]] * [[Micéanaigh]] * [[Cnósas]] * [[Líneach A]] * [[Mínós]] == Tagairtí == <references /> [[Catagóir:An Chréit]] [[Catagóir:An Chré-umhaois]] [[Catagóir:Sibhialtachtaí]]. {{DEFAULTSORT:Mionóigh, Na}} [[Catagóir:An tSean-Ghréig]] 6rlcyj86btay3lto5ylyiz20mc7jl0a 0 85053 1320140 1314391 2026-07-10T21:04:33Z Conradder 34685 bás 1320140 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Iar-pholaiteoir de chuid [[An Páirtí Coimeádach (An Ríocht Aontaithe)|Páirtí Coimeádach]] sa [[Ríocht Aontaithe]] ab ea '''Ann Noreen Widdecombe'''. Rugadh í in m[[Bath, Somerset]], [[Sasana]] ar an [[4 Deireadh Fómhair]] [[1947]]. Ar 10 Iúíl 2026, fógraíodh go bhfuair sí bás agus bhí fiosrúchán dúnmharaithe ar siúl <ref>{{Luaigh foilseachán|title=Fiosrúchán dúnmharaithe ar bun faoi bhás iar-aire|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2026/0710/1582783-fiosruchan-dunmharaithe-ar-bun-faoi-bhas-iar-aire-rialtais/|date=2026-07-10|language=ga}}</ref> == Tagairtí == {{reflist}} {{Síol-beath-en}} {{DEFAULTSORT:Widdecombe, Ann}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1947]] [[Catagóir:Básanna in 2026]] [[Catagóir:Airí Rialtais na Ríochta Aontaithe]] [[Catagóir:Alumni Ollscoil Oxford]] [[Catagóir:An Páirtí Coimeádach]] [[Catagóir:Caitlicigh]] [[Catagóir:Craoltóirí]] [[Catagóir:Eoraisceiptigh]] [[Catagóir:Feisirí de Pharlaimint na hEorpa]] [[Catagóir:Feisirí de Pharlaimint na Ríochta Aontaithe]] [[Catagóir:Kent]] [[Catagóir:Mná sa pholaitíocht]] [[Catagóir:Polaiteoirí Sasanacha]] [[Catagóir:Somerset]] d7jo9ys31z3s5estooizajksfc3d5aj 1320154 1320140 2026-07-10T23:13:46Z TGcoa 21229 1320154 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Aire Rialtais de chuid pháirtí na g[[An Páirtí Coimeádach (An Ríocht Aontaithe)|Caomhach]] agus ball de chuid [[Reform UK]] ba ea '''Ann Noreen Widdecombe'''. Rugadh í in m[[Bath, Somerset]], [[Sasana]] ar an [[4 Deireadh Fómhair]] [[1947]]. Ar 10 Iúil 2026, fógraíodh go bhfuair sí bás agus bhí fiosrúchán dúnmharaithe ar siúl <ref>{{Luaigh foilseachán|title=Fiosrúchán dúnmharaithe ar bun faoi bhás iar-aire|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2026/0710/1582783-fiosruchan-dunmharaithe-ar-bun-faoi-bhas-iar-aire-rialtais/|date=2026-07-10|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref> [[Íomhá:Ann Widdecombe as a Minister of State.jpg|clé|mion|293x293px|timpeall 1996]] [[Íomhá:Ann Widdecombe.jpg|clé|mion|329x329px|2006]] == Saol == Bhí Ann Widdecombe ina feisire parlaiminte do [[Maidstone]], i Kent Shasana ar feadh 23 bliain. Chaith sí seal mar Aire Fostaíochta i Rialtas na gCaomhach idir na blianta 1994 agus 1997. '''An eite fhíordheis''' Thacaigh sí go mór leis an bhfeachtas [[Breatimeacht|Breatimeachta]]. Toghadh í mar fheisire i b[[Parlaimint na hEorpa]] do Pháirtí an Bhreatimeachta sa bhliain 2019. Bhain sí ballraíocht amach i bpáirtí Nigel Farage, Reform UK, sa bhliain 2023. Bhí sí ina húrlabhraí don b[[Reform UK|Páirtí Reform]] [[Reform UK|UK]]. Bhain Ann Widdecome cáil amach taobh amuigh den saol polaitíochta nuair a bhí sí ag rince ar an gClár aitheanta [[Strictly Come Dancing]]. == Féach freisin == * [[Reform UK]] == Tagairtí == {{reflist}} {{Síol-beath-en}} {{DEFAULTSORT:Widdecombe, Ann}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1947]] [[Catagóir:Básanna in 2026]] [[Catagóir:Airí Rialtais na Ríochta Aontaithe]] [[Catagóir:Alumni Ollscoil Oxford]] [[Catagóir:Caitlicigh]] [[Catagóir:Eoraisceiptigh]] [[Catagóir:Feisirí de Pharlaimint na hEorpa]] [[Catagóir:Feisirí de Pharlaimint na Ríochta Aontaithe]] [[Catagóir:Mná sa pholaitíocht]] [[Catagóir:Polaiteoirí Sasanacha]] [[Catagóir:Baill Reform UK]] 28rq01grj34qyouuedvn5bjk3dejjz3 0 89930 1320159 996807 2026-07-10T23:24:25Z Xqbot 3926 Bot: Ag socrú athsheolta dúbailte → [[Reform UK]] 1320159 wikitext text/x-wiki #athsheoladh [[Reform UK]] mt5akzuhmeqbdp1fkfe6clslikpb2oa 0 92006 1320074 1320073 2026-07-10T11:59:30Z TGcoa 21229 /* Féach freisin */ 1320074 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} [[Polaiteoir]] as [[Contae Laoise]] ba ea '''Caoimhín Críostóir Ó hUiginn''' nó '''Kevin Christopher O'Higgins''' ([[7 Meitheamh]] [[1892]] - [[10 Iúil]] [[1927]]), agus Leas-PhríomhAire agus Aire Dlí & Cirt Shaorstát Éireann nuair a feallmharaíodh é. [[Íomhá:Kevin O'Higgins, Feb 1922.png|clé|mion|1922|293x293px]] [[Íomhá:Ohigginswedding.jpg|mion|Éamon De Valera, Caoimhín Ó hUiginn agus [[Ruairí Ó Conchúir]] ag bainis an Uiginnigh (1921)|clé|220x220px]] [[Íomhá:Kevin O'Higgins by John Lavery.jpg|clé|mion|le [[John Lavery]], 1923|291x291px]] [[Íomhá:Ohiggins memorialbooterstownav2012.jpg|mion|Booterstown Avenue agus Cross Avenue|clé|220x220px]] [[Íomhá:Kevin O'Higgins Funeral, 1927.jpg|clé|mion|220x220px|Sochraid]] [[Íomhá:Political cartoon regarding Kevin O'Higgins.jpg|clé|mion|220x220px|Scigphictiúir, Bealtaine 1927]] == Éirí Amach na Cásca == Bhí O'Higgins meáite ar throid in [[Éirí Amach na Cásca]] ach nuair a shroich sé imeall [[Baile Átha Cliath|Bhaile Átha Cliath]], bhí na bóithre dúnta. Agus b'éigean dó filleadh abhaile (ní raibh sé in ann siúl timpeall is cosúil). == Cogadh na Saoirse agus Cogadh Chathartha == Bhí an tUiginneach ina [[Aire Rialtas|Aire]] Cúrsaí Inmheánacha sa chéad [[rialtas]] i ndiaidh bhunú [[Saorstát Éireann|Shaorstát Éireann]]. Throid sé i g[[Cogadh na Saoirse (Éire)|Cogadh na Saoirse]]. I rith an [[Cogadh Cathartha na hÉireann|Chogaidh Chathartha]], mar Aire Dlí agus Cirt, bhí sé de dhualgas air Poblachtánaigh a chur chun [[Bás|báis]].<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.britishpathe.com/video/the-late-brigadier-sean-hales|teideal=The Late Brigadier Sean Hales|údar=Físeán le British Pathé : aifreann éagnairce Hales agus portráid Higgins|language=en-GB|work=www.britishpathe.com|dátarochtana=2022-12-07}}</ref> Bhí [[Ruairí Ó Conchúir]] ar dhuine acu siúd a básaíodh ar a chuid orduithe, cé go raibh sé ina fhear coimhdeachta ag a bhainis. Shínigh O'Higgins an t-ordú chun é a chur chun báis. Mharaigh an tIRA a athair, an Dr Thomas O’Higgins, ag a theach cónaithe i gCo Laoise, mar dhíoltas ar an ordú sin.<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/ta-se-easca-leachtai-a-mhilleadh-ach-ni-feidir-an-stair-a-cheilt-go-brach/|teideal=Tá sé éasca leachtaí a mhilleadh ach ní féidir an stair a cheilt go brách|údar=Mairéad Ní Nuadháin|dáta=29 Aibreán 2022|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2026-07-10}}</ref> == Feallmharú == Feallmharaíodh an tUiginneach féin sa bhliain [[1927]], nuair a bhí sé ag dul chuig [[Aifreann]]. Ní bhfuarthas amach riamh cé a mharaigh é, ach glactar leis go coitianta gur [[Poblachtánachas in Éirinn|Poblachtánaigh]] a bhí ann agus iad ag baint sásaimh as ar son an Chogaidh Chathartha. Bhí sé ar a shlí go dtí an tAifreann i mBaile an Bhóthair, BÁC. Léim triúr fear amach as carr agus scaoil siad leis ocht n-uaire. Gortaíodh O’Higgins go dona agus fuair sé bás cúpla uair a chloig ina dhiaidh sin. Bhí [[Eoin Mac Néill]], iar-Aire Oideachais, ina chuideachta ag an am agus rith sé chun cabhair a thabhairt dó. Bhí beirt Aire eile de chuid an tSaorstáit, an tAire Hogan agus McGilligan, ag fanacht i dteach Uí Uigín ar feadh an deireadh seachtaine. Chuaigh siad sin ar Aifreann níos luaithe an mhaidin chéanna mar go raibh siad ag dul ag imirt gailf níos déanaí i rith na maidine. Ceaptar go raibh sé ar intinn ag na dúnmharaithe níos mó ná duine amháin a mharú. Phioc na feallmharaithe crosbhóthar ar a thugtar “An Cúinne Dorcha” air mar go bhfuil an méid sin crann ag fás sa cheantar. D’fhág Ó hUigín a theach timpeall a ceathrú chun a dó dhéag chun dul ar Aifreann. Bhí an séipéal suite thart ar cheathrú míle óna theach. Fad is a bhí sé ag siúl ar an mbóthar sin tharraing carr liath isteach in aice leis agus léim an triúr fear amach. Chonacthas an carr ina dhiaidh sin ag tiomáint go han-tapa ar bhóthar [[Domhnach Broc|Dhomhnach Broc]]. Ba iad na focail dheireanacha a dúirt sé, a deirtear, sula bhfuair sé bás ná “Fuair mé bás ar son na tíre. Beidh mé i gcuideachta [[Mícheál Ó Coileáin|Mhichíl Uí Choileáin]]”.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.cogg.ie/wp-content/uploads/29-Saorst%C3%83%C2%A1t-%C3%83%C2%89ireann-30-%C3%83%C2%89amon-de-Valera-agus-Fianna-F%C3%83%C2%A1il.pdf|teideal=29 Saorstát Éireann|údar=cogg.ie|dátarochtana=2024|archivedate=2024-07-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240711122303/https://www.cogg.ie/wp-content/uploads/29-Saorst%C3%83%C2%A1t-%C3%83%C2%89ireann-30-%C3%83%C2%89amon-de-Valera-agus-Fianna-F%C3%83%C2%A1il.pdf}}</ref> Tá an teach inar chónaigh sé gar don áit agus an teach féin ‘Dunamase’ ar cheann de na tithe deasa ársa atá ar an mbóthar, Ascaill na Croise. == Féach freisin == * [[Sean Hales|Seán Hales]] * [[Liam Ó Maoilíosa]] * [[Ruairí Ó Conchúir]] == Tagairtí == {{Reflist}}{{Teachtaí Dála an 1ú Dáil}} {{Teachtaí Dála an 2ú Dáil}} {{Teachtaí Dála an 3ú Dáil}} {{Teachtaí Dála an 4ú Dáil}} {{DEFAULTSORT:O'Higgins, Kevin}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1892]] [[Catagóir:Básanna i 1927]] [[Catagóir:Airí Rialtais na hÉireann]] [[Catagóir:Alumni Choláiste Phádraig, Má Nuad]] [[Catagóir:Alumni COBÁC]] [[Catagóir:Baill Chumann na nGaedheal]] [[Catagóir:Baill den 1ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 2ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 3ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 4ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 5ú Dáil]] [[Catagóir:Baill Shinn Féin]] [[Catagóir:Daoine a cuireadh i Reilig Ghlas Naíon]] [[Catagóir:Daoine as Contae Laoise]] [[Catagóir:Daoine a feallmharaíodh]] [[Catagóir:Feisirí de Pharlaimint na Ríochta Aontaithe]] [[Catagóir:Alumni Choláiste Choill Chluana Gabhann]] 0eb0j1qkvphmxbgiy6vzxlkal5lagpf 1320075 1320074 2026-07-10T12:03:57Z TGcoa 21229 /* Éirí Amach na Cásca */ 1320075 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} [[Polaiteoir]] as [[Contae Laoise]] ba ea '''Caoimhín Críostóir Ó hUiginn''' nó '''Kevin Christopher O'Higgins''' ([[7 Meitheamh]] [[1892]] - [[10 Iúil]] [[1927]]), agus Leas-PhríomhAire agus Aire Dlí & Cirt Shaorstát Éireann nuair a feallmharaíodh é. [[Íomhá:Kevin O'Higgins, Feb 1922.png|clé|mion|1922|293x293px]] [[Íomhá:Ohigginswedding.jpg|mion|Éamon De Valera, Caoimhín Ó hUiginn agus [[Ruairí Ó Conchúir]] ag bainis an Uiginnigh (1921)|clé|220x220px]] [[Íomhá:Kevin O'Higgins by John Lavery.jpg|clé|mion|le [[John Lavery]], 1923|291x291px]] [[Íomhá:Ohiggins memorialbooterstownav2012.jpg|mion|Booterstown Avenue agus Cross Avenue|clé|220x220px]] [[Íomhá:Kevin O'Higgins Funeral, 1927.jpg|clé|mion|220x220px|Sochraid]] [[Íomhá:Political cartoon regarding Kevin O'Higgins.jpg|clé|mion|220x220px|Scigphictiúir, Bealtaine 1927]] == Éirí Amach na Cásca == Bhí O'Higgins meáite ar throid in [[Éirí Amach na Cásca]] ach nuair a shroich sé imeall [[Baile Átha Cliath|Bhaile Átha Cliath]], bhí na bóithre dúnta. Agus b'éigean dó filleadh abhaile (ní raibh sé in ann siúl timpeall is cosúil). == Cogadh na Saoirse agus Cogadh Cathartha == Bhí an tUiginneach ina [[Aire Rialtas|Aire]] Cúrsaí Inmheánacha sa chéad [[rialtas]] i ndiaidh bhunú [[Saorstát Éireann|Shaorstát Éireann]]. Throid sé i g[[Cogadh na Saoirse (Éire)|Cogadh na Saoirse]]. I rith an [[Cogadh Cathartha na hÉireann|Chogaidh Chathartha]], mar Aire Dlí agus Cirt, bhí sé de dhualgas air Poblachtánaigh a chur chun [[Bás|báis]].<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.britishpathe.com/video/the-late-brigadier-sean-hales|teideal=The Late Brigadier Sean Hales|údar=Físeán le British Pathé : aifreann éagnairce Hales agus portráid Higgins|language=en-GB|work=www.britishpathe.com|dátarochtana=2022-12-07}}</ref> Bhí [[Ruairí Ó Conchúir]] ar dhuine acu siúd a básaíodh ar a chuid orduithe, cé go raibh sé ina fhear coimhdeachta ag a bhainis. Shínigh O'Higgins an t-ordú chun é a chur chun báis. Mharaigh an tIRA a athair, an Dr Thomas O’Higgins, ag a theach cónaithe i gCo Laoise, mar dhíoltas ar an ordú sin.<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/ta-se-easca-leachtai-a-mhilleadh-ach-ni-feidir-an-stair-a-cheilt-go-brach/|teideal=Tá sé éasca leachtaí a mhilleadh ach ní féidir an stair a cheilt go brách|údar=Mairéad Ní Nuadháin|dáta=29 Aibreán 2022|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2026-07-10}}</ref> == Feallmharú == Feallmharaíodh an tUiginneach féin sa bhliain [[1927]], nuair a bhí sé ag dul chuig [[Aifreann]]. Ní bhfuarthas amach riamh cé a mharaigh é, ach glactar leis go coitianta gur [[Poblachtánachas in Éirinn|Poblachtánaigh]] a bhí ann agus iad ag baint sásaimh as ar son an Chogaidh Chathartha. Bhí sé ar a shlí go dtí an tAifreann i mBaile an Bhóthair, BÁC. Léim triúr fear amach as carr agus scaoil siad leis ocht n-uaire. Gortaíodh O’Higgins go dona agus fuair sé bás cúpla uair a chloig ina dhiaidh sin. Bhí [[Eoin Mac Néill]], iar-Aire Oideachais, ina chuideachta ag an am agus rith sé chun cabhair a thabhairt dó. Bhí beirt Aire eile de chuid an tSaorstáit, na hAirí Hogan agus McGilligan, ag fanacht i dteach Uí Uigínn ar feadh an deireadh seachtaine. Chuaigh siad sin ar Aifreann níos luaithe an mhaidin chéanna mar go raibh siad ag dul ag imirt gailf níos déanaí i rith na maidine. Ceaptar go raibh sé ar intinn ag na dúnmharaithe níos mó ná duine amháin a mharú. Phioc na feallmharaithe crosbhóthar ar a thugtar “An Cúinne Dorcha” air mar go bhfuil an méid sin crann ag fás sa cheantar. D’fhág Ó hUigín a theach timpeall a ceathrú chun a dó dhéag chun dul ar Aifreann. Bhí an séipéal suite thart ar cheathrú míle óna theach. Fad is a bhí sé ag siúl ar an mbóthar sin tharraing carr liath isteach in aice leis agus léim an triúr fear amach. Chonacthas an carr ina dhiaidh sin ag tiomáint go han-tapa ar bhóthar [[Domhnach Broc|Dhomhnach Broc]]. Ba iad na focail dheireanacha a dúirt sé, a deirtear, sula bhfuair sé bás ná “Fuair mé bás ar son na tíre. Beidh mé i gcuideachta [[Mícheál Ó Coileáin|Mhichíl Uí Choileáin]]”.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.cogg.ie/wp-content/uploads/29-Saorst%C3%83%C2%A1t-%C3%83%C2%89ireann-30-%C3%83%C2%89amon-de-Valera-agus-Fianna-F%C3%83%C2%A1il.pdf|teideal=29 Saorstát Éireann|údar=cogg.ie|dátarochtana=2024|archivedate=2024-07-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240711122303/https://www.cogg.ie/wp-content/uploads/29-Saorst%C3%83%C2%A1t-%C3%83%C2%89ireann-30-%C3%83%C2%89amon-de-Valera-agus-Fianna-F%C3%83%C2%A1il.pdf}}</ref> Tá an teach inar chónaigh sé gar don áit agus an teach féin ‘Dunamase’ ar cheann de na tithe deasa ársa atá ar an mbóthar, Ascaill na Croise. == Féach freisin == * [[Sean Hales|Seán Hales]] * [[Liam Ó Maoilíosa]] * [[Ruairí Ó Conchúir]] == Tagairtí == {{Reflist}}{{Teachtaí Dála an 1ú Dáil}} {{Teachtaí Dála an 2ú Dáil}} {{Teachtaí Dála an 3ú Dáil}} {{Teachtaí Dála an 4ú Dáil}} {{DEFAULTSORT:O'Higgins, Kevin}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1892]] [[Catagóir:Básanna i 1927]] [[Catagóir:Airí Rialtais na hÉireann]] [[Catagóir:Alumni Choláiste Phádraig, Má Nuad]] [[Catagóir:Alumni COBÁC]] [[Catagóir:Baill Chumann na nGaedheal]] [[Catagóir:Baill den 1ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 2ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 3ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 4ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 5ú Dáil]] [[Catagóir:Baill Shinn Féin]] [[Catagóir:Daoine a cuireadh i Reilig Ghlas Naíon]] [[Catagóir:Daoine as Contae Laoise]] [[Catagóir:Daoine a feallmharaíodh]] [[Catagóir:Feisirí de Pharlaimint na Ríochta Aontaithe]] [[Catagóir:Alumni Choláiste Choill Chluana Gabhann]] 051iw40xhw4b9xg71e2pmidsbp4gsus 1320076 1320075 2026-07-10T12:11:07Z TGcoa 21229 /* Éirí Amach na Cásca */ 1320076 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} [[Polaiteoir]] as [[Contae Laoise]] ba ea '''Caoimhín Críostóir Ó hUiginn''' nó '''Kevin Christopher O'Higgins''' ([[7 Meitheamh]] [[1892]] - [[10 Iúil]] [[1927]]), agus Leas-Phríomhaire agus Aire Dlí agus Cirt Shaorstát Éireann nuair a feallmharaíodh é. [[Íomhá:Kevin O'Higgins, Feb 1922.png|clé|mion|1922|293x293px]] [[Íomhá:Ohigginswedding.jpg|mion|Éamon De Valera, Caoimhín Ó hUiginn agus [[Ruairí Ó Conchúir]] ag bainis an Uiginnigh (1921)|clé|220x220px]] [[Íomhá:Kevin O'Higgins by John Lavery.jpg|clé|mion|le [[John Lavery]], 1923|291x291px]] [[Íomhá:Ohiggins memorialbooterstownav2012.jpg|mion|Booterstown Avenue agus Cross Avenue|clé|220x220px]] [[Íomhá:Kevin O'Higgins Funeral, 1927.jpg|clé|mion|220x220px|Sochraid]] [[Íomhá:Political cartoon regarding Kevin O'Higgins.jpg|clé|mion|220x220px|Scigphictiúir, Bealtaine 1927]] == Éirí Amach na Cásca == Bhí O'Higgins meáite ar throid a dhéanamh in [[Éirí Amach na Cásca]] ach nuair a shroich sé imeall [[Baile Átha Cliath|Bhaile Átha Cliath]], bhí na bóithre dúnta. Agus b'éigean dó filleadh abhaile (ní raibh sé in ann siúl timpeall is cosúil). == Cogadh na Saoirse agus Cogadh Cathartha == Bhí an tUiginneach ina [[Aire Rialtas|Aire]] Cúrsaí Inmheánacha sa chéad [[rialtas]] i ndiaidh bhunú [[Saorstát Éireann|Shaorstát Éireann]]. Throid sé i g[[Cogadh na Saoirse (Éire)|Cogadh na Saoirse]]. I rith an [[Cogadh Cathartha na hÉireann|Chogaidh Chathartha]], mar Aire Dlí agus Cirt, bhí sé de dhualgas air Poblachtánaigh a chur chun [[Bás|báis]].<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.britishpathe.com/video/the-late-brigadier-sean-hales|teideal=The Late Brigadier Sean Hales|údar=Físeán le British Pathé : aifreann éagnairce Hales agus portráid Higgins|language=en-GB|work=www.britishpathe.com|dátarochtana=2022-12-07}}</ref> Bhí [[Ruairí Ó Conchúir]] ar dhuine acu siúd a básaíodh ar a chuid orduithe, cé go raibh sé ina fhear coimhdeachta ag a bhainis. Shínigh O'Higgins an t-ordú chun Ó Conchúir a chur chun báis. Níos déanaí, mharaigh an tIRA athair O'Higgins, an Dr Thomas O’Higgins, ag a theach cónaithe i gCo Laoise, mar dhíoltas ar an ordú sin.<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/ta-se-easca-leachtai-a-mhilleadh-ach-ni-feidir-an-stair-a-cheilt-go-brach/|teideal=Tá sé éasca leachtaí a mhilleadh ach ní féidir an stair a cheilt go brách|údar=Mairéad Ní Nuadháin|dáta=29 Aibreán 2022|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2026-07-10}}</ref> == Feallmharú == Feallmharaíodh an tUiginneach féin sa bhliain [[1927]], nuair a bhí sé ag dul chuig [[Aifreann]]. Ní bhfuarthas amach riamh cé a mharaigh é, ach glactar leis go coitianta gur [[Poblachtánachas in Éirinn|Poblachtánaigh]] a bhí ann ag baint sásaimh as, mar dhíoltas ar son an Chogaidh Chathartha. Bhí sé ar a shlí go dtí an tAifreann i mBaile an Bhóthair, BÁC. Léim triúr fear amach as carr agus scaoil siad leis ocht n-uaire. Gortaíodh O’Higgins go dona agus fuair sé bás cúpla uair a chloig ina dhiaidh sin. Bhí [[Eoin Mac Néill]], iar-Aire Oideachais, ina chuideachta ag an am agus rith sé chun cabhair a thabhairt dó. Bhí beirt Aire eile de chuid an tSaorstáit, na hAirí Hogan agus McGilligan, ag fanacht i dteach Uí Uigínn ar feadh an deireadh seachtaine. Chuaigh siad sin ar Aifreann níos luaithe an mhaidin chéanna mar go raibh siad ag dul ag imirt gailf níos déanaí i rith na maidine. Ceaptar go raibh sé ar intinn ag na dúnmharaithe níos mó ná duine amháin a mharú. Phioc na feallmharaithe crosbhóthar ar a thugtar “An Cúinne Dorcha” air mar go bhfuil an méid sin crann ag fás sa cheantar. D’fhág Ó hUigín a theach timpeall a ceathrú chun a dó dhéag chun dul ar Aifreann. Bhí an séipéal suite thart ar cheathrú míle óna theach. Fad is a bhí sé ag siúl ar an mbóthar sin tharraing carr liath isteach in aice leis agus léim an triúr fear amach. Chonacthas an carr ina dhiaidh sin ag tiomáint go han-tapa ar bhóthar [[Domhnach Broc|Dhomhnach Broc]]. Ba iad na focail dheireanacha a dúirt sé, a deirtear, sula bhfuair sé bás ná “Fuair mé bás ar son na tíre. Beidh mé i gcuideachta [[Mícheál Ó Coileáin|Mhichíl Uí Choileáin]]”.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.cogg.ie/wp-content/uploads/29-Saorst%C3%83%C2%A1t-%C3%83%C2%89ireann-30-%C3%83%C2%89amon-de-Valera-agus-Fianna-F%C3%83%C2%A1il.pdf|teideal=29 Saorstát Éireann|údar=cogg.ie|dátarochtana=2024|archivedate=2024-07-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240711122303/https://www.cogg.ie/wp-content/uploads/29-Saorst%C3%83%C2%A1t-%C3%83%C2%89ireann-30-%C3%83%C2%89amon-de-Valera-agus-Fianna-F%C3%83%C2%A1il.pdf}}</ref> Tá an teach inar chónaigh sé gar don áit agus an teach féin ‘Dunamase’ ar cheann de na tithe deasa ársa atá ar an mbóthar, Ascaill na Croise. == Féach freisin == * [[Sean Hales|Seán Hales]] * [[Liam Ó Maoilíosa]] * [[Ruairí Ó Conchúir]] == Tagairtí == {{Reflist}}{{Teachtaí Dála an 1ú Dáil}} {{Teachtaí Dála an 2ú Dáil}} {{Teachtaí Dála an 3ú Dáil}} {{Teachtaí Dála an 4ú Dáil}} {{DEFAULTSORT:O'Higgins, Kevin}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1892]] [[Catagóir:Básanna i 1927]] [[Catagóir:Airí Rialtais na hÉireann]] [[Catagóir:Alumni Choláiste Phádraig, Má Nuad]] [[Catagóir:Alumni COBÁC]] [[Catagóir:Baill Chumann na nGaedheal]] [[Catagóir:Baill den 1ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 2ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 3ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 4ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 5ú Dáil]] [[Catagóir:Baill Shinn Féin]] [[Catagóir:Daoine a cuireadh i Reilig Ghlas Naíon]] [[Catagóir:Daoine as Contae Laoise]] [[Catagóir:Daoine a feallmharaíodh]] [[Catagóir:Feisirí de Pharlaimint na Ríochta Aontaithe]] [[Catagóir:Alumni Choláiste Choill Chluana Gabhann]] 7qr58lndvzc0g5kj8buffdb3vwpvxl0 1320077 1320076 2026-07-10T12:21:13Z TGcoa 21229 /* Éirí Amach na Cásca */ 1320077 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} [[Polaiteoir]] as [[Contae Laoise]] ba ea '''Caoimhín Críostóir Ó hUiginn''' nó '''Kevin Christopher O'Higgins''' ([[7 Meitheamh]] [[1892]] - [[10 Iúil]] [[1927]]), agus Leas-Phríomhaire agus Aire Dlí agus Cirt Shaorstát Éireann nuair a feallmharaíodh é. Spreagann ainm Kevin O’Higgins idir mholadh agus cháineadh. Bhí an-bhaint aige le bunú an tSaorstáit agus bhí sé sáite sa Chogadh Cathardha idir 1922/1923. Ar ndóigh, an eachtra is mó a thagann chun cuimhne nuair a luaitear a ainm ná an t-ordú a shínigh sé agus é ina Aire, príosúnaigh phoblachtánacha a chur chun báis. Ina measc bhí an cara a sheas leis ag a bhainis, Rory O’Connor. Dúnmharaíodh in 2026 Kevin O’Higgins agus é ar a bhealach chuig an Aifreann i m[[Baile an Bhóthair]].<ref name=":0" />[[Íomhá:Kevin O'Higgins, Feb 1922.png|clé|mion|1922|293x293px]] [[Íomhá:Ohigginswedding.jpg|mion|Éamon De Valera, Caoimhín Ó hUiginn agus [[Ruairí Ó Conchúir]] ag bainis an Uiginnigh (1921)|clé|220x220px]] [[Íomhá:Kevin O'Higgins by John Lavery.jpg|clé|mion|le [[John Lavery]], 1923|291x291px]] [[Íomhá:Ohiggins memorialbooterstownav2012.jpg|mion|Booterstown Avenue agus Cross Avenue|clé|220x220px]] [[Íomhá:Kevin O'Higgins Funeral, 1927.jpg|clé|mion|220x220px|Sochraid]] [[Íomhá:Political cartoon regarding Kevin O'Higgins.jpg|clé|mion|220x220px|Scigphictiúir, Bealtaine 1927]] == Éirí Amach na Cásca == Bhí O'Higgins meáite ar throid a dhéanamh in [[Éirí Amach na Cásca]] ach nuair a shroich sé imeall [[Baile Átha Cliath|Bhaile Átha Cliath]], bhí na bóithre dúnta. Agus b'éigean dó filleadh abhaile (ní raibh sé in ann siúl timpeall is cosúil). == Cogadh na Saoirse agus Cogadh Cathartha == Bhí an tUiginneach ina [[Aire Rialtas|Aire]] Cúrsaí Inmheánacha sa chéad [[rialtas]] i ndiaidh bhunú [[Saorstát Éireann|Shaorstát Éireann]]. Throid sé i g[[Cogadh na Saoirse (Éire)|Cogadh na Saoirse]]. I rith an [[Cogadh Cathartha na hÉireann|Chogaidh Chathartha]], mar Aire Dlí agus Cirt, bhí sé de dhualgas air Poblachtánaigh a chur chun [[Bás|báis]].<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.britishpathe.com/video/the-late-brigadier-sean-hales|teideal=The Late Brigadier Sean Hales|údar=Físeán le British Pathé : aifreann éagnairce Hales agus portráid Higgins|language=en-GB|work=www.britishpathe.com|dátarochtana=2022-12-07}}</ref> Bhí [[Ruairí Ó Conchúir]] ar dhuine acu siúd a básaíodh ar a chuid orduithe, cé go raibh sé ina fhear coimhdeachta ag a bhainis. Shínigh O'Higgins an t-ordú chun Ó Conchúir a chur chun báis. Níos déanaí, mharaigh an tIRA athair O'Higgins, an Dr Thomas O’Higgins, ag a theach cónaithe i gCo Laoise, mar dhíoltas ar an ordú sin.<ref name=":0">{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/ta-se-easca-leachtai-a-mhilleadh-ach-ni-feidir-an-stair-a-cheilt-go-brach/|teideal=Tá sé éasca leachtaí a mhilleadh ach ní féidir an stair a cheilt go brách|údar=Mairéad Ní Nuadháin|dáta=29 Aibreán 2022|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2026-07-10}}</ref> == Feallmharú == Feallmharaíodh an tUiginneach féin sa bhliain [[1927]], nuair a bhí sé ag dul chuig [[Aifreann]]. Ní bhfuarthas amach riamh cé a mharaigh é, ach glactar leis go coitianta gur [[Poblachtánachas in Éirinn|Poblachtánaigh]] a bhí ann ag baint sásaimh as, mar dhíoltas ar son an Chogaidh Chathartha. Bhí sé ar a shlí go dtí an tAifreann i mBaile an Bhóthair, BÁC. Léim triúr fear amach as carr agus scaoil siad leis ocht n-uaire. Gortaíodh O’Higgins go dona agus fuair sé bás cúpla uair a chloig ina dhiaidh sin. Bhí [[Eoin Mac Néill]], iar-Aire Oideachais, ina chuideachta ag an am agus rith sé chun cabhair a thabhairt dó. Bhí beirt Aire eile de chuid an tSaorstáit, na hAirí Hogan agus McGilligan, ag fanacht i dteach Uí Uigínn ar feadh an deireadh seachtaine. Chuaigh siad sin ar Aifreann níos luaithe an mhaidin chéanna mar go raibh siad ag dul ag imirt gailf níos déanaí i rith na maidine. Ceaptar go raibh sé ar intinn ag na dúnmharaithe níos mó ná duine amháin a mharú. Phioc na feallmharaithe crosbhóthar ar a thugtar “An Cúinne Dorcha” air mar go bhfuil an méid sin crann ag fás sa cheantar. D’fhág Ó hUigín a theach timpeall a ceathrú chun a dó dhéag chun dul ar Aifreann. Bhí an séipéal suite thart ar cheathrú míle óna theach. Fad is a bhí sé ag siúl ar an mbóthar sin tharraing carr liath isteach in aice leis agus léim an triúr fear amach. Chonacthas an carr ina dhiaidh sin ag tiomáint go han-tapa ar bhóthar [[Domhnach Broc|Dhomhnach Broc]]. Ba iad na focail dheireanacha a dúirt sé, a deirtear, sula bhfuair sé bás ná “Fuair mé bás ar son na tíre. Beidh mé i gcuideachta [[Mícheál Ó Coileáin|Mhichíl Uí Choileáin]]”.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.cogg.ie/wp-content/uploads/29-Saorst%C3%83%C2%A1t-%C3%83%C2%89ireann-30-%C3%83%C2%89amon-de-Valera-agus-Fianna-F%C3%83%C2%A1il.pdf|teideal=29 Saorstát Éireann|údar=cogg.ie|dátarochtana=2024|archivedate=2024-07-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240711122303/https://www.cogg.ie/wp-content/uploads/29-Saorst%C3%83%C2%A1t-%C3%83%C2%89ireann-30-%C3%83%C2%89amon-de-Valera-agus-Fianna-F%C3%83%C2%A1il.pdf}}</ref> Tá an teach inar chónaigh sé gar don áit agus an teach féin ‘Dunamase’ ar cheann de na tithe deasa ársa atá ar an mbóthar, Ascaill na Croise. === Oidhreacht === Chuaigh a bhean Úna O’Higgins O’Malley ar aghaidh sa saol mar dhuine a sheas le síocháin agus le hathmhuintearas. In imeacht cúpla bliain bhí a fear chéile, a hathair chéile agus leanbh óg caillte aici (fuair a mac Finbarr, bás le niúmóine agus gan é ach roinnt seachtainí d’aois). Bhí beirt iníonacha óga aici, Maeve agus Úna. Bhí Úna O’Higgins O’Malley ar dhuine de chomhbhunaitheoirí [[Ionad Síochána Ghleann Crí]] agus bhí dlúthbhaint aici leis an g[[Comhairle um Chearta Daonna na hÉireann]] blianta ina dhiaidh sin.<ref name=":0" /> Sa mbliain 2012, nocht an Taoiseach ag an am, [[Enda Kenny]], leacht i gcuimhne ar Kevin O’Higgins ar an láthair ar feallmharaíodh é i mBaile an Bhóthair. Go gearr ina dhiaidh sin, milleadh le péint dhearg é. Cuireadh suas arís é. An babhta seo tugadh lascadh dó le casúr. Bhain an Chomhairle Contae anuas é. Níor cuireadh aon rud ina áit. == Féach freisin == * [[Sean Hales|Seán Hales]] * [[Liam Ó Maoilíosa]] * [[Ruairí Ó Conchúir]] == Tagairtí == {{Reflist}}{{Teachtaí Dála an 1ú Dáil}} {{Teachtaí Dála an 2ú Dáil}} {{Teachtaí Dála an 3ú Dáil}} {{Teachtaí Dála an 4ú Dáil}} {{DEFAULTSORT:O'Higgins, Kevin}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1892]] [[Catagóir:Básanna i 1927]] [[Catagóir:Airí Rialtais na hÉireann]] [[Catagóir:Alumni Choláiste Phádraig, Má Nuad]] [[Catagóir:Alumni COBÁC]] [[Catagóir:Baill Chumann na nGaedheal]] [[Catagóir:Baill den 1ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 2ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 3ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 4ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 5ú Dáil]] [[Catagóir:Baill Shinn Féin]] [[Catagóir:Daoine a cuireadh i Reilig Ghlas Naíon]] [[Catagóir:Daoine as Contae Laoise]] [[Catagóir:Daoine a feallmharaíodh]] [[Catagóir:Feisirí de Pharlaimint na Ríochta Aontaithe]] [[Catagóir:Alumni Choláiste Choill Chluana Gabhann]] 2v4vije2jvi991nhiacgzrcjudbeguy 1320082 1320077 2026-07-10T12:28:36Z TGcoa 21229 1320082 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} [[Polaiteoir]] as [[Contae Laoise]] ba ea '''Caoimhín Críostóir Ó hUiginn''' nó '''Kevin Christopher O'Higgins''' ([[7 Meitheamh]] [[1892]] - [[10 Iúil]] [[1927]]), agus Leas-Phríomhaire agus Aire Dlí agus Cirt Shaorstát Éireann nuair a feallmharaíodh é. Spreagann ainm Kevin O’Higgins idir mholadh agus cháineadh. Bhí an-bhaint aige le bunú an tSaorstáit agus bhí sé sáite sa Chogadh Cathardha idir 1922/1923. Ar ndóigh, an eachtra is mó a thagann chun cuimhne nuair a luaitear a ainm ná an t-ordú a shínigh sé agus é ina Aire, príosúnaigh phoblachtánacha a chur chun báis. Ina measc bhí an cara a sheas leis ag a bhainis, Rory O’Connor. Dúnmharaíodh Kevin O’Higgins in 1927 agus é ar a bhealach chuig an Aifreann i m[[Baile an Bhóthair]].<ref name=":0" />[[Íomhá:Kevin O'Higgins, Feb 1922.png|clé|mion|1922|293x293px]] [[Íomhá:Ohigginswedding.jpg|mion|Éamon De Valera, Caoimhín Ó hUiginn agus [[Ruairí Ó Conchúir]] ag bainis an Uiginnigh (1921)|clé|220x220px]] [[Íomhá:Kevin O'Higgins by John Lavery.jpg|clé|mion|le [[John Lavery]], 1923|291x291px]] [[Íomhá:Ohiggins memorialbooterstownav2012.jpg|mion|Booterstown Avenue agus Cross Avenue|clé|220x220px]] [[Íomhá:Kevin O'Higgins Funeral, 1927.jpg|clé|mion|220x220px|Sochraid]] [[Íomhá:Political cartoon regarding Kevin O'Higgins.jpg|clé|mion|220x220px|Scigphictiúir, Bealtaine 1927]] == Éirí Amach na Cásca == Bhí O'Higgins meáite ar throid a dhéanamh in [[Éirí Amach na Cásca]] ach nuair a shroich sé imeall [[Baile Átha Cliath|Bhaile Átha Cliath]], bhí na bóithre dúnta. Agus b'éigean dó filleadh abhaile (ní raibh sé in ann siúl timpeall is cosúil). == Cogadh na Saoirse agus Cogadh Cathartha == Bhí an tUiginneach ina [[Aire Rialtas|Aire]] Cúrsaí Inmheánacha sa chéad [[rialtas]] i ndiaidh bhunú [[Saorstát Éireann|Shaorstát Éireann]]. Throid sé i g[[Cogadh na Saoirse (Éire)|Cogadh na Saoirse]]. I rith an [[Cogadh Cathartha na hÉireann|Chogaidh Chathartha]], mar Aire Dlí agus Cirt, bhí sé de dhualgas air Poblachtánaigh a chur chun [[Bás|báis]].<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.britishpathe.com/video/the-late-brigadier-sean-hales|teideal=The Late Brigadier Sean Hales|údar=Físeán le British Pathé : aifreann éagnairce Hales agus portráid Higgins|language=en-GB|work=www.britishpathe.com|dátarochtana=2022-12-07}}</ref> Bhí [[Ruairí Ó Conchúir]] ar dhuine acu siúd a básaíodh ar a chuid orduithe, cé go raibh sé ina fhear coimhdeachta ag a bhainis. Shínigh O'Higgins an t-ordú chun Ó Conchúir a chur chun báis. Níos déanaí, mharaigh an tIRA athair O'Higgins, an Dr Thomas O’Higgins, ag a theach cónaithe i gCo Laoise, mar dhíoltas ar an ordú sin.