Vicipéid gawiki https://ga.wikipedia.org/wiki/Pr%C3%ADomhleathanach MediaWiki 1.47.0-wmf.10 first-letter Meán Speisialta Plé Úsáideoir Plé úsáideora Vicipéid Plé Vicipéide Íomhá Plé íomhá MediaWiki Plé MediaWiki Teimpléad Plé teimpléid Cabhair Plé cabhrach Catagóir Plé catagóire TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk 0 2181 1320580 1273898 2026-07-14T20:14:36Z Conradder 34685 /* Daoine a rugadh ar an lá seo */ 1320580 wikitext text/x-wiki {{Iúil}} Is é an '''14 Iúil''' an 195ú lá den bhliain de réir fhéilire Ghréagóra nó an 196ú lá i mbliain bhisigh. Tá 170 lá fágtha sa bhliain. == Féilte == * [[An Fhrainc]] - ''Fête Nationale'' nó ''quatorze juillet'' (Lá Bastille) == Daoine a rugadh ar an lá seo == * [[1207]] — [[San Eilís na hUngáire]], naomh Críostaí (b. [[1231]]) * [[1602]] — [[Jules Mazarin]], taidhleoir agus státaire Francach (b. [[1661]]) * [[1862]] — [[Gustav Klimt]], péintéir Ostarach (b. [[1918]]) * [[1896]] — [[Buenaventura Durruti]], Ainrialaí Spáinneach (b. [[1936]]) * [[1896]] — [[Patrick Gorry]], polaiteoir Éireannach (b. [[1965]]) * [[1911]] — [[Eddie Babe Risko]], dornálaí Meiriceánach (b. [[1957]]) * [[1912]] — [[Woody Guthrie]], cumadóir agus ceoltóir Meiriceánach (b. [[1967]]) * [[1913]] — [[Gerald R. Ford]], 38ú Uachtarán na Stát Aontaithe (b. [[2006]]) * [[1918]] — [[Ingmar Bergman]], stiúrthóir scannán (b. [[2007]]) * [[1960]] — [[Jane Lynch]], aisteoir Meiriceánach * [[1960]] — [[Kyle Gass]], ceoltóir Meiriceánach * [[1962]] — [[Fidelma Healy Eames]], polaiteoir Éireannach * [[1964]] — [[Jane Espenson]], scríbhneoir agus léiritheoir teilifíse Meiriceánach * [[1966]] — [[Matthew Fox]], aisteoir Meiriceánach * [[1976]] — [[Kirsten Sheridan]], aisteoir agus stiúrthóir scannán Éireannach * [[1988]] — [[Conor McGregor]], dornálaí agus trodaí MMA Éireannach * [[1988]] — [[James Vaughan]], imreoir sacair * [[1990]] — [[Ian Nepomniachtchi]], imreoir fichille Rúiseach * [[1992]] — [[Cillian Ó Buachalla]], iománaí Éireannach * [[2001]] — [[Daniel Wiffen]], snámhóir Éireannach == Daoine a fuair bás ar an lá seo == * [[1086]] — [[Toirdhealbhach Ua Briain]], ard-rí (r. [[1009]]) * [[1817]] — [[Germaine de Staël]], údar Eilvéiseach (r. [[1766]]) * [[1827]] — [[Augustin Jean Fresnel]], innealtóir agus fisiceoir Francach (r. [[1788]]) * [[1881]] — [[Billy the Kid]], coirpeach (r. [[1859]]) * [[1914]] — [[Máire Ní Shúilleabháin]], múinteoir agus státseirbhíseach Éireannach (r. [[1884]]) * [[1936]] — [[Patrick Hogan (Cumann na nGaedheal)|Patrick Hogan]], polaiteoir Éireannach (r. [[1891]]) * [[1954]] — [[Jacinto Benavente]], scríbhneoir Spáinneach (r. [[1866]]) * [[1955]] — [[James Dolan]], polaiteoir Éireannach (r. [[1882]]) * [[1956]] — [[Thomas Walsh]], polaiteoir Éireannach (r. [[1901]]) * [[1960]] — [[Maurice de Broglie]], fisiceoir Francach (r. [[1875]]) * [[2019]] — [[Pernell Whitaker]], dornálaí Meiriceánach (r. [[1964]]) * [[2022]] — [[Bobby Aylward]], polaiteoir Éireannach (r. [[1955]]) * [[2022]] — [[Ivana Trump]], bean ghnó Sheiceach-Mheiriceánach (r. [[1949]]) == Tarluithe eile == * [[1789]] - Cuireadh tús le [[Réabhlóid na Fraince]] * [[1933]] - Sa [[An Ghearmáin|Ghearmáin]] bhí gach páirtí polaitiúil sa tír coiscthe seachas na [[Naitsíochas|Naitsithe]] * [[2015]] - Bhí réiteach déanta ag An Iaráin le sé cinn de na Cumhachtaí Móra i gcomhráití núicléach tar éis breis is deich mbliana taidhleoireachta. [http://www.rte.ie/news/nuacht/2015/0714/714675-socru-nuicleach-idir-meircea-agus-an-iarain/ Nuacht RTÉ] * [[2016]] - Thiomáin fear [[Ionsaí Nice, 2016|trucail isteach i slua]] ar [[Lá Bastille]]. Maraíodh 84 duine. [[Catagóir:Dátaí|0714]] [[Catagóir:Míonna|Iúil, 14]] hc0apezpn47sgcix4pirqn1m1zo2a1x 1320589 1320580 2026-07-14T20:27:48Z Conradder 34685 /* Tarluithe eile */ 1320589 wikitext text/x-wiki {{Iúil}} Is é an '''14 Iúil''' an 195ú lá den bhliain de réir fhéilire Ghréagóra nó an 196ú lá i mbliain bhisigh. Tá 170 lá fágtha sa bhliain. == Féilte == * [[An Fhrainc]] - ''Fête Nationale'' nó ''quatorze juillet'' (Lá Bastille) == Daoine a rugadh ar an lá seo == * [[1207]] — [[San Eilís na hUngáire]], naomh Críostaí (b. [[1231]]) * [[1602]] — [[Jules Mazarin]], taidhleoir agus státaire Francach (b. [[1661]]) * [[1862]] — [[Gustav Klimt]], péintéir Ostarach (b. [[1918]]) * [[1896]] — [[Buenaventura Durruti]], Ainrialaí Spáinneach (b. [[1936]]) * [[1896]] — [[Patrick Gorry]], polaiteoir Éireannach (b. [[1965]]) * [[1911]] — [[Eddie Babe Risko]], dornálaí Meiriceánach (b. [[1957]]) * [[1912]] — [[Woody Guthrie]], cumadóir agus ceoltóir Meiriceánach (b. [[1967]]) * [[1913]] — [[Gerald R. Ford]], 38ú Uachtarán na Stát Aontaithe (b. [[2006]]) * [[1918]] — [[Ingmar Bergman]], stiúrthóir scannán (b. [[2007]]) * [[1960]] — [[Jane Lynch]], aisteoir Meiriceánach * [[1960]] — [[Kyle Gass]], ceoltóir Meiriceánach * [[1962]] — [[Fidelma Healy Eames]], polaiteoir Éireannach * [[1964]] — [[Jane Espenson]], scríbhneoir agus léiritheoir teilifíse Meiriceánach * [[1966]] — [[Matthew Fox]], aisteoir Meiriceánach * [[1976]] — [[Kirsten Sheridan]], aisteoir agus stiúrthóir scannán Éireannach * [[1988]] — [[Conor McGregor]], dornálaí agus trodaí MMA Éireannach * [[1988]] — [[James Vaughan]], imreoir sacair * [[1990]] — [[Ian Nepomniachtchi]], imreoir fichille Rúiseach * [[1992]] — [[Cillian Ó Buachalla]], iománaí Éireannach * [[2001]] — [[Daniel Wiffen]], snámhóir Éireannach == Daoine a fuair bás ar an lá seo == * [[1086]] — [[Toirdhealbhach Ua Briain]], ard-rí (r. [[1009]]) * [[1817]] — [[Germaine de Staël]], údar Eilvéiseach (r. [[1766]]) * [[1827]] — [[Augustin Jean Fresnel]], innealtóir agus fisiceoir Francach (r. [[1788]]) * [[1881]] — [[Billy the Kid]], coirpeach (r. [[1859]]) * [[1914]] — [[Máire Ní Shúilleabháin]], múinteoir agus státseirbhíseach Éireannach (r. [[1884]]) * [[1936]] — [[Patrick Hogan (Cumann na nGaedheal)|Patrick Hogan]], polaiteoir Éireannach (r. [[1891]]) * [[1954]] — [[Jacinto Benavente]], scríbhneoir Spáinneach (r. [[1866]]) * [[1955]] — [[James Dolan]], polaiteoir Éireannach (r. [[1882]]) * [[1956]] — [[Thomas Walsh]], polaiteoir Éireannach (r. [[1901]]) * [[1960]] — [[Maurice de Broglie]], fisiceoir Francach (r. [[1875]]) * [[2019]] — [[Pernell Whitaker]], dornálaí Meiriceánach (r. [[1964]]) * [[2022]] — [[Bobby Aylward]], polaiteoir Éireannach (r. [[1955]]) * [[2022]] — [[Ivana Trump]], bean ghnó Sheiceach-Mheiriceánach (r. [[1949]]) == Tarluithe eile == * [[1789]] - [[Forghabháil an Bastille]]. Cuireadh tús le [[Réabhlóid na Fraince]] * [[1881]] - Scaoil [[Pat Garrett]] agus mharaigh sé ''[[Billy the Kid]]'' * [[1933]] - Sa [[An Ghearmáin|Ghearmáin]] bhí gach páirtí polaitiúil sa tír coiscthe seachas na [[Naitsíochas|Naitsithe]] * [[1960]] - Thosaigh [[Jane Goodall]] a staidéar ar [[simpeansaí|shimpeansaithe]] san fhiántas * [[2013]] - Tiomnaíodh dealbh den ghníomhaí thimpeallachta, [[Rachel Carson]], in [[Woods Hole, Massachusetts]] * [[2015]] - Bhí réiteach déanta ag An Iaráin le sé cinn de na Cumhachtaí Móra i gcomhráití núicléach tar éis breis is deich mbliana taidhleoireachta. [http://www.rte.ie/news/nuacht/2015/0714/714675-socru-nuicleach-idir-meircea-agus-an-iarain/ Nuacht RTÉ] * [[2015]] - D'eitil ''[[New Horizons]]'' thar [[Plútón]] den chéad uair. * [[2016]] - Thiomáin fear [[Ionsaí Nice, 2016|trucail isteach i slua]] ar [[Lá Bastille]]. Maraíodh 86 dhuine. [[Catagóir:Dátaí|0714]] [[Catagóir:Míonna|Iúil, 14]] 1a03ih7tnn29vdtjr7fz7yhus1mcw6c 0 3943 1320633 1274105 2026-07-15T08:49:04Z Conradder 34685 /* Tarluithe eile */ 1320633 wikitext text/x-wiki {{Iúil}} Is é an '''15 Iúil''' an 196ú lá den bhliain de réir fhéilire Ghréagóra nó an 197ú lá i mbliain bhisigh. Tá 169 lá fágtha sa bhliain. == Féilte == * Lá Fhéile San Suitín, Lá San Svaítín nó Lá Fheile Abhóige == Daoine a rugadh ar an lá seo == * [[1573]] — [[Inigo Jones]], ailtire Sasanach (b. [[1652]]) * [[1606]] — [[Rembrandt]], péintéir agus eitseálaí Ísiltíreach (b.[[1669]]) * [[1778]] — [[Henry Joseph Monck Mason]], scríbhneoir Éireannach (b. [[1858]]) * [[1858]] — [[Emmeline Pankhurst]], sufragóir Sasanach (b. [[1928]]) * [[1882]] — [[Nóra Ághas]], múinteoir agus náisiúnaí Éireannach, agus gníomhaí ar son na Gaeilge (b. [[1970]]) * [[1899]] — [[Seán F. Lemass|Seán Lemass]], tríú Taoiseach na hÉireann (b.[[1971]]) * [[1909]] — [[Hendrik Casimir]], fisiceoir Ísiltíreach (b. [[2000]]) * [[1918]] — [[Bertram Brockhouse]], fisiceoir Ceanadach (b. [[2003]]) * [[1921]] — [[Robert Bruce Merrifield]], bithcheimiceoir Meiriceánach (b. [[2006]]) * [[1922]] — [[Cathal Ó Sándair|Cathal Ó Sandair]], scríbhneoir Gaeilge (b.[[1996]]) * [[1922]] — [[Leon Max Lederman]], fisiceoir Meiriceánach (b. [[2018]]) * [[1928]] — [[Carl Woese]], micribhitheolaí Meiriceánach (b. [[2012]]) * [[1930]] — [[Jacques Derrida]], fealsamh Francach (b. [[2004]]) * [[1931]] — [[Brian Sewell]], léirmheastóir ealaíne Sasanach (b. [[2015]]) * [[1943]] — [[Susan Jocelyn Burnell]], réalteolaí as Béal Feirste * [[1946]] — [[Linda Ronstadt]], amhránaí Meiriceánach * [[1956]] — [[Ian Curtis]], ceoltóir agus cumadóir Sasanach (b.[[1980]]) * [[1958]] — [[Michael Collins (polaiteoir)|Michael Collins]], polaiteoir Éireannach * [[1961]] — [[Forest Whitaker]], aisteoir Meiriceánach * [[1965]] — [[Alastair MacIlleMhìcheil]], polaiteoir Briotanach * [[1976]] — [[Gabriel Iglesias]], fuirseoir Meiriceánach * [[1980]] — [[Jasper Pääkkönen]], aisteoir agus fiontraí Fionlannach * [[1983]] — [[Marcos Maidana]], dornálaí Airgintíneach * [[1989]] — [[Peter Gojowczyk]], imreoir leadóige Gearmánach * [[1993]] — [[Daichi Sugimoto]], imreoir sacair Seapánach == Daoine a fuair bás ar an lá seo == * [[1153]] — [[Pápa Eoghan III]], Pápa ó 1145 go 1153 * [[1307]] — [[Éadbhard I Shasana]], Rí Shasana (r. [[1239]]) * [[1476]] — [[Regiomontanus]], matamaiticeoir, astralaí, agus réalteolaí Gearmánach (r. [[1436]]) * [[1876]] — [[Juan Pablo Duarte]], bunaitheoir na Poblachta Doiminicí (r. [[1813]]) * [[1904]] — [[Anton Chekhov]], drámadóir agus údar Rúiseach (r. [[1860]]) * [[1919]] — [[Emil Hermann Fischer]], ceimiceoir Gearmánach (r. [[1852]]) * [[1927]] — [[Constance Gore-Booth Markiewicz]], 59, polaiteoir, náisiúnaí agus réabhlóidí Éireannach (r.[[1868]]) * [[1939]] — [[Eugen Bleuler]], síciatraí Eilvéiseach (r. [[1857]]) * [[1939]] — [[Seán Ó Tiobraide]], polaiteoir Éireannach (r. [[1897]]) * [[1957]] — [[Patrick Kinane]], polaiteoir Éireannach (r. [[1892]]) * [[1959]] — [[Vance Palmer]], scríbhneoir Astrálach (r. [[1885]]) * [[1993]] — [[Young Corbett III]], dornálaí Meiriceánach (r. [[1905]]) * [[1997]] — [[Gianni Versace]], dearthóir faisin Iodálach (r. [[1946]]) * [[2009]] — [[Natalia Estemirova]], gníomhaí cearta daonna Rúiseach (r. [[1958]]) * [[2011]] — [[Googie Withers]], ban-aisteoir Briotanach (r. [[1917]]) * [[2014]] — [[Óscar Acosta]], scríbhneoir, léirmheastóir, polaiteoir, taidhleoir Hondúrach (r. [[1933]]) * [[2016]] — [[Pádraig Ó Fiannachta]], ollamh, scríbhneoir, agus sagart Éireannach (r. [[1927]]) * [[2016]] — [[Qandeel Baloch]], mainicín agus aisteoir Pacastánach (r. [[1990]]) == Tarluithe eile == * [[1099]] - [[An Chéad Chrosáid]]: ghabh saighdiúirí Críostaí [[Teampall an Tuama Naofa]] i ndiaidh léigir dheacair * [[1149]] - Coisriceadh [[Teampall an Tuama Naofa]] arís i ndiaidh atógála in [[Iarúsailéim]] * [[1799]] - Thángthas ar [[Leac Rosetta]] * [[1815]] - Ghéill [[Napoléon Bonaparte|Napoleon]] don [[An Bhreatain|Bhreatain]] i [[Rochefort]] ar an HMS Bellerophon. * [[1995]] - Dhíbir [[An tSeirbia|Seirbiaigh]] [[An Bhoisnia-Heirseagaivéin|Bosnia]] na mílte [[An tIoslam|Moslamach]] amach as [[Srebrenica]] * [[2005]] - D'oscail aerfort idirnáisiúnta [[Mogaidisiú]] sa [[An tSomáil|tSomáil]] tar éis dó a bheith dúnta le haon bhliain déag * [[2006]] - Lainseáladh [[Twitter]] * [[2007]] - Bhuaigh [[Pádraig Harrington]], galfaire Éireannach [[Comórtas Oscailte na Breataine]] ag Carnoustie, Albain * [[2018]] - Bhuaigh [[an Fhrainc]] [[Corn FIFA an Domhain 2018]] [[Catagóir:Dátaí|0715]] [[Catagóir:Míonna|Iúil, 15]] ekgl2hg1jqirjkj8w3hwousy9dch4ef 0 12411 1320612 1220087 2026-07-14T22:25:51Z TGcoa 21229 1320612 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Imeacht}} [[Íomhá:Prise de la Bastille.jpg|thumb|260px|''Prise de la Bastille'' ([[Forghabháil an Bastille]]) le Jean-Pierre Houël.]]B'eachtra agus tréimhse an-tábhachtach í '''Réabhlóid na Fraince''' (nó '''Muirthéacht na Fraince''') ([[1789]]-[[1799]]) i stair na [[An Fhrainc|Fraince]] agus stair na [[An Eoraip|hEorpa]] ó thaobh na [[polaitíocht]]a agus ó thaobh an tsochaí. Thosaigh tréimhse na [[Réabhlóid|réabhlóide]] sa bhliain [[1789]] le cruinniú Eastáit Choitianta (''États généraux'') na [[Parlaimint|Parlaiminte]] agus le forghabháil an Bastille agus chríochnaigh le '' coup d'État'' Napóilean sa bhliain 1799. Chuir an Réabhlóid deireadh leis an [[monarcacht]], leis an seanchliarlathas agus leis na pribhléidí. Sa ''Déclaration des droits de l'homme et du citoyen'' fógraíodh cothroime na saoránach de réir an [[dlí]], na bunsaoirsí agus flaitheas an [[Náisiún|Náisiúin]], pobal arbh fhéidir leis é féin a [[Rialtas|rialú]] trí theachtaí tofa. Thosaigh imreas fada buan idir lucht cosanta na Réabhlóide agus lucht cosanta an tseanreachta, gan trácht ar an naimhdeas idir frithchléirigh agus an [[Eaglais Chaitliceach Rómhánach]]. [[File:Antoine-François_Callet_-_Louis_XVI,_roi_de_France_et_de_Navarre_(1754-1793),_revêtu_du_grand_costume_royal_en_1779_-_Google_Art_Project.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Antoine-Fran%C3%A7ois_Callet_-_Louis_XVI,_roi_de_France_et_de_Navarre_(1754-1793),_rev%C3%AAtu_du_grand_costume_royal_en_1779_-_Google_Art_Project.jpg|mion|an rí [[Louis XVI na Fraince|Louis XVI]]]] == An Seanreacht == Dhá ord phribhléideacha a bhí ann, an chléir agus na huaisle, agus ord eile gan phribhléidí, an tríú heastát. Is iad an dream gan phribhléidí a d’íoc an mhórchuid de na cánacha. Laistigh den tríú heastát féin bhí mórdhifríochtaí idir cúigí nó bailte de réir na mbuntáistí a bhí acu. Bhí grúpaí borrúla sa [[tír]] – an mheánaicme thráchtála nó airgeadais, scológa teanna a bhí in ann oideachas a thabhairt dá gclann – agus b’áil leis an meánaicme na poist arda a bhaint amach. Le ceart diaga (''droit divin'') a bhí cumhacht ag an Rí sa bhliain [[1788]], cumhacht a thug [[Dia]] dó agus a raibh baint aici leis na pribhléidí a bronnadh ar dhaoine áirithe, ar bhailte móra áirithe, ar chúigí áirithe. Bhí tionchar suntasach ag lucht intleachta na hEagnaíochta (''les Lumières'') ar an gcor a bhí le teacht sa scéal ach tionchar caolchúiseach é; ní cóir áibhéil a dhéanamh de. Moladh go mbeadh monarcacht ann bhí cosúil le monarcacht na [[An Bhreatain|Breataine]], agus í srianta ag parlaimint thofa: cearta an tsaoránaigh i gcomórtas le humhlaíocht an ghéillsinigh. Dúirt an lucht intleachta gur as an Náisiún a d’eascair an chumhacht cheannasach. [[File:Troisordres.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Troisordres.jpg|mion|Caricature of the Third Estate carrying the First Estate (clergy) and the Second Estate (nobility) on its back]] Ní raibh na hoird phribhléideacha féin sásta leis an gcumhacht ríoga, ós rud é gur bhain an t-absolóideachas díobh a gcearta traidisiúnta. Iadsan a reáchtáil na cúirteanna dlí (''les Parlements''), agus bhí sé de nós ag na cúirteanna céanna reachtaíocht nua a phlé agus an chumhacht ríoga a lochtú. D’fhág seo, cé go raibh siad ag cosaint a gcuid pribhléidí féin, go raibh meas ag na daoine orthu mar chosantóirí an phobail. Bhí fonn ar chuid de na huaisle an chumhacht a bhain [[Louis XIV na Fraince|Louis XIV]] (''le Roi Soleil'') díobh a fháil ar ais, agus chomh maith leis sin bhí easpa airgid orthu. Crosadh orthu dul i mbun a lán gnóthaí tráchtála ar eagla go gcaillfí a n-uaisleacht; ach bhí costas an trealaimh chúirte ag méadú (culathacha breátha, carráistí agus eile) agus sin gan méadú a theacht ar a gcuid cíosanna. Chuaigh siad i muinín a seanphribhléidí, go mór mór na cearta feodacha, agus iad ag éileamh cánacha áirithe nár íocadh leis na cianta. Chomh maith leis sin, thosaigh siad ag úsáid tailte coitianta áirithe, tailte nach raibh á saothrú nó a gcuireadh feirmeoirí bochta a gcuid beithíoch ar féarach ann. Níor thaitin an méid sin le muintir na tuaithe agus d’éiligh siad go gcealófaí na cearta feodacha. Ina theannta sin, bhí gorta á chrá cuid mhaith den [[An Eoraip|Eoraip]] ag an am agus [[an Fhrainc]] san áireamh. Aithníodh go raibh fadhbanna airgeadais ag an rialtas féin: bhí sé báite i bhfiacha, rud a tharla de bharr chogaí costasacha [[Louis XV na Fraince|Louis XV]], mórán, gan trácht ar an tacaíocht a thug Louis XVI do [[Cogadh Réabhlóideach Mheiriceá|réabhlóidithe Mheiriceá]], agus gan an bhris á tabhairt isteach cheal cánacha cothroma. Beartaíodh scéimeanna chun an scéal a leigheas, ach níorbh fhéidir leis an Rí cúrsaí airgeadais a leasú agus é de nós ag na na cúirteanna dlí cur ina choinne. Ní raibh Louis XV ná Louis XVI dall ar scaipeadh na smaointe nua agus ar mhí-éifeacht na bhforas, ach bhí údarás Louis XIV de dhíobháil orthu, rud a bhac orthu athchóiriú riaracháin a bhrú ar na haicmí pribhléideacha. [[File:Estatesgeneral.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Estatesgeneral.jpg|alt=|clé|mion|Tionól Náisiúnta 5 Bealtaine 1789 ag Versailles]] == Tionól Náisiúnta agus an Bastille == Nuair a chruinnigh na hEastáit Choitianta arís bhí an-dóchas ag an bpobal astu. Bhí súil ag muintir na tuaithe le feabhsú saoil agus le cealú na gcearta feodacha. Bhí súil ag an meánaicme le cothroime de réir dlí (''l’égalité de droit'') agus le monarcacht pharlaiminteach ''à l'anglaise''. B’fhéidir leo a bheith ag brath ar chúnamh baicle uaisle ar gheal leo na smaointe nua agus ar chúnamh na mionchléire, dream a raibh eolas pearsanta acu ar shaol crua an phobail, agus bhí díospóireacht bhríomhar ann dá bharr. D’iarr an tríú heastát breis feisirí de réir a meáchain shóisialta agus thug an Rí a dhá oiread dóibh, ach ní dúirt sé faic faoin éileamh eile – vóta an duine. (Bhí vóta amháin ag gach ord, agus d’fhéadfadh vóta dhá ord an tríú vóta a shárú.) [[File:Le_Serment_du_Jeu_de_paume.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Le_Serment_du_Jeu_de_paume.jpg|deas|mion|Tionól Náisiúnta agus an Tennis Court Oath ]] Ar [[17 Meitheamh]] [[1789]] thug an an tríú heastát agus baill éigin den na huaisle agus den chléir “Tionól Náisiúnta” (''l'Assemblée nationale'')' orthu féin. Bhí siad an-chorraithe, agus gheall siad nach scarfaidís nó go raibh bunreacht scríofa bronnta acu ar an tír. Ghéill an Rí, mar dhea; ach ar 26 Meitheamh thug sé saighdiúirí isteach i b[[Páras]] (20,000 fear ó reisimintí eachtrannacha). Bhí aigne an phobail suaite; bhí círéibí ann, dódh barracáidí máil, creachadh stórais ghráin na gclochar agus bunaíodh mílíste meánaicmeach. Mhéadaigh an suaitheadh; ar 14 Iúil rug lucht círéibeachta ar a raibh d’airm in armlann an ''Hôtel des Invalides'' agus chruinnigh os comhair an ''Bastille'' (daingean agus príosún) amach; le cúnamh roinnt gunnaí móra thug siad ar ghobharnóir an phríosúin géilleadh, agus forghabhadh samhailchomhartha seo an údaráis ríoga. [[File:Anonymous_-_Prise_de_la_Bastille.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Anonymous_-_Prise_de_la_Bastille.jpg|deas|mion|14 Iúil 1789]] == Tionól Iomlán == Bhí an scéal chomh dona sin anois go ndeachaigh na móruaisle ar thóir dídine i dtíortha eile – an Bhreatain, [[an Ghearmáin]], na hÍsiltíortha – agus súil acu go bhfillfidís i gceann trí mhí. Idir an dá linn bhí mhuintir na tuaithe ag éirí amach, agus dá bhrí sin, ar 4 Lúnasa 1789, chealaigh an Tionól na cearta feodacha, díol na bpost agus míchothroime cánach. B’in deireadh leis an Seanreacht. Ar 26 Lúnasa vótáil an Tionól ar son Fhógra Chearta an Duine agus an tSaoránaigh (Déclaration des Droits de l’Homme agus du Citoyen). Agus iad faoi anáil Ré na hEagnaíochta, thug siad droim láimhe don mhonarcacht absalóideach agus do chóras na n-ord. D’fhág cuspóirí na meánaicme a rian ar an bhFógra: bannaí le saoirse an duine, urraim don mhaoin, roinnt na cumhachta leis an Rí, ceart ag cách ar phoist phoiblí. [[File:Declaration_of_Human_Rights.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Declaration_of_Human_Rights.jpg|mion|Forógra Chearta an Duine, 26 Lúnasa 1789]] Rinneadh Tionól Iomlán (''l‘Assemblée constituante'') den Tionól Náisiúnta ar 9 Iúil 1789; cruinniú meánaicmeach ba ea é, mórán, agus bhain sé feidhm as smaointe fhealsúna agus eacnamaithe an [[18ú haois]] chun athleasú mór a chur chun cinn. Bhí an chumhacht ríoga lag go leor; bhíodh an Rí idir dhá chomhairle, é ag iarraidh a neamhspleáchas a chosaint agus greim a fháil arís ar an gcumhacht ba dhual dó. I Mí an Mheithimh 1791 thug an Rí agus a theaghlach iarracht ar éalú ach rugadh orthu; ba mhian leis na réabhlóidigh ba radaicí an choróin a bhaint den Rí dá bharr, rud ba mhian le lucht na monarcachta bunreachtúla a sheachaint. Rinne an dream úd forógra dlí mhíleata, rud a chuir fearg ar phobal Pháras, agus ar 12 Iúil 1791 mharaigh na saighdiúirí mórán daoine (agus neart ban agus páistí san áireamh) a bhí ag déanamh léirsithe. Dá bhrí sin thit na tírghráthóirí neamhradacacha agus pobal Pháras amach le chéile. == Cogadh == Idir an dá linn, bhí na huaisle a theith (''les émigrés'') ag fadú faoin achrann lastall de na teorainneacha agus ag gríosú rialtais eile chun troda. Os a choinne sin, bhí fonn ar na Seacaibínigh (''les Jacobins''), an bhaicle a bhí i réim ag an am i bPáras, an Réabhlóid a scaipeadh tríd an Eoraip. Ar 20 Aibreán 1792, d’fhógair an Fhrainc cogadh ar Impire na hOstaire, agus chuaigh [[an Phrúis]] leis [[an Ostair]]. Ar an droch-uair, bhí an t-arm Francach ar mhí-eagar ar fad toisc gur imigh an oiread sin oifigeach uasal, rug a d’fhág lag roimh na reisimintí tréanacha Prúiseacha é. Ghabh an namhaid daingean i ndiaidh daingin, agus tháinig líonrith ar na daoine, rud a spreag iad chun neart daoine a mharú i bpríosúin Pháras le teann eagla roimh fhrithréabhlóidithe. Ní raibh de dhánacht sna húdaráis an marú a chosc, agus chuir sé cor nua sa Réabhlóid. [[File:Women's_March_on_Versailles01.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Women's_March_on_Versailles01.jpg|mion|Women's March, Versailles, 5 DF 1789]] Ar 21 Meán Fómhair 1792 tháinig an Chomhdháil Náisiúnta (''la Convention nationale'') in ionad an Tionóil chun cumhacht fheidhmitheach an Chéad Phoblacht Fhrancach a dhearbhú tar éis an Rí a chur as oifig ar 10 Lúnasa. Cuireadh toghcháin ar siúl, ach meastar nár chuir 90% den seacht milliún vótóir de dhua orthu féin vótáil ar chor ar bith. Is beag nár bhain na teachtaí go léir leis an meánaicme, ach bhí dhá bhaicle ar leith ann. Bhí na Girondins ann agus gan muinín acu as pobal Pháras; bhí na Montagnards (“lucht an tSléibhe”) ann freisin agus breis tuisceana acu ar chás na ndaoine. (Bhí siadsan ina suí ar shuíocháin níos airde sa Chomhdháil, agus as sin a baisteadh iad). Bhí na Montagnards sásta dul i bpáirt an phobail agus na bPoblachtach radaiceach (''les san-culottes'') go háirithe, agus dul go bun an angair chun an Phoblacht a shábháil. Ar na ceannairí bhí [[Maximilien Marie Isidore de Robespierre|Robespierre]], [[Georges Jacques Danton|Danton]], [[Jean-Paul Marat|Marat]] agus [[Louis Antoine Léon de Saint-Just|Saint-Just]]. [[File:Federation.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Federation.jpg|clé|mion|''[[:en:Fête_de_la_Fédération|Fête de la Fédération]]'' nó monarcacht bhunreachtúil 14 Iúil 1790]] Ar 20 Samhain 1792 rug na Francaigh bua gan choinne ar na Prúisigh; d’fhág siad siúd agus na hOstairigh an Fhrainc, agus imní orthu anois faoi chúrsaí sa Pholainn. Ghabh na Francaigh an Ísiltír Ostarach, agus fuair a n-airm greim ar bhruach clé na Réine. == Deireadh na Monarcachta == Ar 20 Samhain shocraigh an Chomhdháil Náisiúnta ar an monarcacht a chealú. Bhí drogall ar na Girondins é sin a dhéanamh, agus eagla orthu go gcuirfí spionnadh i lucht na frithRéabhlóide agus go dtreiseofái naimhdeas mhonarcachtaí na hEorpa. Ach thangthas ar cháipéisí a chruthaigh go raibh an Rí i mbun comhcheilge le naimhde na Poblachta, agus ba léir do mhórán go gcaithfeadh sé íoc as. Básaíodh é faoin ngilitín ar 21 Eanáir 1793. [[File:Retour_Varennes_1791.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Retour_Varennes_1791.jpg|mion|D'fhill an rí ar 25 Meitheamh 1791]] Ar 24 Feabhra 1793 chinn na Girondins ar arm 300,000 saighdiúir a thógáil le caitheamh crann, rud a thug drochnósanna an tSeanrachta i gceann na ndaoine, agus a spreag éirí amach san Alsáis, sa [[An Bhriotáin|Bhriotáin]] agus sna Sléibhte Lárnacha (''Le Massif central''), ceannairc a cuireadh faoi chois gan mhoill. Ritheadh dlí a chuir dlús leis an sceimhle: ceannairceach ar bith a rugadh maol air bhásófaí gan triail é. Bhí na Girondins ag dul i laige, áfach; bhí orthu glacadh le Coiste na Slándála Poiblí (''la Comité de Salut Public'') agus leis an mBinse Réabhlóideach (''an Tribunal révolutionnaire''), agus ba ghearr gur ruaigeadh iad. Is iad na Montagnards a tháinig ina n-áit tar éis dul i bpáirt na bhfaicsean ab antoiscthí de phobal Pháras. Ní mar sin a bhí an scéal taobh amuigh de Pháras; in [[Marseille]] agus i [[Lyon]] ba iad na Girondins an dream ba láidre. [[File:Jacques_Bertaux_-_Prise_du_palais_des_Tuileries_-_1793.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Jacques_Bertaux_-_Prise_du_palais_des_Tuileries_-_1793.jpg|clé|mion|10 Lúnasa 1792 Commune agus na Tuileries]] == Coiste na Slándála Poiblí == Ba é Coiste na Slándála Poiblí an foras ba thábhachtaí dár eascair as an gComhdháil. Danton a bhí i gceannas air nó gur básaíodh é ar 10 Iúil 1793. Bhí dáréag ball aige a dtoghadh an Chomhdháil gach mí iad; bheartaigh sé na dlíthe, bhí cumhacht fheidhmitheach aige agus d’ainmnigh sé na feidhmeannaigh; chruinnigh sé an chumhacht i lár báire agus an rialtas i mbaol. Bhí geilleagar an náisiúin tugtha suas don chogadh, agus tógadh arm milliún fear ar an bpointe; arm é a bhí lán d’fhuinneamh agus de dhíograis, rud a chúitigh an easpa gairmiúlachta. Tháinig Robespierre chun cinn sa Choiste, agus ar 5 Meán Fómhair 1793 cuireadh an Sceimhle (''la Terreur'') ar siúl. Chuaigh an t-ár a rinne pobal Pháras cheana go mór i gcion ar bhaill den Chomhdháil; chun a leithéid a sheachaint feasta agus naimhde na Réabhlóide a chloí, chuir siad Sceimhle dhleathach i bhfeidhm, agus b’fhada an liosta daoine a bhí i mbaol – uaisle, daoine a theith, sagairt easumhla, lucht molta cónaidhme, gríosóirí agus a muintir. Vótáil an Chomhdháil pionós báis a ghearradh ar chnuastóirí bia. Ach bhí sé deacair fós bia a sholáthar do na bailte móra, agus bhí luach na dtuarastal ag ísliú. [[File:Valmy_Battle_painting.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Valmy_Battle_painting.jpg|mion|Cath Valmy, 20 MF 1792]] == Bás Robespierre == In iarthar na tíre bhí muintir an ''Vendée'', dream ceanndána [[Caitliceach]] coimeádach, éirithe amach, ceannairc ar fhág a ceannairí uaisle dath ríoga uirthi agus a cuireadh faoi chois go fíochmhar agus go fuilteach. Cuireadh ruaig ar na hairm eachtrannacha freisin. Ansin tugadh iarraidh ar an g[[Críostaíocht]] a scrios ar fud na Poblachta, agus leagadh dealbha, crosa agus clogáis. Bhí Robespierre féin naimdeach don aindiachas; chuir sé dlí i bhfeidhm a chuaigh in urrús ar shaoirse creidimh agus dlí eile a d’aithin neamhbhásmhaireacht an anama. [[File:Bataille_de_Fleurus_1794.JPG|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Bataille_de_Fleurus_1794.JPG|clé|mion|Cath Fleurus Meitheamh 1794]] Chuaigh an Coiste i mbun srian a chur le tionchar na bPoblachtach radaiceach ar an gComhdháil. Sa bhliain 1794 scriosadh eite chlé agus eite dheas na Montagnards (agus Danton san áireamh). Bhí an Sceimhle ag maolú sna cúigí agus ag treisiú i bPáras, agus ba é an Binse Réabhlóideach a thugadh breith ar choireanna polaitiúla. Ní bhíodh finné ann ná dlíodóir. Bhí Robespierre ar an bpolaiteoir ba mhó tionchar, é ag troid leis na faicsin agus ag tiomsú naimhde. Nuair a bhagair sé glanadh nua orthu chruinnigh siad a neart agus d’ionsaigh é. Ar 28 Iúil 1794 chuaigh sé faoi ngilitín agus cuireadh deireadh leis an Sceimhle. [[File:Fire_in_Saint-Domingo_1791,_German_copper_engraving.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Fire_in_Saint-Domingo_1791,_German_copper_engraving.jpg|mion|Réabhlóid i Saint Domingue]] == Bunreacht Nua == Vótáil an Chomhdháil ar son Bunreachta nua ar 17 Lúnasa 1795 agus ghlac pobalbhreith leis i Mí Mheán Fómhair. Bunaíodh rialtas na Stiúrthóireachta (''le Directorate'') dá réir agus fonn ar an gComhdháil go mbeadh rialtas seasmhach ann, ach ba rialtas míshocair amach é ó thús; bhí na ríogaithe á threascairt ar fud na tíre le bolscaireacht agus le gníomh, agus deartháireacha an Rí ag cuidiú leo. Níorbh fhearrde an scéal an geilleagar a bheith ag meath, cánacha ag dul i laghad, praghsanna ag ísliú – rud a raibh muintir na tuaithe go háirithe thíos leis. [[File:Execution_of_Louis_XVI.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Execution_of_Louis_XVI.jpg|mion|Basú Louis XVI, inniu Place de la Concorde]] Ach bhí rath ar chúrsaí cogaidh, go háirithe san Iodáil, mar ar rug an ginearál óg [[Napoléon Bonaparte|Napóilean Bónapart]] bua i ndiaidh bua ar an Ostair, rud a tharraing conradh Campo Formio ar 17 Aibreán 1797. Faoin mbliain 1799 ba bheag nach raibh an Iodáil go léir ina Poblacht, agus forais brúite uirthi arbh ionann iad agus forais na Fraince. Ba shaibhrede an Stiúrthóireacht dá bharr ach d’fhág sé go raibh gach rud ag brath ar an arm. Rinneadh ceann réitigh de Napóilean i gcúrsaí polaitíochta sa Fhrainc. [[File:Jacques-Louis_David_-_Marie_Antoinette_on_the_Way_to_the_Guillotine.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Jacques-Louis_David_-_Marie_Antoinette_on_the_Way_to_the_Guillotine.jpg|mion|Marie Antoinette 16 DF 1793 (le Jacques-Louis David)]] Ar 9 Meán Fómhair 1799 tháinig Napóilean i réim de threascairt thobann, ag fógairt go raibh deireadh leis an Réabhlóid. Bunaíodh an Chonsalacht (''le Consulat''), triúr consal agus an chumhacht uile ag an gcéad duine acu; ba ghearr go ndéanfaí Impire den fhear sin – Napóilean féin. == Éire == Bhí an réabhlóid agus an ráth a bhí bainte leis mar spreagadh do [[Theobald Wolfe Tone]] agus mar sin [[Na hÉireannaigh Aontaithe]]. Cheap Wolfe Tone go raibh úsáid an fhoréigin i rith na réabhlóide cuid den chúis don ráth a bhí ag na Francaigh. == Liosta Leabhar == === Leabhair Fhraincise === * Allouche, Elie, ''99 questions sur la Révolution française'', Montpellier, CRDP, 2005 * Beartaud, Jean-Paul, Jean-Paul Bertaud, ''Initiation à la Révolution française'', Paris, 1989 * Dumas, Alexandre, ''La route de Varenne'', Éditions mille et une nuits, Paris, 2005 * Godechot, Jaques, ''La Révolution française : chronologie commentée, suivie de notices biographiques sur les personnages cités'', Perrin, Paris, 1988. * Martin, Jean-Clément, ''La Révolution française'', Le Cavalier Bleu, Idées reçues, 2008 * Schiappa, Jean-Marc, ''La Révolution française'', 1789-1799, Librio, 2005 * Carpentier, Jean Carpentier agus Lebrun, François, ''Histoire de France'', Points Histoire Seuil, 2000 (léiriú ar an tréimhse sa chomhthéacs ginearálta) [[File:BatailleduMans1793.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:BatailleduMans1793.jpg|mion|Cogadh Vendée 1796.]] === Leabhair Bhéarla === * Doyle, William (2002). ''The Oxford History of the French Revolution''. (2nd ed.). Oxford University Press. * Neely, Sylvia (2008). ''A Concise History of the French Revolution''. Rowman & Littlefield. * Rudé, George (1991). ''The French Revolution: Its Causes, Its History and Its Legacy After 200 Years''. Grove Press. * Schama, Simon (2004) [1989]. ''Citizens''. Penguin. == Tagairtí == {{Reflist}} [[Catagóir:Stair na Fraince]] [[Catagóir:Réabhlóid na Fraince]] 274h6i95tkm94o7ypz85732b4d6q9t3 1320613 1320612 2026-07-14T22:30:37Z TGcoa 21229 1320613 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Imeacht}} [[Íomhá:Prise de la Bastille.jpg|thumb|220x220px|''Prise de la Bastille'' ([[Forghabháil an Bastille]]) le Jean-Pierre Houël.|clé]]B'eachtra agus tréimhse an-tábhachtach í '''Réabhlóid na Fraince''' (nó '''Muirthéacht na Fraince''') ([[1789]]-[[1799]]) i stair na [[An Fhrainc|Fraince]] agus stair na [[An Eoraip|hEorpa]] ó thaobh na [[polaitíocht]]a agus ó thaobh an tsochaí. Thosaigh tréimhse na [[Réabhlóid|réabhlóide]] sa bhliain [[1789]] le cruinniú Eastáit Choitianta (''États généraux'') na [[Parlaimint|Parlaiminte]] agus le forghabháil an Bastille agus chríochnaigh le '' coup d'État'' Napóilean sa bhliain 1799. Chuir an Réabhlóid deireadh leis an [[monarcacht]], leis an seanchliarlathas agus leis na pribhléidí. Sa ''Déclaration des droits de l'homme et du citoyen'' fógraíodh cothroime na saoránach de réir an [[dlí]], na bunsaoirsí agus flaitheas an [[Náisiún|Náisiúin]], pobal arbh fhéidir leis é féin a [[Rialtas|rialú]] trí theachtaí tofa. Thosaigh imreas fada buan idir lucht cosanta na Réabhlóide agus lucht cosanta an tseanreachta, gan trácht ar an naimhdeas idir frithchléirigh agus an [[Eaglais Chaitliceach Rómhánach]]. [[File:Antoine-François_Callet_-_Louis_XVI,_roi_de_France_et_de_Navarre_(1754-1793),_revêtu_du_grand_costume_royal_en_1779_-_Google_Art_Project.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Antoine-Fran%C3%A7ois_Callet_-_Louis_XVI,_roi_de_France_et_de_Navarre_(1754-1793),_rev%C3%AAtu_du_grand_costume_royal_en_1779_-_Google_Art_Project.jpg|mion|an rí [[Louis XVI na Fraince|Louis XVI]]|clé|310x310px]] == An Seanreacht == Dhá ord phribhléideacha a bhí ann, an chléir agus na huaisle, agus ord eile gan phribhléidí, an tríú heastát. Is iad an dream gan phribhléidí a d’íoc an mhórchuid de na cánacha. Laistigh den tríú heastát féin bhí mórdhifríochtaí idir cúigí nó bailte de réir na mbuntáistí a bhí acu. Bhí grúpaí borrúla sa [[tír]] – an mheánaicme thráchtála nó airgeadais, scológa teanna a bhí in ann oideachas a thabhairt dá gclann – agus b’áil leis an meánaicme na poist arda a bhaint amach. Le ceart diaga (''droit divin'') a bhí cumhacht ag an Rí sa bhliain [[1788]], cumhacht a thug [[Dia]] dó agus a raibh baint aici leis na pribhléidí a bronnadh ar dhaoine áirithe, ar bhailte móra áirithe, ar chúigí áirithe. Bhí tionchar suntasach ag lucht intleachta na hEagnaíochta (''les Lumières'') ar an gcor a bhí le teacht sa scéal ach tionchar caolchúiseach é; ní cóir áibhéil a dhéanamh de. Moladh go mbeadh monarcacht ann bhí cosúil le monarcacht na [[An Bhreatain|Breataine]], agus í srianta ag parlaimint thofa: cearta an tsaoránaigh i gcomórtas le humhlaíocht an ghéillsinigh. Dúirt an lucht intleachta gur as an Náisiún a d’eascair an chumhacht cheannasach. [[File:Troisordres.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Troisordres.jpg|mion|Caricature of the Third Estate carrying the First Estate (clergy) and the Second Estate (nobility) on its back|clé|272x272px]] Ní raibh na hoird phribhléideacha féin sásta leis an gcumhacht ríoga, ós rud é gur bhain an t-absolóideachas díobh a gcearta traidisiúnta. Iadsan a reáchtáil na cúirteanna dlí (''les Parlements''), agus bhí sé de nós ag na cúirteanna céanna reachtaíocht nua a phlé agus an chumhacht ríoga a lochtú. D’fhág seo, cé go raibh siad ag cosaint a gcuid pribhléidí féin, go raibh meas ag na daoine orthu mar chosantóirí an phobail. Bhí fonn ar chuid de na huaisle an chumhacht a bhain [[Louis XIV na Fraince|Louis XIV]] (''le Roi Soleil'') díobh a fháil ar ais, agus chomh maith leis sin bhí easpa airgid orthu. Crosadh orthu dul i mbun a lán gnóthaí tráchtála ar eagla go gcaillfí a n-uaisleacht; ach bhí costas an trealaimh chúirte ag méadú (culathacha breátha, carráistí agus eile) agus sin gan méadú a theacht ar a gcuid cíosanna. Chuaigh siad i muinín a seanphribhléidí, go mór mór na cearta feodacha, agus iad ag éileamh cánacha áirithe nár íocadh leis na cianta. Chomh maith leis sin, thosaigh siad ag úsáid tailte coitianta áirithe, tailte nach raibh á saothrú nó a gcuireadh feirmeoirí bochta a gcuid beithíoch ar féarach ann. Níor thaitin an méid sin le muintir na tuaithe agus d’éiligh siad go gcealófaí na cearta feodacha. Ina theannta sin, bhí gorta á chrá cuid mhaith den [[An Eoraip|Eoraip]] ag an am agus [[an Fhrainc]] san áireamh. Aithníodh go raibh fadhbanna airgeadais ag an rialtas féin: bhí sé báite i bhfiacha, rud a tharla de bharr chogaí costasacha [[Louis XV na Fraince|Louis XV]], mórán, gan trácht ar an tacaíocht a thug Louis XVI do [[Cogadh Réabhlóideach Mheiriceá|réabhlóidithe Mheiriceá]], agus gan an bhris á tabhairt isteach cheal cánacha cothroma. Beartaíodh scéimeanna chun an scéal a leigheas, ach níorbh fhéidir leis an Rí cúrsaí airgeadais a leasú agus é de nós ag na na cúirteanna dlí cur ina choinne. Ní raibh Louis XV ná Louis XVI dall ar scaipeadh na smaointe nua agus ar mhí-éifeacht na bhforas, ach bhí údarás Louis XIV de dhíobháil orthu, rud a bhac orthu athchóiriú riaracháin a bhrú ar na haicmí pribhléideacha. [[File:Estatesgeneral.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Estatesgeneral.jpg|alt=|mion|Tionól Náisiúnta 5 Bealtaine 1789 ag Versailles|220x220px]] == Tionól Náisiúnta agus an Bastille == Nuair a chruinnigh na hEastáit Choitianta arís bhí an-dóchas ag an bpobal astu. Bhí súil ag muintir na tuaithe le feabhsú saoil agus le cealú na gcearta feodacha. Bhí súil ag an meánaicme le cothroime de réir dlí (''l’égalité de droit'') agus le monarcacht pharlaiminteach ''à l'anglaise''. B’fhéidir leo a bheith ag brath ar chúnamh baicle uaisle ar gheal leo na smaointe nua agus ar chúnamh na mionchléire, dream a raibh eolas pearsanta acu ar shaol crua an phobail, agus bhí díospóireacht bhríomhar ann dá bharr. D’iarr an tríú heastát breis feisirí de réir a meáchain shóisialta agus thug an Rí a dhá oiread dóibh, ach ní dúirt sé faic faoin éileamh eile – vóta an duine. (Bhí vóta amháin ag gach ord, agus d’fhéadfadh vóta dhá ord an tríú vóta a shárú.) [[File:Le_Serment_du_Jeu_de_paume.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Le_Serment_du_Jeu_de_paume.jpg|mion|Tionól Náisiúnta agus an Tennis Court Oath |220x220px]] Ar [[17 Meitheamh]] [[1789]] thug an an tríú heastát agus baill éigin den na huaisle agus den chléir “Tionól Náisiúnta” (''l'Assemblée nationale'')' orthu féin. Bhí siad an-chorraithe, agus gheall siad nach scarfaidís nó go raibh bunreacht scríofa bronnta acu ar an tír. Ghéill an Rí, mar dhea; ach ar 26 Meitheamh thug sé saighdiúirí isteach i b[[Páras]] (20,000 fear ó reisimintí eachtrannacha). Bhí aigne an phobail suaite; bhí círéibí ann, dódh barracáidí máil, creachadh stórais ghráin na gclochar agus bunaíodh mílíste meánaicmeach. Mhéadaigh an suaitheadh; ar 14 Iúil rug lucht círéibeachta ar a raibh d’airm in armlann an ''Hôtel des Invalides'' agus chruinnigh os comhair an ''Bastille'' (daingean agus príosún) amach; le cúnamh roinnt gunnaí móra thug siad ar ghobharnóir an phríosúin géilleadh, agus forghabhadh samhailchomhartha seo an údaráis ríoga. [[File:Anonymous_-_Prise_de_la_Bastille.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Anonymous_-_Prise_de_la_Bastille.jpg|mion|14 Iúil 1789|220x220px]] == Tionól Iomlán == Bhí an scéal chomh dona sin anois go ndeachaigh na móruaisle ar thóir dídine i dtíortha eile – an Bhreatain, [[an Ghearmáin]], na hÍsiltíortha – agus súil acu go bhfillfidís i gceann trí mhí. Idir an dá linn bhí mhuintir na tuaithe ag éirí amach, agus dá bhrí sin, ar 4 Lúnasa 1789, chealaigh an Tionól na cearta feodacha, díol na bpost agus míchothroime cánach. B’in deireadh leis an Seanreacht. Ar 26 Lúnasa vótáil an Tionól ar son Fhógra Chearta an Duine agus an tSaoránaigh (Déclaration des Droits de l’Homme agus du Citoyen). Agus iad faoi anáil Ré na hEagnaíochta, thug siad droim láimhe don mhonarcacht absalóideach agus do chóras na n-ord. D’fhág cuspóirí na meánaicme a rian ar an bhFógra: bannaí le saoirse an duine, urraim don mhaoin, roinnt na cumhachta leis an Rí, ceart ag cách ar phoist phoiblí. [[File:Declaration_of_Human_Rights.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Declaration_of_Human_Rights.jpg|mion|Forógra Chearta an Duine, 26 Lúnasa 1789|279x279px]] Rinneadh Tionól Iomlán (''l‘Assemblée constituante'') den Tionól Náisiúnta ar 9 Iúil 1789; cruinniú meánaicmeach ba ea é, mórán, agus bhain sé feidhm as smaointe fhealsúna agus eacnamaithe an [[18ú haois]] chun athleasú mór a chur chun cinn. Bhí an chumhacht ríoga lag go leor; bhíodh an Rí idir dhá chomhairle, é ag iarraidh a neamhspleáchas a chosaint agus greim a fháil arís ar an gcumhacht ba dhual dó. I Mí an Mheithimh 1791 thug an Rí agus a theaghlach iarracht ar éalú ach rugadh orthu; ba mhian leis na réabhlóidigh ba radaicí an choróin a bhaint den Rí dá bharr, rud ba mhian le lucht na monarcachta bunreachtúla a sheachaint. Rinne an dream úd forógra dlí mhíleata, rud a chuir fearg ar phobal Pháras, agus ar 12 Iúil 1791 mharaigh na saighdiúirí mórán daoine (agus neart ban agus páistí san áireamh) a bhí ag déanamh léirsithe. Dá bhrí sin thit na tírghráthóirí neamhradacacha agus pobal Pháras amach le chéile. == Cogadh == Idir an dá linn, bhí na huaisle a theith (''les émigrés'') ag fadú faoin achrann lastall de na teorainneacha agus ag gríosú rialtais eile chun troda. Os a choinne sin, bhí fonn ar na Seacaibínigh (''les Jacobins''), an bhaicle a bhí i réim ag an am i bPáras, an Réabhlóid a scaipeadh tríd an Eoraip. Ar 20 Aibreán 1792, d’fhógair an Fhrainc cogadh ar Impire na hOstaire, agus chuaigh [[an Phrúis]] leis [[an Ostair]]. Ar an droch-uair, bhí an t-arm Francach ar mhí-eagar ar fad toisc gur imigh an oiread sin oifigeach uasal, rug a d’fhág lag roimh na reisimintí tréanacha Prúiseacha é. Ghabh an namhaid daingean i ndiaidh daingin, agus tháinig líonrith ar na daoine, rud a spreag iad chun neart daoine a mharú i bpríosúin Pháras le teann eagla roimh fhrithréabhlóidithe. Ní raibh de dhánacht sna húdaráis an marú a chosc, agus chuir sé cor nua sa Réabhlóid. [[File:Women's_March_on_Versailles01.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Women's_March_on_Versailles01.jpg|mion|Women's March, Versailles, 5 DF 1789|220x220px]] Ar 21 Meán Fómhair 1792 tháinig an Chomhdháil Náisiúnta (''la Convention nationale'') in ionad an Tionóil chun cumhacht fheidhmitheach an Chéad Phoblacht Fhrancach a dhearbhú tar éis an Rí a chur as oifig ar 10 Lúnasa. Cuireadh toghcháin ar siúl, ach meastar nár chuir 90% den seacht milliún vótóir de dhua orthu féin vótáil ar chor ar bith. Is beag nár bhain na teachtaí go léir leis an meánaicme, ach bhí dhá bhaicle ar leith ann. Bhí na Girondins ann agus gan muinín acu as pobal Pháras; bhí na Montagnards (“lucht an tSléibhe”) ann freisin agus breis tuisceana acu ar chás na ndaoine. (Bhí siadsan ina suí ar shuíocháin níos airde sa Chomhdháil, agus as sin a baisteadh iad). Bhí na Montagnards sásta dul i bpáirt an phobail agus na bPoblachtach radaiceach (''les san-culottes'') go háirithe, agus dul go bun an angair chun an Phoblacht a shábháil. Ar na ceannairí bhí [[Maximilien Marie Isidore de Robespierre|Robespierre]], [[Georges Jacques Danton|Danton]], [[Jean-Paul Marat|Marat]] agus [[Louis Antoine Léon de Saint-Just|Saint-Just]]. [[File:Federation.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Federation.jpg|mion|''[[:en:Fête_de_la_Fédération|Fête de la Fédération]]'' nó monarcacht bhunreachtúil 14 Iúil 1790|220x220px]] Ar 20 Samhain 1792 rug na Francaigh bua gan choinne ar na Prúisigh; d’fhág siad siúd agus na hOstairigh an Fhrainc, agus imní orthu anois faoi chúrsaí sa Pholainn. Ghabh na Francaigh an Ísiltír Ostarach, agus fuair a n-airm greim ar bhruach clé na Réine. == Deireadh na Monarcachta == Ar 20 Samhain shocraigh an Chomhdháil Náisiúnta ar an monarcacht a chealú. Bhí drogall ar na Girondins é sin a dhéanamh, agus eagla orthu go gcuirfí spionnadh i lucht na frithRéabhlóide agus go dtreiseofái naimhdeas mhonarcachtaí na hEorpa. Ach thangthas ar cháipéisí a chruthaigh go raibh an Rí i mbun comhcheilge le naimhde na Poblachta, agus ba léir do mhórán go gcaithfeadh sé íoc as. Básaíodh é faoin ngilitín ar 21 Eanáir 1793. [[File:Retour_Varennes_1791.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Retour_Varennes_1791.jpg|mion|D'fhill an rí ar 25 Meitheamh 1791|220x220px]] Ar 24 Feabhra 1793 chinn na Girondins ar arm 300,000 saighdiúir a thógáil le caitheamh crann, rud a thug drochnósanna an tSeanrachta i gceann na ndaoine, agus a spreag éirí amach san Alsáis, sa [[An Bhriotáin|Bhriotáin]] agus sna Sléibhte Lárnacha (''Le Massif central''), ceannairc a cuireadh faoi chois gan mhoill. Ritheadh dlí a chuir dlús leis an sceimhle: ceannairceach ar bith a rugadh maol air bhásófaí gan triail é. Bhí na Girondins ag dul i laige, áfach; bhí orthu glacadh le Coiste na Slándála Poiblí (''la Comité de Salut Public'') agus leis an mBinse Réabhlóideach (''an Tribunal révolutionnaire''), agus ba ghearr gur ruaigeadh iad. Is iad na Montagnards a tháinig ina n-áit tar éis dul i bpáirt na bhfaicsean ab antoiscthí de phobal Pháras. Ní mar sin a bhí an scéal taobh amuigh de Pháras; in [[Marseille]] agus i [[Lyon]] ba iad na Girondins an dream ba láidre. [[File:Jacques_Bertaux_-_Prise_du_palais_des_Tuileries_-_1793.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Jacques_Bertaux_-_Prise_du_palais_des_Tuileries_-_1793.jpg|mion|10 Lúnasa 1792 Commune agus na Tuileries|220x220px]] == Coiste na Slándála Poiblí == Ba é Coiste na Slándála Poiblí an foras ba thábhachtaí dár eascair as an gComhdháil. Danton a bhí i gceannas air nó gur básaíodh é ar 10 Iúil 1793. Bhí dáréag ball aige a dtoghadh an Chomhdháil gach mí iad; bheartaigh sé na dlíthe, bhí cumhacht fheidhmitheach aige agus d’ainmnigh sé na feidhmeannaigh; chruinnigh sé an chumhacht i lár báire agus an rialtas i mbaol. Bhí geilleagar an náisiúin tugtha suas don chogadh, agus tógadh arm milliún fear ar an bpointe; arm é a bhí lán d’fhuinneamh agus de dhíograis, rud a chúitigh an easpa gairmiúlachta. Tháinig Robespierre chun cinn sa Choiste, agus ar 5 Meán Fómhair 1793 cuireadh an Sceimhle (''la Terreur'') ar siúl. Chuaigh an t-ár a rinne pobal Pháras cheana go mór i gcion ar bhaill den Chomhdháil; chun a leithéid a sheachaint feasta agus naimhde na Réabhlóide a chloí, chuir siad Sceimhle dhleathach i bhfeidhm, agus b’fhada an liosta daoine a bhí i mbaol – uaisle, daoine a theith, sagairt easumhla, lucht molta cónaidhme, gríosóirí agus a muintir. Vótáil an Chomhdháil pionós báis a ghearradh ar chnuastóirí bia. Ach bhí sé deacair fós bia a sholáthar do na bailte móra, agus bhí luach na dtuarastal ag ísliú. [[File:Valmy_Battle_painting.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Valmy_Battle_painting.jpg|mion|Cath Valmy, 20 MF 1792|220x220px]] == Bás Robespierre == In iarthar na tíre bhí muintir an ''Vendée'', dream ceanndána [[Caitliceach]] coimeádach, éirithe amach, ceannairc ar fhág a ceannairí uaisle dath ríoga uirthi agus a cuireadh faoi chois go fíochmhar agus go fuilteach. Cuireadh ruaig ar na hairm eachtrannacha freisin. Ansin tugadh iarraidh ar an g[[Críostaíocht]] a scrios ar fud na Poblachta, agus leagadh dealbha, crosa agus clogáis. Bhí Robespierre féin naimdeach don aindiachas; chuir sé dlí i bhfeidhm a chuaigh in urrús ar shaoirse creidimh agus dlí eile a d’aithin neamhbhásmhaireacht an anama. [[File:Bataille_de_Fleurus_1794.JPG|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Bataille_de_Fleurus_1794.JPG|mion|Cath Fleurus Meitheamh 1794|220x220px]] Chuaigh an Coiste i mbun srian a chur le tionchar na bPoblachtach radaiceach ar an gComhdháil. Sa bhliain 1794 scriosadh eite chlé agus eite dheas na Montagnards (agus Danton san áireamh). Bhí an Sceimhle ag maolú sna cúigí agus ag treisiú i bPáras, agus ba é an Binse Réabhlóideach a thugadh breith ar choireanna polaitiúla. Ní bhíodh finné ann ná dlíodóir. Bhí Robespierre ar an bpolaiteoir ba mhó tionchar, é ag troid leis na faicsin agus ag tiomsú naimhde. Nuair a bhagair sé glanadh nua orthu chruinnigh siad a neart agus d’ionsaigh é. Ar 28 Iúil 1794 chuaigh sé faoi ngilitín agus cuireadh deireadh leis an Sceimhle. [[File:Fire_in_Saint-Domingo_1791,_German_copper_engraving.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Fire_in_Saint-Domingo_1791,_German_copper_engraving.jpg|mion|Réabhlóid i Saint Domingue|220x220px]] == Bunreacht Nua == Vótáil an Chomhdháil ar son Bunreachta nua ar 17 Lúnasa 1795 agus ghlac pobalbhreith leis i Mí Mheán Fómhair. Bunaíodh rialtas na Stiúrthóireachta (''le Directorate'') dá réir agus fonn ar an gComhdháil go mbeadh rialtas seasmhach ann, ach ba rialtas míshocair amach é ó thús; bhí na ríogaithe á threascairt ar fud na tíre le bolscaireacht agus le gníomh, agus deartháireacha an Rí ag cuidiú leo. Níorbh fhearrde an scéal an geilleagar a bheith ag meath, cánacha ag dul i laghad, praghsanna ag ísliú – rud a raibh muintir na tuaithe go háirithe thíos leis. [[File:Execution_of_Louis_XVI.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Execution_of_Louis_XVI.jpg|mion|Basú Louis XVI, inniu Place de la Concorde|220x220px]] Ach bhí rath ar chúrsaí cogaidh, go háirithe san Iodáil, mar ar rug an ginearál óg [[Napoléon Bonaparte|Napóilean Bónapart]] bua i ndiaidh bua ar an Ostair, rud a tharraing conradh Campo Formio ar 17 Aibreán 1797. Faoin mbliain 1799 ba bheag nach raibh an Iodáil go léir ina Poblacht, agus forais brúite uirthi arbh ionann iad agus forais na Fraince. Ba shaibhrede an Stiúrthóireacht dá bharr ach d’fhág sé go raibh gach rud ag brath ar an arm. Rinneadh ceann réitigh de Napóilean i gcúrsaí polaitíochta sa Fhrainc. [[File:Jacques-Louis_David_-_Marie_Antoinette_on_the_Way_to_the_Guillotine.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Jacques-Louis_David_-_Marie_Antoinette_on_the_Way_to_the_Guillotine.jpg|mion|Marie Antoinette 16 DF 1793 (le Jacques-Louis David)|301x301px]] Ar 9 Meán Fómhair 1799 tháinig Napóilean i réim de threascairt thobann, ag fógairt go raibh deireadh leis an Réabhlóid. Bunaíodh an Chonsalacht (''le Consulat''), triúr consal agus an chumhacht uile ag an gcéad duine acu; ba ghearr go ndéanfaí Impire den fhear sin – Napóilean féin. == Éire == Bhí an réabhlóid agus an ráth a bhí bainte leis mar spreagadh do [[Theobald Wolfe Tone]] agus mar sin [[Na hÉireannaigh Aontaithe]]. Cheap Wolfe Tone go raibh úsáid an fhoréigin i rith na réabhlóide cuid den chúis don ráth a bhí ag na Francaigh. == Liosta Leabhar == === Leabhair Fhraincise === * Allouche, Elie, ''99 questions sur la Révolution française'', Montpellier, CRDP, 2005 * Beartaud, Jean-Paul, Jean-Paul Bertaud, ''Initiation à la Révolution française'', Paris, 1989 * Dumas, Alexandre, ''La route de Varenne'', Éditions mille et une nuits, Paris, 2005 * Godechot, Jaques, ''La Révolution française : chronologie commentée, suivie de notices biographiques sur les personnages cités'', Perrin, Paris, 1988. * Martin, Jean-Clément, ''La Révolution française'', Le Cavalier Bleu, Idées reçues, 2008 * Schiappa, Jean-Marc, ''La Révolution française'', 1789-1799, Librio, 2005 * Carpentier, Jean Carpentier agus Lebrun, François, ''Histoire de France'', Points Histoire Seuil, 2000 (léiriú ar an tréimhse sa chomhthéacs ginearálta) [[File:BatailleduMans1793.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:BatailleduMans1793.jpg|mion|Cogadh Vendée 1796.|220x220px]] === Leabhair Bhéarla === * Doyle, William (2002). ''The Oxford History of the French Revolution''. (2nd ed.). Oxford University Press. * Neely, Sylvia (2008). ''A Concise History of the French Revolution''. Rowman & Littlefield. * Rudé, George (1991). ''The French Revolution: Its Causes, Its History and Its Legacy After 200 Years''. Grove Press. * Schama, Simon (2004) [1989]. ''Citizens''. Penguin. == Tagairtí == {{Reflist}} [[Catagóir:Stair na Fraince]] [[Catagóir:Réabhlóid na Fraince]] 8spmpflaxzejfmop9impefdenxjtlj2 1320614 1320613 2026-07-14T22:31:51Z TGcoa 21229 1320614 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Imeacht}}B'eachtra agus tréimhse an-tábhachtach í '''Réabhlóid na Fraince''' (nó '''Muirthéacht na Fraince''') ([[1789]]-[[1799]]) i stair na [[An Fhrainc|Fraince]] agus stair na [[An Eoraip|hEorpa]] ó thaobh na [[polaitíocht]]a agus ó thaobh an tsochaí. Thosaigh tréimhse na [[Réabhlóid|réabhlóide]] sa bhliain [[1789]] le cruinniú Eastáit Choitianta (''États généraux'') na [[Parlaimint|Parlaiminte]] agus le forghabháil an Bastille agus chríochnaigh le '' coup d'État'' Napóilean sa bhliain 1799. Chuir an Réabhlóid deireadh leis an [[monarcacht]], leis an seanchliarlathas agus leis na pribhléidí. Sa ''Déclaration des droits de l'homme et du citoyen'' fógraíodh cothroime na saoránach de réir an [[dlí]], na bunsaoirsí agus flaitheas an [[Náisiún|Náisiúin]], pobal arbh fhéidir leis é féin a [[Rialtas|rialú]] trí theachtaí tofa. Thosaigh imreas fada buan idir lucht cosanta na Réabhlóide agus lucht cosanta an tseanreachta, gan trácht ar an naimhdeas idir frithchléirigh agus an [[Eaglais Chaitliceach Rómhánach]]. [[File:Antoine-François_Callet_-_Louis_XVI,_roi_de_France_et_de_Navarre_(1754-1793),_revêtu_du_grand_costume_royal_en_1779_-_Google_Art_Project.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Antoine-Fran%C3%A7ois_Callet_-_Louis_XVI,_roi_de_France_et_de_Navarre_(1754-1793),_rev%C3%AAtu_du_grand_costume_royal_en_1779_-_Google_Art_Project.jpg|mion|an rí [[Louis XVI na Fraince|Louis XVI]]|clé|310x310px]] [[Íomhá:Prise de la Bastille.jpg|thumb|220x220px|''Prise de la Bastille'' ([[Forghabháil an Bastille]]) le Jean-Pierre Houël.|clé]] == An Seanreacht == Dhá ord phribhléideacha a bhí ann, an chléir agus na huaisle, agus ord eile gan phribhléidí, an tríú heastát. Is iad an dream gan phribhléidí a d’íoc an mhórchuid de na cánacha. Laistigh den tríú heastát féin bhí mórdhifríochtaí idir cúigí nó bailte de réir na mbuntáistí a bhí acu. Bhí grúpaí borrúla sa [[tír]] – an mheánaicme thráchtála nó airgeadais, scológa teanna a bhí in ann oideachas a thabhairt dá gclann – agus b’áil leis an meánaicme na poist arda a bhaint amach. Le ceart diaga (''droit divin'') a bhí cumhacht ag an Rí sa bhliain [[1788]], cumhacht a thug [[Dia]] dó agus a raibh baint aici leis na pribhléidí a bronnadh ar dhaoine áirithe, ar bhailte móra áirithe, ar chúigí áirithe. Bhí tionchar suntasach ag lucht intleachta na hEagnaíochta (''les Lumières'') ar an gcor a bhí le teacht sa scéal ach tionchar caolchúiseach é; ní cóir áibhéil a dhéanamh de. Moladh go mbeadh monarcacht ann bhí cosúil le monarcacht na [[An Bhreatain|Breataine]], agus í srianta ag parlaimint thofa: cearta an tsaoránaigh i gcomórtas le humhlaíocht an ghéillsinigh. Dúirt an lucht intleachta gur as an Náisiún a d’eascair an chumhacht cheannasach. Ní raibh na hoird phribhléideacha féin sásta leis an gcumhacht ríoga, ós rud é gur bhain an t-absolóideachas díobh a gcearta traidisiúnta. Iadsan a reáchtáil na cúirteanna dlí (''les Parlements''), agus bhí sé de nós ag na cúirteanna céanna reachtaíocht nua a phlé agus an chumhacht ríoga a lochtú. D’fhág seo, cé go raibh siad ag cosaint a gcuid pribhléidí féin, go raibh meas ag na daoine orthu mar chosantóirí an phobail. Bhí fonn ar chuid de na huaisle an chumhacht a bhain [[Louis XIV na Fraince|Louis XIV]] (''le Roi Soleil'') díobh a fháil ar ais, agus chomh maith leis sin bhí easpa airgid orthu. Crosadh orthu dul i mbun a lán gnóthaí tráchtála ar eagla go gcaillfí a n-uaisleacht; ach bhí costas an trealaimh chúirte ag méadú (culathacha breátha, carráistí agus eile) agus sin gan méadú a theacht ar a gcuid cíosanna. Chuaigh siad i muinín a seanphribhléidí, go mór mór na cearta feodacha, agus iad ag éileamh cánacha áirithe nár íocadh leis na cianta. Chomh maith leis sin, thosaigh siad ag úsáid tailte coitianta áirithe, tailte nach raibh á saothrú nó a gcuireadh feirmeoirí bochta a gcuid beithíoch ar féarach ann. Níor thaitin an méid sin le muintir na tuaithe agus d’éiligh siad go gcealófaí na cearta feodacha. Ina theannta sin, bhí gorta á chrá cuid mhaith den [[An Eoraip|Eoraip]] ag an am agus [[an Fhrainc]] san áireamh. Aithníodh go raibh fadhbanna airgeadais ag an rialtas féin: bhí sé báite i bhfiacha, rud a tharla de bharr chogaí costasacha [[Louis XV na Fraince|Louis XV]], mórán, gan trácht ar an tacaíocht a thug Louis XVI do [[Cogadh Réabhlóideach Mheiriceá|réabhlóidithe Mheiriceá]], agus gan an bhris á tabhairt isteach cheal cánacha cothroma. Beartaíodh scéimeanna chun an scéal a leigheas, ach níorbh fhéidir leis an Rí cúrsaí airgeadais a leasú agus é de nós ag na na cúirteanna dlí cur ina choinne. Ní raibh Louis XV ná Louis XVI dall ar scaipeadh na smaointe nua agus ar mhí-éifeacht na bhforas, ach bhí údarás Louis XIV de dhíobháil orthu, rud a bhac orthu athchóiriú riaracháin a bhrú ar na haicmí pribhléideacha. [[File:Estatesgeneral.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Estatesgeneral.jpg|alt=|mion|Tionól Náisiúnta 5 Bealtaine 1789 ag Versailles|220x220px]] == Tionól Náisiúnta agus an Bastille == Nuair a chruinnigh na hEastáit Choitianta arís bhí an-dóchas ag an bpobal astu. Bhí súil ag muintir na tuaithe le feabhsú saoil agus le cealú na gcearta feodacha. Bhí súil ag an meánaicme le cothroime de réir dlí (''l’égalité de droit'') agus le monarcacht pharlaiminteach ''à l'anglaise''. B’fhéidir leo a bheith ag brath ar chúnamh baicle uaisle ar gheal leo na smaointe nua agus ar chúnamh na mionchléire, dream a raibh eolas pearsanta acu ar shaol crua an phobail, agus bhí díospóireacht bhríomhar ann dá bharr. D’iarr an tríú heastát breis feisirí de réir a meáchain shóisialta agus thug an Rí a dhá oiread dóibh, ach ní dúirt sé faic faoin éileamh eile – vóta an duine. (Bhí vóta amháin ag gach ord, agus d’fhéadfadh vóta dhá ord an tríú vóta a shárú.) [[File:Le_Serment_du_Jeu_de_paume.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Le_Serment_du_Jeu_de_paume.jpg|mion|Tionól Náisiúnta agus an Tennis Court Oath |220x220px]] Ar [[17 Meitheamh]] [[1789]] thug an an tríú heastát agus baill éigin den na huaisle agus den chléir “Tionól Náisiúnta” (''l'Assemblée nationale'')' orthu féin. Bhí siad an-chorraithe, agus gheall siad nach scarfaidís nó go raibh bunreacht scríofa bronnta acu ar an tír. Ghéill an Rí, mar dhea; ach ar 26 Meitheamh thug sé saighdiúirí isteach i b[[Páras]] (20,000 fear ó reisimintí eachtrannacha). Bhí aigne an phobail suaite; bhí círéibí ann, dódh barracáidí máil, creachadh stórais ghráin na gclochar agus bunaíodh mílíste meánaicmeach. Mhéadaigh an suaitheadh; ar 14 Iúil rug lucht círéibeachta ar a raibh d’airm in armlann an ''Hôtel des Invalides'' agus chruinnigh os comhair an ''Bastille'' (daingean agus príosún) amach; le cúnamh roinnt gunnaí móra thug siad ar ghobharnóir an phríosúin géilleadh, agus forghabhadh samhailchomhartha seo an údaráis ríoga. [[File:Anonymous_-_Prise_de_la_Bastille.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Anonymous_-_Prise_de_la_Bastille.jpg|mion|14 Iúil 1789|220x220px]] == Tionól Iomlán == Bhí an scéal chomh dona sin anois go ndeachaigh na móruaisle ar thóir dídine i dtíortha eile – an Bhreatain, [[an Ghearmáin]], na hÍsiltíortha – agus súil acu go bhfillfidís i gceann trí mhí. Idir an dá linn bhí mhuintir na tuaithe ag éirí amach, agus dá bhrí sin, ar 4 Lúnasa 1789, chealaigh an Tionól na cearta feodacha, díol na bpost agus míchothroime cánach. B’in deireadh leis an Seanreacht. Ar 26 Lúnasa vótáil an Tionól ar son Fhógra Chearta an Duine agus an tSaoránaigh (Déclaration des Droits de l’Homme agus du Citoyen). Agus iad faoi anáil Ré na hEagnaíochta, thug siad droim láimhe don mhonarcacht absalóideach agus do chóras na n-ord. D’fhág cuspóirí na meánaicme a rian ar an bhFógra: bannaí le saoirse an duine, urraim don mhaoin, roinnt na cumhachta leis an Rí, ceart ag cách ar phoist phoiblí. [[File:Declaration_of_Human_Rights.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Declaration_of_Human_Rights.jpg|mion|Forógra Chearta an Duine, 26 Lúnasa 1789|279x279px]] Rinneadh Tionól Iomlán (''l‘Assemblée constituante'') den Tionól Náisiúnta ar 9 Iúil 1789; cruinniú meánaicmeach ba ea é, mórán, agus bhain sé feidhm as smaointe fhealsúna agus eacnamaithe an [[18ú haois]] chun athleasú mór a chur chun cinn. Bhí an chumhacht ríoga lag go leor; bhíodh an Rí idir dhá chomhairle, é ag iarraidh a neamhspleáchas a chosaint agus greim a fháil arís ar an gcumhacht ba dhual dó. I Mí an Mheithimh 1791 thug an Rí agus a theaghlach iarracht ar éalú ach rugadh orthu; ba mhian leis na réabhlóidigh ba radaicí an choróin a bhaint den Rí dá bharr, rud ba mhian le lucht na monarcachta bunreachtúla a sheachaint. Rinne an dream úd forógra dlí mhíleata, rud a chuir fearg ar phobal Pháras, agus ar 12 Iúil 1791 mharaigh na saighdiúirí mórán daoine (agus neart ban agus páistí san áireamh) a bhí ag déanamh léirsithe. Dá bhrí sin thit na tírghráthóirí neamhradacacha agus pobal Pháras amach le chéile. == Cogadh == Idir an dá linn, bhí na huaisle a theith (''les émigrés'') ag fadú faoin achrann lastall de na teorainneacha agus ag gríosú rialtais eile chun troda. Os a choinne sin, bhí fonn ar na Seacaibínigh (''les Jacobins''), an bhaicle a bhí i réim ag an am i bPáras, an Réabhlóid a scaipeadh tríd an Eoraip. Ar 20 Aibreán 1792, d’fhógair an Fhrainc cogadh ar Impire na hOstaire, agus chuaigh [[an Phrúis]] leis [[an Ostair]]. Ar an droch-uair, bhí an t-arm Francach ar mhí-eagar ar fad toisc gur imigh an oiread sin oifigeach uasal, rug a d’fhág lag roimh na reisimintí tréanacha Prúiseacha é. Ghabh an namhaid daingean i ndiaidh daingin, agus tháinig líonrith ar na daoine, rud a spreag iad chun neart daoine a mharú i bpríosúin Pháras le teann eagla roimh fhrithréabhlóidithe. Ní raibh de dhánacht sna húdaráis an marú a chosc, agus chuir sé cor nua sa Réabhlóid. [[File:Women's_March_on_Versailles01.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Women's_March_on_Versailles01.jpg|mion|Women's March, Versailles, 5 DF 1789|220x220px]] Ar 21 Meán Fómhair 1792 tháinig an Chomhdháil Náisiúnta (''la Convention nationale'') in ionad an Tionóil chun cumhacht fheidhmitheach an Chéad Phoblacht Fhrancach a dhearbhú tar éis an Rí a chur as oifig ar 10 Lúnasa. Cuireadh toghcháin ar siúl, ach meastar nár chuir 90% den seacht milliún vótóir de dhua orthu féin vótáil ar chor ar bith. Is beag nár bhain na teachtaí go léir leis an meánaicme, ach bhí dhá bhaicle ar leith ann. Bhí na Girondins ann agus gan muinín acu as pobal Pháras; bhí na Montagnards (“lucht an tSléibhe”) ann freisin agus breis tuisceana acu ar chás na ndaoine. (Bhí siadsan ina suí ar shuíocháin níos airde sa Chomhdháil, agus as sin a baisteadh iad). Bhí na Montagnards sásta dul i bpáirt an phobail agus na bPoblachtach radaiceach (''les san-culottes'') go háirithe, agus dul go bun an angair chun an Phoblacht a shábháil. Ar na ceannairí bhí [[Maximilien Marie Isidore de Robespierre|Robespierre]], [[Georges Jacques Danton|Danton]], [[Jean-Paul Marat|Marat]] agus [[Louis Antoine Léon de Saint-Just|Saint-Just]]. [[File:Federation.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Federation.jpg|mion|''[[:en:Fête_de_la_Fédération|Fête de la Fédération]]'' nó monarcacht bhunreachtúil 14 Iúil 1790|220x220px]] Ar 20 Samhain 1792 rug na Francaigh bua gan choinne ar na Prúisigh; d’fhág siad siúd agus na hOstairigh an Fhrainc, agus imní orthu anois faoi chúrsaí sa Pholainn. Ghabh na Francaigh an Ísiltír Ostarach, agus fuair a n-airm greim ar bhruach clé na Réine. == Deireadh na Monarcachta == Ar 20 Samhain shocraigh an Chomhdháil Náisiúnta ar an monarcacht a chealú. Bhí drogall ar na Girondins é sin a dhéanamh, agus eagla orthu go gcuirfí spionnadh i lucht na frithRéabhlóide agus go dtreiseofái naimhdeas mhonarcachtaí na hEorpa. Ach thangthas ar cháipéisí a chruthaigh go raibh an Rí i mbun comhcheilge le naimhde na Poblachta, agus ba léir do mhórán go gcaithfeadh sé íoc as. Básaíodh é faoin ngilitín ar 21 Eanáir 1793. [[File:Retour_Varennes_1791.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Retour_Varennes_1791.jpg|mion|D'fhill an rí ar 25 Meitheamh 1791|220x220px]] Ar 24 Feabhra 1793 chinn na Girondins ar arm 300,000 saighdiúir a thógáil le caitheamh crann, rud a thug drochnósanna an tSeanrachta i gceann na ndaoine, agus a spreag éirí amach san Alsáis, sa [[An Bhriotáin|Bhriotáin]] agus sna Sléibhte Lárnacha (''Le Massif central''), ceannairc a cuireadh faoi chois gan mhoill. Ritheadh dlí a chuir dlús leis an sceimhle: ceannairceach ar bith a rugadh maol air bhásófaí gan triail é. Bhí na Girondins ag dul i laige, áfach; bhí orthu glacadh le Coiste na Slándála Poiblí (''la Comité de Salut Public'') agus leis an mBinse Réabhlóideach (''an Tribunal révolutionnaire''), agus ba ghearr gur ruaigeadh iad. Is iad na Montagnards a tháinig ina n-áit tar éis dul i bpáirt na bhfaicsean ab antoiscthí de phobal Pháras. Ní mar sin a bhí an scéal taobh amuigh de Pháras; in [[Marseille]] agus i [[Lyon]] ba iad na Girondins an dream ba láidre. [[File:Jacques_Bertaux_-_Prise_du_palais_des_Tuileries_-_1793.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Jacques_Bertaux_-_Prise_du_palais_des_Tuileries_-_1793.jpg|mion|10 Lúnasa 1792 Commune agus na Tuileries|220x220px]] == Coiste na Slándála Poiblí == Ba é Coiste na Slándála Poiblí an foras ba thábhachtaí dár eascair as an gComhdháil. Danton a bhí i gceannas air nó gur básaíodh é ar 10 Iúil 1793. Bhí dáréag ball aige a dtoghadh an Chomhdháil gach mí iad; bheartaigh sé na dlíthe, bhí cumhacht fheidhmitheach aige agus d’ainmnigh sé na feidhmeannaigh; chruinnigh sé an chumhacht i lár báire agus an rialtas i mbaol. Bhí geilleagar an náisiúin tugtha suas don chogadh, agus tógadh arm milliún fear ar an bpointe; arm é a bhí lán d’fhuinneamh agus de dhíograis, rud a chúitigh an easpa gairmiúlachta. Tháinig Robespierre chun cinn sa Choiste, agus ar 5 Meán Fómhair 1793 cuireadh an Sceimhle (''la Terreur'') ar siúl. Chuaigh an t-ár a rinne pobal Pháras cheana go mór i gcion ar bhaill den Chomhdháil; chun a leithéid a sheachaint feasta agus naimhde na Réabhlóide a chloí, chuir siad Sceimhle dhleathach i bhfeidhm, agus b’fhada an liosta daoine a bhí i mbaol – uaisle, daoine a theith, sagairt easumhla, lucht molta cónaidhme, gríosóirí agus a muintir. Vótáil an Chomhdháil pionós báis a ghearradh ar chnuastóirí bia. Ach bhí sé deacair fós bia a sholáthar do na bailte móra, agus bhí luach na dtuarastal ag ísliú. [[File:Valmy_Battle_painting.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Valmy_Battle_painting.jpg|mion|Cath Valmy, 20 MF 1792|220x220px]] == Bás Robespierre == In iarthar na tíre bhí muintir an ''Vendée'', dream ceanndána [[Caitliceach]] coimeádach, éirithe amach, ceannairc ar fhág a ceannairí uaisle dath ríoga uirthi agus a cuireadh faoi chois go fíochmhar agus go fuilteach. Cuireadh ruaig ar na hairm eachtrannacha freisin. Ansin tugadh iarraidh ar an g[[Críostaíocht]] a scrios ar fud na Poblachta, agus leagadh dealbha, crosa agus clogáis. Bhí Robespierre féin naimdeach don aindiachas; chuir sé dlí i bhfeidhm a chuaigh in urrús ar shaoirse creidimh agus dlí eile a d’aithin neamhbhásmhaireacht an anama. [[File:Bataille_de_Fleurus_1794.JPG|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Bataille_de_Fleurus_1794.JPG|mion|Cath Fleurus Meitheamh 1794|220x220px]] Chuaigh an Coiste i mbun srian a chur le tionchar na bPoblachtach radaiceach ar an gComhdháil. Sa bhliain 1794 scriosadh eite chlé agus eite dheas na Montagnards (agus Danton san áireamh). Bhí an Sceimhle ag maolú sna cúigí agus ag treisiú i bPáras, agus ba é an Binse Réabhlóideach a thugadh breith ar choireanna polaitiúla. Ní bhíodh finné ann ná dlíodóir. Bhí Robespierre ar an bpolaiteoir ba mhó tionchar, é ag troid leis na faicsin agus ag tiomsú naimhde. Nuair a bhagair sé glanadh nua orthu chruinnigh siad a neart agus d’ionsaigh é. Ar 28 Iúil 1794 chuaigh sé faoi ngilitín agus cuireadh deireadh leis an Sceimhle. [[File:Fire_in_Saint-Domingo_1791,_German_copper_engraving.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Fire_in_Saint-Domingo_1791,_German_copper_engraving.jpg|mion|Réabhlóid i Saint Domingue|220x220px]] == Bunreacht Nua == Vótáil an Chomhdháil ar son Bunreachta nua ar 17 Lúnasa 1795 agus ghlac pobalbhreith leis i Mí Mheán Fómhair. Bunaíodh rialtas na Stiúrthóireachta (''le Directorate'') dá réir agus fonn ar an gComhdháil go mbeadh rialtas seasmhach ann, ach ba rialtas míshocair amach é ó thús; bhí na ríogaithe á threascairt ar fud na tíre le bolscaireacht agus le gníomh, agus deartháireacha an Rí ag cuidiú leo. Níorbh fhearrde an scéal an geilleagar a bheith ag meath, cánacha ag dul i laghad, praghsanna ag ísliú – rud a raibh muintir na tuaithe go háirithe thíos leis. [[File:Execution_of_Louis_XVI.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Execution_of_Louis_XVI.jpg|mion|Basú Louis XVI, inniu Place de la Concorde|220x220px]] Ach bhí rath ar chúrsaí cogaidh, go háirithe san Iodáil, mar ar rug an ginearál óg [[Napoléon Bonaparte|Napóilean Bónapart]] bua i ndiaidh bua ar an Ostair, rud a tharraing conradh Campo Formio ar 17 Aibreán 1797. Faoin mbliain 1799 ba bheag nach raibh an Iodáil go léir ina Poblacht, agus forais brúite uirthi arbh ionann iad agus forais na Fraince. Ba shaibhrede an Stiúrthóireacht dá bharr ach d’fhág sé go raibh gach rud ag brath ar an arm. Rinneadh ceann réitigh de Napóilean i gcúrsaí polaitíochta sa Fhrainc. [[File:Jacques-Louis_David_-_Marie_Antoinette_on_the_Way_to_the_Guillotine.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Jacques-Louis_David_-_Marie_Antoinette_on_the_Way_to_the_Guillotine.jpg|mion|Marie Antoinette 16 DF 1793 (le Jacques-Louis David)|301x301px]] Ar 9 Meán Fómhair 1799 tháinig Napóilean i réim de threascairt thobann, ag fógairt go raibh deireadh leis an Réabhlóid. Bunaíodh an Chonsalacht (''le Consulat''), triúr consal agus an chumhacht uile ag an gcéad duine acu; ba ghearr go ndéanfaí Impire den fhear sin – Napóilean féin. == Éire == Bhí an réabhlóid agus an ráth a bhí bainte leis mar spreagadh do [[Theobald Wolfe Tone]] agus mar sin [[Na hÉireannaigh Aontaithe]]. Cheap Wolfe Tone go raibh úsáid an fhoréigin i rith na réabhlóide cuid den chúis don ráth a bhí ag na Francaigh. == Liosta Leabhar == === Leabhair Fhraincise === * Allouche, Elie, ''99 questions sur la Révolution française'', Montpellier, CRDP, 2005 * Beartaud, Jean-Paul, Jean-Paul Bertaud, ''Initiation à la Révolution française'', Paris, 1989 * Dumas, Alexandre, ''La route de Varenne'', Éditions mille et une nuits, Paris, 2005 * Godechot, Jaques, ''La Révolution française : chronologie commentée, suivie de notices biographiques sur les personnages cités'', Perrin, Paris, 1988. * Martin, Jean-Clément, ''La Révolution française'', Le Cavalier Bleu, Idées reçues, 2008 * Schiappa, Jean-Marc, ''La Révolution française'', 1789-1799, Librio, 2005 * Carpentier, Jean Carpentier agus Lebrun, François, ''Histoire de France'', Points Histoire Seuil, 2000 (léiriú ar an tréimhse sa chomhthéacs ginearálta) [[File:BatailleduMans1793.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:BatailleduMans1793.jpg|mion|Cogadh Vendée 1796.|220x220px]] === Leabhair Bhéarla === * Doyle, William (2002). ''The Oxford History of the French Revolution''. (2nd ed.). Oxford University Press. * Neely, Sylvia (2008). ''A Concise History of the French Revolution''. Rowman & Littlefield. * Rudé, George (1991). ''The French Revolution: Its Causes, Its History and Its Legacy After 200 Years''. Grove Press. * Schama, Simon (2004) [1989]. ''Citizens''. Penguin. == Tagairtí == {{Reflist}} [[Catagóir:Stair na Fraince]] [[Catagóir:Réabhlóid na Fraince]] g4h57n7a6itx3ee8spxp96pr5sii221 1320615 1320614 2026-07-14T22:36:27Z TGcoa 21229 /* Tionól Iomlán */ 1320615 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Imeacht}}B'eachtra agus tréimhse an-tábhachtach í '''Réabhlóid na Fraince''' (nó '''Muirthéacht na Fraince''') ([[1789]]-[[1799]]) i stair na [[An Fhrainc|Fraince]] agus stair na [[An Eoraip|hEorpa]] ó thaobh na [[polaitíocht]]a agus ó thaobh an tsochaí. Thosaigh tréimhse na [[Réabhlóid|réabhlóide]] sa bhliain [[1789]] le cruinniú Eastáit Choitianta (''États généraux'') na [[Parlaimint|Parlaiminte]] agus le forghabháil an Bastille agus chríochnaigh le '' coup d'État'' Napóilean sa bhliain 1799. Chuir an Réabhlóid deireadh leis an [[monarcacht]], leis an seanchliarlathas agus leis na pribhléidí. Sa ''Déclaration des droits de l'homme et du citoyen'' fógraíodh cothroime na saoránach de réir an [[dlí]], na bunsaoirsí agus flaitheas an [[Náisiún|Náisiúin]], pobal arbh fhéidir leis é féin a [[Rialtas|rialú]] trí theachtaí tofa. Thosaigh imreas fada buan idir lucht cosanta na Réabhlóide agus lucht cosanta an tseanreachta, gan trácht ar an naimhdeas idir frithchléirigh agus an [[Eaglais Chaitliceach Rómhánach]]. [[File:Antoine-François_Callet_-_Louis_XVI,_roi_de_France_et_de_Navarre_(1754-1793),_revêtu_du_grand_costume_royal_en_1779_-_Google_Art_Project.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Antoine-Fran%C3%A7ois_Callet_-_Louis_XVI,_roi_de_France_et_de_Navarre_(1754-1793),_rev%C3%AAtu_du_grand_costume_royal_en_1779_-_Google_Art_Project.jpg|mion|an rí [[Louis XVI na Fraince|Louis XVI]]|clé|310x310px]] [[Íomhá:Prise de la Bastille.jpg|thumb|220x220px|''Prise de la Bastille'' ([[Forghabháil an Bastille]]) le Jean-Pierre Houël, 14 Iúil 1789|clé]] == An Seanreacht == Dhá ord phribhléideacha a bhí ann, an chléir agus na huaisle, agus ord eile gan phribhléidí, an tríú heastát. Is iad an dream gan phribhléidí a d’íoc an mhórchuid de na cánacha. Laistigh den tríú heastát féin bhí mórdhifríochtaí idir cúigí nó bailte de réir na mbuntáistí a bhí acu. Bhí grúpaí borrúla sa [[tír]] – an mheánaicme thráchtála nó airgeadais, scológa teanna a bhí in ann oideachas a thabhairt dá gclann – agus b’áil leis an meánaicme na poist arda a bhaint amach. Le ceart diaga (''droit divin'') a bhí cumhacht ag an Rí sa bhliain [[1788]], cumhacht a thug [[Dia]] dó agus a raibh baint aici leis na pribhléidí a bronnadh ar dhaoine áirithe, ar bhailte móra áirithe, ar chúigí áirithe. Bhí tionchar suntasach ag lucht intleachta na hEagnaíochta (''les Lumières'') ar an gcor a bhí le teacht sa scéal ach tionchar caolchúiseach é; ní cóir áibhéil a dhéanamh de. Moladh go mbeadh monarcacht ann bhí cosúil le monarcacht na [[An Bhreatain|Breataine]], agus í srianta ag parlaimint thofa: cearta an tsaoránaigh i gcomórtas le humhlaíocht an ghéillsinigh. Dúirt an lucht intleachta gur as an Náisiún a d’eascair an chumhacht cheannasach. Ní raibh na hoird phribhléideacha féin sásta leis an gcumhacht ríoga, ós rud é gur bhain an t-absolóideachas díobh a gcearta traidisiúnta. Iadsan a reáchtáil na cúirteanna dlí (''les Parlements''), agus bhí sé de nós ag na cúirteanna céanna reachtaíocht nua a phlé agus an chumhacht ríoga a lochtú. D’fhág seo, cé go raibh siad ag cosaint a gcuid pribhléidí féin, go raibh meas ag na daoine orthu mar chosantóirí an phobail. Bhí fonn ar chuid de na huaisle an chumhacht a bhain [[Louis XIV na Fraince|Louis XIV]] (''le Roi Soleil'') díobh a fháil ar ais, agus chomh maith leis sin bhí easpa airgid orthu. Crosadh orthu dul i mbun a lán gnóthaí tráchtála ar eagla go gcaillfí a n-uaisleacht; ach bhí costas an trealaimh chúirte ag méadú (culathacha breátha, carráistí agus eile) agus sin gan méadú a theacht ar a gcuid cíosanna. Chuaigh siad i muinín a seanphribhléidí, go mór mór na cearta feodacha, agus iad ag éileamh cánacha áirithe nár íocadh leis na cianta. Chomh maith leis sin, thosaigh siad ag úsáid tailte coitianta áirithe, tailte nach raibh á saothrú nó a gcuireadh feirmeoirí bochta a gcuid beithíoch ar féarach ann. Níor thaitin an méid sin le muintir na tuaithe agus d’éiligh siad go gcealófaí na cearta feodacha. Ina theannta sin, bhí gorta á chrá cuid mhaith den [[An Eoraip|Eoraip]] ag an am agus [[an Fhrainc]] san áireamh. [[File:Estatesgeneral.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Estatesgeneral.jpg|alt=|mion|Tionól Náisiúnta 5 Bealtaine 1789 ag Versailles|220x220px]][[File:Le_Serment_du_Jeu_de_paume.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Le_Serment_du_Jeu_de_paume.jpg|mion|Tionól Náisiúnta agus an Tennis Court Oath<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Tennis Court Oath|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Tennis_Court_Oath&oldid=1355714538|journal=Wikipedia|date=2026-05-23|language=en}}</ref> 20 Mei. 1789 |220x220px]] [[File:Declaration_of_Human_Rights.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Declaration_of_Human_Rights.jpg|mion|Forógra Chearta an Duine, 26 Lúnasa 1789|279x279px]] [[File:Women's_March_on_Versailles01.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Women's_March_on_Versailles01.jpg|mion|Women's March, Versailles, 5 DF 1789|220x220px]] [[File:Federation.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Federation.jpg|mion|''[[:en:Fête_de_la_Fédération|Fête de la Fédération]]'' nó monarcacht bhunreachtúil 14 Iúil 1790|220x220px]] [[File:Retour_Varennes_1791.