<ref name=":0">{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/ta-se-easca-leachtai-a-mhilleadh-ach-ni-feidir-an-stair-a-cheilt-go-brach/|teideal=Tá sé éasca leachtaí a mhilleadh ach ní féidir an stair a cheilt go brách|údar=Mairéad Ní Nuadháin|dáta=29 Aibreán 2022|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2026-07-10}}</ref> == Feallmharú == Feallmharaíodh an tUiginneach féin sa bhliain [[1927]], nuair a bhí sé ag dul chuig [[Aifreann]]. Ní bhfuarthas amach riamh cé a mharaigh é, ach glactar leis go coitianta gur [[Poblachtánachas in Éirinn|Poblachtánaigh]] a bhí ann ag baint sásaimh as, mar dhíoltas ar son an Chogaidh Chathartha. Bhí sé ar a shlí go dtí an tAifreann i mBaile an Bhóthair, BÁC. Léim triúr fear amach as carr agus scaoil siad leis ocht n-uaire. Gortaíodh O’Higgins go dona agus fuair sé bás cúpla uair a chloig ina dhiaidh sin. Bhí [[Eoin Mac Néill]], iar-Aire Oideachais, ina chuideachta ag an am agus rith sé chun cabhair a thabhairt dó. Bhí beirt Aire eile de chuid an tSaorstáit, na hAirí Hogan agus McGilligan, ag fanacht i dteach Uí Uigínn ar feadh an deireadh seachtaine. Chuaigh siad sin ar Aifreann níos luaithe an mhaidin chéanna mar go raibh siad ag dul ag imirt gailf níos déanaí i rith na maidine. Ceaptar go raibh sé ar intinn ag na dúnmharaithe níos mó ná duine amháin a mharú. Phioc na feallmharaithe crosbhóthar ar a thugtar “An Cúinne Dorcha” air mar go bhfuil an méid sin crann ag fás sa cheantar. D’fhág Ó hUigín a theach timpeall a ceathrú chun a dó dhéag chun dul ar Aifreann. Bhí an séipéal suite thart ar cheathrú míle óna theach. Fad is a bhí sé ag siúl ar an mbóthar sin tharraing carr liath isteach in aice leis agus léim an triúr fear amach. Chonacthas an carr ina dhiaidh sin ag tiomáint go han-tapa ar bhóthar [[Domhnach Broc|Dhomhnach Broc]]. Ba iad na focail dheireanacha a dúirt sé, a deirtear, sula bhfuair sé bás ná “Fuair mé bás ar son na tíre. Beidh mé i gcuideachta [[Mícheál Ó Coileáin|Mhichíl Uí Choileáin]]”.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.cogg.ie/wp-content/uploads/29-Saorst%C3%83%C2%A1t-%C3%83%C2%89ireann-30-%C3%83%C2%89amon-de-Valera-agus-Fianna-F%C3%83%C2%A1il.pdf|teideal=29 Saorstát Éireann|údar=cogg.ie|dátarochtana=2024|archivedate=2024-07-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240711122303/https://www.cogg.ie/wp-content/uploads/29-Saorst%C3%83%C2%A1t-%C3%83%C2%89ireann-30-%C3%83%C2%89amon-de-Valera-agus-Fianna-F%C3%83%C2%A1il.pdf}}</ref> Tá an teach inar chónaigh sé gar don áit agus an teach féin ‘Dunamase’ ar cheann de na tithe deasa ársa atá ar an mbóthar, Ascaill na Croise. === Oidhreacht === Chuaigh a bhean Úna O’Higgins O’Malley ar aghaidh sa saol mar dhuine a sheas le síocháin agus le hathmhuintearas. In imeacht cúpla bliain bhí a fear chéile, a hathair chéile agus leanbh óg caillte aici (fuair a mac Finbarr, bás le niúmóine agus gan é ach roinnt seachtainí d’aois). Bhí beirt iníonacha óga aici, Maeve agus Úna. Bhí Úna O’Higgins O’Malley ar dhuine de chomhbhunaitheoirí [[Ionad Síochána Ghleann Crí]] agus bhí dlúthbhaint aici leis an g[[Comhairle um Chearta Daonna na hÉireann]] blianta ina dhiaidh sin.<ref name=":0" /> Sa mbliain 2012, nocht an Taoiseach ag an am, [[Enda Kenny]], leacht i gcuimhne ar Kevin O’Higgins ar an láthair ar feallmharaíodh é i mBaile an Bhóthair. Go gearr ina dhiaidh sin, milleadh le péint dhearg é. Cuireadh suas arís é. An babhta seo tugadh lascadh dó le casúr. Bhain an Chomhairle Contae anuas é. Níor cuireadh aon rud ina áit. == Féach freisin == * [[Sean Hales|Seán Hales]] * [[Liam Ó Maoilíosa]] * [[Ruairí Ó Conchúir]] == Tagairtí == {{Reflist}}{{Teachtaí Dála an 1ú Dáil}} {{Teachtaí Dála an 2ú Dáil}} {{Teachtaí Dála an 3ú Dáil}} {{Teachtaí Dála an 4ú Dáil}} {{DEFAULTSORT:O'Higgins, Kevin}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1892]] [[Catagóir:Básanna i 1927]] [[Catagóir:Airí Rialtais na hÉireann]] [[Catagóir:Alumni Choláiste Phádraig, Má Nuad]] [[Catagóir:Alumni COBÁC]] [[Catagóir:Baill Chumann na nGaedheal]] [[Catagóir:Baill den 1ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 2ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 3ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 4ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 5ú Dáil]] [[Catagóir:Baill Shinn Féin]] [[Catagóir:Daoine a cuireadh i Reilig Ghlas Naíon]] [[Catagóir:Daoine as Contae Laoise]] [[Catagóir:Daoine a feallmharaíodh]] [[Catagóir:Feisirí de Pharlaimint na Ríochta Aontaithe]] [[Catagóir:Alumni Choláiste Choill Chluana Gabhann]] cy9m87py1q3dyx84uz3o6yu0fntnbpt 0 94666 1320113 1312165 2026-07-10T18:29:15Z Seachránaí 53315 Catagóirí 1320113 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Saighdiúir agus státaire Sasanach meánaoiseach ab ea an Tiarna '''Thomas Mortimer''' (c. 1350–1399) a bhí, ar feadh tamaill ghairid, i seilbh roinnt oifigí stáit riaracháin agus breithiúnacha tábhachtacha in Éirinn agus a raibh páirt aige i bhfreasúra in aghaidh rialtas [[Risteard II Shasana|an Rí Risteard II]]. Ba bhall mídhlisteanach de theaghlach Mortimer é, a bhí ar cheann de phríomhtheaghlaigh uasal Shasana agus na hÉireann, agus chuidigh sé le tailte Mortimer a bhainistiú le linn mhionaois oidhre an teaghlaigh, a nia Roger, iarla Mharch. Bhí dlúthbhaint ag Sir Thomas freisin leis na Tiarnaí Achomharcóirí, baicle chumhachtach d'uaisle a chuir i gcoinne riarachán an Rí Risteard II. {{DEFAULTSORT:Mortimer, Thomas}} [[Catagóir:Daoine a rugadh sa 14ú haois]] [[Catagóir:14ú haois in Éirinn]] [[Catagóir:Angla-Normannaigh]] [[Catagóir:Breithiúna Éireannacha]] [[Catagóir:Daoine na Meánaoise]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Ridirí]] [[Catagóir:Saighdiúirí Sasanacha]] [[Catagóir:Sealbhóirí oifige polaitiúla in Éirinn]] [[Catagóir:Tiarnas Briotanach na hÉireann]] j29nxkim7vqbb47wtt3zx26n9zx0i4n 0 97154 1320160 996812 2026-07-10T23:24:30Z Xqbot 3926 Bot: Ag socrú athsheolta dúbailte → [[Reform UK]] 1320160 wikitext text/x-wiki #athsheoladh [[Reform UK]] mt5akzuhmeqbdp1fkfe6clslikpb2oa 0 99254 1320084 1310454 2026-07-10T14:32:49Z TGcoa 21229 1320084 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:Vegan-logo-veggies.svg|mion]] Creideann '''veigeáin''' nár cheart úsáid a bhaint as an aon rud a thagann ó [[Ainmhí|ainmhithe]]. Is cearta ainmhithe, agus an chruálacht a bhaineann dóibh, na cúiseanna is mó a luann siad as an chineál saoil seo a roghnú.<ref name=":0">{{Lua idirlín|url=https://nos.ie/saol/stil/cuir-ort-do-chuid-eiceadai/|teideal=Cuir ort do chuid… éicéadaí? Faisean 'veigeáin' ag dul i dtreise|údar=NÓS|language=ga-IE|work=NÓS|dátarochtana=2021-09-30|archivedate=2021-09-30|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210930234951/https://nos.ie/saol/stil/cuir-ort-do-chuid-eiceadai/|dáta=30 Eanáir 2011}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://nos.ie/news/ni-ann-don-veigeatoireachas/|teideal=Ní ann don veigeatóireachas|údar=Ciarán Dunbar|dáta=27 Aibreán 2015|language=ga-IE|work=NÓS|dátarochtana=2026-07-10}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://nos.ie/saol/bia/an-veigeanachas-nior-bhraitheas-riamh-chomh-maith-ceanna/|teideal=An Veigeánachas – níor bhraitheas riamh chomh maith céanna|údar=Sláine Ní Chathalláin|language=en-US|work=NÓS|dátarochtana=2021-09-30}}{{Dead link|date=Aibreán 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> [[Íomhá:Vegans by country.png|mion|veigeáin de réir tíortha]] [[Íomhá:World Vegan Day Logo.png|mion|1 Samhain]] == Stair == Bhí an tóir atá ar an veigeánachas ag méadú sna 2000idí agus 2010idí, chomh maith le gluaiseachtaí eile ag an am, mar shampla, [[cóir-thrádála]] agus [[Athchúrsáil (fuíoll)|in-athchúrsáil]]<nowiki/>te. “Níos lú feola, níos lú teasa, níos mó beatha,” a deir an t-aisteoir [[Arnold Schwarzenegger]] sa bhliain 2016.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.jct.ie/perch/resources/science_ga/ailt-na-mein.pdf|teideal=Arnold Schwarzenegger|údar=CNN / jct.ie|dáta=2016|dátarochtana=2021|archivedate=2021-10-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211001144327/https://www.jct.ie/perch/resources/science_ga/ailt-na-mein.pdf}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|title="Less Meat. Less Heat. More Life." {{!}} Arnold Schwarzenegger|url=https://www.youtube.com/watch?v=GTyo7qOHJJo|language=en}}</ref> Bhí earnáil na n-éadaí veigeáin ag fás de réir a chéile dá bharr, le daoine ag ceannach éicearraí ionas gur féidir leo cloí lena gcuid luachanna agus seasamh a ghlacadh ar son ainmhithe. Bhí an cuardach le haghaidh [[Fabraicí tionsclaíocha|fabraic]]í nua-aoiseacha nach dtagann ó ainmhithe, ach a bhfuil cáilíochtaí ar nós olla ag baint leo, ag croílár nua-chomhlachtaí veigeáin.<ref name=":0" /> Ach níl suim an phobail sa veigeánachas róláidir mar sin féin; mar shampla, dúirt búistéir sa bhliain 2019 go raibh ag fanacht dílis don dhinnéar traidisiúnta na [[An Nollaig|Nollag]], ainneoin fás ar fheoilséanadh agus veigeánachas.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Milliún turcaí le hithe in Éirinn amárach - áisíneacht bia|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2019/1224/1102988-milliun-turcai-le-hithe-in-eirinn-amarach-aisineacht-bia/|date=2019-12-24|language=ga|author=Nuacht RTË}}</ref> == Féach freisin == * [[Veigeatóireachas]] == Naisc sheachtracha == * Aiste bia veigeánach ar 'Blas' (BBC)<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.bbc.co.uk/programmes/m0005s1z|teideal=BBC Radio Ulster - Blas, Caoimhe Ní Chathail|language=ga|work=BBC|dátarochtana=2021-10-01}}</ref> == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Veigeatóireachas]] [[Catagóir:Bia agus deoch]] [[Catagóir:Cearta ainmhithe]] laij1vqw2eekezk71yit95538pyf7ma 0 102869 1320119 1308672 2026-07-10T19:16:49Z TGcoa 21229 1320119 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Toghchán}} [[Íomhá:Following the pipers! (29677821546).jpg|mion|Iúil 1917: ghlac [[Countess Markievicz]] (i lár, cóta bán) agus de Valera páirt i bparáid bhuacach|220x220px]] [[Íomhá:De Valera addressing a crowd.jpg|mion|11 Iúil 1917ː óráid bhuacach, de Valera i lár... an teach cúirte in [[Inis (baile)|Inis]]|308x308px]] Reáchtáladh '''fothoghchán in Oirthear an Chláir''' ar [[10 Iúil]] [[1917]], tar éis bhás, Bhuaigh [[Éamon de Valera]] fothoghchán Oirthear an Chláir.<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/imriodh-cluiche-ceannais-peile-na-heireann-cheana-i-mi-na-nollag/|teideal=Imríodh cluiche ceannais peile na hÉireann cheana i mí na Nollag…|údar=Seosamh Ó Cuaig|dáta=16 Nollaig 2020|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2022-07-10}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|title=An toghchán ba thábhachtaí ariamh?|url=https://www.jstor.org/stable/20552309|journal=Comhar|date=1967|issn=0010-2369|pages=6–9|volume=26|issue=7|doi=10.2307/20552309|author=Pádraig Ó Snodaigh}}</ref> === Cúlra === Teachta Parlaiminte in Oirthear an Chláir ab ea [[Willie Redmond]], 1900-1917 agus deartháir Chathaoirleach Pháirtí Parlaiminte, [[Seán Mac Réamainn]]. Gortaíodh go marfach an Captaen Redmond (in aois 56 bliain dó) ar an [[7 Meitheamh]] [[1917]] i g[[Cath Messines (1917)|Cath Messines]]. [[Íomhá:William Redmond leading Irish troops during the First World War.jpg|mion|[[Willie Redmond]] mar cheannasaí in 1914; Teachta Parlaiminte in Oirthear an Chláir 1900-1917|258x258px]] === An feachtas === Bhuaigh [[George Oliver Plunkett|George Plunkett]],<ref>{{Luaigh foilseachán|title=George Oliver Plunkett|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=George_Oliver_Plunkett&oldid=1071630069|journal=Wikipedia|date=2022-02-13|language=en}}</ref> athair [[Seosamh Pluincéad|Joseph Mary Plunkett]] a shínigh forógra na poblachta agus a cuireadh chun báis, bhuaigh sé fothoghchán parlaiminte i g[[Contae Ros Comáin]] i bhFeabhra na bliana 1917. Dúradh ag an am gur léiriú comhbháidhe a bhí sa vóta seo agus nár bhain sé leis an bpolaitíocht i ndáiríre. [[Íomhá:Eamon de Valera (7038732625).jpg|mion|Éamon de Valera sa bhliain 1918|287x287px]] Bhuaigh Joseph McGuinness, príosúnach poblachtach agus iarrthóir Shinn Féin, fothoghchán eile i [[Contae an Longfoirt|Longfort]] i mí na Bealtaine. Bhí ''‘put him in to get him out’'' mar mhana ag a lucht tacaíochta i rith an fheachtais. Dúradh ag an am go raibh na vótóirí ag iarraidh go saorfaí na príosúnaigh agus nach bhféadfaí aon tátal eile a bhaint as bua Shinn Féin.<ref name=":0">{{Lua idirlín|url=http://cstair.blogspot.com/2016/05/|teideal=Aigne an phobail: guagach nó seasta?|údar=Vincent Morley.|dáta=2016-05-23|work=Cúrsaí Staire|dátarochtana=2022-07-10}}</ref> D'fhéach rialtas na Breataine an [[coinscríobh]] a chur i bhfeidhm ar Éirinn. Tharraing sé sin míghnaoi ar an rialtas ag an am. Scaoileadh na príosúnaigh saor i mí an Mheithimh. Scaoileadh [[Éamon de Valera]] saor chomh maith agus roghnaíodh é mar ionadaí Shinn Féin d’Oirthear an Chláir. Roghnaigh an ''[[Páirtí Parlaiminteach na hÉireann|United Irish League]]'' iarrthóir maith, Patrick Lynch (Ard-Aighne na hÉireann níos déanaí). a raibh aithne ag vótóirí an toghlaigh air.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.dib.ie/biography/lynch-patrick-gregory-a4953|teideal=Lynch, Patrick Gregory {{!}} Dictionary of Irish Biography|language=en|work=www.dib.ie|dátarochtana=2022-07-10}}</ref> Roghnaigh Sinn Féin strainséir: [[múinteoir]] matamaitice a rugadh i [[Nua-Eabhrac (cathair)|Nua-Eabhrac]], a tógadh i g[[contae Luimnigh]], agus a raibh cónaí air i m[[Baile Átha Cliath]]. Ní raibh ach cáilíocht amháin ag an iarrthóir poblachtach: ba é an t-oifigeach ab airde céime é a throid san [[Éirí Amach na Cásca|éirí amach]] agus nár cuireadh chun báis. B’ionann fothoghchán an Chláir agus reifreann ar [[Éirí Amach na Cásca|Éirí Amach 1916]].<ref name=":0" /> Bhí De Valera in éide [[Óglaigh na hÉireann (1913-1919)|Óglaigh]], agus clár poblachtach [[Forógra na Cásca|Fhorógra na Cásca]] mar pholasaí aige.<ref>Nollaig Ó Gadhra., 'Níl aon Sinn Féin mar do Shinn Féin féin'. Feasta 58 (11), Leathanach 19-22. Samhain 2005</ref> Chabhraigh an Dr Éamonn Mac Giolla Iasachta le feachtas toghcháin de Valera agus thug a ghluaisteán dó ar feadh coicíse le canbhasáil a dhéanamh.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.clarelibrary.ie/eolas/coclare/people/maclysaght/war_of_independence.htm|teideal=Dr Edward Mac Lysaght / An Dr Éamonn Mac Giolla Iasachta: Active in War of Independence 1918-21|work=www.clarelibrary.ie|dátarochtana=2022-07-10}}</ref> === Fothoghchán === Bhuaigh [[Éamon de Valera]] ar Patrick Lynch ó Pháirtí Parlaiminteach. Nuair a comhaireadh na vótaí, bhí 5,010 vóta ag Éamon de Valera agus 2,035 vóta ag an iarrthóir eile. Fuair de Valera tromlach 2,975 vóta, agus toghadh [[Éamon de Valera]] mar Fheisire Parlaiminte Shinn Féin ar son Oirthear an Chláir. Rinneadh Uachtarán de Shinn Féin De Valera. Atoghadh [[Éamon de Valera|De Valera]] mar ionadaí parlaiminte ar son an Chláir sna hOlltoghcháin ina dhiaidh sin go dtí gur toghadh mar [[Uachtarán na hÉireann|Uachtarán]] é in 1959.<ref>{{Lua idirlín|url=https://president.ie/index.php/ga/the-president/eamon-devalera|teideal=The President Eamon Devalera|údar=Office of the President of Ireland|language=ga|work=president.ie|dátarochtana=2022-07-10}}</ref> == Féach freisin == * [[Willie Redmond]] * [[Éamon de Valera|Éamonn de Valera]] == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Fothoghcháin]] [[Catagóir:Fothoghcháin i bPoblacht na hÉireann]] [[Catagóir:1917]] [[Catagóir:Stair Chontae an Chláir]] g6q1gt7c31wtcxi8iy2pwtr36s9u7gn 1320123 1320119 2026-07-10T19:22:34Z TGcoa 21229 1320123 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Toghchán}} [[Íomhá:Following the pipers! (29677821546).jpg|mion|Iúil 1917: ghlac [[Countess Markievicz]] (i lár, cóta bán) agus de Valera páirt i bparáid bhuacach|220x220px]] [[Íomhá:De Valera addressing a crowd.jpg|mion|11 Iúil 1917ː óráid bhuacach, de Valera i lár... an teach cúirte in [[Inis (baile)|Inis]]|308x308px]] Reáchtáladh '''fothoghchán in Oirthear an Chláir''' ar [[10 Iúil]] [[1917]], tar éis bhás, Bhuaigh [[Éamon de Valera]] fothoghchán Oirthear an Chláir.<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/imriodh-cluiche-ceannais-peile-na-heireann-cheana-i-mi-na-nollag/|teideal=Imríodh cluiche ceannais peile na hÉireann cheana i mí na Nollag…|údar=Seosamh Ó Cuaig|dáta=16 Nollaig 2020|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2022-07-10}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|title=An toghchán ba thábhachtaí ariamh?|url=https://www.jstor.org/stable/20552309|journal=Comhar|date=1967|issn=0010-2369|pages=6–9|volume=26|issue=7|doi=10.2307/20552309|author=Pádraig Ó Snodaigh}}</ref> === Cúlra === Teachta Parlaiminte in Oirthear an Chláir ba ea [[Willie Redmond]], 1900-1917 agus deartháir [[Seán Mac Réamainn|Sheáin Mhic Réamainn]], Cathaoirleach an Pháirtí Pharlaimintigh. Gortaíodh go marfach an Captaen Redmond (in aois 56 bliain dó) ar an [[7 Meitheamh]] [[1917]] i g[[Cath Messines (1917)|Cath Messines]]. [[Íomhá:William Redmond leading Irish troops during the First World War.jpg|mion|[[Willie Redmond]] mar cheannasaí in 1914; Teachta Parlaiminte in Oirthear an Chláir 1900-1917|258x258px]] === An feachtas === I mí Feabhra 1917, bhuaigh [[George Oliver Plunkett|George Plunkett]],<ref>{{Luaigh foilseachán|title=George Oliver Plunkett|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=George_Oliver_Plunkett&oldid=1071630069|journal=Wikipedia|date=2022-02-13|language=en}}</ref> athair [[Seosamh Pluincéad|Joseph Mary Plunkett]] a shínigh forógra na poblachta agus a cuireadh chun báis, fothoghchán parlaiminte i g[[Contae Ros Comáin]]. Dúradh ag an am gur léiriú comhbháidhe a bhí sa vóta seo agus nár bhain sé leis an bpolaitíocht i ndáiríre. [[Íomhá:Eamon de Valera (7038732625).jpg|mion|Éamon de Valera sa bhliain 1918|287x287px]] Bhuaigh Joseph McGuinness, príosúnach poblachtach agus iarrthóir Shinn Féin, fothoghchán eile i [[Contae an Longfoirt|Longfort]] i mí na Bealtaine. Bhí ''‘put him in to get him out’'' mar mhana ag a lucht tacaíochta i rith an fheachtais. Dúradh ag an am go raibh na vótóirí ag iarraidh go saorfaí na príosúnaigh agus nach bhféadfaí aon tátal eile a bhaint as bua Shinn Féin.<ref name=":0">{{Lua idirlín|url=http://cstair.blogspot.com/2016/05/|teideal=Aigne an phobail: guagach nó seasta?|údar=Vincent Morley.|dáta=2016-05-23|work=Cúrsaí Staire|dátarochtana=2022-07-10}}</ref> D'fhéach rialtas na Breataine an [[coinscríobh]] a chur i bhfeidhm ar Éirinn. Tharraing sé sin míghnaoi ar an rialtas ag an am. Scaoileadh na príosúnaigh saor i mí an Mheithimh. Scaoileadh [[Éamon de Valera]] saor chomh maith agus roghnaíodh é mar ionadaí Shinn Féin d’Oirthear an Chláir. Roghnaigh an ''[[Páirtí Parlaiminteach na hÉireann|United Irish League]]'' iarrthóir maith, Patrick Lynch (Ard-Aighne na hÉireann níos déanaí). a raibh aithne ag vótóirí an toghlaigh air.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.dib.ie/biography/lynch-patrick-gregory-a4953|teideal=Lynch, Patrick Gregory {{!}} Dictionary of Irish Biography|language=en|work=www.dib.ie|dátarochtana=2022-07-10}}</ref> Roghnaigh Sinn Féin strainséir: [[múinteoir]] matamaitice a rugadh i [[Nua-Eabhrac (cathair)|Nua-Eabhrac]], a tógadh i g[[contae Luimnigh]], agus a raibh cónaí air i m[[Baile Átha Cliath]]. Ní raibh ach cáilíocht amháin ag an iarrthóir poblachtach: ba é an t-oifigeach ab airde céime é a throid san [[Éirí Amach na Cásca|éirí amach]] agus nár cuireadh chun báis. B’ionann fothoghchán an Chláir agus reifreann ar [[Éirí Amach na Cásca|Éirí Amach 1916]].<ref name=":0" /> Bhí De Valera in éide [[Óglaigh na hÉireann (1913-1919)|Óglaigh]], agus clár poblachtach [[Forógra na Cásca|Fhorógra na Cásca]] mar pholasaí aige.<ref>Nollaig Ó Gadhra., 'Níl aon Sinn Féin mar do Shinn Féin féin'. Feasta 58 (11), Leathanach 19-22. Samhain 2005</ref> Chabhraigh an Dr Éamonn Mac Giolla Iasachta le feachtas toghcháin de Valera agus thug a ghluaisteán dó ar feadh coicíse le canbhasáil a dhéanamh.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.clarelibrary.ie/eolas/coclare/people/maclysaght/war_of_independence.htm|teideal=Dr Edward Mac Lysaght / An Dr Éamonn Mac Giolla Iasachta: Active in War of Independence 1918-21|work=www.clarelibrary.ie|dátarochtana=2022-07-10}}</ref> === Fothoghchán === Bhuaigh [[Éamon de Valera]] ar Patrick Lynch ó Pháirtí Parlaiminteach. Nuair a comhaireadh na vótaí, bhí 5,010 vóta ag Éamon de Valera agus 2,035 vóta ag an iarrthóir eile. Fuair de Valera tromlach 2,975 vóta, agus toghadh [[Éamon de Valera]] mar Fheisire Parlaiminte Shinn Féin ar son Oirthear an Chláir. Rinneadh Uachtarán de Shinn Féin De Valera. Atoghadh [[Éamon de Valera|De Valera]] mar ionadaí parlaiminte ar son an Chláir sna hOlltoghcháin ina dhiaidh sin go dtí gur toghadh mar [[Uachtarán na hÉireann|Uachtarán]] é in 1959.<ref>{{Lua idirlín|url=https://president.ie/index.php/ga/the-president/eamon-devalera|teideal=The President Eamon Devalera|údar=Office of the President of Ireland|language=ga|work=president.ie|dátarochtana=2022-07-10}}</ref> == Féach freisin == * [[Willie Redmond]] * [[Éamon de Valera|Éamonn de Valera]] == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Fothoghcháin]] [[Catagóir:Fothoghcháin i bPoblacht na hÉireann]] [[Catagóir:1917]] [[Catagóir:Stair Chontae an Chláir]] 56cdy5n6y9fe1dzva54t4wvy3x8nrbo 1320125 1320123 2026-07-10T19:25:36Z TGcoa 21229 1320125 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Toghchán}} [[Íomhá:Following the pipers! (29677821546).jpg|mion|Iúil 1917: ghlac [[Countess Markievicz]] (i lár, cóta bán) agus de Valera páirt i bparáid bhuacach|220x220px]] [[Íomhá:De Valera addressing a crowd.jpg|mion|11 Iúil 1917ː óráid bhuacach, de Valera i lár... an teach cúirte in [[Inis (baile)|Inis]]|308x308px]] Reáchtáladh '''fothoghchán in Oirthear an Chláir''' ar [[10 Iúil]] [[1917]], tar éis bhás, Bhuaigh [[Éamon de Valera]] fothoghchán Oirthear an Chláir.<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/imriodh-cluiche-ceannais-peile-na-heireann-cheana-i-mi-na-nollag/|teideal=Imríodh cluiche ceannais peile na hÉireann cheana i mí na Nollag…|údar=Seosamh Ó Cuaig|dáta=16 Nollaig 2020|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2022-07-10}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|title=An toghchán ba thábhachtaí ariamh?|url=https://www.jstor.org/stable/20552309|journal=Comhar|date=1967|issn=0010-2369|pages=6–9|volume=26|issue=7|doi=10.2307/20552309|author=Pádraig Ó Snodaigh}}</ref> === Cúlra === Teachta Parlaiminte in Oirthear an Chláir ba ea [[Willie Redmond]], 1900-1917 agus deartháir [[Seán Mac Réamainn|Sheáin Mhic Réamainn]], Cathaoirleach an Pháirtí Pharlaimintigh. Gortaíodh go marfach an Captaen Redmond (in aois a 56 bliain) ar an [[7 Meitheamh]] [[1917]] i g[[Cath Messines (1917)|Cath Messines]]. [[Íomhá:William Redmond leading Irish troops during the First World War.jpg|mion|[[Willie Redmond]] mar cheannasaí in 1914; Teachta Parlaiminte in Oirthear an Chláir 1900-1917|258x258px]] === An feachtas === I mí Feabhra 1917, bhuaigh an Cunta [[George Noble Plunkett]],<ref>{{Luaigh foilseachán|title=George Oliver Plunkett|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=George_Oliver_Plunkett&oldid=1071630069|journal=Wikipedia|date=2022-02-13|language=en}}</ref> athair [[Seosamh Pluincéad|Joseph Mary Plunkett]] a shínigh forógra na poblachta agus a cuireadh chun báis, fothoghchán parlaiminte i g[[Contae Ros Comáin]]. Dúradh ag an am gur léiriú comhbhá a bhí sa vóta seo agus nár bhain sé leis an bpolaitíocht i ndáiríre. [[Íomhá:Eamon de Valera (7038732625).jpg|mion|Éamon de Valera sa bhliain 1918|287x287px]] Bhuaigh Joseph McGuinness, príosúnach poblachtach agus iarrthóir Shinn Féin, fothoghchán eile i [[Contae an Longfoirt|Longfort]] i mí na Bealtaine. Bhí ''‘put him in to get him out’'' mar mhana ag a lucht tacaíochta i rith an fheachtais. Dúradh ag an am go raibh na vótóirí ag iarraidh go saorfaí na príosúnaigh agus nach bhféadfaí aon tátal eile a bhaint as bua Shinn Féin.<ref name=":0">{{Lua idirlín|url=http://cstair.blogspot.com/2016/05/|teideal=Aigne an phobail: guagach nó seasta?|údar=Vincent Morley.|dáta=2016-05-23|work=Cúrsaí Staire|dátarochtana=2022-07-10}}</ref> D'fhéach rialtas na Breataine an [[coinscríobh]] a chur i bhfeidhm ar Éirinn. Tharraing sé sin míghnaoi ar an rialtas ag an am. Scaoileadh na príosúnaigh saor i mí an Mheithimh. Scaoileadh [[Éamon de Valera]] saor chomh maith agus roghnaíodh é mar ionadaí Shinn Féin d’Oirthear an Chláir. Roghnaigh an ''[[Páirtí Parlaiminteach na hÉireann|United Irish League]]'' iarrthóir maith, Patrick Lynch (Ard-Aighne na hÉireann níos déanaí). a raibh aithne ag vótóirí an toghlaigh air.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.dib.ie/biography/lynch-patrick-gregory-a4953|teideal=Lynch, Patrick Gregory {{!}} Dictionary of Irish Biography|language=en|work=www.dib.ie|dátarochtana=2022-07-10}}</ref> Roghnaigh Sinn Féin strainséir: [[múinteoir]] matamaitice a rugadh i [[Nua-Eabhrac (cathair)|Nua-Eabhrac]], a tógadh i g[[contae Luimnigh]], agus a raibh cónaí air i m[[Baile Átha Cliath]]. Ní raibh ach cáilíocht amháin ag an iarrthóir poblachtach: ba é an t-oifigeach ab airde céime é a throid san [[Éirí Amach na Cásca|éirí amach]] agus nár cuireadh chun báis. B’ionann fothoghchán an Chláir agus reifreann ar [[Éirí Amach na Cásca|Éirí Amach 1916]].<ref name=":0" /> Bhí De Valera in éide [[Óglaigh na hÉireann (1913-1919)|Óglaigh]], agus clár poblachtach [[Forógra na Cásca|Fhorógra na Cásca]] mar pholasaí aige.<ref>Nollaig Ó Gadhra., 'Níl aon Sinn Féin mar do Shinn Féin féin'. Feasta 58 (11), Leathanach 19-22. Samhain 2005</ref> Chabhraigh an Dr Éamonn Mac Giolla Iasachta le feachtas toghcháin de Valera agus thug a ghluaisteán dó ar feadh coicíse le canbhasáil a dhéanamh.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.clarelibrary.ie/eolas/coclare/people/maclysaght/war_of_independence.htm|teideal=Dr Edward Mac Lysaght / An Dr Éamonn Mac Giolla Iasachta: Active in War of Independence 1918-21|work=www.clarelibrary.ie|dátarochtana=2022-07-10}}</ref> === Fothoghchán === Bhuaigh [[Éamon de Valera]] ar Patrick Lynch ó Pháirtí Parlaiminteach. Nuair a comhaireadh na vótaí, bhí 5,010 vóta ag Éamon de Valera agus 2,035 vóta ag an iarrthóir eile. Fuair de Valera tromlach 2,975 vóta, agus toghadh [[Éamon de Valera]] mar Fheisire Parlaiminte Shinn Féin ar son Oirthear an Chláir. Rinneadh Uachtarán de Shinn Féin De Valera. Atoghadh [[Éamon de Valera|De Valera]] mar ionadaí parlaiminte ar son an Chláir sna hOlltoghcháin ina dhiaidh sin go dtí gur toghadh mar [[Uachtarán na hÉireann|Uachtarán]] é in 1959.<ref>{{Lua idirlín|url=https://president.ie/index.php/ga/the-president/eamon-devalera|teideal=The President Eamon Devalera|údar=Office of the President of Ireland|language=ga|work=president.ie|dátarochtana=2022-07-10}}</ref> == Féach freisin == * [[Willie Redmond]] * [[Éamon de Valera|Éamonn de Valera]] == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Fothoghcháin]] [[Catagóir:Fothoghcháin i bPoblacht na hÉireann]] [[Catagóir:1917]] [[Catagóir:Stair Chontae an Chláir]] 46gcklluv3fvssapfl0xym4r0rn9j5a 1320127 1320125 2026-07-10T19:30:02Z TGcoa 21229 /* An feachtas */ 1320127 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Toghchán}} [[Íomhá:Following the pipers! (29677821546).jpg|mion|Iúil 1917: ghlac [[Countess Markievicz]] (i lár, cóta bán) agus de Valera páirt i bparáid bhuacach|220x220px]] [[Íomhá:De Valera addressing a crowd.jpg|mion|11 Iúil 1917ː óráid bhuacach, de Valera i lár... an teach cúirte in [[Inis (baile)|Inis]]|308x308px]] Reáchtáladh '''fothoghchán in Oirthear an Chláir''' ar [[10 Iúil]] [[1917]], tar éis bhás, Bhuaigh [[Éamon de Valera]] fothoghchán Oirthear an Chláir.<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/imriodh-cluiche-ceannais-peile-na-heireann-cheana-i-mi-na-nollag/|teideal=Imríodh cluiche ceannais peile na hÉireann cheana i mí na Nollag…|údar=Seosamh Ó Cuaig|dáta=16 Nollaig 2020|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2022-07-10}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|title=An toghchán ba thábhachtaí ariamh?|url=https://www.jstor.org/stable/20552309|journal=Comhar|date=1967|issn=0010-2369|pages=6–9|volume=26|issue=7|doi=10.2307/20552309|author=Pádraig Ó Snodaigh}}</ref> === Cúlra === Teachta Parlaiminte in Oirthear an Chláir ba ea [[Willie Redmond]], 1900-1917 agus deartháir [[Seán Mac Réamainn|Sheáin Mhic Réamainn]], Cathaoirleach an Pháirtí Pharlaimintigh. Gortaíodh go marfach an Captaen Redmond (in aois a 56 bliain) ar an [[7 Meitheamh]] [[1917]] i g[[Cath Messines (1917)|Cath Messines]]. [[Íomhá:William Redmond leading Irish troops during the First World War.jpg|mion|[[Willie Redmond]] mar cheannasaí in 1914; Teachta Parlaiminte in Oirthear an Chláir 1900-1917|258x258px]] === An feachtas === I mí Feabhra 1917, bhuaigh an Cunta [[George Noble Plunkett]],<ref>{{Luaigh foilseachán|title=George Oliver Plunkett|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=George_Oliver_Plunkett&oldid=1071630069|journal=Wikipedia|date=2022-02-13|language=en}}</ref> athair [[Seosamh Pluincéad|Joseph Mary Plunkett]] a shínigh forógra na poblachta agus a cuireadh chun báis, fothoghchán parlaiminte i g[[Contae Ros Comáin]]. Dúradh ag an am gur léiriú comhbhá a bhí sa vóta seo agus nár bhain sé leis an bpolaitíocht i ndáiríre. [[Íomhá:Eamon de Valera (7038732625).jpg|mion|Éamon de Valera sa bhliain 1918|287x287px]] Bhuaigh Joseph McGuinness, príosúnach poblachtach agus iarrthóir Shinn Féin, fothoghchán eile i [[Contae an Longfoirt|Longfort]] i mí na Bealtaine. Bhí ''‘put him in to get him out’'' mar mhana ag a lucht tacaíochta i rith an fheachtais. Dúradh ag an am go raibh na vótóirí ag iarraidh go saorfaí na príosúnaigh agus nach bhféadfaí aon tátal eile a bhaint as bua Shinn Féin.<ref name=":0">{{Lua idirlín|url=http://cstair.blogspot.com/2016/05/|teideal=Aigne an phobail: guagach nó seasta?|údar=Vincent Morley.|dáta=2016-05-23|work=Cúrsaí Staire|dátarochtana=2022-07-10}}</ref> D'fhéach rialtas na Breataine le [[coinscríobh]] a chur i bhfeidhm ar Éirinn. Tharraing sé sin míghnaoi ar an rialtas ag an am. Scaoileadh na príosúnaigh saor i mí an Mheithimh. Scaoileadh [[Éamon de Valera]] saor chomh maith agus roghnaíodh é mar ionadaí Shinn Féin d’Oirthear an Chláir. Roghnaigh an ''[[Páirtí Parlaiminteach na hÉireann|United Irish League]]'' iarrthóir maith, Patrick Lynch (a bhí ina Ard-Aighne ar Éirinn níos déanaí). a raibh aithne ag vótóirí an toghlaigh air.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.dib.ie/biography/lynch-patrick-gregory-a4953|teideal=Lynch, Patrick Gregory {{!}} Dictionary of Irish Biography|language=en|work=www.dib.ie|dátarochtana=2022-07-10}}</ref> Roghnaigh Sinn Féin strainséir: [[múinteoir]] matamaitice a rugadh i [[Nua-Eabhrac (cathair)|Nua-Eabhrac]], a tógadh i g[[Contae Luimnigh]], agus a raibh cónaí air i m[[Baile Átha Cliath]]. Ní raibh ach cáilíocht amháin ag an iarrthóir poblachtach: ba é an t-oifigeach ab airde céime é a throid san [[Éirí Amach na Cásca|éirí amach]] agus nár cuireadh chun báis. B’ionann fothoghchán an Chláir agus reifreann ar [[Éirí Amach na Cásca|Éirí Amach 1916]].<ref name=":0" /> Bhí de Valera in éide [[Óglaigh na hÉireann (1913-1919)|Óglaigh]], agus clár poblachtach [[Forógra na Cásca|Fhorógra na Cásca]] mar pholasaí aige.<ref>Nollaig Ó Gadhra., 'Níl aon Sinn Féin mar do Shinn Féin féin'. Feasta 58 (11), Leathanach 19-22. Samhain 2005</ref> Chabhraigh an Dr Éamonn Mac Giolla Iasachta le feachtas toghcháin de Valera agus thug a ghluaisteán dó ar feadh coicíse le canbhasáil a dhéanamh.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.clarelibrary.ie/eolas/coclare/people/maclysaght/war_of_independence.htm|teideal=Dr Edward Mac Lysaght / An Dr Éamonn Mac Giolla Iasachta: Active in War of Independence 1918-21|work=www.clarelibrary.ie|dátarochtana=2022-07-10}}</ref> === Fothoghchán === Bhuaigh [[Éamon de Valera]] ar Patrick Lynch ó Pháirtí Parlaiminteach. Nuair a comhaireadh na vótaí, bhí 5,010 vóta ag Éamon de Valera agus 2,035 vóta ag an iarrthóir eile. Fuair de Valera tromlach 2,975 vóta, agus toghadh [[Éamon de Valera]] mar Fheisire Parlaiminte Shinn Féin ar son Oirthear an Chláir. Toghadh de Valera mar Uachtarán ar Shinn Féin. Atoghadh [[Éamon de Valera|De Valera]] mar ionadaí parlaiminte ar son an Chláir sna holltoghcháin ina dhiaidh sin go dtí gur toghadh mar [[Uachtarán na hÉireann|Uachtarán]] é in 1959.