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Retour_Varennes_1791.jpg|mion|D'fhill an rí ar 25 Meitheamh 1791|220x220px]]Aithníodh go raibh fadhbanna airgeadais ag an rialtas féin: bhí sé báite i bhfiacha, rud a tharla de bharr chogaí costasacha [[Louis XV na Fraince|Louis XV]], mórán, gan trácht ar an tacaíocht a thug Louis XVI do [[Cogadh Réabhlóideach Mheiriceá|réabhlóidithe Mheiriceá]], agus gan an bhris á tabhairt isteach cheal cánacha cothroma. Beartaíodh scéimeanna chun an scéal a leigheas, ach níorbh fhéidir leis an Rí cúrsaí airgeadais a leasú agus é de nós ag na na cúirteanna dlí cur ina choinne. Ní raibh Louis XV ná Louis XVI dall ar scaipeadh na smaointe nua agus ar mhí-éifeacht na bhforas, ach bhí údarás Louis XIV de dhíobháil orthu, rud a bhac orthu athchóiriú riaracháin a bhrú ar na haicmí pribhléideacha. == Tionól Náisiúnta agus an Bastille == Nuair a chruinnigh na hEastáit Choitianta arís bhí an-dóchas ag an bpobal astu. Bhí súil ag muintir na tuaithe le feabhsú saoil agus le cealú na gcearta feodacha. Bhí súil ag an meánaicme le cothroime de réir dlí (''l’égalité de droit'') agus le monarcacht pharlaiminteach ''à l'anglaise''. B’fhéidir leo a bheith ag brath ar chúnamh baicle uaisle ar gheal leo na smaointe nua agus ar chúnamh na mionchléire, dream a raibh eolas pearsanta acu ar shaol crua an phobail, agus bhí díospóireacht bhríomhar ann dá bharr. D’iarr an tríú heastát breis feisirí de réir a meáchain shóisialta agus thug an Rí a dhá oiread dóibh, ach ní dúirt sé faic faoin éileamh eile – vóta an duine. (Bhí vóta amháin ag gach ord, agus d’fhéadfadh vóta dhá ord an tríú vóta a shárú.) Ar [[17 Meitheamh]] [[1789]] thug an an tríú heastát agus baill éigin den na huaisle agus den chléir “Tionól Náisiúnta” (''l'Assemblée nationale'')' orthu féin. Bhí siad an-chorraithe, agus gheall siad nach scarfaidís nó go raibh bunreacht scríofa bronnta acu ar an tír. Ghéill an Rí, mar dhea; ach ar 26 Meitheamh thug sé saighdiúirí isteach i b[[Páras]] (20,000 fear ó reisimintí eachtrannacha). Bhí aigne an phobail suaite; bhí círéibí ann, dódh barracáidí máil, creachadh stórais ghráin na gclochar agus bunaíodh mílíste meánaicmeach. Mhéadaigh an suaitheadh; ar 14 Iúil rug lucht círéibeachta ar a raibh d’airm in armlann an ''Hôtel des Invalides'' agus chruinnigh os comhair an ''Bastille'' (daingean agus príosún) amach; le cúnamh roinnt gunnaí móra thug siad ar ghobharnóir an phríosúin géilleadh, agus forghabhadh samhailchomhartha seo an údaráis ríoga. == Tionól Iomlán == Bhí an scéal chomh dona sin anois go ndeachaigh na móruaisle ar thóir dídine i dtíortha eile – an Bhreatain, [[an Ghearmáin]], na hÍsiltíortha – agus súil acu go bhfillfidís i gceann trí mhí. Idir an dá linn bhí mhuintir na tuaithe ag éirí amach, agus dá bhrí sin, ar 4 Lúnasa 1789, chealaigh an Tionól na cearta feodacha, díol na bpost agus míchothroime cánach. B’in deireadh leis an Seanreacht. Ar 26 Lúnasa vótáil an Tionól ar son Fhógra Chearta an Duine agus an tSaoránaigh (Déclaration des Droits de l’Homme agus du Citoyen). Agus iad faoi anáil Ré na hEagnaíochta, thug siad droim láimhe don mhonarcacht absalóideach agus do chóras na n-ord. D’fhág cuspóirí na meánaicme a rian ar an bhFógra: bannaí le saoirse an duine, urraim don mhaoin, roinnt na cumhachta leis an Rí, ceart ag cách ar phoist phoiblí. Rinneadh Tionól Iomlán (''l‘Assemblée constituante'') den Tionól Náisiúnta ar 9 Iúil 1789; cruinniú meánaicmeach ba ea é, mórán, agus bhain sé feidhm as smaointe fhealsúna agus eacnamaithe an [[18ú haois]] chun athleasú mór a chur chun cinn. Bhí an chumhacht ríoga lag go leor; bhíodh an Rí idir dhá chomhairle, é ag iarraidh a neamhspleáchas a chosaint agus greim a fháil arís ar an gcumhacht ba dhual dó. I Mí an Mheithimh 1791 thug an Rí agus a theaghlach iarracht ar éalú ach rugadh orthu; ba mhian leis na réabhlóidigh ba radaicí an choróin a bhaint den Rí dá bharr, rud ba mhian le lucht na monarcachta bunreachtúla a sheachaint. Rinne an dream úd forógra dlí mhíleata, rud a chuir fearg ar phobal Pháras, agus ar 12 Iúil 1791 mharaigh na saighdiúirí mórán daoine (agus neart ban agus páistí san áireamh) a bhí ag déanamh léirsithe. Dá bhrí sin thit na tírghráthóirí neamhradacacha agus pobal Pháras amach le chéile. == Cogadh == Idir an dá linn, bhí na huaisle a theith (''les émigrés'') ag fadú faoin achrann lastall de na teorainneacha agus ag gríosú rialtais eile chun troda. Os a choinne sin, bhí fonn ar na Seacaibínigh (''les Jacobins''), an bhaicle a bhí i réim ag an am i bPáras, an Réabhlóid a scaipeadh tríd an Eoraip. Ar 20 Aibreán 1792, d’fhógair an Fhrainc cogadh ar Impire na hOstaire, agus chuaigh [[an Phrúis]] leis [[an Ostair]]. Ar an droch-uair, bhí an t-arm Francach ar mhí-eagar ar fad toisc gur imigh an oiread sin oifigeach uasal, rug a d’fhág lag roimh na reisimintí tréanacha Prúiseacha é. Ghabh an namhaid daingean i ndiaidh daingin, agus tháinig líonrith ar na daoine, rud a spreag iad chun neart daoine a mharú i bpríosúin Pháras le teann eagla roimh fhrithréabhlóidithe. Ní raibh de dhánacht sna húdaráis an marú a chosc, agus chuir sé cor nua sa Réabhlóid. Ar 21 Meán Fómhair 1792 tháinig an Chomhdháil Náisiúnta (''la Convention nationale'') in ionad an Tionóil chun cumhacht fheidhmitheach an Chéad Phoblacht Fhrancach a dhearbhú tar éis an Rí a chur as oifig ar 10 Lúnasa. Cuireadh toghcháin ar siúl, ach meastar nár chuir 90% den seacht milliún vótóir de dhua orthu féin vótáil ar chor ar bith. Is beag nár bhain na teachtaí go léir leis an meánaicme, ach bhí dhá bhaicle ar leith ann. Bhí na Girondins ann agus gan muinín acu as pobal Pháras; bhí na Montagnards (“lucht an tSléibhe”) ann freisin agus breis tuisceana acu ar chás na ndaoine. (Bhí siadsan ina suí ar shuíocháin níos airde sa Chomhdháil, agus as sin a baisteadh iad). Bhí na Montagnards sásta dul i bpáirt an phobail agus na bPoblachtach radaiceach (''les san-culottes'') go háirithe, agus dul go bun an angair chun an Phoblacht a shábháil. Ar na ceannairí bhí [[Maximilien Marie Isidore de Robespierre|Robespierre]], [[Georges Jacques Danton|Danton]], [[Jean-Paul Marat|Marat]] agus [[Louis Antoine Léon de Saint-Just|Saint-Just]]. Ar 20 Samhain 1792 rug na Francaigh bua gan choinne ar na Prúisigh; d’fhág siad siúd agus na hOstairigh an Fhrainc, agus imní orthu anois faoi chúrsaí sa Pholainn. Ghabh na Francaigh an Ísiltír Ostarach, agus fuair a n-airm greim ar bhruach clé na Réine. == Deireadh na Monarcachta == Ar 20 Samhain shocraigh an Chomhdháil Náisiúnta ar an monarcacht a chealú. Bhí drogall ar na Girondins é sin a dhéanamh, agus eagla orthu go gcuirfí spionnadh i lucht na frithRéabhlóide agus go dtreiseofái naimhdeas mhonarcachtaí na hEorpa. Ach thangthas ar cháipéisí a chruthaigh go raibh an Rí i mbun comhcheilge le naimhde na Poblachta, agus ba léir do mhórán go gcaithfeadh sé íoc as. Básaíodh é faoin ngilitín ar 21 Eanáir 1793. Ar 24 Feabhra 1793 chinn na Girondins ar arm 300,000 saighdiúir a thógáil le caitheamh crann, rud a thug drochnósanna an tSeanrachta i gceann na ndaoine, agus a spreag éirí amach san Alsáis, sa [[An Bhriotáin|Bhriotáin]] agus sna Sléibhte Lárnacha (''Le Massif central''), ceannairc a cuireadh faoi chois gan mhoill. Ritheadh dlí a chuir dlús leis an sceimhle: ceannairceach ar bith a rugadh maol air bhásófaí gan triail é. Bhí na Girondins ag dul i laige, áfach; bhí orthu glacadh le Coiste na Slándála Poiblí (''la Comité de Salut Public'') agus leis an mBinse Réabhlóideach (''an Tribunal révolutionnaire''), agus ba ghearr gur ruaigeadh iad. Is iad na Montagnards a tháinig ina n-áit tar éis dul i bpáirt na bhfaicsean ab antoiscthí de phobal Pháras. Ní mar sin a bhí an scéal taobh amuigh de Pháras; in [[Marseille]] agus i [[Lyon]] ba iad na Girondins an dream ba láidre. [[File:Jacques_Bertaux_-_Prise_du_palais_des_Tuileries_-_1793.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Jacques_Bertaux_-_Prise_du_palais_des_Tuileries_-_1793.jpg|mion|10 Lúnasa 1792 Commune agus na Tuileries|220x220px]] == Coiste na Slándála Poiblí == Ba é Coiste na Slándála Poiblí an foras ba thábhachtaí dár eascair as an gComhdháil. Danton a bhí i gceannas air nó gur básaíodh é ar 10 Iúil 1793. Bhí dáréag ball aige a dtoghadh an Chomhdháil gach mí iad; bheartaigh sé na dlíthe, bhí cumhacht fheidhmitheach aige agus d’ainmnigh sé na feidhmeannaigh; chruinnigh sé an chumhacht i lár báire agus an rialtas i mbaol. Bhí geilleagar an náisiúin tugtha suas don chogadh, agus tógadh arm milliún fear ar an bpointe; arm é a bhí lán d’fhuinneamh agus de dhíograis, rud a chúitigh an easpa gairmiúlachta. Tháinig Robespierre chun cinn sa Choiste, agus ar 5 Meán Fómhair 1793 cuireadh an Sceimhle (''la Terreur'') ar siúl. Chuaigh an t-ár a rinne pobal Pháras cheana go mór i gcion ar bhaill den Chomhdháil; chun a leithéid a sheachaint feasta agus naimhde na Réabhlóide a chloí, chuir siad Sceimhle dhleathach i bhfeidhm, agus b’fhada an liosta daoine a bhí i mbaol – uaisle, daoine a theith, sagairt easumhla, lucht molta cónaidhme, gríosóirí agus a muintir. Vótáil an Chomhdháil pionós báis a ghearradh ar chnuastóirí bia. Ach bhí sé deacair fós bia a sholáthar do na bailte móra, agus bhí luach na dtuarastal ag ísliú. [[File:Valmy_Battle_painting.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Valmy_Battle_painting.jpg|mion|Cath Valmy, 20 MF 1792|220x220px]] == Bás Robespierre == In iarthar na tíre bhí muintir an ''Vendée'', dream ceanndána [[Caitliceach]] coimeádach, éirithe amach, ceannairc ar fhág a ceannairí uaisle dath ríoga uirthi agus a cuireadh faoi chois go fíochmhar agus go fuilteach. Cuireadh ruaig ar na hairm eachtrannacha freisin. Ansin tugadh iarraidh ar an g[[Críostaíocht]] a scrios ar fud na Poblachta, agus leagadh dealbha, crosa agus clogáis. Bhí Robespierre féin naimdeach don aindiachas; chuir sé dlí i bhfeidhm a chuaigh in urrús ar shaoirse creidimh agus dlí eile a d’aithin neamhbhásmhaireacht an anama. [[File:Bataille_de_Fleurus_1794.JPG|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Bataille_de_Fleurus_1794.JPG|mion|Cath Fleurus Meitheamh 1794|220x220px]] Chuaigh an Coiste i mbun srian a chur le tionchar na bPoblachtach radaiceach ar an gComhdháil. Sa bhliain 1794 scriosadh eite chlé agus eite dheas na Montagnards (agus Danton san áireamh). Bhí an Sceimhle ag maolú sna cúigí agus ag treisiú i bPáras, agus ba é an Binse Réabhlóideach a thugadh breith ar choireanna polaitiúla. Ní bhíodh finné ann ná dlíodóir. Bhí Robespierre ar an bpolaiteoir ba mhó tionchar, é ag troid leis na faicsin agus ag tiomsú naimhde. Nuair a bhagair sé glanadh nua orthu chruinnigh siad a neart agus d’ionsaigh é. Ar 28 Iúil 1794 chuaigh sé faoi ngilitín agus cuireadh deireadh leis an Sceimhle. [[File:Fire_in_Saint-Domingo_1791,_German_copper_engraving.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Fire_in_Saint-Domingo_1791,_German_copper_engraving.jpg|mion|Réabhlóid i Saint Domingue|220x220px]] == Bunreacht Nua == Vótáil an Chomhdháil ar son Bunreachta nua ar 17 Lúnasa 1795 agus ghlac pobalbhreith leis i Mí Mheán Fómhair. Bunaíodh rialtas na Stiúrthóireachta (''le Directorate'') dá réir agus fonn ar an gComhdháil go mbeadh rialtas seasmhach ann, ach ba rialtas míshocair amach é ó thús; bhí na ríogaithe á threascairt ar fud na tíre le bolscaireacht agus le gníomh, agus deartháireacha an Rí ag cuidiú leo. Níorbh fhearrde an scéal an geilleagar a bheith ag meath, cánacha ag dul i laghad, praghsanna ag ísliú – rud a raibh muintir na tuaithe go háirithe thíos leis. [[File:Execution_of_Louis_XVI.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Execution_of_Louis_XVI.jpg|mion|Basú Louis XVI, inniu Place de la Concorde|220x220px]] Ach bhí rath ar chúrsaí cogaidh, go háirithe san Iodáil, mar ar rug an ginearál óg [[Napoléon Bonaparte|Napóilean Bónapart]] bua i ndiaidh bua ar an Ostair, rud a tharraing conradh Campo Formio ar 17 Aibreán 1797. Faoin mbliain 1799 ba bheag nach raibh an Iodáil go léir ina Poblacht, agus forais brúite uirthi arbh ionann iad agus forais na Fraince. Ba shaibhrede an Stiúrthóireacht dá bharr ach d’fhág sé go raibh gach rud ag brath ar an arm. Rinneadh ceann réitigh de Napóilean i gcúrsaí polaitíochta sa Fhrainc. [[File:Jacques-Louis_David_-_Marie_Antoinette_on_the_Way_to_the_Guillotine.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Jacques-Louis_David_-_Marie_Antoinette_on_the_Way_to_the_Guillotine.jpg|mion|Marie Antoinette 16 DF 1793 (le Jacques-Louis David)|301x301px]] Ar 9 Meán Fómhair 1799 tháinig Napóilean i réim de threascairt thobann, ag fógairt go raibh deireadh leis an Réabhlóid. Bunaíodh an Chonsalacht (''le Consulat''), triúr consal agus an chumhacht uile ag an gcéad duine acu; ba ghearr go ndéanfaí Impire den fhear sin – Napóilean féin. == Éire == Bhí an réabhlóid agus an ráth a bhí bainte leis mar spreagadh do [[Theobald Wolfe Tone]] agus mar sin [[Na hÉireannaigh Aontaithe]]. Cheap Wolfe Tone go raibh úsáid an fhoréigin i rith na réabhlóide cuid den chúis don ráth a bhí ag na Francaigh. == Liosta Leabhar == === Leabhair Fhraincise === * Allouche, Elie, ''99 questions sur la Révolution française'', Montpellier, CRDP, 2005 * Beartaud, Jean-Paul, Jean-Paul Bertaud, ''Initiation à la Révolution française'', Paris, 1989 * Dumas, Alexandre, ''La route de Varenne'', Éditions mille et une nuits, Paris, 2005 * Godechot, Jaques, ''La Révolution française : chronologie commentée, suivie de notices biographiques sur les personnages cités'', Perrin, Paris, 1988. * Martin, Jean-Clément, ''La Révolution française'', Le Cavalier Bleu, Idées reçues, 2008 * Schiappa, Jean-Marc, ''La Révolution française'', 1789-1799, Librio, 2005 * Carpentier, Jean Carpentier agus Lebrun, François, ''Histoire de France'', Points Histoire Seuil, 2000 (léiriú ar an tréimhse sa chomhthéacs ginearálta) [[File:BatailleduMans1793.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:BatailleduMans1793.jpg|mion|Cogadh Vendée 1796.|220x220px]] === Leabhair Bhéarla === * Doyle, William (2002). ''The Oxford History of the French Revolution''. (2nd ed.). Oxford University Press. * Neely, Sylvia (2008). ''A Concise History of the French Revolution''. Rowman & Littlefield. * Rudé, George (1991). ''The French Revolution: Its Causes, Its History and Its Legacy After 200 Years''. Grove Press. * Schama, Simon (2004) [1989]. ''Citizens''. Penguin. == Tagairtí == {{Reflist}} [[Catagóir:Stair na Fraince]] [[Catagóir:Réabhlóid na Fraince]] ga6gv0pfrzfwl87y5zk0h7iadot7boq 1320616 1320615 2026-07-14T22:45:35Z TGcoa 21229 /* Coiste na Slándála Poiblí */ 1320616 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Imeacht}}B'eachtra agus tréimhse an-tábhachtach í '''Réabhlóid na Fraince''' (nó '''Muirthéacht na Fraince''') ([[1789]]-[[1799]]) i stair na [[An Fhrainc|Fraince]] agus stair na [[An Eoraip|hEorpa]] ó thaobh na [[polaitíocht]]a agus ó thaobh an tsochaí. Thosaigh tréimhse na [[Réabhlóid|réabhlóide]] sa bhliain [[1789]] le cruinniú Eastáit Choitianta (''États généraux'') na [[Parlaimint|Parlaiminte]] agus le forghabháil an Bastille agus chríochnaigh le '' coup d'État'' Napóilean sa bhliain 1799. Chuir an Réabhlóid deireadh leis an [[monarcacht]], leis an seanchliarlathas agus leis na pribhléidí. Sa ''Déclaration des droits de l'homme et du citoyen'' fógraíodh cothroime na saoránach de réir an [[dlí]], na bunsaoirsí agus flaitheas an [[Náisiún|Náisiúin]], pobal arbh fhéidir leis é féin a [[Rialtas|rialú]] trí theachtaí tofa. Thosaigh imreas fada buan idir lucht cosanta na Réabhlóide agus lucht cosanta an tseanreachta, gan trácht ar an naimhdeas idir frithchléirigh agus an [[Eaglais Chaitliceach Rómhánach]]. [[File:Antoine-François_Callet_-_Louis_XVI,_roi_de_France_et_de_Navarre_(1754-1793),_revêtu_du_grand_costume_royal_en_1779_-_Google_Art_Project.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Antoine-Fran%C3%A7ois_Callet_-_Louis_XVI,_roi_de_France_et_de_Navarre_(1754-1793),_rev%C3%AAtu_du_grand_costume_royal_en_1779_-_Google_Art_Project.jpg|mion|an rí [[Louis XVI na Fraince|Louis XVI]]|clé|310x310px]] [[Íomhá:Prise de la Bastille.jpg|thumb|220x220px|''Prise de la Bastille'' ([[Forghabháil an Bastille]]) le Jean-Pierre Houël, 14 Iúil 1789|clé]] == An Seanreacht == Dhá ord phribhléideacha a bhí ann, an chléir agus na huaisle, agus ord eile gan phribhléidí, an tríú heastát. Is iad an dream gan phribhléidí a d’íoc an mhórchuid de na cánacha. Laistigh den tríú heastát féin bhí mórdhifríochtaí idir cúigí nó bailte de réir na mbuntáistí a bhí acu. Bhí grúpaí borrúla sa [[tír]] – an mheánaicme thráchtála nó airgeadais, scológa teanna a bhí in ann oideachas a thabhairt dá gclann – agus b’áil leis an meánaicme na poist arda a bhaint amach. Le ceart diaga (''droit divin'') a bhí cumhacht ag an Rí sa bhliain [[1788]], cumhacht a thug [[Dia]] dó agus a raibh baint aici leis na pribhléidí a bronnadh ar dhaoine áirithe, ar bhailte móra áirithe, ar chúigí áirithe. Bhí tionchar suntasach ag lucht intleachta na hEagnaíochta (''les Lumières'') ar an gcor a bhí le teacht sa scéal ach tionchar caolchúiseach é; ní cóir áibhéil a dhéanamh de. Moladh go mbeadh monarcacht ann bhí cosúil le monarcacht na [[An Bhreatain|Breataine]], agus í srianta ag parlaimint thofa: cearta an tsaoránaigh i gcomórtas le humhlaíocht an ghéillsinigh. Dúirt an lucht intleachta gur as an Náisiún a d’eascair an chumhacht cheannasach. Ní raibh na hoird phribhléideacha féin sásta leis an gcumhacht ríoga, ós rud é gur bhain an t-absolóideachas díobh a gcearta traidisiúnta. Iadsan a reáchtáil na cúirteanna dlí (''les Parlements''), agus bhí sé de nós ag na cúirteanna céanna reachtaíocht nua a phlé agus an chumhacht ríoga a lochtú. D’fhág seo, cé go raibh siad ag cosaint a gcuid pribhléidí féin, go raibh meas ag na daoine orthu mar chosantóirí an phobail. Bhí fonn ar chuid de na huaisle an chumhacht a bhain [[Louis XIV na Fraince|Louis XIV]] (''le Roi Soleil'') díobh a fháil ar ais, agus chomh maith leis sin bhí easpa airgid orthu. Crosadh orthu dul i mbun a lán gnóthaí tráchtála ar eagla go gcaillfí a n-uaisleacht; ach bhí costas an trealaimh chúirte ag méadú (culathacha breátha, carráistí agus eile) agus sin gan méadú a theacht ar a gcuid cíosanna. Chuaigh siad i muinín a seanphribhléidí, go mór mór na cearta feodacha, agus iad ag éileamh cánacha áirithe nár íocadh leis na cianta. Chomh maith leis sin, thosaigh siad ag úsáid tailte coitianta áirithe, tailte nach raibh á saothrú nó a gcuireadh feirmeoirí bochta a gcuid beithíoch ar féarach ann. Níor thaitin an méid sin le muintir na tuaithe agus d’éiligh siad go gcealófaí na cearta feodacha. Ina theannta sin, bhí gorta á chrá cuid mhaith den [[An Eoraip|Eoraip]] ag an am agus [[an Fhrainc]] san áireamh. [[File:Estatesgeneral.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Estatesgeneral.jpg|alt=|mion|Tionól Náisiúnta 5 Bealtaine 1789 ag Versailles|220x220px]][[File:Le_Serment_du_Jeu_de_paume.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Le_Serment_du_Jeu_de_paume.jpg|mion|Tionól Náisiúnta agus an Tennis Court Oath<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Tennis Court Oath|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Tennis_Court_Oath&oldid=1355714538|journal=Wikipedia|date=2026-05-23|language=en}}</ref> 20 Mei. 1789 |220x220px]] [[File:Declaration_of_Human_Rights.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Declaration_of_Human_Rights.jpg|mion|Forógra Chearta an Duine, 26 Lúnasa 1789|279x279px]] [[File:Women's_March_on_Versailles01.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Women's_March_on_Versailles01.jpg|mion|Women's March, Versailles, 5 DF 1789|220x220px]] [[File:Federation.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Federation.jpg|mion|''[[:en:Fête_de_la_Fédération|Fête de la Fédération]]'' nó monarcacht bhunreachtúil 14 Iúil 1790|220x220px]] [[File:Retour_Varennes_1791.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Retour_Varennes_1791.jpg|mion|D'fhill an rí ar 25 Meitheamh 1791|220x220px]][[File:Valmy_Battle_painting.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Valmy_Battle_painting.jpg|mion|Cath Valmy, 20 MF 1792|220x220px]][[File:Bataille_de_Fleurus_1794.JPG|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Bataille_de_Fleurus_1794.JPG|mion|Cath Fleurus Meitheamh 1794|220x220px]] [[File:Fire_in_Saint-Domingo_1791,_German_copper_engraving.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Fire_in_Saint-Domingo_1791,_German_copper_engraving.jpg|mion|Réabhlóid i Saint Domingue|220x220px]][[File:Execution_of_Louis_XVI.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Execution_of_Louis_XVI.jpg|mion|Bású Louis XVI, inniu Place de la Concorde, 21 Eanáir 1793|220x220px]] [[File:Jacques_Bertaux_-_Prise_du_palais_des_Tuileries_-_1793.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Jacques_Bertaux_-_Prise_du_palais_des_Tuileries_-_1793.jpg|mion|Bealtaine - Meitheamh 1793: Gabhadh na Girondins sna Tuileries|220x220px]] [[File:Jacques-Louis_David_-_Marie_Antoinette_on_the_Way_to_the_Guillotine.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Jacques-Louis_David_-_Marie_Antoinette_on_the_Way_to_the_Guillotine.jpg|mion|Marie Antoinette 16 DF 1793 (le Jacques-Louis David)|301x301px]][[File:BatailleduMans1793.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:BatailleduMans1793.jpg|mion|Cogadh Vendée 1796.|220x220px]] Aithníodh go raibh fadhbanna airgeadais ag an rialtas féin: bhí sé báite i bhfiacha, rud a tharla de bharr chogaí costasacha [[Louis XV na Fraince|Louis XV]], mórán, gan trácht ar an tacaíocht a thug Louis XVI do [[Cogadh Réabhlóideach Mheiriceá|réabhlóidithe Mheiriceá]], agus gan an bhris á tabhairt isteach cheal cánacha cothroma. Beartaíodh scéimeanna chun an scéal a leigheas, ach níorbh fhéidir leis an Rí cúrsaí airgeadais a leasú agus é de nós ag na na cúirteanna dlí cur ina choinne. Ní raibh Louis XV ná Louis XVI dall ar scaipeadh na smaointe nua agus ar mhí-éifeacht na bhforas, ach bhí údarás Louis XIV de dhíobháil orthu, rud a bhac orthu athchóiriú riaracháin a bhrú ar na haicmí pribhléideacha. == Tionól Náisiúnta agus an Bastille == Nuair a chruinnigh na hEastáit Choitianta arís bhí an-dóchas ag an bpobal astu. Bhí súil ag muintir na tuaithe le feabhsú saoil agus le cealú na gcearta feodacha. Bhí súil ag an meánaicme le cothroime de réir dlí (''l’égalité de droit'') agus le monarcacht pharlaiminteach ''à l'anglaise''. B’fhéidir leo a bheith ag brath ar chúnamh baicle uaisle ar gheal leo na smaointe nua agus ar chúnamh na mionchléire, dream a raibh eolas pearsanta acu ar shaol crua an phobail, agus bhí díospóireacht bhríomhar ann dá bharr. D’iarr an tríú heastát breis feisirí de réir a meáchain shóisialta agus thug an Rí a dhá oiread dóibh, ach ní dúirt sé faic faoin éileamh eile – vóta an duine. (Bhí vóta amháin ag gach ord, agus d’fhéadfadh vóta dhá ord an tríú vóta a shárú.) Ar [[17 Meitheamh]] [[1789]] thug an an tríú heastát agus baill éigin den na huaisle agus den chléir “Tionól Náisiúnta” (''l'Assemblée nationale'')' orthu féin. Bhí siad an-chorraithe, agus gheall siad nach scarfaidís nó go raibh bunreacht scríofa bronnta acu ar an tír. Ghéill an Rí, mar dhea; ach ar 26 Meitheamh thug sé saighdiúirí isteach i b[[Páras]] (20,000 fear ó reisimintí eachtrannacha). Bhí aigne an phobail suaite; bhí círéibí ann, dódh barracáidí máil, creachadh stórais ghráin na gclochar agus bunaíodh mílíste meánaicmeach. Mhéadaigh an suaitheadh; ar 14 Iúil rug lucht círéibeachta ar a raibh d’airm in armlann an ''Hôtel des Invalides'' agus chruinnigh os comhair an ''Bastille'' (daingean agus príosún) amach; le cúnamh roinnt gunnaí móra thug siad ar ghobharnóir an phríosúin géilleadh, agus forghabhadh samhailchomhartha seo an údaráis ríoga. == Tionól Iomlán == Bhí an scéal chomh dona sin anois go ndeachaigh na móruaisle ar thóir dídine i dtíortha eile – an Bhreatain, [[an Ghearmáin]], na hÍsiltíortha – agus súil acu go bhfillfidís i gceann trí mhí. Idir an dá linn bhí mhuintir na tuaithe ag éirí amach, agus dá bhrí sin, ar 4 Lúnasa 1789, chealaigh an Tionól na cearta feodacha, díol na bpost agus míchothroime cánach. B’in deireadh leis an Seanreacht. Ar 26 Lúnasa vótáil an Tionól ar son Fhógra Chearta an Duine agus an tSaoránaigh (Déclaration des Droits de l’Homme agus du Citoyen). Agus iad faoi anáil Ré na hEagnaíochta, thug siad droim láimhe don mhonarcacht absalóideach agus do chóras na n-ord. D’fhág cuspóirí na meánaicme a rian ar an bhFógra: bannaí le saoirse an duine, urraim don mhaoin, roinnt na cumhachta leis an Rí, ceart ag cách ar phoist phoiblí. Rinneadh Tionól Iomlán (''l‘Assemblée constituante'') den Tionól Náisiúnta ar 9 Iúil 1789; cruinniú meánaicmeach ba ea é, mórán, agus bhain sé feidhm as smaointe fhealsúna agus eacnamaithe an [[18ú haois]] chun athleasú mór a chur chun cinn. Bhí an chumhacht ríoga lag go leor; bhíodh an Rí idir dhá chomhairle, é ag iarraidh a neamhspleáchas a chosaint agus greim a fháil arís ar an gcumhacht ba dhual dó. I Mí an Mheithimh 1791 thug an Rí agus a theaghlach iarracht ar éalú ach rugadh orthu; ba mhian leis na réabhlóidigh ba radaicí an choróin a bhaint den Rí dá bharr, rud ba mhian le lucht na monarcachta bunreachtúla a sheachaint. Rinne an dream úd forógra dlí mhíleata, rud a chuir fearg ar phobal Pháras, agus ar 12 Iúil 1791 mharaigh na saighdiúirí mórán daoine (agus neart ban agus páistí san áireamh) a bhí ag déanamh léirsithe. Dá bhrí sin thit na tírghráthóirí neamhradacacha agus pobal Pháras amach le chéile. == Cogadh == Idir an dá linn, bhí na huaisle a theith (''les émigrés'') ag fadú faoin achrann lastall de na teorainneacha agus ag gríosú rialtais eile chun troda. Os a choinne sin, bhí fonn ar na Seacaibínigh (''les Jacobins''), an bhaicle a bhí i réim ag an am i bPáras, an Réabhlóid a scaipeadh tríd an Eoraip. Ar 20 Aibreán 1792, d’fhógair an Fhrainc cogadh ar Impire na hOstaire, agus chuaigh [[an Phrúis]] leis [[an Ostair]]. Ar an droch-uair, bhí an t-arm Francach ar mhí-eagar ar fad toisc gur imigh an oiread sin oifigeach uasal, rug a d’fhág lag roimh na reisimintí tréanacha Prúiseacha é. Ghabh an namhaid daingean i ndiaidh daingin, agus tháinig líonrith ar na daoine, rud a spreag iad chun neart daoine a mharú i bpríosúin Pháras le teann eagla roimh fhrithréabhlóidithe. Ní raibh de dhánacht sna húdaráis an marú a chosc, agus chuir sé cor nua sa Réabhlóid. Ar 21 Meán Fómhair 1792 tháinig an Chomhdháil Náisiúnta (''la Convention nationale'') in ionad an Tionóil chun cumhacht fheidhmitheach an Chéad Phoblacht Fhrancach a dhearbhú tar éis an Rí a chur as oifig ar 10 Lúnasa. Cuireadh toghcháin ar siúl, ach meastar nár chuir 90% den seacht milliún vótóir de dhua orthu féin vótáil ar chor ar bith. Is beag nár bhain na teachtaí go léir leis an meánaicme, ach bhí dhá bhaicle ar leith ann. Bhí na Girondins ann agus gan muinín acu as pobal Pháras; bhí na Montagnards (“lucht an tSléibhe”) ann freisin agus breis tuisceana acu ar chás na ndaoine. (Bhí siadsan ina suí ar shuíocháin níos airde sa Chomhdháil, agus as sin a baisteadh iad). Bhí na Montagnards sásta dul i bpáirt an phobail agus na bPoblachtach radaiceach (''les san-culottes'') go háirithe, agus dul go bun an angair chun an Phoblacht a shábháil. Ar na ceannairí bhí [[Maximilien Marie Isidore de Robespierre|Robespierre]], [[Georges Jacques Danton|Danton]], [[Jean-Paul Marat|Marat]] agus [[Louis Antoine Léon de Saint-Just|Saint-Just]]. Ar 20 Samhain 1792 rug na Francaigh bua gan choinne ar na Prúisigh; d’fhág siad siúd agus na hOstairigh an Fhrainc, agus imní orthu anois faoi chúrsaí sa Pholainn. Ghabh na Francaigh an Ísiltír Ostarach, agus fuair a n-airm greim ar bhruach clé na Réine. == Deireadh na Monarcachta == Ar 20 Samhain shocraigh an Chomhdháil Náisiúnta ar an monarcacht a chealú. Bhí drogall ar na Girondins é sin a dhéanamh, agus eagla orthu go gcuirfí spionnadh i lucht na frithRéabhlóide agus go dtreiseofái naimhdeas mhonarcachtaí na hEorpa. Ach thangthas ar cháipéisí a chruthaigh go raibh an Rí i mbun comhcheilge le naimhde na Poblachta, agus ba léir do mhórán go gcaithfeadh sé íoc as. Básaíodh é faoin ngilitín ar 21 Eanáir 1793. Ar 24 Feabhra 1793 chinn na Girondins ar arm 300,000 saighdiúir a thógáil le caitheamh crann, rud a thug drochnósanna an tSeanrachta i gceann na ndaoine, agus a spreag éirí amach san Alsáis, sa [[An Bhriotáin|Bhriotáin]] agus sna Sléibhte Lárnacha (''Le Massif central''), ceannairc a cuireadh faoi chois gan mhoill. Ritheadh dlí a chuir dlús leis an sceimhle: ceannairceach ar bith a rugadh maol air bhásófaí gan triail é. Bhí na Girondins ag dul i laige, áfach; bhí orthu glacadh le Coiste na Slándála Poiblí (''la Comité de Salut Public'') agus leis an mBinse Réabhlóideach (''an Tribunal révolutionnaire''), agus ba ghearr gur ruaigeadh iad. Is iad na Montagnards a tháinig ina n-áit tar éis dul i bpáirt na bhfaicsean ab antoiscthí de phobal Pháras. Ní mar sin a bhí an scéal taobh amuigh de Pháras; in [[Marseille]] agus i [[Lyon]] ba iad na Girondins an dream ba láidre. == Coiste na Slándála Poiblí == Ba é Coiste na Slándála Poiblí an foras ba thábhachtaí dár eascair as an gComhdháil. Danton a bhí i gceannas air nó gur básaíodh é ar 10 Iúil 1793. Bhí dáréag ball aige a dtoghadh an Chomhdháil gach mí iad; bheartaigh sé na dlíthe, bhí cumhacht fheidhmitheach aige agus d’ainmnigh sé na feidhmeannaigh; chruinnigh sé an chumhacht i lár báire agus an rialtas i mbaol. Bhí geilleagar an náisiúin tugtha suas don chogadh, agus tógadh arm milliún fear ar an bpointe; arm é a bhí lán d’fhuinneamh agus de dhíograis, rud a chúitigh an easpa gairmiúlachta. Tháinig Robespierre chun cinn sa Choiste, agus ar 5 Meán Fómhair 1793 cuireadh an Sceimhle (''la Terreur'') ar siúl. Chuaigh an t-ár a rinne pobal Pháras cheana go mór i gcion ar bhaill den Chomhdháil; chun a leithéid a sheachaint feasta agus naimhde na Réabhlóide a chloí, chuir siad Sceimhle dhleathach i bhfeidhm, agus b’fhada an liosta daoine a bhí i mbaol – uaisle, daoine a theith, sagairt easumhla, lucht molta cónaidhme, gríosóirí agus a muintir. Vótáil an Chomhdháil pionós báis a ghearradh ar chnuastóirí bia. Ach bhí sé deacair fós bia a sholáthar do na bailte móra, agus bhí luach na dtuarastal ag ísliú. == Bás Robespierre == In iarthar na tíre bhí muintir an ''Vendée'', dream ceanndána [[Caitliceach]] coimeádach, éirithe amach, ceannairc ar fhág a ceannairí uaisle dath ríoga uirthi agus a cuireadh faoi chois go fíochmhar agus go fuilteach. Cuireadh ruaig ar na hairm eachtrannacha freisin. Ansin tugadh iarraidh ar an g[[Críostaíocht]] a scrios ar fud na Poblachta, agus leagadh dealbha, crosa agus clogáis. Bhí Robespierre féin naimdeach don aindiachas; chuir sé dlí i bhfeidhm a chuaigh in urrús ar shaoirse creidimh agus dlí eile a d’aithin neamhbhásmhaireacht an anama. Chuaigh an Coiste i mbun srian a chur le tionchar na bPoblachtach radaiceach ar an gComhdháil. Sa bhliain 1794 scriosadh eite chlé agus eite dheas na Montagnards (agus Danton san áireamh). Bhí an Sceimhle ag maolú sna cúigí agus ag treisiú i bPáras, agus ba é an Binse Réabhlóideach a thugadh breith ar choireanna polaitiúla. Ní bhíodh finné ann ná dlíodóir. Bhí Robespierre ar an bpolaiteoir ba mhó tionchar, é ag troid leis na faicsin agus ag tiomsú naimhde. Nuair a bhagair sé glanadh nua orthu chruinnigh siad a neart agus d’ionsaigh é. Ar 28 Iúil 1794 chuaigh sé faoi ngilitín agus cuireadh deireadh leis an Sceimhle. == Bunreacht Nua == Vótáil an Chomhdháil ar son Bunreachta nua ar 17 Lúnasa 1795 agus ghlac pobalbhreith leis i Mí Mheán Fómhair. Bunaíodh rialtas na Stiúrthóireachta (''le Directorate'') dá réir agus fonn ar an gComhdháil go mbeadh rialtas seasmhach ann, ach ba rialtas míshocair amach é ó thús; bhí na ríogaithe á threascairt ar fud na tíre le bolscaireacht agus le gníomh, agus deartháireacha an Rí ag cuidiú leo. Níorbh fhearrde an scéal an geilleagar a bheith ag meath, cánacha ag dul i laghad, praghsanna ag ísliú – rud a raibh muintir na tuaithe go háirithe thíos leis. Ach bhí rath ar chúrsaí cogaidh, go háirithe san Iodáil, mar ar rug an ginearál óg [[Napoléon Bonaparte|Napóilean Bónapart]] bua i ndiaidh bua ar an Ostair, rud a tharraing conradh Campo Formio ar 17 Aibreán 1797. Faoin mbliain 1799 ba bheag nach raibh an Iodáil go léir ina Poblacht, agus forais brúite uirthi arbh ionann iad agus forais na Fraince. Ba shaibhrede an Stiúrthóireacht dá bharr ach d’fhág sé go raibh gach rud ag brath ar an arm. Rinneadh ceann réitigh de Napóilean i gcúrsaí polaitíochta sa Fhrainc. Ar 9 Meán Fómhair 1799 tháinig Napóilean i réim de threascairt thobann, ag fógairt go raibh deireadh leis an Réabhlóid. Bunaíodh an Chonsalacht (''le Consulat''), triúr consal agus an chumhacht uile ag an gcéad duine acu; ba ghearr go ndéanfaí Impire den fhear sin – Napóilean féin. == Éire == Bhí an réabhlóid agus an ráth a bhí bainte leis mar spreagadh do [[Theobald Wolfe Tone]] agus mar sin [[Na hÉireannaigh Aontaithe]]. Cheap Wolfe Tone go raibh úsáid an fhoréigin i rith na réabhlóide cuid den chúis don ráth a bhí ag na Francaigh. == Liosta Leabhar == === Leabhair Fhraincise === * Allouche, Elie, ''99 questions sur la Révolution française'', Montpellier, CRDP, 2005 * Beartaud, Jean-Paul, Jean-Paul Bertaud, ''Initiation à la Révolution française'', Paris, 1989 * Dumas, Alexandre, ''La route de Varenne'', Éditions mille et une nuits, Paris, 2005 * Godechot, Jaques, ''La Révolution française : chronologie commentée, suivie de notices biographiques sur les personnages cités'', Perrin, Paris, 1988. * Martin, Jean-Clément, ''La Révolution française'', Le Cavalier Bleu, Idées reçues, 2008 * Schiappa, Jean-Marc, ''La Révolution française'', 1789-1799, Librio, 2005 * Carpentier, Jean Carpentier agus Lebrun, François, ''Histoire de France'', Points Histoire Seuil, 2000 (léiriú ar an tréimhse sa chomhthéacs ginearálta) === Leabhair Bhéarla === * Doyle, William (2002). ''The Oxford History of the French Revolution''. (2nd ed.). Oxford University Press. * Neely, Sylvia (2008). ''A Concise History of the French Revolution''. Rowman & Littlefield. * Rudé, George (1991). ''The French Revolution: Its Causes, Its History and Its Legacy After 200 Years''. Grove Press. * Schama, Simon (2004) [1989]. ''Citizens''. Penguin. == Tagairtí == {{Reflist}} [[Catagóir:Stair na Fraince]] [[Catagóir:Réabhlóid na Fraince]] d75cub8h8x8bxd67aurnr7y9ifqrb9n 1320617 1320616 2026-07-14T23:03:39Z TGcoa 21229 /* Tagairtí */ 1320617 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Imeacht}}B'eachtra agus tréimhse an-tábhachtach í '''Réabhlóid na Fraince''' (nó '''Muirthéacht na Fraince''') ([[1789]]-[[1799]]) i stair na [[An Fhrainc|Fraince]] agus stair na [[An Eoraip|hEorpa]] ó thaobh na [[polaitíocht]]a agus ó thaobh an tsochaí. Thosaigh tréimhse na [[Réabhlóid|réabhlóide]] sa bhliain [[1789]] le cruinniú Eastáit Choitianta (''États généraux'') na [[Parlaimint|Parlaiminte]] agus le forghabháil an Bastille agus chríochnaigh le '' coup d'État'' Napóilean sa bhliain 1799. Chuir an Réabhlóid deireadh leis an [[monarcacht]], leis an seanchliarlathas agus leis na pribhléidí. Sa ''Déclaration des droits de l'homme et du citoyen'' fógraíodh cothroime na saoránach de réir an [[dlí]], na bunsaoirsí agus flaitheas an [[Náisiún|Náisiúin]], pobal arbh fhéidir leis é féin a [[Rialtas|rialú]] trí theachtaí tofa. Thosaigh imreas fada buan idir lucht cosanta na Réabhlóide agus lucht cosanta an tseanreachta, gan trácht ar an naimhdeas idir frithchléirigh agus an [[Eaglais Chaitliceach Rómhánach]]. [[File:Antoine-François_Callet_-_Louis_XVI,_roi_de_France_et_de_Navarre_(1754-1793),_revêtu_du_grand_costume_royal_en_1779_-_Google_Art_Project.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Antoine-Fran%C3%A7ois_Callet_-_Louis_XVI,_roi_de_France_et_de_Navarre_(1754-1793),_rev%C3%AAtu_du_grand_costume_royal_en_1779_-_Google_Art_Project.jpg|mion|an rí [[Louis XVI na Fraince|Louis XVI]]|clé|310x310px]] [[Íomhá:Prise de la Bastille.jpg|thumb|220x220px|''Prise de la Bastille'' ([[Forghabháil an Bastille]]) le Jean-Pierre Houël, 14 Iúil 1789|clé]] == An Seanreacht == Dhá ord phribhléideacha a bhí ann, an chléir agus na huaisle, agus ord eile gan phribhléidí, an tríú heastát (agus a d’íoc an mhórchuid de na cánacha). Laistigh den tríú heastát féin bhí mórdhifríochtaí idir cúigí nó bailte de réir na mbuntáistí a bhí acu. Bhí grúpaí borrúla sa [[tír]] – an mheánaicme thráchtála nó airgeadais, scológa teanna a bhí in ann oideachas a thabhairt dá gclann – agus b’áil leis an meánaicme na poist arda a bhaint amach. Le ceart diaga (''droit divin'') a bhí cumhacht ag an Rí sa bhliain [[1788]], cumhacht a thug [[Dia]] dó agus a raibh baint aici leis na pribhléidí a bronnadh ar dhaoine áirithe, ar bhailte móra áirithe, ar chúigí áirithe. Bhí tionchar suntasach ag lucht intleachta na hEagnaíochta (''les Lumières'') ar an gcor a bhí le teacht sa scéal ach ba thionchar caolchúiseach é; ní cóir áibhéil a dhéanamh de. Moladh go mbeadh monarcacht ann a bhí cosúil le monarcacht na [[An Bhreatain|Breataine]], agus í srianta ag parlaimint thofa: cearta an tsaoránaigh i gcomórtas le humhlaíocht an ghéillsinigh. Dúirt an lucht intleachta gur as an Náisiún a d’eascair an chumhacht cheannasach. Ní raibh na hoird phribhléideacha féin sásta leis an gcumhacht ríoga, ós rud é gur bhain an t-absolóideachas díobh a gcearta traidisiúnta. Ba iadsan a reáchtáil na cúirteanna dlí (''les Parlements''), agus bhí sé de nós ag na cúirteanna céanna reachtaíocht nua a phlé agus an chumhacht ríoga a lochtú. D’fhág seo, cé go raibh siad ag cosaint a gcuid pribhléidí féin, go raibh meas ag na daoine orthu mar chosantóirí an phobail. Bhí fonn ar chuid de na huaisle an chumhacht a bhain [[Louis XIV na Fraince|Louis XIV]] (''le Roi Soleil'') díobh a fháil ar ais, agus chomh maith leis sin bhí easpa airgid orthu. Crosadh orthu dul i mbun a lán gnóthaí tráchtála ar eagla go gcaillfí a n-uaisleacht; ach bhí costas an trealaimh chúirte ag méadú (culathacha breátha, carráistí agus eile) agus sin gan méadú a theacht ar a gcuid cíosanna. Chuaigh siad i muinín a seanphribhléidí, go mór mór na cearta feodacha, agus iad ag éileamh cánacha áirithe nár íocadh leis na cianta. Chomh maith leis sin, thosaigh siad ag úsáid tailte coitianta áirithe, tailte nach raibh á saothrú nó a gcuireadh feirmeoirí bochta a gcuid beithíoch ar féarach ann. Níor thaitin an méid sin le muintir na tuaithe agus d’éiligh siad go gcealófaí na cearta feodacha. Ina theannta sin, bhí gorta ag crá cuid mhaith den [[An Eoraip|Eoraip]] ag an am agus [[an Fhrainc]] san áireamh. [[File:Estatesgeneral.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Estatesgeneral.jpg|alt=|mion|Tionól Náisiúnta 5 Bealtaine 1789 ag Versailles|220x220px]][[File:Le_Serment_du_Jeu_de_paume.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Le_Serment_du_Jeu_de_paume.jpg|mion|Tionól Náisiúnta agus an Tennis Court Oath<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Tennis Court Oath|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Tennis_Court_Oath&oldid=1355714538|journal=Wikipedia|date=2026-05-23|language=en}}</ref> 20 Mei. 1789 |220x220px]] [[File:Declaration_of_Human_Rights.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Declaration_of_Human_Rights.jpg|mion|Forógra Chearta an Duine, 26 Lúnasa 1789|279x279px]] [[File:Women's_March_on_Versailles01.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Women's_March_on_Versailles01.jpg|mion|Women's March, Versailles, 5 DF 1789|220x220px]] [[File:Federation.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Federation.jpg|mion|''[[:en:Fête_de_la_Fédération|Fête de la Fédération]]'' nó monarcacht bhunreachtúil 14 Iúil 1790|220x220px]] [[File:Retour_Varennes_1791.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Retour_Varennes_1791.jpg|mion|D'fhill an rí ar 25 Meitheamh 1791|220x220px]][[File:Valmy_Battle_painting.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Valmy_Battle_painting.jpg|mion|Cath Valmy, 20 MF 1792|220x220px]][[File:Bataille_de_Fleurus_1794.JPG|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Bataille_de_Fleurus_1794.JPG|mion|Cath Fleurus Meitheamh 1794|220x220px]] [[File:Fire_in_Saint-Domingo_1791,_German_copper_engraving.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Fire_in_Saint-Domingo_1791,_German_copper_engraving.jpg|mion|Réabhlóid i Saint Domingue|220x220px]][[File:Execution_of_Louis_XVI.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Execution_of_Louis_XVI.jpg|mion|Bású Louis XVI, inniu Place de la Concorde, 21 Eanáir 1793|220x220px]] [[File:Jacques_Bertaux_-_Prise_du_palais_des_Tuileries_-_1793.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Jacques_Bertaux_-_Prise_du_palais_des_Tuileries_-_1793.jpg|mion|Bealtaine - Meitheamh 1793: Gabhadh na Girondins sna Tuileries|220x220px]] [[File:Jacques-Louis_David_-_Marie_Antoinette_on_the_Way_to_the_Guillotine.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Jacques-Louis_David_-_Marie_Antoinette_on_the_Way_to_the_Guillotine.jpg|mion|Marie Antoinette 16 DF 1793 (le Jacques-Louis David)|301x301px]][[File:BatailleduMans1793.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:BatailleduMans1793.jpg|mion|Cogadh Vendée 1796.