<ref>{{Lua idirlín|url=https://president.ie/index.php/ga/the-president/eamon-devalera|teideal=The President Eamon Devalera|údar=Office of the President of Ireland|language=ga|work=president.ie|dátarochtana=2022-07-10}}</ref> == Féach freisin == * [[Willie Redmond]] * [[Éamon de Valera|Éamonn de Valera]] == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Fothoghcháin]] [[Catagóir:Fothoghcháin i bPoblacht na hÉireann]] [[Catagóir:1917]] [[Catagóir:Stair Chontae an Chláir]] 9wb0icijhnqsvx847sqq6ihmelbaeun 0 105746 1320095 1243248 2026-07-10T18:09:15Z Seachránaí 53315 Catagóirí 1320095 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} [[Údar]], [[múinteoir]] agus [[polaiteoir]] [[Éireannach]] atá in '''Ronan Moore.'''<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.meathchronicle.ie/2016/12/20/moore-the-merrier-from-ronan/|teideal=Moore the merrier from Ronan!|language=en-US|work=Meath Chronicle|dátarochtana=2022-11-27}}</ref> Tá sé ina bhall de [[na Daonlathaigh Shóisialta]].<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/buailfidh-toibin-buille-ar-shinn-fein-sa-mhi-thiar/|teideal=Buailfidh Tóibín buille ar Shinn Féin sa Mhí Thiar|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2022-11-27}}</ref> == Tagairtí == {{Reflist}} {{DEFAULTSORT:Moore, Ronan}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1978]] [[Catagóir:Daoine beo]] [[Catagóir:Alumni Ollscoil na Gaillimhe]] [[Catagóir:Alumni Ollscoil Teicneolaíochta Átha Cliath]] [[Catagóir:Baill na nDaonlathaithe Sóisialta]] [[Catagóir:Comhairleoirí Áitiúla i gContae na Mí]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Scríbhneoirí Éireannacha]] 8gcljmr8uz46va5fdnrdrbqkhumy1dl 0 109753 1320152 1242099 2026-07-10T22:30:58Z TGcoa 21229 1320152 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Imeacht}} Le linn mhí an Mheithimh - Meán Fómhair 2023, bhuail [[Tonn teasa|tonnta teasa]], [[falscaithe]] agus [[triomach]] áiteanna ar fud na hEorpa agus an [[An leathsféar thuaidh|leathsféir thuaidh]] go léir, an samhradh is teo a taifeadadh riamh.<ref>{{Lua idirlín|url=https://climate.copernicus.eu/summer-2023-hottest-record|teideal=Summer 2023: the hottest on record {{!}} Copernicus|work=climate.copernicus.eu|dátarochtana=2023-09-06}}</ref> Rinneadh dochar mór d’[[Éiceachóras|éiceachórais]], don [[Geilleagar|gheilleagar]] agus do shláinte daoine.<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/ta-cliseadh-na-haeraide-tosaithe-an-samhradh-is-teo-a-taifeadadh-riamh/|teideal=‘Tá cliseadh na haeráide tosaithe’ – an samhradh is teo a taifeadadh riamh|dáta=6 M.F. 2023|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2023-09-06}}</ref> Bhí Ard-Rúnaí na Náisiún Aontaithe ar an daoraí. “Tá séasúr deargthe curtha de ag ár bpláinéad" a dúirt [[Antonio Guterres]], ag caint ar thuairisc nua ón [[Eagraíocht Dhomhanda Meitéareolaíochta]].<ref>{{Lua idirlín|url=https://public.wmo.int/en/media/press-release/earth-had-hottest-three-month-period-record-unprecedented-sea-surface|teideal=Earth had hottest three-month period on record, with unprecedented sea surface temperatures and much extreme weather|dáta=2023-09-06|language=en|work=public.wmo.int|dátarochtana=2023-09-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230906085631/https://public.wmo.int/en/media/press-release/earth-had-hottest-three-month-period-record-unprecedented-sea-surface|archivedate=2023-09-06}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://english.news.cn/20230907/6d92ad03ed55451e8ec6306b01ab9cdf/c.html|teideal=UN chief warns "climate breakdown has begun"-Xinhua|work=english.news.cn|dátarochtana=2024-06-06}}</ref>[[Íomhá:June 2023 was the warmest globally.jpg|clé|mion|2023: an Meitheamh is teo riamh in Éirinn, go dtí sin; bhí an fharraige ar chósta thiar na hÉireann 5 chéim Celsius níos teo ná mar a bhíonn de ghnáth (foinse Copernicus.eu)]] === Cúlra === [[Íomhá:2023 European heat waves Storm Protestant Temple in Vinkovački Banovci (Nijemci), Croatia 01.jpg|clé|mion|Scriosadh séipéal i Vinkovački Banovci (Nijemci), an Chróit]] 16.77 céim Celsius an teocht domhanda ar an meán le linn mhí an Mheithimh, Iúil agus Lúnasa, teocht i bhfad níos airde ná an teocht ab airde ar an taifead roimhe seo, 16.48 céim Celsius in 2019. De réir na tuarascála ón Eagraíocht Dhomhanda Meitéareolaíochta, bhí mí Iúil 2023 ar an mí is teo riamh<ref>{{Lua idirlín|url=https://public.wmo.int/en/media/news/july-2023-confirmed-hottest-month-record|teideal=July 2023 confirmed as hottest month on record|dáta=2023-08-08|language=en|work=public.wmo.int|dátarochtana=2023-09-06|archivedate=2023-09-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230906005444/https://public.wmo.int/en/media/news/july-2023-confirmed-hottest-month-record}}</ref> agus bhí an mhí dár gcionn, Lúnasa 2023, ar an dara mí is teo riamh. Ag an am céanna, bhí an Eoraip ag téamh dhá uair níos sciobtha ná an meán domhanda.<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/an-eoraip-ag-teamh-dha-uair-nios-sciobtha-na-an-mean-domhanda/|teideal=An Eoraip ag téamh dhá uair níos sciobtha ná an meán domhanda|dáta=2023-06-19|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2023-09-06}}</ref> Ar 10 Iúil 2023, thosaigh an tonn teasa "Cerberus" [[frithchioclón]] ollmhór agus fada. Buaileadh deisceart na hEorpa go dona.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=2023 European heatwaves|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=2023_European_heatwaves&oldid=1174031629|journal=Wikipedia|date=2023-09-05|language=en}}</ref> === Éire === De réir [[Met Éireann]], bhí Meitheamh 2023 ar an Meitheamh is teo riamh in Éirinn, go dtí sin.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.met.ie/ga/june-2023-will-be-warmest-june-on-record-for-ireland-on-both-land-and-at-sea|teideal=June 2023 will be warmest June on record for Ireland, on both Land and at Sea - Met Éireann - Seirbhís Náisiúnta Meitéareolaíochta na hÉireann|language=ga|work=www.met.ie|dátarochtana=2023-09-06}}</ref> [[Íomhá:Ongoing heatwave affects glaciers Swiss Alps.jpeg|clé|mion|oighearshruthanna ag leá níos gasta ná riamh le linn 2023; san [[An Eilvéis|Eilvéis]] anseo]] Le linn mhí an Mheithimh 2023, bhí an fharraige ar chósta thiar na hÉireann 5 chéim Celsius níos teo ná mar a bhíonn de ghnáth, údar mór imní d’eolaithe.<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/teaspach-mara-amach-o-chosta-na-heireann-a-dfheadfadh-scrios-a-dheanamh/|teideal=Teaspach mara amach ó chósta na hÉireann a d’fhéadfadh ‘scrios’ a dhéanamh|dáta=2023-06-20|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2023-09-06}}</ref> Le linn mhí Lúnasa 2023, bhí imní léirithe ag Cónaidhm Iascairí na gCeall Beag faoin tionchar atá ag athrú aeráide ar stoc éisc ghil cosúil le trosc, agus an baol ann le hathrú mór i dteocht na farraige amach ó chósta Dhún na nGall, go mbogfaí iasc cosúil le trosc, murlasc agus scadáin go huiscí níos fuaire ó thuaidh.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Nuacht an Tuaiscirt: 17 Lúnasa 2023|url=https://www.rte.ie/rnag/nuacht-gaeltachta/2023/0817/1400236-nuacht-an-tuaiscirt-17-lunasa-2023/|date=2023-08-17|language=en|author=RnaG}}</ref> Bhí sé brothallach in Éirinn i rith mhí Mheán Fómhair.<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/la-tirim-greine-eile-geallta-an-teocht-chomh-hard-le-26-ceim-celsius/|teideal=Lá tirim gréine eile geallta, an teocht chomh hard le 26 céim Celsius|dáta=2023-09-05|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2023-09-06}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|title=Teocht chomh hard le 28 céim inniu, os a chionn sin amárach|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2023/0907/1403946-teocht-chomh-hard-le-28-ceim-inniu-os-a-chionn-sin-amarach/|date=2023-09-07|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|title=Heatwave provisionally recorded as record stays intact|url=https://www.rte.ie/news/2023/0908/1404115-weather-warning/|date=2023-09-08|language=en|author=RTE News}}</ref> Bhí cúis iontais ón spéir ag muintir [[Corca Dhuibhne|Ghaeltacht Chorca Dhuibhne]], nuair a thit braonacha smúite ón Sahára anuas orthu.<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/smuit-on-sahara-tite-anuas-ar-chorca-dhuibhne/|teideal=Smúit ón Sahára tite anuas ar Chorca Dhuibhne|dáta=2023-09-05|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2023-09-06}}</ref> {{Main|Tonn teasa in Éirinn agus sa Bhreatain, 2023}} == Féach freisin == * [[Aimsir na bliana 2023]] * [[Athrú aeráide san Eoraip]] * [[Téamh domhanda]] * [[Tonn teasa]] * [[:Catagóir:Teagmhais aimsire|Teagmhais aimsire]] * [[Copernicus, clár de chuid an Aontais Eorpaigh]] == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Tonnta teasa]] [[Catagóir:Aimsir na bliana 2023]] [[Catagóir:Athrú aeráide san Eoraip]] 1s8urtsv5xz7cmhmdmwd6hb86dzkym5 1320153 1320152 2026-07-10T22:58:23Z TGcoa 21229 1320153 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Imeacht}} Le linn mhí an Mheithimh - Meán Fómhair 2023, bhuail [[Tonn teasa|tonnta teasa]], [[falscaithe]] agus [[triomach]] áiteanna ar fud na hEorpa agus an [[An leathsféar thuaidh|leathsféar thuaidh]] go léir, an samhradh is teo a taifeadadh riamh.<ref>{{Lua idirlín|url=https://climate.copernicus.eu/summer-2023-hottest-record|teideal=Summer 2023: the hottest on record {{!}} Copernicus|work=climate.copernicus.eu|dátarochtana=2023-09-06}}</ref> Rinneadh dochar mór d’[[Éiceachóras|éiceachórais]], don [[Geilleagar|gheilleagar]] agus do shláinte daoine.<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/ta-cliseadh-na-haeraide-tosaithe-an-samhradh-is-teo-a-taifeadadh-riamh/|teideal=‘Tá cliseadh na haeráide tosaithe’ – an samhradh is teo a taifeadadh riamh|dáta=6 M.F. 2023|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2023-09-06}}</ref> Bhí Ard-Rúnaí na Náisiún Aontaithe ar an daoraí. “Tá séasúr deargthe curtha de ag ár bpláinéad" a dúirt [[Antonio Guterres]], ag caint ar thuairisc nua ón [[Eagraíocht Dhomhanda Meitéareolaíochta]].<ref>{{Lua idirlín|url=https://public.wmo.int/en/media/press-release/earth-had-hottest-three-month-period-record-unprecedented-sea-surface|teideal=Earth had hottest three-month period on record, with unprecedented sea surface temperatures and much extreme weather|dáta=2023-09-06|language=en|work=public.wmo.int|dátarochtana=2023-09-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230906085631/https://public.wmo.int/en/media/press-release/earth-had-hottest-three-month-period-record-unprecedented-sea-surface|archivedate=2023-09-06}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://english.news.cn/20230907/6d92ad03ed55451e8ec6306b01ab9cdf/c.html|teideal=UN chief warns "climate breakdown has begun"-Xinhua|work=english.news.cn|dátarochtana=2024-06-06}}</ref>[[Íomhá:June 2023 was the warmest globally.jpg|clé|mion|Meitheamh 2023, an Meitheamh is teo riamh in Éirinn, go dtí sin; bhí an fharraige ar chósta thiar na hÉireann 5 chéim Celsius níos teo ná mar a bhíonn de ghnáth (foinse Copernicus.eu)|221x221px]] [[Íomhá:2023 European heat waves Storm Protestant Temple in Vinkovački Banovci (Nijemci), Croatia 01.jpg|clé|mion|Scriosadh séipéal in Vinkovački Banovci (Nijemci), Croatia|220x220px]] [[Íomhá:Ongoing heatwave affects glaciers Swiss Alps.jpeg|clé|mion|oighearshruthanna ag leá níos gasta ná riamh le linn 2023; san [[An Eilvéis|Eilvéis]] anseo|220x220px]] === Cúlra === 16.77 céim Celsius an teocht domhanda ar an meán le linn mhí an Mheithimh, Iúil agus Lúnasa, teocht i bhfad níos airde ná an teocht ab airde ar an taifead roimhe seo –16.48 céim Celsius in 2019. De réir na tuarascála ón Eagraíocht Dhomhanda Meitéareolaíochta, bhí mí Iúil 2023 ar an mí is teo riamh<ref>{{Lua idirlín|url=https://public.wmo.int/en/media/news/july-2023-confirmed-hottest-month-record|teideal=July 2023 confirmed as hottest month on record|dáta=2023-08-08|language=en|work=public.wmo.int|dátarochtana=2023-09-06|archivedate=2023-09-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230906005444/https://public.wmo.int/en/media/news/july-2023-confirmed-hottest-month-record}}</ref> agus bhí an mhí dár gcionn, Lúnasa 2023, ar an dara mí is teo riamh. Ag an am céanna, bhí An Eoraip ag téamh dhá uair níos sciobtha ná an meán domhanda.<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/an-eoraip-ag-teamh-dha-uair-nios-sciobtha-na-an-mean-domhanda/|teideal=An Eoraip ag téamh dhá uair níos sciobtha ná an meán domhanda|dáta=2023-06-19|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2023-09-06}}</ref> Ar 10 Iúil 2023, thosaigh an tonn teasa "Cerberus" [[frithchioclón]] ollmhór agus fada. Buaileadh deisceart na hEorpa go dona.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=2023 European heatwaves|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=2023_European_heatwaves&oldid=1174031629|journal=Wikipedia|date=2023-09-05|language=en}}</ref> === Éire === De réir [[Met Éireann]], bhí Meitheamh 2023 an Meitheamh is teo riamh in Éirinn, go dtí sin.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.met.ie/ga/june-2023-will-be-warmest-june-on-record-for-ireland-on-both-land-and-at-sea|teideal=June 2023 will be warmest June on record for Ireland, on both Land and at Sea - Met Éireann - Seirbhís Náisiúnta Meitéareolaíochta na hÉireann|language=ga|work=www.met.ie|dátarochtana=2023-09-06}}</ref> Le linn mhí an Mheithimh 2023, bhí an fharraige ar chósta thiar na hÉireann 5 chéim Celsius níos teo ná mar a bhíonn de ghnáth, údar mór imní d’eolaithe.<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/teaspach-mara-amach-o-chosta-na-heireann-a-dfheadfadh-scrios-a-dheanamh/|teideal=Teaspach mara amach ó chósta na hÉireann a d’fhéadfadh ‘scrios’ a dhéanamh|dáta=2023-06-20|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2023-09-06}}</ref> Le linn mhí Lúnasa 2023, bhí imní léirithe ag Cónaidhm Iascairí na gCeall Beag faoin tionchar atá ag athrú aeráide ar stoc éisc ghil cosúil le trosc, agus an baol ann le hathrú mór i dteocht na farraige amach ó chósta Dhún na nGall, go mbogfaí iasc cosúil le trosc, murlasc agus scadáin go huiscí níos fuaire ó thuaidh.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Nuacht an Tuaiscirt: 17 Lúnasa 2023|url=https://www.rte.ie/rnag/nuacht-gaeltachta/2023/0817/1400236-nuacht-an-tuaiscirt-17-lunasa-2023/|date=2023-08-17|language=en|author=RnaG}}</ref> Bhí sé brothallach in Éirinn i rith mhí Mheán Fómhair.<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/la-tirim-greine-eile-geallta-an-teocht-chomh-hard-le-26-ceim-celsius/|teideal=Lá tirim gréine eile geallta, an teocht chomh hard le 26 céim Celsius|dáta=2023-09-05|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2023-09-06}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|title=Teocht chomh hard le 28 céim inniu, os a chionn sin amárach|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2023/0907/1403946-teocht-chomh-hard-le-28-ceim-inniu-os-a-chionn-sin-amarach/|date=2023-09-07|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|title=Heatwave provisionally recorded as record stays intact|url=https://www.rte.ie/news/2023/0908/1404115-weather-warning/|date=2023-09-08|language=en|author=RTE News}}</ref> Bhí cúis iontais ón spéir ag muintir [[Corca Dhuibhne|Ghaeltacht Chorca Dhuibhne]], nuair a thit braonacha smúite ón Sahára anuas orthu.<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/smuit-on-sahara-tite-anuas-ar-chorca-dhuibhne/|teideal=Smúit ón Sahára tite anuas ar Chorca Dhuibhne|dáta=2023-09-05|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2023-09-06}}</ref> {{Main|Tonn teasa in Éirinn agus sa Bhreatain, 2023}} == Féach freisin == * [[Aimsir na bliana 2023]] * [[Athrú aeráide san Eoraip]] * [[Téamh domhanda]] * [[Tonn teasa]] * [[:Catagóir:Teagmhais aimsire|Teagmhais aimsire]] * [[Copernicus, clár de chuid an Aontais Eorpaigh]] == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Tonnta teasa]] [[Catagóir:Aimsir na bliana 2023]] [[Catagóir:Athrú aeráide san Eoraip]] eqos9jq050gnx964lyobdo67ngj44uf 0 116811 1320130 1250094 2026-07-10T19:49:01Z Seachránaí 53315 Catagóirí 1320130 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Is polaiteoir [[Éireannach]] agus [[Teachta Dála]] é ''' Conor McGuiness'''. Tá sé ina bhall de [[Sinn Féin]]. Tá sé líofa sa [[Ghaeilge]]. Sheas sé san Olltoghchán 2024 agus bhí sé tofa chuig an 34ú Dáil Bhí McGuinness tamall ina Oifigeach Pleanála Teanga i n[[Gaeltacht na nDéise]] agus thug sé seal mar leaschathaoirleach ar Bhord [[Foras na Gaeilge|Fhoras na Gaeilge]].<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/tuairisc-bheo-failte-romhaibh-go-dti-tuairisc-bheo-faoi-olltoghchan-2024/|teideal=TUAIRISC BHEO: A suíochán caillte ag Aire na Gaeltachta|dáta=2024-12-01|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2024-12-01}}</ref> == Féach freisin == * [[Port Láirge (Dáilcheantar)]] == Tagairtí == {{Reflist}} {{Teachtaí Dála an 34ú Dáil}} {{Síol-beath-ie}} {{DEFAULTSORT:McGuinness, Conor}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1985]] [[Catagóir:Daoine beo]] [[Catagóir:Baill den 34ú Dáil]] [[Catagóir:Ceardchumannaithe Éireannacha]] [[Catagóir:Comhairleoirí Áitiúla]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Gaeilgeoirí]] [[Catagóir:Polaiteoirí as Contae Phort Láirge]] [[Catagóir:Polaiteoirí Shinn Féin]] [[Catagóir:Port Láirge (Dáilcheantar)]] 723y7tncaeehzzxuxx9kugg8v8wtqed 1320131 1320130 2026-07-10T19:49:48Z Seachránaí 53315 1320131 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Is polaiteoir [[Éireannach]] agus [[Teachta Dála]] é ''' Conor McGuiness'''. Tá sé ina bhall de [[Sinn Féin]]. Tá sé líofa sa [[Ghaeilge]]. Sheas sé san Olltoghchán 2024 agus bhí sé tofa chuig an 34ú Dáil Bhí McGuinness tamall ina Oifigeach Pleanála Teanga i n[[Gaeltacht na nDéise]] agus thug sé seal mar leaschathaoirleach ar Bhord [[Foras na Gaeilge|Fhoras na Gaeilge]].<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/tuairisc-bheo-failte-romhaibh-go-dti-tuairisc-bheo-faoi-olltoghchan-2024/|teideal=TUAIRISC BHEO: A suíochán caillte ag Aire na Gaeltachta|dáta=2024-12-01|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2024-12-01}}</ref> == Féach freisin == * [[Port Láirge (Dáilcheantar)]] == Tagairtí == {{Reflist}} {{Síol-beath-ie}} {{DEFAULTSORT:McGuinness, Conor}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1985]] [[Catagóir:Daoine beo]] [[Catagóir:Baill den 34ú Dáil]] [[Catagóir:Ceardchumannaithe Éireannacha]] [[Catagóir:Comhairleoirí Áitiúla]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Gaeilgeoirí]] [[Catagóir:Polaiteoirí as Contae Phort Láirge]] [[Catagóir:Polaiteoirí Shinn Féin]] [[Catagóir:Port Láirge (Dáilcheantar)]] 82w9ni8cx1zauchts68vilm7f42aqfd 1320132 1320131 2026-07-10T19:50:07Z Seachránaí 53315 1320132 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Is polaiteoir [[Éireannach]] agus [[Teachta Dála]] é ''' Conor McGuiness'''. Tá sé ina bhall de [[Sinn Féin]]. Tá sé líofa sa [[Ghaeilge]]. Sheas sé san Olltoghchán 2024 agus bhí sé tofa chuig an 34ú Dáil Bhí McGuinness tamall ina Oifigeach Pleanála Teanga i n[[Gaeltacht na nDéise]] agus thug sé seal mar leaschathaoirleach ar Bhord [[Foras na Gaeilge|Fhoras na Gaeilge]].<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/tuairisc-bheo-failte-romhaibh-go-dti-tuairisc-bheo-faoi-olltoghchan-2024/|teideal=TUAIRISC BHEO: A suíochán caillte ag Aire na Gaeltachta|dáta=2024-12-01|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2024-12-01}}</ref> == Féach freisin == * [[Port Láirge (Dáilcheantar)]] == Tagairtí == {{Reflist}} {{Síol-beath-ie}} {{DEFAULTSORT:McGuinness, Conor}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1985]] [[Catagóir:Daoine beo]] [[Catagóir:Baill den 34ú Dáil]] [[Catagóir:Ceardchumannaithe Éireannacha]] [[Catagóir:Comhairleoirí Áitiúla]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Gaeilgeoirí]] [[Catagóir:Polaiteoirí Shinn Féin]] [[Catagóir:Port Láirge (Dáilcheantar)]] 1x4ytgqu38mln3x9vbkwn7gin0bqa7u 0 119420 1320149 1309002 2026-07-10T21:50:10Z TGcoa 21229 1320149 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Foirgneamh}} Is [[ráth]] é '''Cathair Mhic Neachtain''' suite taobh ó dheas de {{h|Baile Uí Bheacháin}} sa [[an Bhoirinn|Bhoirinn]] i g[[Contae an Chláir]]. Sa ráth féin, nó i bhfoirgneamh lámh leis, bhíodh scoil dlí mór le rá [[Uí Dhuibhdábhoireann]].<ref name="Gibson2012">{{cite book | author=D. Blair Gibson | title=From Chiefdom to State in Early Ireland | url=https://books.google.com/books?id=tLUhAwAAQBAJ&pg=PA245 | date=27ú Lúnasa 2012 | publisher=Cambridge University Press | isbn=978-1-139-56070-2 | pages=244–5 }}</ref> Is [[Séadchomhartha Náisiúnta na hÉireann]] é an ráth. == Suíomh == Tá an ráth suite gar do bhóthar idir na sráidbhailte Baile Uí Bheacháin agus [[Cill Fhionnúrach]], é i mbaile fearainn Chathair Mhic Neachtain i bparóiste sibhialta [[Ráth Boirne]]. == Stair == Ba ''{{h|breithem}}'' ó oidhreacht [[Uí Lochlainn]] (a dúradh gur "Ríthe Bhoirne" sa mheánaois iad) í clann Uí Dhuibhdábhoireann. Tá fianaise scríofa ar an gclann a théann siar go dtí an bhliain 1364 ar a laghadh.<ref>''[[Annála Chonnacht]]'' 1364.8: ''Gilla na Naem h. Duib da Borenn ollam Corcumruadh re brethemnus do ec in hoc annao''</ref> Cé gur measadh le tamall fada anuas go raibh an scoil suite laistigh den ráth féin, moltar anois go bhfuarthas í i bhfoirgneamh eile 870 m siar ó dheas, dath ainm ''Cabhail Tighe Breac''. Is dócha go raibh foirgneamh cónaithe lasistigh den rath ag an am. Ba é seo ''ceann-áit'' Uí Dhuibhdábhoireann.<ref name="Arch">{{cite book | last=Carthy | first=Hugh | title=Burren Archaeology | url=https://archive.org/details/burrenarchaeolog0000cart | publisher=The Collins Press | year=2011 | isbn=9781848891050 }}</ref>{{rp|139–41}} Bhíodh daoine cónaithe sa ráth go dtí an 17ú haois ar a laghad. Tá gníomhas ann as an mbliain 1606 a leagan amach roinnt réadmhaoine idir dhá oidhre den chlann.<ref name="Arch"/>{{rp|139–41}} == Cúr síos == Tá an caiseal 30 méadar ar trastomhas. Tá an urlár laistigh níos airde ná an talamh lasmuigh, is dócha de bharr smionagair bailithe I gcaitheamh ama. Taobh istigh tá cúig fhoirgneamh dhronuilleogacha déanta as cloch.<ref name="Arch"/>{{rp|139–41}} Tá teach geata neamhghnách ann, le dhá stór den 15ú haois. Cé nach bhfuil ann anois ach fothrach, tá an dís ar marthain cur síos agus pictiúirí den 19ú agus luath-20ú haoiseanna.<ref name="Arch"/>{{rp|141}} Sa ghleann cúng 3&nbsp;km ar fad, ag dul thoir ó thuaidh go dtí siar ó dheas, faightear ar a laghad ceithre chaiseal eile, go leor banrach agus ballaí éagsúla, le pobal mhór ann.<ref name="Arch"/>{{rp|139–41}} Rinne seandálaithe fiosrú ar an scoil dlí sa bhliain 2007. Is teach le stór amháin é le trí sheomra agus lochta, tógtha is dócha sa 16ú haois. Fuarthas ann le déanaí píosa scláta le litir amháin scríofa air, fianaise bheag b'fhéidir gur scoil go domhain a bhí ann.<ref name="Arch"/>{{rp|141}} == Féach freisin == * [[An Féineachas]] == Naisc sheachtracha == * [http://www.clarelibrary.ie/eolas/coclare/archaeology/CL009-00110-.htm Info], Leabharlann Chontae an Chláir * [http://www.clarelibrary.ie/eolas/coclare/genealogy/odavoren/cahermacnaughten.htm ''The O'Davorens of Cahermacnaughten, Burren, Co. Clare''] le George U. Macnamara, Leabharlann Chontae an Chláir * Eolas faoi [http://www.excavations.ie/report/2008/Clare/0019126/ tochailt 2008] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170618110108/http://www.excavations.ie/report/2008/Clare/0019126/ |date=2017-06-18 }} * [https://web.archive.org/web/20150712072310/http://www.heritagecouncil.ie/fileadmin/user_upload/INSTAR_Database/Burren_Landscape_and_Settlement_Final_Report_08.pdf ''Cahermacnaghten: investigating Gaelic estates''] in: Burren Landscape and Settlement (PDF) == Tagairtí == {{reflist}} {{Turasóireacht i gContae an Chláir}} [[Catagóir:Séadchomharthaí Náisiúnta i gContae an Chláir]] ltzunlx5gcfaa0ht0s5pj4m6dmte8wv 2 120601 1320089 1319717 2026-07-10T16:21:02Z ListeriaBot 25319 Wikidata list updated [V2] 1320089 wikitext text/x-wiki * Tá an focal "item" de dhíth ón mbot, is amhlaidh... tá! * An eochairfhocal é "Label"? Is . * Ní fheictear anseo go díreach na torthaí SQL, ach ina ionad sin, céard a dhéanann an bot leo, mar shampla ?item -> <nowiki>[[:d:?item|?item]]</nowiki> {{Wikidata list | sparql = SELECT ?item ?itemLabel ?can2000 { # P3425=(Comhartha) Aitheantas Nature 2000 # P17=tír, Q27=Éire ?item wdt:P3425 ?can2000; wdt:P17 wd:Q27. # label SERVICE wikibase:label { bd:serviceParam wikibase:language "ga". } } | columns = number:#, label:Alt, P7959:Contae, P18:Íomhá, P3425:Natura 2000 | links = local }} {| class='wikitable sortable' ! # ! Alt ! Contae ! Íomhá ! Natura 2000 |- | style='text-align:right'| 1 | [[Loch Iascaigh]] | [[Contae Dhún na nGall]] | [[Íomhá:Lough Eske sud est.jpg|center|128px]] | [https://natura2000.eea.europa.eu/Natura2000/SDF.aspx?site=IE0000163 IE0000163] |- | style='text-align:right'| 2 | [[Páirc Náisiúnta Shléibhte Chill Mhantáin]] | [[Contae Chill Mhantáin]] | [[Íomhá:Wicklow Mountains National Park Information Office.jpg|center|128px]] | [https://natura2000.eea.europa.eu/Natura2000/SDF.aspx?site=IE0002122 IE0002122] |- | style='text-align:right'| 3 | [[An Abhainn Mhór]] | [[Contae Phort Láirge]] | [[Íomhá:IMG BlackwaterBridge3720rz.jpg|center|128px]] | [https://natura2000.eea.europa.eu/Natura2000/SDF.aspx?site=IE0002170 IE0002170] |- | style='text-align:right'| 4 | [[Portach Chlóirthigh|Dúlra Phortach Chlóirthigh]] | [[Contae Uíbh Fhailí]] | [[Íomhá:Clara bog boardwalk. 07.jpg|center|128px]] | [https://natura2000.eea.europa.eu/Natura2000/SDF.aspx?site=IE0000572 IE0000572] |- | style='text-align:right'| 5 | [[Bá Bhaile Dúill|Bá Baile Dúill]] | [[Contae Bhaile Átha Cliath]] | [[Íomhá:The View from Strand Road Baldoyle - geograph.org.uk - 181928.jpg|center|128px]] | [https://natura2000.eea.europa.eu/Natura2000/SDF.aspx?site=IE0000199 IE0000199] |- | style='text-align:right'| 6 | [[Gleann Dá Ghrua]] | [[Contae Chill Mhantáin]] | [[Íomhá:Glen walk way.JPG|center|128px]] | [https://natura2000.eea.europa.eu/Natura2000/SDF.aspx?site=IE0000719 IE0000719] |- | style='text-align:right'| 7 | [[An Sliabh Riabhach]] | [[Contae Luimnigh]] | [[Íomhá:Black Rock on the Ballyhoura Mountain Range - geograph.org.uk - 1103684.jpg|center|128px]] | [https://natura2000.eea.europa.eu/Natura2000/SDF.aspx?site=IE0002036 IE0002036] |- | style='text-align:right'| 8 | [[Loch Uí Ghadhra]] | [[Contae Shligigh]] | [[Íomhá:Lough Gara 1.jpg|center|128px]] | [https://natura2000.eea.europa.eu/Natura2000/SDF.aspx?site=IE0004048 IE0004048] |- | style='text-align:right'| 9 | [[Inbhear Bhaile Roiséir]] | [[Contae Bhaile Átha Cliath]] | [[Íomhá:View of Rogerstown Estuary.jpg|center|128px]] | [https://natura2000.eea.europa.eu/Natura2000/SDF.aspx?site=IE0000208 IE0000208] |- | style='text-align:right'| 10 | [[Loch Coirib]] | [[Contae na Gaillimhe]] | [[Íomhá:Loughcorrib.jpg|center|128px]] | [https://natura2000.eea.europa.eu/Natura2000/SDF.aspx?site=IE0004042 IE0004042] |- | style='text-align:right'| 11 | [[Coill Chnoc Sinche]] | [[Contae Chill Mhantáin]] | [[Íomhá:Plants on damp bankside in Knocksink woods.jpg|center|128px]] | [https://natura2000.eea.europa.eu/Natura2000/SDF.aspx?site=IE0000725 IE0000725] |} {{Wikidata list end}} fuabrffac213877iwb8hp8aphawc684 0 122219 1320102 1312155 2026-07-10T18:16:25Z Seachránaí 53315 Catagóir:Sealbhóirí oifige polaitiúla in Éirinn 1320102 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Fear státaire Sasanach a rugadh sa cheathrú haois déag ab ea '''Sir John Morice, Morris nó Moriz''' (a fuair bás sa bhliain 1362) ach a chaith a shaol oibre den chuid is mó in [[Éire|Éirinn]]. Cuimhnítear air go príomha as a chuid iarrachtaí díograiseacha, cé nach raibh siad an-rathúil, chun riarachán na hÉireanna leasú, agus as an bhfíric go bhfuil portráid de ann fós. Deirtear gurb é seo an portráid is luaithe de bhreitheamh Éireannach agus tá sé ar taispeáint don phobal. == Gairme luath == Rugadh é i [[Bedfordshire|mBedfordshire]]. Deirtear gur mhuintir uaisle a theaghlach, a raibh eastát maith nach raibh mórán gaol cumhachta acu. Chuir sé tús lena ghairm bheatha i seirbhís an uasail chumhachtaigh Angla-Francach Aymer de Valence, an 2ú Iarla Penfro, agus d'fhóin sé dó go tréimhsiúil go dtí bás an Iarla i 1324. Sa bhliain 1313, tugadh pardún dó as a bheith i gcomhcheangal le [[Dúnmharú|dhúnmharfóirí]] Piers Gaveston, an fear is ansa leis an Rí . Ba ridire den tsiorracht é do Bedfordshire i bParlaimint 1322.<ref name =Ball>Ball, F. Elrington ''"The Judges in Ireland 1221-1921"'' London John Murray 1926 Vol.1 pp.78-9</ref> Cloistear trácht air den chéad uair in Éirinn i 1324 i dtionlacan Giúisteoir na hÉirrann, John Darcy, an 1ú Barún Darcy de Knayth .<ref name="Ball" /> Bhí Morice féin i seilbh oifigí an Giúisteora agus an Leas-Ghiúisteoir ar roinnt ócáidí agus bhí sé ina Ard-Seansailéir ar Éirinn ar feadh tamaill ghearr i 1345-6.<ref name="Ball" /> Tuairiscíonn Smyth gur b’éigean dó taistil go [[Cill Mocheallóg]] chun a bharántas mar Sheansailéir a chur i láthair na Comhairle. Bhí sé ina Eiséatóir ar Éirinn ó 1329 go 1336 freisin, agus bhí sé ina shuí ar roinnt coimisiún speisialta i Sasana, den chuid is mó ina bhaile dúchais Bedfordshire. D'ordaigh Ríchomhairle na hÉireann 100 marc a íoc leis as chuid costas 1344. Bronnadh [[Ridire|ridireacht]] air roimh 1342 (ní bhfuair ridire [[Parlaimint|Parlaiminte]] an onóir seo i gcónaí faoin am sin). Sa bhliain 1343, mar Leas-Ghiúisteoir, chuir sé deontas na Corónach i bhfeidhm do shaoránaigh Bhaile [[Baile Átha Cliath|Átha Cliath]]; cead ''pavage'' ar feadh cúig bliana, is é sin an cead dola a ghearradh chun na sráideanna a phábháil. == Athchóiritheoir == Mar Ghiúisteoir, chuir an Rí de chúram air clár uaillmhianach athchóirithe a chur i bhfeidhm, rud a spreag go leor gearán faoi dhrochriarachán i gcoinne oifigigh Choróin na hÉireann. Bhí an clár leagtha amach i ndá ordanás Ríoga sa bhliain 1341. Chuimsigh sé fiosrúchán críochnúil i ngach gné den riarachán Corónach, imscrúdú ar líomhaintí [[Éillitheacht|éillithe]] oifigiúla, deireadh a chur le hoifigí Corónacha neamhriachtanacha, ionadú iomlán státseirbhíseach Éireannach le Sasanaigh, fir shubstaintiúla agus maoine más féidir, bailiú láithreach gach [[Fiach (airgeadas)|fiachas]] Corónach agus atosú gach deontas de thalamh Corónach ó 1307 i leith (cé gur gealladh cúiteamh cóir dóibh siúd a cailleadh a gcuid tailte leis seo).<ref name=Mackay>Mackay, Ronan "Morice (Moriz), John" ''Cambridge Dictionary of Irish Biography''</ref> Tá cur síos déanta ar an gclár mar chlár "wholly unrealistic and largely impractical". Nuair a sheol Morice tuarascáil gan bhun ná barr faoin togra, chun deontais na Corónach a chúlghairm don Státchiste, mhúscail sé naimhdeas géar i measc na haicme rialaithe Angla-Éireannaí, go háirithe toisc, gan mhíniú, nár phoibligh Morice an gealltanas cúitimh a fhógairt go poiblí. Ní raibh an cumas ná an stádas aige chun aghaidh a thabhairt ar fhreasúra eagraithe, agus nuair a chuir sé cuid mhór dá oifigigh Éireannacha as a phost, ní dhearna sé ach é féin a scoite amach agus an riarachán i gcíor thuathail. Léirigh dhá sheisiún de [[Parlaimint na hÉireann|Pharlaimint na hÉireann]], i mBaile Átha Cliath agus [[Cill Chainnigh|i gCill Chainnigh]], a bhfreasúra i gcoinne na n-athchóirithe go soiléir, agus sheol a comhaltaí tuile achainíocha chuig an Rí [[Éadbhard III Shasana|Éadbhard III]] ag éileamh iad a chealú. Agus meon an phobail á mheas i gceart aige, chuir an Rí na hOrduithe a raibh an clár mar chuid díobh ar ceal go tapaidh. Lean sé air ag cur as oifig formhór riarachán na hÉireann, seachas Morice féin, a choinnigh leibhéal áirithe fabhar, cé gur lagaíodh a údarás go mór.