|220x220px]] Aithníodh go raibh fadhbanna airgeadais ag an rialtas féin: bhí sé báite i bhfiacha, rud a tharla de bharr chogaí costasacha [[Louis XV na Fraince|Louis XV]], mórán, gan trácht ar an tacaíocht a thug Louis XVI do [[Cogadh Réabhlóideach Mheiriceá|réabhlóidithe Mheiriceá]], agus gan an bhris á tabhairt isteach cheal cánacha cothroma. Beartaíodh scéimeanna chun an scéal a leigheas, ach níorbh fhéidir leis an Rí cúrsaí airgeadais a leasú agus é de nós ag na cúirteanna dlí cur ina choinne. Ní raibh Louis XV ná Louis XVI dall ar scaipeadh na smaointe nua agus ar mhí-éifeacht na bhforas, ach bhí údarás Louis XIV de dhíobháil orthu, rud a bhac orthu athchóiriú riaracháin a bhrú ar na haicmí pribhléideacha. == Tionól Náisiúnta agus an Bastille == Nuair a chruinnigh na hEastáit Choitianta arís bhí an-dóchas ag an bpobal astu. Bhí súil ag muintir na tuaithe le feabhsú saoil agus le cealú na gcearta feodacha. Bhí súil ag an meánaicme le cothroime de réir dlí (''l’égalité de droit'') agus le monarcacht pharlaiminteach ''à l'anglaise''. B’fhéidir leo a bheith ag brath ar chúnamh baicle uaisle ar gheal leo na smaointe nua agus ar chúnamh na mionchléire, dream a raibh eolas pearsanta acu ar shaol crua an phobail, agus bhí díospóireacht bhríomhar ann dá bharr. D’iarr an tríú heastát breis feisirí de réir a meáchain shóisialta agus thug an Rí a dhá oiread dóibh, ach ní dúirt sé faic faoin éileamh eile – vóta an duine. (Bhí vóta amháin ag gach ord, agus d’fhéadfadh vóta dhá ord an tríú vóta a shárú.) Ar [[17 Meitheamh]] [[1789]] thug an tríú heastát agus baill éigin de na huaisle agus den chléir “Tionól Náisiúnta” (''l'Assemblée nationale'')' orthu féin. Bhí siad an-chorraithe, agus gheall siad nach scarfaidís nó go raibh bunreacht scríofa bronnta acu ar an tír. Ghéill an Rí, mar dhea; ach ar 26 Meitheamh thug sé saighdiúirí isteach i b[[Páras]] (20,000 fear ó reisimintí eachtrannacha). Bhí aigne an phobail suaite; bhí círéibí ann, dódh barracáidí máil, creachadh stórais ghráin na gclochar agus bunaíodh mílíste meánaicmeach. Mhéadaigh an suaitheadh; ar 14 Iúil rug lucht círéibeachta ar a raibh d’airm in armlann an ''Hôtel des Invalides'' agus chruinnigh os comhair an ''Bastille'' (daingean agus príosún) amach; le cúnamh roinnt gunnaí móra thug siad ar ghobharnóir an phríosúin géilleadh, agus forghabhadh samhailchomhartha seo an údaráis ríoga. == Tionól Iomlán == Bhí an scéal chomh dona sin anois go ndeachaigh na móruaisle ar thóir dídine i dtíortha eile – an Bhreatain, [[an Ghearmáin]], na hÍsiltíortha – agus súil acu go bhfillfidís i gceann trí mhí. Idir an dá linn bhí muintir na tuaithe ag éirí amach, agus dá bhrí sin, ar 4 Lúnasa 1789, chealaigh an Tionól na cearta feodacha, díol na bpost agus míchothroime cánach. B’in deireadh leis an Seanreacht. Ar 26 Lúnasa vótáil an Tionól ar son Fhógra Chearta an Duine agus an tSaoránaigh (Déclaration des Droits de l’Homme et du Citoyen). Agus iad faoi anáil Ré na hEagnaíochta, thug siad droim láimhe don mhonarcacht absalóideach agus do chóras na n-ord. D’fhág cuspóirí na meánaicme a rian ar an bhFógra: bannaí le saoirse an duine, urraim don mhaoin, roinnt na cumhachta leis an Rí, ceart ag cách ar phoist phoiblí. Rinneadh Tionól Iomlán (''l‘Assemblée constituante'') den Tionól Náisiúnta ar 9 Iúil 1789; cruinniú meánaicmeach ba ea é, mórán, agus bhain sé feidhm as smaointe fhealsúna agus eacnamaithe an [[18ú haois]] chun athleasú mór a chur chun cinn. Bhí an chumhacht ríoga lag go leor; bhíodh an Rí idir dhá chomhairle, é ag iarraidh a neamhspleáchas a chosaint agus greim a fháil arís ar an gcumhacht ba dhual dó. I Mí an Mheithimh 1791 thug an Rí agus a theaghlach iarracht ar éalú ach rugadh orthu; ba mhian leis na réabhlóidigh ba radaicí an choróin a bhaint den Rí dá bharr, rud ba mhian le lucht na monarcachta bunreachtúla a sheachaint. Rinne an dream úd forógra dlí mhíleata, rud a chuir fearg ar phobal Pháras, agus ar 12 Iúil 1791 mharaigh na saighdiúirí mórán daoine (agus neart ban agus páistí san áireamh) a bhí ag déanamh léirsithe. Dá bhrí sin thit na tírghráthóirí neamhradacacha agus pobal Pháras amach le chéile. == Cogadh == Idir an dá linn, bhí na huaisle a theith (''les émigrés'') ag fadú faoin achrann lastall de na teorainneacha agus ag gríosú rialtais eile chun troda. Os a choinne sin, bhí fonn ar na Seacaibínigh (''les Jacobins''), an bhaicle a bhí i réim ag an am i bPáras, an Réabhlóid a scaipeadh tríd an Eoraip. Ar 20 Aibreán 1792, d’fhógair an Fhrainc cogadh ar Impire na hOstaire, agus chuaigh [[an Phrúis]] leis [[an Ostair]]. Ar an droch-uair, bhí an t-arm Francach ar mhí-eagar ar fad toisc gur imigh an oiread sin oifigeach uasal, rud a d’fhág lag roimh na reisimintí Prúiseacha é. Ghabh an namhaid daingean i ndiaidh daingin, agus tháinig líonrith ar na daoine, rud a spreag iad chun neart daoine a mharú i bpríosúin Pháras le teann eagla roimh fhrithréabhlóidithe. Ní raibh de dhánacht sna húdaráis an marú a chosc, agus chuir sé cor nua sa Réabhlóid. Ar 21 Meán Fómhair 1792 tháinig an Chomhdháil Náisiúnta (''la Convention nationale'') in ionad an Tionóil chun cumhacht fheidhmitheach na Chéad Phoblachta Francaí a dhearbhú tar éis an Rí a chur as oifig ar 10 Lúnasa. Cuireadh toghcháin ar siúl, ach meastar nár chuir 90% den seacht milliún vótóir de dhua orthu féin vótáil ar chor ar bith. Is beag nár bhain na teachtaí go léir leis an meánaicme, ach bhí dhá bhaicle ar leith ann. Bhí na Girondins ann agus gan muinín acu as pobal Pháras; bhí na Montagnards (“lucht an tSléibhe”) ann freisin agus breis tuisceana acu ar chás na ndaoine. (Bhí siadsan ina suí ar shuíocháin níos airde sa Chomhdháil, agus as sin a baisteadh iad). Bhí na Montagnards sásta dul i bpáirt an phobail agus na bPoblachtach radaiceach (''les san-culottes'') go háirithe, agus dul go bun an angair chun an Phoblacht a shábháil. Ar na ceannairí bhí [[Maximilien Marie Isidore de Robespierre|Robespierre]], [[Georges Jacques Danton|Danton]], [[Jean-Paul Marat|Marat]] agus [[Louis Antoine Léon de Saint-Just|Saint-Just]]. Ar 20 Samhain 1792 rug na Francaigh bua gan choinne ar na Prúisigh; d’fhág siad siúd agus na hOstairigh an Fhrainc, agus imní orthu anois faoi chúrsaí sa Pholainn. Ghabh na Francaigh an Ísiltír Ostarach, agus fuair a n-airm greim ar bhruach clé na Réine. == Deireadh na Monarcachta == Ar 20 Samhain shocraigh an Chomhdháil Náisiúnta ar an monarcacht a chealú. Bhí drogall ar na Girondins é sin a dhéanamh, agus eagla orthu go gcuirfí spionnadh i lucht na frithRéabhlóide agus go dtreiseofaí naimhdeas mhonarcachtaí na hEorpa. Ach thángthas ar cháipéisí a chruthaigh go raibh an Rí i mbun comhcheilge le naimhde na Poblachta, agus ba léir do mhórán go gcaithfeadh sé íoc as. Básaíodh é faoin ngilitín ar 21 Eanáir 1793. Ar 24 Feabhra 1793 chinn na Girondins ar arm 300,000 saighdiúir a thógáil le caitheamh crann, rud a thug drochnósanna an tSeanrachta i gceann na ndaoine, agus a spreag éirí amach san Alsáis, sa [[An Bhriotáin|Bhriotáin]] agus sna Sléibhte Lárnacha (''Le Massif central''), ceannairc a cuireadh faoi chois gan mhoill. Ritheadh dlí a chuir dlús leis an sceimhle: ceannairceach ar bith a rugadh maol air bhásófaí gan triail é. Bhí na Girondins ag dul i laige, áfach; bhí orthu glacadh le Coiste na Slándála Poiblí (''la Comité de Salut Public'') agus leis an mBinse Réabhlóideach (''an Tribunal révolutionnaire''), agus ba ghearr gur ruaigeadh iad. Is iad na Montagnards a tháinig ina n-áit tar éis dul i bpáirt na bhfaicsean ab antoiscí de phobal Pháras. Ní mar sin a bhí an scéal taobh amuigh de Pháras; in [[Marseille]] agus i [[Lyon]] ba iad na Girondins an dream ba láidre. == Coiste na Slándála Poiblí == Ba é Coiste na Slándála Poiblí an foras ba thábhachtaí dár eascair as an gComhdháil. Danton a bhí i gceannas air nó gur básaíodh é ar 10 Iúil 1793. Bhí dáréag ball aige a dtoghadh an Chomhdháil gach mí; bheartaigh an Coiste na dlíthe, bhí cumhacht fheidhmitheach aige agus d’ainmnigh sé na feidhmeannaigh; chruinnigh sé an chumhacht i lár báire agus an rialtas i mbaol. Bhí geilleagar an náisiúin tugtha suas don chogadh, agus tógadh arm milliún fear ar an bpointe; arm é a bhí lán d’fhuinneamh agus de dhíograis, rud a chúitigh an easpa gairmiúlachta. Tháinig Robespierre chun cinn sa Choiste, agus ar 5 Meán Fómhair 1793 cuireadh an Sceimhle (''la Terreur'') ar siúl. Chuaigh an t-ár a rinne pobal Pháras cheana go mór i gcion ar bhaill den Chomhdháil; chun a leithéid a sheachaint feasta agus naimhde na Réabhlóide a chloí, chuir siad Sceimhle dhleathach i bhfeidhm, agus b’fhada an liosta daoine a bhí i mbaol – uaisle, daoine a theith, sagairt easumhla, lucht molta cónaidhme, gríosóirí agus a muintir. Vótáil an Chomhdháil pionós báis a ghearradh ar chnuastóirí bia. Ach bhí sé deacair fós bia a sholáthar do na bailte móra, agus bhí luach na dtuarastal ag ísliú. == Bás Robespierre == In iarthar na tíre bhí muintir an ''Vendée'', dream ceanndána [[Caitliceach]] coimeádach, éirithe amach, ceannairc ar fhág a ceannairí uaisle dath ríoga uirthi agus a cuireadh faoi chois go fíochmhar agus go fuilteach. Cuireadh ruaig ar na hairm eachtrannacha freisin. Ansin tugadh iarraidh ar an g[[Críostaíocht]] a scrios ar fud na Poblachta, agus leagadh dealbha, crosa agus clogáis. Bhí Robespierre féin naimhdeach don [[aindiachas]]; chuir sé dlí i bhfeidhm a chuaigh in urrús ar shaoirse creidimh agus dlí eile a d’aithin neamhbhásmhaireacht an anama. Chuaigh an Coiste i mbun srian a chur le tionchar na bPoblachtach radaiceach ar an gComhdháil. Sa bhliain 1794 scriosadh eite chlé agus eite dheas na Montagnards (agus Danton san áireamh). Bhí an Sceimhle ag maolú sna cúigí agus ag treisiú i bPáras, agus ba é an Binse Réabhlóideach a thugadh breith ar choireanna polaitiúla. Ní bhíodh finné ann ná dlíodóir. Ba é Robespierre an polaiteoir ba mhó tionchar, é ag troid leis na faicsin agus ag tiomsú naimhde. Nuair a bhagair sé glanadh nua orthu chruinnigh siad a neart agus d’ionsaigh é. Ar 28 Iúil 1794 chuaigh sé faoin ngilitín agus cuireadh deireadh leis an Sceimhle. == Bunreacht Nua == Vótáil an Chomhdháil ar son Bunreachta nua ar 17 Lúnasa 1795 agus ghlac pobalbhreith leis i Mí Mheán Fómhair. Bunaíodh rialtas na Stiúrthóireachta (''le Directoire'') dá réir agus fonn ar an gComhdháil go mbeadh rialtas seasmhach ann, ach ba rialtas míshocair amach é ó thús; bhí na ríogaithe á threascairt ar fud na tíre le bolscaireacht agus le gníomh, agus deartháireacha an Rí ag cuidiú leo. Níorbh fhearrde an scéal an geilleagar a bheith ag meath, cánacha ag dul i laghad, praghsanna ag ísliú – rud a raibh muintir na tuaithe go háirithe thíos leis. Ach bhí rath ar chúrsaí cogaidh, go háirithe san Iodáil, mar ar rug an ginearál óg [[Napoléon Bonaparte|Napoléon Bónapart]] bua i ndiaidh bua ar an Ostair, rud a tharraing conradh Campo Formio ar 17 Aibreán 1797. Faoin mbliain 1799 ba bheag nach raibh an Iodáil go léir ina Poblacht, agus forais brúite uirthi arbh ionann iad agus forais na Fraince. Ba shaibhrede an Stiúrthóireacht dá bharr ach d’fhág sé go raibh gach rud ag brath ar an arm. Rinneadh ceann réitigh de Napóilean i gcúrsaí polaitíochta sa Fhrainc. Ar 9 Samhain 1799 (coup d'État 18 Brumaire) tháinig Napoléon i réim de threascairt thobann, ag fógairt go raibh deireadh leis an Réabhlóid. Bunaíodh an Chonsalacht (''le Consulat''), triúr consal agus an chumhacht uile ag an gcéad duine acu; ba ghearr go ndéanfaí Impire den fhear sin – Napoléon féin. == Éire == Bhí an réabhlóid agus an ráth a bhí bainte leis mar spreagadh do [[Theobald Wolfe Tone]] agus mar sin [[Na hÉireannaigh Aontaithe]]. Cheap Wolfe Tone go raibh úsáid an fhoréigin i rith na réabhlóide cuid den chúis don ráth a bhí ag na Francaigh. == Liosta Leabhar == === Leabhair Fhraincise === * Allouche, Elie, ''99 questions sur la Révolution française'', Montpellier, CRDP, 2005 * Beartaud, Jean-Paul, Jean-Paul Bertaud, ''Initiation à la Révolution française'', Paris, 1989 * Dumas, Alexandre, ''La route de Varenne'', Éditions mille et une nuits, Paris, 2005 * Godechot, Jaques, ''La Révolution française : chronologie commentée, suivie de notices biographiques sur les personnages cités'', Perrin, Paris, 1988. * Martin, Jean-Clément, ''La Révolution française'', Le Cavalier Bleu, Idées reçues, 2008 * Schiappa, Jean-Marc, ''La Révolution française'', 1789-1799, Librio, 2005 * Carpentier, Jean Carpentier agus Lebrun, François, ''Histoire de France'', Points Histoire Seuil, 2000 (léiriú ar an tréimhse sa chomhthéacs ginearálta) === Leabhair Bhéarla === * Doyle, William (2002). ''The Oxford History of the French Revolution''. (2nd ed.). Oxford University Press. * Neely, Sylvia (2008). ''A Concise History of the French Revolution''. Rowman & Littlefield. * Rudé, George (1991). ''The French Revolution: Its Causes, Its History and Its Legacy After 200 Years''. Grove Press. * Schama, Simon (2004) [1989]. ''Citizens''. Penguin. == Tagairtí == {{Reflist}} [[Catagóir:Stair na Fraince]] [[Catagóir:Réabhlóid na Fraince]] tp9il15xrmcl7fnd0bdclggd46pafgl 1320618 1320617 2026-07-14T23:20:57Z TGcoa 21229 1320618 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Imeacht}}B'eachtra agus tréimhse an-tábhachtach í '''Réabhlóid na Fraince''' (nó '''Muirthéacht na Fraince''') ([[1789]]-[[1799]]) i stair na [[An Fhrainc|Fraince]] agus stair na [[An Eoraip|hEorpa]] ó thaobh na [[polaitíocht]]a agus ó thaobh an tsochaí. Thosaigh tréimhse na [[Réabhlóid|réabhlóide]] sa bhliain [[1789]] le cruinniú Eastáit Coitianta (''États généraux'') na [[Parlaimint|Parlaiminte]] agus le forghabháil an Bastille agus chríochnaigh le '' coup d'État'' Napóilean sa bhliain 1799. Chuir an Réabhlóid deireadh leis an [[monarcacht]], leis an seanchliarlathas agus leis na pribhléidí. Sa ''Déclaration des droits de l'homme et du citoyen'' fógraíodh cothroime na saoránach de réir an [[dlí]], na bunsaoirsí agus flaitheas an [[Náisiún|Náisiúin]], pobal arbh fhéidir leis é féin a [[Rialtas|rialú]] trí theachtaí tofa. Thosaigh imreas fada buan idir lucht cosanta na Réabhlóide agus lucht cosanta an tseanreachta, gan trácht ar an naimhdeas idir frithchléirigh agus an [[Eaglais Chaitliceach Rómhánach]]. [[File:Antoine-François_Callet_-_Louis_XVI,_roi_de_France_et_de_Navarre_(1754-1793),_revêtu_du_grand_costume_royal_en_1779_-_Google_Art_Project.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Antoine-Fran%C3%A7ois_Callet_-_Louis_XVI,_roi_de_France_et_de_Navarre_(1754-1793),_rev%C3%AAtu_du_grand_costume_royal_en_1779_-_Google_Art_Project.jpg|mion|an rí [[Louis XVI na Fraince|Louis XVI]]|clé|310x310px]] [[Íomhá:Prise de la Bastille.jpg|thumb|220x220px|''Prise de la Bastille'' ([[Forghabháil an Bastille]]) le Jean-Pierre Houël, 14 Iúil 1789|clé]] == An Seanreacht == Dhá ord phribhléideacha a bhí ann, an chléir agus na huaisle, agus ord eile gan phribhléidí, an tríú heastát (agus a d’íoc an mhórchuid de na cánacha). Laistigh den tríú heastát féin bhí mórdhifríochtaí idir cúigí nó bailte de réir na mbuntáistí a bhí acu. Bhí grúpaí borrúla sa [[tír]] – an mheánaicme thráchtála nó airgeadais, scológa teanna a bhí in ann oideachas a thabhairt dá gclann – agus b’áil leis an meánaicme na poist arda a bhaint amach. Le ceart diaga (''droit divin'') a bhí cumhacht ag an Rí sa bhliain [[1788]], cumhacht a thug [[Dia]] dó agus a raibh baint aici leis na pribhléidí a bronnadh ar dhaoine áirithe, ar bhailte móra áirithe, ar chúigí áirithe. Bhí tionchar suntasach ag lucht intleachta na hEagnaíochta (''les Lumières'') ar an gcor a bhí le teacht sa scéal ach ba thionchar caolchúiseach é; ní cóir áibhéil a dhéanamh de. Moladh go mbeadh monarcacht ann a bhí cosúil le monarcacht na [[An Bhreatain|Breataine]], agus í srianta ag parlaimint thofa: cearta an tsaoránaigh i gcomórtas le humhlaíocht an ghéillsinigh. Dúirt an lucht intleachta gur as an Náisiún a d’eascair an chumhacht cheannasach. Ní raibh na hoird phribhléideacha féin sásta leis an gcumhacht ríoga, ós rud é gur bhain an t-absolóideachas díobh a gcearta traidisiúnta. Ba iadsan a reáchtáil na cúirteanna dlí (''les Parlements''), agus bhí sé de nós ag na cúirteanna céanna reachtaíocht nua a phlé agus an chumhacht ríoga a lochtú. D’fhág seo, cé go raibh siad ag cosaint a gcuid pribhléidí féin, go raibh meas ag na daoine orthu mar chosantóirí an phobail. Bhí fonn ar chuid de na huaisle an chumhacht a bhain [[Louis XIV na Fraince|Louis XIV]] (''le Roi Soleil'') díobh a fháil ar ais, agus chomh maith leis sin bhí easpa airgid orthu. Crosadh orthu dul i mbun a lán gnóthaí tráchtála ar eagla go gcaillfí a n-uaisleacht; ach bhí costas an trealaimh chúirte ag méadú (éadaí breátha, carráistí agus eile) agus sin gan méadú a theacht ar a gcuid cíosanna. Chuaigh siad i muinín a seanphribhléidí, go mór mór na cearta feodacha, agus iad ag éileamh cánacha áirithe nár íocadh leis na cianta. Chomh maith leis sin, thosaigh siad ag úsáid tailte coitianta áirithe, tailte nach raibh á saothrú nó a gcuireadh feirmeoirí bochta a gcuid beithíoch ar féarach ann. Níor thaitin an méid sin le muintir na tuaithe agus d’éiligh siad go gcealófaí na cearta feodacha. Ina theannta sin, bhí gorta ag crá cuid mhaith den [[An Eoraip|Eoraip]] ag an am agus [[an Fhrainc]] san áireamh. [[File:Estatesgeneral.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Estatesgeneral.jpg|alt=|mion|Tionól Náisiúnta 5 Bealtaine 1789 ag Versailles|220x220px]][[File:Le_Serment_du_Jeu_de_paume.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Le_Serment_du_Jeu_de_paume.jpg|mion|Tionól Náisiúnta agus an Tennis Court Oath<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Tennis Court Oath|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Tennis_Court_Oath&oldid=1355714538|journal=Wikipedia|date=2026-05-23|language=en}}</ref> 20 Mei. 1789 |220x220px]] [[File:Declaration_of_Human_Rights.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Declaration_of_Human_Rights.jpg|mion|Forógra Chearta an Duine, 26 Lúnasa 1789|279x279px]] [[File:Women's_March_on_Versailles01.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Women's_March_on_Versailles01.jpg|mion|Women's March, Versailles, 5 DF 1789|220x220px]] [[File:Federation.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Federation.jpg|mion|''[[:en:Fête_de_la_Fédération|Fête de la Fédération]]'' nó monarcacht bhunreachtúil 14 Iúil 1790|220x220px]] [[File:Retour_Varennes_1791.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Retour_Varennes_1791.jpg|mion|D'fhill an rí ar 25 Meitheamh 1791|220x220px]][[File:Valmy_Battle_painting.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Valmy_Battle_painting.jpg|mion|Cath Valmy, 20 MF 1792|220x220px]][[File:Bataille_de_Fleurus_1794.JPG|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Bataille_de_Fleurus_1794.JPG|mion|Cath Fleurus Meitheamh 1794|220x220px]] [[File:Fire_in_Saint-Domingo_1791,_German_copper_engraving.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Fire_in_Saint-Domingo_1791,_German_copper_engraving.jpg|mion|Réabhlóid i Saint Domingue|220x220px]][[File:Execution_of_Louis_XVI.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Execution_of_Louis_XVI.jpg|mion|Bású Louis XVI, inniu Place de la Concorde, 21 Eanáir 1793|220x220px]] [[File:Jacques_Bertaux_-_Prise_du_palais_des_Tuileries_-_1793.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Jacques_Bertaux_-_Prise_du_palais_des_Tuileries_-_1793.jpg|mion|Bealtaine - Meitheamh 1793: Gabhadh na Girondins sna Tuileries|220x220px]] [[File:Jacques-Louis_David_-_Marie_Antoinette_on_the_Way_to_the_Guillotine.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Jacques-Louis_David_-_Marie_Antoinette_on_the_Way_to_the_Guillotine.jpg|mion|Marie Antoinette 16 DF 1793 (le Jacques-Louis David)|301x301px]][[File:BatailleduMans1793.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:BatailleduMans1793.jpg|mion|Cogadh Vendée 1796.|220x220px]] Aithníodh go raibh fadhbanna airgeadais ag an rialtas féin: bhí sé báite i bhfiacha, rud a tharla de bharr chogaí costasacha [[Louis XV na Fraince|Louis XV]], mórán, gan trácht ar an tacaíocht a thug Louis XVI do [[Cogadh Réabhlóideach Mheiriceá|réabhlóidithe Mheiriceá]]. Beartaíodh scéimeanna chun an scéal a leigheas, ach níorbh fhéidir leis an Rí cúrsaí airgeadais a leasú agus é de nós ag na cúirteanna dlí cur ina choinne. Ní raibh Louis XV ná Louis XVI dall ar scaipeadh na smaointe nua agus ar mhí-éifeacht na bhforas, ach bhí údarás Louis XIV de dhíobháil orthu, rud a bhac orthu athchóiriú riaracháin a bhrú ar na haicmí pribhléideacha. == Tionól Náisiúnta agus an Bastille == Nuair a chruinnigh na hEastáit Choitianta arís bhí an-dóchas ag an bpobal astu. Bhí súil ag muintir na tuaithe le feabhsú saoil agus le cealú na gcearta feodacha. Bhí súil ag an meánaicme le cothroime de réir dlí (''l’égalité de droit'') agus le monarcacht pharlaiminteach ''à l'anglaise''. B’fhéidir leo a bheith ag brath ar chúnamh baicle uaisle ar gheal leo na smaointe nua agus ar chúnamh na mionchléire, dream a raibh eolas pearsanta acu ar shaol crua an phobail, agus bhí díospóireacht bhríomhar ann dá bharr. D’iarr an tríú heastát breis feisirí de réir a meáchain shóisialta agus thug an Rí a dhá oiread dóibh, ach ní dúirt sé faic faoin éileamh eile – vóta an duine. (Bhí vóta amháin ag gach ord, agus d’fhéadfadh vóta dhá ord an tríú vóta a shárú.) Ar [[17 Meitheamh]] [[1789]] thug an tríú heastát agus baill éigin de na huaisle agus den chléir “Tionól Náisiúnta” (''l'Assemblée nationale'')' orthu féin. Bhí siad an-chorraithe, agus gheall siad nach scarfaidís nó go raibh bunreacht scríofa bronnta acu ar an tír. Ghéill an Rí, mar dhea; ach ar 26 Meitheamh thug sé saighdiúirí isteach i b[[Páras]] (20,000 fear ó reisimintí eachtrannacha). Bhí aigne an phobail suaite; bhí círéibí ann, dódh barracáidí máil, creachadh stórais ghráin na gclochar agus bunaíodh mílíste meánaicmeach. Mhéadaigh an suaitheadh; ar 14 Iúil rug lucht círéibeachta ar a raibh d’airm in armlann an ''Hôtel des Invalides'' agus chruinnigh os comhair an ''Bastille'' (daingean agus príosún) amach; le cúnamh roinnt gunnaí móra thug siad ar ghobharnóir an phríosúin géilleadh, agus forghabhadh samhailchomhartha seo an údaráis ríoga. == Tionól Iomlán == Bhí an scéal chomh dona sin anois go ndeachaigh na móruaisle ar thóir dídine i dtíortha eile – an Bhreatain, [[an Ghearmáin]], na hÍsiltíortha – agus súil acu go bhfillfidís i gceann trí mhí. Idir an dá linn bhí muintir na tuaithe ag éirí amach, agus dá bhrí sin, ar 4 Lúnasa 1789, chealaigh an Tionól na cearta feodacha, díol na bpost agus míchothroime cánach. B’in deireadh leis an Seanreacht. Ar 26 Lúnasa vótáil an Tionól ar son Fhógra Chearta an Duine agus an tSaoránaigh (Déclaration des Droits de l’Homme et du Citoyen). Agus iad faoi anáil Ré na hEagnaíochta, thug siad droim láimhe don mhonarcacht absalóideach agus do chóras na n-ord. D’fhág cuspóirí na meánaicme a rian ar an bhFógra: bannaí le saoirse an duine, urraim don mhaoin, roinnt na cumhachta leis an Rí, ceart ag cách ar phoist phoiblí. Rinneadh Tionól Iomlán (''l‘Assemblée constituante'') den Tionól Náisiúnta ar 9 Iúil 1789; cruinniú meánaicmeach ba ea é, mórán, agus bhain sé feidhm as smaointe fhealsúna agus eacnamaithe an [[18ú haois]] chun athleasú mór a chur chun cinn. Bhí an chumhacht ríoga lag go leor; bhíodh an Rí idir dhá chomhairle, é ag iarraidh a neamhspleáchas a chosaint agus greim a fháil arís ar an gcumhacht ba dhual dó. I Mí an Mheithimh 1791 thug an Rí agus a theaghlach iarracht ar éalú ach rugadh orthu; ba mhian leis na réabhlóidigh ba radaicí an choróin a bhaint den Rí dá bharr, rud ba mhian le lucht na monarcachta bunreachtúla a sheachaint. Rinne an dream úd forógra dlí mhíleata, rud a chuir fearg ar phobal Pháras, agus ar 12 Iúil 1791 mharaigh na saighdiúirí mórán daoine (agus neart ban agus páistí san áireamh) a bhí ag déanamh léirsithe. Dá bhrí sin thit na tírghráthóirí neamhradacacha agus pobal Pháras amach le chéile. == Cogadh == Idir an dá linn, bhí na huaisle a theith (''les émigrés'') ag gríosú rialtais eile chun troda. Os a choinne sin, bhí fonn ar na Seacaibínigh (''les Jacobins''), an bhaicle a bhí i réim ag an am i bPáras, an Réabhlóid a scaipeadh tríd an Eoraip. Ar 20 Aibreán 1792, d’fhógair an Fhrainc cogadh ar Impire na hOstaire, agus chuaigh [[an Phrúis]] leis [[an Ostair]]. Ar an droch-uair, bhí an t-arm Francach ar mhí-eagar ar fad toisc gur imigh an oiread sin oifigeach uasal, rud a d’fhág lag roimh na reisimintí Prúiseacha é. Ghabh an namhaid daingean i ndiaidh daingin, agus tháinig líonrith ar na daoine, rud a spreag iad chun neart daoine a mharú i bpríosúin Pháras le teann eagla roimh fhrithréabhlóidithe. Ní raibh de dhánacht sna húdaráis an marú a chosc, agus chuir sé cor nua sa Réabhlóid. Ar 21 Meán Fómhair 1792 tháinig an Chomhdháil Náisiúnta (''la Convention nationale'') in ionad an Tionóil chun cumhacht fheidhmitheach na Chéad Phoblachta Francaí a dhearbhú tar éis an Rí a chur as oifig ar 10 Lúnasa. Cuireadh toghcháin ar siúl, ach meastar nár chuir 90% den seacht milliún vótóir de dhua orthu féin vótáil ar chor ar bith. Is beag nár bhain na teachtaí go léir leis an meánaicme, ach bhí dhá bhaicle ar leith ann. Bhí na Girondins ann agus gan muinín acu as pobal Pháras; bhí na Montagnards (“lucht an tSléibhe”) ann freisin agus breis tuisceana acu ar chás na ndaoine. (Bhí siadsan ina suí ar shuíocháin níos airde sa Chomhdháil, agus as sin a baisteadh iad). Bhí na Montagnards sásta dul i bpáirt an phobail agus na bPoblachtach radaiceach (''les san-culottes'') go háirithe, agus dul go bun an angair chun an Phoblacht a shábháil. Ar na ceannairí bhí [[Maximilien Marie Isidore de Robespierre|Robespierre]], [[Georges Jacques Danton|Danton]], [[Jean-Paul Marat|Marat]] agus [[Louis Antoine Léon de Saint-Just|Saint-Just]]. Ar 20 Samhain 1792 rug na Francaigh bua gan choinne ar na Prúisigh; d’fhág siad siúd agus na hOstairigh an Fhrainc, agus imní orthu anois faoi chúrsaí sa Pholainn. Ghabh na Francaigh an Ísiltír Ostarach, agus fuair a n-airm greim ar bhruach clé na Réine. == Deireadh na Monarcachta == Ar 20 Samhain shocraigh an Chomhdháil Náisiúnta ar an monarcacht a chealú. Bhí drogall ar na Girondins é sin a dhéanamh, agus eagla orthu go gcuirfí spionnadh i lucht na frithRéabhlóide agus go dtreiseofaí naimhdeas mhonarcachtaí na hEorpa. Ach thángthas ar cháipéisí a chruthaigh go raibh an Rí i mbun comhcheilge le naimhde na Poblachta, agus ba léir do mhórán go gcaithfeadh sé íoc as. Básaíodh é faoin ngilitín ar 21 Eanáir 1793. Ar 24 Feabhra 1793 chinn na Girondins ar arm 300,000 saighdiúir a thógáil, rud a thug drochnósanna an tSeanrachta i gceann na ndaoine, agus a spreag éirí amach san Alsáis, sa [[An Bhriotáin|Bhriotáin]] agus sa ''Massif Central'', ceannairc a cuireadh faoi chois gan mhoill. Ritheadh dlí a chuir dlús leis an sceimhle: ceannairceach ar bith a rugadh maol air bhásófaí gan triail é. Bhí na Girondins ag dul i laige, áfach; bhí orthu glacadh le Coiste na Slándála Poiblí (''la Comité de Salut Public'') agus leis an mBinse Réabhlóideach (''an Tribunal révolutionnaire''), agus ba ghearr gur ruaigeadh iad. Is iad na Montagnards a tháinig ina n-áit tar éis dul i bpáirt na bhfaicsean ab antoiscí de phobal Pháras. Ní mar sin a bhí an scéal taobh amuigh de Pháras; in [[Marseille]] agus i [[Lyon]] ba iad na Girondins an dream ba láidre. == Coiste na Slándála Poiblí == Ba é Coiste na Slándála Poiblí an foras ba thábhachtaí dár eascair as an gComhdháil. Danton a bhí i gceannas air nó gur básaíodh é ar 10 Iúil 1793. Bhí dáréag ball aige a dtoghadh an Chomhdháil gach mí; bheartaigh an Coiste na dlíthe, bhí cumhacht fheidhmitheach aige agus d’ainmnigh sé na feidhmeannaigh; chruinnigh sé an chumhacht i lár báire agus an rialtas i mbaol. Bhí geilleagar an náisiúin tugtha suas don chogadh, agus tógadh arm milliún fear ar an bpointe; arm é a bhí lán d’fhuinneamh agus de dhíograis, rud a chúitigh an easpa gairmiúlachta. Tháinig Robespierre chun cinn sa Choiste, agus ar 5 Meán Fómhair 1793 cuireadh an Sceimhle (''la Terreur'') ar siúl. Chuaigh an t-ár a rinne pobal Pháras cheana go mór i gcion ar bhaill den Chomhdháil; chun a leithéid a sheachaint feasta agus naimhde na Réabhlóide a chloí, chuir siad Sceimhle dhleathach i bhfeidhm, agus b’fhada an liosta daoine a bhí i mbaol – uaisle, daoine a theith, sagairt easumhla, lucht molta cónaidhme, gríosóirí agus a muintir. Vótáil an Chomhdháil pionós báis a ghearradh ar chnuastóirí bia. Ach bhí sé deacair fós bia a sholáthar do na bailte móra, agus bhí luach na dtuarastal ag ísliú. == Bás Robespierre == In iarthar na tíre bhí muintir an ''Vendée'', dream ceanndána [[Caitliceach]] coimeádach, éirithe amach, ceannairc ar fhág a ceannairí uaisle dath ríoga uirthi agus a cuireadh faoi chois go fíochmhar agus go fuilteach. Cuireadh ruaig ar na hairm eachtrannacha freisin. Ansin tugadh iarraidh ar an g[[Críostaíocht]] a scrios ar fud na Poblachta, agus leagadh dealbha, crosa agus clogáis. Bhí Robespierre féin naimhdeach don [[aindiachas]]; chuir sé dlí i bhfeidhm a chuaigh in urrús ar shaoirse creidimh agus dlí eile a d’aithin neamhbhásmhaireacht an anama. Chuaigh an Coiste i mbun srian a chur le tionchar na bPoblachtach radaiceach ar an gComhdháil. Sa bhliain 1794 scriosadh eite chlé agus eite dheas na Montagnards (agus Danton san áireamh). Bhí an Sceimhle ag maolú sna cúigí agus ag treisiú i bPáras, agus ba é an Binse Réabhlóideach a thugadh breith ar choireanna polaitiúla. Ní bhíodh finné ann ná dlíodóir. Ba é Robespierre an polaiteoir ba mhó tionchar, é ag troid leis na faicsin agus ag tiomsú naimhde. Nuair a bhagair sé glanadh nua orthu chruinnigh siad a neart agus d’ionsaigh é. Ar 28 Iúil 1794 chuaigh sé faoin ngilitín agus cuireadh deireadh leis an Sceimhle. == Bunreacht Nua == Vótáil an Chomhdháil ar son Bunreachta nua ar 17 Lúnasa 1795 agus ghlac pobalbhreith leis i Mí Mheán Fómhair. Bunaíodh rialtas na Stiúrthóireachta (''le Directoire'') dá réir agus fonn ar an gComhdháil go mbeadh rialtas seasmhach ann, ach ba rialtas míshocair amach é ó thús; bhí na ríogaithe á threascairt ar fud na tíre le bolscaireacht agus le gníomh, agus deartháireacha an Rí ag cuidiú leo. Níorbh fhearrde an scéal an geilleagar a bheith ag meath, cánacha ag dul i laghad, praghsanna ag ísliú – rud a raibh muintir na tuaithe go háirithe thíos leis. Ach bhí rath ar chúrsaí cogaidh, go háirithe san Iodáil, mar ar rug an ginearál óg [[Napoléon Bonaparte|Napoléon Bónapart]] bua i ndiaidh bua ar an Ostair, rud a tharraing conradh Campo Formio ar 17 Aibreán 1797. Faoin mbliain 1799 ba bheag nach raibh an Iodáil go léir ina Poblacht, agus forais brúite uirthi arbh ionann iad agus forais na Fraince. Ba shaibhrede an Stiúrthóireacht dá bharr ach d’fhág sé go raibh gach rud ag brath ar an arm. Rinneadh ceann réitigh de Napóilean i gcúrsaí polaitíochta sa Fhrainc. Ar 9 Samhain 1799 (coup d'État 18 Brumaire) tháinig Napoléon i réim de threascairt thobann, ag fógairt go raibh deireadh leis an Réabhlóid. Bunaíodh an Chonsalacht (''le Consulat''), triúr consal agus an chumhacht uile ag an gcéad duine acu; ba ghearr go ndéanfaí Impire den fhear sin – Napoléon féin. == Éire == Bhí an réabhlóid agus an ráth a bhí bainte leis mar spreagadh do [[Theobald Wolfe Tone]] agus mar sin [[Na hÉireannaigh Aontaithe]]. Cheap Wolfe Tone go raibh úsáid an fhoréigin i rith na réabhlóide cuid den chúis don ráth a bhí ag na Francaigh. == Liosta Leabhar == === Leabhair Fhraincise === * Allouche, Elie, ''99 questions sur la Révolution française'', Montpellier, CRDP, 2005 * Beartaud, Jean-Paul, Jean-Paul Bertaud, ''Initiation à la Révolution française'', Paris, 1989 * Dumas, Alexandre, ''La route de Varenne'', Éditions mille et une nuits, Paris, 2005 * Godechot, Jaques, ''La Révolution française : chronologie commentée, suivie de notices biographiques sur les personnages cités'', Perrin, Paris, 1988. * Martin, Jean-Clément, ''La Révolution française'', Le Cavalier Bleu, Idées reçues, 2008 * Schiappa, Jean-Marc, ''La Révolution française'', 1789-1799, Librio, 2005 * Carpentier, Jean Carpentier agus Lebrun, François, ''Histoire de France'', Points Histoire Seuil, 2000 (léiriú ar an tréimhse sa chomhthéacs ginearálta) === Leabhair Bhéarla === * Doyle, William (2002). ''The Oxford History of the French Revolution''. (2nd ed.). Oxford University Press. * Neely, Sylvia (2008). ''A Concise History of the French Revolution''. Rowman & Littlefield. * Rudé, George (1991). ''The French Revolution: Its Causes, Its History and Its Legacy After 200 Years''. Grove Press. * Schama, Simon (2004) [1989]. ''Citizens''. Penguin. == Tagairtí == {{Reflist}} [[Catagóir:Stair na Fraince]] [[Catagóir:Réabhlóid na Fraince]] szcoaefdkf4rdos333pa0ciqur9k70v 1320621 1320618 2026-07-14T23:39:03Z TGcoa 21229 1320621 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Imeacht}}B'eachtra agus tréimhse an-tábhachtach í '''Réabhlóid na Fraince''' (nó '''Muirthéacht na Fraince''') ([[1789]]-[[1799]]) i stair na [[An Fhrainc|Fraince]] agus stair na [[An Eoraip|hEorpa]] ó thaobh na [[polaitíocht]]a agus ó thaobh an tsochaí. Thosaigh tréimhse na [[Réabhlóid|réabhlóide]] sa bhliain [[1789]] le cruinniú Eastáit Choitianta (''États généraux'') na [[Parlaimint|Parlaiminte]] agus le forghabháil an Bastille agus chríochnaigh le '' coup d'État'' Napoléon sa bhliain 1799. Chuir an Réabhlóid deireadh leis an [[monarcacht]], leis an seanchliarlathas agus leis na pribhléidí. Sa ''Déclaration des droits de l'homme et du citoyen'' fógraíodh cothroime na saoránach de réir an [[dlí]], na bunsaoirsí agus flaitheas an [[Náisiún|Náisiúin]], pobal arbh fhéidir leis é féin a [[Rialtas|rialú]] trí theachtaí tofa. Thosaigh imreas fada buan idir lucht cosanta na Réabhlóide agus lucht cosanta an tseanreachta, gan trácht ar an naimhdeas idir frithchléirigh agus an [[Eaglais Chaitliceach Rómhánach]]. [[File:Antoine-François_Callet_-_Louis_XVI,_roi_de_France_et_de_Navarre_(1754-1793),_revêtu_du_grand_costume_royal_en_1779_-_Google_Art_Project.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Antoine-Fran%C3%A7ois_Callet_-_Louis_XVI,_roi_de_France_et_de_Navarre_(1754-1793),_rev%C3%AAtu_du_grand_costume_royal_en_1779_-_Google_Art_Project.jpg|mion|an rí [[Louis XVI na Fraince|Louis XVI]]|clé|310x310px]] [[Íomhá:Prise de la Bastille.jpg|thumb|220x220px|''Prise de la Bastille'' ([[Forghabháil an Bastille]]) le Jean-Pierre Houël, 14 Iúil 1789|clé]] == An Seanreacht == Dhá ord phribhléideacha a bhí ann, an chléir agus na huaisle, agus ord eile gan pribhléidí, an tríú heastát (agus a d’íoc an mhórchuid de na cánacha). Laistigh den tríú heastát féin bhí mórdhifríochtaí idir cúigí nó bailte de réir na mbuntáistí a bhí acu. Bhí grúpaí borrúla sa [[tír]] – an mheánaicme thráchtála nó airgeadais, scológa teanna a bhí in ann oideachas a thabhairt dá gclann – agus b’áil leis an meánaicme na poist arda a bhaint amach. Le ceart diaga (''droit divin'') a bhí cumhacht ag an Rí sa bhliain [[1788]], cumhacht a thug [[Dia]] dó agus a raibh baint aici leis na pribhléidí a bronnadh ar dhaoine áirithe, ar bhailte móra áirithe, ar chúigí áirithe. Bhí tionchar suntasach ag lucht intleachta na hEagnaíochta (''les Lumières'') ar an gcor a bhí le teacht sa scéal ach ba thionchar caolchúiseach é; ní cóir áibhéil a dhéanamh de. Moladh go mbeadh monarcacht ann a bhí cosúil le monarcacht na [[An Bhreatain|Breataine]], agus í srianta ag parlaimint thofa: cearta an tsaoránaigh i gcomórtas le humhlaíocht an ghéillsinigh. Dúirt an lucht intleachta gur as an Náisiún a d’eascair an chumhacht cheannasach. Ní raibh na hoird phribhléideacha féin sásta leis an gcumhacht ríoga, ós rud é gur bhain an t-absolóideachas díobh a gcearta traidisiúnta. Ba iadsan a reáchtáil na cúirteanna dlí (''les Parlements''), agus bhí sé de nós ag na cúirteanna céanna reachtaíocht nua a phlé agus an chumhacht ríoga a lochtú. D’fhág seo, cé go raibh siad ag cosaint a gcuid pribhléidí féin, go raibh meas ag na daoine orthu mar chosantóirí an phobail. Bhí fonn ar chuid de na huaisle an chumhacht a bhain [[Louis XIV na Fraince|Louis XIV]] (''le Roi Soleil'') díobh a fháil ar ais, agus chomh maith leis sin bhí easpa airgid orthu. Crosadh orthu dul i mbun a lán gnóthaí tráchtála ar eagla go gcaillfí a n-uaisleacht; ach bhí costas an trealaimh chúirte ag méadú (éadaí breátha, carráistí agus eile) agus sin gan méadú a theacht ar a gcuid cíosanna. Chuaigh siad i muinín a seanphribhléidí, go mór mór na cearta feodacha, agus iad ag éileamh cánacha áirithe nár íocadh leis na cianta. Chomh maith leis sin, thosaigh siad ag úsáid tailte coitianta áirithe, tailte nach raibh á saothrú nó a gcuireadh feirmeoirí bochta a gcuid beithíoch ar féarach ann. Níor thaitin an méid sin le muintir na tuaithe agus d’éiligh siad go gcealófaí na cearta feodacha. Ina theannta sin, bhí gorta ag crá cuid mhaith den [[An Eoraip|Eoraip]] ag an am agus [[an Fhrainc]] san áireamh. [[File:Estatesgeneral.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Estatesgeneral.jpg|alt=|mion|Tionól Náisiúnta 5 Bealtaine 1789 ag Versailles|220x220px]][[File:Le_Serment_du_Jeu_de_paume.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Le_Serment_du_Jeu_de_paume.jpg|mion|Tionól Náisiúnta agus an Tennis Court Oath<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Tennis Court Oath|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Tennis_Court_Oath&oldid=1355714538|journal=Wikipedia|date=2026-05-23|language=en}}</ref> 20 Mei. 1789 |220x220px]] [[File:Declaration_of_Human_Rights.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Declaration_of_Human_Rights.jpg|mion|Forógra Chearta an Duine, 26 Lúnasa 1789|279x279px]] [[File:Women's_March_on_Versailles01.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Women's_March_on_Versailles01.jpg|mion|Women's March, Versailles, 5 DF 1789|220x220px]] [[File:Federation.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Federation.jpg|mion|''[[:en:Fête_de_la_Fédération|Fête de la Fédération]]'' nó monarcacht bhunreachtúil 14 Iúil 1790|220x220px]] [[File:Retour_Varennes_1791.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Retour_Varennes_1791.jpg|mion|D'fhill an rí ar 25 Meitheamh 1791|220x220px]][[File:Valmy_Battle_painting.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Valmy_Battle_painting.jpg|mion|Cath Valmy, 20 MF 1792|220x220px]][[File:Bataille_de_Fleurus_1794.JPG|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Bataille_de_Fleurus_1794.JPG|mion|Cath Fleurus Meitheamh 1794|220x220px]] [[File:Fire_in_Saint-Domingo_1791,_German_copper_engraving.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Fire_in_Saint-Domingo_1791,_German_copper_engraving.jpg|mion|Réabhlóid i Saint Domingue|220x220px]][[File:Execution_of_Louis_XVI.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Execution_of_Louis_XVI.jpg|mion|Bású Louis XVI, inniu Place de la Concorde, 21 Eanáir 1793|220x220px]] [[File:Jacques_Bertaux_-_Prise_du_palais_des_Tuileries_-_1793.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Jacques_Bertaux_-_Prise_du_palais_des_Tuileries_-_1793.jpg|mion|Bealtaine - Meitheamh 1793: Gabhadh na Girondins sna Tuileries|220x220px]] [[File:Jacques-Louis_David_-_Marie_Antoinette_on_the_Way_to_the_Guillotine.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Jacques-Louis_David_-_Marie_Antoinette_on_the_Way_to_the_Guillotine.jpg|mion|Marie Antoinette 16 DF 1793 (le Jacques-Louis David)|301x301px]][[File:BatailleduMans1793.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:BatailleduMans1793.jpg|mion|Cogadh Vendée 1796.