<ref name="Mackay" /> Tá cur síos déanta ar a cheapadh mar bhotún nach ndéanfaí i ré níos socraí: in ainneoin a thaifid fhada seirbhíse don Choróin, ba dhuine den dara grád é go mór mór, a bhí easnamhach maidir le ceangail teaghlaigh thábhachtacha, agus gan aon bhuanna den scoth. == Feachtais mhíleata == Ba chúis le go leor trácht géar ó uaisle [[Angla-Éireannach|Angla-Éireannacha]] é a easpa inniúlachta míleata, scil riachtanach d'aon Iaria san am sin. Mar sin féin, rinne sé roinnt slógadh míleata i gcoinne clanna Éireannacha a bhagair síocháin [[An Pháil|na Páile]] i [[Contae na Mí|gContae na Mí]], agus i gcoinne [[Uí Chinnsealaigh|ríshliocht MhicMurchú-Chaomhánaigh]], [[Ríthe na Laighean|Ríthe Laighean]]. Bhí trioblóid ann freisin leis an uaisle [[Angla-Éireannach]]: Gabhadh Sir Risteárd de Tuit (de shliocht cheann de na lonnaitheoirí [[Tiarnas Angla-Normannach|Angla-Normannacha]] bunaidh a tháinig go hÉirinn le [[Aodh de Léis, Tiarna na Mí|Hugh de Lacy, Tiarna na Mí]] ) ar amhras [[Tréas|tréasa]] . Cuireadh namhaid i bhfad níos cumhachtaí, Maurice FitzGerald, 1ú Iarla Deasmhumhan, i bpríosún freisin ar chúiseanna éirí amach agus ar chúisimí éirí amach agus forghabhadh a chuid tailte: ceapadh Morice ina sheanascal ar na tailte seo. Fuair Deasmhumhan pardún sa deireadh agus fuair sé a chuid tailte ar aisd.<ref name=Otway-Ruthven>Otway-Ruthven, A.J. ''History of Mediaeval Ireland'' Barnes and Noble New York 1993 pp.257-263</ref> Sa bhliain 1346, d’eagraigh Morice, mar Leas-Ghiúisteoir, scaoileadh saor Maurice FitzGerald, 4ú Iarla Chill Dara, a bhí i bpríosún ar amhras comhcheilge le Deasumhan. Sa bhliain chéanna, thug sé cuairt ar [[Westminster]] chun dul i gcomhairle leis an Rí. In earrach na bliana 1346 bhí an Giúisteoir, Sir Ralph d’Ufford, chomh tinn sin gur ceapadh nach mairfeadh sé (is cosúil gur mhair an tinneas ar feadh i bhfad). Bhí a leas-ionadaí, Morice, i láthair an Rí ag an am, agus chuir an Rí teachtaireacht leis trí Morice Giúisteoir le treoracha dó, ach chuir sé an ráiteas bagrach seo leis: "if he reaches him alive."<ref name=Patent>''Patent Roll 20 Edward III''</ref> Ní dócha gur shroich Morice D'Ufford fad a bhí sé beo, mar fuair sé bás i [[Cill Mhaighneann|gCill Mhaighneann]] in aice le Baile Átha Cliath ar an 9 Aibreán. Tháinig Morice i gcomharbacht air mar Ghiúisteoir, ar feadh tamaill. I mí Lúnasa na bliana sin, d’ordaigh an Rí do Mhorice cúistiúnacht a dhéanamh ó "worthy gentleman" ó [[Contae Phort Láirge|Chontae Phort Láirge]] agus [[Contae Thiobraid Árann|Chontae Thiobraid Árann]] maidir leis [[Feileonacht|na coireanna tromchúiseacha]] agus na sáruithe uile a rinneadh ann. I dtreo dheireadh na bliana, glaodh go Sasana air arís.<ref name="Patent" /> == Athghairm == In ainneoin na ndea-rúin a bhí aige lena theacht go hÉirinn, is léir nár éirigh lena rialtas, bíodh sé mar Sheansailéir nó mar Ghiúisteoir, dúirt staraí amháin gur státseirbhíseach den dara grád é nár cheart go mbeadh ardoifig tugtha dó riamh, agus bhí an chaoi ar láimhseáil sé an clár athchóirithe thar a bheith neamhéifeachtach. Tá litir chaointeach a scríobh sé chuig údaráis Choróin Shasana fós ann, ag gearán faoi shuaitheadh na síochána, faoi phraghas ard an ghráin agus faoi naimhdeas an phobail ina leith, agus ag fiafraí an raibh sé i dteideal gníomhú mar Sheansailéir ar chor ar bith ós rud é nár tháinig a bharántas ceapacháin. Glaodh ar ais go Sasana é sa bhliain 1349 agus fuair sé bás ansin sa bhliain 1362. Phós sé faoi dhó agus bhí mac amháin ar a laghad aige, John. == Portráid == Tá sé léirithe i Rolla Cairte Phort Láirge ó 1372/3: deirtear gurb é seo an chéad [[Portráid|phortráid]] de bhreitheamh Éireannach nó Sasanach. Bhí cuspóir polaitiúil ag baint leis an bportráid,, toisc gur thug Morice breithiúnas a dhaingnigh pribhléidí [[Calafort|chalafort]] Phort [[Port Láirge|Láirge]]: ba é príomhchuspóir an Rolla Cairte fabhar Ríoga a fháil do Phort Láirge, ar chostas [[Ros Mhic Thriúin]], agus go háirithe a stádas mar chalafort ríoga a chaomhnú, rud a thug an chumhacht dó dolaí a ghearradh. Tá an Rolla Cairte ar taispeáint go poiblí anois i [[Maoin Phort Láirge|Músaem na Seoda Phort Láirge]] . [[Íomhá:Waterford_Charter_Roll_-_Edward_III_on_throne.jpg|mion|Rolla Cairte Phort Láirge, ina bhfuil an Rí le feiceáil; tá Morice le feiceáil sa Rolla freisin, a deirtear gurb é an chéad phortráid de bhreitheamh Éireannach é.]] == Tagairtí == {{Reflist|2}} {{DEFAULTSORT:Morice, John}} [[Catagóir:Bliain bhreithe anaithnid]] [[Catagóir:Básanna i 1362]] [[Catagóir:14ú haois in Éirinn]] [[Catagóir:Breithiúna Éireannacha]] [[Catagóir:Breithiúna Sasanacha]] [[Catagóir:Daoine na Meánaoise]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Sealbhóirí oifige polaitiúla in Éirinn]] [[Catagóir:Tiarnas Briotanach na hÉireann]] 9l0ynsqq1mrwy7zxgap64v2idwdg5yc 0 124802 1320141 1319991 2026-07-10T21:11:29Z Conradder 34685 /* Ceathrú ceannais */ 1320141 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Imeacht}} Reáchtáladh '''Corn FIFA an Domhain 2026''' sna Stáit Aontaithe, Ceanada agus Meicsiceo, ó 11 Meitheamh go 19 Iúil 2026, le cluichí i 11 chathair sna Stáit Aontaithe, trí chathair i Meicsiceo agus dhá chathair i gCeanada<ref name=":1">{{Lua idirlín|url=https://xn--anpipar-jwa8e.ie/2026/03/eiginnteacht-faoi-rannphairtiocht-na-hiaraine-i-gcorn-domhanda-2026-de-reir-mar-a-mheadaionn-teannas-idirnaisiunta/|teideal=Éiginnteacht faoi rannpháirtíocht na hIaráine i gCorn Domhanda 2026 de réir mar a mhéadaíonn teannas idirnáisiúnta|údar=Cóilín Duffy|dáta=2026-03-13|language=ga-IE|work=An Páipéar|dátarochtana=2026-03-28}}</ref>. Ba é seo an dara huair a raibh Corn an Domhain á reáchtáil ag níos mó ná tír amháin.<ref>Reáchtáladh comórtas 2002 sa tSeapáin agus sa Chóiré Theas.</ref> [[Íomhá:The White House FIFA Task Force, May 6, 2025.webm|clé|mion|220x220px|Físeán: 6 Bealtaine 2025 - Cuireadh tascfhórsa FIFA de chuid Trump ar bun, le [[J. D. Vance|JD Vance]] ]] [[Íomhá:President Trump Makes an Announcement, Aug. 22, 2025 (20250822).webm|clé|mion|220x220px|Físeán @ 21n40s : Thug Gianni Infantino (FIFA) an Corn do Donald Trump, 22 Lúnasa 2025]] [[Íomhá:2026-05-21 Mayor Mamdani Holds a Press Conference to Make a World Cup Announcement.webm|clé|mion|220x220px|Físeán: Méara Mamdani, Nua Eabharc, ag preasócáid, 2026-05-21 ]] [[Íomhá:Troy Parrott 2025.png|clé|mion|284x284px|[[Corn FIFA an Domhain 2026 - Grúpa Cáilithe F de chuid UEFA|Grúpa Cáilithe F de chuid UEFA]]: Fuair [[Troy Parrott]] cúig chúl in dhá chluiche]] [[Íomhá:24BBRW - 53535940590 (cropped1).jpg|clé|mion|321x321px|Is réiteoir [[Sacar|sacair]] [[An tSomáil|Somálach]] é [[Omar Artan]], curtha ó dhoras ag oifigigh inimirce Mheiriceá<ref name=":2">{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/tugann-an-sacar-le-cheile-sinn-ar-fad-ach-cead-a-fhail-o-trump-ar-dtus/|teideal=Tugann an sacar le chéile sinn ar fad, ach cead a fháil ó Trump ar dtús|údar=Pádraic Ó Ciardha|dáta=11 Meitheamh 2026|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2026-06-11}}</ref>]] == 2018 == I ndiaidh na conspóide a bhain leis na cinntí Corn an Domhain a bhronnadh ar an Rúis agus ar Chatar, den chéad uair tugadh le fios in 2018 go poiblí cén chaoi ar vótáil gach toscaire. Fógraíodh an cinneadh ar an 13 Meitheamh 2018 i Moscó.<ref name=":0">{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/corn-an-domhain-ag-filleadh-ar-mheiricea-thuaidh-in-2026/|teideal=Corn an Domhain ag filleadh ar Mheiriceá Thuaidh in 2026|údar=Pádraic Ó Ciardha|dáta=13 Meitheamh 2018|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2026-03-28}}</ref> Ní raibh ach [[Maracó]] a bhí san iomaíocht le Meiriceá, Ceanada agus Meicsiceo. Ba iad tíortha Mheiriceá Thuaidh rogha na n-údar roimh an vóta. Bhí 23 staid tógtha nó á dtógáil cheana féin acu (14 staid a bhí fós le tógáil nó le hathchóiriú i Maracó). Bhí bua ollmhór ag iarratas na dtíortha ó Mheiriceá Thuaidh nuair a comhaireadh na vótaí. Caitheadh níos mó ná a dhá oiread vótaí ar son iarratas Mheiriceá Thuaidh, 134 i gcoinne 65.<ref name=":0" /> == Gnó == Tháinig méadú ollmhór ar líon na bhfoirne a bhí san iomaíocht in 2026; ghlac 48 foireann páirt sa chomórtas.<ref name=":0" /> Meastar go ndéanfaidh an comórtas i Meiriceá Thuaidh brabús $11 billiún do FIFA (breis agus sé bhilliún dollar níos ná iarratas Mharacó in 2018, $5.7 billiún). Tháinig méadú ollmhór ar chostas na dticéad don chomórtas chun an brabús sin a dhéanamh. Bhí meánphraghas $431 (€367) ar thicéad (in 2025), ardú ollmhór ar chostas na dticéad ó Chorn an Domhain 2018 agus comórtas 2014. == Polaitíocht == Is féidir a rá nach mbaineann spórt le polaitíocht ach baineann polaitíocht le FIFA. Nuair a bronnadh Corn an Domhain 2026 ar Mheiriceá, bhí go leor daoine ann ag súil go bhféadfaí bogadh ar aghaidh ó mhíchlú [[Corn FIFA an Domhain 2018|comórtas 2018 sa Rúis]] agus [[Corn FIFA an Domhain 2022|2022 sa Chatar]]. Glacadh leis go mbeadh an lucht freastail bánaithe ach ar a laghad nach mbeadh aon chonspóid mhór ann. Ach bhí comórtas na bliana 2026 faoi scáth an Trumpaigh ó d’fhill sé ar an Teach Bán in 2025.<ref name=":2" /> Bhain Trump úsáid as an gcomórtas chun é féin a chur chun cinn, in 2018 nuair a roghnaíodh an Meiriceá Thuaidh, agus arís in 2025-2026. Thit scáth an teannais idirnáisiúnta ar ullmhúcháin Chorn Domhanda FIFA de réir mar a bhí amhras ag dul i méid faoi rannpháirtíocht na Rúise agus na hIaráine sa chomórtas, In 2022 bhí drogall ar FIFA aon chinneadh a ghlacadh, ach faoi dheireadh bhí orthu an Rúis a chur amach as Corn an Domhain.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.independent.ie/seachtain/is-fearr-go-mall-na-go-brach-ag-ceannairi-fifa-i-dtaca-leis-an-ucrain/41408812.html|teideal=Is fearr go mall ná go brách ag ceannairí Fifa i dtaca leis an Úcráin|údar=Gráinne McElwain|dáta=2022-03-03|language=ga-IE|work=Irish Independent|dátarochtana=2026-03-28}}</ref> Fuair Donald Trump "Duais Síochána FIFA" ó [[Gianni Infantino]], ceannaire FIFA, ar an 22 Lúnasa 2025, rud a tharraing conspóid. Agus ag deireadh mhí Feabhra 2026 rinne Trump ionsaí ar an Iaráin le cabhair Iosrael. {{Príomhalt|Cogadh na Stát Aontaithe agus Iosrael in aghaidh na hIaráine}} Ba mhinic roimhe seo gur reáchtáladh Corn an Domhain i dtír a bhí faoi chumhacht deachtóra nó giunta éigin ach níor tharla sé riamh go ndearna tír óstach ionsaí ar thír eile a bhí le bheith ag imirt sa gcomórtas. Mar sin féin, níor smaoinigh FIFA ná Infantino riamh an comórtas a bhaint ó Mheiriceá. Bhí an Iaráin ar cheann de na tíortha sin a cháiligh don chomórtas trí Chónaidhm Shacair na hÁise a bhí le himirt i nGrúpa G i Los Angeles agus Seattle. Dúirt Aire Spóirt na hIaráine, Ahmad Donyamali, i mí Mhárta 2026 nach raibh an tír ag glacadh páirt sa Chorn, ag rá “Cuireadh dhá chogadh orainn laistigh d’ocht nó naoi mí, agus maraíodh na mílte dár muintir. Mar sin, níl aon fhéidearthacht ann go nglacfaidh muid páirt sa chomórtas". Dúirt Uachtarán FIFA, [[Gianni Infantino]] gur thug Trump, dearbhú dó go mbeidh "fáilte" roimh fhoireann na hIaráine páirt a ghlacadh sa chomórtas. Mar is gnáth dó, chuir Infantino béim ar ról an spóirt mar uirlis a thugann daoine le chéile. “Teastaíonn ócáid mar Chorn an Domhain níos mó ná riamh anois chun daoine a thabhairt le chéile,” a dúirt sé, ag cur leis an mana atá in úsáid ag FIFA le fada, go "n-aontaíonn an sacar an domhan".<ref name=":1" /> Gheall Infantino go mbeadh an Iaráin in ann teacht go Meiriceá chun páirt a ghlacadh sa gcomórtas in ainneoin go bhfuil cogadh ar bun idir an dá thír. Rinneadh neamhaird d’fhocail Infantino arís, áfach. Cé go raibh cead ag an bhfoireann na cluichí a bhí acu i Meiriceá a imirt, bhí orthu an campa traenála a athrú go Meicsiceo agus diúltaíodh víosaí a thabhairt do roinnt d’oifigigh na hIaráine. Bhí foirne eile, go háirithe cinn as Meiriceá Theas agus an Afraic, imníoch go ngabhfar imreoirí nó lucht bainistíochta dá gcuid.<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/beatha-saoirse-agus-toraiocht-an-tsonais-breithla-trump-agus-sam/|teideal=Beatha, saoirse agus tóraíocht an tsonais – breithlá Trump (agus SAM)|údar=Máirín Ní Ghadhra|dáta=22 Meitheamh 2026|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2026-06-23}}</ref> Bhí an tSeineagáil, an Úisbéiceastáin agus an Iaráic i measc na bhfoirne eile at rinne gearáin faoi chúrsaí inimirce agus slándála. Bhí [[Omar Artan]], réiteoir [[Sacar|sacair]] [[An tSomáil|Somálach]], curtha ó dhoras ag oifigigh inimirce Mheiriceá tar éis dó leaindeáil in Miami ar an 6 Meitheamh, rud a tharraing conspóid ollmhór.<ref name=":2" /> {{Príomhalt|Omar Abdulkadir Artan}} == Éire == Thosaigh na babhtaí cáilithe i Márta 2023 agus chríochnaigh siad i Márta 2026. Bhí [[Foireann sacair náisiúnta Phoblacht na hÉireann|Poblacht na hÉireann]], [[An Phortaingéil]], [[An Ungáir]], agus an [[An Airméin|Airméin]] sa [[Corn FIFA an Domhain 2026 - Grúpa Cáilithe F de chuid UEFA|ghrúpa]] [[Corn FIFA an Domhain 2026 - Grúpa Cáilithe F de chuid UEFA|Cáilithe F de chuid UEFA]]. Chríochnaigh An Phortaingéil ar bharr an ghrúpa, agus Poblacht na hÉireann sa dara háit. D'fhág bua na [[An tSeic|Seicia]] ar Éirinn ar an 25 Márta 2026 nach raibh foireann [[Heimir Hallgrímsson]] páirteach i gCorn an Domhain 2026. {{Príomhalt|Corn FIFA an Domhain 2026 - Grúpa Cáilithe F de chuid UEFA}} == Eagraíocht == Is é seo an comórtas is mó riamh i stair Chorn an Domhain agus 48 foireann le páirt a ghlacadh ann agus 104 cluiche le himirt. Bhí na foirne roinnte idir 12 grúpa agus ceithre fhoireann i ngach grúpa, rud a fhágann go gcaithfear 72 cluiche a imirt sula bhfágfar slán le haon dream, sin níos mó ná an 64 cluiche ar fad a imríodh ag Corn an Domhain in 2022. Agus formhór na bhfoirne a chríochnaíonn sa tríú háit sna grúpaí ag dul tríd go dtí an chéad bhabhta díbeartha, beidh sé beagnach chomh deacair céanna imeacht ón gcomórtas is atá sé fáil isteach ann. Imreoidh Cúrasó, an tír is lú a bhain áit amach ag Corn an Domhain riamh, a gcéad chluiche i gcoinne ceann d’fhathaigh an chomórtais, an Ghearmáin, Dé Domhnaigh. Imreoidh Háítí, ceann de na tíortha is boichte ar domhan, go moch an mhaidin chéanna in aghaidh na hAlban. Ar an Luan, imreoidh fear Chromghlinne, Roberto Lopes, do Rinn Verde in aghaidh na Spáinne. Tá ábhar iontais le fáil chomh maith in aistir Phanama, na hIaráice, Phoblacht Dhaonlathach an Chongó agus a thuilleadh nach iad.<ref name=":2" /> {| class="wikitable sortable" style="text-align: center; font-size: 95%;" !An ball de FIFA !Cónaidhm !{{Leid uirlise|Babhtaí Cáilithe|Áit sa ghrúpa sa bhabhta cáilithe}} !{{Leid uirlise|Dáta a<br>cáilíodh|An dáta ar imríodh an cluiche a d'fhág go raibh cáiliú cinnte ó thaobh na matamaitice don fhoireann}} !{{Leid uirlise|Líon craobhacha<br>(2026 san áireamh)|An líon uaireanta a ghlac an tír páirt i gCorn an Domhain}} !{{Leid uirlise|Céad<br />rannph.|An chéad uair a raibh an tír rannpháirteach i gCorn an Domhain}} !{{Leid uirlise|Rannph.<br>dheir.|An uair dheireanach a raibh an tír rannpháirteach i gCorn an Domhain}} !{{Leid uirlise|Líon rannph.<br />as a chéile|Líon na n-uaireanta as a chéile a raibh an tír rannpháirteach i gCorn an Domhain}} !{{Leid uirlise|Craobacha<br />(roimh 2026)|Líon na n-uaireanta a bhfuil Corna an Domhain buaite acu}} !Toradh<br />is fearr |- | style="text-align: left;" | {{CAN sacar}} || [[CONCACAF]] || Óstach || 14/02/2023 || 3 || 1986 || 2022 || 1 || 0 || data-sort-value="7" | Babhta na nGrúpaí |- | style="text-align: left;" | {{MEX sacar}} || [[CONCACAF]] || Óstach || 14/02/2023 || 17 || 1930 || 2022 || 8 || 0 || data-sort-value="5" | Ceathrú ceannais |- | style="text-align: left;" | {{nowrap|{{USA sacar}}}} || [[CONCACAF]] || Óstach || 14/02/2023 || 11 || 1930 || 2022 || 1 || 0 || data-sort-value="3" | Tríú háit |- | style="text-align: left;" | {{PAN sacar}} || [[CONCACAF]] || [[Corn sacair an Domhain 2026 (babhtaí cáilithe CONCACAF)#Grúpa A 2|Céad áit i ngrúpa A]] || 18/11/2025 || 2 || 2018 || 2018 || 1 || 0 || data-sort-value="7" | Babhta na nGrúpaí |- | style="text-align: left;" | {{CUW sacar}} || [[CONCACAF]] || [[Corn sacair an Domhain 2026 (babhtaí cáilithe CONCACAF)#Grúpa B 2|Céad áit i ngrúpa B]] || 18/11/2025 || 1 || 2026 || n\bh || 1 || 0 || data-sort-value="8" | n\bh |- | style="text-align: left;" | {{HAI sacar}} || [[CONCACAF]] || [[Corn sacair an Domhain 2026 (babhtaí cáilithe CONCACAF)#Grúpa C 2|Céad áit i ngrúpa C]] || 18/11/2025 || 2 || 1974 || 1974 || 1 || 0 || data-sort-value="7" | Babhta na nGrúpaí |- | style="text-align: left;" | {{IRN sacar}} || [[Asian Football Confederation|AFC]] || [[Corn sacair an Domhain 2026 (babhtaí cáilithe AFC)#Grúpa A 2|Céad áit i ngrúpa A<br /><small>(an tríú babhta)</small>]] || 25/03/2025 || 6 || 1978 || 2022 || 4 || 0 || data-sort-value="7" | Babhta na nGrúpaí |- | style="text-align: left;" | {{UZB sacar}} || [[Asian Football Confederation|AFC]] || [[Corn sacair an Domhain 2026 (babhtaí cáilithe AFC)#Grúpa A 2|Dara háit i ngrúpa A<br /><small>(an tríú babhta)</small>]] || 05/06/2025 || 1 || 2026 || n\bh || 1 || 0 || data-sort-value="8" | n\bh |- | style="text-align: left;" | {{KOR sacar}} || [[Asian Football Confederation|AFC]] || [[Corn sacair an Domhain 2026 (babhtaí cáilithe AFC)#Grúpa B 2|Céad áit i ngrúpa B<br /><small>(an tríú babhta)</small>]] || 05/06/2025 || 6 || 1954 || 2022 || 12 || 0 || data-sort-value="4" | An cheathrú háit |- | style="text-align: left;" | {{JOR sacar}} || [[Asian Football Confederation|AFC]] || [[Corn sacair an Domhain 2026 (babhtaí cáilithe AFC)#Grúpa B 2|Dara háit i ngrúpa B<br /><small>(an tríú babhta)</small>]] || 05/06/2025 || 1 || 2026 || n\bh || 1 || 0 || data-sort-value="8" | n\bh |- | style="text-align: left;" | {{JPN sacar}} || [[Asian Football Confederation|AFC]] || [[Corn sacair an Domhain 2026 (babhtaí cáilithe AFC)#Grúpa C 2|Céad áit i ngrúpa C<br /><small>(an tríú babhta)</small>]] || 20/03/2025 || 8 || 1998 || 2022 || 8 || 0 || data-sort-value="6" | Ochtú ceannais |- | style="text-align: left;" | {{AUS sacar}} || [[Asian Football Confederation|AFC]] || [[Corn sacair an Domhain 2026 (babhtaí cáilithe AFC)#Grúpa C 2|Dara háit i ngrúpa C<br /><small>(an tríú babhta)</small>]] || 10/06/2025 || 7 || 1974 || 2022 || 6 || 0 || data-sort-value="6" | Ochtú ceannais |- | style="text-align: left;" | {{QAT sacar}} || [[Asian Football Confederation|AFC]] || [[Corn sacair an Domhain 2026 (babhtaí cáilithe AFC)#Grúpa A 3|{{nowrap|Buaiteoir Ghrúpa A}}<br /><small>(an ceathrú babhta)</small>]] || 14/10/2025 || 2 || 2022 || 2022 || 2 || 0 || data-sort-value="7" | Babhta na nGrúpaí |- | style="text-align: left;" | {{KSA sacar}} || [[Asian Football Confederation|AFC]] || [[Corn sacair an Domhain 2026 (babhtaí cáilithe AFC)#Grúpa B 3|{{nowrap|Buaiteoir Ghrúpa B}}<br /><small>(an ceathrú babhta)</small>]] || 14/10/2025 || 7 || 1994 || 2022 || 3 || 0 || data-sort-value="6" | Ochtú ceannais |- | style="text-align: left;" | {{EGY sacar}} || [[Confédération Africaine de Football|CAF]] || [[Corn Sacair an Domhain 2026 (babhtaí cáilithe CAF)#Grúpa A|Céad áit i ngrúpa A]] || 08/10/2025 || 4 || 1934 || 2018 || 1 || 0 || data-sort-value="7" | Babhta na nGrúpaí |- | style="text-align: left;" | {{SEN sacar}} || [[Confédération Africaine de Football|CAF]] || [[Corn Sacair an Domhain 2026 (babhtaí cáilithe CAF)#Grúpa B|Céad áit i ngrúpa B]] || 14/10/2025 || 3 || 2002 || 2022 || 3 || 0 || data-sort-value="5" | Ceathrú ceannais |- | style="text-align: left;" | {{RSA sacar}} || [[Confédération Africaine de Football|CAF]] || [[Corn Sacair an Domhain 2026 (babhtaí cáilithe CAF)#Grúpa C|Céad áit i ngrúpa C]] || 14/10/2025 || 4 || 1998 || 2010 || 1 || 0 || data-sort-value="7" | Babhta na nGrúpaí |- | style="text-align: left;" | {{CPV sacar}} || [[Confédération Africaine de Football|CAF]] || [[Corn Sacair an Domhain 2026 (babhtaí cáilithe CAF)#Grúpa D|Céad áit i ngrúpa D]] || 13/10/2025 || 1 || 2026 || n\bh || 1 || 0 || data-sort-value="8" | n\bh |- | style="text-align: left;" | {{MAR sacar}} || [[Confédération Africaine de Football|CAF]] || [[Corn Sacair an Domhain 2026 (babhtaí cáilithe CAF)#Grúpa E|Céad áit i ngrúpa E]] || 05/09/2025 || 7 || 1970 || 2022 || 3 || 0 || data-sort-value="4" | An cheathrú háit |- | style="text-align: left;" | {{CIV sacar}} || [[Confédération Africaine de Football|CAF]] || [[Corn Sacair an Domhain 2026 (babhtaí cáilithe CAF)#Grúpa F|Céad áit i ngrúpa F]] || 14/10/2025 || 4 || 2006 || 2014 || 1 || 0 || data-sort-value="7" | Babhta na nGrúpaí |- | style="text-align: left;" | {{ALG sacar}} || [[Confédération Africaine de Football|CAF]] || [[Corn Sacair an Domhain 2026 (babhtaí cáilithe CAF)#Grúpa G|Céad áit i ngrúpa G]] || 09/10/2025 || 5 || 1982 || 2014 || 1 || 0 || data-sort-value="6" | Ochtú ceannais |- | style="text-align: left;" | {{TUN sacar}} || [[Confédération Africaine de Football|CAF]] || [[Corn Sacair an Domhain 2026 (babhtaí cáilithe CAF)#Grúpa H|Céad áit i ngrúpa H]] || 08/09/2025 || 7 || 1978 || 2022 || 3 || 0 || data-sort-value="7" | Babhta na nGrúpaí |- | style="text-align: left;" | {{GHA sacar}} || [[Confédération Africaine de Football|CAF]] || [[Corn Sacair an Domhain 2026 (babhtaí cáilithe CAF)#Grúpa I|Céad áit i ngrúpa I]] || 12/10/2025 || 5 || 2006 || 2022 || 2 || 0 || data-sort-value="5" | Ceathrú ceannais |- | style="text-align: left;" | {{ARG sacar}} || [[CONMEBOL]] || [[Corn sacair an Domhain 2026 (babhtaí cáilithe CONMEBOL)#Tábla|1ú CONMEBOL]] || 25/03/2025 || 18 || 1930 || 2022 || 14 || 3 || data-sort-value="1" | Curadh domhanda |- | style="text-align: left;" | {{ECU sacar}} || [[CONMEBOL]] || [[Corn sacair an Domhain 2026 (babhtaí cáilithe CONMEBOL)#Tábla|2ú CONMEBOL]] || 10/06/2025 || 5 || 2002 || 2022 || 2 || 0 || data-sort-value="6" | Ochtú ceannais |- | style="text-align: left;" | {{COL sacar}} || [[CONMEBOL]] || [[Corn sacair an Domhain 2026 (babhtaí cáilithe CONMEBOL)#Tábla|3ú CONMEBOL]] || 04/09/2025 || 7 || 1962 || 2018 || 1 || 0 || data-sort-value="5" | Ceathrú ceannais |- | style="text-align: left;" | {{URU sacar}} || [[CONMEBOL]] || [[Corn sacair an Domhain 2026 (babhtaí cáilithe CONMEBOL)#Tábla|4ú CONMEBOL]] || 04/09/2025 || 15 || 1930 || 2022 || 5 || 2 || data-sort-value="1" | Curadh domhanda |- | style="text-align: left;" | {{BRA sacar}} || [[CONMEBOL]] || [[Corn sacair an Domhain 2026 (babhtaí cáilithe CONMEBOL)#Tábla|5ú CONMEBOL]] || 10/06/2025 || 23 || 1930 || 2022 || 23 || 5 || data-sort-value="1" | Curadh domhanda |- | style="text-align: left;" | {{PAR sacar}} || [[CONMEBOL]] || [[Corn sacair an Domhain 2026 (babhtaí cáilithe CONMEBOL)#Tábla|6ú CONMEBOL]] || 04/09/2025 || 9 || 1930 || 2010 || 1 || 0 || data-sort-value="5" | Ceathrú ceannais |- | style="text-align: left;" | {{NZL sacar}} || [[Oceania Football Confederation|OFC]] || Buaiteoir [[Corn sacair an Domhain 2026 (babhtaí cáilithe OFC)|an tríú babhta]] || 24/03/2025 || 3 || 1982 || 2010 || 1 || 0 || data-sort-value="7" | Babhta na nGrúpaí |- | style="text-align: left;" | {{GER sacar}} || [[UEFA]] || [[Corn sacair an Domhain 2026 (babhtaí cáilithe UEFA)#Grúpa A|Céad áit i ngrúpa A]] || 17/11/2025 || 21 || 1934 || 2022 || 17 || 4 || data-sort-value="1" | Curadh domhanda |- | style="text-align: left;" | {{SUI sacar}} || [[UEFA]] || [[Corn sacair an Domhain 2026 (babhtaí cáilithe UEFA)#Grúpa B|Céad áit i ngrúpa B]] || 18/11/2025 || 13 || 1934 || 2022 || 6 || 0 || data-sort-value="5" | Ceathrú ceannais |- | style="text-align: left;" | {{SCO sacar}} || [[UEFA]] || [[Corn sacair an Domhain 2026 (babhtaí cáilithe UEFA)#Grúpa C|Céad áit i ngrúpa C]] || 18/11/2025 || 9 || 1954 || 1998 || 1 || 0 || data-sort-value="7" | Babhta na nGrúpaí |- | style="text-align: left;" | {{FRA sacar}} || [[UEFA]] || [[Corn sacair an Domhain 2026 (babhtaí cáilithe UEFA)#Grúpa D|Céad áit i ngrúpa D]] || 13/11/2025 || 17 || 1930 || 2022 || 8 || 2 || data-sort-value="1" | Curadh domhanda |- | style="text-align: left;" | {{ESP sacar}} || [[UEFA]] || [[Corn sacair an Domhain 2026 (babhtaí cáilithe UEFA)#Grúpa E|Céad áit i ngrúpa E]] || 18/11/2025 || 17 || 1934 || 2022 || 13 || 1 || data-sort-value="1" | Curadh domhanda |- | style="text-align: left;" | {{POR sacar}} || [[UEFA]] || [[Corn FIFA an Domhain 2026 - Grúpa Cáilithe F de chuid UEFA|Céad áit i ngrúpa F]]|| 16/11/2025 || 9 || 1966 || 2022 || 7 || 0 || data-sort-value="3" | Tríú háit |- | style="text-align: left;" | {{NED sacar}} || [[UEFA]] || [[Corn sacair an Domhain 2026 (babhtaí cáilithe UEFA)#Grúpa G|Céad áit i ngrúpa G]] || 17/11/2025 || 12 || 1934 || 2022 || 2 || 0 || data-sort-value="2" | Dara háit |- | style="text-align: left;" | {{AUT sacar}} || [[UEFA]] || [[Corn sacair an Domhain 2026 (babhtaí cáilithe UEFA)#Grúpa H|Céad áit i ngrúpa H]] || 18/11/2025 || 8 || 1934 || 1998 || 1 || 0 || data-sort-value="3" | Tríú háit |- | style="text-align: left;" | {{NOR sacar}} || [[UEFA]] || [[Corn sacair an Domhain 2026 (babhtaí cáilithe UEFA)#Grúpa I|Céad áit i ngrúpa I]] || 16/11/2025 || 4 || 1938 || 1998 || 1 || 0 || data-sort-value="6" | Ochtú ceannais |- | style="text-align: left;" | {{BEL sacar}} || [[UEFA]] || [[Corn sacair an Domhain 2026 (babhtaí cáilithe UEFA)#Grúpa J|Céad áit i ngrúpa J]] || 18/11/2025 || 15 || 1930 || 2022 || 4 || 0 || data-sort-value="3" | Tríú háit |- | style="text-align: left;" | {{ENG sacar}} || [[UEFA]] || [[Corn sacair an Domhain 2026 (babhtaí cáilithe UEFA)#Grúpa K|Céad áit i ngrúpa K]] || 14/10/2025 || 17 || 1950 || 2022 || 8 || 1 || data-sort-value="1" | Curadh domhanda |- | style="text-align: left;" | {{CRO sacar}} || [[UEFA]] || [[Corn sacair an Domhain 2026 (babhtaí cáilithe UEFA)#Grúpa L|Céad áit i ngrúpa L]] || 14/11/2025 || 7 || 1998 || 2022 || 4 || 0 || data-sort-value="2" | Dara háit |- | style="text-align: left;" | {{nowrap|{{BIH sacar}}}} || [[UEFA]] || [[Corn sacair an Domhain 2026 (babhtaí cáilithe UEFA)#Bealach A|Buaiteoir cluiche díbeartha UEFA A]] || 31/03/2026 || 2 || 2014 || 2014 || 1 || 0 || data-sort-value="7" | Babhta na nGrúpaí |- | style="text-align: left;" | {{SWE sacar}} || [[UEFA]] || [[Corn sacair an Domhain 2026 (babhtaí cáilithe UEFA)#Bealach B|Buaiteoir cluiche díbeartha UEFA B]] || 31/03/2026 || 13 || 1934 || 2018 || 1 || 0 || data-sort-value="2" | Dara háit |- | style="text-align: left;" | {{TUR sacar}} || [[UEFA]] || [[Corn sacair an Domhain 2026 (babhtaí cáilithe UEFA)#Bealach C|Buaiteoir cluiche díbeartha UEFA C]] || 31/03/2026 || 3 || 1954 || 2002 || 1 || 0 || data-sort-value="3" | Tríú háit |- | style="text-align: left;" | {{CZE sacar}} || [[UEFA]] || [[Corn sacair an Domhain 2026 (babhtaí cáilithe UEFA)#Bealach D|Buaiteoir cluiche díbeartha UEFA D]] || 31/03/2026 || 2 || 2006 || 2006 || 1 || 0 || data-sort-value="7" | Babhta na nGrúpaí |- | style="text-align: left;" | {{COD sacar}} || [[Confédération Africaine de Football|CAF]] ||Buaiteoir ar [[Corn sacair an Domhain 2026 (craobh díbeartha idir ilchríocha|bhabhta díbeartha idir ilchríocha 1]] || 31/03/2026 || 2 || 1974 || 1974 || 1 || 0 || data-sort-value="7" | Babhta na nGrúpaí |- | style="text-align: left;" | {{IRQ sacar}} || [[Asian Football Confederation|AFC]] ||Buaiteoir ar [[Corn sacair an Domhain 2026 (craobh díbeartha idir ilchríocha|bhabhta díbeartha idir ilchríocha 2]] || 31/03/2026 || 2 || 1986 || 1986 || 1 || 0 || data-sort-value="7" | Babhta na nGrúpaí |} == An Phríomh-chomórtas == '''Dáileadh na ngrúpaí''' {| |- valign=top | {| class="wikitable" |- |+ {{nowrap|[[#Grúpa A|Grúpa A]]}} |- ! Áit ||width="150"| Foireann |- |align="center"| A1 || {{MEX sacar}} |- |align="center"| A2 || {{RSA sacar}} |- |align="center"| A3 || {{KOR sacar}} |- |align="center"| A4 || {{CZE sacar}} |} | {| class="wikitable" |- |+ {{nowrap|[[#Grúpa B|Grúpa B]]}} |- ! Áit ||width="150"| Foireann |- |align="center"| B1 || {{CAN sacar}} |- |align="center"| B2 || {{BIH (gearr) sacar}} |- |align="center"| B3 || {{QAT sacar}} |- |align="center"| B4 || {{SUI sacar}} |} | {| class="wikitable" |- |+ {{nowrap|[[#Grúpa C|Grúpa C]]}} |- ! Áit ||width="150"| Foireann |- |align="center"| C1 || {{BRA sacar}} |- |align="center"| C2 || {{MAR sacar}} |- |align="center"| C3 || {{HAI sacar}} |- |align="center"| C4 || {{SCO sacar}} |} | {| class="wikitable" |- |+ {{nowrap|[[#Grúpa D|Grúpa D]]}} |- ! Áit ||width="150"| Foireann |- |align="center"| D1 || {{USA sacar}} |- |align="center"| D2 || {{PAR sacar}} |- |align="center"| D3 || {{AUS sacar}} |- |align="center"| D4 || {{TUR sacar}} |} |- valign=top | {| class="wikitable" |- |+ {{nowrap|[[#Grúpa E|Grúpa E]]}} |- ! Áit ||width="150"| Foireann |- |align="center"| E1 || {{GER sacar}} |- |align="center"| E2 || {{CUW sacar}} |- |align="center"| E3 || {{CIV sacar}} |- |align="center"| E4 || {{ECU sacar}} |} | {| class="wikitable" |- |+ {{nowrap|[[#Grúpa F|Grúpa F]]}} |- ! Áit ||width="150"| Foireann |- |align="center"| F1 || {{NED sacar}} |- |align="center"| F2 || {{JPN sacar}} |- |align="center"| F3 || {{SWE sacar}} |- |align="center"| F4 || {{TUN sacar}} |} | {| class="wikitable" |- |+ {{nowrap|[[#Grúpa G|Grúpa G]]}} |- ! Áit ||width="150"| Foireann |- |align="center"| G1 || {{BEL sacar}} |- |align="center"| G2 || {{EGY sacar}} |- |align="center"| G3 || {{IRN sacar}} |- |align="center"| G4 || {{NZL sacar}} |} | {| class="wikitable" |- |+ {{nowrap|[[#Grúpa H|Grúpa H]]}} |- ! Áit ||width="150"| Foireann |- |align="center"| H1 || {{ESP sacar}} |- |align="center"| H2 || {{CPV sacar}} |- |align="center"| H3 || {{KSA sacar}} |- |align="center"| H4 || {{URU sacar}} |} |- valign=top | {| class="wikitable" |- |+ {{nowrap|[[#Grúpa I|Grúpa I]]}} |- ! Áit ||width="150"| Foireann |- |align="center"| I1 || {{FRA sacar}} |- |align="center"| I2 || {{SEN sacar}} |- |align="center"| I3 || {{IRQ sacar}} |- |align="center"| I4 || {{NOR sacar}} |} | {| class="wikitable" |- |+ {{nowrap|[[#Grúpa J|Grúpa J]]}} |- ! Áit ||width="150"| Foireann |- |align="center"| J1 || {{ARG sacar}} |- |align="center"| J2 || {{ALG sacar}} |- |align="center"| J3 || {{AUT sacar}} |- |align="center"| J4 || {{JOR sacar}} |} | {| class="wikitable" |- |+ {{nowrap|[[#Grúpa K|Grúpa K]]}} |- ! Áit ||width="150"| Foireann |- |align="center"| K1 || {{POR sacar}} |- |align="center"| K2 || {{COD sacar}} |- |align="center"| K3 || {{UZB sacar}} |- |align="center"| K4 || {{COL sacar}} |} | {| class="wikitable" |- |+ {{nowrap|[[#Grúpa L|Grúpa L]]}} |- ! Áit ||width="150"| Foireann |- |align="center"| L1 || {{ENG sacar}} |- |align="center"| L2 || {{CRO sacar}} |- |align="center"| L3 || {{GHA sacar}} |- |align="center"| L4 || {{PAN sacar}} |} |} '''Searmanas oscailte''' Bhí trí shearmanas oscailte ann don chomórtas, ceann ar leith ag gach ceann de na tíortha óstaigh. '''Forléargas ar na mór-ranna de réir an bhabhta''' {| class="wikitable sortable" style="text-align: center; font-size: 95%;" !Continent !Cónaidhm !Babhta na nGrúpaí !An 32 deiridh !Ochtú ceannais !Ceathrú ceannais !Leathcheannais !3ú háit !Ceannais |- |align="left"| [[An Afraic]] | [[Confédération Africaine de Football|CAF]] | 10 (20.83%) | | | | | | |- |align="left"| [[An Áise]] | [[Asian Football Confederation|AFC]] | 9 (18.75%) | | | | | | |- |align="left"| [[An Eoraip]] | [[UEFA]] | 16 (33.33%) | | | | | | |- |align="left"| [[Meiriceá Thuaidh]] agua [[Meiriceá Láir]] | [[CONCACAF]] | 6 (12.5%) | | | | | | |- |align="left"| [[An Aigéine]] || [[Oceania Football Confederation|OFC]] | 1 (2.08%) | | | | | | |- |align="left"| [[Meiriceá Theas]] | [[CONMEBOL]] | 6 (12.50%) | | | | | | |- class="sortbottom" ! colspan="2" style="text-align: ;" | Iomlán || 48 || 32 || 16 || 8 || 4 || 2 || 2 |} == Réiteoirí == {| class="wikitable" width=80% ! Cónaidhm ! Réiteoir ! Réiteoir cúnta ! VAR |- | [[Asian Football Confederation|AFC]] | {{Bratach|United Arab Emirates}} [[Omar Al-Ali]]<br />{{Bratach|Qatar}} [[Abdulrahman Al-Jassim]]<br />{{Bratach|Saudi Arabia}} [[Khalid Al-Turais]]<br />{{Bratach|Japan}} [[Yusuke Araki]]<br />{{Bratach|Australia}} [[Alireza Faghani]]<br />{{Bratach|China}} [[Ma Ning (voetbalscheidsrechter)|Ma Ning]]<br />{{Bratach|Jordan}} [[Adham Makhadmeh]]<br />{{Bratach|Uzbekistan}} [[Ilgiz Tantasjev]] | {{Bratach|Saudi