|220x220px]] Aithníodh go raibh fadhbanna airgeadais ag an rialtas féin: bhí sé báite i bhfiacha, rud a tharla de bharr chogaí costasacha [[Louis XV na Fraince|Louis XV]], mórán, gan trácht ar an tacaíocht a thug Louis XVI do [[Cogadh Réabhlóideach Mheiriceá|réabhlóidithe Mheiriceá]]. Beartaíodh scéimeanna chun an scéal a leigheas, ach níorbh fhéidir leis an Rí cúrsaí airgeadais a leasú agus é de nós ag na cúirteanna dlí cur ina choinne. Ní raibh Louis XV ná Louis XVI dall ar scaipeadh na smaointe nua agus ar mhí-éifeacht na bhforas, ach bhí údarás Louis XIV de dhíobháil orthu, rud a bhac orthu athchóiriú riaracháin a bhrú ar na haicmí pribhléideacha. == Tionól Náisiúnta agus an Bastille == Nuair a chruinnigh na hEastáit Choitianta arís bhí an-dóchas ag an bpobal astu. Bhí súil ag muintir na tuaithe le feabhsú saoil agus le cealú na gcearta feodacha. Bhí súil ag an meánaicme le cothroime de réir dlí (''l’égalité de droit'') agus le monarcacht pharlaiminteach ''à l'anglaise''. B’fhéidir leo a bheith ag brath ar chúnamh baicle uaisle ar gheal leo na smaointe nua agus ar chúnamh na mionchléire, dream a raibh eolas pearsanta acu ar shaol crua an phobail, agus bhí díospóireacht bhríomhar ann dá bharr. D’iarr an tríú heastát breis feisirí de réir a meáchain shóisialta agus thug an Rí a dhá oiread dóibh, ach ní dúirt sé faic faoin éileamh eile – vóta an duine. (Bhí vóta amháin ag gach ord, agus d’fhéadfadh vóta dhá ord an tríú vóta a shárú.) Ar [[17 Meitheamh]] [[1789]] thug an tríú heastát agus baill éigin de na huaisle agus den chléir “Tionól Náisiúnta” (''l'Assemblée nationale'') orthu féin. Bhí siad an-chorraithe, agus gheall siad nach scarfaidís nó go raibh bunreacht scríofa bronnta acu ar an tír. Ghéill an Rí, mar dhea; ach ar 26 Meitheamh thug sé saighdiúirí isteach i b[[Páras]] (20,000 fear ó reisimintí eachtrannacha). Bhí aigne an phobail suaite; bhí círéibí ann, dódh barracáidí máil, creachadh stórais ghráin na gclochar agus bunaíodh mílíste meánaicmeach. Mhéadaigh an suaitheadh; ar 14 Iúil rug lucht círéibeachta ar a raibh d’airm in armlann an ''Hôtel des Invalides'' agus chruinnigh os comhair an ''Bastille'' (daingean agus príosún) amach; le cúnamh roinnt gunnaí móra thug siad ar ghobharnóir an phríosúin géilleadh, agus forghabhadh samhailchomhartha seo an údaráis ríoga. == Tionól Iomlán == Bhí an scéal chomh dona sin anois go ndeachaigh na móruaisle ar thóir dídine i dtíortha eile – an Bhreatain, [[an Ghearmáin]], na hÍsiltíortha – agus súil acu go bhfillfidís i gceann trí mhí. Idir an dá linn bhí muintir na tuaithe ag éirí amach, agus dá bhrí sin, ar 4 Lúnasa 1789, chealaigh an Tionól na cearta feodacha, díol na bpost agus míchothroime cánach. B’in deireadh leis an Seanreacht. Ar 26 Lúnasa vótáil an Tionól ar son Fhógra Chearta an Duine agus an tSaoránaigh (Déclaration des Droits de l’Homme et du Citoyen). Agus iad faoi anáil Ré na hEagnaíochta, thug siad droim láimhe don mhonarcacht absalóideach agus do chóras na n-ord. D’fhág cuspóirí na meánaicme a rian ar an bhFógra: bannaí le saoirse an duine, urraim don mhaoin, roinnt na cumhachta leis an Rí, ceart ag cách ar phoist phoiblí. Rinneadh Tionól Iomlán (''l‘Assemblée constituante'') den Tionól Náisiúnta ar 9 Iúil 1789; cruinniú meánaicmeach ba ea é, mórán, agus bhain sé feidhm as smaointe fhealsúna agus eacnamaithe an [[18ú haois]] chun athleasú mór a chur chun cinn. Bhí an chumhacht ríoga lag go leor; bhíodh an Rí idir dhá chomhairle, é ag iarraidh a neamhspleáchas a chosaint agus greim a fháil arís ar an gcumhacht ba dhual dó. I Mí an Mheithimh 1791 thug an Rí agus a theaghlach iarracht ar éalú ach rugadh orthu; ba mhian leis na réabhlóidigh ba radaicí an choróin a bhaint den Rí dá bharr, rud ba mhian le lucht na monarcachta bunreachtúla a sheachaint. Rinne an dream úd forógra dlí mhíleata, rud a chuir fearg ar phobal Pháras, agus ar 12 Iúil 1791 mharaigh na saighdiúirí mórán daoine (agus neart ban agus páistí san áireamh) a bhí ag déanamh léirsithe. Dá bhrí sin thit na tírghráthóirí neamhradacacha agus pobal Pháras amach le chéile. == Cogadh == Idir an dá linn, bhí na huaisle a theith (''les émigrés'') ag gríosú rialtais eile chun troda. Os a choinne sin, bhí fonn ar na Seacaibínigh (''les Jacobins''), an bhaicle a bhí i réim ag an am i bPáras, an Réabhlóid a scaipeadh tríd an Eoraip. Ar 20 Aibreán 1792, d’fhógair an Fhrainc cogadh ar Impire na hOstaire, agus chuaigh [[an Phrúis]] leis [[an Ostair]]. Ar an droch-uair, bhí an t-arm Francach ar mhí-eagar ar fad toisc gur imigh an oiread sin oifigeach uasal, rud a d’fhág lag roimh na reisimintí Prúiseacha é. Ghabh an namhaid daingean i ndiaidh daingin, agus tháinig líonrith ar na daoine, rud a spreag iad chun neart daoine a mharú i bpríosúin Pháras le teann eagla roimh fhrithréabhlóidithe. Ní raibh de dhánacht sna húdaráis an marú a chosc, agus chuir sé cor nua sa Réabhlóid. Ar 21 Meán Fómhair 1792 tháinig an Chomhdháil Náisiúnta (''la Convention nationale'') in ionad an Tionóil chun cumhacht fheidhmitheach na Chéad Phoblachta Francaí a dhearbhú tar éis an Rí a chur as oifig ar 10 Lúnasa. Cuireadh toghcháin ar siúl, ach meastar nár chuir 90% den seacht milliún vótóir de dhua orthu féin vótáil ar chor ar bith. Is beag nár bhain na teachtaí go léir leis an meánaicme, ach bhí dhá bhaicle ar leith ann. Bhí na Girondins ann agus gan muinín acu as pobal Pháras; bhí na Montagnards (“lucht an tSléibhe”) ann freisin agus breis tuisceana acu ar chás na ndaoine. (Bhí siadsan ina suí ar shuíocháin níos airde sa Chomhdháil, agus as sin a baisteadh iad). Bhí na Montagnards sásta dul i bpáirt an phobail agus na bPoblachtach radaiceach (''les san-culottes'') go háirithe, agus dul go bun an angair chun an Phoblacht a shábháil. Ar na ceannairí bhí [[Maximilien Marie Isidore de Robespierre|Robespierre]], [[Georges Jacques Danton|Danton]], [[Jean-Paul Marat|Marat]] agus [[Louis Antoine Léon de Saint-Just|Saint-Just]]. Ar 20 Samhain 1792 rug na Francaigh bua gan choinne ar na Prúisigh; d’fhág siad siúd agus na hOstairigh an Fhrainc, agus imní orthu anois faoi chúrsaí sa Pholainn. Ghabh na Francaigh an Ísiltír Ostarach, agus fuair a n-airm greim ar bhruach clé na Réine. == Deireadh na Monarcachta == Ar 20 Samhain shocraigh an Chomhdháil Náisiúnta ar an monarcacht a chealú. Bhí drogall ar na Girondins é sin a dhéanamh, agus eagla orthu go gcuirfí spionnadh i lucht na frithRéabhlóide agus go dtreiseofaí naimhdeas mhonarcachtaí na hEorpa. Ach thángthas ar cháipéisí a chruthaigh go raibh an Rí i mbun comhcheilge le naimhde na Poblachta, agus ba léir do mhórán go gcaithfeadh sé íoc as. Básaíodh é faoin ngilitín ar 21 Eanáir 1793. Ar 24 Feabhra 1793 chinn na Girondins ar arm 300,000 saighdiúir a thógáil, rud a thug drochnósanna an tSeanrachta i gceann na ndaoine, agus a spreag éirí amach san Alsáis, sa [[An Bhriotáin|Bhriotáin]] agus sa ''Massif Central'', ceannairc a cuireadh faoi chois gan mhoill. Ritheadh dlí a chuir dlús leis an sceimhle: ceannairceach ar bith a rugadh maol air bhásófaí gan triail é. Bhí na Girondins ag dul i laige, áfach; bhí orthu glacadh le Coiste na Slándála Poiblí (''la Comité de Salut Public'') agus leis an mBinse Réabhlóideach (''an Tribunal révolutionnaire''), agus ba ghearr gur ruaigeadh iad. Is iad na Montagnards a tháinig ina n-áit tar éis dul i bpáirt na bhfaicsean ab antoiscí de phobal Pháras. Ní mar sin a bhí an scéal taobh amuigh de Pháras; in [[Marseille]] agus i [[Lyon]] ba iad na Girondins an dream ba láidre. == Coiste na Slándála Poiblí == Ba é Coiste na Slándála Poiblí an foras ba thábhachtaí dár eascair as an gComhdháil. Danton a bhí i gceannas air nó gur básaíodh é ar 10 Iúil 1793. Bhí dáréag ball aige a dtoghadh an Chomhdháil gach mí; bheartaigh an Coiste na dlíthe, bhí cumhacht fheidhmitheach aige agus d’ainmnigh sé na feidhmeannaigh; chruinnigh sé an chumhacht i lár báire agus an rialtas i mbaol. Bhí geilleagar an náisiúin tugtha suas don chogadh, agus tógadh arm milliún fear ar an bpointe; arm é a bhí lán d’fhuinneamh agus de dhíograis, rud a chúitigh an easpa gairmiúlachta. Tháinig Robespierre chun cinn sa Choiste, agus ar 5 Meán Fómhair 1793 cuireadh an Sceimhle (''la Terreur'') ar siúl. Chuaigh an t-ár a rinne pobal Pháras cheana go mór i gcion ar bhaill den Chomhdháil; chun a leithéid a sheachaint feasta agus naimhde na Réabhlóide a chloí, chuir siad Sceimhle dhleathach i bhfeidhm, agus b’fhada an liosta daoine a bhí i mbaol – uaisle, daoine a theith, sagairt easumhla, lucht molta cónaidhme, gríosóirí agus a muintir. Vótáil an Chomhdháil pionós báis a ghearradh ar chnuastóirí bia. Ach bhí sé deacair fós bia a sholáthar do na bailte móra, agus bhí luach na dtuarastal ag ísliú. == Bás Robespierre == In iarthar na tíre bhí muintir an ''Vendée'', dream ceanndána [[Caitliceach]] coimeádach, éirithe amach, ceannairc ar fhág a ceannairí uaisle dath ríoga uirthi agus a cuireadh faoi chois go fíochmhar agus go fuilteach. Cuireadh ruaig ar na hairm eachtrannacha freisin. Ansin tugadh iarraidh ar an g[[Críostaíocht]] a scrios ar fud na Poblachta, agus leagadh dealbha, crosa agus clogáis. Bhí Robespierre féin naimhdeach don [[aindiachas]]; chuir sé dlí i bhfeidhm a chuaigh in urrús ar shaoirse creidimh agus dlí eile a d’aithin neamhbhásmhaireacht an anama. Chuaigh an Coiste i mbun srian a chur le tionchar na bPoblachtach radaiceach ar an gComhdháil. Sa bhliain 1794 scriosadh eite chlé agus eite dheas na Montagnards (agus Danton san áireamh). Bhí an Sceimhle ag maolú sna cúigí agus ag treisiú i bPáras, agus ba é an Binse Réabhlóideach a thugadh breith ar choireanna polaitiúla. Ní bhíodh finné ann ná dlíodóir. Ba é Robespierre an polaiteoir ba mhó tionchar, é ag troid leis na faicsin agus ag tiomsú naimhde. Nuair a bhagair sé glanadh nua orthu chruinnigh siad a neart agus d’ionsaigh é. Ar 28 Iúil 1794 chuaigh sé faoin ngilitín agus cuireadh deireadh leis an Sceimhle. == Bunreacht Nua == Vótáil an Chomhdháil ar son Bunreachta nua ar 17 Lúnasa 1795 agus ghlac pobalbhreith leis i Mí Mheán Fómhair. Bunaíodh rialtas na Stiúrthóireachta (''le Directoire'') dá réir agus fonn ar an gComhdháil go mbeadh rialtas seasmhach ann, ach ba rialtas míshocair amach é ó thús; bhí na ríogaithe á threascairt ar fud na tíre le bolscaireacht agus le gníomh, agus deartháireacha an Rí ag cuidiú leo. Níorbh fhearrde an scéal an geilleagar a bheith ag meath, cánacha ag dul i laghad, praghsanna ag ísliú – rud a raibh muintir na tuaithe go háirithe thíos leis. Ach bhí rath ar chúrsaí cogaidh, go háirithe san Iodáil, mar ar rug an ginearál óg [[Napoléon Bonaparte|Napoléon Bónapart]] bua i ndiaidh bua ar an Ostair, rud a tharraing conradh Campo Formio ar 17 Aibreán 1797. Faoin mbliain 1799 ba bheag nach raibh an Iodáil go léir ina Poblacht, agus forais brúite uirthi arbh ionann iad agus forais na Fraince. Ba shaibhrede an Stiúrthóireacht dá bharr ach d’fhág sé go raibh gach rud ag brath ar an arm. Rinneadh ceann réitigh de Napoléon i gcúrsaí polaitíochta sa Fhrainc. Ar 9 Samhain 1799 (coup d'État 18 Brumaire) tháinig Napoléon i réim de threascairt thobann, ag fógairt go raibh deireadh leis an Réabhlóid. Bunaíodh an Chonsalacht (''le Consulat''), triúr consal agus an chumhacht uile ag an gcéad duine acu; ba ghearr go ndéanfaí Impire den fhear sin – Napoléon féin. == Éire == Bhí an réabhlóid agus an ráth a bhí bainte leis mar spreagadh do [[Theobald Wolfe Tone]] agus mar sin [[Na hÉireannaigh Aontaithe]]. Cheap Wolfe Tone go raibh úsáid an fhoréigin i rith na réabhlóide cuid den chúis don ráth a bhí ag na Francaigh. == Liosta Leabhar == === Leabhair Fhraincise === * Allouche, Elie, ''99 questions sur la Révolution française'', Montpellier, CRDP, 2005 * Beartaud, Jean-Paul, Jean-Paul Bertaud, ''Initiation à la Révolution française'', Paris, 1989 * Dumas, Alexandre, ''La route de Varenne'', Éditions mille et une nuits, Paris, 2005 * Godechot, Jaques, ''La Révolution française : chronologie commentée, suivie de notices biographiques sur les personnages cités'', Perrin, Paris, 1988. * Martin, Jean-Clément, ''La Révolution française'', Le Cavalier Bleu, Idées reçues, 2008 * Schiappa, Jean-Marc, ''La Révolution française'', 1789-1799, Librio, 2005 * Carpentier, Jean Carpentier agus Lebrun, François, ''Histoire de France'', Points Histoire Seuil, 2000 (léiriú ar an tréimhse sa chomhthéacs ginearálta) === Leabhair Bhéarla === * Doyle, William (2002). ''The Oxford History of the French Revolution''. (2nd ed.). Oxford University Press. * Neely, Sylvia (2008). ''A Concise History of the French Revolution''. Rowman & Littlefield. * Rudé, George (1991). ''The French Revolution: Its Causes, Its History and Its Legacy After 200 Years''. Grove Press. * Schama, Simon (2004) [1989]. ''Citizens''. Penguin. == Tagairtí == {{Reflist}} [[Catagóir:Stair na Fraince]] [[Catagóir:Réabhlóid na Fraince]] 9gibkadf66rx26app4hp1sh4t7g8l3x 0 12628 1320497 1320455 2026-07-14T15:31:18Z Ériugena 188 1320497 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Ba ealaíontóir as Meicsiceo í '''Frida Kahlo''' ([[6 Iúil]] [[1907]] – [[13 Iúil]] [[1954]]) agus tháinig cáil an domhain uirthi blianta tar éis a báis. Féachtar uirthi anois mar cheannródaí in ealaín nua-aoiseach [[Meicsiceo|Mheicsiceo]], agus bhí nasc láidir aici lena tír dhúchais.<ref name=":0">{{Lua idirlín|url=http://www.beo.ie/alt-frida-kahlo-agus-diego-rivera-in-aras-nua-ealaine.aspx|teideal=Frida Kahlo agus Diego Rivera in Áras Nua-Ealaíne na hÉireann|údar=Ciara Nic Gabhann|dáta=Bealtaine 2011|language=ga|work=Beo!|dátarochtana=2022-07-13}}</ref> [[Íomhá:Frida Kahlo Diego Rivera 1932.jpg|thumb|Frida Kahlo lena fear céile [[Diego Rivera]] i 1932, agus éadaí traidisiúnta ón [[Meicsiceo|Mheicsiceo]] á caitheamh aici|clé|285x285px]] [[Íomhá:Frida Kahlo 1932.jpg|clé|mion|257x257px|1932]] [[Íomhá:Frida Kahlo toilette.jpg|clé|mion|283x283px|seisiún le Julien Levy i Nua-Eabhrac sa bhliain 1938]] [[Íomhá:Frida Kahlo Self-portrait with monkey 1938.jpg|clé|mion|''[[Féinphortráid le Moncaithe|Féinphortráid le Moncaí]],'' 1938|300x300px]] [[Íomhá:Kahlo Frida portant un corset avec dessin militant.jpg|clé|mion|322x322px|bhí cóirséad uirthi go minic a bhí ceangailte go teann]] == Beatha == Rugadh Kahlo i [[Cathair Mheicsiceo|gCathair Mheicsiceo]] ar an 6ú lá de mhí Iúil, [[1907]]. Tháinig [[polaimiailíteas]] uirthi agus í 6 bliana d’aois. Dá bhrí sin, bhí a lámh dheas i bhfad níos tanaí ná a lámh chlé. I mí Meán Fómhar, 1925, tharla timpiste uafásach di agus í ar an mbus ag filleadh abhaile ón gcoláiste. Briseadh beagnach chuile chnámh ina corp agus ní raibh sos ón bpian aici le linn a saoil. D’fhág an taisme í briste brúite agus buailte faoi arraing go minic don chuid eile dá saol. Bhí an-suim aici sa pholaitíocht, go mór mór sa [[Cumannachas|Chumannachas]]. Agus í ag freastal ar chóisir de chuid na gCumannaithe sa bhliain 1927, chuir sí aithne ar phéintéir eile, [[Diego Rivera]]. Phós siad i mí Lúnasa, 1929.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.europeana.eu/en/blog/frida-kahlo-identity-in-art|teideal=Frida Kahlo: identity in art|language=en-GB|work=www.europeana.eu|dátarochtana=2022-07-13}}</ref> Bhí saol teasaí neamhghnách ag an bheirt. Cé go raibh siad i ngrá le chéile, chaith siad a lán ama ag troid lena chéile. Mhol Diego di éadaí traidisiúnta ó [[Meicsiceo|Mheicsiceo]] a chaitheamh, agus chaith sí a saol go léir sna héadaí seo.<ref name=":0" /> Ba láidir an caidreamh a bhí eatarthu ach bhí sé casta fosta agus suaite agus conspóideach go minic. Dúirt Kahlo go raibh dhá mhórthaisme aici ina saol; an taisme bóthair a d’fhág a colainn briste agus Diego Rivera. D’admhaigh sise, áfach, gurbh é Rivera an taisme ba mheasa.<ref name=":0" /> === Bás === Chuaigh a sláinte in olcas i 1953 agus bhí uirthi tuilleadh ama a chaitheamh san ospidéal. Dá bhrí sin, d’éirigh sí an-fhéinmharfach. Fuair sí bás ar an 13ú lá de Iúil, 1954. Deirtear gur thóg sí a saol féin. Ina dialann, scríobh sí na focail seo ar an lá roimh a bás: :''táim cinnte go mbeidh an deireadh go hálainn agus tá súil agam nach mbeidh gá filleadh ar an áit seo arís''. == Saothar == Bhí a saol crua féin mar ábhar aici ina cuid pictiúir. Rinne sí úsáid as íomhánna urghránna go minic: mar shampla, í san ospidéal, í ina cathaoir rothaí, fuil ag teacht amach as a corp, agus í ag fáil báis fiú. Dúirt sí nach ndearna sí péintéireacht riamh ar a cuid brionglóidí nó ar a cuid tromluithe, ach ar fhírinne a saoil féin. Feictear seo ina cuid féinphortráidí ina bhfuil léiriú gonta gan trua déanta aici uirthi féin agus ar a saol suaite inmheánach.<ref name=":0" /> I mí na Samhna 1938, d'eagraigh Julien Levy an chéad taispeántas aonair ag Frida Kahlo ina ghailearaí cáiliúil i gCathair Nua-Eabhrac (Julien Levy Gallery; scríobh [[André Breton]] réamhrá na catalóige). Ba thábhachtach an t-imeacht é seo ina saol ealaíne. Go dtí sin, bhí aithne uirthi sa saol mór den chuid is mó mar "bhean chéile Diego Rivera". D'athraigh an taispeántas seo an dearcadh sin go hiomlán, ag léiriú gur ealaíontóir den scoth agus neamhspleách a bhí inti. Bhí dlúthchaidreamh gairid ach paiseanta ag Frida agus Levy ag an am sin. Níos déanaí, thaitin sé léi a bheith ag déanamh cur síos uirthi féin agus mhínigh sí go raibh seo amhlaidh mar gur chaith sí an oiread sin ama ina haonar agus go raibh aithne níos fearr aici uirthi féin ná ar dhuine ar bith eile. {{Main|Féinphortráid le Moncaithe}} Dúirt Rivera faoi shaothar a mhná gur sampla gan comórtas é d’ealaíontóir a stróic oscailte a brollach agus a croí lena cuid fíormhothúcháin a nochtadh. Rinne Kahlo [[Liotagraf|liotagraif]], píosaí líníochta, [[Collage|collages]], [[grianghraf]]<nowiki/>anna, priontaí le Guillermo Kahlo (athair Frida) agus scannán leis an ealaíontóir Seapánach, Yasumasa Morimura === Oidhreacht === Tháinig clú agus cáil ar Kahlo i ndiaidh a báis. Bhí níos mó clú ar Frida Kahlo le linn a saoil mar bhean chéile andúchasach Diego Rivera ná mar ealaíontóir ina cáilíocht féin. Tosaíodh agus críochnaíodh a saol i gCathair Mheicsiceo agus fuair sí aitheantas, de réir a chéile, mar ealaíontóir a rinne ceiliúradh ar thraidisiúin agus ar nósanna dúchais Mheicsiceo chomh maith leis an chur síos macánta a rinne sí ar an saol crua diachrach a bhí aici féin.<ref name=":0" /> Is féidir cuairt a thabhairt ar an teach ina raibh cónaí ar Kahlo i [[Cathair Mheicsiceo|gCathair Mheicsiceo]] inniu.<ref>{{Lua idirlín|url=https://nos.ie/taisteal/meicsiceo-molfach/|teideal=Meicsiceo Molfach Oscailt súl, down Mexico way...|údar=Seanán Ó Coistín|language=ga-IE|work=NÓS|dátarochtana=2022-07-13}}</ref> Tá Casa Frida Kahlo lonnaithe in Coyoacán i ndeisceart na cathrach. Tá cuid dá pictiúir le feiceáil sa teach mar aon le nithe a bhain lena saol. == Féach freisin == * [[Diego Rivera]] * ''[[Féinphortráid le Moncaithe|Féinphortráid le Monca]]í'' == Tagairtí == {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Kahlo, Frida}} [[Catagóir:Péintéirí|Kahlo, Frida]] [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1907|Kahlo, Frida]] [[Catagóir:Básanna i 1954|Kahlo, Frida]] [[Catagóir:Daoine Meicsiceacha]] [[Catagóir:Daoine a chuir lámh ina mbás féin]] [[Catagóir:Feiminigh]] [[Catagóir:Frida Kahlo]] h0357dhh6kc92gk61xo6p1ezilapysx 0 14088 1320624 1320041 2026-07-15T00:09:32Z TGcoa 21229 Alt nua .... => Na Trioblóidí i gCúige Uladh, 1920-1922, cóipeáil agus greamú 1320624 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Imeacht}} {{Glanadh-mar|claonadh, foclóir agus Gaeilge aisteach}} I gcaint na ngnáthdhaoine, is ionann na '''Trioblóidí''' agus tréimhse na corraíola, an fhoréigin agus na coimhlinte idirphobail, a thosaigh i deisceart na Éireann sna seascaidí déanacha, agus ar tháinig deireadh leis, a bheag nó a mhór, le síniú [[Comhaontú Aoine an Chéasta|Chomhaontú Bhéal Feirste]], nó [[Comhaontú Aoine an Chéasta]], an 10 Aibreán 1998.<ref name="aughey7">{{cite book|last=Aughey|first=Arthur|title=The Politics of Northern Ireland: Beyond the Belfast Agreement|url=https://archive.org/details/politicsofnorthe0000augh|publisher=Routledge|location=London New York|year=2005|isbn=978-0-415-32788-6|oclc=55962335|page=[https://archive.org/details/politicsofnorthe0000augh/page/7 7]}}</ref><ref name="Ireland 1999, page 221">{{cite book|last1=Holland|first1=Jack|title=Hope Against History: The Course of Terrorist trouble in Northern Ireland|date=August 1999|publisher=[[Henry Holt and Company]]|isbn=978-0-8050-6087-4|page=[https://archive.org/details/hopeagainsthisto00holl/page/221 221]|quote=The troubles were over, but the killing continued. Some of the heirs to Ireland's violent traditions refused to give up their inheritance.|url=https://archive.org/details/hopeagainsthisto00holl/page/221}}</ref><ref>{{cite book|last1=Gillespie|first1=Gordon|title=Historical Dictionary of the Northern Ireland Conflict|date=November 2007|publisher=Scarecrow Press|isbn=978-0-8108-5583-0|page=250}}</ref><ref name="elliot">{{cite book|last1=Elliott|first1=Marianne|title=The Long Road to Peace in Northern Ireland: Peace Lectures from the Institute of Irish Studies at Liverpool University|url=https://archive.org/details/longroadtopeacei0000unse|date=2007|publisher=[[Liverpool University Press]]|isbn=978-1-84631-065-2|pages=[https://archive.org/details/longroadtopeacei0000unse/page/2 2], 188|edition=2}}</ref><ref>{{cite book|last1=Goodspeed|first1=Michael|title=When Reason Fails: Portraits of Armies at War : America, Britain, Israel, and the Future|url=https://archive.org/details/whenreasonfailsp0000good|date=2002|publisher=[[Greenwood Publishing Group]]|isbn=0-275-97378-6|pages=[https://archive.org/details/whenreasonfailsp0000good/page/44 44], 61}}</ref> Tá go leor sainmhínithe tugtha ar na Trioblóidí thar na blianta; cuirtear síos air uaireanta mar "cogadh neamhrialta"<ref>{{cite book |title=Northern Ireland: The Troubles: From The Provos to The Det |last=Lesley-Dixon |first=Kenneth |publisher=[[Pen and Sword Books]] |year=2018 |pages=13}}</ref><ref>{{cite book |title=Severed States: Dilemmas of Democracy in a Divided World |url=https://archive.org/details/severedstatesdil0000scha |last=Schaeffer |first=Robert |publisher=Rowman & Littlefield|year=1999 |pages=[https://archive.org/details/severedstatesdil0000scha/page/152 152]}}</ref><ref>{{cite news |last1=Rainey |first1=Mark |title=Special Branch officer's insider view of Northern Ireland's 'secret war' |url=https://www.newsletter.co.uk/news/crime/special-branch-officer-s-insider-view-of-northern-ireland-s-secret-war-1-7676099 |work=[[The News Letter]] |publisher=Johnston Publishing (NI) |date=12 November 2016 |access-date=20 February 2019 |archive-date=21 February 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190221000529/https://www.newsletter.co.uk/news/crime/special-branch-officer-s-insider-view-of-northern-ireland-s-secret-war-1-7676099 |url-status=live |teideal=Cóip cartlainne |dátarochtana=23 Deireadh Fómhair 2022 |archivedate=21 Feabhra 2019 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190221000529/https://www.newsletter.co.uk/news/crime/special-branch-officer-s-insider-view-of-northern-ireland-s-secret-war-1-7676099 }}</ref> nó "coimhlint d'íseal-déine",<ref>{{cite news |title=Who Won The War? Revisiting NI on 20th anniversary of ceasefires |url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-northern-ireland-29369805 |work=BBC News |access-date=26 September 2014 |date=26 September 2014 |last1=Taylor |first1=Peter |archive-date=28 March 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190328032236/https://www.bbc.co.uk/news/uk-northern-ireland-29369805 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/northern_ireland/7249681.stm |title=Troubles 'not war' motion passed |publisher=BBC |date=18 February 2008 |access-date=3 March 2015 |archive-date=25 February 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080225204704/http://news.bbc.co.uk/1/hi/northern_ireland/7249681.stm |url-status=live }}</ref><ref>{{cite book |title=The Northern Ireland peace process: ending the troubles? |last=Hennessey |first=Thomas |publisher=Palgrave Macmillan |year=2001 |isbn=978-0-312-23949-7 |pages=[https://archive.org/details/northernirelandp00henn/page/48 48] |url=https://archive.org/details/northernirelandp00henn/page/48 }}</ref> agus fiú '[[cogadh cathartha]]'. Cé gur tharla na Trioblóidí i dTuaisceart Éireann den chuid is mó, ag amanna dhoirt foréigean isteach i gcodanna den Phoblacht, de Shasana agus de mhórthír na hEorpa. [[Íomhá:Dáileadh_na_bProtastúnach_1861-1991.gif|thumb|Dáileadh na bProtastúnach in [[Éirinn]], 1861-1991]] == Eolas Ginearálta == === Líon básanna === Maraíodh os cionn 3,700 duine agus gortaíodh os cionn 50,000 duine, idir [[13 Iúil]] [[1969]]<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.rte.ie//archives/exhibitions/1042-northern-ireland-1969/1047-growing-tension/320375-dungiven-disturbances/|teideal=Dungiven Disturbances / Death of Frances McCloskey in Dungiven|údar=RTÉ|language=en|work=RTÉ Archives|dátarochtana=2023-04-05}}</ref> agus 2022.<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/cuimhnigh-ar-lion-na-ndaoine-ata-beo-inniu-nach-mbeadh-duireasa-an-chomhaoantaithe/|teideal=Cuimhnigh ar líon na ndaoine atá beo inniu nach mbeadh d’uireasa an Chomhaoantaithe|údar=Póilín Ní Chiaráin|dáta=5 Aibreán 2023|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2023-04-05}}</ref> * Ba é an t[[An tIRA Sealadach|IRA Sealadach]] a mharaigh 1,781 (48% den iomlán); bhí mionghrúpaí poblachtánacha eile, an [[INLA]], IRA Oifigiúil agus easaontóirí freagrach as daoine a mharú freisin, suas le 400 ar fad. * Bhí paraimíleataigh dhílseacha freagrach as 1,115 a mharú, * Mharaigh [[Arm na Breataine]] 315 duine ([[UDR]] agus SAS san áireamh) * Mharaigh an [[Constáblacht Ríoga Uladh|RUC]] 50. Tá cuid de na daoine a maraíodh i ndiaidh Chomhaontú Aoine an Chéasta i measc an 3,700 sin. === Cúiseanna === B'é ba chúis leis an gcoimhlint ná stádas conspóideach Thuaisceart Éireann taobh istigh den [[Ríocht Aontaithe]], agus an dóigh a raibh na Protastúnaigh ag mursantacht ar na Caitlicigh sa stáitín, mar a chonacthas do na Caitlicigh féin. B'iad na dreamanna armtha paraimíleata ba mhó a choinnigh an foréigean ag imeacht. Go háirithe, bhí [[An tIRA Sealadach|na Sealadaigh]] — is é sin, faicsean sealadach a scoilt ón [[An tIRA Oifigiúil|IRA Oifigiúil]] in 1969 — ag iarraidh críoch a chur le cumhacht na Ríochta Aontaithe i d[[Tuaisceart Éireann]] agus [[Poblacht]] úr uile-Éireann a chur ar bun. Ba dóigh le cuid de na Protastúnaigh go raibh ag éirí leis an IRA, agus stádas "[[Briotanach]]" an Tuaiscirt ag tréigean, de réir is mar a bhí greim na n[[Aontachtóirí]] á scaoileadh den chumhacht. Mar sin, chrom siad ar fheachtas armtha dá gcuid féin. Tháinig dronga paraimíleata de [[dílseoir|Dhílseoirí]] ar bun. Bhí [[Óglaigh Uladh|Fórsa Óglaigh Uladh]] ([[UVF]]) agus [[Cumann Cosanta Uladh]] (UDA) ar an dá cheann ba thábhachtaí de na baiclí [[sceimhlitheoireacht]]a seo. Thosaigh siad ag ionsaí agus ag marú Caitlicigh, fiú daoine nach raibh baint dá laghad acu le feachtas [[Miléatas|míleata]] na Sealadach. [[Íomhá:Protestant graffiti in Belfast, Northern Ireland, 1974.jpg|mion|[[Graifít|graifítí]], Béal Feirste 1974]] Ghlac fórsaí slándála an stáit - [[Arm na Breataine|Arm na Breataine Móire]] agus na péas ([[Constáblacht Ríoga Uladh]]) - páirt san fhoréigean fosta. Is é an dearcadh a bhí lucht [[rialtas|rialtais]] na Breataine ar na cúrsaí seo ná gurb eadráin agus idiriscín neodrach a bhí idir lámhaibh ag na fórsaí slándála, agus iad ag iarraidh an dá phobal a anacal is a theasargan ar a chéile agus an [[dlí]], [[síocháin]] na sochaí a choinneáil i bhfeidhm agus féinrialtas [[Daonlathas|daonlathach]] mhuintir an Tuaiscirt a chosaint. Is é an meas a bhí ag na [[Poblachtánaigh Éireannacha]] ná gur páirtí sa choimhlint ab ea na fórsaí slándála, agus go raibh siad ag cleachtadh [[Claonpháirteachas|claonpháirteachais]] ar mhaithe leis na Dílseoirí. Dhearbhaigh an fiosrú úd ''Ballast'' a rinne fear an phobail um chúrsaí póilíneachta (an tOmbudsman Póilíníochta), - dhearbhaigh sé go raibh eilimintí áirithe sna fórsaí slándála, daoine de na péas ar a laghad, ag cuidiú leis na sceimhlitheoirí Protastúnacha ar chúla téarmaí. Bhí, fiú, baint acu le cúpla cás [[Dúnmharú|dúnmharaithe]]. Chuir siad bac ar an dlí uaireanta, más Dílseoirí a bhí á n-ionchúiseamh faoi choireanna seicteacha. Áitíonn na h[[Aontachtóirí]], áfach, nach raibh claonpháirteachas ar bith ann, agus má bhí féin, nach raibh ach an corrchás ann. Tá siad ag tabhairt le fios fosta go raibh an stát Deisceartach - [[Poblacht na hÉireann]] - ag tacú leis an IRA ar dhóigh chosúil. [[Íomhá:Troubles deaths by perpetrator.png|mion|Básanna, 1969-2001, Sutton, Sutton index data at:<nowiki>http://cain.ulst.ac.uk/sutton/crosstabs.html</nowiki>]] Níorbh é an foréigean an t-aon fhadhb amháin a bhí ann, nó thairis sin, bhí na páirtithe polaitiúla sa Tuaisceart ag teacht salach ar a chéile, ionas nach raibh siad ábalta comhoibriú go héifeachtúil. Bhí an chuid ba mhó de na polaiteoirí ag cáineadh na sceimhlitheoirí agus ag éileamh síochána don tsochaí. San am céanna, bhí siad in achrann a chéile faoi stádas an stáitín taobh istigh den Ríocht Aontaithe, agus faoin gcineál rialtais ab fhóirsteanaí dó. Tháinig an tsíocháin ghuagach ar bun de réir a chéile, nuair a thosaigh próiseas na hidiriscíne agus na gcomhchainteanna ag dul chun cinn: d'éirigh an chuid ba mhó de na paraimíleataigh as an ngleic armtha, agus dhíchoimisiúnaigh siad a gcuid arm tine. Thairis sin, rinneadh athchóiriú ar an bhfórsa póilíneachta, agus ghlan Arm na Breataine Móire as na sráideanna agus as críocha cathacha teorann, cosúil le h[[Contae Ard Mhacha|Ard Mhacha]] Theas agus le [[Contae Fhear Manach|Fear Manach]]. Chuir Comhaontú Aoine an Chéasta séala leis an bhforbairt seo. Thug an Comhaontú aitheantas do sheandearcadh rialtas na Breataine Móire ar cheist an Tuaiscirt, is é sin, go mbeadh an stáitín le fanacht taobh istigh den Ríocht Aontaithe, go dtí go gcinnfeadh móramh a mhuintire ar a mhalairt. Ón taobh eile de, d'admhaigh Rialtas na Breataine Móire go raibh "diminsiún uile-Éireannach" ag baint leis an Tuaisceart, is é sin, gur cuid de shainleas nádúrtha Phoblacht na hÉireann síocháin na sochaí sa Tuaisceart, agus go mbeadh sé faoi mhuintir [[Éire|Oileán na hÉireann]] sa dá stát, thar aon dream eile, ceist na críochdheighilte a fhuascailt agus, an lá is faide anonn, an Teorainn a chur ar ceal, más é toil an mhóraimh ar an dá thaobh é. B'é an chuid dheireanach den chomhréiteach ba mhó a chinntigh tacaíocht na Náisiúnaithe leis an gComhaontú. Thairis sin, chuir an Comhaontú féinrialtas i gceannas ar stáitín an Tuaiscirt, féinrialtas a mbeadh ionadaithe an dá phobal páirteach ann, agus an chumhacht roinnte go ceart cothrom eatarthu. Ón 14 Deireadh Fómhair 2002 go dtí an 8 Bealtaine 2007, áfach, bhí an rialtas seo curtha ar fionraí, agus an stáitín á rialú ó [[Londain]] arís. [[Íomhá:Troubled Images Exhibition, Belfast, August 2010 (03).JPG|mion|UUP, 1974]] Cé nach raibh ach codán beag de dhaonra an Tuaiscirt sáite sa [[sceimhlitheoireacht]] go pearsanta, agus cé nach raibh na sluaite móra ag tacú leis an sceimhlitheoireacht ach ar éigean, ní raibh éalú ón scáil a chaith na Trioblóidí ar shaol gach duine sa stáitín, lá i ndiaidh lae. Uaireanta, leath na Trioblóidí thar teorainn amach, go dtí [[Sasana]] agus go Poblacht na hÉireann. Ní ba mhó ná uair amháin i rith na mblianta 1969-1998, bhí an chuma ar an scéal go bpléascfadh fíor-chogadh cathartha amach, go háirithe sa bhliain 1972 i ndiaidh Dhomhnach na Fola, nó le linn na mórstailceanna ocrais i dtús na n-ochtóidí, agus an fuath a bhí ag an dá phobal ar a chéile ag dul chun géaradais. D'fhág na Trioblóidí a lorg ar mheon mhuintir an Tuaiscirt, rud atá le haithint inniu féin i gcúrsaí polaitiúla agus sóisialta, ar an gcaidreamh trasphobail agus ar an mbarúil a bhíonn ag na daoine den tsochaí. === Deighilt an Dá Phobal 1609-1886 === Is é is bunrúta leis an naimhdeas idir Gael is Gall i dTuaisceart Éireann ná [[Plandáil Uladh]], a thosaigh sa bhliain [[1609]]. Le linn na Plandála, choigistigh an Choróin tailte na nGael le hiad a roinnt ar na Plandóirí Protastúnacha, ar mhuintir isteach iad ó [[Albain]] agus ó Shasana. Bhí na Gaeil agus na Plandóirí in adharca a chéile go minic, agus d'éirigh ina chogadh dearg eatarthu sna blianta 1641-1653 agus 1689-1691. Briseadh an cath ar na Gaeil sa dá chogadh, agus cuireadh péindlíthe éagothroma i bhfeidhm le hiad a choinneáil faoi smacht. Chuir na Péindlíthe srianta cúnga le cearta polaitiúla, reiligiúnda agus eacnamaíocha gach duine nach raibh sásta dul san Eaglais Oifigiúil, is é sin, [[Eaglais na hÉireann]]. B'iad na Caitlicigh agus na hEasaontóirí Protastúnacha - ar nós na [[Preispitéireachas|bPreispitéireach]] - araon a bhí thíos leis na dlíthe seo. Sa dara leath den [[18ú haois|ochtú haois déag]], tosaíodh ar [[na Péindlíthe]] a mhaolú is a chur ar ceal, rud a chuir an lasair sa bharrach idir an dá phobal thuaidh arís. Sna [[1780í|1780idí]], mar shampla, baineadh na srianta de na Caitlicigh talamh a fháil ar cíos, rud a chuir go mór leis an iompairc faoi thalamh idir na Gaeil is na Gaill. Nuair a bhí na Caitlicigh i dteideal talamh a cheannach agus dul le ceirdeanna a bhí coiscthe orthu roimhe sin, thosaigh na Protastúnaigh ag ligean a rachta ar na Gaeil. Bhunaigh siad rúnchumann frith-Chaitliceach, ''[[Peep o' the Day Boys]]'', nó Buachaillí Bhodhránacht an Lae, leis na Gaeil a imeaglú agus a ghéarleanúint go gránna. Sna 1790idí, chuaigh na Caitlicigh ag cur le chéile ar a son féin, nó bhunaigh siadsan, ansin, rúnchumann catha den chineál chéanna, mar atá, ''Defenders'' nó Na Cosantóirí. Bhí an dá rúnchumann ag cur troda ar a chéile go minic, agus chuir an bruíonachas seo go mór leis an teannas idir an dá phobal. Má bhí cuid mhór de na Protastúnaigh fonnmhar chun comhoibriú leis na Caitlicigh faoi bhrat an daonlathais agus an [[Réabhlóid na Fraince|réabhlóideachais Fhrancaigh]] roimhe sin, thosaigh an meon soilsithe seo ag dul in éag de réir is mar a bhí an foréigean seicteach ag fás. Tháinig Caitlicigh, Preispitéirigh agus liobrálaigh Phrotastúnacha le chéile sna [[Cumann na nÉireannach Aontaithe|hÉireannaigh Aontaithe]]. Gluaiseacht [[Náisiúnachas|náisiúnaíoch]] a bhí ann a fuair an chéad spreagadh ó réabhlóid na Fraince. Bhí na hÉireannaigh Aontaithe meáite ar dheireadh a chur leis an seicteachas in Éirinn trí Phoblacht a bhunú san oileán, Poblacht a bheadh beag beann ar Shasana agus saor ón naimhdeas trasphobail. Mar a d'iompaigh an scéal amach, áfach, chuaigh aisling na nÉireannach Aontaithe ar neamhní. Theip ar [[Éirí Amach 1798 in Éirinn|éirí amach na bliana 1798]], agus sna sála aige, tháinig tréimhse úr tíorántachta. Maidir leis an bhforéigean seicteach, níor maolaíodh air, ach a mhalairt. Gríosaíodh na dearg-Dhílseoirí Protastúnacha chun gnímh in aghaidh na [[náisiún]]tóirí agus na radacach, agus bhunaigh siad an t[[Ord Oráisteach]] sa bhliain 1795. De dheasca na n-imeachtaí seo go léir, buanaíodh an scoilt idir Gael agus Gall i g[[Cúige Uladh]]. Le casadh an chéad chéid eile, chuaigh [[Achtanna an Aontais 1800|Acht an Aontais]] i bhfeidhm. Chuir an tAcht seo deireadh le parlaimint na hÉireann, agus hiompaíodh an t-oileán ina dhlúthchuid den Ríocht Aontaithe. Níor athraigh an tAcht mórán faoin naimhdeas seicteach. Má bhí na Preispitéirigh an-tugtha don pholaitíocht radacach san ochtú haois déag, chuir siad craiceann díobh go hiomlán anois, agus iad ag déanamh a gcomhionannú le pobal "dílis" na nAnglacánach anois, mar chuid den phobal Phrotastúnach chéanna. Sa bhliain 1829, d'éirigh le [[Dónall Ó Conaill]] an Saoradh ó Bhráca a bhaint amach do na Gaeil. An chuid ba mhó de na srianta a bhí curtha le saol polaitiúil na gCaitliceach, cuireadh ar ceal iad. (Triúr as gach ceathrar den daonra ab ea Caitlicigh na hÉireann san am seo.) Sa teagmháil chéanna, fuair na [[Giúdachas|Giúdaigh]] agus na hEasaontóirí Protastúnacha na cearta céanna. Mar sin féin, b'é aidhm fhadtéarmach an Chonallaigh ná an Réipeil, is é sin, aisghairm agus cur ar ceal Acht an Aontais. [[1 Eanáir|Lá na Caille]] 1843, d'fhógair sé go dána go mbeadh an Réipeil curtha i gcrích roimh dheireadh na bliana céanna. Más náisiúntóir a bhí sa Chonallach, bhí a chuid náisiúnachais go mór i dtuilleamaí thoil pholaitiúil an tromlaigh, agus é bunaithe ar an síochánachas. In imeacht ama, chuaigh feachtas an Chonallaigh ó neart go neart, agus na Gaeil ag éileamh go n-athbhunófaí Parlaimint na hÉireann agus go mbronnfaí [[Rialtas Dúchais]] ar an oileán. Bhí cuid mhór de na Protastúnaigh drochamhrasach go maith i leith na scéimeanna seo, ó bhí eagla orthu go bhfágfaí in áit na leathphingine iad, dá mbeadh an móramh Caitliceach ag rialú na hÉireann. Mar sin, b'fhearr leo a ndílseacht agus a n-urraim a fhógairt don Choróin agus diúltú go daingean don Rialtas Dúchais. Anois, b'í an chuma nua a bhí ar an tseanchoimhlint ná gurbh iad na hAontachtóirí - iad siúd a bhí i bhfách le hAcht an Aontais - agus na Náisiúntóirí - iad siúd a bhí ina aghaidh - a bhí in adharca a chéile. Sin í an chosúlacht, go bunúsach, atá ar cheist Thuaisceart Éireann inniu féin. Mar sin atá an scéal ón mbliain 1886 i leith, ar a laghad, nó b'ansin a bhí a pháirtí polaitiúil féin ag gach pobal den bheirt, is é sin, páirtí Náisiúnaíoch ag na Caitlicigh agus páirtí Aontachtach ag na Protastúnaigh, agus iad ag cur in aghaidh a chéile. Faoin am seo, bhí [[Cúige Uladh]] ar an gcúige ba mhó tionsclaíochta in Éirinn, agus é go mór mór i dtuilleamaí na Breataine Móire le haghaidh margaí dá gcuid tráchtearraí. Mar sin, ghlac na Protastúnaigh leis nach mb'é a leas eacnamaíoch féin é, dá scaoilfí an nasc idir Éirinn agus an Bhreatain Mhór. === Na Trioblóidí i gCúige Uladh, 1920-1922 === {{Príomhalt|Na Trioblóidí i gCúige Uladh, 1920-1922}} === Críochdheighilt na hÉireann, 1920-1925 === [[Íomhá:Carrickfergus.jpg|thumb|Ceann de na múrmhaisithe i g[[Carraig Fhearghais]]. Múrphictiúr de chuid na nDílseoirí é seo, agus é ag fógairt urraime do Dhia agus do Chúige Uladh thar cionn Fhórsa Óglaigh Uladh, Chéad Chathlán Aontroma Thoir.]]