Arabia}} Mohammed Al-Abakry<br />{{Bratach|Jordan}} Mohammad Al-Kalaf<br />{{Bratach|Jordan}} Ahmad Al-Roalle<br />{{Bratach|United Arab Emirates}} Mohamed Al-Hammadi<br />{{Bratach|Qatar}} Saud Al-Maqaleh<br />{{Bratach|Qatar}} Taleb Al-Marri<br />{{Bratach|Uzbekistan}} Timoer Gaynoellin<br />{{Bratach|Australia}} George Lakrindis<br />{{Bratach|Australia}} James Lindsay<br />{{Bratach|Japan}} Jun Mihara<br />{{Bratach|Uzbekistan}} Andrej Tsapenko<br />{{Bratach|China}} Fei Zhou | {{Bratach|Qatar}} [[Khamis Al-Marri]]<br />{{Bratach|Saudi Arabia}} [[Abdullah Al-Shehri]]<br />{{Bratach|Australia}} [[Shaun Evans|Shaun Evans]]<br />{{Bratach|China}} [[Fu Ming]]<br />{{Bratach|United Arab Emirates}} [[Mohammed Obaid Khadim]] |- | [[Confédération Africaine de Football|CAF]] | {{Bratach|Somalia}} [[Omar Abdulkadir Artan]]<br />{{Bratach|Gabon}} [[Pierre Atcho]]<br />{{Bratach|Mauritania}} [[Dahane Beida]]<br />{{Bratach|Algeria}} [[Mustapha Ghorbal]]<br />{{Bratach|Morocco}} [[Jalal Jayed]]<br />{{Bratach|Egypt}} [[Amin Mohamed]]<br />{{Bratach|South Africa}} [[Abongile Tom]] | {{Bratach|Gabon}} Amos Abeigne<br />{{Bratach|Egypt}} Mahmoud Abouelregal<br />{{Bratach|Morocco}} Mostafa Akarkad<br />{{Bratach|Morocco}} Zakaria Brinsi<br />{{Bratach|Gabon}} Boris Ditsoga<br />{{Bratach|Algeria}} Mokrane Gourari<br />{{Bratach|Egypt}} Ahmed Hossam Taha<br />{{Bratach|Cameroon}} Elvis Noupue<br />{{Bratach|Lesotho}} Souru Phatsoane<br />{{Bratach|Angola}} Jerson Santos<br />{{Bratach|South Africa}} Zakhele Siwela<br />{{Bratach|Algeria}} Abbes Akram Zerhouni | {{Bratach|Egypt}} [[Mahmoud Ashour]]<br />{{Bratach|Morocco}} [[Hamza El Fariq]] |- | [[CONCACAF]] | {{Bratach|El Salvador}} [[Iván Barton]]<br />{{Bratach|Costa Rica}} [[Juan Calderón]]<br />{{Bratach|United States of America}} [[Ismail Elfath]]<br />{{Bratach|Canada}} [[Drew Fischer]]<br />{{Bratach|Mexico}} [[Katia García]]<br />{{Bratach|Honduras}} [[Said Martínez]]<br />{{Bratach|Jamaica}} [[Oshane Nation]]<br />{{Bratach|United States of America}} [[Tori Penso]]<br />{{Bratach|Mexico}} [[César Arturo Ramos]] | {{Bratach|Canada}} Lyes Arfa<br />{{Bratach|United States of America}} Kyle Atkins<br />{{Bratach|Canada}} Micheal Barwegen<br />{{Bratach|Mexico}} Marco Bisguerra<br />{{Bratach|Honduras}} Walter López<br />{{Bratach|United States of America}} Brooke Mayo<br />{{Bratach|Costa Rica}} Juan Carlos Mora<br />{{Bratach|El Salvador}} David Morán<br />{{Bratach|Mexico}} Alberto Morín<br />{{Bratach|United States of America}} Kathryn Nesbitt<br />{{Bratach|United States of America}} Corey Parker<br />{{Bratach|Nicaragua}} Antonio Pupiro<br />{{Bratach|Honduras}} Christián Ramírez<br />{{Bratach|Mexico}} Sandra Ramírez<br />{{Bratach|Trinidad and Tobago}} Caleb Wales | {{Bratach|United States of America}} [[Joe Dickerson]]<br />{{Bratach|Nicaragua}} [[Tatiana Guzmán]]<br />{{Bratach|Mexico}} [[Erick Miranda]]<br />{{Bratach|Mexico}} [[Guillermo Pacheco]]<br />{{Bratach|United States of America}} [[Armando Villarreal]] |- | [[CONMEBOL]] | {{Bratach|Brazil}} [[Ramon Abatti]]<br />{{Bratach|Paraguay}} [[Juan Gabriel Benítez]]<br />{{Bratach|Brazil}} [[Raphael Claus]]<br />{{Bratach|Argentina}} [[Yael Falcón Pérez]]<br />{{Bratach|Chile}} [[Cristián Garay]]<br />{{Bratach|Argentina}} [[Darío Herrera]]<br />{{Bratach|Peru}} [[Kevin Ortega]]<br />{{Bratach|Brazil}} [[Wilton Pereira Sampaio]]<br />{{Bratach|Colombia}} [[Andrés Rojas]]<br />{{Bratach|Uruguay}} [[Gustavo Tejera]]<br />{{Bratach|Argentina}} [[Facundo Tello]]<br />{{Bratach|Venezuela}} [[Jesús Valenzuela]] | {{Bratach|Brazil}} Rafael Alves<br />{{Bratach|Uruguay}} Carlos Barreiro<br />{{Bratach|Argentina}} Juan Pablo Belatti<br />{{Bratach|Brazil}} Bruno Boschilia<br />{{Bratach|Paraguay}} Eduardo Cardozo<br />{{Bratach|Argentina}} Gabriel Chade<br />{{Bratach|Argentina}} Maximiliano Del Yesso<br />{{Bratach|Brazil}} Rodrigo Figueiredo<br />{{Bratach|Colombia}} Alexander Guzmán<br />{{Bratach|Brazil}} Danilo Manis<br />{{Bratach|Venezuela}} Tulio Moreno<br />{{Bratach|Argentina}} Christián Navarro<br />{{Bratach|Peru}} Michael Orué<br />{{Bratach|Brazil}} Bruno Pires<br />{{Bratach|Chile}} José Retamal<br />{{Bratach|Chile}} Miguel Rocha<br />{{Bratach|Argentina}} Facundo Rodríguez<br />{{Bratach|Paraguay}} Milciades Saldivar<br />{{Bratach|Uruguay}} Nicolás Taran<br />{{Bratach|Venezuela}} Jorge Urrego | {{Bratach|Colombia}} [[Nicolás Gallo]]<br />{{Bratach|Uruguay}} [[Antonio García]]<br />{{Bratach|Uruguay}} [[Leodán González]]<br />{{Bratach|Chile}} [[Juan Lara]]<br />{{Bratach|Argentina}} [[Hernán Mastrangelo]]<br />{{Bratach|Venezuela}} [[Juan Soto (voetbalscheidsrechter)|Juan Soto]]<br />{{Bratach|Brazil}} [[Rodolpho Toski]] |- | [[Oceania Football Confederation|OFC]] | {{Bratach|New Zealand}} [[Campbell-Kirk Kawana-Waugh]] | {{Bratach|New Zealand}} Isaac Trevis | |- | [[UEFA]] | {{Bratach|Norway}} [[Espen Eskås]]<br />{{Bratach|Spain}} [[Alejandro Hernández|Alejandro Hernández]]<br />{{Bratach|Romania}} [[István Kovács (voetbalscheidsrechter)|István Kovács]]<br />{{Bratach|France}} [[François Letexier]]<br />{{Bratach|Netherlands}} [[Danny Makkelie]]<br />{{Bratach|Poland}} [[Szymon Marciniak]]<br />{{Bratach|Italy}} [[Maurizio Mariani]]<br />{{Bratach|Sweden}} [[Glenn Nyberg]]<br />{{Bratach|England}} [[Michael Oliver|Michael Oliver]]<br />{{Bratach|Portugal}} [[João Pinheiro|João Pinheiro]]<br />{{Bratach|Switzerland}} [[Sandro Schärer]]<br />{{Bratach|England}} [[Anthony Taylor|Anthony Taylor]]<br />{{Bratach|France}} [[Clément Turpin]]<br />{{Bratach|Slovenia}} [[Slavko Vinčić]]<br />{{Bratach|Germany}} [[Felix Zwayer]] | {{Bratach|Norway}} Isaak Bashevkin<br />{{Bratach|Sweden}} Mahbod Beigi<br />{{Bratach|England}} Gary Beswick<br />{{Bratach|Italy}} Daniele Bindoni<br />{{Bratach|England}} Stuart Burt<br />{{Bratach|France}} Nicolas Danos<br />{{Bratach|Switzerland}} Stéphane De Almeida<br />{{Bratach|Germany}} Christian Dietz<br />{{Bratach|Norway}} Jan Erik Engan<br />{{Bratach|Portugal}} Bruno Jesus<br />{{Bratach|Germany}} Robert Kempter<br />{{Bratach|Slovenia}} Tomaž Klančnik<br />{{Bratach|Slovenia}} Andraž Kovačič<br />{{Bratach|Poland}} Adam Kupsik<br />{{Bratach|Poland}} Tomasz Listkiewicz<br />{{Bratach|Portugal}} Luciano Maia<br />{{Bratach|England}} James Mainwaring<br />{{Bratach|Romania}} Mihai Marica<br />{{Bratach|France}} Cyril Mugnier<br />{{Bratach|Spain}} José Naranjo Pérez<br />{{Bratach|England}} Adam Nunn<br />{{Bratach|France}} Benjamin Pagès<br />{{Bratach|France}} Mehdi Rahmouni<br />{{Bratach|Spain}} Diego Sánchez<br />{{Bratach|Sweden}} Andreas Søderkvist<br />{{Bratach|Netherlands}} Hessel Steegstra<br />{{Bratach|Italy}} Alberto Tegoni<br />{{Bratach|Romania}} Ferencz Tunyogi<br />{{Bratach|Netherlands}} Jan de Vries | {{Bratach|Croatia}} [[Ivan Bebek]]<br />{{Bratach|France}} [[Jérôme Brisard]]<br />{{Bratach|Germany}} [[Bastian Dankert]]<br />{{Bratach|France}} [[Willy Delajod]]<br />{{Bratach|Spain}} [[Carlos del Cerro Grande]]<br />{{Bratach|Italy}} [[Marco Di Bello]]<br /><s>{{Bratach|Netherlands}} [[Rob Dieperink]]</s><br />{{Bratach|England}} [[Jarred Gillett]]<br />{{Bratach|Netherlands}} [[Dennis Higler]]<br />{{Bratach|Poland}} [[Tomasz Kwiatkowski]]<br />{{Bratach|Switzerland}} [[Fedayi San]]<br />{{Bratach|Belgium}} [[Bram Van Driessche]] |} == Babhta na nGrúpaí == === Grúpa A === {| class="wikitable" style=" text-align:left; font-size:95%" |- align=center bgcolor=#efefef !width=20|Áit !width=165|Tír !width=20|{{Leid uirlise|Im|Cluichí a imríodh}} !width=20|{{Leid uirlise|B|Buaite}} !width=20|{{Leid uirlise|Cs|Comhscóir}} !width=20|{{Leid uirlise|C|Caillte}} !width=20|{{Leid uirlise|CS|Líon na gcúl a scóráladh}} !width=20|{{Leid uirlise|CC|Líon na gcúl ina gcoinne}} !width=20|{{Leid uirlise|+/-|Difríocht}} !width=20|{{Leid uirlise|Ptí|Pointí}} |- style="background:#cfc;" | '''1''' |style="text-align:left;"|{{MEX sacar}} |3||3||0||0||6||0||+6||'''9''' |- style="background:#cfc;" | '''2''' |style="text-align:left;"|{{RSA sacar}} |3||1||1||1||2||3||-1||'''4''' |- | '''3''' |style="text-align:left;"|{{KOR sacar}} |3||1||0||2||2||3||-1||'''3''' |- | '''4''' |style="text-align:left;"|{{CZE sacar}} |3||0||1||2||2||6||-4||'''1''' |} {{Cluiche sacair |data = 11 Meitheamh 2026 |am = {{Formáidiú ama|13:00|utc1=-6|utc2=+1}} |foireann1 = {{MEX sacar}} |scór = 2 - 0 |tuairisc = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021443 Tuairisc] |foireann2 = {{RSA sacar}} |Cuil1 = J. Quiñones {{cúl}} 9' <br/>R. Jiménez {{cúl}} 67' |Cuil2 = |staid = [[Estadio Azteca]], [[Cathair Mheicsiceo]] |slua = 80,824 |reiteoir = Wilton Sampaio ([[an Bhrasaíl]]) }} {{Cluiche sacair |data = 11 Meitheamh 2026 |am = {{Formáidiú ama|20:00|utc1=-6|utc2=+1}} |foireann1 = {{KOR sacar}} |scór = 2 - 1 |tuairisc = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021441 Tuairisc] |foireann2 = {{CZE sacar}} |Cuil1 = Hwang In-Beom {{cúl}} 67' <br/>Oh Hyeon-Gyu {{cúl}} 80' |Cuil2 = L. Krejčí {{cúl}} 59' |staid = [[Estadio Akron]], [[Zapopan]] |slua = 44,985 |reiteoir = Amin Mohamed Omar ([[an Éigipt]]) }} {{Cluiche sacair |data = 18 Meitheamh 2026 |am = {{Formáidiú ama|12:00|utc1=-4|utc2=+1}} |foireann1 = {{CZE sacar}} |scór = 1 - 1 |tuairisc = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021440 Tuairisc] |foireann2 = {{RSA sacar}} |Cuil1 = Sadílek {{cúl}} 6' |Cuil2 = Mokoena {{cúl}} 83' (pion.) |staid = [[Mercedes-Benz Stadium]], [[Atlanta]] |slua = 67,442 |reiteoir = Tori Penso (SAM) }} {{Cluiche sacair |data = 18 Meitheamh 2026 |am = {{Formáidiú ama|19:00|utc1=-6|utc2=+1}} |foireann1 = {{MEX sacar}} |scór = 1 - 0 |tuairisc = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021442 Tuairisc] |foireann2 = {{KOR sacar}} |Cuil1 = Romo {{cúl}} 50' |Cuil2 = |staid = [[Estadio Akron]], [[Zapopan]] |slua = 45,522 |reiteoir = Gustavo Tejera ([[Uragua]]) }} {{Cluiche sacair |data = 24 Meitheamh 2026 |am = {{Formáidiú ama|19:00|utc1=-6|utc2=+1}} |foireann1 = {{CZE sacar}} |scór = 0 - 3 |tuairisc = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021444 Tuairisc] |foireann2 = {{MEX sacar}} |Cuil1 = |Cuil2 = M. Chávez {{cúl}} 55'<br/>Quiñones {{cúl}} 61'<br/>Fidalgo {{cúl}} 90+4' |staid = [[Estadio Azteca]], [[Cathair Mheicsiceo]] |slua = 80,824 |reiteoir = Yael Falcón (An Airgintín) }} {{Cluiche sacair |data = 24 Meitheamh 2026 |am = {{Formáidiú ama|19:00|utc1=-6|utc2=+1}} |foireann1 = {{RSA sacar}} |scór = Cluiche 54 |tuairisc = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021445 Tuairisc] |foireann2 = {{KOR sacar}} |Cuil1 = Maseko {{cúl}} 63' |Cuil2 = |staid = [[Estadio BBVA Bancomer]], [[Guadalupe (Nuevo León)|Guadalupe]] |slua = 51,243 |reiteoir = Facundo Tello (An Airgintín) }} === Grúpa B === {| class="wikitable" style=" text-align:left; font-size:95%" |- align=center bgcolor=#efefef !width=20|Áit !width=165|Tír !width=20|{{Leid uirlise|Im|Cluichí a imríodh}} !width=20|{{Leid uirlise|B|Buaite}} !width=20|{{Leid uirlise|Cs|Comhscóir}} !width=20|{{Leid uirlise|C|Caillte}} !width=20|{{Leid uirlise|CS|Líon na gcúl a scóráladh}} !width=20|{{Leid uirlise|CC|Líon na gcúl ina gcoinne}} !width=20|{{Leid uirlise|+/-|Difríocht}} !width=20|{{Leid uirlise|Ptí|Pointí}} |- style="background:#cfc;" | '''1''' |style="text-align:left;"|{{SUI sacar}} |3||2||1||0||7||3||+4||'''7''' |- style="background:#cfc;" | '''2''' |style="text-align:left;"|{{CAN sacar}} |3||1||1||1||8||3||+5||'''4''' |- style="background:#cfc;" | '''3''' |style="text-align:left;"|{{BIH sacar}} |3||1||1||1||5||6||-1||'''4''' |- | '''4''' |style="text-align:left;"|{{QAT sacar}} |3||0||1||2||2||10||-8|| '''1''' |} {{Cluiche sacair |data = 12 Meitheamh 2026 |am = {{Formáidiú ama|15:00|utc1=-4|utc2=+1}} |foireann1 = {{CAN sacar}} |scór = 1 - 1 |tuairisc = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021449 Tuairisc] |foireann2 = {{BIH sacar}} |Cuil1 = Larin {{cúl}} '78 |Cuil2 = Lukić {{cúl}} '21 |staid = [[BMO Field]], [[Toronto]] |slua = 43,002 |reiteoir = Facundo Tello (An Airgintín) }} {{Cluiche sacair |data = 13 Meitheamh 2026 |am = {{Formáidiú ama|12:00|utc1=-7|utc2=+1}} |foireann1 = {{QAT sacar}} |scór = 1 - 1 |tuairisc = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021447 Tuairisc] |foireann2 = {{SUI sacar}} |Cuil1 = Muheim {{cúl}} 90+4' (c.t.) |Cuil2 = Embolo {{cúl}} 17' (pion.) |staid = [[Levi's Stadium]], [[Santa Clara, California|Santa Clara]] |slua = 67,966 |reiteoir = Saíd Martínez (Hondúras) }} {{Cluiche sacair |data = 18 Meitheamh 2026 |am = {{Formáidiú ama|12:00|utc1=-7|utc2=+1}} |foireann1 = {{SUI sacar}} |scór = 4 - 1 |tuairisc = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021446 Tuairisc] |foireann2 = {{BIH sacar}} |Cuil1 = Manzambi {{cúl}} 74', 90' <br/>Vargas {{cúl}} 84' <br/>Xhaka {{cúl}} 90+7' (pion.) |Cuil2 = Mahmić {{cúl}} 90+3' |staid = [[SoFi Stadium]], [[Inglewood (Californië)|Inglewood]] |slua = 70,026 |reiteoir = João Pinheiro ([[An Phortaingéil]]) }} {{Cluiche sacair |data = 18 Meitheamh 2026 |am = {{Formáidiú ama|15:00|utc1=-7|utc2=+1}} |foireann1 = {{CAN sacar}} |scór = 6–0 |tuairisc = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021450 Tuairisc] |foireann2 = {{QAT sacar}} |Cuil1 = Larin {{cúl}} 16'<br/>J. David {{cúl}} 29', 45+3', 90+2'<br/>Saliba {{cúl}} 64'<br/>Manai {{cúl}} 75' (c.t.) |Cuil2 = |staid = [[BC Place Stadium]], [[Vancouver]] |slua = 52,497 |reiteoir = Cristián Garay ([[an tSile]]) }} {{Cluiche sacair |data = 24 Meitheamh 2026 |am = {{Formáidiú ama|12:00|utc1=-7|utc2=+1}} |foireann1 = {{SUI sacar}} |scór = 2 - 1 |tuairisc = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021451 Tuairisc] |foireann2 = {{CAN sacar}} |Cuil1 = Vargas {{cúl}} 46' <br/> Manzambi {{cúl}} 57' |Cuil2 = P. David {{cúl}} 76' |staid = [[BC Place Stadium]], [[Vancouver]] |slua = 52,497 |reiteoir = Ramon Abatti (An Bhrasaíl) }} {{Cluiche sacair |data = 24 Meitheamh 2026 |am = {{Formáidiú ama|12:00|utc1=-7|utc2=+1}} |foireann1 = {{BIH sacar}} |scór = 3 - 1 |tuairisc = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021448 Tuairisc] |foireann2 = {{QAT sacar}} |Cuil1 = Alajbegović {{cúl}} 29'<br/>Abunada {{cúl}} 34' (c.t.) <br/>Mahmić {{cúl}} 80' |Cuil2 = Al-Haydos {{cúl}} 42' |staid = [[Lumen Field]], [[Seattle]] |slua = 66,925 |reiteoir = Jesús Valenzuela (Veiniséala) }} === Grúpa C === {| class="wikitable" style=" text-align:left; font-size:95%" |- align=center bgcolor=#efefef !width=20|Áit !width=165|Tír !width=20|{{Leid uirlise|Im|Cluichí a imríodh}} !width=20|{{Leid uirlise|B|Buaite}} !width=20|{{Leid uirlise|Cs|Comhscóir}} !width=20|{{Leid uirlise|C|Caillte}} !width=20|{{Leid uirlise|CS|Líon na gcúl a scóráladh}} !width=20|{{Leid uirlise|CC|Líon na gcúl ina gcoinne}} !width=20|{{Leid uirlise|+/-|Difríocht}} !width=20|{{Leid uirlise|Ptí|Pointí}} |- style="background:#cfc;" | '''1''' |style="text-align:left;"|{{BRA sacar}} |3||2||1||0||7||1||+6||'''7''' |- style="background:#cfc;" | '''2''' |style="text-align:left;"|{{MAR sacar}} |3||2||1||0||6||3||+3||'''7''' |- | '''3''' |style="text-align:left;"|{{SCO sacar}} |3||1||0||2||1||4||-3||'''3''' |- | '''4''' |style="text-align:left;"|{{HAI sacar}} |3||0||0||3||2||8||-6||'''0''' |} {{Cluiche sacair |data = 13 Meitheamh 2026 |am = {{Formáidiú ama|18:00|utc1=-4|utc2=+1}} |foireann1 = {{BRA sacar}} |scór = 1 - 1 |tuairisc = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021456 Tuairisc] |foireann2 = {{MAR sacar}} |Cuil1 = Vinícius {{cúl}} 32' |Cuil2 = Saibari {{cúl}} 21' |staid = [[MetLife Stadium]], [[East Rutherford (New Jersey)|East Rutherford]] |slua = 80,663 |reiteoir = Slavko Vinčić ([[an tSlóivéin]]) }} {{Cluiche sacair |data = 13 Meitheamh 2026 |am = {{Formáidiú ama|21:00|utc1=-4|utc2=+1}} |foireann1 = {{HAI sacar}} |scór = 0 - 1 |tuairisc = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021453 Tuairisc] |foireann2 = {{SCO sacar}} |Cuil1 = |Cuil2 = McGinn {{cúl}} 28' |staid = [[Gillette Stadium]], [[Foxborough]] |slua = 64,146 |reiteoir = Mustapha Ghorbal ([[an Ailgéir]]) }} {{Cluiche sacair |data = 19 Meitheamh 2026 |am = {{Formáidiú ama|18:00|utc1=-4|utc2=+1}} |foireann1 = {{SCO sacar}} |scór = 0 - 1 |tuairisc = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021454 Tuairisc] |foireann2 = {{MAR sacar}} |Cuil1 = |Cuil2 = Saibari {{cúl}} 2' |staid = [[Gillette Stadium]], [[Foxborough]] |slua = 64,146 |reiteoir = Ilgiz Tantashev ([[an Úisbéiceastáin]]) }} {{Cluiche sacair |data = 19 Meitheamh 2026 |am = {{Formáidiú ama|20:30|utc1=-4|utc2=+1}} |foireann1 = {{BRA sacar}} |scór = 3 - 0 |tuairisc = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021457 Tuairisc] |foireann2 = {{HAI sacar}} |Cuil1 = Cunha {{cúl}} 23', 36'<br/>Vinícius {{cúl}} 45+3' |Cuil2 = |staid = [[Lincoln Financial Field]], [[Philadelphia (Pennsylvania)|Philadelphia]] |slua = 68,324 |reiteoir = Alejandro Hernández Hernández ([[An Spáinn]]) }} {{Cluiche sacair |data = 24 Meitheamh 2026 |am = {{Formáidiú ama|18:00|utc1=-4|utc2=+1}} |foireann1 = {{SCO sacar}} |scór = 0 - 3 |tuairisc = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021455 Tuairisc] |foireann2 = {{BRA sacar}} |Cuil1 = |Cuil2 = Vinícius {{cúl}} 7', 45+3'<br/>Cunha {{cúl}} 60' |staid = [[Hard Rock Stadium]], [[Miami Gardens (Miami-Dade County)|Miami Gardens]] |slua = 64,478 |reiteoir = César Arturo Ramos (Meicsiceo) }} {{Cluiche sacair |data = 24 Meitheamh 2026 |am = {{Formáidiú ama|18:00|utc1=-4|utc2=+1}} |foireann1 = {{MAR sacar}} |scór = 4 - 2 |tuairisc = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021452 Tuairisc] |foireann2 = {{HAI sacar}} |Cuil1 = Hakimi {{cúl}} 39'<br/>Saibari {{cúl}} 45+1'<br/>Rahimi {{cúl}} 78'<br/>Yassine {{cúl}} 89' |Cuil2 = Bounou {{cúl}} 10' (c.t.)<br/>Isidor {{cúl}} 43' |staid = [[Mercedes-Benz Stadium]], [[Atlanta]] |slua = 68,239 |reiteoir = Danny Makkelie (An Ísiltír) }} === Grúpa D === {| class="wikitable" style=" text-align:left; font-size:95%" |- align=center bgcolor=#efefef !width=20|Áit !width=165|Tír !width=20|{{Leid uirlise|Im|Cluichí a imríodh}} !width=20|{{Leid uirlise|B|Buaite}} !width=20|{{Leid uirlise|Cs|Comhscóir}} !width=20|{{Leid uirlise|C|Caillte}} !width=20|{{Leid uirlise|CS|Líon na gcúl a scóráladh}} !width=20|{{Leid uirlise|CC|Líon na gcúl ina gcoinne}} !width=20|{{Leid uirlise|+/-|Difríocht}} !width=20|{{Leid uirlise|Ptí|Pointí}} |- style="background:#cfc;" | '''1''' |style="text-align:left;"|{{USA sacar}} |3||2||0||1||8||4||+4||'''6''' |- style="background:#cfc;" | '''2''' |style="text-align:left;"|{{AUS sacar}} |3||1||1||1||2||2||0||'''4''' |- style="background:#cfc;" | '''3''' |style="text-align:left;"|{{PAR sacar}} |3||1||1||1||2||4||-2||'''4''' |- | '''4''' |style="text-align:left;"|{{TUR sacar}} |3||1||0||2||3||5||-2||'''3''' |} {{Cluiche sacair |data = 12 Meitheamh 2026 |am = {{Formáidiú ama|18:00|utc1=-7|utc2=+1}} |foireann1 = {{USA sacar}} |scór = 4 - 1 |tuairisc = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021458 Tuairisc] |foireann2 = {{PAR sacar}} |Cuil1 = Bobadilla {{cúl}} 7' (c.t.) <br/>Balogun {{cúl}}31', 45+5'<br/>Reyna {{cúl}}90+8' |Cuil2 = Maurício {{cúl}} 73' |staid = [[SoFi Stadium]], [[Inglewood, California|Inglewood]] |slua = 70,492 |reiteoir = Danny Makkelie ([[an Ísiltír]]) }} {{Cluiche sacair |data = 13 Meitheamh 2026 |am = {{Formáidiú ama|21:00|utc1=-7|utc2=+1}} |foireann1 = {{AUS sacar}} |scór = 2 - 0 |tuairisc = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021463 Tuairisc] |foireann2 = {{TUR sacar}} |Cuil1 = Irankunda {{cúl}}27' <br/>Metcalfe {{cúl}}75' |Cuil2 = |staid = [[BC Place Stadium]], [[Vancouver]] |slua = 52,497 |reiteoir = Jesús Valenzuela ([[Veiniséala]]) }} {{Cluiche sacair |data = 19 Meitheamh 2026 |am = {{Formáidiú ama|12:00|utc1=-7|utc2=+1}} |foireann1 = {{USA sacar}} |scór = 2 - 0 |tuairisc = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021462 Tuairisc] |foireann2 = {{AUS sacar}} |Cuil1 = Burgess {{cúl}} 11' (c.t.) <br/>Freeman {{cúl}}43' |Cuil2 = |staid = [[Lumen Field]], [[Seattle]] |slua = 66,925 |reiteoir = Felix Zwayer ([[An Ghearmáin]]) }} {{Cluiche sacair |data = 19 Meitheamh 2026 |am = {{Formáidiú ama|21:00|utc1=-7|utc2=+1}} |foireann1 = {{TUR sacar}} |scór = 0 - 1 |tuairisc = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021460 Tuairisc] |foireann2 = {{PAR sacar}} |Cuil1 = |Cuil2 = Galarza {{cúl}} 2' |staid = [[Levi's Stadium]], [[Santa Clara, California|Santa Clara]] |slua = 68,827 |reiteoir = Iván Barton ([[an tSalvadói]]) }} {{Cluiche sacair |data = 25 Meitheamh 2026 |am = {{Formáidiú ama|19:00|utc1=-7|utc2=+1}} |foireann1 = {{TUR sacar}} |scór = 3 - 2 |tuairisc = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021459 Tuairisc] |foireann2 = {{USA sacar}} |Cuil1 = Güler {{cúl}} 10' <br/>Yılmaz {{cúl}} 31'<br/>Ayhan {{cúl}} 90+8' |Cuil2 = Trusty {{cúl}} 3'<br/>Berhalter {{cúl}} 49' |staid = [[SoFi Stadium]], [[Inglewood (Californië)|Inglewood]] |slua = 70,492 |reiteoir = Mustapha Ghorbal ([[an Ailgéir]]) }} {{Cluiche sacair |data = 25 Meitheamh 2026 |am = {{Formáidiú ama|19:00|utc1=-7|utc2=+1}} |foireann1 = {{PAR sacar}} |scór = 0 - 0 |tuairisc = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021461 Tuairisc] |foireann2 = {{AUS sacar}} |Cuil1 = |Cuil2 = |staid = [[Levi's Stadium]], [[Santa Clara, California|Santa Clara]] |slua = 68,827 |reiteoir = Clément Turpin (An Fhrainc) }} === Grúpa E === {| class="wikitable" style=" text-align:left; font-size:95%" |- align=center bgcolor=#efefef !width=20|Áit !width=165|Tír !width=20|{{Leid uirlise|Im|Cluichí a imríodh}} !width=20|{{Leid uirlise|B|Buaite}} !width=20|{{Leid uirlise|Cs|Comhscóir}} !width=20|{{Leid uirlise|C|Caillte}} !width=20|{{Leid uirlise|CS|Líon na gcúl a scóráladh}} !width=20|{{Leid uirlise|CC|Líon na gcúl ina gcoinne}} !width=20|{{Leid uirlise|+/-|Difríocht}} !width=20|{{Leid uirlise|Ptí|Pointí}} |- style="background:#cfc;" | '''1''' |style="text-align:left;"|{{GER sacar}} |3||2||0||1||10||4||+6||'''6''' |- style="background:#cfc;" | '''2''' |style="text-align:left;"|{{CIV sacar}} |3||2||0||1||4||2||+2||'''6''' |- style="background:#cfc;" | '''3''' |style="text-align:left;"|{{ECU sacar}} |3||1||1||1||2||2||0||'''4''' |- | '''4''' |style="text-align:left;"|{{CUW sacar}} |3||0||1||2||1||9||-8||'''1''' |} {{Cluiche sacair |data = 14 Meitheamh 2026 |am = {{Formáidiú ama|12:00|utc1=-5|utc2=+1}} |foireann1 = {{GER sacar}} |scór = Cluiche 7 - 1 |tuairisc = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021464 Tuairisc] |foireann2 = {{CUW sacar}} |Cuil1 = Nmecha {{cúl}}6'<br/>Schlotterbeck {{cúl}}38'<br/>Havertz {{cúl}}45+5' {{cúl}}(pion.), 88'<br/>Musiala {{cúl}}47'<br/>Brown {{cúl}}68'<br/>Undav {{cúl}}78' |Cuil2 = Comenencia {{cúl}} 21' |staid = [[NRG Stadium]], [[Houston]] |slua = 68,021 |reiteoir = Jalal Jayed ([[Maracó]]) }} {{Cluiche sacair |data = 14 Meitheamh 2026 |am = {{Formáidiú ama|19:00|utc1=-4|utc2=+1}} |foireann1 = {{CIV sacar}} |scór = 1 - 0 |tuairisc = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021467 Tuairisc] |foireann2 = {{ECU sacar}} |Cuil1 = A. Diallo {{cúl}} 90' |Cuil2 = |staid = [[Lincoln Financial Field]], [[Philadelphia (Pennsylvania)|Philadelphia]] |slua = 68,274 |reiteoir = François Letexier ([[An Fhrainc]]) }} {{Cluiche sacair |data = 20 Meitheamh 2026 |am = {{Formáidiú ama|16:00|utc1=-4|utc2=+1}} |foireann1 = {{GER sacar}} |scór = 2 - 1 |tuairisc = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021469 Tuairisc] |foireann2 = {{CIV sacar}} |Cuil1 = Undav {{cúl}} 68', 90+4' |Cuil2 = Kessié {{cúl}} 30' |staid = [[BMO Field]], [[Toronto]] |slua = 43,036 |reiteoir = Juan Gabriel Benítez ([[Paragua]]) }} {{Cluiche sacair |data = 20 Meitheamh 2026 |am = {{Formáidiú ama|19:00|utc1=-5|utc2=+1}} |foireann1 = {{ECU sacar}} |scór = 0 - 0 |tuairisc = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021465 Tuairisc] |foireann2 = {{CUW sacar}} |Cuil1 = |Cuil2 = |staid = [[Arrowhead Stadium]], [[Kansas City (Missouri)|Kansas City]] |slua = 68,598 |reiteoir = Ma Ning ([[an tSín]]) }} {{Cluiche sacair |data = 25 Meitheamh 2026 |am = {{Formáidiú ama|16:00|utc1=-4|utc2=+1}} |foireann1 = {{CUW sacar}} |scór = 0 - 2 |tuairisc = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021468 Tuairisc] |foireann2 = {{CIV sacar}} |Cuil1 = |Cuil2 = Pépé {{cúl}} 7', 64' |staid = [[Lincoln Financial Field]], [[Philadelphia (Pennsylvania)|Philadelphia]] |slua = 68,324 |reiteoir = Glenn Nyberg (An tSualainn) }} {{Cluiche sacair |data = 25 Meitheamh 2026 |am = {{Formáidiú ama|16:00|utc1=-4|utc2=+1}} |foireann1 = {{ECU sacar}} |scór = 2 - 1 |tuairisc = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021466 Tuairisc] |foireann2 = {{GER sacar}} |Cuil1 = Angulo {{cúl}} 9' <br/> Plata {{cúl}} 77' |Cuil2 = Sané {{cúl}} 2' |staid = [[MetLife Stadium]], [[East Rutherford (New Jersey)|East Rutherford]] |slua = 80,663 |reiteoir = Tori Penso (SAM) }} === Grúpa F === {| class="wikitable" style=" text-align:left; font-size:95%" |- align=center bgcolor=#efefef !width=20|Áit !width=165|Tír !width=20|{{Leid uirlise|Im|Cluichí a imríodh}} !width=20|{{Leid uirlise|B|Buaite}} !width=20|{{Leid uirlise|Cs|Comhscóir}} !width=20|{{Leid uirlise|C|Caillte}} !width=20|{{Leid uirlise|CS|Líon na gcúl a scóráladh}} !width=20|{{Leid uirlise|CC|Líon na gcúl ina gcoinne}} !width=20|{{Leid uirlise|+/-|Difríocht}} !width=20|{{Leid uirlise|Ptí|Pointí}} |- style="background:#cfc;" | '''1''' |style="text-align:left;"|{{NED sacar}} |3||2||1||0||10||4||+6||'''7''' |- style="background:#cfc;" | '''2''' |style="text-align:left;"|{{JPN sacar}} |3||1||1||1||7||3||+4||'''5''' |- style="background:#cfc;" | '''3''' |style="text-align:left;"|{{SWE sacar}} |3||1||1||1||7||7|| 0||'''4''' |- | '''4''' |style="text-align:left;"|{{TUN sacar}} |3||0||0||3||2||12||-10||'''0''' |} {{Cluiche sacair |data = 14 Meitheamh 2026 |am = {{Formáidiú ama|15:00|utc1=-5|utc2=+1}} |foireann1 = {{NED sacar}} |scór = 2 - 2 |tuairisc = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021470 Tuairisc] |foireann2 = {{JPN sacar}} |Cuil1 = [[Virgil van Dijk|Van Dijk]] {{cúl}}50'<br/>Summerville {{cúl}}64' |Cuil2 = Nakamura {{cúl}}57'<br/>Kamada {{cúl}}88' |staid = [[AT&T Stadium]], [[Arlington (Texas)|Arlington]] |slua = 69,285 |reiteoir = Ismail Elfath ([[SAM]]) }} {{Cluiche sacair |data = 14 Meitheamh 2026 |am = {{Formáidiú ama|20:00|utc1=-6|utc2=+1}} |foireann1 = {{SWE sacar}} |scór = 5 - 1 |tuairisc = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021474 Tuairisc] |foireann2 = {{TUN sacar}} |Cuil1 = Ayari {{cúl}} 7', 90+6'<br/>Isak {{cúl}} 30'<br/>Gyökeres {{cúl}} 59'<br/>Svanberg {{cúl}} 84' |Cuil2 = Rekik {{cúl}} 43' |staid = [[Estadio BBVA Bancomer]], [[Guadalupe (Nuevo León)|Guadalupe]] |slua = 50,987 |reiteoir = Yael Falcón ([[An Airgintín]]) }} {{Cluiche sacair |data = 20 Meitheamh 2026 |am = {{Formáidiú ama|12:00|utc1=-5|utc2=+1}} |foireann1 = {{NED sacar}} |scór = 5 - 1 |tuairisc = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021472 Tuairisc] |foireann2 = {{SWE sacar}} |Cuil1 = Brobbey {{cúl}} 5', 17'<br/>Gakpo {{cúl}} 47', 54'<br/>Summerville {{cúl}} 89' |Cuil2 = Elanga {{cúl}} 59' |staid = [[NRG Stadium]], [[Houston]] |slua = 68,777 |reiteoir = Michael Oliver (Sasana) }} {{Cluiche sacair |data = 20 Meitheamh 2026 |am = {{Formáidiú ama|22:00|utc1=-6|06:00+|utc2=+1}} |foireann1 = {{TUN sacar}} |scór = 0 - 4 |tuairisc = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021475 Tuairisc] |foireann2 = {{JPN sacar}} |Cuil1 = |Cuil2 = Kamada 4'<br/>Ueda 31', 83'<br/>J. Itō 69' |staid = [[Estadio BBVA Bancomer]], [[Guadalupe (Nuevo León)|Guadalupe]] |slua = 51,243 |reiteoir = István Kovács ([[an Rómáin]]) }} ''Beidh an cluiche idir an Túinéis agus an tSeapáin ar an 1,000ú cluiche is stair Chorn an Domhain {{Cluiche sacair |data = 25 Meitheamh 2026 |am = {{Formáidiú ama|18:00|utc1=-5|utc2=+1}} |foireann1 = {{JPN sacar}} |scór = 1 - 1 |tuairisc = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021471 Tuairisc] |foireann2 = {{SWE sacar}} |Cuil1 = Maeda {{cúl}} 56' |Cuil2 = Elanga {{cúl}} 62' |staid = [[AT&T Stadium]], [[Arlington (Texas)|Arlington]] |slua = 51,243 |reiteoir = István Kovács (an Rómáin) }} {{Cluiche sacair |data = 25 Meitheamh 2026 |am = {{Formáidiú ama|18:00|utc1=-5|utc2=+1}} |foireann1 = {{TUN sacar}} |scór = 1 - 3 |tuairisc = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021473 Tuairisc] |foireann2 = {{NED sacar}} |Cuil1 = Mastouri {{cúl}} 54' |Cuil2 = Skhiri {{cúl}} 3' (c.t.)<br/>Brobbey {{cúl}} 7'<br/>Van Hecke {{cúl}} 62' |staid = [[Arrowhead Stadium]], [[Kansas City (Missouri)|Kansas City]] |slua = 68,391 |reiteoir = Katia Itzel García (Meicsiceo) }} === Grúpa G === {| class="wikitable" style=" text-align:left; font-size:95%" |- align=center bgcolor=#efefef !width=20|Áit !width=165|Tír !width=20|{{Leid uirlise|Im|Cluichí a imríodh}} !width=20|{{Leid uirlise|B|Buaite}} !width=20|{{Leid uirlise|Cs|Comhscóir}} !width=20|{{Leid uirlise|C|Caillte}} !width=20|{{Leid uirlise|CS|Líon na gcúl a scóráladh}} !width=20|{{Leid uirlise|CC|Líon na gcúl ina gcoinne}} !width=20|{{Leid uirlise|+/-|Difríocht}} !width=20|{{Leid uirlise|Ptí|Pointí}} |- style="background:#cfc;" | '''1''' |style="text-align:left;"|{{BEL sacar}} |3||1||2||0||6||2||+4||'''5''' |- style="background:#cfc;" | '''2''' |style="text-align:left;"|{{EGY sacar}} |3||1||2||0||5||3||+2||'''5''' |- | '''3''' |style="text-align:left;"|{{IRN sacar}} |3||0||3||0||3||3||0||'''3''' |- | '''4''' |style="text-align:left;"|{{NZL sacar}} |3||0||1||2||4||10||-6||'''1''' |} {{Cluiche sacair |data = 15 Meitheamh 2026 |am = {{Formáidiú ama|12:00|utc1=-7|utc2=+1}} |foireann1 = {{BEL sacar}} |scór = 1 - 1 |tuairisc = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021478 Tuairisc] |foireann2 = {{EGY sacar}} |Cuil1 = Hany {{cúl}} 66' (c.t.) |Cuil2 = Ashour {{cúl}} 19' |staid = [[Lumen Field]], [[Seattle]] |slua = 66,775 |reiteoir = Ramon Abatti ([[An Bhrasaíl]]) }} {{Cluiche sacair |data = 15 Meitheamh 2026 |am = {{Formáidiú ama|18:00|utc1=-7|utc2=+1}} |foireann1 = {{IRN sacar}} |scór = 2 - 2 |tuairisc = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021476 Tuairisc] |foireann2 = {{NZL sacar}} |Cuil1 = Rezaeian {{cúl}}32' <br/>Mohebi {{cúl}}64' |Cuil2 = Just {{cúl}} 7', 54' |staid = [[SoFi Stadium]], [[Inglewood (Californië)|Inglewood]] |slua = 70,108 |reiteoir = César Arturo Ramos ([[Meicsiceo]]) }} {{Cluiche sacair |data = 21 Meitheamh 2026 |am = {{Formáidiú ama|12:00|utc1=-7|utc2=+1}} |foireann1 = {{BEL sacar}} |scór = 0 - 0 |tuairisc = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021477 Tuairisc] |foireann2 = {{IRN sacar}} |Cuil1 = |Cuil2 = |staid = [[SoFi Stadium]], [[Inglewood (Californië)|Inglewood]] |slua = 70,317 |reiteoir = Darío Herrera (an Airgintín) }} {{Cluiche sacair |data = 21 Meitheamh 2026 |am = {{Formáidiú ama|18:00|utc1=-7|utc2=+1}} |foireann1 = {{NZL sacar}} |scór = 1 - 3 |tuairisc = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021480 Tuairisc] |foireann2 = {{EGY sacar}} |Cuil1 = Surman {{cúl}} 15' |Cuil2 = Ziko {{cúl}} 58' <br/>[[Mohamed Salah|Salah]] {{cúl}} 67'<br/>Trézéguet {{cúl}} 82' |staid = [[BC Place Stadium]], [[Vancouver]] |slua = 52,497 |reiteoir = Omar Al Ali ([[Aontas na nÉimíríochtaí Arabacha|AEA]]) }} {{Cluiche sacair |data = 26 Meitheamh 2026 |am = {{Formáidiú ama|20:00|utc1=-7|utc2=+1}} |foireann1 = {{EGY sacar}} |scór = 1 - 1 |tuairisc = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021479 Tuairisc] |foireann2 = {{IRN sacar}} |Cuil1 = Saber {{cúl}} 5' |Cuil2 = Rezaeian {{cúl}} 14' |staid = [[Lumen Field]], [[Seattle]] |slua = 66,925 |reiteoir = Szymon Marciniak (An Pholainn) }} {{Cluiche sacair |data = 26 Meitheamh 2026 |am = {{Formáidiú ama|20:00|utc1=-7|utc2=+1}} |foireann1 = {{NZL sacar}} |scór = 1 - 5 |tuairisc = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021481 Tuairisc] |foireann2 = {{BEL sacar}} |Cuil1 = Just {{cúl}} 84' |Cuil2 = Trossard {{cúl}} 28', 50'<br/>De Bruyne {{cúl}} 66'<br/>[[Romelu Lukaku|Lukaku]] {{cúl}} 86'<br/>Saelemaekers {{cúl}} 90+4' |staid = [[BC Place Stadium]], [[Vancouver]] |slua = 52,497 |reiteoir = Adham Makhadmeh ([[an Iordáin]]) }} === Grúpa H === {| class="wikitable" style=" text-align:left; font-size:95%" |- align=center bgcolor=#efefef !width=20|Áit !width=165|Tír !width=20|{{Leid uirlise|Im|Cluichí a imríodh}} !width=20|{{Leid uirlise|B|Buaite}} !width=20|{{Leid uirlise|Cs|Comhscóir}} !width=20|{{Leid uirlise|C|Caillte}} !width=20|{{Leid uirlise|CS|Líon na gcúl a scóráladh}} !width=20|{{Leid uirlise|CC|Líon na gcúl ina gcoinne}} !width=20|{{Leid uirlise|+/-|Difríocht}} !width=20|{{Leid uirlise|Ptí|Pointí}} |- style="background:#cfc;" | '''1''' |style="text-align:left;"|{{ESP sacar}} |3||2||1||0||5||0||+5||'''7''' |- style="background:#cfc;" | '''2''' |style="text-align:left;"|{{CPV sacar}} |3||0||3||0||2||2||+0||'''3''' |- | '''3''' |style="text-align:left;"|{{URU sacar}} |3||0||2||1||3||4||-1||'''2''' |- | '''4''' |style="text-align:left;"|{{KSA sacar}} |3||0||2||1||1||5||-4||'''2''' |} {{Cluiche sacair |data = 15 Meitheamh 2026 |am = {{Formáidiú ama|12:00|utc1=-4|utc2=+1}} |foireann1 = {{ESP sacar}} |scór = 0 - 0 |tuairisc = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021482 Tuairisc] |foireann2 = {{CPV sacar}} |Cuil1 = |Cuil2 = |staid = [[Mercedes-Benz Stadium]], [[Atlanta]] |slua = 67,640 |reiteoir = Adham Makhadmeh ([[an Iordáin]]) }} {{Cluiche sacair |data = 15 Meitheamh 2026 |am = {{Formáidiú ama|18:00|utc1=-4|utc2=+1}} |foireann1 = {{KSA sacar}} |scór = 1 - 1 |tuairisc = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021486 Tuairisc] |foireann2 = {{URU sacar}} |Cuil1 = Al-Amri {{cúl}} 41' |Cuil2 = M. Araújo {{cúl}} 80' |staid = [[Hard Rock Stadium]], [[Miami Gardens (Miami-Dade County)|Miami Gardens]] |slua = 62,764 |reiteoir = Maurizio Mariani ([[An Iodáil]]) }} {{Cluiche sacair |data = 21 Meitheamh 2026 |am = {{Formáidiú ama|12:00|utc1=-4|utc2=+1}} |foireann1 = {{ESP sacar}} |scór = 4 - 0 |tuairisc = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021483 Tuairisc] |foireann2 = {{KSA sacar}} |Cuil1 = [[Lamine Yamal|Yamal]] {{cúl}} 10' <br/>Oyarzabal {{cúl}} 21', 24' <br/>Al-Tambakti {{cúl}} 49' (c.t.) |Cuil2 = |staid = [[Mercedes-Benz Stadium]], [[Atlanta]] |slua = 68,239 |reiteoir = Raphael Claus ([[An Bhrasaíl]]) }} {{Cluiche sacair |data = 21 Meitheamh 2026 |am = {{Formáidiú ama|18:00|utc1=-4|utc2=+1}} |foireann1 = {{URU sacar}} |scór = 2 - 2 |tuairisc = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021487 Tuairisc] |foireann2 = {{CPV sacar}} |Cuil1 = M. Araújo {{cúl}} 44'<br/>Canobbio {{cúl}} 45+6' |Cuil2 = K. Pina {{cúl}} 21'<br/>Varela {{cúl}} 61' |staid = [[Hard Rock Stadium]], [[Miami Gardens (Miami-Dade County)|Miami Gardens]] |slua = 64,003 |reiteoir = Espen Eskås ([[an Iorua]]) }} {{Cluiche sacair |data = 26 Meitheamh 2026 |am = {{Formáidiú ama|19:00|utc1=-5|utc2=+1}} |foireann1 = {{CPV sacar}} |scór = 0 - 0 |tuairisc = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021485 Tuairisc] |foireann2 = {{KSA sacar}} |Cuil1 = |Cuil2 = |staid = [[NRG Stadium]], [[Houston]] |slua = 68,278 |reiteoir = François Letexier (An Fhrainc) }} {{Cluiche sacair |data = 26 Meitheamh 2026 |am = {{Formáidiú ama|18:00|utc1=-6|utc2=+1}} |foireann1 = {{URU sacar}} |scór = 0 - 1 |tuairisc = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021484 Tuairisc] |foireann2 = {{ESP sacar}} |Cuil1 = |Cuil2 = Baena {{cúl}} 42' |staid = [[Estadio Akron]], [[Zapopan]] |slua = 45,065 |reiteoir = Ismail Elfath (SAM) }} === Grúpa I === {| class="wikitable" style=" text-align:left; font-size:95%" |- align=center bgcolor=#efefef !width=20|Áit !width=165|Tír !width=20|{{Leid uirlise|Im|Cluichí a imríodh}} !width=20|{{Leid uirlise|B|Buaite}} !width=20|{{Leid uirlise|Cs|Comhscóir}} !width=20|{{Leid uirlise|C|Caillte}} !width=20|{{Leid uirlise|CS|Líon na gcúl a scóráladh}} !width=20|{{Leid uirlise|CC|Líon na gcúl ina gcoinne}} !width=20|{{Leid uirlise|+/-|Difríocht}} !width=20|{{Leid uirlise|Ptí|Pointí}} |- style="background:#cfc;" | '''1''' |style="text-align:left;"|{{FRA sacar}} |3||3||0||0||10||2||+8||'''9''' |- style="background:#cfc;" | '''2''' |style="text-align:left;"|{{NOR sacar}} |3||2||0||1||8||7||+1||'''6''' |- style="background:#cfc;" | '''3''' |style="text-align:left;"|{{SEN sacar}} |3||1||0||2||8||6||+2||'''3''' |- | '''4''' |style="text-align:left;"|{{IRQ sacar}} |3||0||0||3||1||12||-11||'''0''' |} {{Cluiche sacair |data = 16 Meitheamh 2026 |am = {{Formáidiú ama|15:00|utc1=-4|utc2=+1}} |foireann1 = {{FRA sacar}} |scór = 3 - 1 |tuairisc = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021490 Tuairisc] |foireann2 = {{SEN sacar}} |Cuil1 = Mbappé {{cúl}} 66', 90+6' <br/>Barcola {{cúl}}82' |Cuil2 = Mbaye {{cúl}} 90+5' |staid = [[MetLife Stadium]], [[East Rutherford (New Jersey)|East Rutherford]] |slua = 80,545 |reiteoir = Alireza Faghani (an Astráil) }} {{Cluiche sacair |data = 16 Meitheamh 2026 |am = {{Formáidiú ama|18:00|utc1=-4|utc2=+1}} |foireann1 = {{IRQ sacar}} |scór = 1 - 4 |tuairisc = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021488 Tuairisc] |foireann2 = {{NOR sacar}} |Cuil1 = Hussein {{cúl}} 39' |Cuil2 = Haaland {{cúl}} 29', 43'<br/>Østigård {{cúl}} 76'<br/>Hussein {{cúl}} 90+6' (c.t.) |staid = [[Gillette Stadium]], [[Foxborough]] |slua = 63,106 |reiteoir = Pierre Atcho ([[An Ghabúin]]) }} {{Cluiche sacair |data = 22 Meitheamh 2026 |am = {{Formáidiú ama|17:00|utc1=-4|utc2=+1}} |foireann1 = {{FRA sacar}} |scór = 3 - 0 |tuairisc = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021492 Tuairisc] |foireann2 = {{IRQ sacar}} |Cuil1 = Mbappé {{cúl}} 14', 54' <br/>Dembélé {{cúl}} 66' |Cuil2 = |staid = [[Lincoln Financial Field]], [[Philadelphia (Pennsylvania)|Philadelphia]] |slua = 68,324 |reiteoir = Drew Fischer (Ceanada) }} {{Cluiche sacair |data = 22 Meitheamh 2026 |am = {{Formáidiú ama|20:00|utc1=-4|utc2=+1}} |foireann1 = {{NOR sacar}} |scór = 3 - 2 |tuairisc = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021491 Tuairisc] |foireann2 = {{SEN sacar}} |Cuil1 = Pedersen {{cúl}} 43'<br/>Haaland {{cúl}} 48', 58' |Cuil2 = I. Sarr {{cúl}} 53', 90+3' |staid = [[MetLife Stadium]], [[East Rutherford (New Jersey)|East Rutherford]] |slua = 80,663 |reiteoir = Wilton Sampaio (An Bhrasaíl) }} {{Cluiche sacair |data = 26 Meitheamh 2026 |am = {{Formáidiú ama|15:00|utc1=-4|utc2=+1}} |foireann1 = {{NOR sacar}} |scór = 1 - 4 |tuairisc = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021489 Tuairisc] |foireann2 = {{FRA sacar}} |Cuil1 = Aasgaard {{cúl}} 21' |Cuil2 = Dembélé {{cúl}} 7', 20', 32' <br/> Doué {{cúl}} 90+4' |staid = [[Gillette Stadium]], [[Foxborough]] |slua = 64,146 |reiteoir = Michael Oliver (Sasana) }} {{Cluiche sacair |data = 26 Meitheamh 2026 |am = {{Formáidiú ama|15:00|utc1=-4|utc2=+1}} |foireann1 = {{SEN sacar}} |scór = 5 - 0 |tuairisc = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021493 Tuairisc] |foireann2 = {{IRQ sacar}} |Cuil1 = Diarra {{cúl}} 4'<br/>I. Sarr {{cúl}} 56'<br/>P. Gueye {{cúl}} 59', 71'<br/>I. Ndiaye {{cúl}} 82' |Cuil2 = |staid = [[BMO Field]], [[Toronto]] |slua = 43,036 |reiteoir = Anthony Taylor (Sasana) }} === Grúpa J === {| class="wikitable" style=" text-align:left; font-size:95%" |- align=center bgcolor=#efefef !width=20|Áit !width=165|Tír !width=20|{{Leid uirlise|Im|Cluichí a imríodh}} !width=20|{{Leid uirlise|B|Buaite}} !width=20|{{Leid uirlise|Cs|Comhscóir}} !width=20|{{Leid uirlise|C|Caillte}} !width=20|{{Leid uirlise|CS|Líon na gcúl a scóráladh}} !width=20|{{Leid uirlise|CC|Líon na gcúl ina gcoinne}} !width=20|{{Leid uirlise|+/-|Difríocht}} !width=20|{{Leid uirlise|Ptí|Pointí}} |- style="background:#cfc;" | '''1''' |style="text-align:left;"|{{ARG sacar}} |3||3||0||0||8||1||+7||'''8''' |- style="background:#cfc;" | '''2''' |style="text-align:left;"|{{AUT sacar}} |3||1||1||1||6||6||0||'''4''' |- style="background:#cfc;" | '''3''' |style="text-align:left;"|{{ALG sacar}} |3||1||1||1||5||7||-2||'''4''' |- | '''4''' |style="text-align:left;"|{{JOR sacar}} |3||0||0||3||3||8||-5||'''0''' |} {{Cluiche sacair |data = 16 Meitheamh 2026 |am = {{Formáidiú ama|20:00|utc1=-5|utc2=+1}} |foireann1 = {{ARG sacar}} |scór = 3 - 0 |tuairisc = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021496 Tuairisc] |foireann2 = {{ALG sacar}} |Cuil1 = [[Lionel Messi|Messi]] {{cúl}} 17', 60', 76' |Cuil2 = |staid = [[Arrowhead Stadium]], [[Kansas City (Missouri)|Kansas City]] |slua = 60,045 |reiteoir = Szymon Marciniak ([[An Pholainn]]) }} {{Cluiche sacair |data = 16 Meitheamh 2026 |am = {{Formáidiú ama|21:00|utc1=-7|utc2=+1}} |foireann1 = {{AUT sacar}} |scór = 3 - 1 |tuairisc = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021498 Tuairisc] |foireann2 = {{JOR sacar}} |Cuil1 = Schmid {{cúl}} 20' <br/>Al-Arab {{cúl}} 76' (c.t.)<br/>Arnautović {{cúl}} 90+12' (pion.) |Cuil2 = |staid = [[Levi's Stadium]], [[Santa Clara, California|Santa Clara]] |slua = 68,527 |reiteoir = Dahane Beida ([[An Mháratáin]]) }} {{Cluiche sacair |data = 22 Meitheamh 2026 |am = {{Formáidiú ama|12:00|utc1=-5|utc2=+1}} |foireann1 = {{ARG sacar}} |scór = 2 -0 |tuairisc = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021494 Tuairisc] |foireann2 = {{AUT sacar}} |Cuil1 = [[Lionel Messi|Messi]] {{cúl}} 38', 90+5' |Cuil2 = |staid = [[AT&T Stadium]], [[Arlington (Texas)|Arlington]] |slua = 70,649 |reiteoir = Amin Omar ([[an Éigipt]]) }} {{Cluiche sacair |data = 22 Meitheamh 2026 |am = {{Formáidiú ama|20:00|utc1=-7|utc2=+1}} |foireann1 = {{JOR sacar}} |scór = 1 - 2 |tuairisc = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021499 Tuairisc] |foireann2 = {{ALG sacar}} |Cuil1 = Al-Rashdan {{cúl}} 36' |Cuil2 = Benbouali {{cúl}} 69' <br/>Gouiri {{cúl}} 82' |staid = [[Levi's Stadium]], [[Santa Clara, California|Santa Clara]] |slua = 68,371 |reiteoir = Slavko Vinčić ([[an tSlóivéin]]) }} {{Cluiche sacair |data = 27 Meitheamh 2026 |am = {{Formáidiú ama|21:00|utc1=-5|utc2=+1}} |foireann1 = {{ALG sacar}} |scór = 3 - 3 |tuairisc = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021497 Tuairisc] |foireann2 = {{AUT sacar}} |Cuil1 = Belghali {{cúl}} 45'<br/>Mahrez {{cúl}} 60', 90+3' |Cuil2 = Arnautović {{cúl}} 28'<br/>Sabitzer {{cúl}} 55'<br/>Kalajdžić {{cúl}} 90+6' |staid = [[Arrowhead Stadium]], [[Kansas City (Missouri)|Kansas City]] |slua = 69,045 |reiteoir = Ilgiz Tantashev ([[an Úisbéiceastáin]]) }} {{Cluiche sacair |data = 27 Meitheamh 2026 |am = {{Formáidiú ama|21:00|utc1=-5|utc2=+1}} |foireann1 = {{JOR sacar}} |scór = 1 - 3 |tuairisc = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021495 Tuairisc] |foireann2 = {{ARG sacar}} |Cuil1 = Al-Taamari {{cúl}} 55' |Cuil2 = Lo Celso {{cúl}} 19' <br/>La. Martínez {{cúl}} 31' (pion.)<br/>[[Lionel Messi|Messi]] {{cúl}}80' |staid = [[AT&T Stadium]], [[Arlington (Texas)|Arlington]] |slua = 70,649 |reiteoir = István Kovács (an Rómáin) }} === Grúpa K === {| class="wikitable" style=" text-align:left; font-size:95%" |- align=center bgcolor=#efefef !width=20|Áit !width=165|Tír !width=20|{{Leid uirlise|Im|Cluichí a imríodh}} !width=20|{{Leid uirlise|B|Buaite}} !width=20|{{Leid uirlise|Cs|Comhscóir}} !width=20|{{Leid uirlise|C|Caillte}} !width=20|{{Leid uirlise|CS|Líon na gcúl a scóráladh}} !width=20|{{Leid uirlise|CC|Líon na gcúl ina gcoinne}} !width=20|{{Leid uirlise|+/-|Difríocht}} !width=20|{{Leid uirlise|Ptí|Pointí}} |- style="background:#cfc;" | '''1''' |style="text-align:left;"|{{COL sacar}} |3||2||1||0||4||1||+3||'''7''' |- style="background:#cfc;" | '''2''' |style="text-align:left;"|{{POR sacar}} |3||1||2||0||6||1||+5||'''5''' |- style="background:#cfc;" | '''3''' |style="text-align:left;"|{{COD sacar}} |3||1||1||1||4||3||+1||'''4''' |- | '''4''' |style="text-align:left;"|{{UZB sacar}} |3||0||0||3||2||11||-9||'''0''' |} {{Cluiche sacair |data = 17 Meitheamh 2026 |am = {{Formáidiú ama|12:00|utc1=-5|utc2=+1}} |foireann1 = {{POR sacar}} |scór = 1 -1 |tuairisc = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021502 Tuairisc] |foireann2 = {{COD sacar}} |Cuil1 = J. Neves {{cúl}} 6' |Cuil2 = Wissa {{cúl}} 45+5' |staid = [[NRG Stadium]], [[Houston]] |slua = 68,777 |reiteoir = Abdulrahman Al-Jassim ([[Catar]]) }} {{Cluiche sacair |data = 17 Meitheamh 2026 |am = {{Formáidiú ama|20:00|utc1=-6|utc2=+1}} |foireann1 = {{UZB sacar}} |scór = 1 - 3 |tuairisc = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021504 Tuairisc] |foireann2 = {{COL sacar}} |Cuil1 = Fayzullaev {{cúl}} 60' |Cuil2 = Muñoz {{cúl}} 40' <br/>Díaz {{cúl}} 65'<br/>Campaz {{cúl}} 90+9' |staid = [[Estadio Azteca]], [[Cathair Mheicsiceo]] |slua = 80,824 |reiteoir = Anthony Taylor ([[Sasana]]) }} {{Cluiche sacair |data = 23 Meitheamh 2026 |am = {{Formáidiú ama|12:00|utc1=-5|utc2=+1}} |foireann1 = {{POR sacar}} |scór = 5 - 0 |tuairisc = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021503 Tuairisc] |foireann2 = {{UZB sacar}} |Cuil1 = [[Cristiano Ronaldo|Ronaldo]] {{cúl}} 6', 39'<br/>Mendes {{cúl}} 17'<br>Nematov {{cúl}} 60' (c.t.)<br/>Leão {{cúl}} 87' |Cuil2 = |staid = [[NRG Stadium]], [[Houston]] |slua = 68,777 |reiteoir = Jalal Jayed ([[Maracó]]) }} {{Cluiche sacair |data = 23 Meitheamh 2026 |am = {{Formáidiú ama|20:00|utc1=-6|utc2=+1}} |foireann1 = {{COL sacar}} |scór = 1 - 0 |tuairisc = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021501 Tuairisc] |foireann2 = {{COD sacar}} |Cuil1 = Muñoz {{cúl}} 76' |Cuil2 = |staid = [[Estadio Akron]], [[Zapopan]] |slua = 45,358 |reiteoir = Maurizio Mariani (An Iodáil) }} {{Cluiche sacair |data = 27 Meitheamh 2026 |am = {{Formáidiú ama|19:30|utc1=-4|utc2=+1}} |foireann1 = {{COL sacar}} |scór = 0 - 0 |tuairisc = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021505 Tuairisc] |foireann2 = {{POR sacar}} |Cuil1 = |Cuil2 = |staid = [[Hard Rock Stadium]], [[Miami Gardens (Miami-Dade County)|Miami Gardens]] |slua = 64,478 |reiteoir = Alireza Faghani (An Astráil) }} {{Cluiche sacair |data = 27 Meitheamh 2026 |am = {{Formáidiú ama|19:30|utc1=-4|utc2=+1}} |foireann1 = {{COD sacar}} |scór = 3 - 1 |tuairisc = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021500 Tuairisc] |foireann2 = {{UZB sacar}} |Cuil1 = Wissa {{cúl}} 68' (pion.), 90+1' <br/>Mayele {{cúl}} 78' |Cuil2 = Shomurodov {{cúl}} 10' |staid = [[Mercedes-Benz Stadium]], [[Atlanta]] |slua = 68,239 |reiteoir = Felix Zwayer ([[An Ghearmáin]]) }} === Grúpa L === {| class="wikitable" style=" text-align:left; font-size:95%" |- align=center bgcolor=#efefef !width=20|Áit !width=165|Tír !width=20|{{Leid uirlise|Im|Cluichí a imríodh}} !width=20|{{Leid uirlise|B|Buaite}} !width=20|{{Leid uirlise|Cs|Comhscóir}} !width=20|{{Leid uirlise|C|Caillte}} !width=20|{{Leid uirlise|CS|Líon na gcúl a scóráladh}} !width=20|{{Leid uirlise|CC|Líon na gcúl ina gcoinne}} !width=20|{{Leid uirlise|+/-|Difríocht}} !width=20|{{Leid uirlise|Ptí|Pointí}} |- style="background:#cfc;" | '''1''' |style="text-align:left;"|{{ENG sacar}} |3||2||1||0||6||2||+4||'''7''' |- style="background:#cfc;" | '''2''' |style="text-align:left;"|{{CRO sacar}} |3||2||0||1||5||5||0||'''6''' |- style="background:#cfc;" | '''3''' |style="text-align:left;"|{{GHA sacar}} |3||1||1||1||2||2||0||'''4''' |- | '''4''' |style="text-align:left;"|{{PAN sacar}} |3||0||0||3||0||4||-4||'''0''' |} {{Cluiche sacair |data = 17 Meitheamh 2026 |am = {{Formáidiú ama|15:00|utc1=-5|utc2=+1}} |foireann1 = {{ENG sacar}} |scór = 4 - 2 |tuairisc = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021507 Tuairisc] |foireann2 = {{CRO sacar}} |Cuil1 = [[Harry Kane|Kane]] {{cúl}} 12' (pion.), 42' <br/>Bellingham {{cúl}} 47' <br/>Rashford {{cúl}} 85' |Cuil2 = Baturina {{cúl}} 36' <br/> Musa {{cúl}} 45+5' |staid = [[AT&T Stadium]], [[Arlington (Texas)|Arlington]] |slua = 70,389 |reiteoir = Clément Turpin ([[An Fhrainc]]) }} {{Cluiche sacair |data = 17 Meitheamh 2026 |am = {{Formáidiú ama|19:00|utc1=-4|utc2=+1}} |foireann1 = {{GHA sacar}} |scór = 1 - 0 |tuairisc = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021510 Tuairisc] |foireann2 = {{PAN sacar}} |Cuil1 = Yirenkyi {{cúl}} 90+5' |Cuil2 = |staid = [[BMO Field]], [[Toronto]] |slua = 42,942 |reiteoir = Glenn Nyberg (An tSualainn) }} {{Cluiche sacair |data = 23 Meitheamh 2026 |am = {{Formáidiú ama|16:00|utc1=-4|utc2=+1}} |foireann1 = {{ENG sacar}} |scór = 0 - 0 |tuairisc = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021506 Tuairisc] |foireann2 = {{GHA sacar}} |Cuil1 = |Cuil2 = |staid = [[Gillette Stadium]], [[Foxborough]] |slua = 63,983 |reiteoir = Saíd Martínez ([[Hondúras]]) }} {{Cluiche sacair |data = 23 Meitheamh 2026 |am = {{Formáidiú ama|19:00|utc1=-4|utc2=+1}} |foireann1 = {{PAN sacar}} |scór = 0 - 1 |tuairisc = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021511 Tuairisc] |foireann2 = {{CRO sacar}} |Cuil1 = |Cuil2 = Budimir {{cúl}} 54' |staid = [[BMO Field]], [[Toronto]] |slua = 43,036 |reiteoir = Pierre Atcho (an Ghabúin) }} {{Cluiche sacair |data = 27 Meitheamh 2026 |am = {{Formáidiú ama|17:00|utc1=-4|utc2=+1}} |foireann1 = {{PAN sacar}} |scór = 0 - 2 |tuairisc = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021508 Tuairisc] |foireann2 = {{ENG sacar}} |Cuil1 = |Cuil2 =Bellingham {{cúl}} 62' <br/>[[Harry Kane|Kane]] {{cúl}} 67' |staid = [[MetLife Stadium]], [[East Rutherford (New Jersey)|East Rutherford]] |slua = 80,663 |reiteoir = Abdulrahman Al-Jassim (Catar) }} {{Cluiche sacair |data = 27 Meitheamh 2026 |am = {{Formáidiú ama|17:00|utc1=-4|utc2=+1}} |foireann1 = {{CRO sacar}} |scór = 2 - 1 |tuairisc = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021509 Tuairisc] |foireann2 = {{GHA sacar}} |Cuil1 = P. Sučić {{cúl}} 31' <br/>Vlašić {{cúl}} 83' |Cuil2 = Luckassen {{cúl}} 73' |staid = [[Lincoln Financial Field]], [[Philadelphia (Pennsylvania)|Philadelphia]] |slua = 68,324 |reiteoir = Drew Fischer (Ceanada) }} === Tábla na dtríú tíortha is fearr sa tríú háit === {| class="wikitable" style=" text-align:left; font-size:95%" |- align=center bgcolor=#efefef !width=20|Áit !width=20|{{Leid uirlise|Gr|Grúpa}} !width=200|Tír !width=20|{{Leid uirlise|Im|Cluichí a imríodh}} !width=20|{{Leid uirlise|B|Buaite}} !width=20|{{Leid uirlise|Cs|Comhscóir}} !width=20|{{Leid uirlise|C|Caillte}} !width=20|{{Leid uirlise|CS|Líon na gcúl a scóráladh}} !width=20|{{Leid uirlise|CC|Líon na gcúl ina gcoinne}} !width=20|{{Leid uirlise|+/-|Difríocht}} !width=20|{{Leid uirlise|Ptí|Pointí}} |- style="background:#cfc;" | '''1''' | [[Corn FIFA an Domhain 2026#Grúpa K|K]] |style="text-align:left;"|{{COD sacar}} |3||1||1||1||4||3||+1||'''4''' |- style="background:#cfc;" | '''2''' | [[Corn FIFA an Domhain 2026#Grúpa F|F]] |style="text-align:left;"|{{SWE sacar}} |3||1||1||1||7||7||0||'''4''' |- style="background:#cfc;" | '''3''' | [[Corn FIFA an Domhain 2026#Grúpa L|L]] |style="text-align:left;"|{{GHA sacar}} |3||1||1||1||2||2||0||'''4''' |- style="background:#cfc;" | '''4''' | [[Corn FIFA an Domhain 2026#Grúpa E|E]] |style="text-align:left;"|{{ECU sacar}} |3||1||1||1||2||2||0||'''4''' |- style="background:#cfc;" | '''5''' | [[Corn FIFA an Domhain 2026#Grúpa B|B]] |style="text-align:left;"|{{BIH sacar}} |3||1||1||1||5||6||-1||'''4''' |- style="background:#cfc;" | '''6''' | [[Corn FIFA an Domhain 2026#Grúpa J|J]] |style="text-align:left;"|{{ALG sacar}} |3||1||1||1||5||7||-2||'''4''' |- style="background:#cfc;" | '''7''' | [[Corn FIFA an Domhain 2026#Grúpa D|D]] |style="text-align:left;"|{{PAR sacar}} |3||1||1||1||2||4||-2||'''4''' |- style="background:#cfc;" | '''8''' | [[Corn FIFA an Domhain 2026#Grúpa I|I]] |style="text-align:left;"|{{SEN sacar}} |3||1||0||2||8||6||+2||'''3''' |- | '''9''' | [[Corn FIFA an Domhain 2026#Grúpa G|G]] |style="text-align:left;"|{{IRN sacar}} |3||0||3||0||3||3||0||'''3''' |- | '''10''' | [[Corn FIFA an Domhain 2026#Grúpa A|A]] |style="text-align:left;"|{{KOR sacar}} |3||1||0||2||2||3||-1||'''3''' |- | '''11''' |[[Corn FIFA an Domhain 2026#Grúpa C|C]] |style="text-align:left;"|{{SCO sacar}} |3||1||0||2||1||4||-3||'''3''' |- | '''12''' | [[Corn FIFA an Domhain 2026#Grúpa H|H]] |style="text-align:left;"|{{URU sacar}} |3||0||2||1||3||4||-1||'''2''' |} == Babhtaí díbeartha == === An 32 deiridh === {{Cluiche sacair |data = 28 Meitheamh 2026 |am = {{Formáidiú ama|12:00|utc1=-7|utc2=+1}} |foireann1 = {{RSA sacar}} |scór = 0 - 1 |tuairisc = [[https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289287/400021518 Tuairisc]] |foireann2 = {{CAN sacar}} |Cuil1 = |Cuil2 = Eustáquio {{cúl|90+2}} |staid = [[SoFi Stadium]], [[Inglewood (Californië)|Inglewood]] |slua = 69,237 |reiteoir = João Pinheiro (An Phortaingéil) }} {{Cluiche sacair |data = 29 Meitheamh 2026 |am ={{Formáidiú ama|16:30|utc1=-4|utc2=+1}} |foireann1 = {{GER sacar}} |scór = 1 - 1 (a.b.) <br/> Pionóis<br/>3 - 4 |tuairisc = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289287/400021513 Tuairisc] |foireann2 = {{PAR sacar}} |Cuil1 = Havertz {{cúl|54}}<hr>Havertz{{PionósGR}} <br/>Kimmich {{Scór pionóis}} <br/>Musiala {{Scór pionóis}}<br/>Woltemade{{PionósGR}}<br/>Amiri {{Scór pionóis}}<br/>Tah {{PionósGR}} |Cuil2 = Enciso {{cúl|42}}<hr>{{Scór pionóis}} Maurício<br/>{{Scór pionóis}} G. Gómez<br/>{{Scór pionóis}} Galarza<br/>{{PionósGR}}Sanabria<br/>{{PionósGR}}Balbuena<br/>{{Scór pionóis}} Canale |staid = [[Gillette Stadium]], [[Foxborough]] |slua = 63,945 |reiteoir = Jalal Jayed (Maracó ) }} {{Cluiche sacair |data = 29 Meitheamh 2026 |am = {{Formáidiú ama|19:00|utc1=-6|utc2=+1}} |foireann1 = {{NED sacar}} |scór = 1 - 1 (a.b.) <br/> Pionóis <br/>2 - 3 |tuairisc = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289287/400021522 tuairisc] |foireann2 = {{MAR sacar}} |Cuil1 = Gakpo {{cúl|54}} <hr>Koopmeiners {{Scór pionóis}}<br/>Kluivert {{PionósGR}}<br/>Weghorst {{Scór pionóis}}<br/>Timber {{PionósGR}}<br/>Summerville {{PionósGR}} |Cuil2 = Diop {{cúl|90+1}}<hr>{{PionósGR}} El Aynaoui<br/>{{Scór pionóis}} Rahimi<br/>{{Scór pionóis}} Talbi<br/>{{PionósGR}} Hakimi<br/>{{Scór pionóis}} Saibari |staid = [[Estadio BBVA Bancomer]], [[Guadalupe (Nuevo León)|Guadalupe]] |slua = 51,243 |reiteoir = Wilton Sampaio (An Bhrasaíl) }} {{Cluiche sacair |data = 29 Meitheamh 2026 |am ={{Formáidiú ama|12:00|utc1=-5|utc2=+1}} |foireann1 = {{BRA sacar}} |scór = 2 - 1 |tuairisc = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289287/400021516 Tuairisc] |foireann2 = {{JAP sacar}} |Cuil1 = Casemiro {{cúl|56}}<br/>Martinelli {{cúl|90+5}} |Cuil2 = Sano {{cúl|29}} |staid = [[NRG Stadium]], [[Houston]] |slua = 68,777 |reiteoir = Maurizio Mariani (An Iodáil) }} {{Cluiche sacair |data = 30 Meitheamh 2026 |am = {{Formáidiú ama|17:00|utc1=-4|utc2=+1}} |foireann1 = {{FRA sacar}} |scór = 3 - 0 |tuairisc = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289287/400021523 Tuairisc] |foireann2 = {{SWE sacar}} |Cuil1 = Mbappé {{cúl|45', 74}} <br/> Barcola {{cúl|53}} |Cuil2 = |staid = [[MetLife Stadium]], [[East Rutherford (New Jersey)|East Rutherford]] |slua = 80,663 |reiteoir = Danny Makkelie (An Ísiltír) }} {{Cluiche sacair |data = 30 Meitheamh 2026 |am = {{Formáidiú ama|12:00|utc1=-5|utc2=+1}} |foireann1 = {{CIV sacar}} |scór = 1 - 2 |tuairisc = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289287/400021514 Tuairisc] |foireann2 = {{NOR sacar}} |Cuil1 = Diallo {{cúl|74}} |Cuil2 = Nusa {{cúl|39}}<br/>Haaland {{cúl|86}} |staid = [[AT&T Stadium]], [[Arlington (Texas)|Arlington]] |slua = 69,665 |reiteoir = Jesús Valenzuela (Veiniséala) }} {{Cluiche sacair |data = 30 Meitheamh 2026 |am = {{Formáidiú ama|20:00|utc1=-6|utc2=+1}} <ref>Bhí an cluiche curtha sa sceideal ar 19:00 ar dtús ach Cuireadh siar é le haon uair an chloig de dheasca tintrí.</ref> |foireann1 = {{MEX sacar}} |scór = 2 - 0 |tuairisc = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289287/400021520 tuairisc] |foireann2 = {{ECU sacar}} |Cuil1 = Quiñones {{cúl|22}}<br/>Jiménez {{cúl|31}} |Cuil2 = |staid = [[Estadio Azteca]], [[Cathair Mheicsiceo]] |slua = 80,824 |reiteoir = Slavko Vinčić (an tSlóivéin) }} {{Cluiche sacair |data = 1 Iúil 2026 |am = {{Formáidiú ama|12:00|utc1=-4|utc2=+1}} |foireann1 = {{ENG sacar}} |scór = 2 - 1 |tuairisc = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289287/400021512 Tuairisc] |foireann2 = {{COD sacar}} |Cuil1 = [[Harry Kane|Kane]] {{cúl|75', 86}} |Cuil2 = Cipenga {{cúl|7}} |staid = [[Mercedes-Benz Stadium]], [[Atlanta]] |slua = 68,239 |reiteoir = Adham Makhadmeh ([[an Iordáin]]) }} {{Cluiche sacair |data = 1 Iúil 2026 |am = {{Formáidiú ama|17:00|utc1=-7|utc2=+1}} |foireann1 = {{USA sacar}} |scór = 2 - 0 |tuairisc = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289287/400021524 Tuairisc] |foireann2 = {{BIH sacar}} |Cuil1 = Balogun {{cúl|45}} <br/>Tillman {{cúl|82}} |Cuil2 = |staid = [[Levi's Stadium]], [[Santa Clara, California|Santa Clara]] |slua = 68,827 |reiteoir = Raphael Claus (an Bhrasaíl) }} {{Cluiche sacair |data = 1 Iúil 2026 |am = {{Formáidiú ama|13:00|utc1=-7|utc2=+1}} |foireann1 = {{BEL sacar}} |scór = 3 - 2 (a.b.) |tuairisc = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289287/400021525 TUairisc] |foireann2 = {{SEN sacar}} |Cuil1 = [[Romelu Lukaku|Lukaku]] {{cúl|86}}<br/>Tielemans {{cúl|89', 120+5|pion}} |Cuil2 = Diarra {{cúl|25}}<br/>I. Sarr {{cúl|51}} |staid = [[Lumen Field]], [[Seattle]] |slua = 66,925 |reiteoir = Saíd Martínez (Hondúras) }} {{Cluiche sacair |data = 2 Iúil 2026 |am = {{Formáidiú ama|19:00|utc1=-4|utc2=+1}} |foireann1 = {{POR sacar}} |scór = 2 - 1 |tuairisc = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289287/400021526 Tuairisc] |foireann2 = {{CRO sacar}} |Cuil1 = [[Cristiano Ronaldo|Ronaldo]] {{cúl|68|pion.}} <br/> Ramos {{cúl|90+4}} |Cuil2 = Perišić {{cúl|53}} |staid = [[BMO Field]], [[Toronto]] |slua = 43,036 |reiteoir = Espen Eskås (an Iorua) }} {{Cluiche sacair |data = 2 Iúil 2026 |am = {{Formáidiú ama|12:00|utc1=-7|utc2=+1}} |foireann1 = {{ESP sacar}} |scór = 3 - 0 |tuairisc = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289287/400021519 Tuairisc] |foireann2 = {{AUT sacar}} |Cuil1 = Oyarzabal {{cúl|36', 89}}<br/>Porro {{cúl|66}} |Cuil2 = |staid = [[SoFi Stadium]], [[Inglewood (Californië)|Inglewood]] |slua = 70,492 |reiteoir = Glenn Nyberg (an tSualainn) }} {{Cluiche sacair |data = 2 Iúil 2026 |am = {{Formáidiú ama|20:00|utc1=-7|utc2=+1}} |foireann1 = {{SUI sacar}} |scór = 2 - 0 |tuairisc = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289287/400021527 Tuairsic] |foireann2 = {{ALG sacar}} |Cuil1 = Embolo {{cúl|10}}<br/>Ndoye {{cúl|46}} |Cuil2 = |staid = [[BC Place Stadium]], [[Vancouver]] |slua = 52,497 |reiteoir = Yael Falcón (an Airgintín) }} {{Cluiche sacair |data = 3 Iúil 2026 |am = {{Formáidiú ama|18:00|utc1=-4|utc2=+1}} |foireann1 = {{ARG sacar}} |scór = 3 - 2 (a.b.) |tuairisc = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289287/400021521 Tuairisc] |foireann2 = {{CPV sacar}} |Cuil1 = [[Messi]] {{cúl|29}}<br/>Li. Martínez {{cúl|92}}<br/>Diney {{cúl|111|c.t.}} |Cuil2 = D. Duarte {{cúl|59}}<br/>Lopes Cabral {{cúl|103}} |staid = [[Hard Rock Stadium]], [[Miami Gardens (Miami-Dade County)|Miami Gardens]] |slua = 64,478 |reiteoir = Drew Fischer (Ceanada) }} {{Cluiche sacair |data = 3 Iúil 2026 |am = {{Formáidiú ama|20:30|utc1=-5|utc2=+1}} |foireann1 = {{COL sacar}} |scór = 1 - 0 |tuairisc = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289287/400021517 Tuairisc] |foireann2 = {{GHA sacar}} |Cuil1 = J. Arias {{cúl|14}} |Cuil2 = |staid = [[Arrowhead Stadium]], [[Kansas City (Missouri)|Kansas City]] |slua = 69,045 |reiteoir = Clément Turpin (an Fhrainc) }} {{Cluiche sacair |data = 3 Iúil 2026 |am = {{Formáidiú ama|13:00|utc1=-5|utc2=+1}} |foireann1 = {{AUS sacar}} |scór = 1 - 1 (a.b.) <br/>Pionóis<br/>2 - 4 |tuairisc = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289287/400021515 Tuairisc] |foireann2 = {{EGY sacar}} |Cuil1 = Hany {{cúl|55|c.t.}} <hr>Souttar {{PionósGR}}<br/>Irvine {{Scór pionóis}}<br/>Mabil {{Scór pionóis}}<br/>Herrington {{PionósGR}} |Cuil2 = Ashour {{cúl|13}}<hr>{{Scór pionóis}} Saber<br/>{{Scór pionóis}} Rabia<br/>{{Scór pionóis}} [[Mohamed Salah|Salah]]<br/>{{Scór pionóis}} Abdelmaguid |staid = [[AT&T Stadium]], [[Arlington (Texas)|Arlington]] |slua = 70,244 |reiteoir = Gustavo Tejera (Uragua) }} === Ochtú ceannais === {{Cluiche sacair |data = 4 Iúil 2026 |am = {{Formáidiú ama|12:00|utc1=-5|utc2=+1}} |foireann1 = {{PAR sacar}} |scór = 0 - 1 |tuairisc = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289288/400021533 Tuairisc] |foireann2 = {{FRA sacar}} |Cuil1 = |Cuil2 = {{Mbappé|70|pion.}} |staid = [[Lincoln Financial Field]], [[Philadelphia (Pennsylvania)|Philadelphia]] |slua = 68,324 |reiteoir = Ilgiz Tantashev (an Úisbéiceastáin) }} {{Cluiche sacair |data = 4 Iúil 2026 |am = {{Formáidiú ama|17:00|utc1=-5|utc2=+1}} |foireann1 = {{CAN sacar}} |scór = 0 - 3 |tuairisc = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289288/400021530 Tuairisc] |foireann2 = {{MAR sacar}} |Cuil1 = |Cuil2 = Ounahi {{cúl|50', 82}}<br/>Rahimi {{cúl|90+8}} |staid = [[NRG Stadium]], [[Houston]] |slua = 68,777 |reiteoir = Michael Oliver (Sasana) }} {{Cluiche sacair |data = 5 Iúil 2026 |am = {{Formáidiú ama|17:00|utc1=-4|utc2=+1}} |foireann1 = {{BRA sacar}} |scór = 1 - 2 |tuairisc = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289288/400021532 Tuairisc] |foireann2 = {{NOR sacar}} |Cuil1 = [[Neymar]] {{cúl|90+10|pion.}} |Cuil2 = Haaland {{cúl|79, 90'}} |staid = [[MetLife Stadium]], [[East Rutherford (New Jersey)|East Rutherford]] |slua = 80,663 |reiteoir = Ismail Elfath (SAM) }} {{Cluiche sacair |data = 5 Iúil 2026 |am = {{Formáidiú ama|19:00|utc1=-6|utc2=+1}}<ref>Bhí an cluiche curtha sa sceideal ar 18:00 ar dtús ach cuireadh siar é le haon uair an chloig de dheasca na haimsire diúltaí.</ref> |foireann1 = {{MEX sacar}} |scór = 2 - 3 |tuairisc = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289288/400021531 Tuairisc] |foireann2 = {{ENG sacar}} |Cuil1 = Quiñones {{cúl|42}}<br/>Jiménez {{cúl|69|pion.}} |Cuil2 = Bellingham {{cúl|36' , 38}}<br/>[[Harry Kane|Kane]] {{cúl|60|pion.}} |staid = [[Estadio Azteca]], [[Cathair Mheicsiceo]] |slua = 80,824 |reiteoir = Alireza Faghani (an Astráil) }} {{Cluiche sacair |data = 6 Iúil 2026 |am = {{Formáidiú ama|14:00|utc1=-5|utc2=+1}} |foireann1 = {{POR sacar}} |scór = 0 - 1 |tuairisc = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289288/400021529 Tuairsic] |foireann2 = {{ESP sacar}} |Cuil1 = |Cuil2 = Merino {{cúl|90+1}} |staid = [[AT&T Stadium]], [[Arlington (Texas)|Arlington]] |slua = 70,649 |reiteoir = Anthony Taylor (Sasana) }} {{Cluiche sacair |data = 6 Iúil 2026 |am = {{Formáidiú ama|17:00|utc1=-7|utc2=+1}} |foireann1 = {{USA sacar}} |scór = Cluiche 94 |tuairisc = 1 - 4 |foireann2 = {{BEL sacar}} |Cuil1 = Tillman {{cúl|31}} |Cuil2 = De Ketelaere {{cúl|9', 33}}<br/>Vanaken {{cúl|57}}<br/>[[Romelu Lukaku|Lukaku]] {{cúl|90+3}} |staid = [[Lumen Field]], [[Seattle]] |slua = 66,925 |reiteoir = Adham Makhadmeh (an Iordáin) }} {{Cluiche sacair |data = 7 Iúil 2026 |am = {{Formáidiú ama|12:00|utc1=-4|utc2=+1}} |foireann1 = {{ARG sacar}} |scór = 3 - 2 |tuairisc = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289288/400021528 Tuairisc] |foireann2 = {{EGY sacar}} |Cuil1 = Romero {{cúl|79}}<br/>Messi {{cúl|83}}<br/>Fernández {{cúl|90+2}} |Cuil2 = Ibrahim {{cúl|15}}<br/>Ziko {{cúl|67}} |staid = [[Mercedes-Benz Stadium]], [[Atlanta]] |slua = 68,239 |reiteoir = François Letexier (An Fhrainc) }} {{Cluiche sacair |data = 7 Iúil 2026 |am = {{Formáidiú ama|13:00|utc1=-7|utc2=+1}} |foireann1 = {{SUI sacar}} |scór = 0 - 0 (a.b.)