{{Príomhalt|Críochdheighilt na hÉireann}} === Stair Thuaisceart Éireann === {{Príomhalt|Stair Thuaisceart Éireann}} == Tús na dTrioblóidí, 1968-1970 == Glactar leis go coitianta gur sa bhliain [[1968]] a thosaigh na Trioblóidí, nuair a tháinig míshuaimhneas forleathan poiblí sna sála ag mórshiúlta "NICRA, nó Cumann Cearta Sibhialta Thuaisceart Éireann<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.tearma.ie/q/Cumann%20Cearta%20Sibhialta%20Thuaisceart%20%C3%89ireann/ga/|teideal="Cumann Cearta Sibhialta Thuaisceart Éireann"|work=téarma.ie|dátarochtana=2020-10-05}}</ref>. {{Main|Cumann Cearta Sibhialta Thuaisceart Éireann}} agus {{Main|Gluaiseacht na gCeart Sibhialta i dTuaisceart Éireann}} I dtosach báire, bhí [[Terence O'Neill]], Príomh-Aire an Tuaiscirt, fabhrach d'fheachtas na gceart sibhialta. Bhí sé féin ag iarraidh leasuithe nua-aoiseacha sóisialta a chur i gcrích sa stáitín a rachadh chun sochair do na Caitlicigh. Ansin, áfach, fuair sé é féin faoi ionsaí ag na dearg-Dhílseoirí, cosúil le [[William Craig]] agus iad ag cur feillbhirt ina leith. Ba dual do na hAontachtóirí drochamhras a bheith orthu faoi Chumann na gCeart Sibhialta, agus iad ag déanamh nach raibh ann ach eagraíocht bolscaireachta de chuid an IRA. Bhí cuid acu barúlach, fiú, nár chóir cothrom na Féinne a ghéilleadh do na Caitlicigh ar aon nós, ó ba rud é go raibh an Tuaisceart ceaptha mar thír Phrotastúnach. Phléasc trioblóidí amach le linn na mórshiúlta, nuair a ghabh baiclí Protastúnacha de smachtíní ar lucht na máirseála. Cháin na Caitlicigh [[Constáblacht Ríoga Uladh]], agus iad ag cur ina leith nach ndearnadh a dhath leis na hionsaithe seo a stopadh. B'é ba chúis leis an gcuid ba mhó den fhoréigean seo ná an síolteagasc a bhí idir lámhaibh ag ceannairí an phobail Phrotastúnaigh, agus iad ag áitiú ar an gcosmhuintir go raibh an tIRA díreach ag beartú feachtas nua cogaíochta. Le fírinne, bhí an tIRA sna céadéaga, ar bheagán arm, ar fhíorbheagán Óglach, ar fhíor-mhionbheagán tacaíochta, agus ag tabhairt droim láimhe leis an ngleic armtha ar chúiseanna praiticiúla. B'iad Óglaigh Uladh - an t[[UVF]] - a stáitsigh an chéad fheachtas buamála sa bhliain 1969 leis an drochamhras coitianta a tharraingt anuas ar an IRA. Bhí an feachtas seo dírithe ar na stáisiúin chumhachta agus ar an gcuid eile den infreastruchtúr. Bhí an choimhlint idirphobail ag dul chun olcais ó thús na bliana 1969 ar aghaidh, ach má bhí, chuaigh sí ó smacht ar fad nuair a d'ionsaigh na Dílseoirí mórshiúl Chumann na gCeart Sibhialta i mBun Tolaid i g[[Contae Dhoire]]. Lochtaíodh Constáblacht Ríoga Uladh, ó nach raibh siad ábalta ná sásta lucht na máirseála a chosaint. Ina dhiaidh sin, chrom na Caitlicigh i nDoire agus i mBéal Feirste ar bharacáidí a thógáil. {{Main|Saor Dhoire}} Ón 12 Lúnasa go dtí an [[14 Lúnasa]] [[1969]], bhí ina chogadh dearg idir [[Póilín|péas]] [[Doire|Dhoire]] agus na náisiúnaithe áitiúla - "[[Cath Thaobh an Bhogaigh]]", mar a thugtar air. {{Main|Cath Thaobh an Bhogaigh}} I ndiaidh dhá lá achrainn agus scliúchas, cuireadh saighdiúirí Briotanacha i nDoire chun riail agus reacht a chaomhnú ag 5pm ar 14 Lúnasa.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.rte.ie//archives/exhibitions/1042-northern-ireland-1969/1048-august-1969/320426-british-troops-in-bogside-derry/|teideal=British Troops in Bogside, Derry|language=en|work=RTÉ Archives|dátarochtana=2019-08-14}}</ref>[[Íomhá:Troubled Images Exhibition, Belfast, August 2010 (55).JPG|mion|"Ulster '71" (NI Civil Rights Association, 1971)]]I mí Lúnasa, mar chuid den 'Ráiteas Downing Street', gheall rialtas na Breataine athleasuithe.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.bbc.co.uk/bitesize/guides/z3jmxnb/revision/4|teideal=The Downing Street Declaration (August 1969) - Violence in 1969: Causes, events and responses - CCEA - GCSE History Revision - CCEA|language=en-GB|work=BBC Bitesize|dátarochtana=2021-07-08}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|title=Joint Declaration of August 1969-Downing St Declaration|url=https://www.persee.fr/doc/irlan_0183-973x_1988_hos_13_1_2469|journal=Études irlandaises|date=1988|pages=180–180|volume=13|issue=1}}</ref> Is minic a deir na hAontachtóirí gurbh í gluaiseacht na gceart sibhialta a chuir tús leis na Trioblóidí. Is é a mbarúil-san gur chuir an feachtas an rialtas ag guagaíl, ionas go ndeachaigh na dreamanna paraimíleata sa bhearna a hosclaíodh. Tá na náisiúnaithe den tuairim, áfach, nach raibh i gceist le feachtas na gceart sibhialta ná rudaí a tharraing rialtas seicteach an Tuaiscirt anuas air féin. == An Tóin ag Titim as Parlaimint Stormont == Sna blianta 1970-1972, chuaigh an foréigean polaitiúil ó smacht ar fad i dTuaisceart Éireann. Shroich sé a bhuaicphointe sa bhliain 1972, nuair a maraíodh beagnach leathchéad duine. Tá roinnt cúiseanna ann le fás seo an fhoréigin. Creideann na hAontachtóirí gurbh é bunú na Sealadach ba phríomhchúis. Is éard a bhí sna Sealadaigh ná scoiltghrúpa de chuid an IRA. Nuair a d'éirigh an tIRA faoi cheannas [[Cathal Goulding|Chathail Goulding]] as an bhforéigean polaitiúil le dul le polaitíocht shíochánta ar thaobh na heite clé, bhí cuid mhaith den eagraíocht míshásta leis an gcomhairle seo, agus bhunaigh siad an tIRA Sealadach le leanúint leis an ngleic armtha. Bhí an tIRA Sealadach dírithe ar "chosaint an phobail Chaitlicigh", seachas ar aontú trasphobail an "lucht oibre" a bhí idir lámhaibh ag an "[[IRA Oifigiúil]]". Mar sin, bhí cuma sách seicteach ar na Sealadaigh, mar eagraíocht. Is é is dóigh leis na hAontachtóirí ná gurbh é feachtas míleata na Sealadaigh a tharraing na Trioblóidí anuas ar an stáitín agus a choinnigh ar siúl iad. Is é tuairim na Náisiúnaithe, arís, gurbh é ba chúis le fás an fhoréigin ná an mealladh a baineadh as an bpobal Caitliceach nuair a chuaigh de lucht na gCeart Sibhialta dóchas na gCaitliceach a shásamh, gan aon trácht a dhéanamh ar an gcos ar bolg a himríodh ar an bpobal ina dhiaidh sin. Luann siad a lán imeachtaí sna blianta seo mar chúiseanna, cosúil le Cuirfiú na bh[[Bóthar na bhFál|Fál]] i Mí Iúil 1970. Choinnigh trí mhíle saighdiúir Sasanach an cuirfiú i bhfeidhm ar cheantar na bh[[Na Fáil Íochtaracha|Fál Íochtarach]] i mBéal Feirste, agus scaoil siad níos mó ná míle go leith d'urchair le linn na troda a chuir siad ar an IRA. Maraíodh ceathrar daoine. Scéal eile den chineál seo ab ea an t-imtheorannú. [[Íomhá:Free Derry Corner in 1969.jpg|mion|'[[Saor Dhoire]]' 1969]] Is é is brí leis an imtheorannú ná daoine a chimiú is a choinneáil i mbraighdeanas ar an t-aon chúis amháin go bhfuiltear in amhras fúthu, gan bhreith cúirte. Tugadh an t-imtheorannú isteach sa bhliain 1971, agus cimíodh níos mó ná trí chéad go leith de dhaoine. Ní raibh ach beirt acu ina bProtastúnaigh, agus mar sin, ghlac na Caitlicigh leis gur beart seicteach eile a bhí ann a bhí dírithe ar na Náisiúnaithe amháin. Ní raibh córas faisnéise an Airm ag obair go rómhaith, nó is iomaí duine acu siúd a himtheorannaíodh nach raibh baint dá laghad aige leis an IRA. Ní ba mheasa fós, agus an gheit a bhain an t-imtheorannú as na daoine éigiontacha, is iomaí duine acu siúd a chuaigh leis an b[[Poblachtánachas in Éirinn|Poblachtánachas]] ní ba deireanaí, agus iad suite siúráilte go raibh an ceart ag na Sealadaigh i ndiaidh an iomláin. Sna blianta 1971-1975, chaith 1981 duine seal i mbraighdeanas den chineál seo. Bhí 1874 daoine acu ina gCaitlicigh nó ina bPoblachtánaigh, agus 107 ina bPoblachtánaigh nó ina nDílseoirí. Bhí ráflaí ag dul timpeall i measc na gCaitliceach go rabhthas ag céasadh na ndaoine imtheorannaithe. Thar aon rud eile, áfach, luann na Náisiúnaithe [[Domhnach na Fola (1972)|Domhnach na Fola]] i n[[Doire]] i Mí Eanáir 1972, nuair a mharaigh na saighdiúirí Briotanacha ceathrar déag de dhaoine neamharmtha le linn léirsiú a bhí ag éileamh cearta sibhialta do na Caitlicigh. [[Íomhá:Deaths_in_The_Troubles_by_area.png|mion|Básanna]] Tháinig [[na Sealadaigh]] le chéile mar dhream ar leith sa dara leath den bhliain 1969. Nuair a bhí na péas agus na Dílseoirí ag ionsaí an phobail Chaitlicigh, bhí na Sealadaigh ag cur ina n-aghaidh go foghach fíochmhar, agus dá bharr sin, fuair siad an-tacaíocht ó mhuintir na ngeiteonna Caitliceacha. Cé go raibh na hOifigiúlaigh dírithe ar éirí as an bhfeachtas míleata, chrom siad féin ar an ngleic armtha uaireanta i bhfianaise an dóigh a raibh an caidreamh idir an pobal Caitliceach agus Arm na Breataine ag dul chun donais. Ón mbliain 1970 ar aghaidh bhí na hOifigiúlaigh agus na Sealadaigh araon sáite i gcogaíocht leis na saighdiúirí Briotanacha. Sa bhliain 1972, bhí na Sealadaigh tar éis níos mó ná céad saighdiúir a mharú, leathmhíle eile a ghortú, agus 1,300 buama a mhadhmadh. Bhí an chuid ba mhó de na buamálacha dírithe ar thargaidí trádálacha - ar an "eacnamaíocht shaorga", mar a thugadh na Sealadaigh orthu. Is iomaí sibhialtach a maraíodh de dheasca na mbuamálacha, go háirithe ar [[Aoine na Fola (Béal Feirste, 1972)|Aoine na Fola]] i Mí Iúil 1972, nuair a phléasc dhá bhuama fichead i lár Bhéal Feirste. D'éirigh na hOifigiúlaigh as an ngleic armtha i Meitheamh 1972, nó ní raibh a gcroíthe san fheachtas míleata riamh. Sa bhliain 1972, bhí na Sealadaigh féin sásta sos cogaidh a ghlacadh le dul i gcomhchainteanna leis an [[Rialtas na Ríochta Aontaithe|Rialtas Briotanach]]. {{Príomhalt|Comhchainteanna IRA - Rialtas Briotanach 1972}} Shocraigh an dá thaobh go gcoinneoidís an sos cogaidh i bhfeidhm go dtí an 14 Iúil 1972. Thit an sos cogaidh as a chéile go gairid i ndiaidh.[[Íomhá:UDA mural in Shankill, Belfast.jpg|mion|múrphictiúr UDA]] Bhí na saighdiúirí féin sásta cead isteach a ghéilleadh do na Caitlicigh, ach ansin, chuir Cumann Cosanta Uladh (an tUDA) a ladar sna cúrsaí. Bhagair siad míle murdar ar na Caitlicigh dá mbeadh siad chomh dána leis na tithe a shealbhú, agus dealraíonn sé gur thit an lug ar an lag ag na saighdiúirí ansin. Nuair a tháinig an chéad leoraí ag tabhairt isteach troscáin de chuid na gCaitliceach, stop na saighdiúirí í, ó nach raibh siad fonnmhar an iomarca feirge a chur ar na Dílseoirí, agus nuair a d'fhéach cúpla Óglach de chuid an IRA na saighdiúirí a chur ar athrú comhairle, gabhadh iad. B'é an tátal a bhain Séamus Ó Tuama as na himeachtaí seo ná go raibh na saighdiúirí tar éis an tsíocháin a bhriseadh, agus chrom na Sealadaigh ar an gcogaíocht arís.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Battle of Lenadoon|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Battle_of_Lenadoon&oldid=1075219282|journal=Wikipedia|date=2022-03-04|language=en}}</ref> Is é an freagra a thug na sceimhlitheoirí Dílseacha, cosúil le Fórsa Óglaigh Uladh agus Cumann Cosanta Uladh, a bhí díreach bunaithe, ar fhás an fhoréigin ná gur chrom siad ar na Caitlicigh a mharú. Feallmharfóireacht [[Seicteachas|sheicteach]] a bhí i gceist, nó ba dóigh leis na Dílseoirí gur náisiúnaithe agus "Fíníní" ab ea na Caitlicigh go léir. Bhí cuid de na dúnmharuithe seo as pabhar gránna. Scéal as an ngnáth ab ea [[Búistéirí na Seanchille]]. Dream de Dhílseoirí a bhí iontu a raibh sé de nós acu a gcuid íobartach a bhualadh, a chéasadh agus a ghearradh le scian sula maróidís iad. Mharaigh na Sealadaigh daoine ar chúiseanna seicteacha freisin. Mar shampla, i Mí Eanáir 1976, nuair a bhí seisear sibhialtach Caitliceach dúnmharaithe ag Dílseoirí, d'imir siad díoltas ar an bpobal Protastúnach ar fad trí dheichniúr sibhialtach Protastúnach a chriathrú le piléir. Tugtar Sléacht Mhuileann an Rí ar an ródach seo. Gné eile den fhoréigean pholaitiúil ab ea an dóigh a rabhthas ag ruaigeadh Caitlicigh agus Protastúnaigh as ceantair mheasctha. Mar shampla, b'éigean do na Protastúnaigh bailiú leo as Léana an Dúin i mBéal Feirste, agus cuireadh d'fhiacha ar na Caitlicigh glanadh as [[Ráth Cúil, Béal Feirste|Ráth Cúil]] agus as Westvale. I nDoire, arís, chuaigh na Protastúnaigh ar lorg dídine i nDoire Trasna agus in Eastát an Fhuaráin, a raibh na Protastúnaigh ina dtromlach iontu. Is é an tuiscint a bhain rialtas na Ríochta Aontaithe i Londain as na himeachtaí seo ná nach raibh córas riaracháin Thuaisceart Éireann ábalta an tsíocháin a choimeád, agus sa bhliain 1972, chuir siad rialtas déabhlóidithe an Tuaiscirt ar fionraí. Ina áit sin, thug siad isteach an Riail Dhíreach, is é sin, b'iad an lucht rialtais i Londain a bheadh i gceannas ar an Tuaisceart feasta. Chrom an rialtas ar na fadhbanna a fhuascailt a bhí ag déanamh scime do ghluaiseacht na gceart sibhialta: tarraingíodh teorainneacha nua idir na toghlaigh a bhí claonroinnte ag na hAontachtóirí roimhe sin, tugadh vótaí do na saoránaigh go léir sna toghcháin áitiúla, agus bunaíodh Feidhmeannas Tithíochta Thuaisceart Éireann leis an tithíocht phoiblí a roinnt go cothrom, mar shampla. Ceapadh an Riail Dhíreach, ar dtús, mar chéim ghearrthéarmach, ach b'í an straitéis mheántéarmach ná an féinrialtas a thabhairt ar ais don Tuaisceart ar choinníollacha a bheadh inghlactha ag na hAontachtóirí agus na Náisiúnaithe araon. Níor éirigh leis an rialtas coinníollacha den chineál sin a leagan amach, agus mar sin, lean na Trioblóidí leo faoi lán an tseoil tríd na seachtóidí agus na hochtóidí. == Comhaontú Sunningdale == {{main|Comhaontú Sunningdale}} [[Íomhá:Northern Ireland Assembly election 1973.png|clé|mion|Toghcháin, [[Tionól Thuaisceart Éireann]], 1973]] Is éard a bhí i '''g[[Comhaontú Sunningdale]]''' ná iarracht rialtas cumhachtroinnte a chur ar bun i d[[Tuaisceart Éireann]] agus deireadh a chur leis na Trioblóidí. Sa bhliain [[1973]], i ndiaidh fhoilsiú na tuairisce sainiúla faoi chúrsaí an Tuaiscirt ar tugadh an Páipéar Bán uirthi, cuireadh an chéad bhun le [[Tionól Thuaisceart Éireann]], is é sin, [[parlaimint]] nua an stáitín. Sa deireadh thiar thall, áfach, b'iad na Dílseoirí - Cumann Cosanta Uladh ach go háirithe, a raibh 20,000 duine ina mbaill de san am - agus an lucht oibre Protastúnach a chuir [[comhaontú Sunningdale]] ar ceal. Thit an tóin as an rialtas cumhachtroinnte ar [[28 Bealtaine]] [[1974]]. == 1975-1979 == I ndiaidh teip [[comhaontú Sunningdale|Sunningdale]], chrom rialtas [[Harold Wilson]] i [[Londain]] ar an gceist a phlé, nárbh fhearr, i ndiaidh an iomláin, na trúpaí a ghlanadh as an stáitín gan mhoill. Rinne [[Gearóid Mac Gearailt]] a mharana féin ar an gceist seo i meamram a réitigh sé i Meitheamh [[1975]], a ndearna sé trácht air sa bhliain 2006. B'é an tátal a bhain sé as ná nach mbeadh rialtas na hÉireann ábalta mórán a dhéanamh leis an tsíocháin a choimeád sa Tuaisceart, ó nach raibh ach 12,500 saighdiúir aige. Mar sin, ba dóchúla ná a mhalairt nach ndéanfadh aistarraingt na dtrúpaí Briotanacha ach méadú ar líon na marbh de dheasca na dTrioblóidí. Bhí an foréigean ag leanúint leis go deireadh na seachtóidí. D'fhógair na Sealadaigh sos cogaidh sa bhliain 1975, ach chrom siad ar ais ar an ngleic armtha sa bhliain 1976. Má bhí dóchas ar bith acu i dtús na seachtóidí go mbeadh in ann athaontú na hÉireann a bhaint amach go sciobtha, bhí deireadh súile bainte acu de faoin am seo. Ina áit sin, d'fhorbair siad straitéis an Chogaidh Fhada. B'ionann an [[Cogadh]] Fada agus feachtas foréigin ar leibhéal níos ísle, ach é a bheith leanúnach, ionas nach dtiocfadh deireadh leis go deo na ndeor, dá mbeadh gá leis. Maidir leis na hOifigiúlaigh, áfach, níor chrom siad ar ais ar an gcogadh riamh, agus de réir a chéile, d'iompaigh siad ina bpáirtí sóisialach - "Páirtí na nOibrithe" - a bhí go huile is go hiomlán in aghaidh an fhoréigin. Sa bhliain 1974, áfach, scoilt Arm Fuascailte Náisiúnta na hÉireann (an t[[INLA]]) ó na hOifigiúlaigh, agus iad ag leanúint leo leis an ngleic armtha. [[Íomhá:Belfast houses 1981.jpg|mion| Sráid Pakenham, Cearnóg Shaftesbury, Béal Feirste, 1981 ]] Agus na [[1970idí]] ag druidim chun deireanais, tháinig sé chun solais go raibh an dá phobal ag éirí dubh dóite den chogadh, rud a bhí le haithint, mar shampla, ar an ngluaiseacht síochána, na ''Peace People'' nó Lucht na Síochána. D'eagraigh Lucht na Síochána léirsithe móra in aghaidh an fhoréigin pharaimíleataigh. Thabhaigh an feachtas Duais Síochána Nobel dóibh sa bhliain 1976, ach ní raibh fad saoil iontu mar ghluaiseacht. Nuair a d'impigh siad ar an bpobal Náisiúnaíoch eolas a thabhairt do na fórsaí slándála faoin IRA, thit an tóin as a bhfeachtas. Bhí an oiread fuatha ag na Caitlicigh ar an arm agus ar na péas agus gur shíl siad nach seasamh neodrach a bhí ag Lucht na Síochána a thuilleadh. {{Main|Feallmharú Airey Neave}} == Na Stailceanna Ocrais == {{main|Stailc ocrais 1981}} Sa bhliain [[1981]] chuaigh príosúnaigh [[Poblachtánachas in Éirinn|Phobhlachtánaigh]] ar [[Stailc ocrais 1981|stailc ocrais]] i d[[Tuaisceart Éireann]]. == An Cogadh Fada == [[Íomhá:RUC, Crois.jpg|thumb|Bearaic [[Constáblacht Ríoga Uladh|Chonstáblacht Ríoga Uladh]] (RUC) i g[[Crois Mhic Lionnáin]], [[Contae Ard Mhacha]], ar an 28 Aibreán 2001. Ba chomh-ionad slándála é le linn na dTrioblóidí i gcomhair an RUC agus [[Arm na Breataine]]. Leagadh é sa bhliain 2007.]] Bhí an dá thaobh ag cur feachtas armtha go dtí gur tháinig na sosanna cogaidh. Chuaigh líon na marbh i laghad sna hochtóidí agus sna nóchaidí i gcomparáid leis na seachtóidí. Mar sin féin, d'fhág an foréigean polaitiúil an-drochoidhreacht ag sochaí an Tuaiscirt. Mhair an ghleic armtha ar feadh i bhfad, agus is é an chiall a bhain na daoine as nach dtiocfadh deireadh léi choíche. Is léir gur chuir sé an saol ó mhaith ar go leor daoine i rith na mblianta. Cuidiú mór le Cogadh Fada na Sealadach ab ea na hairm a fuair an tIRA mar bhronntanais ó [[Moammar Qaddafi]], deachtóir na [[An Libia|Libia]]. Bhí Qaddafi i bhfearg le rialtas [[Margaret Thatcher|Thatcher]], ó chabhraigh siad leis na [[SAM|Stáit Aontaithe]] buamaí a chaitheamh ar an [[Tripilí]] sa Libia, buamaí a mharaigh duine clainne de chuid Qaddafi. Cé nach mbíodh saighdiúirí ná péas á marú ag an IRA chomh minic a thuilleadh, bhí an chuma ar an scéal nach raibh srianta ar bith le cumas feallmharfóireachta agus buamadóireachta na Sealadach. Péas, saighdiúirí páirtaimseartha agus sibhialtaigh Phrotastúnacha ba mhó a bhí thíos lena gcuid ionsaithe. Sampla maith de seo ab ea sléacht Lá an Chuimhneacháin in [[Inis Ceithleann]] sa bhliain 1987. Ba nós leis an IRA, chomh maith, targaidí a dhéanamh de thógálaithe, de lucht glantacháin agus cothbhála, agus lucht oibre eile a bhí fostaithe ag na péas nó ag na saighdiúirí Briotanacha. Sa dara leath de na h[[1980idí|ochtóidí]], bhí na paraimíleataigh Phrotastúnacha - na heagraíochtaí úd Fórsa Óglaigh Uladh, Cumann Cosanta Uladh, agus Frithbheartaíocht Uladh - ag tabhairt isteach airm agus pléascáin ón Afraic Theas. Roinneadh na coinsíneachtaí idir an trí eagraíocht, agus ina dhiaidh sin, chuaigh líon fheallmharaithe na gCaitliceach i méadaíocht, cé gur fágadh cuid den trealamh - go háirithe na gránáidí roicéadtiomána - gan úsáid, ó nach raibh na Dílseoirí ábalta leas a bhaint astu. Freagra ab ea na feallmharaithe seo ar an g[[Comhaontú Angla-Éireannach]] sa bhliain 1985, a bhronn an "ról comhairleach" ar rialtas na hÉireann i gcúrsaí an Tuaiscirt. {{Main|Comhaontú Angla-Éireannach}} === An Claonpháirteachas - na Fórsaí Slándála agus na Paraimíleataigh Dhílseacha === Gné chointinneach chonspóideach de na Trioblóidí is ea an claonpháirteachas, is é sin, an dóigh ar chomhoibrigh fórsaí slándála an Stáit leis na sceimhlitheoirí Protastúnacha. [[Íomhá:Troubled Images Exhibition, Belfast, August 2010 (45).JPG|mion|"Unionist Solidarity Means Victory" (Progressive Unionist Party, 1986),]] ==== Reisimint Chosanta Uladh agus na Dílseoirí ==== Ar an 3 Bealtaine 2003, nocht an líonláithreán nuachta Náisiúnaíoch úd ''Nuzhound'' in Éirinn cáipéisí de chuid Rialtas na Breataine ó thús na seachtóidí, cáipéisí a chaitheann solas ar fhadhb na dlúthbhainte a bhí ag saighdiúirí áirithe de chuid Arm na Breataine, go háirithe saighdiúirí i Reisimint Chosanta Uladh, le dreamanna paraimíleata Dílseacha. Ceann de na cáipéisí seo is ea an tuairisc dar teideal ''Subversion in the UDR'', agus í ag tabhairt mionsonraí faoin bhfadhb seo. Sa bhliain 1973, * glacadh leis go raibh dlúthbhaint ag 5-15% de shaighdiúirí na Reisiminte le dreamanna paraimíleata Dílseacha; * creideadh go bhfuair na Dílseoirí níos mó arm ó Reisimint Chosanta Uladh ná ó aon fhoinse eile, agus nach bhfuair siad airm nua-aimseartha thine ó aon fhoinse eile; * bhí eagla ar na húdaráis nach raibh trúpaí na Reisiminte dílis do "Rialtas a Mórgachta", ach do "Chúige Uladh" amháin; * bhí a fhios ag Rialtas na Breataine go raibh na Dílseoirí ag baint úsáide as airm thine de chuid na Reisiminte le sibhialtaigh Chaitliceacha a fheallmharú. [[Íomhá:Troubled Images Exhibition, Belfast, August 2010 (64).JPG|mion|Reifreann 1998: "Whiles the Richt Wurd is NAA" (United Unionists, 1998)]] Cé go raibh a fhios ag madraí an bhaile go ndeachaigh ní ba mhó ná dhá chéad arm tine ó lámha Arm na Breataine go dtí na Dílseoirí roimh an mbliain 1973, mhéadaigh Rialtas na Breataine ar ról na Reisiminte i gcúrsaí "coimeádta na síochána" i dTuaisceart Éireann. Ba chuid é seo den straitéis uileghabhálach a bhí ag an Rialtas na Sealadaigh a chloí - polasaí na normáltachta, an Ultachais agus na coiriúlachta - is é sin, cúrsaí an Tuaiscirt a thabhairt chun normáltachta, cúrsaí na slándála a fhágáil faoi fhórsaí áitiúla ("Ultacha"), agus caitheamh leis na sceimhlitheoirí mar a bheadh gnáthchoirpigh iontu. ==== An Grúpa Speisialta Patróil agus na líomhaintí faoi dhrong Ghleann Anna ==== [[Íomhá:Troubled Images Exhibition, Belfast, August 2010 (66).JPG|mion|"Racism seriously affects our vision of people" (Racism Awareness Group, 1996), ]]{{Main|Drong Ghleann Anna}}[[Íomhá:Troubled Images Exhibition, Belfast, August 2010 (35).JPG|mion|"Say Yes and Say it Loud" (Belfast Newsletter, 1998), ]] ==== An Claonpháirteachas sna hOchtóidí agus sna Nóchaidí ==== Tá sé dearbhaithe gur thug daoine agus dreamanna áirithe taobh istigh den Arm agus den Chonstáblacht Ríoga eolas do na Dílseoirí ó am go ham ó dheireadh na n-ochtóidí anuas, rud a chuir ar chumas na sceimhlitheoirí Protastúnacha targaidí a dhéanamh de na gníomhaithe Poblachtánacha. Sa bhliain 1992, nocht Brian Nelson, gníomhaire rúnda Briotanach taobh istigh de Chumann Cosanta Uladh go raibh sé tar éis dúnmharú a dhéanamh agus airm a smuigleáil isteach le cabhrú an Airm. De réir mar atá cruthaithe, bhí faicsin san Arm agus sa Chonstáblacht agus iad sásta comhoibriú le Nelson agus le Cumann Cosanta Uladh trí aonad faisnéise de chuid an Airm a dtugtaí Aonad Taighde na bhFórsaí (''The Force Research Unit'') air. Ó dheireadh na nóchaidí anuas, fuair iriseoirí áirithe, Peter Taylor ina measc, an dearbhú ó na Dílseoirí go raibh foinsí sna fórsaí slándála ag seachadadh comhaid agus tuarascálacha faisnéise chucu faoi thargaidí Poblachtánacha. I dtuarascáil ar scaoileadh saor léi ar an [[22 Eanáir]] [[2007]], dúirt an tOmbudsman Póilíníochta Nuala O'Loan go raibh brathadóirí taobh istigh d'Fhórsa Óglaigh Uladh tar éis coireanna tromchúiseacha, dúnmharuithe fiú, a dhéanamh, agus go raibh a fhios ag a lucht teagmhála sna fórsaí slándála iad a bheith sáite ina leithéid. De réir na tuarascála, bhí oifigigh áirithe de chuid an Bhrainse Speisialta ag cumadh ráitis bhréige, ag cur cosc le cuardach fianaise, agus ag "naífhosaíocht" amhrasánaigh nuair a bhí agallamh á chur orthu. Is é an breithiúnas a thug Jimmy Spratt, Comhairleoir de chuid na nAontachtóirí Daonlathacha agus iarchathaoirleach Chomhaontas na bPóilíní ná: "Dá mbeadh ruainne amháin fírinne sa tuarascáil sin, chuirfí an dlí ar iar-phóilíní. Níor cuireadh, agus mar sin, ba chóir don tsaol mhór an tátal a bhaint as an scéal nach bhfuil mórán fíricí ann." Mar sin féin, dúirt an Státrúnaí um Thuaisceart Éireann, Peter Hain, go raibh sé "géarbharúlach go gcuirfear an dlí ar aon duine amháin, ar a laghad, de thoradh na tuarascála a tugadh dúinn inniu". Rud eile a dúirt Hain ná: "Tá deiseanna éagsúla ann a d'fhéadfadh an t-ionchúisitheoir a thapú. Rud tromchúiseach ann féin is ea gur chuir iar-phóilíní áirithe bac leis na fiosruithe agus gur dhiúltaigh siad comhoibriú leis an Ombudsman. Iad siúd a bhí sáite sna rudaí seo, ní mór go n-íocfaidh siad a ndeachú, agus ba chóir do na húdaráis céimeanna a ghlacadh dá réir sin". Dealraíonn sé nach mbeidh rath ar aon ionchúiseamh cibé, i bhfianaise an chineál coireanna atá i gceist. Más fíor gur díothaíodh nó gur hathraíodh fianaise, nó nár bailíodh fianaise ar bith ar an gcéad ásc, is deacair caingean a thosú ar aon nós. Mar sin, cibé a deir Jimmy Spratt, is dócha nach bhfuil mórán tábhachta leis, ó d'fhéach na coirpigh chuige nach mbeadh a dhath fágtha ag an ionchúiseamh, agus de réir na tuarascála úd ''Ballast Report'', d'éirigh leo go seoigh san obair seo. [[Íomhá:Troubled Images Exhibition, Belfast, August 2010 (48).JPG|mion|"All Party Peace Talks Now" (Sinn Fein, 1995)]] ==== Na Líomhaintí faoin Ordú Maraithe ==== Thairis sin, tugann na Poblachtánaigh le fios go raibh sé de pholasaí ag na fórsaí slándála daoine a raibh amhras orthu iad a bheith ina mbaill den IRA, - go raibh sé de pholasaí acu daoine den chineál seo a mharú scun scan, seachas iad a ghabháil. Diúltaíonn na fórsaí slándála do na líomhaintí seo. Is é an tuiscint atá acu féin ar na cúrsaí nár maraíodh aon duine ar an dóigh seo nach raibh ina pharaimíleatach tromarmáilte - cosúil leis an ochtar fear a básaíodh i Loch gCál sa bhliain 1987. Deich mí ina dhiaidh sin, áfach, caitheadh triúr Sealadach i n[[Giobráltar]] nach raibh armáilte ar aon nós. Is iomaí duine a bhain an tátal as an scéal sin ná go raibh polasaí den chineál seo i bhfeidhm ag na Gaill. == 1993-1998: Próiseas na Síochána == === Gníomhaíochtaí na bParaimíleatach === [[Íomhá:Tower 42, City of London (8658657675).jpg|mion|Aibreán 1993, buama IRA, Tower 42, Bishopgate, [[Londain]]]] Cé go raibh an tIRA ag leanúint leis i mbun na gleice armtha, bhí [[Sinn Féin]], a raibh [[Gearóid Mac Ádhaimh]] i gceannas air ón mbliain 1983 anuas, - bhí Sinn Féin ag iarraidh comhchainteanna a thosú le deireadh a chur leis na Trioblóidí. Bhí a fhios ag Gearóid Mac Ádhaimh go mbeadh próiseas fada ann. Sna 1970idí, bhí sé de thuairim aige féin go mairfeadh an cogadh go ceann fiche bliain eile. Chuaigh sé i dteagmháil le [[John Hume]] - ceannaire an [[SDLP]] - go hoscailte, agus san am céanna, bhí comhchainteanna faoi cheilt aige le hoifigiúlaigh de chuid an Rialtais. Bhí na Dílseoirí i mbun oibre den chineál chéanna ar chúla téarmaí, agus iad i dteagmháil le rialtais na hÉireann agus na Ríochta Aontaithe trí eaglaisigh Phrotastúnacha, go háirithe an ministir Preispitéireach, an tUrramach Roy Magee, chomh maith leis an Ard-Easpag Anglacánach [[Robin Eames]]. I ndiaidh tréimhse fada uisce faoi thalamh, d'fhógair na Dílseoirí agus na Poblachtánaigh araon sos comhraic sa bhliain 1994. Bliain dheacair ab ea an bhliain dheireanach roimh na sosanna cogaidh, agus ní raibh ag maolú ar na gníomhartha uafáis. Ní raibh ach ag méadú ar dhúnmharfóireacht Chumann Cosanta Uladh agus Fhórsa Óglaigh Uladh, nó sa bhliain sin, 1993, mharaigh siad ní ba mhó sibhialtaigh ná na Poblachtánaigh, rud nach ndearna siad roimhe sin. Scaoil an UDA ceathrar Caitliceach i gCarraig Cheasail i g[[Contae Dhoire]]. {{Main|Dúnmharuithe Charraig Ceasail agus Bhéal Feirste (1993)}} Bhuamáil na Poblachtánaigh Bóthar na Seanchille i Mí Dheireadh Fómhair 1993. {{Main|Buamáil na Seanchille}} Mar dhíoltas air sin, d'ionsaigh an Cumann Cosanta beár i nGlas Stiallach, agus mharaigh siad ochtar. {{Main|Sléacht Rising Sun}} Ar an [[16 Meitheamh]] [[1994]], go gairid roimh na sosanna cogaidh sa bhliain sin, lámhach [[Arm Saoirse Náisiúnta na hÉireann|Arm Náisiúnta Fuascailte na hÉireann]] (an tINLA) triúr ball d'[[Óglaigh Uladh]] i m[[Bóthar na Seanchille]]. B'é an díoltas a d'agair na [[Dílseachas|Dílseoirí]] ná gur bhuail siad isteach i d[[teach tábhairne]] i [[Loch an Oileáin]] i g[[Contae an Dúin]] le cith urchar a scaoileadh ina thimpeall. Maraíodh seisear sibhialtach. {{Main|Sléacht Loch an Oileáin}} Sna míonna deireanacha roimh an sos cogaidh, mharaigh an tIRA ceathrar sean-Dílseoirí, duine acu ina bhall d'[[Óglaigh Uladh]] agus an triúr eile ag baint leis an gCumann Cosanta. Is iomaí ciall is féidir a bhaint as an mbabhta foréigin seo go gairid roimh na sosanna cogaidh. Deir teoiric amháin go raibh eagla ar na Dílseoirí go n-imreofaí feillbheart orthu, agus gur mhéadaigh siad ar an bhforéigean dá réir. De réir míniúcháin eile, bhí na Poblachtánaigh ag sásamh a gcuid seanfhaltanas ar an nóiméad deireanach roimh an sos cogaidh agus iad ag féachaint chuige go mbeadh cuma na cogúlachta dochloíte orthu nuair a chromfaidís ar an bpróiseas polaitiúil. Ar [[15 Nollaig]] [[1993]], eisíodh Dearbhú Comhpháirteach i leith na Síochána, nó Dearbhú Shráid Downing. Níor chuir an doiciméad deireadh leis an fhoréigean, ach chuidigh sé dúshraith a chur síos a dtógfaí socrú síochánta, polaitiúil uirthi.<ref name=":0">{{Lua idirlín|url=https://ccea.org.uk/downloads/docs/Support/Ginear%C3%A1lta/2020/Paca%20Acmhainni%CC%81%20Aonad%201%20Roinn%20B%20Rogha%202%20Dearbhu%CC%81%20Shra%CC%81id%20Downing%2C%201993.pdf|teideal=Dearbhú Shrádi Downing|údar=CCEA|dátarochtana=2023}}</ref> {{Main|Dearbhú Shráid Downing}} === 1994: an chéad sos comhraic === I Mí Lúnasa 1994, d'fhógair na Sealadaigh sos comhraic. Sé seachtaine ina dhiaidh sin, chuaigh grúpaí paraimíleata na nDílseoirí le chéile faoi bhrat Chomhcheannas Míleata na nDílseoirí lena sos cogaidh féin a chur in iúl in éineacht. Cé gur theip ar an dá shos cogaidh níos déanaí (sa bhliain 1996), chuir siad deireadh leis an bhforéigean mórscála sa Tuaisceart. Ar [[9 Nollaig]] [[1994]]. tharla cainteanna foirmeálta idir [[Rialtas na Ríochta Aontaithe|Rialtas na Breataine]] agus [[Sinn Féin]] don chéad uair, i g[[Eastát Star Monadh|Cnoc an Anfa]], Béal Feirste. Foilsodh [[An Creat-Cháipéis, Tuaisceart Éireann]] (Framework Documents) ar 22 Feabhra 1995)<ref>{{Lua idirlín|url=https://alphahistory.com/northernireland/anglo-irish-framework-peace-negotiations-1995/|teideal=Anglo-Irish Framework for peace negotiations (1995)|údar=alphahis|dáta=2017-08-16|language=en-US|work=Northern Ireland|dátarochtana=2024-02-19}}</ref> Ní raibh dhá bhliain imithe ó shíniú an tsos comhraic, nuair a chuir an tIRA ar ceal é ar an [[9 Feabhra]] [[1996]]. {{Main|Buamáil Docklands (1996)}}{{Main|Buamáil Mhanchain (1996)}} Bhí Sinn Féin den tuairim go raibh teipthe ar an sos cogaidh, toisc nach raibh Rialtas na Ríochta Aontaithe ([[John Major]] agus na [[An Páirtí Coimeádach (An Ríocht Aontaithe)|Coiméadaigh]]) na comhchainteanna síochána a oscailt do na Poblachtánaigh sula ndíchoimisiúnódh an tIRA a chuid arm.[[Íomhá:No to terrorism.jpg|mion]] === 1997: an dara sos comhraic === Nuair a tháinig [[Tony Blair]] i gcumhacht sa Bhreatain i 1997 agus [[Bertie Ó hEachthairn|Bertie Ahern]] mar [[Taoiseach|Thaoiseach,]] d’aontaigh an bheirt tabhairt faoi phróiseas na síochána in athuair. D'fhill an tIRA ar an sos cogaidh i Mí [[Iúil]] [[1997]], nuair a thosaigh na comhchainteanna le [[Comhaontú Aoine an Chéasta]] a ullmhú. === An próiseas polaitiúil === I ndiaidh na sosanna cogaidh, chrom na príomhpháirtithe polaitíochta sa Tuaisceart ar chomhchainteanna le comhaontas polaitiúil a shocrú. B'as na cainteanna seo a d'eascair [[Comhaontú Aoine an Chéasta]] (nó 'Comhaontú Bhéal Feirste' do na h[[Aontachtóirí na hÉireann|Aontachtóir]]í) sa bhliain 1998. {{Main|Comhaontú Aoine an Chéasta}}{{Main|Reifreann ar Chomhaontú Aoine an Chéasta, 1998}} Sa Chomhaontú seo, cuireadh rialtas dúchais ar bun don Tuaisceart in athuair, agus é bunaithe ar phrionsabal na [[Comhshochaíocht|cumhachtroinnte]].<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Power sharing|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Power_sharing&oldid=1087523302|journal=Wikipedia|date=2022-05-12|language=en}}</ref> Bunaíodh Feidhmeannas Comhchumhachta sa bhliain 1999, agus an ceithre pháirtí ba mhó páirteach ann, ina measc Sinn Féin. Leasú eile ab ea bunú na seirbhíse nua poilíníochta, ar tugadh [[Seirbhís Póilíníochta Thuaisceart Éireann]] uirthi. Cuireadh de dhualgas ar an tseirbhís poilíníochta nua cuóta áirithe íosmhéide de Chaitlicigh a fhostú.[[Íomhá:Fish and Chip Shop - A Sign of the Times - geograph.org.uk - 526795.jpg|mion|'For God and Ulster", Béal Feirste]] == 21 hAois athmhuintearas agus seicteachas == === 2001-2005ː Díchoimisiúnú === Ar 23 Deireadh Fómhair 2001 chuir an tIRA tús le díchoimisiúnú ar a gcuid arm.<ref>{{Lua idirlín|url=http://edition.cnn.com/2001/WORLD/europe/10/23/ira.announce/index.html|teideal=CNN.com - IRA begins disarming - October 23, 2001|work=edition.cnn.com|dátarochtana=2022-10-23|archivedate=2022-10-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20221023144800/http://edition.cnn.com/2001/WORLD/europe/10/23/ira.announce/index.html}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://www.brookings.edu/blog/order-from-chaos/2020/09/11/horror-at-the-9-11-attacks-contributed-to-peace-in-northern-ireland/|teideal=Horror at the 9/11 attacks contributed to peace in Northern Ireland|údar=Amanda Sloat|dáta=2020-09-11|language=en-US|work=Brookings|dátarochtana=2022-10-23}}</ref> Ní dhearna an IRA Sealadach díchoimisiúnú go dtí Deireadh Fómhair 2001 nuair nach raibh an dara rogha acu tar éis [[9/11]]. Ach fós cuireadh díchoimisiúnú na n-arm ag an IRA ar an méar fhada agus bhí sé sin ina chnámh spairne go dtí go ndearnadh an gníomh iomlán ar deireadh in 2005.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Cinnlinte: Saol an Iriseora|url=https://books.google.co.uk/books?id=weSKDwAAQBAJ&pg=PA87&lpg=PA87&dq=%22Cuireadh+d%C3%ADchoimisi%C3%BAn%C3%BA+na+n-arm+ag+an+IRA+ar+an+m%C3%A9ar+fhada+agus+bh%C3%AD+s%C3%A9+sin+ina+chn%C3%A1mh+spairne+do+dt%C3%AD+go+ndearnadh+an+gn%C3%ADomh+ar+deireadh+in+2005.%22&source=bl&ots=VmNQCacHhG&sig=ACfU3U3PVz6s8qdFzexG3DPgnJxVMwroQA&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwjtz8Xxyvb6AhVkm1wKHf_EAaMQ6AF6BAgJEAM|publisher=Cois Life|date=2016-05-01|language=ga-IE|author=Deaglán De Bréadún}}</ref> In 2005, dheimhnigh an Comhlacht Neamhspleách um Dhíchoimisiúnú go raibh díchoimisiúnú an IRA tarlaithe.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.dfa.ie/ie/ar-rol-ar-mbeartais/tuaisceart-eireann/comhaontu-aoine-an-cheasta-agus-inniu/|teideal=Comhaontú Aoine an Chéasta agus inniu - Department of Foreign Affairs|work=www.dfa.ie|dátarochtana=2022-10-23}}</ref> === Polataíocht === Cé go bhfuil na sceimhlitheoirí éirithe as, a bheag nó a mhór, is iad na páirtithe is antoiscí a bhfuil ag éirí leo sna toghcháin ó síníodh an Comhaontú. Sa bhliain 2007, d'aontaigh [[Ian Paisley]] agus [[Gerry Adams|Gearóid Mac Ádhaimh]] rialtas comhchumhachta a chur ar bun.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.irishtimes.com/news/paisley-and-adams-agree-power-sharing-deal-1.804911|teideal=Paisley and Adams agree power sharing deal|dáta=Bealtaine 2007|language=en|work=The Irish Times|dátarochtana=2022-07-20}}</ref> Is é Sinn Féin an páirtí is mó ar an taobh Caitliceach inniu, agus tá [[Páirtí Aontachtach Uladh]] níos laige ná an [[Páirtí Aontachtach Daonlathach|DUP]] (Páirtí Aontachtach Daonlathach). Thairis sin, níor bhain blianta na síochána mórán den t[[seicteachas]], agus tá críochdheighilt na gceantar idir na Protastúnaigh agus na Caitlicigh fós ann. * [[Comhaontú Chill Rìmhinn]], 2006 (St Andrew's Agreement) * [[Comhaontú Hillsborough, 2010]] === Ceist na mórshiúlta === [[Íomhá:Woo Hoo parade Belfast 12 July.jpg|mion|Mórshiúl "Woo Hoo" Béal Feirste 2007]] Is minic a bhíonn scliúchais ann agus an caidreamh trasphobail ag dul ó mhaith nuair a thagann na hOráistigh amach lena gcuid mórshiúlta a dhéanamh. Leis na mórshiúlta seo, bíonn na Dílseoirí ag ceiliúradh chuimhne Chath na Bóinne agus bhua Chlann Bhullaí ar na Caitlicigh sa bhliain 1690. Ba é an bua seo a chuir bun le Cinsealacht na nGall in Éirinn agus a d'fhág na Gaeil faoi leatrom go ceann i bhfad. Ní bhíonn na Caitlicigh sásta le ceiliúradh den chineál seo a fheiceáil in aice leo, agus is minic a bhíonn trioblóidí ann nuair a thagann na hOráistigh róghar do na háiteanna ina bhfuil na Caitlicigh ina bhformhór. Bhíodh an bruíonachas go dona timpeall Bhóthar Gharbhachaidh i bPort an Dúnáin, áit a dtéadh mórshiúl na nOráisteach ó Eaglais Dhroim Crí thart le heastát tithíochta ina bhfuil cónaí ar chuid mhór Caitliceach. Inniu, tá cosc curtha leis an mórshiúl go deo, ós rud é go mbíodh scliúchais ann sna blianta 1995, 1996 agus 1997, agus iad ag maireachtáil na seachtainí fada i ndiaidh lá an mhórshiúil féin. Fuair cuid mhaith daoine bás de dheasca an fhoréigin seo. Mar shampla, mharaigh Fórsa Óglaigh Uladh tiománaí tacsaí Caitliceach, agus caitheadh peitrealbhuama i dteach i mBaile Monaidh ina raibh cónaí ar lánúin mheasctha agus ceathrar mac, ar mharaigh an buama triúr acu. I mBéal Feirste, bhí Bóthar Ormeau agus Bóthar Chromghlinne ina gcnámha spairne ar chúiseanna cosúla. == Tráma == Rinne taithí ar fhoréigean dochar do sciar mór den phobal, idir eachtraí a bhain leis na Trioblóidí agus imeachtaí anróiteacha sna blianta ó Chomhaontú Aoine an Chéasta.<ref>I mí Feabhra 2025, foilsíodh tuairisc dar teideal ‘[https://www.endingtheharm.com/wp-content/uploads/2025/02/Impact-of-Adverse-Childhood-Experiences-report-060225-1.pdf The Prevalence and Impact of Adverse Childhood Experience in Northern Ireland]’, Executive Programme on Paramilitarism and Organised Crime, de chuid Queen’s University</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/o-ghluin-go-gluin-an-dochar-o-luath-thaithi-thramach-sa-tuaisceart/|teideal=Ó ghlúin go glúin – an dochar ó luath-thaithí thrámach sa Tuaisceart|dáta=2025-02-09|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2025-02-09}}</ref> Deir na fulangaithe i gcónaí go gcaithfear reachtaíocht chuí a thabhairt isteach agus, thar aon ní eile, a chur i bhfeidhm lena chruthú go bhfuiltear dáiríre faoi dhul i ngleic le lorg na coimhlinte. D'fhoilsigh an dá Rialtas (na hÉireann agus na Ríochta Aontaithe) creatcháipéis maidir le hoidhreacht na dTrioblóidí ar an 19 Meán Fómhair 2025.<ref name=":3">{{Luaigh foilseachán|title=Oidhreacht na dTrioblóidí le plé ag an gComhaireacht|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2025/0930/1536006-oidhreacht-na-dtriobloidi-le-ple-ag-an-gcomhaireacht/|date=2025-09-30|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref> {{Príomhalt|Coimisiún Oidhreachta}} == Na Taismigh, 1969-2002: Achoimre == === An fhreagracht === {| class="prettytable" style="width:500px" !colspan="2" align="center" |An Fhreagracht as na Maruithe [http://cain.ulst.ac.uk/sutton] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110226040103/http://cain.ulst.ac.uk/sutton/ |date=2011-02-26 }} |- !colspan="1" align="left" |An Dream a bhí Ciontach !colspan="1" align="right" |Líon na mBásanna |- | Dreamanna Paraimíleata na bPoblachtánach || align="right" | 2055 |- | Dreamanna Paraimíleata na nDílseoirí || align="right" | 1020 |- | Na Fórsaí Slándála || align="right" | 368 |- | Daoine Anaithnide || align="right" | 80 |- |} === Na Cineálacha Daoine a Maraíodh === {| class="prettytable" style="width:500px" !colspan="2" align="center" |Na Básanna de réir Stádas an Duine a Maraíodh [http://cain.ulst.ac.uk/sutton/tables/Status.