<br/>Pionóis<br/> 4 -3 |tuairisc = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289288/400021535 Tuairisc] |foireann2 = {{COL sacar}} |Cuil1 = Xhaka {{Scór pionóis}}<br/>Amdouni {{Scór pionóis}}<br/>Akanji {{PionósGR}}<br/>Itten {{Scór pionóis}}<br/>Vargas {{Scór pionóis}} |Cuil2 = {{Scór pionóis}} Quintero<br/>{{PionósGR}} Sánchez<br/>{{Scór pionóis}} Campaz<br/>{{PionósGR}} Hernández<br/>{{Scór pionóis}} Díaz |staid = [[BC Place Stadium]], [[Vancouver]] |slua = 52,497 |reiteoir = Iván Barton (an tSalvadóir) }} === Ceathrú ceannais === {{Cluiche sacair |data = 9 Iúil 2026 |am = {{Formáidiú ama|16:00|utc1=-4|utc2=+1}} |foireann1 = {{FRA sacar}} |scór = 2 - 0 |tuairisc = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289289/400021536 Tuairisc] |foireann2 = {{MAR sacar}} |Cuil1 = Mbappé {{cúl|60}} <br/>Dembélé {{cúl|66}} |Cuil2 = |staid = [[Gillette Stadium]], [[Foxborough]] |slua = 63,811 |reiteoir = Facundo Tello (An Airgintín) }} {{Cluiche sacair |data = 10 Iúil 2026 |am = {{Formáidiú ama|12:00|utc1=-7|utc2=+1}} |foireann1 = {{ESP sacar}} |scór = 2 - 1 |tuairisc = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289289/400021538 Tuairisc] |foireann2 = {{BEL sacar}} |Cuil1 = Fabián {{cúl|30}} <br/>Merino {{cúl|88}} |Cuil2 = De Ketelaere {{cúl|41}} |staid = [[SoFi Stadium]], [[Inglewood (Californië)|Inglewood]] |slua = v |reiteoir = Michael Oliver (Sasana) }} {{Cluiche sacair |data = 11 Iúil 2026 |am = {{Formáidiú ama|17:00|utc1=-4|utc2=+1}} |foireann1 = {{NOR sacar}} |scór = Cluiche 99 |tuairisc = |foireann2 = {{ENG sacar}} |Cuil1 = |Cuil2 = |staid = [[Hard Rock Stadium]], [[Miami Gardens (Miami-Dade County)|Miami Gardens]] |slua = |reiteoir = : Clément Turpin (An Fhrainc) }} {{Cluiche sacair |data = 11 Iúil 2026 |am = |foireann1 = {{ARG sacar}} |scór = Cluiche 100 |tuairisc = {{Formáidiú ama|20:00|utc1=-5|utc2=+1}} |foireann2 = {{SUI sacar}} |Cuil1 = |Cuil2 = |staid = [[Arrowhead Stadium]], [[Kansas City (Missouri)|Kansas City]] |slua = |reiteoir = João Pinheiro (An Phortaingéil) }} === Leathcheannais === {{Cluiche sacair |data = 14 Iúil 2026 |am = |foireann1 = Buaiteoir Chluiche 97 |scór = Cluiche 101 |tuairisc = |foireann2 = Buaiteoir Chluiche 98 |Cuil1 = |Cuil2 = |staid = [[AT&T Stadium]], [[Arlington (Texas)|Arlington]] |slua = |reiteoir = }} {{Cluiche sacair |data = 15 Iúil 2026 |am = |foireann1 = Buaiteoir Chluiche 99 |scór = Cluiche 102 |tuairisc = |foireann2 = Buaiteoir Chluiche 100 |Cuil1 = |Cuil2 = |staid = [[Mercedes-Benz Stadium]], [[Atlanta]] |slua = |reiteoir = }} === 3ú hÁit === {{Cluiche sacair |data = 18 Iúil 2026 |am = |foireann1 = Caillteoir Chluiche101 |scór = Cluiche 103 |tuairisc = |foireann2 = Caillteoir Chluiche102 |Cuil1 = |Cuil2 = |staid = [[Hard Rock Stadium]], [[Miami Gardens (Miami-Dade County)|Miami Gardens]] |slua = |reiteoir = }} === Cluiche ceannais === {{Cluiche sacair |data = 19 Iúil 2026 |am = |foireann1 = Buaiteoir Chluiche 101 |scór = Cluiche 104 |tuairisc = |foireann2 = Buaiteoir Chluiche 102 |Cuil1 = |Cuil2 = |staid = [[MetLife Stadium]], [[East Rutherford (New Jersey)|East Rutherford]] |slua = |reiteoir = }} == Féach freisin == * [[Corn FIFA an Domhain 2026 - Grúpa Cáilithe F de chuid UEFA]] * [[Corn FIFA an Domhain 2022|Corn an Domhain 2022]] i gCatar * Scannal [[Omar Artan]], réiteoir [[Sacar|sacair]] [[An tSomáil|Somálach]], curtha ó dhoras ag oifigigh inimirce Mheiriceá tar éis dó leaindeáil in Miami == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Corn FIFA an Domhain 2026]] 27gc6q0pevhla4uaw8l4syq2qpb6qsb 0 126467 1320163 1314095 2026-07-10T23:25:27Z TGcoa 21229 1320163 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:Robert Pattinson-65808.jpg|mion|293x293px|Robert Pattinson, cuma ár gcuid aislingí ?]] Tá an cleachtadh '''Looksmaxxing''' ann ó na 2010idí ach agus go leor fir óga, go háirithe laistigh d’fho-chultúr an [[Fearsféar|Fhearsféir]] '','' ag déanamh a seacht ndícheall a gcuma fhisiciúil a fheabhsú, a fhorbairt agus a bhrú ‘chun an leibhéal is airde’. === Cúlra === Bhí fear óg sa gcéad [[Narcissus]] i mbéaloideas na Gréige. Ní raibh scáthán ná an féinín ann ag an am, ach nár éirigh leis radharc a fháil ar a bhreáthacht i lochán uisce agus é ag siúl thairis. Faoi dheireadh thit sé i ngrá – leis féin.<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/dialann-tuairisc-cultur-na-heireann-saibhrithe-ag-na-nua-ghaill-seanfhocail-pharlaimint-na-heorpa-gaelscrollail-is-gaelmaxxail/|teideal=DIALANN TUAIRISC: Cultúr na hÉireann saibhrithe ag na Nua-Ghaill, Seanfhocail Pharlaimint na hEorpa, Gaelscrolláil is Gaelmaxxáil|údar=Bridget Bhreathnach|dáta=9 Iúil 2026|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2026-07-10}}</ref> === Inniu === Idir 2010 agus 2020 bhain ''Looksmaxxing'' don chuid is mó le fóraim anaithnide ar líne inar cuireadh chun cinn nósanna éagsúla chun an corp is fearr a bhaint amach. Cuireadh go leor béime ar aclaíocht ar chláracha teilifíse leithéidí ''[[Love Island (clár teilifíse)|Love Island]], Geordie Shore'' agus eile le linn an ama seo fosta – bhí an íomhá choirp i gcónaí ina hábhar cainte. Ag tús na 2020idí, thug an pobal ar líne faoi deara nach raibh ach pointe ar leith a thiocfadh leo a bhaint amach muna raibh a n-aghaidheanna dathúil chomh maith. Mar sin de, isteach le ''Looksmaxxing'' mar atá sé ar na saolta seo, agus an nós i mbéal an phobail mar gheall ar [[TikTok]] srl.<ref name=":0">{{Lua idirlín|url=https://nos.ie/news/looksmaxxing-agus-an-line-dhoileir-idir-feinchuram-agus-feindochar/|teideal=Looksmaxxing agus an líne dhoiléir idir Féinchúram agus Féindochar|údar=Mary Claire Nic Uilliam|dáta=8 Bealtaine 2026|language=ga-IE|work=NÓS|dátarochtana=2026-05-18}}</ref> Tá scála ann idir ''Softmaxxing'' agus ''Hardmaxxing'' Ach ar an taobh eile den scála, luíonn ''Hardmaxxing''. * '''''Softmaxxing'''.'' Baineann ‘''Softmaxxing’'' le nósanna bunúsacha – a bheith aclaí, do chuid gruaige a chóiriú le táirge a oireann duit, éadaí a chuireann cuma mhaith ort a cheannach chun tú féin a chur chun cinn mar fhear d’ard luach nó ''‘High Value Man’ (HVM).'' * '''''Hardmaxxing'''.'' Baineann sé le hidirghabháil leighis, dul faoi scian, úsáid a bhaint as forlíontaí cothaitheacha as cuimse agus go leor eile a bhaineann le hathruithe buana – ''bone-smashing, starvemaxxing, whitemaxxing a''gus níos mó nach iad. Tá líne sann idir féinchúram agus féindochar, agus é deacair a aithint nuair atá an líne trasnaithe ag duine.<ref name=":0" />  == Féach freisin == * [[Fearsféar]] == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Scéimh]] [[Catagóir:Méimeanna idirlín]] [[Catagóir:Máinliacht chosmaideach]] [[Catagóir:Fearsféar]] [[Catagóir:Focail nuachumtha]] [[Catagóir:Glúin Alpha]] [[Catagóir:Glúin Z]] [[Catagóir:Fearúlacht]] [[Catagóir:Fochultúir]] pq0dqsgm5y8bhpszu3a1rjtz3qanvt0 0 127032 1320100 1319998 2026-07-10T18:16:25Z Ériugena 188 Bhog Ériugena an leathanach [[Cioglaspóriáis]] go [[Cioglaspóiróis]] 1319998 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Galar}} Is galar é '''ciclospóiriáis''' de bharr ionfhabhtaithe le ''Cyclospora cayetanensis'', [[Prótasóin|protozoan]] [[Spórasóin|apicomplexan]] pataigineach a tharchuirtear trí feces nó bia agus uisce atá éillithe le feces. Tuairiscíodh ráigeanna mar gheall ar thorthaí agus glasraí éillithe. Ós rud é go gcaithfidh úcóistí Cyclospora spórú sa timpeallacht ar feadh 1-2 sheachtain sula mbíonn siad tógálach, ní dócha go dtarlóidh tarchur díreach ó dhuine le duine, <ref>{{Cite web-en|url=https://www.cdc.gov/cyclosporiasis/about/index.html|title=About Cyclosporiasis|author=CDC|date=2024-09-04|language=en-us|work=Cyclosporiasis|access-date=2025-10-24}}</ref> ach is féidir leis a bheith ina ghuais do thaistealaithe mar chúis [[Tinneas taistil (buinneach)|buinneach]] . Is eol go mbíonn buinneach pléascach mar thoradh air. == Comharthaí agus airíonna == [[Catagóir:Galair phrótózóacha]] [[Catagóir:Alt le tuairisc ghearr]] ksjg5lji6f0amvmeupar4hq9e6rt6g0 1320104 1320100 2026-07-10T18:19:10Z Ériugena 188 Bhog Ériugena an leathanach [[Cioglaspóiróis]] go [[Cioglaspóiriáis]] 1319998 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Galar}} Is galar é '''ciclospóiriáis''' de bharr ionfhabhtaithe le ''Cyclospora cayetanensis'', [[Prótasóin|protozoan]] [[Spórasóin|apicomplexan]] pataigineach a tharchuirtear trí feces nó bia agus uisce atá éillithe le feces. Tuairiscíodh ráigeanna mar gheall ar thorthaí agus glasraí éillithe. Ós rud é go gcaithfidh úcóistí Cyclospora spórú sa timpeallacht ar feadh 1-2 sheachtain sula mbíonn siad tógálach, ní dócha go dtarlóidh tarchur díreach ó dhuine le duine, <ref>{{Cite web-en|url=https://www.cdc.gov/cyclosporiasis/about/index.html|title=About Cyclosporiasis|author=CDC|date=2024-09-04|language=en-us|work=Cyclosporiasis|access-date=2025-10-24}}</ref> ach is féidir leis a bheith ina ghuais do thaistealaithe mar chúis [[Tinneas taistil (buinneach)|buinneach]] . Is eol go mbíonn buinneach pléascach mar thoradh air. == Comharthaí agus airíonna == [[Catagóir:Galair phrótózóacha]] [[Catagóir:Alt le tuairisc ghearr]] ksjg5lji6f0amvmeupar4hq9e6rt6g0 0 127039 1320096 1320072 2026-07-10T18:12:21Z Lavialegon 45764 /* Tionchair */ 1320096 wikitext text/x-wiki Tugtar ''{{Lang|is|'''flámæli'''}}'' (fuaimniú na hÍoslainnise: {{IPA|[ˈflauːmailɪ]}}; go lit. ’caint cham') nó '''''flámælgi''''' nó '''''flámælska''''' ar athrú fhuaimniú [[An Íoslainnis|na hÍoslainnise]] a bhíodh forleathan sa chéad leath den 20ú haois san Íoslainn, go mór mór i [[Vesturland]] agus i [[Suðurland]].<ref name=":0">{{Cite book-en|title=Íslenska alfræðiorðabókin|publisher=Örn og Örlygur|year=1990|isbn=9979550007|language=is-IS}}</ref> == Tionchair == Íslítí na guthaí {{IPA|/ɪ/}} agus {{IPA|/ʏ/}} (scríobhtar mar ⟨i⟩ nó mar ⟨y⟩ agus mar ⟨u⟩ faoi seach) sa chaoi gur fhuaimnítí * ''vinur'' ({{IPA|/ˈvɪːnʏr/}}, aistr. ’cara’) mar {{IPA|/ˈvɛːnœr/}} (amhail is dá scríobhtaí mar ⟨venör⟩ é) * ''skyr'' ({{IPA|/scɪːr/}}, ‘cineál iógairt’) mar {{IPA|/scɛːr/}} (mar ⟨sker⟩). San am céanna, ardaítí na guthaí {{IPA|/ɛ/}} agus {{IPA|/œ/}} (⟨e⟩ agus ⟨ö⟩ faoi seach) ionas gur fhuaimníodh * ''spölur'' ({{IPA|/spœːlʏr/}}, aistr. ’achar gearr’) mar {{IPA|/spʏːlʏr/}} (scríobhfaí mar ⟨spulur⟩) * ''melur'' ({{IPA|/ˈmɛːlʏr/}}, aistr.  ‘láithreán gairbhéil’) mar {{IPA|/ˈmɪːlʏr/}} (⟨milur⟩).<ref>{{Cite web-en|url=http://www.visindavefur.is/svar.php?id=1503|title=Hvað þýðir "hljóðkerfisbreyting" og hvernig er henni háttað í íslensku máli?|language=is|work=Vísindavefurinn|access-date=2023-12-27}}</ref> == Freagairt == Mheastaí go raibh an t-athrú sin an-ghránna agus thugtaí hljóðvilla (aistr. ‘botún fuaime’) air. Bhí feachtas speisialta ar siúl idir 1940 agus 1960 sna bunscoileanna chun deireadh a chur le ''flámæli''.<ref name=":1">{{Cite web-en|url=https://timarit.is/page/6540670|title=Landið, þjóðin, tungan og fræðin|author=|first=|language=is|work=Tímarit.is|pages=456–59|access-date=2023-12-27}}</ref> Chuir [[RÚV]] agus {{ill|Þjóðleikhúsi|en|National Theatre of Iceland}} beartas i bhfeidhm chun nach gceadófaí an botún fóineolaíochta, mar dhea, a dhéanamh.<ref>{{Cite web-en|url=https://www.ruv.is/frettir/innlent/flamaeli-bannad-i-rikisutvarpinu/|title=Flámæli bannað í Ríkisútvarpinu – RÚV.is|date=13 January 2012|work=RÚV|access-date=2023-12-27}}</ref> Sa bhliain 1929, bhí ''flámæli'' ar 42% de na páistí i [[Réicivíc]], ach, faoi 1960, ní raibh sé ar pháiste ar bith. == Féach freisin == * [[Canúint]] == Tagairtí == <templatestyles src="Reflist/styles.css" />{{Reflist}} [[Catagóir:An Íoslainn]] [[Catagóir:Polasaí teanga]] [[Catagóir:Ailt le téacs i dteanga eile]] 3t90fmplop2exzdu0aavixh23gb8m2w 1320106 1320096 2026-07-10T18:22:14Z Lavialegon 45764 Bhog Lavialegon an leathanach [[Úsáideoir:Lavialegon/Flámælí]] go [[Flámælí]] 1320096 wikitext text/x-wiki Tugtar ''{{Lang|is|'''flámæli'''}}'' (fuaimniú na hÍoslainnise: {{IPA|[ˈflauːmailɪ]}}; go lit. ’caint cham') nó '''''flámælgi''''' nó '''''flámælska''''' ar athrú fhuaimniú [[An Íoslainnis|na hÍoslainnise]] a bhíodh forleathan sa chéad leath den 20ú haois san Íoslainn, go mór mór i [[Vesturland]] agus i [[Suðurland]].<ref name=":0">{{Cite book-en|title=Íslenska alfræðiorðabókin|publisher=Örn og Örlygur|year=1990|isbn=9979550007|language=is-IS}}</ref> == Tionchair == Íslítí na guthaí {{IPA|/ɪ/}} agus {{IPA|/ʏ/}} (scríobhtar mar ⟨i⟩ nó mar ⟨y⟩ agus mar ⟨u⟩ faoi seach) sa chaoi gur fhuaimnítí * ''vinur'' ({{IPA|/ˈvɪːnʏr/}}, aistr. ’cara’) mar {{IPA|/ˈvɛːnœr/}} (amhail is dá scríobhtaí mar ⟨venör⟩ é) * ''skyr'' ({{IPA|/scɪːr/}}, ‘cineál iógairt’) mar {{IPA|/scɛːr/}} (mar ⟨sker⟩). San am céanna, ardaítí na guthaí {{IPA|/ɛ/}} agus {{IPA|/œ/}} (⟨e⟩ agus ⟨ö⟩ faoi seach) ionas gur fhuaimníodh * ''spölur'' ({{IPA|/spœːlʏr/}}, aistr. ’achar gearr’) mar {{IPA|/spʏːlʏr/}} (scríobhfaí mar ⟨spulur⟩) * ''melur'' ({{IPA|/ˈmɛːlʏr/}}, aistr.  ‘láithreán gairbhéil’) mar {{IPA|/ˈmɪːlʏr/}} (⟨milur⟩).<ref>{{Cite web-en|url=http://www.visindavefur.is/svar.php?id=1503|title=Hvað þýðir "hljóðkerfisbreyting" og hvernig er henni háttað í íslensku máli?|language=is|work=Vísindavefurinn|access-date=2023-12-27}}</ref> == Freagairt == Mheastaí go raibh an t-athrú sin an-ghránna agus thugtaí hljóðvilla (aistr. ‘botún fuaime’) air. Bhí feachtas speisialta ar siúl idir 1940 agus 1960 sna bunscoileanna chun deireadh a chur le ''flámæli''.<ref name=":1">{{Cite web-en|url=https://timarit.is/page/6540670|title=Landið, þjóðin, tungan og fræðin|author=|first=|language=is|work=Tímarit.is|pages=456–59|access-date=2023-12-27}}</ref> Chuir [[RÚV]] agus {{ill|Þjóðleikhúsi|en|National Theatre of Iceland}} beartas i bhfeidhm chun nach gceadófaí an botún fóineolaíochta, mar dhea, a dhéanamh.<ref>{{Cite web-en|url=https://www.ruv.is/frettir/innlent/flamaeli-bannad-i-rikisutvarpinu/|title=Flámæli bannað í Ríkisútvarpinu – RÚV.is|date=13 January 2012|work=RÚV|access-date=2023-12-27}}</ref> Sa bhliain 1929, bhí ''flámæli'' ar 42% de na páistí i [[Réicivíc]], ach, faoi 1960, ní raibh sé ar pháiste ar bith. == Féach freisin == * [[Canúint]] == Tagairtí == <templatestyles src="Reflist/styles.css" />{{Reflist}} [[Catagóir:An Íoslainn]] [[Catagóir:Polasaí teanga]] [[Catagóir:Ailt le téacs i dteanga eile]] 3t90fmplop2exzdu0aavixh23gb8m2w 1320109 1320106 2026-07-10T18:23:12Z Lavialegon 45764 Bhog Lavialegon an leathanach [[Flámælí]] go [[Flámæli]] 1320096 wikitext text/x-wiki Tugtar ''{{Lang|is|'''flámæli'''}}'' (fuaimniú na hÍoslainnise: {{IPA|[ˈflauːmailɪ]}}; go lit. ’caint cham') nó '''''flámælgi''''' nó '''''flámælska''''' ar athrú fhuaimniú [[An Íoslainnis|na hÍoslainnise]] a bhíodh forleathan sa chéad leath den 20ú haois san Íoslainn, go mór mór i [[Vesturland]] agus i [[Suðurland]].<ref name=":0">{{Cite book-en|title=Íslenska alfræðiorðabókin|publisher=Örn og Örlygur|year=1990|isbn=9979550007|language=is-IS}}</ref> == Tionchair == Íslítí na guthaí {{IPA|/ɪ/}} agus {{IPA|/ʏ/}} (scríobhtar mar ⟨i⟩ nó mar ⟨y⟩ agus mar ⟨u⟩ faoi seach) sa chaoi gur fhuaimnítí * ''vinur'' ({{IPA|/ˈvɪːnʏr/}}, aistr. ’cara’) mar {{IPA|/ˈvɛːnœr/}} (amhail is dá scríobhtaí mar ⟨venör⟩ é) * ''skyr'' ({{IPA|/scɪːr/}}, ‘cineál iógairt’) mar {{IPA|/scɛːr/}} (mar ⟨sker⟩). San am céanna, ardaítí na guthaí {{IPA|/ɛ/}} agus {{IPA|/œ/}} (⟨e⟩ agus ⟨ö⟩ faoi seach) ionas gur fhuaimníodh * ''spölur'' ({{IPA|/spœːlʏr/}}, aistr. ’achar gearr’) mar {{IPA|/spʏːlʏr/}} (scríobhfaí mar ⟨spulur⟩) * ''melur'' ({{IPA|/ˈmɛːlʏr/}}, aistr.  ‘láithreán gairbhéil’) mar {{IPA|/ˈmɪːlʏr/}} (⟨milur⟩).<ref>{{Cite web-en|url=http://www.visindavefur.is/svar.php?id=1503|title=Hvað þýðir "hljóðkerfisbreyting" og hvernig er henni háttað í íslensku máli?|language=is|work=Vísindavefurinn|access-date=2023-12-27}}</ref> == Freagairt == Mheastaí go raibh an t-athrú sin an-ghránna agus thugtaí hljóðvilla (aistr. ‘botún fuaime’) air. Bhí feachtas speisialta ar siúl idir 1940 agus 1960 sna bunscoileanna chun deireadh a chur le ''flámæli''.<ref name=":1">{{Cite web-en|url=https://timarit.is/page/6540670|title=Landið, þjóðin, tungan og fræðin|author=|first=|language=is|work=Tímarit.is|pages=456–59|access-date=2023-12-27}}</ref> Chuir [[RÚV]] agus {{ill|Þjóðleikhúsi|en|National Theatre of Iceland}} beartas i bhfeidhm chun nach gceadófaí an botún fóineolaíochta, mar dhea, a dhéanamh.<ref>{{Cite web-en|url=https://www.ruv.is/frettir/innlent/flamaeli-bannad-i-rikisutvarpinu/|title=Flámæli bannað í Ríkisútvarpinu – RÚV.is|date=13 January 2012|work=RÚV|access-date=2023-12-27}}</ref> Sa bhliain 1929, bhí ''flámæli'' ar 42% de na páistí i [[Réicivíc]], ach, faoi 1960, ní raibh sé ar pháiste ar bith. == Féach freisin == * [[Canúint]] == Tagairtí == <templatestyles src="Reflist/styles.css" />{{Reflist}} [[Catagóir:An Íoslainn]] [[Catagóir:Polasaí teanga]] [[Catagóir:Ailt le téacs i dteanga eile]] 3t90fmplop2exzdu0aavixh23gb8m2w 0 127040 1320079 2026-07-10T12:22:04Z TGcoa 21229 Bhog TGcoa an leathanach [[Baile an Bhóthair]] go [[Baile an Bhóthair, Contae na Mí]] 1320079 wikitext text/x-wiki #athsheoladh [[Baile an Bhóthair, Contae na Mí]] 2chtq88h6avtazsnhbmr61zyeivstpg 0 127041 1320101 2026-07-10T18:16:25Z Ériugena 188 Bhog Ériugena an leathanach [[Cioglaspóriáis]] go [[Cioglaspóiróis]] 1320101 wikitext text/x-wiki #athsheoladh [[Cioglaspóiróis]] r51jbq77xt55mlvukpmz9s9hov99mit 1320158 1320101 2026-07-10T23:24:19Z Xqbot 3926 Bot: Ag socrú athsheolta dúbailte → [[Cioglaspóiriáis]] 1320158 wikitext text/x-wiki #athsheoladh [[Cioglaspóiriáis]] ipcjloi5rrhhcxcxztbnzfnxsh0mcv9 0 127042 1320105 2026-07-10T18:19:10Z Ériugena 188 Bhog Ériugena an leathanach [[Cioglaspóiróis]] go [[Cioglaspóiriáis]] 1320105 wikitext text/x-wiki #athsheoladh [[Cioglaspóiriáis]] ipcjloi5rrhhcxcxztbnzfnxsh0mcv9 2 127043 1320107 2026-07-10T18:22:15Z Lavialegon 45764 Bhog Lavialegon an leathanach [[Úsáideoir:Lavialegon/Flámælí]] go [[Flámælí]] 1320107 wikitext text/x-wiki #athsheoladh [[Flámælí]] ovwgngk3jo0b93c3s6tg1guhuy6xvpo 1320157 1320107 2026-07-10T23:24:14Z Xqbot 3926 Bot: Ag socrú athsheolta dúbailte → [[Flámæli]] 1320157 wikitext text/x-wiki #athsheoladh [[Flámæli]] b7j7m4te8ai36x21t6uplof0vzddqu0 0 127044 1320110 2026-07-10T18:23:12Z Lavialegon 45764 Bhog Lavialegon an leathanach [[Flámælí]] go [[Flámæli]] 1320110 wikitext text/x-wiki #athsheoladh [[Flámæli]] b7j7m4te8ai36x21t6uplof0vzddqu0 0 127045 1320144 2026-07-10T21:26:03Z TGcoa 21229 Ag athdhíriú go [[Máel Sechnaill mac Domnaill]] 1320144 wikitext text/x-wiki #athsheoladh[[Máel Sechnaill mac Domnaill]] 7h8swpqqv04a45x0zjmp5grkbdqbiuy 0 127046 1320164 2026-07-10T23:32:55Z TGcoa 21229 Leathanach cruthaithe le 'Tá Caisleán Charleville suite i dTulach Mhór i gContae Uíbh Fhailí. Tá sé cáiliúil mar gheall ar a stair, a stíl Ghotach agus na rudaí neamhghnácha a bhíonn ag tarlú ansin ó am go ham. Deirtear go bhfuil taibhsí ann. Sa séú haois bhí an talamh mar chuid de shuíomh mainistreach a bhí ceangailte le mainistir cháiliúil Dharú. Tá scéalta ann, gur chleacht na draoithe a ndeasghnátha sna coillte. Ach níorbh iad na manaigh ná na draoithe an...' 1320164 wikitext text/x-wiki Tá Caisleán Charleville suite i dTulach Mhór i gContae Uíbh Fhailí. Tá sé cáiliúil mar gheall ar a stair, a stíl Ghotach agus na rudaí neamhghnácha a bhíonn ag tarlú ansin ó am go ham. Deirtear go bhfuil taibhsí ann. Sa séú haois bhí an talamh mar chuid de shuíomh mainistreach a bhí ceangailte le mainistir cháiliúil Dharú. Tá scéalta ann, gur chleacht na draoithe a ndeasghnátha sna coillte. Ach níorbh iad na manaigh ná na draoithe an fhadhb ba mhó a bhí ann. Sa bhliain 1577, bhronn  an Bhanríon Eilís 1  1,700 acra talún ar Thomas Moore as a sheirbhísí i dtaca le plandáil na hÉireann. Chuidigh sé le rialacha Shasana a chur i bhfeidhm in Éirinn. Le cumhacht ó Choróin Shasana, chuir sé na Taoisigh Ghaelacha faoi chois.<ref name=":0">{{Lua idirlín|url=https://xn--anpipar-jwa8e.ie/2026/07/caislean-charleville-co-uibh-fhaili/|teideal=Caisleán Charleville, Co. Uíbh Fhailí|údar=Nuala Holloway|dáta=2026-07-10|language=ga-IE|work=An Páipéar|dátarochtana=2026-07-10}}</ref> Ba ar na tailte seo a cuireadh tús le tógáil eastát Charleville. Mar a tharla, ba rud dearfach é sin do mhuintir na háite mar bhí siad fostaithe i bpoist éagsúla ar an eastát nuair nach raibh mórán deiseanna eile ann ag an am. Ba iad scileanna mhuintir na hÉireann ba chúis leis an gceardaíocht iontach a bhí i gceist le tógáil an chaisleáin. Ba shráidbhaile é Tulach Mhór ina raibh díonta tuí. Ba mhór an chabhair a thug Moore chun feabhas a chur ar an áit. De réir a chéile, cuireadh clár tógála i bhfeidhm ina raibh foirgnimh níos mó agus sráideanna níos leithne. Rinneadh Iarla de dhuine amháin de chuid theaghlach Moore ach chuaigh an teideal in éag i 1764 mar gheall ar easpa oidhrí sa líne fhireann.  Ba é a gharnia, Charles William Bury a tháinig mar úinéir nua ar eastát Charleville. Rinneadh an 1ú Iarla Charleville de i 1806. Bhí suim mhór aige i dtógáil caisleán. Ba é Francis Johnstone a ailtire, an fear a dhear Ard-Oifig an Phoist i mBaile Átha Cliath.  Cuireadh tús le tógáil an chaisleáin i 1798 agus críochnaíodh é sa bhliain 1812. Dearadh é mar cheanncheathrú chumhachtach sa Lár Tíre, ag ceiliúradh bhua na Breataine i gcoinne na bhFrancach. D’fhan an caisleán ina theach cónaithe ag an teaghlach ar feadh níos mó ná céad bliain. Ach, ba é an tragóid ba bhrónaí a tharla sa teaghlach ná cailliúint cailín álainn, ocht mbliana d’aois darbh ainm Harriet sa bhliain 1861. Ba í an iníon ab óige de chuid an 3ú hIarla Charleville, agus fuair sí bás i dtimpiste sa chaisleán. Cuireadh Harriet suas staighre chun a lámha a ní sula n-íosfadh sí béile. Bhí féith an ghrinn ag an gcailín óg agus cheap sí go mbeadh sé spraíúil bealach mórthaibhseach a dhéanamh ar a filleadh, trí shleamhnú síos an bhalastráid. Chaill sí a greim agus thit sí ar an urlár crua. Fuair sí bás go gairid ina dhiaidh sin. Bhí a muintir cráite faoina cailliúint. Cuireadh ráille suas ar an staighre. Baineadh é sin blianta níos déanaí ach tá na gearrthacha fós le feiceáil san áit a raibh an ráille ceangailte. Leanann taibhse Harriet ar aghaidh sa chaisleán inniu. Tá go leor scéalta le hinsint faoin gcailín óg álainn. Braitheann cuairteoirí a láithreacht agus iad ag dreapadh na staighrí. Deir cuid acu go bhfaca siad a scáthchruth taibhsiúil ag léim tharstu. Chuala daoine eile  cailín beag  agus gúna gorm agus bán uirthi agus í ag gáire nó ag screadaíl. Ón nóiméad a théann tú isteach i ngeata Chaisleán Charleville, tá a fhios agat go bhfuil tú in áit shuimiúil. Ar dheis, seasann an ‘Dair Rí’ cháiliúil. Meastar go bhfuil sé naoi gcéad bliain ar a laghad, rud a fhágann gurb é ceann de na crainn is sine in Éirinn é. De réir piseog a bhaineann leis an gcrann, dá dtitfeadh ceann de na craobhacha ar bhall de theaghlach Bury go bhfaigheadh sé bás. Dheimhnigh bás Charles Howard Bury i 1963 an rud taibhsiúil seo. Bhuail tintreach an crann agus cailleadh craobh amháin nó níos mó. Mhair an crann ach fuair Charles Howard Bury bás cúpla seachtain ina dhiaidh sin. Ba é an duine deireanach den teaghlach é.   Tá macalla ag baint leis na coillte ina gcluintear cágaíl leanúnach ard na bpréachán agus na gcág. Cuireann a gcuid fuaimeanna leis an uaigneas agus leis an bhfuinneamh scanrúil san áit uathúil seo. Inniu, seasann caisleán Charleville amach mar gheall ar a ailtireacht iontach,  a athchóiriú faoi stiúir oibrithe deonacha, a bhéaloideas agus mar áit ina bhfuil taibhsí.<ref name=":0" /> == Féach freisin == == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Caisleáin]] [[Catagóir:Caisleáin i gContae Uíbh Fhailí]] [[Catagóir:Contae Uíbh Fhailí]] [[Catagóir:Tulach Mhór]] 70myu5fyv6klvqxsrk16ukn6pyaf3zh 1320165 1320164 2026-07-10T23:34:18Z TGcoa 21229 1320165 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Foirgneamh}} Tá Caisleán Charleville suite i dTulach Mhór i gContae Uíbh Fhailí. Tá sé cáiliúil mar gheall ar a stair, a stíl Ghotach agus na rudaí neamhghnácha a bhíonn ag tarlú ansin ó am go ham. Deirtear go bhfuil taibhsí ann. Sa séú haois bhí an talamh mar chuid de shuíomh mainistreach a bhí ceangailte le mainistir cháiliúil Dharú. Tá scéalta ann, gur chleacht na draoithe a ndeasghnátha sna coillte. Ach níorbh iad na manaigh ná na draoithe an fhadhb ba mhó a bhí ann. Sa bhliain 1577, bhronn  an Bhanríon Eilís 1  1,700 acra talún ar Thomas Moore as a sheirbhísí i dtaca le plandáil na hÉireann. Chuidigh sé le rialacha Shasana a chur i bhfeidhm in Éirinn. Le cumhacht ó Choróin Shasana, chuir sé na Taoisigh Ghaelacha faoi chois.<ref name=":0">{{Lua idirlín|url=https://xn--anpipar-jwa8e.ie/2026/07/caislean-charleville-co-uibh-fhaili/|teideal=Caisleán Charleville, Co. Uíbh Fhailí|údar=Nuala Holloway|dáta=2026-07-10|language=ga-IE|work=An Páipéar|dátarochtana=2026-07-10}}</ref> Ba ar na tailte seo a cuireadh tús le tógáil eastát Charleville. Mar a tharla, ba rud dearfach é sin do mhuintir na háite mar bhí siad fostaithe i bpoist éagsúla ar an eastát nuair nach raibh mórán deiseanna eile ann ag an am. Ba iad scileanna mhuintir na hÉireann ba chúis leis an gceardaíocht iontach a bhí i gceist le tógáil an chaisleáin. Ba shráidbhaile é Tulach Mhór ina raibh díonta tuí. Ba mhór an chabhair a thug Moore chun feabhas a chur ar an áit. De réir a chéile, cuireadh clár tógála i bhfeidhm ina raibh foirgnimh níos mó agus sráideanna níos leithne. Rinneadh Iarla de dhuine amháin de chuid theaghlach Moore ach chuaigh an teideal in éag i 1764 mar gheall ar easpa oidhrí sa líne fhireann.  Ba é a gharnia, Charles William Bury a tháinig mar úinéir nua ar eastát Charleville. Rinneadh an 1ú Iarla Charleville de i 1806. Bhí suim mhór aige i dtógáil caisleán. Ba é Francis Johnstone a ailtire, an fear a dhear Ard-Oifig an Phoist i mBaile Átha Cliath.  Cuireadh tús le tógáil an chaisleáin i 1798 agus críochnaíodh é sa bhliain 1812. Dearadh é mar cheanncheathrú chumhachtach sa Lár Tíre, ag ceiliúradh bhua na Breataine i gcoinne na bhFrancach. D’fhan an caisleán ina theach cónaithe ag an teaghlach ar feadh níos mó ná céad bliain. Ach, ba é an tragóid ba bhrónaí a tharla sa teaghlach ná cailliúint cailín álainn, ocht mbliana d’aois darbh ainm Harriet sa bhliain 1861. Ba í an iníon ab óige de chuid an 3ú hIarla Charleville, agus fuair sí bás i dtimpiste sa chaisleán. Cuireadh Harriet suas staighre chun a lámha a ní sula n-íosfadh sí béile. Bhí féith an ghrinn ag an gcailín óg agus cheap sí go mbeadh sé spraíúil bealach mórthaibhseach a dhéanamh ar a filleadh, trí shleamhnú síos an bhalastráid. Chaill sí a greim agus thit sí ar an urlár crua. Fuair sí bás go gairid ina dhiaidh sin. Bhí a muintir cráite faoina cailliúint. Cuireadh ráille suas ar an staighre. Baineadh é sin blianta níos déanaí ach tá na gearrthacha fós le feiceáil san áit a raibh an ráille ceangailte. Leanann taibhse Harriet ar aghaidh sa chaisleán inniu. Tá go leor scéalta le hinsint faoin gcailín óg álainn. Braitheann cuairteoirí a láithreacht agus iad ag dreapadh na staighrí. Deir cuid acu go bhfaca siad a scáthchruth taibhsiúil ag léim tharstu. Chuala daoine eile  cailín beag  agus gúna gorm agus bán uirthi agus í ag gáire nó ag screadaíl. Ón nóiméad a théann tú isteach i ngeata Chaisleán Charleville, tá a fhios agat go bhfuil tú in áit shuimiúil. Ar dheis, seasann an ‘Dair Rí’ cháiliúil. Meastar go bhfuil sé naoi gcéad bliain ar a laghad, rud a fhágann gurb é ceann de na crainn is sine in Éirinn é. De réir piseog a bhaineann leis an gcrann, dá dtitfeadh ceann de na craobhacha ar bhall de theaghlach Bury go bhfaigheadh sé bás. Dheimhnigh bás Charles Howard Bury i 1963 an rud taibhsiúil seo. Bhuail tintreach an crann agus cailleadh craobh amháin nó níos mó. Mhair an crann ach fuair Charles Howard Bury bás cúpla seachtain ina dhiaidh sin. Ba é an duine deireanach den teaghlach é.   Tá macalla ag baint leis na coillte ina gcluintear cágaíl leanúnach ard na bpréachán agus na gcág. Cuireann a gcuid fuaimeanna leis an uaigneas agus leis an bhfuinneamh scanrúil san áit uathúil seo. Inniu, seasann caisleán Charleville amach mar gheall ar a ailtireacht iontach,  a athchóiriú faoi stiúir oibrithe deonacha, a bhéaloideas agus mar áit ina bhfuil taibhsí.<ref name=":0" /> == Féach freisin == == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Caisleáin]] [[Catagóir:Caisleáin i gContae Uíbh Fhailí]] [[Catagóir:Contae Uíbh Fhailí]] [[Catagóir:Tulach Mhór]] 927ptsxfkwnnoeqmfzl7515lz7iiu1a 1320166 1320165 2026-07-10T23:42:33Z TGcoa 21229 1320166 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Foirgneamh}} Tá '''Caisleán Charleville''' suite i d[[Tulach Mhór]] i g[[Contae Uíbh Fhailí]]. Tá sé cáiliúil mar gheall ar a stair, a stíl Ghotach agus na rudaí neamhghnácha a bhíonn ag tarlú ansin ó am go ham. Inniu, tá cáil ar Charleville mar gheall ar a ailtireacht,  a athchóiriú faoi stiúir oibrithe deonacha, agus a bhéaloideas. Maítear go bhfuil taibhsí ann fiú. [[Íomhá:Tullamore - Charleville Castle - 20210916152921.jpg|clé|mion|220x220px]] [[Íomhá:Tullamore - Charleville Castle - 20210916153026.jpg|clé|mion|220x220px]] == Stair == Sa séú haois bhí an talamh mar chuid de shuíomh mainistreach a bhí ceangailte le mainistir cháiliúil Dharú. Tá scéalta ann, gur chleacht na draoithe a ndeasghnátha sna coillte. Ach níorbh iad na manaigh ná na draoithe an fhadhb ba mhó a bhí ann. Sa bhliain 1577, bhronn  an [[Eilís I Shasana|Bhanríon Eilís 1]]  1,700 acra talún ar Thomas Moore as a sheirbhísí i dtaca le plandáil na hÉireann. Chuidigh sé le rialacha Shasana a chur i bhfeidhm in Éirinn. Le cumhacht ó Choróin Shasana, chuir sé na Taoisigh Ghaelacha faoi chois.<ref name=":0">{{Lua idirlín|url=https://xn--anpipar-jwa8e.ie/2026/07/caislean-charleville-co-uibh-fhaili/|teideal=Caisleán Charleville, Co. Uíbh Fhailí|údar=Nuala Holloway|dáta=2026-07-10|language=ga-IE|work=An Páipéar|dátarochtana=2026-07-10}}</ref> Ba ar na tailte seo a cuireadh tús le tógáil eastát Charleville. Mar a tharla, ba rud dearfach é sin do mhuintir na háite mar bhí siad fostaithe i bpoist éagsúla ar an eastát nuair nach raibh mórán deiseanna eile ann ag an am. Ba iad scileanna mhuintir na hÉireann ba chúis leis an gceardaíocht iontach a bhí i gceist le tógáil an chaisleáin. Ba shráidbhaile é Tulach Mhór ina raibh díonta tuí. Ba mhór an chabhair a thug Moore chun feabhas a chur ar an áit. De réir a chéile, cuireadh clár tógála i bhfeidhm ina raibh foirgnimh níos mó agus sráideanna níos leithne. Rinneadh Iarla de dhuine amháin de chuid theaghlach Moore ach chuaigh an teideal in éag i 1764 mar gheall ar easpa oidhrí sa líne fhireann.  Ba é a gharnia, Charles William Bury a tháinig mar úinéir nua ar eastát Charleville. Rinneadh an 1ú Iarla Charleville de i 1806. Bhí suim mhór aige i dtógáil caisleán. Ba é Francis Johnstone a ailtire, an fear a dhear Ard-Oifig an Phoist i mBaile Átha Cliath.  Cuireadh tús le tógáil an chaisleáin i 1798 agus críochnaíodh é sa bhliain 1812. Dearadh é mar cheanncheathrú chumhachtach sa Lár Tíre, ag ceiliúradh bhua na Breataine i gcoinne na bhFrancach. D’fhan an caisleán ina theach cónaithe ag an teaghlach ar feadh níos mó ná céad bliain.<ref name=":0" /> == Harriet agus "an taibhse" == Ba é an tragóid ba bhrónaí a tharla sa teaghlach ná cailliúint cailín álainn, ocht mbliana d’aois darbh ainm Harriet sa bhliain 1861. Ba í an iníon ab óige de chuid an 3ú hIarla Charleville, agus fuair sí bás i dtimpiste sa chaisleán. Cuireadh Harriet suas staighre chun a lámha a ní sula n-íosfadh sí béile. Bhí féith an ghrinn ag an gcailín óg agus cheap sí go mbeadh sé spraíúil bealach mórthaibhseach a dhéanamh ar a filleadh, trí shleamhnú síos an bhalastráid. Chaill sí a greim agus thit sí ar an urlár crua. Fuair sí bás go gairid ina dhiaidh sin. Bhí a muintir cráite faoina cailliúint. Cuireadh ráille suas ar an staighre. Baineadh é sin blianta níos déanaí ach tá na gearrthacha fós le feiceáil san áit a raibh an ráille ceangailte. Leanann taibhse Harriet ar aghaidh sa chaisleán inniu. Tá go leor scéalta le hinsint faoin gcailín óg álainn. Braitheann cuairteoirí a láithreacht agus iad ag dreapadh na staighrí. Deir cuid acu go bhfaca siad a scáthchruth taibhsiúil ag léim tharstu. Chuala daoine eile  cailín beag  agus gúna gorm agus bán uirthi agus í ag gáire nó ag scréachach.<ref name=":0" /> == Cuairt == Ar dheis, seasann an ‘Dair Rí’ cháiliúil. Meastar go bhfuil sé naoi gcéad bliain ar a laghad, rud a fhágann gurb é ceann de na crainn is sine in Éirinn é. De réir piseog a bhaineann leis an gcrann, dá dtitfeadh ceann de na craobhacha ar bhall de theaghlach Bury go bhfaigheadh sé bás. Dheimhnigh bás Charles Howard Bury i 1963 an rud taibhsiúil seo. Bhuail tintreach an crann agus cailleadh craobh amháin nó níos mó. Mhair an crann ach fuair Charles Howard Bury bás cúpla seachtain ina dhiaidh sin. Ba é an duine deireanach den teaghlach é.   Tá macalla ag baint leis na coillte ina gcluintear cágaíl leanúnach ard na bpréachán agus na gcág. Cuireann a gcuid fuaimeanna leis an uaigneas agus leis an bhfuinneamh scanrúil san áit uathúil seo.<ref name=":0" /> == Féach freisin == == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Caisleáin]] [[Catagóir:Caisleáin i gContae Uíbh Fhailí]] [[Catagóir:Contae Uíbh Fhailí]] [[Catagóir:Tulach Mhór]] 11cjmiwpp1x85cztw1ieffryzv2f9mq 1320167 1320166 2026-07-10T23:45:24Z TGcoa 21229 1320167 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Foirgneamh}} Tá '''Caisleán Charleville''' suite i d[[Tulach Mhór]] i g[[Contae Uíbh Fhailí]]. Tá sé cáiliúil mar gheall ar a stair, a stíl Ghotach agus na rudaí neamhghnácha a bhíonn ag tarlú ansin ó am go ham. Inniu, tá cáil ar Charleville mar gheall ar a ailtireacht,  a athchóiriú faoi stiúir oibrithe deonacha, agus a bhéaloideas. Maítear go bhfuil taibhsí ann fiú. [[Íomhá:Tullamore - Charleville Castle - 20210916152921.jpg|clé|mion|220x220px]] [[Íomhá:Tullamore - Charleville Castle - 20210916153026.jpg|clé|mion|220x220px]] [[Íomhá:Tullamore - Charleville Castle - 20210916152628.jpg|clé|mion|220x220px]] [[Íomhá:Tullamore - Charleville Castle - 20210916152447.jpg|clé|mion|220x220px]] [[Íomhá:Charleville Castle turret.jpg|clé|mion|293x293px]] [[Íomhá:Charleville Castle, Tullamore, Co Offaly - geograph.org.uk - 1357659.jpg|clé|mion|220x220px]] [[Íomhá:Tullamore - Charleville Castle - 20190920085912.jpg|clé|mion|445x445px]] == Stair == Sa séú haois bhí an talamh mar chuid de shuíomh mainistreach a bhí ceangailte le mainistir cháiliúil Dharú. Tá scéalta ann, gur chleacht na draoithe a ndeasghnátha sna coillte. Ach níorbh iad na manaigh ná na draoithe an fhadhb ba mhó a bhí ann. Sa bhliain 1577, bhronn  an [[Eilís I Shasana|Bhanríon Eilís 1]]  1,700 acra talún ar Thomas Moore as a sheirbhísí i dtaca le plandáil na hÉireann. Chuidigh sé le rialacha Shasana a chur i bhfeidhm in Éirinn. Le cumhacht ó Choróin Shasana, chuir sé na Taoisigh Ghaelacha faoi chois.<ref name=":0">{{Lua idirlín|url=https://xn--anpipar-jwa8e.ie/2026/07/caislean-charleville-co-uibh-fhaili/|teideal=Caisleán Charleville, Co. Uíbh Fhailí|údar=Nuala Holloway|dáta=2026-07-10|language=ga-IE|work=An Páipéar|dátarochtana=2026-07-10}}</ref> Ba ar na tailte seo a cuireadh tús le tógáil eastát Charleville. Mar a tharla, ba rud dearfach é sin do mhuintir na háite mar bhí siad fostaithe i bpoist éagsúla ar an eastát nuair nach raibh mórán deiseanna eile ann ag an am. Ba iad scileanna mhuintir na hÉireann ba chúis leis an gceardaíocht iontach a bhí i gceist le tógáil an chaisleáin. Ba shráidbhaile é Tulach Mhór ina raibh díonta tuí. Ba mhór an chabhair a thug Moore chun feabhas a chur ar an áit. De réir a chéile, cuireadh clár tógála i bhfeidhm ina raibh foirgnimh níos mó agus sráideanna níos leithne. Rinneadh Iarla de dhuine amháin de chuid theaghlach Moore ach chuaigh an teideal in éag i 1764 mar gheall ar easpa oidhrí sa líne fhireann.  Ba é a gharnia, Charles William Bury a tháinig mar úinéir nua ar eastát Charleville. Rinneadh an 1ú Iarla Charleville de i 1806. Bhí suim mhór aige i dtógáil caisleán. Ba é Francis Johnstone a ailtire, an fear a dhear Ard-Oifig an Phoist i mBaile Átha Cliath.  Cuireadh tús le tógáil an chaisleáin i 1798 agus críochnaíodh é sa bhliain 1812. Dearadh é mar cheanncheathrú chumhachtach sa Lár Tíre, ag ceiliúradh bhua na Breataine i gcoinne na bhFrancach. D’fhan an caisleán ina theach cónaithe ag an teaghlach ar feadh níos mó ná céad bliain.<ref name=":0" /> == Harriet agus "an taibhse" == Ba é an tragóid ba bhrónaí a tharla sa teaghlach ná cailliúint cailín álainn, ocht mbliana d’aois darbh ainm Harriet sa bhliain 1861. Ba í an iníon ab óige de chuid an 3ú hIarla Charleville, agus fuair sí bás i dtimpiste sa chaisleán. Cuireadh Harriet suas staighre chun a lámha a ní sula n-íosfadh sí béile. Bhí féith an ghrinn ag an gcailín óg agus cheap sí go mbeadh sé spraíúil bealach mórthaibhseach a dhéanamh ar a filleadh, trí shleamhnú síos an bhalastráid. Chaill sí a greim agus thit sí ar an urlár crua. Fuair sí bás go gairid ina dhiaidh sin. Bhí a muintir cráite faoina cailliúint. Cuireadh ráille suas ar an staighre. Baineadh é sin blianta níos déanaí ach tá na gearrthacha fós le feiceáil san áit a raibh an ráille ceangailte. Leanann taibhse Harriet ar aghaidh sa chaisleán inniu. Tá go leor scéalta le hinsint faoin gcailín óg álainn. Braitheann cuairteoirí a láithreacht agus iad ag dreapadh na staighrí. Deir cuid acu go bhfaca siad a scáthchruth taibhsiúil ag léim tharstu. Chuala daoine eile  cailín beag  agus gúna gorm agus bán uirthi agus í ag gáire nó ag scréachach.<ref name=":0" /> == Cuairt == Ar dheis, seasann an ‘Dair Rí’ cháiliúil. Meastar go bhfuil sé naoi gcéad bliain ar a laghad, rud a fhágann gurb é ceann de na crainn is sine in Éirinn é. De réir piseog a bhaineann leis an gcrann, dá dtitfeadh ceann de na craobhacha ar bhall de theaghlach Bury go bhfaigheadh sé bás. Dheimhnigh bás Charles Howard Bury i 1963 an rud taibhsiúil seo. Bhuail tintreach an crann agus cailleadh craobh amháin nó níos mó. Mhair an crann ach fuair Charles Howard Bury bás cúpla seachtain ina dhiaidh sin. Ba é an duine deireanach den teaghlach é.   Tá macalla ag baint leis na coillte ina gcluintear cágaíl leanúnach ard na bpréachán agus na gcág. Cuireann a gcuid fuaimeanna leis an uaigneas agus leis an bhfuinneamh scanrúil san áit uathúil seo.<ref name=":0" /> == Féach freisin == == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Caisleáin]] [[Catagóir:Caisleáin i gContae Uíbh Fhailí]] [[Catagóir:Contae Uíbh Fhailí]] [[Catagóir:Tulach Mhór]] lhc4qkycrj35khi0d1u3ml2z7w7y5lk 1320173 1320167 2026-07-11T07:35:17Z TGcoa 21229 1320173 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Foirgneamh}} Tá '''Caisleán Charleville''' suite i d[[Tulach Mhór]] i g[[Contae Uíbh Fhailí]]. Tá sé cáiliúil mar gheall ar a stair, a stíl Ghotach agus na rudaí neamhghnácha a bhíonn ag tarlú ansin ó am go ham. Inniu, tá cáil ar Charleville mar gheall ar a ailtireacht,  a athchóiriú faoi stiúir oibrithe deonacha, agus a bhéaloideas. Maítear go bhfuil taibhsí ann fiú. [[Íomhá:Tullamore - Charleville Castle - 20210916152921.jpg|clé|mion|220x220px]] [[Íomhá:Tullamore - Charleville Castle - 20210916153026.jpg|clé|mion|220x220px]] [[Íomhá:Tullamore - Charleville Castle - 20210916152628.jpg|clé|mion|220x220px]] [[Íomhá:Tullamore - Charleville Castle - 20210916152447.jpg|clé|mion|220x220px]] [[Íomhá:Charleville Castle turret.jpg|clé|mion|293x293px]] [[Íomhá:Charleville Castle, Tullamore, Co Offaly - geograph.org.uk - 1357659.jpg|clé|mion|220x220px]] [[Íomhá:Tullamore - Charleville Castle - 20190920085912.jpg|clé|mion|445x445px]] == Stair == Sa séú haois bhí an talamh mar chuid de shuíomh mainistreach a bhí ceangailte le mainistir cháiliúil Dharú. Tá scéalta ann, gur chleacht na draoithe a ndeasghnátha sna coillte. Ach níorbh iad na manaigh ná na draoithe an fhadhb ba mhó a bhí ann. Sa bhliain 1577, bhronn  an [[Eilís I Shasana|Bhanríon Eilís 1]]  1,700 acra talún ar Thomas Moore as a sheirbhísí i dtaca le plandáil na hÉireann. Chuidigh sé le rialacha Shasana a chur i bhfeidhm in Éirinn. Le cumhacht ó Choróin Shasana, chuir sé na Taoisigh Ghaelacha faoi chois.<ref name=":0">{{Lua idirlín|url=https://xn--anpipar-jwa8e.ie/2026/07/caislean-charleville-co-uibh-fhaili/|teideal=Caisleán Charleville, Co. Uíbh Fhailí|údar=Nuala Holloway|dáta=2026-07-10|language=ga-IE|work=An Páipéar|dátarochtana=2026-07-10}}</ref> Ba ar na tailte seo a cuireadh tús le tógáil eastát Charleville. Mar a tharla, ba rud dearfach é sin do mhuintir na háite mar bhí siad fostaithe i bpoist éagsúla ar an eastát nuair nach raibh mórán deiseanna eile ann ag an am. Ba iad scileanna mhuintir na hÉireann ba chúis leis an gceardaíocht iontach a bhí i gceist le tógáil an chaisleáin. Ba shráidbhaile é Tulach Mhór ina raibh díonta tuí. Ba mhór an chabhair a thug Moore chun feabhas a chur ar an áit. De réir a chéile, cuireadh clár tógála i bhfeidhm ina raibh foirgnimh níos mó agus sráideanna níos leithne. Rinneadh Iarla de dhuine amháin de chuid theaghlach Moore ach chuaigh an teideal in éag i 1764 mar gheall ar easpa oidhrí sa líne fhireann.  Ba é a gharnia, Charles William Bury a tháinig mar úinéir nua ar eastát Charleville. Rinneadh an 1ú Iarla Charleville de i 1806. Bhí suim mhór aige i dtógáil caisleán. Ba é Francis Johnstone a ailtire, an fear a dhear Ard-Oifig an Phoist i mBaile Átha Cliath.  Cuireadh tús le tógáil an chaisleáin i 1798 agus críochnaíodh é sa bhliain 1812. Dearadh é mar cheanncheathrú chumhachtach sa Lár Tíre, ag ceiliúradh bhua na Breataine i gcoinne na bhFrancach. D’fhan an caisleán ina theach cónaithe ag an teaghlach ar feadh níos mó ná céad bliain.<ref name=":0" /> == Cuairt == Ar dheis, seasann an ‘Dair Rí’ cháiliúil. Meastar go bhfuil sé naoi gcéad bliain ar a laghad, rud a fhágann gurb é ceann de na crainn is sine in Éirinn é. De réir piseog a bhaineann leis an gcrann, dá dtitfeadh ceann de na craobhacha ar bhall de theaghlach Bury go bhfaigheadh sé bás. Dheimhnigh bás Charles Howard Bury i 1963 an rud taibhsiúil seo. Bhuail tintreach an crann agus cailleadh craobh amháin nó níos mó. Mhair an crann ach fuair Charles Howard Bury bás cúpla seachtain ina dhiaidh sin. Ba é an duine deireanach den teaghlach é.   Tá macalla ag baint leis na coillte ina gcluintear cágaíl leanúnach ard na bpréachán agus na gcág. Cuireann a gcuid fuaimeanna leis an uaigneas agus leis an bhfuinneamh scanrúil san áit uathúil seo.<ref name=":0" /> === Harriet agus "an taibhse" === Ba é an tragóid ba bhrónaí a tharla sa teaghlach ná cailliúint cailín álainn, ocht mbliana d’aois darbh ainm Harriet sa bhliain 1861. Ba í an iníon ab óige de chuid an 3ú hIarla Charleville, agus fuair sí bás i dtimpiste sa chaisleán. Cuireadh Harriet suas staighre chun a lámha a ní sula n-íosfadh sí béile. Bhí féith an ghrinn ag an gcailín óg agus cheap sí go mbeadh sé spraíúil bealach mórthaibhseach a dhéanamh ar a filleadh, trí shleamhnú síos an bhalastráid. Chaill sí a greim agus thit sí ar an urlár crua. Fuair sí bás go gairid ina dhiaidh sin. Bhí a muintir cráite faoina cailliúint. Cuireadh ráille suas ar an staighre. Baineadh é sin blianta níos déanaí ach tá na gearrthacha fós le feiceáil san áit a raibh an ráille ceangailte. Leanann taibhse Harriet ar aghaidh sa chaisleán inniu. Tá go leor scéalta le hinsint faoin gcailín óg álainn. Braitheann cuairteoirí a láithreacht agus iad ag dreapadh na staighrí. Deir cuid acu go bhfaca siad a scáthchruth taibhsiúil ag léim tharstu. Chuala daoine eile  cailín beag  agus gúna gorm agus bán uirthi agus í ag gáire nó ag scréachach.<ref name=":0" /> == Féach freisin == * [[Tulach Mhór]] == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Caisleáin]] [[Catagóir:Caisleáin i gContae Uíbh Fhailí]] [[Catagóir:Contae Uíbh Fhailí]] [[Catagóir:Tulach Mhór]] ce0tobux6sskk1lhwhqfs9i12my4a3v 1320174 1320173 2026-07-11T07:39:28Z TGcoa 21229 1320174 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Foirgneamh}} Tá '''Caisleán Charleville''' suite i d[[Tulach Mhór]] i g[[Contae Uíbh Fhailí]]. Tá cáil ar Charleville mar gheall ar a stair agus ar a bhéaloideas, ar a ailtireacht (stíl Ghotach) agus ar na rudaí neamhghnácha a bhíonn ag tarlú ansin ó am go ham. Maítear go bhfuil taibhsí ann fiú. [[Íomhá:Tullamore - Charleville Castle - 20210916152921.jpg|clé|mion|220x220px]] [[Íomhá:Tullamore - Charleville Castle - 20210916153026.jpg|clé|mion|220x220px]] [[Íomhá:Tullamore - Charleville Castle - 20210916152628.jpg|clé|mion|220x220px]] [[Íomhá:Tullamore - Charleville Castle - 20210916152447.jpg|clé|mion|220x220px]] [[Íomhá:Charleville Castle turret.jpg|clé|mion|293x293px]] [[Íomhá:Charleville Castle, Tullamore, Co Offaly - geograph.org.uk - 1357659.jpg|clé|mion|220x220px]] [[Íomhá:Tullamore - Charleville Castle - 20190920085912.jpg|clé|mion|445x445px]] == Stair == Sa séú haois bhí an talamh mar chuid de shuíomh mainistreach a bhí ceangailte le mainistir cháiliúil Dharú. Tá scéalta ann, gur chleacht na draoithe a ndeasghnátha sna coillte. Ach níorbh iad na manaigh ná na draoithe an fhadhb ba mhó a bhí ann. Sa bhliain 1577, bhronn  an [[Eilís I Shasana|Bhanríon Eilís 1]]  1,700 acra talún ar Thomas Moore as a sheirbhísí i dtaca le plandáil na hÉireann. Chuidigh sé le rialacha Shasana a chur i bhfeidhm in Éirinn. Le cumhacht ó Choróin Shasana, chuir sé na Taoisigh Ghaelacha faoi chois.<ref name=":0">{{Lua idirlín|url=https://xn--anpipar-jwa8e.ie/2026/07/caislean-charleville-co-uibh-fhaili/|teideal=Caisleán Charleville, Co. Uíbh Fhailí|údar=Nuala Holloway|dáta=2026-07-10|language=ga-IE|work=An Páipéar|dátarochtana=2026-07-10}}</ref> Ba ar na tailte seo a cuireadh tús le tógáil eastát Charleville. Mar a tharla, ba rud dearfach é sin do mhuintir na háite mar bhí siad fostaithe i bpoist éagsúla ar an eastát nuair nach raibh mórán deiseanna eile ann ag an am. Ba iad scileanna mhuintir na hÉireann ba chúis leis an gceardaíocht iontach a bhí i gceist le tógáil an chaisleáin. Ba shráidbhaile é Tulach Mhór ina raibh díonta tuí. Ba mhór an chabhair a thug Moore chun feabhas a chur ar an áit. De réir a chéile, cuireadh clár tógála i bhfeidhm ina raibh foirgnimh níos mó agus sráideanna níos leithne. Rinneadh Iarla de dhuine amháin de chuid theaghlach Moore ach chuaigh an teideal in éag i 1764 mar gheall ar easpa oidhrí sa líne fhireann.  Ba é a gharnia, Charles William Bury a tháinig mar úinéir nua ar eastát Charleville. Rinneadh an 1ú Iarla Charleville de i 1806. Bhí suim mhór aige i dtógáil caisleán. Ba é Francis Johnstone a ailtire, an fear a dhear Ard-Oifig an Phoist i mBaile Átha Cliath.  Cuireadh tús le tógáil an chaisleáin i 1798 agus críochnaíodh é sa bhliain 1812. Dearadh é mar cheanncheathrú chumhachtach sa Lár Tíre, ag ceiliúradh bhua na Breataine i gcoinne na bhFrancach. D’fhan an caisleán ina theach cónaithe ag an teaghlach ar feadh níos mó ná céad bliain.<ref name=":0" /> == Cuairt == Ar dheis, seasann an ‘Dair Rí’ cháiliúil. Meastar go bhfuil sé naoi gcéad bliain ar a laghad, rud a fhágann gurb é ceann de na crainn is sine in Éirinn é. De réir piseog a bhaineann leis an gcrann, dá dtitfeadh ceann de na craobhacha ar bhall de theaghlach Bury go bhfaigheadh sé bás. Dheimhnigh bás Charles Howard Bury i 1963 an rud taibhsiúil seo. Bhuail tintreach an crann agus cailleadh craobh amháin nó níos mó. Mhair an crann ach fuair Charles Howard Bury bás cúpla seachtain ina dhiaidh sin. Ba é an duine deireanach den teaghlach é.   Tá macalla ag baint leis na coillte ina gcluintear cágaíl leanúnach ard na bpréachán agus na gcág. Cuireann a gcuid fuaimeanna leis an uaigneas agus leis an bhfuinneamh scanrúil san áit uathúil seo.<ref name=":0" /> === Harriet agus "an taibhse" === Ba é an tragóid ba bhrónaí a tharla sa teaghlach ná cailliúint cailín álainn, ocht mbliana d’aois darbh ainm Harriet sa bhliain 1861. Ba í an iníon ab óige de chuid an 3ú hIarla Charleville, agus fuair sí bás i dtimpiste sa chaisleán. Cuireadh Harriet suas staighre chun a lámha a ní sula n-íosfadh sí béile. Bhí féith an ghrinn ag an gcailín óg agus cheap sí go mbeadh sé spraíúil bealach mórthaibhseach a dhéanamh ar a filleadh, trí shleamhnú síos an bhalastráid. Chaill sí a greim agus thit sí ar an urlár crua. Fuair sí bás go gairid ina dhiaidh sin. Bhí a muintir cráite faoina cailliúint. Cuireadh ráille suas ar an staighre. Baineadh é sin blianta níos déanaí ach tá na gearrthacha fós le feiceáil san áit a raibh an ráille ceangailte. Leanann taibhse Harriet ar aghaidh sa chaisleán inniu. Tá go leor scéalta le hinsint faoin gcailín óg álainn. Braitheann cuairteoirí a láithreacht agus iad ag dreapadh na staighrí. Deir cuid acu go bhfaca siad a scáthchruth taibhsiúil ag léim tharstu. Chuala daoine eile  cailín beag  agus gúna gorm agus bán uirthi agus í ag gáire nó ag scréachach.<ref name=":0" /> == Féach freisin == * [[Tulach Mhór]] == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Caisleáin]] [[Catagóir:Caisleáin i gContae Uíbh Fhailí]] [[Catagóir:Contae Uíbh Fhailí]] [[Catagóir:Tulach Mhór]] rr5vql1smy2lym6p17mu8udx8ipc4ms 1320176 1320174 2026-07-11T07:40:19Z TGcoa 21229 1320176 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Foirgneamh}} Tá '''Caisleán Charleville''' suite i d[[Tulach Mhór]] i g[[Contae Uíbh Fhailí]]. Tá cáil ar Charleville mar gheall ar a stair agus ar a bhéaloideas, ar a ailtireacht (stíl Ghotach) agus ar na rudaí neamhghnácha a bhíonn ag tarlú ansin ó am go ham. Maítear go bhfuil taibhsí ann fiú. [[Íomhá:Tullamore - Charleville Castle - 20210916152921.jpg|clé|mion|220x220px]] [[Íomhá:Tullamore - Charleville Castle - 20210916153026.jpg|clé|mion|220x220px]] [[Íomhá:Tullamore - Charleville Castle - 20210916152628.jpg|clé|mion|220x220px]] [[Íomhá:Tullamore - Charleville Castle - 20210916152447.jpg|clé|mion|220x220px]] [[Íomhá:Charleville Castle turret.jpg|clé|mion|293x293px]] [[Íomhá:Charleville Castle, Tullamore, Co Offaly - geograph.org.uk - 1357659.jpg|clé|mion|220x220px]] [[Íomhá:Tullamore - Charleville Castle - 20190920085912.jpg|clé|mion|445x445px]] == Stair == Sa séú haois bhí an talamh mar chuid de shuíomh mainistreach a bhí ceangailte le mainistir cháiliúil Dharú. Tá scéalta ann, gur chleacht na draoithe a ndeasghnátha sna coillte. Ach níorbh iad na manaigh ná na draoithe an fhadhb ba mhó a bhí ann. Sa bhliain 1577, bhronn  an [[Eilís I Shasana|Bhanríon Eilís 1]]  1,700 acra talún ar Thomas Moore as a sheirbhísí i dtaca le plandáil na hÉireann. Chuidigh sé le rialacha Shasana a chur i bhfeidhm in Éirinn. Le cumhacht ó Choróin Shasana, chuir sé na Taoisigh Ghaelacha faoi chois.<ref name=":0">{{Lua idirlín|url=https://xn--anpipar-jwa8e.ie/2026/07/caislean-charleville-co-uibh-fhaili/|teideal=Caisleán Charleville, Co. Uíbh Fhailí|údar=Nuala Holloway|dáta=2026-07-10|language=ga-IE|work=An Páipéar|dátarochtana=2026-07-10}}</ref> Ba ar na tailte seo a cuireadh tús le tógáil eastát Charleville. Mar a tharla, ba rud dearfach é sin do mhuintir na háite mar bhí siad fostaithe i bpoist éagsúla ar an eastát nuair nach raibh mórán deiseanna eile ann ag an am. Ba iad scileanna mhuintir na hÉireann ba chúis leis an gceardaíocht iontach a bhí i gceist le tógáil an chaisleáin. Ba shráidbhaile é Tulach Mhór ina raibh díonta tuí. Ba mhór an chabhair a thug Moore chun feabhas a chur ar an áit. De réir a chéile, cuireadh clár tógála i bhfeidhm ina raibh foirgnimh níos mó agus sráideanna níos leithne. Rinneadh Iarla de dhuine amháin de chuid theaghlach Moore ach chuaigh an teideal in éag i 1764 mar gheall ar easpa oidhrí sa líne fhireann.  Ba é a gharnia, Charles William Bury a tháinig mar úinéir nua ar eastát Charleville. Rinneadh an 1ú Iarla Charleville de i 1806. Bhí suim mhór aige i dtógáil caisleán. Ba é Francis Johnstone a ailtire, an fear a dhear Ard-Oifig an Phoist i mBaile Átha Cliath.  Cuireadh tús le tógáil an chaisleáin i 1798 agus críochnaíodh é sa bhliain 1812. Dearadh é mar cheanncheathrú chumhachtach sa Lár Tíre, ag ceiliúradh bhua na Breataine i gcoinne na bhFrancach. D’fhan an caisleán ina theach cónaithe ag an teaghlach ar feadh níos mó ná céad bliain.<ref name=":0" /> == Cuairt == Ar dheis, seasann an ‘Dair Rí’ cháiliúil. Meastar go bhfuil sé naoi gcéad bliain ar a laghad, rud a fhágann gurb é ceann de na crainn is sine in Éirinn é. De réir piseog a bhaineann leis an gcrann, dá dtitfeadh ceann de na craobhacha ar bhall de theaghlach Bury go bhfaigheadh sé bás. Dheimhnigh bás Charles Howard Bury i 1963 an rud taibhsiúil seo. Bhuail tintreach an crann agus cailleadh craobh amháin nó níos mó. Mhair an crann ach fuair Charles Howard Bury bás cúpla seachtain ina dhiaidh sin. Ba é an duine deireanach den teaghlach é.   Tá macalla ag baint leis na coillte ina gcluintear cágaíl leanúnach ard na bpréachán agus na gcág. Cuireann a gcuid fuaimeanna leis an uaigneas agus leis an bhfuinneamh scanrúil san áit uathúil seo.<ref name=":0" /> === Harriet agus "an taibhse" === Ba é an tragóid ba bhrónaí a tharla sa teaghlach ná cailliúint cailín álainn, ocht mbliana d’aois darbh ainm Harriet sa bhliain 1861. Ba í an iníon ab óige de chuid an 3ú hIarla Charleville, agus fuair sí bás i dtimpiste sa chaisleán. Cuireadh Harriet suas staighre chun a lámha a ní sula n-íosfadh sí béile. Bhí féith an ghrinn ag an gcailín óg agus cheap sí go mbeadh sé spraíúil bealach mórthaibhseach a dhéanamh ar a filleadh, trí shleamhnú síos an bhalastráid. Chaill sí a greim agus thit sí ar an urlár crua. Fuair sí bás go gairid ina dhiaidh sin. Bhí a muintir cráite faoina cailliúint. Cuireadh ráille suas ar an staighre. Baineadh é sin blianta níos déanaí ach tá na gearrthacha fós le feiceáil san áit a raibh an ráille ceangailte. Leanann taibhse Harriet ar aghaidh sa chaisleán inniu. Tá go leor scéalta le hinsint faoin gcailín óg álainn. Braitheann cuairteoirí a láithreacht agus iad ag dreapadh na staighrí. Deir cuid acu go bhfaca siad a scáthchruth taibhsiúil ag léim tharstu. Chuala daoine eile  cailín beag  agus gúna gorm agus bán uirthi agus í ag gáire nó ag scréachach.<ref name=":0" /> == Féach freisin == * [[Tulach Mhór]] == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Caisleáin]] [[Catagóir:Caisleáin i gContae Uíbh Fhailí]] [[Catagóir:Contae Uíbh Fhailí]] [[Catagóir:Tulach Mhór]] [[Catagóir:Ionaid turasóireachta]] evuoghatzoflw27jldiq54sypuib370 1320177 1320176 2026-07-11T07:41:12Z TGcoa 21229 1320177 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Foirgneamh}} Tá '''Caisleán Charleville''' suite i d[[Tulach Mhór]] i g[[Contae Uíbh Fhailí]]. Tá cáil ar Charleville mar gheall ar a stair agus ar a bhéaloideas, ar a ailtireacht (stíl Ghotach) agus ar na rudaí neamhghnácha a bhíonn ag tarlú ansin ó am go ham. Maítear go bhfuil taibhsí ann fiú. [[Íomhá:Tullamore - Charleville Castle - 20210916152921.jpg|clé|mion|220x220px]] [[Íomhá:Tullamore - Charleville Castle - 20210916153026.jpg|clé|mion|220x220px]] [[Íomhá:Tullamore - Charleville Castle - 20210916152628.jpg|clé|mion|220x220px]] [[Íomhá:Tullamore - Charleville Castle - 20210916152447.jpg|clé|mion|220x220px]] [[Íomhá:Charleville Castle turret.jpg|clé|mion|293x293px]] [[Íomhá:Charleville Castle, Tullamore, Co Offaly - geograph.org.uk - 1357659.jpg|clé|mion|220x220px]] [[Íomhá:Tullamore - Charleville Castle - 20190920085912.jpg|clé|mion|445x445px]] == Stair == Sa séú haois bhí an talamh mar chuid de shuíomh mainistreach a bhí ceangailte le mainistir cháiliúil Dharú. Tá scéalta ann, gur chleacht na draoithe a ndeasghnátha sna coillte. Ach níorbh iad na manaigh ná na draoithe an fhadhb ba mhó a bhí ann. Sa bhliain 1577, bhronn  an [[Eilís I Shasana|Bhanríon Eilís 1]]  1,700 acra talún ar Thomas Moore as a sheirbhísí i dtaca le plandáil na hÉireann. Chuidigh sé le rialacha Shasana a chur i bhfeidhm in Éirinn. Le cumhacht ó Choróin Shasana, chuir sé na Taoisigh Ghaelacha faoi chois.<ref name=":0">{{Lua idirlín|url=https://xn--anpipar-jwa8e.ie/2026/07/caislean-charleville-co-uibh-fhaili/|teideal=Caisleán Charleville, Co. Uíbh Fhailí|údar=Nuala Holloway|dáta=2026-07-10|language=ga-IE|work=An Páipéar|dátarochtana=2026-07-10}}</ref> Ba ar na tailte seo a cuireadh tús le tógáil eastát Charleville. Mar a tharla, ba rud dearfach é sin do mhuintir na háite mar bhí siad fostaithe i bpoist éagsúla ar an eastát nuair nach raibh mórán deiseanna eile ann ag an am. Ba iad scileanna mhuintir na hÉireann ba chúis leis an gceardaíocht iontach a bhí i gceist le tógáil an chaisleáin. Ba shráidbhaile é Tulach Mhór ina raibh díonta tuí. Ba mhór an chabhair a thug Moore chun feabhas a chur ar an áit. De réir a chéile, cuireadh clár tógála i bhfeidhm ina raibh foirgnimh níos mó agus sráideanna níos leithne. Rinneadh Iarla de dhuine amháin de chuid theaghlach Moore ach chuaigh an teideal in éag i 1764 mar gheall ar easpa oidhrí sa líne fhireann.  Ba é a gharnia, Charles William Bury a tháinig mar úinéir nua ar eastát Charleville. Rinneadh an 1ú Iarla Charleville de i 1806. Bhí suim mhór aige i dtógáil caisleán. Ba é Francis Johnstone a ailtire, an fear a dhear Ard-Oifig an Phoist i mBaile Átha Cliath.  Cuireadh tús le tógáil an chaisleáin i 1798 agus críochnaíodh é sa bhliain 1812. Dearadh é mar cheanncheathrú chumhachtach sa Lár Tíre, ag ceiliúradh bhua na Breataine i gcoinne na bhFrancach. D’fhan an caisleán ina theach cónaithe ag an teaghlach ar feadh níos mó ná céad bliain.<ref name=":0" /> == Cuairt == Ar dheis, seasann an ‘Dair Rí’ cháiliúil. Meastar go bhfuil sé naoi gcéad bliain ar a laghad, rud a fhágann gurb é ceann de na crainn is sine in Éirinn é. De réir piseog a bhaineann leis an gcrann, dá dtitfeadh ceann de na craobhacha ar bhall de theaghlach Bury go bhfaigheadh sé bás. Dheimhnigh bás Charles Howard Bury i 1963 an rud taibhsiúil seo. Bhuail tintreach an crann agus cailleadh craobh amháin nó níos mó. Mhair an crann ach fuair Charles Howard Bury bás cúpla seachtain ina dhiaidh sin. Ba é an duine deireanach den teaghlach é.   Tá macalla ag baint leis na coillte ina gcluintear cágaíl leanúnach ard na bpréachán agus na gcág. Cuireann a gcuid fuaimeanna leis an uaigneas agus leis an bhfuinneamh scanrúil san áit uathúil seo.<ref name=":0" /> === Harriet agus "an taibhse" === Ba é an tragóid ba bhrónaí a tharla sa teaghlach ná cailliúint cailín álainn, ocht mbliana d’aois darbh ainm Harriet sa bhliain 1861. Ba í an iníon ab óige de chuid an 3ú hIarla Charleville, agus fuair sí bás i dtimpiste sa chaisleán. Cuireadh Harriet suas staighre chun a lámha a ní sula n-íosfadh sí béile. Bhí féith an ghrinn ag an gcailín óg agus cheap sí go mbeadh sé spraíúil bealach mórthaibhseach a dhéanamh ar a filleadh, trí shleamhnú síos an bhalastráid. Chaill sí a greim agus thit sí ar an urlár crua. Fuair sí bás go gairid ina dhiaidh sin. Bhí a muintir cráite faoina cailliúint. Cuireadh ráille suas ar an staighre. Baineadh é sin blianta níos déanaí ach tá na gearrthacha fós le feiceáil san áit a raibh an ráille ceangailte. Leanann taibhse Harriet ar aghaidh sa chaisleán inniu. Tá go leor scéalta le hinsint faoin gcailín óg álainn. Braitheann cuairteoirí a láithreacht agus iad ag dreapadh na staighrí. Deir cuid acu go bhfaca siad a scáthchruth taibhsiúil ag léim tharstu. Chuala daoine eile  cailín beag  agus gúna gorm agus bán uirthi agus í ag gáire nó ag scréachach.<ref name=":0" /> == Féach freisin == * [[Tulach Mhór]] == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Caisleáin]] [[Catagóir:Caisleáin i gContae Uíbh Fhailí]] [[Catagóir:Contae Uíbh Fhailí]] [[Catagóir:Tulach Mhór]] [[Catagóir:Áiteanna is díol spéise do thurasóirí in Éirinn (]] jnm9czlp8ttejpmr1nqvntdl237l9w7 1320178 1320177 2026-07-11T07:41:36Z TGcoa 21229 1320178 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Foirgneamh}} Tá '''Caisleán Charleville''' suite i d[[Tulach Mhór]] i g[[Contae Uíbh Fhailí]]. Tá cáil ar Charleville mar gheall ar a stair agus ar a bhéaloideas, ar a ailtireacht (stíl Ghotach) agus ar na rudaí neamhghnácha a bhíonn ag tarlú ansin ó am go ham. Maítear go bhfuil taibhsí ann fiú. [[Íomhá:Tullamore - Charleville Castle - 20210916152921.jpg|clé|mion|220x220px]] [[Íomhá:Tullamore - Charleville Castle - 20210916153026.jpg|clé|mion|220x220px]] [[Íomhá:Tullamore - Charleville Castle - 20210916152628.jpg|clé|mion|220x220px]] [[Íomhá:Tullamore - Charleville Castle - 20210916152447.jpg|clé|mion|220x220px]] [[Íomhá:Charleville Castle turret.jpg|clé|mion|293x293px]] [[Íomhá:Charleville Castle, Tullamore, Co Offaly - geograph.org.uk - 1357659.jpg|clé|mion|220x220px]] [[Íomhá:Tullamore - Charleville Castle - 20190920085912.jpg|clé|mion|445x445px]] == Stair == Sa séú haois bhí an talamh mar chuid de shuíomh mainistreach a bhí ceangailte le mainistir cháiliúil Dharú. Tá scéalta ann, gur chleacht na draoithe a ndeasghnátha sna coillte. Ach níorbh iad na manaigh ná na draoithe an fhadhb ba mhó a bhí ann. Sa bhliain 1577, bhronn  an [[Eilís I Shasana|Bhanríon Eilís 1]]  1,700 acra talún ar Thomas Moore as a sheirbhísí i dtaca le plandáil na hÉireann. Chuidigh sé le rialacha Shasana a chur i bhfeidhm in Éirinn. Le cumhacht ó Choróin Shasana, chuir sé na Taoisigh Ghaelacha faoi chois.<ref name=":0">{{Lua idirlín|url=https://xn--anpipar-jwa8e.ie/2026/07/caislean-charleville-co-uibh-fhaili/|teideal=Caisleán Charleville, Co. Uíbh Fhailí|údar=Nuala Holloway|dáta=2026-07-10|language=ga-IE|work=An Páipéar|dátarochtana=2026-07-10}}</ref> Ba ar na tailte seo a cuireadh tús le tógáil eastát Charleville. Mar a tharla, ba rud dearfach é sin do mhuintir na háite mar bhí siad fostaithe i bpoist éagsúla ar an eastát nuair nach raibh mórán deiseanna eile ann ag an am. Ba iad scileanna mhuintir na hÉireann ba chúis leis an gceardaíocht iontach a bhí i gceist le tógáil an chaisleáin. Ba shráidbhaile é Tulach Mhór ina raibh díonta tuí. Ba mhór an chabhair a thug Moore chun feabhas a chur ar an áit. De réir a chéile, cuireadh clár tógála i bhfeidhm ina raibh foirgnimh níos mó agus sráideanna níos leithne. Rinneadh Iarla de dhuine amháin de chuid theaghlach Moore ach chuaigh an teideal in éag i 1764 mar gheall ar easpa oidhrí sa líne fhireann.  Ba é a gharnia, Charles William Bury a tháinig mar úinéir nua ar eastát Charleville. Rinneadh an 1ú Iarla Charleville de i 1806. Bhí suim mhór aige i dtógáil caisleán. Ba é Francis Johnstone a ailtire, an fear a dhear Ard-Oifig an Phoist i mBaile Átha Cliath.  Cuireadh tús le tógáil an chaisleáin i 1798 agus críochnaíodh é sa bhliain 1812. Dearadh é mar cheanncheathrú chumhachtach sa Lár Tíre, ag ceiliúradh bhua na Breataine i gcoinne na bhFrancach. D’fhan an caisleán ina theach cónaithe ag an teaghlach ar feadh níos mó ná céad bliain.<ref name=":0" /> == Cuairt == Ar dheis, seasann an ‘Dair Rí’ cháiliúil. Meastar go bhfuil sé naoi gcéad bliain ar a laghad, rud a fhágann gurb é ceann de na crainn is sine in Éirinn é. De réir piseog a bhaineann leis an gcrann, dá dtitfeadh ceann de na craobhacha ar bhall de theaghlach Bury go bhfaigheadh sé bás. Dheimhnigh bás Charles Howard Bury i 1963 an rud taibhsiúil seo. Bhuail tintreach an crann agus cailleadh craobh amháin nó níos mó. Mhair an crann ach fuair Charles Howard Bury bás cúpla seachtain ina dhiaidh sin. Ba é an duine deireanach den teaghlach é.   Tá macalla ag baint leis na coillte ina gcluintear cágaíl leanúnach ard na bpréachán agus na gcág. Cuireann a gcuid fuaimeanna leis an uaigneas agus leis an bhfuinneamh scanrúil san áit uathúil seo.<ref name=":0" /> === Harriet agus "an taibhse" === Ba é an tragóid ba bhrónaí a tharla sa teaghlach ná cailliúint cailín álainn, ocht mbliana d’aois darbh ainm Harriet sa bhliain 1861. Ba í an iníon ab óige de chuid an 3ú hIarla Charleville, agus fuair sí bás i dtimpiste sa chaisleán. Cuireadh Harriet suas staighre chun a lámha a ní sula n-íosfadh sí béile. Bhí féith an ghrinn ag an gcailín óg agus cheap sí go mbeadh sé spraíúil bealach mórthaibhseach a dhéanamh ar a filleadh, trí shleamhnú síos an bhalastráid. Chaill sí a greim agus thit sí ar an urlár crua. Fuair sí bás go gairid ina dhiaidh sin. Bhí a muintir cráite faoina cailliúint. Cuireadh ráille suas ar an staighre. Baineadh é sin blianta níos déanaí ach tá na gearrthacha fós le feiceáil san áit a raibh an ráille ceangailte. Leanann taibhse Harriet ar aghaidh sa chaisleán inniu. Tá go leor scéalta le hinsint faoin gcailín óg álainn. Braitheann cuairteoirí a láithreacht agus iad ag dreapadh na staighrí. Deir cuid acu go bhfaca siad a scáthchruth taibhsiúil ag léim tharstu. Chuala daoine eile  cailín beag  agus gúna gorm agus bán uirthi agus í ag gáire nó ag scréachach.<ref name=":0" /> == Féach freisin == * [[Tulach Mhór]] == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Caisleáin]] [[Catagóir:Caisleáin i gContae Uíbh Fhailí]] [[Catagóir:Contae Uíbh Fhailí]] [[Catagóir:Tulach Mhór]] [[Catagóir:Áiteanna is díol spéise do thurasóirí in Éirinn]] 8q8bax73hj3jg1drtd7wa9msncfmmh3