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110514142516/http://cain.ulst.ac.uk/sutton/tables/Status.html |date=2011-05-14 }} |- !colspan="1" align="left" |Stádas !colspan="1" align="right" |Líon na mBásanna |- | Sibhialtach || align="right" | 1855 |- | Baill de chuid na bhFórsaí Slándála agus na bhFórsaí Cúltaca || align="right" | 1123 |- !colspan="2" align="center" |agus iad: |- | — ina saighdiúirí Briotanacha || align="right" | 499 |- | — ina [[Constáblacht Ríoga Uladh|saighdiúirí dubha]] || align="right" | 301 |- | — ina mbaill de [[Reisimint Chosanta Uladh]]|| align="right" | 197 |- | — ina mbaill de [[Seirbhís Príosúnachta Thuaisceart Éireann|Sheirbhís Príosúnachta Thuaisceart Éireann]]|| align="right" | 24 |- | — ina n[[An Garda Síochána|Gardaí]] || align="right" | 9 |- | — ina mbaill de [[Reisimint Ríoga na hÉireann]]|| align="right" | 7 |- | — ina mbaill de thrúpaí cúltaca Arm na Breataine ("[[Territorial Army]]") || align="right" | 7 |- | — ina bpóilíní Sasanacha || align="right" | 6 |- | — ina mbaill den [[An tAerfhórsa Ríoga|Aerfhórsa Ríoga]]|| align="right" | 4 |- | — ina mbaill den [[An Cabhlach Ríoga|Chabhlach Ríoga]]|| align="right" | 3 |- | — ina saighdiúirí Éireannacha || align="right" | 1 |- | Paraimíleataigh Phoblachtánacha || align="right" | 394 |- | Paraimíleataigh Dhílseacha || align="right" | 151 |- |} <br clear=all> === An Áit === {| class="prettytable" style="width:500px" !colspan="2" align="left" |Scaipeachán na mBásanna i dTrioblóidí an Tuaiscirt de réir na hÁite[http://cain.ulst.ac.uk/sutton] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110226040103/http://cain.ulst.ac.uk/sutton/ |date=2011-02-26 }} |- !colspan="1" align="center" |Áit !colspan="1" align="right" |Líon na mBásanna |- | [[Contae Aontroma]] || align="right" | 207 |- | [[Contae Ard Mhacha]] || align="right" | 276 |- | [[Oirthear Bhéal Feirste]]|| align="right" | 128 |- | [[Tuaisceart Bhéal Feirste]]|| align="right" | 576 |- | [[Contae Thír Eoghain]] || align="right" | 339 |- | [[Iarthar Bhéal Feirste]]|| align="right" | 623 |- | [[Contae an Dúin]] || align="right" | 243 |- | [[Contae Fhear Manach]] || align="right" | 112 |- | [[Doire|Cathair Dhoire]] || align="right" | 227 |- | [[Contae Dhoire]] || align="right" | 123 |- | [[Poblacht na hÉireann]] || align="right" | 113 |- | [[Sasana]] || align="right" | 125 |- | Ilchríoch na h[[An Eoraip|Eorpa]] || align="right" | 18 |} === Liosta Cróineolaíoch === {| class="prettytable" style="width:500px" |- !colspan="2" align="center" | Básanna a raibh baint acu le trioblóidí an Tuaiscirt (1969–2001). Na básanna a tugadh mar "bhásanna a raibh baint acu leis na trioblóidí", nó mar "bhásanna nach rabhthas cinnte fúthu, an raibh siad bainteach leis na trioblóidí". |- !colspan="1" align="center" |Bliain !colspan="1" align="right" |Líon na mBásanna |- | 2001 || align="right" | 16 |- | 2000 || align="right" | 19 |- | 1999 || align="right" | 8 |- | 1998 || align="right" | 55 |- | 1997 || align="right" | 21 |- | 1996 || align="right" | 18 |- | 1995 || align="right" | 9 |- | 1994 || align="right" | 64 |- | 1993 || align="right" | 88 |- | 1992 || align="right" | 89 |- | 1991 || align="right" | 96 |- | 1990 || align="right" | 81 |- | 1989 || align="right" | 75 |- | 1988 || align="right" | 104 |- | 1987 || align="right" | 98 |- | 1986 || align="right" | 61 |- | 1985 || align="right" | 57 |- | 1984 || align="right" | 69 |- | 1983 || align="right" | 85 |- | 1982 || align="right" | 110 |- | 1981 || align="right" | 113 |- | 1980 || align="right" | 80 |- | 1979 || align="right" | 121 |- | 1978 || align="right" | 81 |- | 1977 || align="right" | 111 |- | 1976 || align="right" | 295 |- | 1975 || align="right" | 260 |- | 1974 || align="right" | 294 |- | 1973 || align="right" | 253 |- | 1972 || align="right" | 479 |- | 1971 || align="right" | 171 |- | 1970 || align="right" | 28 |- | 1969 || align="right" | 16 |} === Staitisticí Eile === {| class="prettytable" style="width:500px" |- !colspan="2" align="center" |Coireanna eile a raibh baint acu leis na trioblóidí (tuairimiú).<ref>{{cite web |url=http://cain.ulster.ac.uk/ni/security.htm#05 |teideal=CAIN: Northern Ireland Society - Security and Defence |foilsitheoir=Cain.ulster.ac.uk |date= |accessdate=2008-11-02 |dátarochtana=2009-09-20 |archivedate=2014-09-07 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140907032750/http://cain.ulster.ac.uk/ni/security.htm#05 }}</ref> |- !colspan="1" align="center" | Cineál !colspan="1" align="right" | Líon |- | Gortú || align="right" | 47,541 |- | Lámhach || align="right" | 36,923 |- | Robáil armtha || align="right" | 22,539 |- | Daoine ar cuireadh an dlí orthu as coireanna paraimíleata || align="right" | 19,605 |- | Buamáil nó iarracht buamála || align="right" | 16,209 |- | Coirloscadh || align="right" | 2,225 |} == Croineolaíocht == 1960idí: [[Gluaiseacht na gCeart Sibhialta i dTuaisceart Éireann]] agus [[Cumann Cearta Sibhialta Thuaisceart Éireann]] 1969: [[Saor Dhoire]] agus [[Cath Thaobh an Bhogaigh]] 1971: [[Oibríocht Demetrius]] agus imtheorannú gan triail 1972: [[Domhnach na Fola (1972)|Domhnach na Fola]] 1972: [[Riail dhíreach (Tuaisceart Éireann)|Riail dhíreach]] 1973: [[Comhaontú Sunningdale]] 1974: Bunaíodh an [[Feidhmeannas Comhroinnte Cumhachta]] 1977; [[Feallmharú Airey Neave]] 1981: [[Stailc ocrais 1981|Stailc ocrais]] 1984: [[Buamáil Brighton (1984)|Buamáil Brighton]] 1985: [[Comhaontú Angla-Éireannach]] 1993: [[Dearbhú Shráid Downing|Forógra Shráid Downing]]<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Downing Street Declaration|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Downing_Street_Declaration&oldid=945802693|journal=Wikipedia|date=2020-03-16|language=en}}</ref> 1998: [[Comhaontú Aoine an Chéasta]]; (1998: [[Tionól Thuaisceart Éireann]]; 2006: [[Comhaontú Chill Rìmhinn]]) agus * [[:Catagóir:Eachtraí foréigin le linn na dTrioblóidí|Eachtraí foréigin le linn na dTrioblóidí]] == Tagairtí == {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Trioblóidí}} [[Catagóir:Na Trioblóidí| ]] [[Catagóir:Eachtraí foréigin le linn na dTrioblóidí]] [[Catagóir:Stair Thuaisceart Éireann]] 8m8hbsre6474vjbjq0ejbjxrgzrrfvx 0 22015 1320605 1318928 2026-07-14T20:59:42Z Aerchasúr 45379 1320605 wikitext text/x-wiki :''Is alt faoi oileán na hÉireann agus an tír ina hiomlán é seo; tá ailt ar leith faoi [[Éire (Poblacht na hÉireann)]] agus faoi [[Tuaisceart Éireann|Thuaisceart na hÉireann]] freisin. I gcomhair ciall eile den fhocal, féach [[Éire (idirdhealú)]]'' {{WD Bosca Geografaíocht Pholaitiúil|superficie=84,603<ref name="ONS Standard Area Measurement">{{cite web |url=https://geoportal.statistics.gov.uk/datasets/ons::standard-area-measurements-latest-for-administrative-areas-in-the-united-kingdom-v2/about |teideal=Standard Area Measurements (Latest) for Administrative Areas in the United Kingdom (V2) |author=<!--Not stated--> |date=5 April 2023 |website=[[ONS Open Geography Portal|Open Geography Portal]] |publisher=Office for National Statistics |access-date=3 December 2023|retrieve-date=15 May 2024}}</ref>}} Is oileán í '''Éire''' atá suite amuigh ó chósta iarthuaisceart mhórthír na [[Eoraip|hEorpa]], siar ón [[Breatain|mBreatain Mhór]], in oirthear an [[an tAigéan Atlantach|Aigéin Atlantaigh]] thuaidh. == Sanasaíocht == Sa [[miotaseolaíocht na nGael|mhiotaseolaíocht Ghaelach]], ba bhandia eapainmneach na hÉireann í [[Ériu]], iníon [[Ernmas]] de chuid na [[Tuatha Dé Danann]]. B'é [[Mac Gréine]] a fear céile. Tá díospóid faoi shánasaíocht Ériu ach d’fhéadfadh sí a bheith díorthaithe ón bhfréamh Próit-Ind-Eorpais ''*h₂uer'', ag tagairt d’uisce ag sileadh.<ref>{{cite encyclopedia |last1=Ní Mhurchú |first1=Síle |editor1-last=Echard |editor1-first=Sian |editor2-last=Rouse |editor2-first=Robert |title=Ériu |encyclopedia=The Encyclopedia of Medieval Literature in Britain, |date=2017 |publisher=John Wiley & Sons |isbn=978-1-118-39698-8 |url=https://books.google.com/books?id=UXoqDwAAQBAJ&q=Eriu+etymology&pg=PA750 |location=Chichester |language=en |page=750 |access-date=15 June 2024|archive-date=5 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210205180114/https://books.google.com/books?id=UXoqDwAAQBAJ&q=Eriu+etymology&pg=PA750 |url-status=live }}</ref> Ós rud é go ndéanann 'Ériu' ionadaíocht do bhandia na hÉireann, go minic léirítear í mar phearsantú na hÉireann. Is í "Ériu" an fhoirm ársa don logainm "Éire" a bhíonn in úsáid sa lá atá inniu ann. == Tíreolaíocht == [[Íomhá:Topography Ireland.jpg|thumb|Topagrafaíocht]] Labhraítear go minic sa Ghaeilge ar [[Leath Mhogha]] agus [[Leath Choinn]]. Clúdaíonn leath Mhogha an chuid tíre atá ó dheas ó [[Eiscir Riada]], agus Leath Choinn an chuid eile. Tá an tír, ar ar thug na Rómhánaigh ''Hibernia'', 486 ciliméadar (301 míle) ó thuaidh aneas, agus 275 ciliméadar (171 míle) anoir aniar. Tá maigheanna móra i lár na tíre, cuid mhaith díobh clúdaithe le portaigh, agus tá an-chuid cnoic agus sléibhte mórthimpeall orthu, ach níl mórán acu an-ard. Is é [[Corrán Tuathail]] i g[[Contae Chiarraí]] an ceann is airde (1041 méadar). Tá talamh mhaith san oirthear in áiteanna, agus déantar an-chuid curadóireachta, mar shampla ar chruithneacht, eorna, biatas siúcra agus torthaí. San iarthar, níl an oiread sin curadóireachta, mar go bhfuil an aeráid agus an talamh tais cuid mhór den bhliain, agus an talamh níos boichte i go leor áiteanna. Tógáil eallach agus caorach, maraon le ba bainne, an sórt talmhaíochta a chleachtaítear ansin don chuid is mó. Fanann siadsan amuigh faoin aer an bhliain ar fad de ghnáth, mar níl an aimsir in Éirinn chomh crua le tíortha eile i dTuaisceart na hEorpa mar gheall ar [[Sruth Murascaille Mheicsiceo|Shruth Murascaille Mheicsiceo]]. Féach [[Bóithre agus mótarbhealaí in Éirinn]] mar tuilleadh eolais faoi na bóithre agus na mótarbhealaí ar fháil in Éirinn. == Aimsir == {{príomhalt|Aeráid na hÉireann}} Aimsir bhog fhliuch is gnách a bheith in Éirinn. Tá tionchar mór ag Sruth [[Murascaill Mheicsiceo|Mhurascaill Mheicsiceo]] uirthi. Is ag an ngaoth aniar aneas atá an tionchar is mó ar an aimsir, agus tig sruth na Murascaile ón treo céanna. Tugann sí aer te isteach ón [[Muir na Cairibe|gCairib]], a bhailíonn an-chuid taiseachta ar a bealach trasna an [[an tAigéan Atlantach|Atlantaigh]] Thuaidh. Cé go bhfágann sin nach mbíonn mórán fuachta nó sneachta ann sa gheimhreadh, ná teochtaí ró-ard sa samhradh, is minic a bhíonn an tír an-ghaofar agus tais, rud a bhíonn le sonrú sa gheimhreadh go háirithe. == Flóra agus fána == Ós rud é go raibh an t-oileán scartha amach ó mhór-roinn na hEorpa de bharr ardú mara ag deireadh na hoighearaoise, níl a leithéid d'éagsúlacht ainmhithe is a bhfuil le fáil sa Bhreatain nó ar mhórthír na Eorpa. Na speicis a fhaightear go flúirseach ná an [[sionnach]], an [[gráinneog|ghráinneog]] agus an [[broc]]; chomh maith leis an [[giorria]], an [[fia rua]] agus an [[cat crainn]] i líonanna níos lú. Tagtar ar roinnt ainmhithe mara i bhfarraigí an oileáin freisin, mar atá an [[turtar mara]], an [[siorc]], an [[rón]], an [[míol mór]] agus an [[deilf]]. Níl [[nathair]] ar bith le fáil, agus is í an [[laghairt]] an t-aon reiptíl a fhaightear ann. I measc na speicis díofa a chuaigh i léig ná an [[fia mór]], an [[falcóg mhór|fhalcóg mhór]] agus an [[mac tíre]]. Tugadh an t-[[iolar fíréan]] isteach arís, tar éis dó a bheith imithe leis na glúinte. == Daonra == {{Main|Déimeagrafaic na hÉireann}} Tá beagnach seacht milliún duine in Éirinn agus cúig milliún sa Phoblacht.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=5.01 milliún duine ag maireachtáil sa Stát - figiúirí nua|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2021/0831/1243880-5-01-milliun-duine-ag-maireachtail-sa-stat-figiuiri-nua/|date=2021-08-31|retrieve-date=23 Samhain 2022|language=ga|website=[[Nuacht RTÉ]]}}</ref> Is de bhunadh [[Na Ceiltigh|Ceilteach]] an chuid is mó den daonra, a tháinig i dtír ó mhór-roinn na hEorpa thar na cianta. Bhí cuid mhaith inimirce, freisin, ó am go ham ó thíortha eile, go háirithe as [[Alba]], agus ar bhonn níos lú, as [[Sasana]]. Is [[Caitliceachas|Caitlicigh]] formhór (os cionn 70%) an daonra. Is [[Protastúnachas|Protastúnaigh]] formhór na coda eile, beagnach leath na ndaoine i g[[Cúige Uladh]], agus iad roinnte idir eaglaisí éagsúla, go háirithe [[Preispitéireachas|Preispitéirigh]] agus Anglacaigh (a bhaineann le h[[Eaglais na hÉireann]]. Féach ar an alt [[Creideamh in Éirinn]] le tuilleadh sonraí).[[Íomhá:Ireland.NASA.jpg|thumb|Íomhá Éireann i ndathanna cearta, déanta ag satailít [[NASA]] ar [[4 Eanáir]], [[2003]]. Is féidir [[Alba]], [[Oileán Mhanann]] agus [[an Bhreatain Bheag]] a fheiscint soir uaithi.]] == Rialachas == Ó [[1922]] i leith, tá an t-oileán roinnte idir [[Saorstát Éireann]] (1922-1937) nó [[Poblacht na hÉireann|Éire]] (1937-inniu) agus [[Tuaisceart Éireann]]. Tá na sé chontae i dTuaisceart Éireann mar chuid den [[Ríocht Aontaithe]], agus tá an chuid eile den tír ina Stát neamhspleách. Ní minic a tugtar "na sé chontae" ar Thuaisceart Éireann, agus "na sé chontae is fiche" nó "an Phoblacht" ar an gcuid eile den tír. == Cultúr == {{Príomhalt|Cultúr na hÉireann}} Tá cáil ar na [[Gael|Gaeil]] ó thús a gcuid staire sa [[ceol|cheol]]. Bhíodh ceoltóirí agus cumadóirí ceardúla go fairsing sa tír faoi na sean-ríthe agus flatha, go dtí gur chuir [[Cath Chionn tSáile]] deireadh leis an seanchóras Gaelach. As sin amach, leanadh den cheol, ach ba cheol tíre an chuid ba mhó de, le ceol rince agus oibre san áireamh. Níos déanaí, tháinig foirm amhránaíochta gan tionlacan ar aghaidh, ar a dtugtar an sean-nós. Tá sé seo láidir fós, go háirithe i n[[Gaeltacht]]aí [[Connachta|Chonnacht]]. Tá traidisiúin ceol fidle láidir i gcuid mhór den tír, ach castar ceol traidisiúnta freisin ar an gcruit, ar an bhfeadóg stáin, agus ar an mbosca ceoil go forleathan. Bhíodh rincí traidisiúnta go rialta ag na crosbhóthair go dtí na [[1950í]], ach ina dhiaidh sin ba sna hallaí rince ba mhó a bhí ceol le haireachtáil go beo. Ar ndóigh chuir an ''disco'' tarraing i gcónra na mbannaí agus na hallaí ceoil, cé go leanann cuid acu go fóill. Maraon leis an gceol, tá cáil ar na Gaeil leis an [[Litríocht Éireannach|scríbhneoireacht]]. San fhichiú céad agus sa 21ú céad is i m[[Béarla]] atá an chuid is mó den scríbhneoireacht seo, ar aon dul leis an titim ar úsáid na [[Gaeilge]] thar an achar sin. I measc na scríbhneoirí suntasacha Éireannacha tá [[James Joyce|James Joyce,]] [[Samuel Beckett]], [[W. B. Yeats]] agus [[Seamus Heaney]]. == Na meáin chumarsáide == {{Príomhalt|Meáin chumarsáide na hÉireann}} Tá an chuid is mó de na meáin i bPoblacht na hÉireann bunaithe i mBaile Átha Cliath. Is iad na príomhnuachtáin ansin an [[Irish Times]], an [[Irish Independent]], agus le cúpla bliain anuas an [[Irish Examiner]]. D'fhoilsíodh an Irish Examiner faoin teideal, [[Cork Examiner|"Cork Examiner]]" ar feadh blianta, ach bheartaigh siad díol náisiúnta a thabhairt dó, agus athainmníodh mar sin é. Tá eagráin d´Éireann ag go leor de nuachtáin Shasana, ach is ionann formhór an ábhair. Tá díol leathan ar an [[Belfast Telegraph]] agus an [[Irish News]] as [[Béal Feirste]], ach níl mórán díol nó glaoch orthu ó dheas go dtí seo. Bhí an [[Irish Press]], [[Sunday Press]] agus [[Evening Herald]] an-tábhachtach go dtí na [[1995]], agus iad á riaradh ag muintir [[Éamon de Valera]]. Tá nuachtáin ar leith a fhoilsítear ar an Domhnach, ar nós an [[Sunday Independent]] ó fhoilsitheoirí an Irish Independent, an [[Sunday World]]. Tá dhá nuachtán Gaeilge ann: [[Lá Nua|Lá]] (atá laethúil, as Béal Feirste) agus [[Foinse]] (atá seachtainiúil, as [[An Cheathrú Rua]]). Is é [[Radio Telefís Éireann]] an príomhchraoltóir ó dheas, le trí bealach teilifíse sa chuid is mó den tír: [[RTÉ a hAon]], [[RTÉ a Dó]] agus [[TG4]]. Tá [[TV3 (Éire)|TV3]] agus [[Channel 6]] neamhspleách ón stát. Tá an [[BBC]] ag craoladh ón oirthuaisceart, chomh maith le h[[UTV]] atá neamhspleách ón rialtas ó thuaidh. Tá tábhacht fós leis na craoltóirí náisiúnta ar an dá thaobh den teorann, ach tá an-éisteacht anois le stáisiúin neamhspleácha. == Éire réamhstairiúil == {{Main|Réamhstair na hÉireann}} Le linn tréimhse na hoighearaoise deireanaí agus go dtí thart ar 10,000 RCh, clúdaíodh oighir go tréimhsiúil formhór na hÉireann. Bhí leibhéil na farraige níos ísle agus bhí Éire, cosúil leis an mBreatain Mhór, mar chuid de mhór-roinn na hEorpa. Faoi 16,000 RC, ba chúis le hardú na farraige de bharr leá oighir Éire a bheith scartha ón mBreatain Mhór. Níos déanaí, timpeall 6000 RCh, scaradh an Bhreatain Mhór ó mhór-roinn na hEorpa. Go dtí le déanaí, thug dátaí an fhianaise is luaithe le fios go raibh gníomhaíocht dhaonna in Éirinn thart ar 12,500 bliain ó shin, arna léiriú ag cnámh béir búistéireachta a fuarthas in uaimh i g[[Contae an Chláir]].<ref name="BBC2016-03-21">{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/science-environment-35863186|teideal=Earliest evidence of humans in Ireland|dáta=21 March 2016|work=BBC News Online|publisher=[[British Broadcasting Corporation]]|access-date=21 March 2016|retrieve-date=23 November 2016|archive-date=3 April 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170403033840/http://www.bbc.co.uk/news/science-environment-35863186|url-status=live}}</ref> Ó 2021, tugann dátaí an fhianaise is luaithe le fios go raib gníomhaíocht dhaonna in Éirinn ann 33,000 bliain ó shin.<ref>{{Cite web|url=https://www.irishexaminer.com/news/arid-40269116.html|teideal=Reindeer bone found in north Cork to alter understanding of Irish human history|dáta=2021-04-18|language=en|work=Irish Examiner|last=Roseingrave|first=Louise|access-date=2021-04-24|retrieve-date=2022-11-23|archive-date=22 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210422022106/https://www.irishexaminer.com/news/arid-40269116.html|url-status=live}}</ref> == Stair == {{Príomhalt|Stair na hÉireann}} Deirtear gurbh í clann Mhíle an slua mór deireanach a tháinig i dtír in Éirinn, agus gur thug siad an cultúr [[Gael]]ach leotha. Roimhe sin, bhí grúpaí eile ann dar leis na seanscéalta, ar nós na [[Parthalán|bParthalónach]] agus [[Fir Bolg|na bhFear Bolg]]. [[Íomhá:Legananny Dolmen 3.jpg|mion|Legananny Dolmen]] Tháinig an [[Críostaíocht|Chríostaíocht]] go hÉirinn nuair a chuir an [[Pápa Celestine I]] [[Palladius]] don oileán sa bhliain [[431]]. Ach ba é [[Naomh Pádraig]], saoránach [[An tSean-Róimh|Rómhánach]] de bhunadh [[an Bhreatain|Breatnach]], ar éirigh leis an [[creideamh]] nua a thabhairt go hÉirinn ó [[432]] ar aghaidh. Seachas mar a tharla i go leor tíortha eile, ní raibh aon chath mór i gceist, ach gur chloígh an eaglais [[déithe na gCeilteach|seanchreideamh na nGael]] diaidh ar ndiaidh. Ní raibh tionchar mór díreach ag na Rómhánaigh ar Éirinn mar a bhí acu ar an gcuid eile d'iarthar na hEorpa. Ach bhí na [[Lochlannaigh]] agus na [[Danair]] ag ionsaí na tíre ón [[9ú haois]], agus ba iad na Lochlannaigh a chuir tús le bailte móra na hÉireann, agus a rinne ruaigeanna ar na mainistreacha agus ar na tithe móra. Mar shampla, chuireadar [[Baile Átha Cliath]] ar bun sa bhliain [[841]]. Bhí teideal an [[Ard-Rí na hÉireann|Ard-Rí]] ann leis na céadta bliain roimhe sin, cé nach mbíodh cumhacht mhór ag go leor díobh; ba iondúil gurbh é an rí ba láidre a ghlacadh an teideal. Timpeall na bliana [[1002]], ghlac Brian Bóirmhe, rí na Mumhan, an Ard-Ríocht — an chéad Ard-Rí le fada nárbh de shliocht Uí Néill é. Ag [[Cath Chluain Tarbh]]sa bhliain 1014, chloígh na Gaeil slua Lochlann ar deireadh, cé gur maraíodh [[Brian Bóirmhe]] féin sa chath. Sa [[12ú haois]], ba iad na [[Normanaigh|Normannaigh]] a tháinig i dtír. Bhí [[Diarmuid Mac Murchadha Caomhánach]] san oirdheisceart i dtrioblóid lena chuid talún agus le tiarnaí eile sa chuid sin tíre, agus d'iarr sé cúnamh ar Rí [[Anraí II Shasana]] i [[1166]]. Chuir Anraí [[Strongbow]], tiarna Normannach ón mBreatain Beag, i gcúnamh air. Ach má tháinig, d'fhan na Normannaigh, agus cé gur iomaí cath a troideadh, de réir a chéile ghlac siad seilbh ar thailte agus caisleáin agus bailte na hÉireann. Do lean cumhacht na nGall in Éirinn, óir choinnigh fórsaí rí Shasana smacht ar an gcuid den tír timpeall ar [[Baile Átha Cliath|Bhaile Átha Cliath]], an baile is mó a bhí faoi smacht na Lochlannach agus na Normannach ina ndiaidh. Laistigh de dhá ghlún, bhí rialtas lárnach i mBaile Átha Cliath, faoi stiúir dhíreach rí Shasana. I [[1297]] cuireadh an chéad pharlaimint ar bun, ach b'iad siúd de shliocht Gallda amháin a thogh agus a shuigh sa pharlaimint sin. Ó thús an [[14ú haois]], bhí Gaelú le sonrú imeasc na nGall a bhí fanta in Éirinn, agus cuireadh [[Reachtanna Chill Chainnigh|Dlithe Chill Chainnigh]] i réim i [[1366]], a chuir scoilt idir Ghaeil agus [[Gall-Ghaeil]]. I ré na d[[Túdarach]], cuireadh breis máistreacht ar an tír, agus i [[1494]] cuireadh [[Dlí Poynings]] i réim. Thug sé sin cead do Rí Shasana dlíthe nua ó pharlaimint Bhaile Átha Cliath a chosc. I [[1534]] deineadh Tiarnaí Tánaiste de [[Iarlaí Chill Dara]], agus i [[1541]] ghlac rí Shasana an teideal "[[Rí na hÉireann]]" chomh maith. Sna blianta a lean, cuireadh brú ar na tiarnaí Gaelacha a dtailte a bhronnadh ar rí Shasana, ionas go dtabharfaí ar ais dóibh é mar dheontas ríoga, agus teideal Gallda ag dul leis. Ar ndóigh, chuaigh sé seo i gcoinne ghnás na nGael go mór, ach de réir a chéile ghlac go leor leis an réiteach seo. [[Íomhá:Ireland-Cahir Castle.jpg|mion|Caisleán Cahir]] De réir a chéile, leath cumhacht Shasana ón b[[Páil]] ar fud na tíre, trí chathanna, géilleadh na dtiarnaí Gaelacha don Choróin, agus le cur fúthu ag tiarnaí agus móraibh eile Sasanacha. Ba é [[Cath Chionn tSáile]] i [[1601]] an iarracht mhór deiridh a rinneadh leis na Gaill a ruaigeadh as Éirinn. Bhí an baile i seilbh na [[an Spáinn|Spáinneach]], ach bhí ar arm na nGael teacht aduaidh ó chúige Uladh i lár an gheimhridh, agus bhí an bua ag na Sasanaigh orthu. Tar éis Chath Chionn tSáile, thréig formhór na dtiarnaí Gaelacha an tír mar go raibh deireadh bunúsach leis an gcóras Gaelach, i[[Teitheadh na nIarlaí]]. D'imigh siad leo go dtí an mhór-roinn, go háirithe don [[an Fhrainc|Fhrainc]] agus don Spáinn. Ina dhiaidh sin, ba de bhunadh Sasanach a bhí tiarnas na tíre, agus bhí na gnáthdhaoine an-bhocht. Bhí tionchar mór ag [[Cogadh Cathartha Shasana]], idir an rí agus lucht na parlaiminte, ar Éirinn i rith na [[1640í]]. Buaileadh taobh an rí ar deireadh, agus cuireadh an [[Séarlas I Shasana|Rí Séarlas I Shasana]], chun báis ar [[30 Eanáir]], [[1649]]. Tháinig [[Oilibhéar Cromail]] go Éirinn ar [[15 Lúnasa]] [[1649]] mar rialtóir míleata agus sibhialta na Parlaiminte le smacht a chur ar an tír. Cuimhnítear air go háirithe mar gheall ar an slad a dhein sé i n[[Droichead Átha]] ar an [[11 Meán Fómhair]] [[1649]] agus i mbaile [[Loch Garman]] ar an [[11 Deireadh Fómhair]] [[1649]]. Tar éis do Chill Chainnigh géilleadh dó ar [[27 Márta]] [[1650]], d'fhág sé an tír ar [[26 Bealtaine]], [[1650]]. Faoin mbliain [[1660]], tugadh parlaimint Bhaile Átha Chliath chun saoil arís, agus tháinig an [[Séarlas II Shasana|Rí Séarlas II Shasana]] i gcoróin. Deineadh an chuid is mó den choilíniú in Éirinn i rith an [[17ú haois|17ú céad]]. Cuireadh tiarnas Protastúnach, de bhunadh Sasanach, i seilbh ar an gcuid is mó agus is fearr de thailte na hÉireann, agus is acu freisin a bhí an chuid is fearr de na gnóthaí sna bailte. Ón 17ú hAois go deireadh an [[18ú haois]], bhí [[na Péindlíthe]] nó na Dlíthe Peannadacha, a rinne leatrom ar Chaitlicigh agus Preispitéirigh i bhfeidhm, cé nár imigh a rian go ceann i bhfad ina dhiaidh seo. Tháinig an Rí [[Séamus II Shasana]] i réimeas i [[1685]]. Ach sa bhliain [[1688]], tháinig [[Liam III Shasana|Liam Oráisteach]] i dtír i [[Sasana]]. Sa bhliain [[1689]], tháinig Séamus go hÉirinn tar éis dó a bheith ar a theitheadh sa bhFrainc. Sa bhliain [[1690]], tháinig Liam go hÉirinn, agus bhuail sé fórsaí Shéamuis ag [[Cath na Bóinne]] ar [[1 Iúil|1ú Iúil]] [[1690]], nó sa bhféilire nua, ar an [[12 Iúil|12ú Iúil]], an lá a ndéanann an [[Ord Oráisteach|Ord Oráiste]] ceiliúradh ar an gcath. An bhliain dar gcionn, bhuail fórsaí Liam cinna Shéamuis arís, ag [[Cath Eachroma|Cath Eachdhroime]], agus ag [[Conradh Luimnigh]], conradh a bhfuil cáil air mar chonradh nár comhlíonadh, ghéill [[Pádraig Sáirséal]], ar thaobh Shéamuis agus na nGael, d'fhórsaí Liam. Deineadh iarracht ar leith ar an gcoilíniú i gcúige Uladh, tré mórán gnáth-Shasanaigh agus gnáth-Albanaigh a thabhairt isteach agus seilbh a thabhairt dóibh ar thailte sa chúige sin. Is as sin a leanann méid an phobail [[Aontachtachas|Aontachtach]] (go príomha Protastúnaigh) sa chúige sin, agus féachann siad siar fós go [[Cath na Bóinne]], mar gurb é bua an Rí Liam ar Rí Séamus a thug tús áite don Phrotastúnachas i Sasana agus in Éirinn. Ag deireadh an [[18ú haois|18ú chéid]], leath tuairimí an Soilsiú ón Mór-Roinn, tuairimí a bhí daonlathach agus poblachtach seachas bheith ag brath ar chumhacht an rí. Mar chuid de sin, bhí an-chaint ar na tuairimí seo imeasc cuid de lucht ceannais na tíre agus daoine eile le scolaíocht. D'aontóidís idir Chaitlicigh, Phrotastúnaigh agus ''Easaontóirí'' i náisiún amháin. Bhí sé seo tábhachtach san [[Éirí Amach 1798 in Éirinn|Éirí Amach]] i [[1798]], agus cé gur i gcoinne smacht Gallda a bhí sé, ba Phrotastúnaigh de bhunadh Sasanach cuid mhaith de na ceannairí. Bhí aighneas i g[[Contae Loch Garman]], m.sh. [[Cath Chnoc Fíodh na gCaor]] lámh le h[[Inis Córthaidh]]. I g[[Contae Mhaigh Eo]] d'éirigh chomh maith leis an aiséirí le cuidiú Francach gur tugadh [[Rásaí Chaisleáin an Bharraigh]] ar theitheadh na nGall. Ní hamháin nár éirigh leis an éirí amach, ach reáchtáladh [[Achtanna an Aontais 1800|Acht an Aontais]] i 1800 i bparlaimint Bhaile Átha Cliath, rud a chuir deireadh leis féin. Bhí na Péindlíthe fós i réim in Éirinn, agus cé nár cuireadh i bhfeidhm iad mórán faoin am seo, chuir siad coscanna ar Chaitlicigh go háirithe. Bhí [[Dónall Ó Conaill|Domhnall Ó Conaill]], a bhí ina theachta parlaiminte, an-ghníomhach sa troid le haghaidh cothrom na féinne a thabhairt do ghnáthmhuintir na tíre, a bhí an-bhocht agus arbh Chaitlicigh iad don chuid is mó. Reáchtáladh an [[Fuascailt na gCaitliceach|Acht Um Shaoirse Chaitliceach]] sa mbliain [[1829]] a thug ceart do Chaitlicigh bheith ina dteachtaí parlaiminte, agus glacadh le hoifigí sa saol cathartha agus míleata. I rith an [[19ú haois]], bhí aighneas ar son na saoirse ó am go ham. Bhí éirí amach in [[1803]], agus múchadh go héasca é, agus cuireadh an ceannaire, [[Robert Emmet]], chun báis. Timpeall na bliana [[1879]] a chuir [[Michael Davitt (feachtasóir)|Michael Davitt]] ón [[an tSráid|Sráid]] i g[[Contae Mhaigh Eo]] [[Conradh na Talún]] ar bun. Is é a bhí á iarraidh acu ná ''cíos cothrom, ceart seilbh agus cead díolta''. Bhí Conradh na Talún ar bun ar fud na tíre. Bhí [[Éirí Amach 1848 in Éirinn|Éirí Amach]] freisin in [[1848]]. Theip ar an éirí amach sin, mar a theip ar gach ceann roimhe. [[File:StormontCarson.jpg|thumb|Foirgnimh na Parlaiminte ag Stormont, Béal Feirste, ionad an [[Tionól Thuaisceart Éireann|chomhthionóil]]]] Ag deireadh an 19ú haois, bhí [[Páirtí Parlaiminteach na hÉireann]] (''Irish Parliamentary Party'') gníomhach ag lorg saoirse don tír. Ba é [[Charles Stewart Parnell]] a bhí ina fheighil ar feadh i bhfad, ach nuair a cuireadh cairdeas a bhí aige le bean pósta [[Kitty O'Shea]], ina leith, chuaigh an eaglais Chaitliceach ina choinne, agus uaidh sin thréig muintir na tíre é, gur chaill sé a cheannaireacht i [[1890]]. Ina dhiaidh siúd, bhí [[John Redmond]] i bhfeighil ar an bpáirtí, agus lean siad go dtí gur éirigh le [[Sinn Féin]] uimhir mór feisirí a thoghadh i [[1918]], tar éis [[Éirí Amach na Cásca]] i [[1916]]. Ní raibh ag páirtí Redmond ach seachtar fheisire, an chuid is mó in Ulaidh (ceann amháin i [[Learpholl]]). Chuir Sinn Féin [[an Chéad Dáil]] ar bun i [[1919]] i m[[Baile Átha Cliath]] mar gur acu a bhí bunús na bhfeisirí a toghadh go parlaimint [[Londain]]. Reáchtáladh [[Acht Rialtais Éireann]] i Londain i [[1920]], agus cé go raibh saoirse d'Éireann i gceist, deir [[R.F. Foster]] ina leabhar, ''Modern Ireland'', go raibh sé an-soiléir go mbeadh críochdheighilt freisin, mar go raibh rogha le bheith ag muintir an oirthuaiscirt gan a bheith páirteach sa neamhspleáchas. Go deimhin, cé go ndeachaigh an [[Bille um Riail Baile]] tríd an dteach íochtarach i Sasana i [[1914]], chuir [[Teach na dTiarnaí]] an oireadh athraithe air nár fhéadadh é a thabhairt i gcrích. Ina dhiaidh seo, thosaigh [[Cogadh na Saoirse in Éirinn|Cogadh na Saoirse]] a lean go dtí an [[Conradh Angla-Éireannach]] i [[1921]]. Ach ní raibh aontas faoin gconradh, mar gur aithin sé [[Críochdheighilt na hÉireann|críochdheighilt na tíre]], agus as seo a tháinig an [[Cogadh Cathartha na hÉireann|Cogadh Cathartha]] nó Cogadh na gCarad, a bhí chomh crua céanna le Cogadh na Saoirse. Ach buaileadh an taobh Poblachtach a chuir i gcoinne an Chonartha, agus bhí rialtas neamhspleách anois sna 26 chontaetha ó dheas. Tá na sé chontaetha ó oir-thuaidh sa [[Ríocht Aontaithe]] ó shin, i ríocht Thuaisceart Éireann. == Spórt == {{Príomhalt|Cúrsaí spóirt in Éirinn}} [[Íomhá:Ireland vs Georgia, Rugby World Cup 2007 line up.jpg|right|220px|thumb|[[Foireann rugbaí náisiúnta na hÉireann]] ag imirt i gcoinne [[an tSeoirsia|na Seoirsia]] (2007)]] Tá a gcluichí traidisiúnta féin ag na hÉireannaigh. Is iad [[iomáint]], [[peil Ghaelach]], [[Camógaíocht|camógaí]] agus [[liathróid láimhe]] na [[cluichí Gaelacha]]. Is é [[Cumann Lúthchleas Gael]] an eagraíocht atá i gceannas ar na cluichí seo. Tá suim ag go leor daoine sa [[sacar]] freisin, agus faigheann [[foireann sacair náisiúnta Phoblacht na hÉireann]] a lán tacaíochta inniu. Chomh maith leis sin, tá [[galf]], [[snúcar]] agus [[rugbaí]] coitianta freisin. Imríonn [[foireann rugbaí náisiúnta na hÉireann]] (agus an [[Cumann Rugbaí na hÉireann]]) ar son an oileáin ar fad. == Riaracháin == * '''[[Cúige Uladh]]''' (Tá sé chontae in Ulaidh fós faoi dhlínse na Breataine) **[[Contae Aontroma]] ** [[Contae Ard Mhacha]] ** [[Contae an Chabháin]] (san Phoblacht) ** [[Contae Dhoire]] ** [[Contae an Dúin]] ** [[Contae Dhún na nGall]] (P) ** [[Contae Fhear Manach]] ** [[Contae Mhuineacháin]] (P) ** [[Contae Thír Eoghain]] [[Íomhá:Benbulbenmount.jpg|mion]] * '''[[Cúige Laighean]]''' ** [[Contae Átha Cliath]] *** ([[Contae Átha Cliath Theas]]) *** ([[Cathair Bhaile Átha Cliath]]) *** ([[Contae Dhún Laoghaire - Ráth an Dúin]]) *** ([[Contae Fhine Ghall]]) ** [[Contae Cheatharlach]] ** [[Contae Chill Chainnigh]] ** [[Contae Chill Dara]] ** [[Contae Chill Mhantáin]] ** [[Contae na hIarmhí]] ** [[Contae Laoise]] ** [[Contae Loch Garman]] ** [[Contae an Longfoirt]] ** [[Contae Lú]] ** [[Contae na Mí]] ** [[Contae Uíbh Fhailí]] * '''[[Cúige Chonnacht]]''' ** [[Contae na Gaillimhe]] ** [[Contae Liatroma]] ** [[Contae Mhaigh Eo]] ** [[Contae Ros Comáin]] ** [[Contae Shligigh]] * '''[[Cúige Mumhan]]''' ** [[Contae an Chláir]] ** [[Contae Chorcaí]] ** [[Contae Chiarraí]] ** [[Contae Luimnigh]] ** [[Contae Phort Láirge]] ** [[Contae Thiobraid Árann]] *** ([[Contae Thiobraid Árann Thuaidh|Tiobraid Árann Thuaidh]]) *** ([[Contae Thiobraid Árann Theas|Tiobraid Árann Theas]]) == Oileáin na hÉireann == [[Íomhá:St. Marys Cathedral in Kilkenny.jpg|mion|Ardeaglais Naomh Muire i gCill Chainnigh]] * [[Acaill]] * [[Inis Bó Finne (Contae na Gaillimhe)|Inis Bó Finne]] * [[Inis Mór]] * [[Inis Meáin]] * [[Inis Oírr]] * [[Toraigh]] * [[Gabhla]] * [[Reachrainn]] * [[Reachlainn]] * [[An Blascaod Mór]] * [[Árainn Mhór]] * [[ Cléire]] * [[ Na Sailtí ]] == Féach freisin == * [[Éire (Poblacht na hÉireann)]] * [[Tuaisceart Éireann|Tuaisceart na hÉireann]] == Naisc sheachtracha == * [http://irlgov.ie/Default.asp?UserLang=1 Eolas ar an Stát ó Rialtas na hÉireann] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080418224340/http://www.irlgov.ie/Default.asp?UserLang=1 |date=2008-04-18 }} * [[Íomhá:Symbole-en.png|30px|Béarla]] [http://foreignaffairs.gov.ie/information/publications/facts/fai/default.asp?UserLang=GA An Roinn Gnóthaí Eachtracha: Sonraí faoi Éirinn] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050409085613/http://foreignaffairs.gov.ie/information/publications/facts/fai/default.asp?UserLang=GA |date=2005-04-09 }} * [http://www.360eire.com/360eire/1/1.html Turas 360 timpeall na hÉireann] *tédíreach, seirbhísí rialtais. https://www.nidirect.gov.uk/ == Tagairtí == {{Reflist}} {{DEFAULTSORT:Eire}} [[Catagóir:Éire| ]] [[Catagóir:Oileáin|Eire]] [[Catagóir:Tíortha Gaelacha]] n24bz6ed1diul9tu0c49cln4qqbgnxf 0 26932 1320558 1307194 2026-07-14T19:25:27Z InternetArchiveBot 47196 Bluelink 1 book for [[Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260714sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1320558 wikitext text/x-wiki [[File:Peat-bog-Ireland.jpg|thumb|Portach móna in Éirinn]] Is éard is '''portach''' ann ná talamh bogaigh ina gcarnann go leor fásra marbh — [[súsán]] go minic — mar [[Móin|mhóin]].<ref name="Keddy">{{Cite book-en|author-link=Paul Keddy|last=Keddy|first=P.A.|date=2010|title=Wetland Ecology: Principles and Conservation|edition=2nd|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0521739672}}</ref> Tugtar '''caorán''', '''criathrach''', nó '''móinteán''' ar phortach freisin. Tá sé ar cheann de na ceithre chineál bogaigh atá ann (is iad [[eanach]], [[riasc]], [[muskeg]] agus [[seascann]] na cinn eile). Is minic a bhíonn siad faoi chlúdach [[Fraoch|fraoigh]] atá fréamhaithe sa súsán agus sa móin. Feidhmíonn an t-ábhar planda lofa i bportaigh mar linn charbóin thábhachtach.<ref name="NYT10612">{{Lua idirlín|url=https://www.nytimes.com/2012/10/07/science/earth/british-gardeners-battle-over-peat-for-bogs-sake.html|work=The New York Times|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121007082146/http://www.nytimes.com/2012/10/07/science/earth/british-gardeners-battle-over-peat-for-bogs-sake.html|archivedate=7 Deireadh Fómhair 2012|teideal=British Soil Is Battlefield Over Peat, for Bogs' Sake}}</ref><ref>{{Cite web-en|url=https://www.iucn.org/resources/issues-briefs/peatlands-and-climate-change|title=Peatlands and climate change|date=2017-11-06|language=en|work=IUCN|access-date=2019-08-15}}</ref> [[Íomhá:Bogland, Cloghfin - geograph.org.uk - 4266257.jpg|mion|Portach'','' [[An Chloch Fhionn]] (Cloghfin), [[Tír Chonaill]].<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.logainm.ie/ga/16147|teideal=An Chloch Fhionn/Cloghfin|language=ga|work=logainm.ie|dátarochtana=2024-02-28}}</ref> Athchóiriú 30,000 heicteár in Éirinn sna [[2020idí]]<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.euractiv.com/section/climate-environment/news/nature-needs-to-be-restored-quickly-says-irish-minister/|teideal=Nature needs to be restored quickly, says Irish minister|údar=euractiv.com|dáta=20 Meitheamh 2023|language=en-IE|dátarochtana=2024}}</ref>]] == Bunús == Cruthaítear portaigh nuair a bhíonn an t-uisce ar dhromchla na talún [[Aigéad|aigéadach]] agus ar bheagán cothaitheach. Go hiondúil, faightear portach ar thalamh bog fionnuisce a bhfuil ábhar planda lofa air (ar a dtugtar ''móin''), agus in aeráidí tuaisceartacha níos fuaire.<ref>{{Cite web-en|url=https://education.nationalgeographic.org/resource/bog|title=Bog|language=en|work=education.nationalgeographic.org|access-date=2023-02-25}}</ref> I gcodarsnacht le [[Eanach|heanaigh]], faigheann siad an chuid is mó dá gcuid uisce ó fhrasaíocht seachas ó screamhuisce nó ó uisce dromchla atá lán de mhianraí.<ref name=":0">{{Cite book-en|last=Rydin|first=Håkan|title=The biology of peatlands|date=2013|isbn=978-0-19-150828-8|edition=Second|location=Oxford, UK|oclc=861559248}}</ref> == Tréithe == Tá dath donn sainiúil ag uisce a shreabhann as portach, dath a thagann ó [[Tainniní|thainniní]] móna tuaslagtha. Go ginearálta, fásann plandaí i bportach sách mall mar thoradh ar an aeráid fhionnuar, ach tá an lobhadh fiú níos moille mar gheall ar leibhéil ísle ocsaigine in ithreacha sáithithe an phortaigh. Mar sin, carnann móin thar am, agus is féidir le limistéir mhóra a bheith faoi chlúdach domhain móna, roinnt méadar ar doimhneacht.<ref name="Keddy" /><ref>{{Luaigh foilseachán|last=Gorham|first=E.|date=1957|title=The development of peatlands|url=https://archive.org/details/sim_quarterly-review-of-biology_1957-06_32_2/page/145|journal=Quarterly Review of Biology|volume=32|issue=2|pages=145–66|doi=10.1086/401755}}</ref> Faightear éagsúlacht shainiúil speiceas i bportaigh, idir ainmhithe, fungais, agus plandaí, agus tá tábhacht ar leith ag baint leo ó thaobh [[Bithéagsúlacht|na bithéagsúlachta]] de, go háirithe i gceantair áitrithe ina ndéantar feirmeoireacht. == Portaigh in Éirinn == Ritheadh An tAcht um Fhiadhúlra (Leasú), 2023<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.oireachtas.ie/ga/bills/bill/2016/77/|teideal=An tAcht um Fhiadhúlra (Leasú), 2023|údar=oireachtas.ie|dáta=2023|dátarochtana=2024}}</ref> agus an Plean Gníomhaíochta Náisiúnta na hÉireann um Bithéagsúlacht, 2023 don tréimhse 2023-2030.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.npws.ie/legislation/national-biodiversity-action-plan|teideal=National Biodiversity Action Plan {{!}} National Parks & Wildlife Service|work=www.npws.ie|dátarochtana=2024-02-27}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://www.npws.ie/sites/default/files/files/4%C3%BA_Plean_Gn%C3%ADomha%C3%ADochta_N%C3%A1isi%C3%BAnta_um_Bith%C3%A9ags%C3%BAlacht.pdf|teideal=Plean Gníomhaíochta Náisiúnta na hÉireann um Bithéagsúlacht 2023–2030|údar=npws.ie|dáta=2023|language=ga-IE|dátarochtana=2024}}</ref> Tá ar gach údarás áitiúil in Éirinn plean bithéagsúlachta dá gcuid féin a chur i dtoll a chéile, a nuashonrú agus a chur i ngníomh. Cuireadh acmhainn bhreise ar fáil don t[[Seirbhís Páirceanna Náisiúnta agus Fiadhúlra]], de réir an phlean, le dul i ngleic le daoine agus le heagraíochtaí a sháraíonn an dlí.<ref name=":02">{{Luaigh foilseachán|title=Plean Bithéagsúlachta athnuaite le dúil tuilleadh meatha a chosc|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2024/0125/1428525-plean-bitheagsulachta-athnuaite-le-duil-tuilleadh-meatha-a-chosc/|date=2024-01-25|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ / Ciarán Lenoach}}</ref> === Caomhnú === Sna 2020idí, cuireadh stop le baint na [[Móin|móna]] ar chuid na bportach in Éirinn. Bhí 53 portach ainmhithe mar cheantair speisialta caomhnaithe agus dá réir d'éirigh sé i gcoinne an dlí móin a bhaint ann. Bhí portach i b[[Port Omna|Port Umna]] ar cheann do na portaigh is mó a raibh achrann i gceist níos déanaí. In 2025, bhí easaontas idir úinéirí talún ar phortach i ndeisceart Chontae na Gaillimhe agus an tSeirbhís Páirceanna Náisiúnta agus Fiadhúlra maidir leis an bportach a athfhliuchadh.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Easaontas maidir le portach i ndeisceart na Gaillimhe|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2025/0213/1496652-easaontas-maidir-le-portach-i-ndeisceart-na-gaillimhe/|date=2025-02-13|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref> == Féach freisin == * [[Muskeg]], [[eanach]], [[riasc]], agus [[seascann]] * [[Móin]] == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Portaigh| ]][[Catagóir:Tírghnéithe]] [[Catagóir:Talamh]] [[Catagóir:Bogach]] [[Catagóir:Linneolaíocht]] [[Catagóir:Bithéagsúlacht]] 1ppyxtwa04or63p28pbb0t2kfvngm67 0 30936 1320602 1174809 2026-07-14T20:54:00Z InternetArchiveBot 47196 Bluelink 1 book for [[Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260714sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1320602 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Anatamaíocht}} Is [[fíochán]] leathsholadach é '''smior''' (nó '''smúsach''') a fhaightear laistigh den chuid spúinseach (nó “líontánach”) de [[Cnámh|chnámh]].<ref>{{Cite book-en|title=Pathology of bone marrow and blood cells|author=C.|first=Farhi, Diane|date=2009|publisher=Wolters Kluwer Health/Lippincott William & Wilkins|isbn=9780781770934|edition=2nd|location=Philadelphia|oclc=191807944}}</ref> In éin agus i mamaigh, is é an smior an phríomháit ina dtáirgtear fuilchealla nua (próiseas ar a dtugtar “fuilghiniúint” nó “haematapóéis”).<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Arikan|first=Hüseyin|date=2014|title=Haematology of amphibians and reptiles: a review|url=http://biozoojournals.ro/nwjz/content/v10n1/nwjz_143501_Cicek.pdf|journal=North-Western Journal of Zoology|volume=10|pages=190–209}}</ref> Cuimsíonn ''smior buí'' cealla saille, fuileadáin is mionchreatlach ceall eangachúil is snáithíní. Cuimsíonn ''smior dearg'' an iliomad cealla fola de gach saghas, chomh maith leis an mbunábhar a ndéantar na cealla sin as. Ag an mbreith bíonn smior dearg an-cheallach i ngach cnámh. Le dul in aois éiríonn an smior níos saillí go dtí nach mbíonn smior dearg ach i veirteabraí, na heasnacha, an steirneam, cnámha leata bhlaosc an chinn is an pheilbhis, agus foircinn uachtaracha an fhéimir is an húiméiris. Dhá fheidhm ar a laghad ag an smior dearg: cruthú chealla dearga na fola (na heiritricítí), na bpláitíní fola, na ngranalaicítí, is ar shlí níos lú, na monaicítí is na limficítí; agus milleadh na seaneiritricítí ídithe (thar 120 lá d'aois).<ref name='Freamh'>{{Cite encyclopedia|last=Hussey|first=Matt|author-link=Matthew Hussey|title=Smior|encyclopedia=[[Fréamh an Eolais]]|language=ga|date=2011|publisher=[[Coiscéim]]}}</ref> Cuimsíonn smior thart ar 5% de mhais iomlán an choirp i ndaoine fásta sláintiúla, sa chaoi is go mbeadh thart ar 3.7kg smeara i bhfear a bhfuil 73kg meáchain ann.<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Hindorf|first=C.|year=2010|title=EANM Dosimetry Committee guidelines for bone marrow and whole-body dosimetry|url=https://archive.org/details/sim_european-journal-of-nuclear-medicine-and-molecular_2010-06_37_6/page/1238|journal=Eur J Nucl Med Mol Imaging|volume=37|issue=6|pages=1238–1250|doi=10.1007/s00259-010-1422-4|pmid=20411259}}</ref> == Nathanna cainte == * ”Is Éireannach go smior é” (fíor-Éireannach) * “Tá sé truaillithe go smior” (lofa amach is amach) * ”Tá an fuacht dulta go smior ionam” (tá mé préachta) * “Níl smior ná smúsach ann” (is meatachán é) * ”smior a bhaint as leabhar” (brí nó tuiscint a bhaint as) * “an smior chailleach a bhaint as” (ró-úsáid a bhaint as rud éigin) == Tagairtí == {{Reflist}} {{Fréamh an Eolais}} [[Catagóir:Córas cnámharlaigh]] [[Catagóir:Córas limfeach]] [[Catagóir:Córas inchríneach]] [[Catagóir:Cnámh]] d1vybqowqvr6krwqleh0ohi0g0b4tez 0 31055 1320547 1248732 2026-07-14T18:50:59Z Seachránaí 53315 Catagóirí 1320547 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} B'[[aisteoir]] [[SAM|Meiriceánach]] é '''Ernest Borgnine''', a rugadh faoin ainm '''Ermes Effron Borgnino''' ([[24 Eanáir]] [[1917]] - [[8 Iúil]] [[2012]]). == Tagairtí == {{Reflist}} {{Síol-aisteoir}} {{Síol-beath-us}} {{DEFAULTSORT:Borgnine, Ernest}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1917]] [[Catagóir:Básanna in 2012]] [[Catagóir:Aisteoirí Meiriceánacha]] [[Catagóir:An Dara Cogadh Domhanda]] [[Catagóir:Buaiteoirí ghradam 'Aisteoir is Fearr' (Oscars)]] [[Catagóir:Buaiteoirí gradam Aisteoir is Fearr i nDráma sna gradaim Golden Globe]] [[Catagóir:Daoine as Connecticut]] [[Catagóir:Daoine Meiriceánacha de bhunadh na hIodáile]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Mairnéalaigh]] [[Catagóir:Máisiúin]] [[Catagóir:Pearsanra míleata Meiriceánach]] on05jo6udhodwkc2xnvp3z3l4jntmc8 3 31242 1320606 417492 2026-07-14T21:08:39Z Conor.hogan.2 9435 1320606 wikitext text/x-wiki Haigh, a Conor.hogan.2, agus tá [[Vicipéid:Réamhrá|fáilte romhat]] chuig an Vicipéid! Go raibh maith agat as [[Special:Contributions/Conor.hogan.2|do chuid dréachtaí]] a sheoladh isteach. Tá súil agam go mbainfidh tú taitneamh as d'am anseo! Tá sé éasca ailt nua a chruthú, agus téigh go dtí an [[Vicipéid:Halla baile|Halla Baile]] chun caint leis na [[Vicipéid:Vicipéideoirí|Vicipéideoirí]] eile (más mian leat é sin a dhéanamh), nó téigh go dtí an [[Vicipéid:Lárionad comhphobail|Lárionad Comhphobail]] chun breathnú ar na heachtraí Vicipéide is déanaí. Tá breis eolais fóinteach in ár [[Vicipéid:Réamhrá|reamhrá]], freisin. Más é do thoil é, [[Vicipéid:Sínigh é|sínigh do chuid theachtaireachtaí]] ar leathanaigh phlé le ceithre thilde a chlóscríobh (<nowiki>~~~~</nowiki>); ciallaíonn sé sinn go hionsáfar d'ainm úsáideora agus an dáta go huathoibríoch. Má tá cabhair ag teastail uait, féach ar [[Vicipéid:Cabhair]], nó cuir ceist dom armo leathanach phlé. Uair amháin eile, fáilte romhat!<!-- Template:Welcome --> --[[Úsáideoir:AllieBot|AllieBot]] 03:09, 17 Mí na Nollag 2010 (UTC) http://ga.wikipedia.org/wiki/Lost - déan é Táin Bó Cúailnge - déan é teamhair - cur leis stp6t5n5yv161yi66ogr5je6nq4swxn 0 31515 1320568 1319806 2026-07-14T19:46:40Z InternetArchiveBot 47196 Bluelink 1 book for [[Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260714sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1320568 wikitext text/x-wiki {{Teideal iodálach}} {{WD Bosca Sonraí Ainmhí Bheo}} Is fine d’iasc mara agus fionnuisce san ord Tetraodontiformes is ea '''Tetraodontidae'''.<ref name="FreamhanEolais">{{Cite encyclopedia|last=Hussey|first=Matt|author-link=Matthew Hussey|title=Iasc torcánach|encyclopedia=[[Fréamh an Eolais]]|language=ga|date=2011|publisher=[[Coiscéim]]|page=361}}</ref> Cuimsíonn an fhine go leor speiceas a bhfuil aithne mhaith orthu agus a dtugtar ainmneacha éagsúla orthu. Tá siad cosúil go moirfeolaíoch le na Diodontidae a bhaineann go dlúth, a bhfuil spíonta géara seachtracha móra acu (murab ionann agus spíonta níos tanaí, agus folaithe na Tetraodontidae, nach bhfuil le feiceáil ach amháin nuair d'ata an t-iasc). Tagann an t-ainm fine ón tSean-Ghréigis τετρα -(tetra-), a chiallaíonn "ceithre ", agus δούς (odoús), a chiallaíonn" fiacail ",<ref name = ETYFFish>{{cite web |url=https://etyfish.org/tetraodontiformes1/ |tEIDEAL=Order TETRAODONTIFORMES: Families TRIODONTIDAE, TRIACANTHIDAE, TRIACANTHODIDAE, DIODONTIDAE and TETRAODONTIDAE |date=5 September 2024 |access-date=20 October 2024 |author=Christopher Scharpf |publisher=Christopher Scharpf}}</ref> a thagraíonn do cheithre fhiacail an chineáil ghéineas Tetraodon. Tá formhór na Tetraodontidae [[Tocsaineacht|tocsaineacht]], le cuid acu i measc na [[Veirteabrach|veirteabrach]] is nimhiúla ar domhan. I gcás speiceas áirithe, bíonn an tocsain *teatródótocsain* sna horgáin inmheánacha (cosúil leis an ae) agus uaireanta sa chraiceann; bíonn siad an-tocsaineach don chuid is mó d’ainmhithe má itear iad; Mar sin féin, meastar gur bia fíor-bhlasta é feoil roinnt speiceas [[An tSeapáin|sa tSeapáin]] (mar *fugu*) ({{lang|ja|河豚}}, {{lang|ja-Latn|fugu}}), [[An Chóiré]] ({{lang|ko|복}}, {{lang|ko-Latn|bok}}, nó {{lang|ko|복어}}, {{lang|ko-Latn|bogeo}}), agus [[Daon-Phoblacht na Síne]] (as {{lang|zh|河豚}}, {{lang|cmn-Latn|hétún}}) , nuair a bhíonn sé ullmhaithe ag cócairí a bhfuil oiliúint speisialta orthu agus a bhfuil a fhios acu cén chuid atá sábháilte le hithe agus cén méid. Meastar go bhfuil na speicis eile iasc a bhfuil feoil neamh-nimhiúil acu, amhail ''Sphoeroides maculatus'', as Chuan Chesapeake,<ref name="mcclane">{{cite book | url=https://archive.org/details/encyclopediaoffi0000mccl | url-access=registration | quote=the encyclopedia of fish cookery. | title=The Encyclopedia of Fish Cookery | publisher=Holt, Rinehart and Winston | author=McClane, A.J. | year=1977 | pages=[https://archive.org/details/encyclopediaoffi0000mccl/page/511 511] (p. 249) | isbn=978-0-03-015431-7}}</ref> ina shócamas in áiteanna eile.<ref name=IUCNSphoeroides /> == Moirfeolaíocht == [[File:GambiaTanji005 (30440020873) (cropped).jpg|thumb|''Ephippion guttifer'' a léiríonn ceithre fhiacail eapainmneach na fine Tetraodontidae]] Is iondúil go mbíonn na Tetraodontidae beag go meánach ó thaobh méide de, cé gur féidir le cúpla speiceas cosúil le ''Tetraodon mbu'' faid níos mó ná 50 cm a bhaint amach.<ref name=EoF>{{cite book |editor=Paxton, J.R. |editor2=Eschmeyer, W.N.|author1=Keiichi, Matsura |author2=Tyler, James C. |name-list-style=amp |year=1998|title=Encyclopedia of Fishes|publisher= Academic Press|location=San Diego|pages= 230–231|isbn= 978-0-12-547665-2}}</ref> Is é an tréith is suntasaí atá ag Tetraodontiformes, ná a gceithre fhiacail gobchruthach agus as sin a thagann an t-ainm a chomhcheanglaíonn na téarmaí Gréigise "tetra" do cheithre agus "odous" do fhiacail.<ref>{{Cite encyclopedia |title=Puffer {{!}} fish {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/animal/puffer |access-date=2023-02-02 |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |language=en}}</ref> Tá an dá áirse uachtarach agus íochtarach comhtháite le chéile le deighilt mheánshaighdeach infheicthe, a úsáidtear chun crústaigh bheaga a bhriseadh ó chéile agus a ithe. Tá easpa easnacha, peilbhis, agus eití peilbheacha uathúla sna Tetraodontidae freisin. Tá na gnéithe cnámh agus eite atá in easnamh go suntasach ann mar gheall ar mheicníocht chosanta speisialaithe an iasc seo, é ag méadú i méid trí uisce a shú isteach tríd chuas béil.[7<ref>{{Cite journal |last1=Brainerd |first1=Elizabeth L. |last2=Patek |first2=Sheila N. |date=1998 |title=Vertebral Column Morphology, C-Start Curvature, and the Evolution of Mechanical Defenses in Tetraodontiform Fishes |url=https://archive.org/details/sim_copeia_1998-12-30_4/page/971 |journal=Copeia |volume=1998 |issue=4 |pages=971–984 |doi=10.2307/1447344 |jstor=1447344 |issn=0045-8511}}</ref> == Tacsanomaíocht == Áirítear sna Tetraodontidae idir 193 <ref name="Eschmeyer"/> go 206 <ref name=Froese /> speiceas d’iasc, atá roinnte ar 27 <ref name="Eschmeyer">{{cite web | url =http://researcharchive.calacademy.org/research/ichthyology/catalog/SpeciesByFamily.asp | title =Species by family/subfamily |work= Eschmeyer's Catalog of Fishes | editor1= Fricke, R | editor2=Eschmeyer, WN | editor3 =Fong, JD | date = 2 October 2024 | publisher =California Academy of Sciences | access-date =10 October 2024 }}</ref> nó 28 géineas:<ref name=Froese /> {{div col|colwidth=20em}} * ''[[Amblyrhynchotes]]'' <small>Troschel, 1856</small> * ''[[Arothron]]'' <small>Müller, 1841</small> * ''[[Auriglobus]]'' <small>Kottelat, 1999</small> * ''[[Canthigaster]]'' <small>Swainson, 1839</small> * ''[[Carinotetraodon]]'' <small>Benl, 1957</small> * ''[[Chelonodon]]'' <small>Müller, 1841</small> * ''[[Chonerhinos]]'' <small>Bleeker, 1854</small> * ''[[Colomesus]]'' <small>Gill, 1884</small> * ''[[Contusus]]'' <small>Whitley, 1947</small> * ''[[Dichotomyctere]]'' <small>Duméril, 1855</small> * ''[[Ephippion]]'' <small>Bibron, 1855</small> * ''[[Feroxodon]]'' <small>Su, Hardy et Tyler, 1986</small> * ''[[Guentheridia]]'' <small>Gilbert et Starks, 1904</small> * ''[[Javichthys]]'' <small>Hardy, 1985</small> * ''[[Leiodon]]'' <small>Swainson, 1839</small> * ''[[Lagocephalus]]'' <small>Swainson, 1839</small> * ''[[Marilyna]]'' <small>Hardy, 1982</small> * ''[[Omegophora]]'' <small>Whitley, 1934</small> * ''[[Pelagocephalus]]'' <small>Tyler & Paxton, 1979</small> * ''[[Polyspina]]'' <small>Hardy, 1983</small> * ''[[Pao (fish)|Pao]]'' <small>Kottelat, 2013</small> * ''[[Reicheltia]]'' <small>Hardy, 1982</small> * ''[[Sphoeroides]]'' <small>Anonymous, 1798</small> * ''[[Takifugu]]'' <small>Abe, 1949</small> * ''[[Tetractenos]]'' <small>Hardy, 1983</small> * ''[[Tetraodon]]'' <small>Linnaeus, 1758</small> * ''[[Torquigener]]'' <small>Whitley, 1930</small> * ''[[Tylerius]]'' <small>Hardy, 1984</small> {{div col end}} <gallery widths=200 mode=nolines perrow=6 class="center"> File:Arothron stellatus Réunion.jpg|''[[Arothron stellatus]]'' File:Canthigaster valentini 1.jpg|''[[Canthigaster valentini]]'' File:Carinotetraodon irrubesco female.JPG|''[[Carinotetraodon irrubesco]]'' File:Carinotetraodon travancoricus by Parazelsus (cropped).jpg|''[[Carinotetraodon travancoricus]]'' File:Colomesus.jpg|''[[Colomesus asellus]]'' File:Tetraodon nigroviridis 1.jpg|''[[Dichotomyctere nigroviridis]]'' File:Ephippion guttifer crop.JPG|''[[Ephippion guttifer]]'' File:Lagocephalus lagocephalus.jpg|''[[Lagocephalus lagocephalus]]'' File:Omegophora cyanopunctata Bluespotted toadfish PC290509.JPG|''[[Omegophora cyanopunctata]]'' File:Bandtail puffer (Sphoeroides spengleri).jpg|''[[Sphoeroides spengleri]]'' File:Fugu in Tank.jpg|''[[Takifugu rubripes]]'' File:Smooth Toadfish-Tetractenos glaber.JPG|''[[Tetractenos glaber]]'' File:Goldringel-Kugelfisch.JPG|''[[Tetraodon mbu]]'' </gallery> {{div col end}} Ina theannta sin, tá na géinis iontaisithe seo a leanas ar eolas: †Archaeotetraodon Carnevale & Santini, 2006 †Eotetraodon Tyler, 1980 †Leithaodon Carnevale & Tyler, 2015 == Tagairtí == {{Reflist}} {{Fréamh an Eolais}} [[Catagóir:Éisc]] [[Catagóir:Tetraodontidae |Tetraodontidae ]] [[Catagóir:Iascaireacht tráchtála] [[Catagóir:Ainmhithe aposematic ]] [[Catagóir:Finte percomorpha]] [[Catagóir:Tacsóin ainmnithe ag Charles Lucien Bonaparte]] krnheo7zoyucgk58endftbdd8emfx2l 0 42095 1320628 1240705 2026-07-15T01:38:50Z InternetArchiveBot 47196 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1320628 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Geografaíocht Pholaitiúil}} Is baile beag agus [[baile fearainn]] i gcontae [[Ros Comáin]] in [[Éirinn]] é '''Cluain Banbh''' ([[Béarla]]: Cloonbonniffe).<ref name='Logainm'>{{Cite web-en|url=https://www.logainm.ie/ga/43544|title=Cluain Banbh/Cloonbonniff {{!}} logainm.ie|publisher=[[An Coimisiún Logainmneacha]]|access-date=2024-04-30|language=ga|work=[[Logainm.ie|Bunachar Logainmneacha na hÉireann]] (Logainm.ie)}}</ref> Is é [[an Caisleán Riabhach]] an baile ceart is gaire dó atá thart ar naoi gciliméadar amach uaidh. Tá Cluain Banbh mar chuid de na ‘Cloontias’. Is ceantracha iad sa réigiún atá in aice a chéile agus go dtosaíonn le ‘Cluain’ nó ‘Cloon’ i mBéarla. I measc na ceantracha sin tá [[Cluain Suca]], [[Cluain Fobhair]], agus [[Cluain Eilte]]. Tá na ceantracha áirithe sin páirteach do pharóiste Cluain Banbh. Tá scoil náisiúnta agus ionad phobail i gCluain Banbh atá in aice leis an séipéal [[Caitliceach]]. Tá páirc spóirt in sa cheantar ar aon le ionad aclaíochta nua-aimseartha atá taobh amuigh.<ref>https://www.outfit.ie/installations/cloonbonniffe-co-roscommon (2020) (Rochtaithe: 06/12/20)</ref> == Scoil Náisiúnta == [[File:Scoil Náisiúnta Cluain Ban Dubh.jpg|thumb|Scoil Náisiúnta Cluain Ban Dubh]] Tá scoil náisiúnta amháin i gCluain Banbh. ‘[http://cloonbonniffens.ie/ Scoil Náisiúnta Cluain Ban Dubh]’ an t-ainm atá air. I mí na Nollag 2020 bhí 23 dalta cláraithe in sa scoil. Tá an foirgneamh lonnaithe san áit céanna ó gur bunaíodh an scoil le roinnt nua-aoisiú déanta ar an fhoirgnimh. Baintear úsáid as an scoil le haghaidh ionad phobail ar aon le scoil náisiúnta. Tá beirt múinteoir fostaithe in sa scoil ar aon le múinteoir d’oideachais speisialta. Tá éiteas láidir [[Caitliceach]] ag an scoil, ach is féidir le daoine neamh-Chaitliceacha freastail air chomh maith. Tá an scoil faoi patrúnacht ag an Easpag atá in [[Ail Finn]].<ref>Cloonbonniffe National School (2020) Welcome/Failtiú. Ar fáil ag: [http://cloonbonniffens.ie/ CNS]</ref> == Stair na scoile == [[File:The Don National School.jpg|thumb|Scoil Náisiúnta]] Bunaíodh an scoil sa bhliain 1875 ag an Sagart P. Keane. Bhí Ó Conchubhair Don mar patrún don scoil a bhíodh ina tiarna talún sa cheantar ag an am. Is uaidh siúd a tháinig an chéad ainm ‘An Scoil Náisiúnta Ó Conchubhair Duinn’ don scoil. Bhíodh sé ina [[Teachta Parlaiminte]]<ref>O’Hart, J. (1892) Irish Pedigrees. Ar fáil ag: [https://www.libraryireland.com/Pedigrees1/o-connor-don-3-heremon.php LibraryIreland]</ref> ag an am agus deirtear go raibh sé mar shliocht d’ardrí deireanach na hÉireann “[[Ruaidri_mac_Tairrdelbach_Ua_Conchobair|Ruaidri Ua Conchobair]]”. Tá meath dochreidte ollmhór tagtha ar líon na ndaltaí atá ag freastal ar an scoil náisiúnta seo. Bhí 120 buachaillí agus 132 cailíní cláraithe nuair a d’oscail an scoil ar an gcéad lá do mhí Eanáir 1875. Titim ollmhór go dtí 23 daltaí i 2020. Rinneadh athchóirithe ar an scoil sa bhliain 1969 agus rinneadar é a nua-aoisiú. I 2004 críochnaigh an obair forleathnú don fhoirgnimh agus ansin i 2010 bhí seomra foirne nua tógtha ag cur críoch leis an obair ar fad a bhí de dhíth ag an scoil.<ref>Cloonbonniffe National School (2020) Cloonbonniffe – Cluain Ban Dubh. Available at: [http://cloonbonniffens.ie/history CNS]</ref> == Clogás == [[File:Clogás Captaen John Vaughan.jpg|thumb|Clogás a thógtar i gCluain Banbh ar shon an Captaen John Vaughan]] Tá clogás sa bhaile a bhfuil tógtha taobh leis an séipéal. Thógtar é ar shon Captaen John Vaughan. Fear ó gCluain Banbh ab ea é a throid i g[https://ga.wikipedia.org/wiki/Cogadh_na_Saoirse_(%C3%89ire) Cogadh Saoirse na hÉireann] agus go bhfuair bás le linn an cogadh sin.<ref>Defence Forces (2020) Brigade Activity Reports. Ar fáil ag: [https://www.militaryarchives.ie/collections/online-collections/military-service-pensions-collection-1916-1923/brigade-activities/fatality/vaughan-john/ Military Archives] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210121113749/https://www.militaryarchives.ie/collections/online-collections/military-service-pensions-collection-1916-1923/brigade-activities/fatality/vaughan-john/ |date=2021-01-21 }}</ref> Rugadh John ar an gcúige lá dhéag de mhí Meán Fómhair 1893. D’fhreastail sé ar an scoil náisiúnta i gCluain Banbh. Ghlac sé ballraíocht in [https://ga.wikipedia.org/wiki/%C3%93glaigh_na_h%C3%89ireann_(1919-1922) Óglaigh na hÉireann] sa bhliain 1918. Cuireadh é ina Chaptaen don ‘Cloonbonniffe Volunteer Company’. Maraíodh é ag na [[Dúchrónaigh]] ar an dara lá is fiche de mhí na Meithimh 1921. Blianta ina dhiaidh a bháis sheol a dheartháireacha, Patrick agus Richard, airgid abhaile ó Mheiriceá ionas go mbeadh an clogás tógtha ar a shon. Tógadh an clogás sa bhliain 1947.<ref>O’Rourke, D. (1996) The Don National School 1875-1996. Boyle: Herald Printers.</ref> == Tíreolaíocht == Bhí [[An Oighearthréimhse Dheiridh|an oighearaois dheireanach]] lárnach i bhfoirmiú an tírdhreacha a fheicimid i gCluain Banbh sa lá atá inniu ann. Bhí [[Oighearshruth|oighearshruthanna]] a thrasnaigh na tír ag fhosaigh [[ithir]] agus [[Carraig|carraigeacha]] ag cruthú cnoic bheaga agus [[droimnín]]. Tar éis gur leá an oighear bhí córais draenála fágtha ina dhiaidh agus go bhfuil fós le feiceáil sa lá atá inniu ann. Bhí an talamh idir na [[droimnín]] ag luí go híseal agus fliuch agus chruthaigh sé sin talamh riascach. Le himeacht ama d’fhorbair an talamh riascach sin isteach go dtí na [[Portach|bportach]] go bhfeiceann muid i ngach áit i gCluain Banbh. Tá na [[portach]] sin mar chuid [[Éiceachóras|d’éiceachórais]] ar leith. Tá siad déanta suas de 90% uisce a thacaíonn le réimse leathan do flóra agus fána dúchasach.<ref>Wall, K. (2011) Clonnbonniffe. Ar fáil ag: [https://web.archive.org/web/20110207205527/http://www.cloonbonniffe.com/history Clonnbonniffe]</ref> Ritheann abhainn [[an tSuca]] tríd an cheantar. Tá sé mar fo-abhainn don [[An tSionainn|tSionainn]]. == Na Portach == Gach bliain thagraíonn feirmeoirí áitiúla [[móin]] ó na [[portach|bportach]]. Bhíodh an [[móin]] i gcónaí mar bhreosla lárnach do mhuintir na háite. Bhíodar in ann é a úsáid mar bhreosla nó é a dhíoladh ag na margaí éagsúla. == Córais Iompar == Níl córais iompar poiblí forbartha in sa réigiún mar gheall ar iargúltacht agus easpa éileamh. An t-aon bhealach chun Cluain Banbh a shroicheadh ná tríd do mhodh iompar féin. Tá córais traenach a ritheann tríd an Caisleáin Riabhach an córais iompar phoiblí is gaire go bhfaighidh tú do Chluain Banbh. == Nuacht litir == [[File:Cloonbonniffe Review.jpg|thumb|Cloonbonniffe Review]] Foilsítear irisleabhar ag am Nollaig gach uile bhliain do mhuintir na háite. An ‘Cloonbonnife Review’ an t-ainm atá air. Thosaigh an nós seo sa bhliain 1986. Sa bhliain 2020 beidh an nuacht litir seo ar an tríocha ceathrú eagráin. Is taifead staire luachmhar iad na hirise seo mar gheall go scríoftar faoi céard atá ag tarlúint in sa cheantar áitiúla do Chluain Banbh. Cruthaítear nasc ag an irisleabhar seo don lucht a bhfuil tar éis dul ar imirce ón áit ach go bhfuil fós fréamhacha acu i gCluain Banbh. Sular tháinig na meáin shóisialta amach bhí an irisleabhar seo mar ‘litir ón mbaile’ le haghaidh na himircigh sin. Gach bliain feictear siar agus déantar frithchaith ar imeachtaí na mbliana ag baint úsáid as grianghraf agus scéalta. Taispeántar an bhliain do shaol an phobail iargúlta le linn an irisleabhar. Is í Kathleen Wall príomheagarthóir na hirise. == Daonra == Dar leis an daonáireamh a rinneadh i 2016 tá breis agus 300 daoine ina gcónaí i gCluain Banbh. == Reilig na bPáistí == [[File:Dealbh.jpg|thumb|Dealbh agus Leacht Cuimhneacháin]] Tá sean[[reilig]] le haghaidh páistí lonnaithe sa cheantar. Bhíodh páistí agus leanbh go bhfuair bás agus iad óg cuartha sa reilig seo. Ní úsáidtear an reilig a thuilleadh. Ní raibh sé mar reilig coisriceadh toisc nach raibh formhór na bpáistí baiste ag an [[Eaglais Chaitliceach Rómhánach|Eaglais Chaitliceach]]. An seanchreidiúint a bhíodh ann fadó ná ní rachaidís go dtí neamh mar gheall nach raibh siad baiste.<ref>Doran, K. (2016) Homily of Bishop Kevin [mass]. Cloonbonniffe Church. Ar fáil ag: [https://www.elphindiocese.ie/cloonbonniffe-childrens-cemetery-solemnity-of-the-most-holy-trinity-homily-of-bishop-kevin/ Diocese of Elphin] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210117022404/https://www.elphindiocese.ie/cloonbonniffe-childrens-cemetery-solemnity-of-the-most-holy-trinity-homily-of-bishop-kevin/ |date=2021-01-17 }}</ref> Tá dealbh agus leacht cuimhneacháin anois tógtha taobh leis an séipéal ar shon na páistí sin. == Tagairtí == {{reflist}} {{Contae Ros Comáin}} add592znsxv0t10iuc1goj9yinlueqv 0 46828 1320552 1294804 2026-07-14T19:00:52Z Seachránaí 53315 Síol-beath-en 1320552 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} [[Ceimic|Ceimicí]] a rugadh i b[[Pen Sans]], [[Corn na Breataine]], ab ea '''Humphry Davy''' ([[17 Nollaig]] [[1788]] – [[29 Bealtaine]] [[1829]]). Thaispeáin sé gur féidir comhdhúile a dhianscaoileadh ina [[Dúil cheimiceach|ndúile]] le [[leictreachas]]. Ar an mbealach seo d'fhionn sé na dúile [[potaisiam]], [[sóidiam]], [[bairiam]], [[strointiam]], [[cailciam]], agus [[maignéisiam]]. I [[1815]] cheap sé a lampa cáiliúil sábháilteachta i gcomhair mianadóirí.<ref name="FreamhanEolais">{{Cite encyclopedia|last=Hussey|first=Matt|author-link=Matthew Hussey|title=Humphry Davy|encyclopedia=[[Fréamh an Eolais]]|language=ga|date=2011|publisher=[[Coiscéim]]|page=201}}</ref> == Tagairtí == {{Reflist}} {{Fréamh an Eolais}} {{Síol-beath-en}} {{Síol-eolaíocht}} {{Síol-kw}} {{DEFAULTSORT:Davy, Humphry}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1788]] [[Catagóir:Básanna i 1829]] [[Catagóir:Ceapadóirí Sasanacha]] [[Catagóir:Ceimiceoirí Sasanacha]] [[Catagóir:Filí Sasanacha]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Uaisleacht Eorpach]] 1kd9y5sxmp4jouzpyg36x6op33x75yf 0 50150 1320512 1198075 2026-07-14T17:24:44Z InternetArchiveBot 47196 Bluelink 2 books for [[Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260714sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1320512 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Ainmhí Bheo}}[[Insecta|Feithidí]] seadánacha ón ghéineas ''Cimex'' iad na '''míolta leapa''' ar micreachreachadóirí iad a chothaíonn ar fhuil, san oíche de ghnáth. <ref name="CDC2017Trans" /> D'fhéadfadh roinnt tionchair sláinte a bheith mar thoradh ar a gcuid greamanna lena n-áirítear grís chnis, éifeachtaí síceolaíocha, agus airíonna [[Ailléirge|ailléirgeacha]]. <ref name="GP2009">{{Luaigh foilseachán|title=Bed bugs – What the GP needs to know|journal=Aust Fam Physician|volume=38|issue=11|pages=880–4|date=November 2009|pmid=19893834}}</ref> D'fhéadfadh athruithe craicinn a bheith mar thoradh ar ghreimeanna leapaó réimsí beaga deirge go spuaiceanna feiceálacha. <ref name="And2006">{{Cite book-en|author=James, William D.|title=Andrews' Diseases of the Skin: clinical Dermatology|publisher=Saunders Elsevier|year=2006|isbn=978-0-7216-2921-6}}</ref> <ref name="Ib2017">{{Luaigh foilseachán|author=Ibrahim|first=O|date=March 2017|title=Bedbugs: Helping your patient through an infestation.|journal=Cleveland Clinic Journal of Medicine|volume=84|issue=3|pages=207–211|doi=10.3949/ccjm.84a.15024|pmid=28322676}}</ref> D’fhéadfadh go dtógfaidh na comharthaí idir nóiméad go laethanta le feiceáil agus is gnách go mbíonn tochas ann. <ref name="Ib2017" /> D'fhéadfadh go mbraitheann daoine áirithe tuirseach nó go bhfuil [[fiabhras]] orthu. <ref name="Ib2017" /> De ghnáth, bíonn tionchar ag limistéir neamhchlúdaithe an chomhlachta. <ref name="Ib2017" /> Ní fios go dtarchuireann a gcuid greamanna aon [[Ionfhabhtú|ghalar ionfhabhtaíoch]] . <ref name="GP2009" /> <ref name="CDC2017Trans">{{Cite web-en|url=https://www.cdc.gov/parasites/bedbugs/faqs.html|title=Bed Bugs FAQs|date=2 May 2017|publisher=[[Centers for Disease Control and Prevention]]|access-date=2 October 2018}}</ref> <ref name="Parola">{{Luaigh foilseachán|author=Parola|first=Philippe|title=Bedbugs|journal=New England Journal of Medicine|date=4 June 2020|volume=382|issue=23|pages=2230–2237|doi=10.1056/NEJMcp1905840|pmid=32492304}}</ref> Is annamh a d'fhéadfadh réimsí de chraiceann marbh nó soithíochaíteas a bheith san áireamh. <ref name="Ib2017" /> Dhá speiceas feithidí is cúis le greamanna na míolta leapa go príomha: ''Cimex lectularius'' (an míol leapa coitianta) agus ''Cimex hemipterus'', a fhaightear go príomha sna trópaicí. <ref name="JAMA2009">{{Luaigh foilseachán|author=Jerome Goddard|year=2009|title=Bed bugs (''Cimex lectularius'') and clinical consequences of their bites|url=https://archive.org/details/sim_jama_2009-04-01_301_13/page/1358|journal=[[Journal of the American Medical Association]]|volume=301|issue=13|pages=1358–1366|doi=10.1001/jama.2009.405|pmid=19336711}}</ref> Tá raon a mhéid idir 1 agus 7 mm. <ref name="CDC2017Trans">{{Cite web-en|url=https://www.cdc.gov/parasites/bedbugs/faqs.html|title=Bed Bugs FAQs|date=2 May 2017|publisher=[[Centers for Disease Control and Prevention]]|access-date=2 October 2018}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">[https://www.cdc.gov/parasites/bedbugs/faqs.html "Bed Bugs FAQs"]. [[Ionaid um Rialú agus Cosc ar Ghalair|Centers for Disease Control and Prevention]]. 2 May 2017<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">2 October</span> 2018</span>.</cite></ref> Scaipeann siad trí bheith ag snámhaíl idir láithreacha in aice láimhe nó trí iad a iompar laistigh de mhíreanna pearsanta. <ref name="Ib2017">{{Luaigh foilseachán|author=Ibrahim|first=O|date=March 2017|title=Bedbugs: Helping your patient through an infestation.|journal=Cleveland Clinic Journal of Medicine|volume=84|issue=3|pages=207–211|doi=10.3949/ccjm.84a.15024|pmid=28322676}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFIbrahimSyedTomecki2017">Ibrahim O, Syed UM, Tomecki KJ (March 2017). [[doi:10.3949/ccjm.84a.15024|"Bedbugs: Helping your patient through an infestation"]]. ''Cleveland Clinic Journal of Medicine''. '''84''' (3): 207–211. [[DOI|doi]]:<span class="cs1-lock-free" title="Freely accessible">[[doi:10.3949/ccjm.84a.15024|10.3949/ccjm.84a.15024]]</span>. [[PMID (aitheantóir)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/28322676 28322676].</cite></ref> Is annamh a tharlaíonn ionfhabhtú mar gheall ar easpa sláinteachais ach tá sé níos coitianta i gceantair ard-dlúis. <ref name="Ib2017" /> <ref name="Hild2009">{{Luaigh foilseachán|title=JAMA patient page. Bed bugs|url=https://archive.org/details/sim_jama_2009-04-01_301_13/page/n95|journal=JAMA|volume=301|issue=13|pages=1398|date=April 2009|pmid=19336718|doi=10.1001/jama.301.13.1398}}</ref>Is éard atá i gceist le diagnóis ná na fabhtanna a aimsiú agus comharthaí comhoiriúnacha a bheith ann. <ref name="GP2009">{{Luaigh foilseachán|title=Bed bugs – What the GP needs to know|journal=Aust Fam Physician|volume=38|issue=11|pages=880–4|date=November 2009|pmid=19893834}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFDoggettRussell2009">Doggett SL, Russell R (November 2009). "Bed bugs – What the GP needs to know". ''Aust Fam Physician''. '''38''' (11): 880–4. [[PMID (aitheantóir)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/19893834 19893834].</cite></ref> Caitheann míolta leapa cuid mhór dá gcuid ama in áiteanna dorcha, áiteanna ceilte cosúil le uamanna tochta, nó scoilteanna i mballa. <ref name="Ib2017" /> ==Tagairtí== [[Catagóir:Míol leapaa| ]] [[Catagóir:Cimicidae]] [[Catagóir:Hematophages]] [[Catagóir:Feithidí lotnaidí tí]] [[Catagóir:Artrapóid seadánacha daoine]] [[Catagóir:Míolta seadánacha]] l9stp314h12l5yviz804tkqdkkss3xy 0 65273 1320524 1173941 2026-07-14T17:46:11Z InternetArchiveBot 47196 Bluelink 1 book for [[Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260714sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1320524 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Ainmhí Bheo}} [[Géineas]] [[Angiospermae|plandaí bláthanna]] san fhine Passifloreaceae (lusanna na páise) is ea '''''Adenia'''''. Faightear iad i [[An Teochrios|dtrópaicí]] agus i bhfothrópaicí an tSean-Domhain.<ref name="china">[http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=2&taxon_id=100532 ''Adenia''.] Flora of China.</ref> Is iad Madagascar, oirthear agus iarthar na hAfraice trópaicí, agus Oirdheisceart na hÁise lárionaid na héagsúlachta.<ref name="hearn07">{{Luaigh foilseachán|first=David J.|author=Hearn|year=2007|title=Novelties in Adenia (Passifloraceae): Four New Species, a New Combination, a Vegetative Key, and Diagnostic Characters for Known Madagascan Species|url=https://archive.org/details/sim_brittonia_october-december-2007_59_4/page/308|journal=Brittonia|volume=59|issue=4|pages=308–27|jstor=30218764|doi=10.1663/0007-196X(2007)59[308:NIAPFN]2.0.CO;2}}</ref> Tagann ainm an ghéinis ó “aden”,<ref name="Eggli Newton 2004">{{Cite book-en|author=Eggli|first=U.|title=Etymological Dictionary of Succulent Plant Names|publisher=Springer Berlin Heidelberg|year=2004|isbn=978-3-540-00489-9|url=https://books.google.com/books?id=u2n5vusQ1DEC&pg=PA3|access-date=25 September 2018}}</ref> ainm an phlanda san Araibis de réir Peter Forsskål, údar an ghéinis.<ref>[https://www.biodiversitylibrary.org/page/737778#page/235/mode/1up Peter Forsskål. Flora Aegyptiaco-Arabica. 1775. page 77]</ref> Is [[Ilbhliantóg|plandaí ilbhliantúla]] iad na speicis in ''Adenia'', ach tá go leor foirmeacha éagsúla ann, luibheanna, féithleoga, toir, agus crainn san áireamh.<ref name="hearn06">{{Luaigh foilseachán|author=Hearn|first=David J.|year=2006|jstor=25064211|title=''Adenia'' (Passifloraceae) and its adaptive radiation: phylogeny and growth form diversification|journal=Systematic Botany|volume=31|issue=4|pages=805–21|doi=10.1600/036364406779695933}}</ref> Is [[Planda súmhar|plandaí súmhara]] go leor acu, agus is “pacacóil” cuid eile — plandaí a bhfuil stoc an-tiubh acu i gcomparáid lena n-airde agus gan mórán craobhacha. Tá fréamhraí snáithíneacha ag cuid de na speicis, agus tháirgeann roinnt eile [[Tiúbar|tiúbair]].<ref name="hearn06" /> Faightear speicis ''Adenia'' i ngnáthóga éagsúla, ó ghaineamhlaigh thirime na hAfraice go foraoisí báistí in Oirdheisceart na hÁise.<ref name="hearn06" /> Tá thart ar 100 speiceas sa ghéineas.<ref>{{Cite web-en|url=http://www.theplantlist.org/1.1/browse/A/Passifloraceae/Adenia/|title=Adenia — the Plant List}}</ref> == Tagairtí == {{Reflist}} [[Catagóir:Plandaí]] 1hlw475u8h58ri2nrlw1eg2wi40yvxc 0 71086 1320521 1318532 2026-07-14T17:36:17Z ~2026-39803-79 75693 /* */ 1320521 wikitext text/x-wiki #Redirect [[400 (uimhir)]] jgqmyjuxvcf9iobtb4cgxrxqo95t99n 0 72696 1320488 1320474 2026-07-14T13:31:04Z TGcoa 21229 1320488 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Imeacht}} Ar an [[14 Iúil]] [[2016]], maraíodh 84 duine agus gortaíodh os cionn 100 eile mar thoradh ar ionsaí ar shlua daoine a bhí ag ceiliúradh [[Lá Bastille]] i gcathair [[Nice]] i ndeisceart na [[An Fhrainc|Fraince]]<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2016/0715/802571-83-maraithe-i-nice-na-fraince/|teideal=83 maraithe|údar=RTÉ|dáta=15 Iúil 2016|dátarochtana=}}</ref>. [[Íomhá:Monuments and memorials to the 2016 Nice attacks-482.jpg|clé|mion|220x220px|Cuimhneachán]] [[Íomhá:Niça 2016 - 01.jpg|clé|mion|220x220px]] [[Íomhá:Mémorial 14 juillet 2016 Nice IMG 20160828 221533.jpg|clé|mion|220x220px]] Thiomáin fear an leoraí ar ardluas isteach sa slua ollmhór a bhí bailithe ag taispeántas tinte ealaíne ar ''Promenade des Anglais'' sa chathair. Tharla an t-ionsaí ar stráice dhá chiliméadar den Promenade des Anglais. [[Íomhá:Lahouaiej Bouhlel.jpg|mion|Mohamed Lahouaiej-Bouhlel|clé|271x271px]] D'éirigh leis na póilíní tiománaí an leoraí a mharú<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.lefigaro.fr/actualite-france/2016/07/14/01016-20160714LIVWWW00269-attentat-nice-promenade-des-anglais.php|teideal=Attentat de Nice : le bilan grimpe à 84 morts|údar=Le Figaro|dáta=15 Iúil 2016|dátarochtana=}}</ref>. Fear 31 bliain d'aois (Mohamed Lahouaiej-Bouhlel) de bhunadh na [[An Túinéis|Túinéise]] a thiomáin an leoraí ar ardluas tríd an slua. Bhí sé ina chónaí sa bhFrainc le 10 mbliana. Fuarthas gunnaí agus gránáidí sa leoraí agus bhí airm ar iompar ag an tiománaí. Bhí deichniúr páistí i measc na ndaoine a mharaigh Mohamed Bouhlel.<ref name=":0">{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/tuairisc-o-nice-maraiodh-go-leor-ar-an-spota-seo-paisti-ina-measc-thainig-muidne-slan/|teideal=TUAIRISC Ó NICE: ‘Maraíodh go leor ar an spota seo, páistí ina measc. Tháinig muidne slán’|údar=Caoimhe Ní Chonchoille|dáta=18 Iúil 2016|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2026-07-14}}</ref> === Cuntas finné súl === <blockquote>Tá balla tógtha ar thaobh an bhóthair. Ar thaobh amháin den bhalla tá radharc na farraige agus trá lán le cathaoireacha agus scáthanna gréine. Ach ní hionann an scéal ar an taobh eile den bhalla. Coinnle agus bláthanna curtha i mullach smál fola, ceann i ndiaidh a chéile. Sonas agus sléacht taobh le taobh. Bhí tuismitheoirí agus teaghlaigh eile ag cur póstaer in airde ar chuaillí an ''promenade''. Aghaidheanna éagsúla daoine d’aoiseanna éagsúla as tíortha éagsúla agus iad uilig ar iarraidh i ndiaidh an ionsaithe. D’fhág roinnt acu nótaí agus teachtaireachtaí ina ndiaidh. ‘Bhíodh milseáin á ndíol anseo. Maraíodh go leor ar an spota seo, páistí ina measc. Tháinig muidne slán’. Ar phíosa eile den chosán, bhí blaincéad beag bán leagtha síos go cúramach ar an talamh agus rósanna, coinnle agus teidithe ina luí air. Scríofa air bhí ‘Milan, dhá bhliain d’aois.’ Sheas beirt chailíní óga ag amharc ar áit amháin a raibh bláthanna leagtha síos. Bhí greim láimhe acu ar a chéile agus iad ag caoineadh go ciúin. Bhí a dhroim ag fear eile leis an láthair. Sheas sé in éadan na ráillí ar thaobh an chosáin, a cheann cromtha agus é ag screadach go hard. Bhí tuismitheoirí agus teaghlaigh eile ag cur póstaer in airde ar chuaillí an ''promenade''. Aghaidheanna éagsúla daoine d’aoiseanna éagsúla as tíortha éagsúla agus iad uilig ar iarraidh i ndiaidh an ionsaithe.<ref name=":0" /></blockquote> == Féach freisin == *[[:Catagóir:Eachtraí sceimhlitheoireachta Ioslamacha|Eachtraí sceimhlitheoireachta Ioslamacha]] ** [[Lá Bastille]] ==Tagairtí== {{reflist}} {{DEFAULTSORT:2016 Ionsaí Nice}} [[Catagóir:Nice]] [[Catagóir:Eachtraí sceimhlitheoireachta Ioslamacha]] [[Catagóir:Lá Bastille]] [[Catagóir:2016]] qhs5k3vr6kecpek5vf7ywt98aoqohw7 0 79289 1320564 1283146 2026-07-14T19:33:33Z InternetArchiveBot 47196 Bluelink 1 book for [[Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260714sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1320564 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Ainmhí Bheo}} Speiceas [[colm]] atá dúchasach don Eoraip agus don Áise is ea an '''fearán baicdhubh''' ('''''Streptopelia decaocto'''''); tugadh isteach sa t[[An tSeapáin|Seapáin]], i [[Meiriceá Thuaidh]] agus oileáin i [[Muir Chairib]] é. == Tacsanomaíocht == Ba é ''Columba decaocto'' an [[Ainmníocht dhéthéarmach|t-ainm eolaíoch]] a mhol an nádúraí [[An Ungáir|Ungárach]] Imre Frivaldszky sa bhliain 1838.<ref>{{Luaigh foilseachán|last=Frivaldszky|first=I.|authorlink=Imre Frivaldszky|year=1838|title=Balkány vidéki természettudományi utazás|language=hu|journal=Magyar Tudós Társaság Évkönyvei|volume=3|issue=3|pages=156–184 [183–184, Plate 8]|url=https://biodiversitylibrary.org/page/11520321}}</ref> Is é [[Plovdiv]] na Bulgáire an ceantar tíopúil.<ref name="fisher">{{Luaigh foilseachán|last=Fisher|first=J.|authorlink=James Fisher|year=1953|title=The collared turtle dove in Europe|journal=British Birds|volume=46|issue=5|pages=153–181|url=https://britishbirds.co.uk/wp-content/uploads/article_files/V46/V46_N05/V46_N05_P153_181_A034.pdf|archive-date=2023-04-15|access-date=2024-01-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20230415184926/https://britishbirds.co.uk/wp-content/uploads/article_files/V46/V46_N05/V46_N05_P153_181_A034.pdf|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230415184926/https://britishbirds.co.uk/wp-content/uploads/article_files/V46/V46_N05/V46_N05_P153_181_A034.pdf |date=2023-04-15 }}</ref> Sa lá atá inniu ann, cuirtear an speiceas sa [[Géineas|ghéineas]] ''Streptopelia'' a mhol t-éaneolaí Francach Charles Lucien Bonaparte sa bhliain 1855.<ref>{{Luaigh foilseachán|last=Bonaparte|first=C. L.|authorlink=Charles Lucien Bonaparte|year=1855|title=Coup d'oeil sur les pigeons (quatrième partie)|language=fr|journal=Comptes Rendus Hebdomadaires des Séances de l'Académie des Sciences|volume=40|pages=15–24 [17]|url=https://biodiversitylibrary.org/page/4616570}}</ref><ref name="ioc">{{Cite web-en|url=https://www.worldbirdnames.org/bow/pigeons/|title=Pigeons|year=2020|editor=Gill|work=IOC World Bird List Version 10.1|publisher=International Ornithologists' Union|access-date=28 February 2020}}</ref> Mheastaí gur fospeiceas den fhearán baicdhubh é an fearán Burmach (''S. xanthocycla''), ach chuir an IOC ina speiceas féin é in 2021.<ref>{{Cite web-en|url=https://www.worldbirdnames.org/new/updates/species-updates/|title=Species Updates – IOC World Bird List|language=en-US|access-date=2021-06-13}}</ref><ref name="hbwburma">{{Cite book-en|last=del Hoyo|first=J.|year=2020|title=Handbook of the Birds of the World Alive|publisher=Lynx Edicions|doi=10.2173/bow.eucdov.01.1|access-date=29 February 2020}}</ref> Glacadh le dhá fhospeicis eile roimhe seo, ''S. d. stoliczkae'' ón [[An Turcastáin|Turcastáin]] i lár na hÁise agus ''S. d. intercedens'' ó dheisceart [[An India|na hIndia]] agus [[Srí Lanca]].<ref name="cramp">{{Cite book-en|last=Cramp|first=S.|year=1985|title=Handbook of the Birds of Europe, the Middle East and North Africa: the birds of the Western Palearctic. Volume 4: Terns to woodpeckers|location=Oxford|publisher=Oxford University Press|pages=340−353|isbn=978-0-19-857507-8}}</ref> Meastar anois gur comhchiallaigh shóisearacha iad den fhospeiceas ainmneach (''S. d. decaocto'').<ref name="Hoyo">{{Cite book-en|last=Baptista|first=L. F.|year=1997|title=Handbook of the Birds of the World. Volume 4: Sandgrouse to Cuckoos|publisher=Lynx Edicions|location=Barcelona|pages=137|isbn=84-87334-22-9}}</ref> == Sanasaíocht == Tagann ainm an ghéinis ón t[[An tSean-Ghréigis|Sean-Ghréigis]] ''streptos'' a chiallaíonn “coiléar” nó “muince”, agus ''peleia'' a chiallaíonn “colm”. Tagann ainm an speicis ón fhocal Gréigise ''decaocto'' a chiallaíonn “ocht déag”,<ref>{{Cite book-en|last=Jobling|first=J. A.|year=2010|title=The Helm Dictionary of Scientific Bird Names|publisher=Christopher Helm|location=London|isbn=978-1-4081-2501-4|pages=131, 367}}</ref> rud a bhaineann le scéal ó mhiotaseolaíocht na Gréige. Bhí cailín ann a bhí ag obair go crua ach a bhí míshásta nár shaothraigh ach 18 cianóg sa bhliain. D'impigh sí ar na déithe cur in iúl don saol a laghad a bhí sé ag fáil óna máistreás. Dá bharr sin, chruthaigh [[Séas]] an colm seo atá ag gairm “decaocto” ó shin i leith.<ref name="fisher"/><ref>{{Luaigh foilseachán|last=Naumann|first=J. F.|authorlink=Johann Friedrich Naumann|year=1837|title=Ornithologische Reise nach und durch Ungarn|language=de|journal=Archiv für Naturgeschichte|volume=3|issue=1|pages=69–110 [107]|url=https://biodiversitylibrary.org/page/13477823}}</ref> [[Íomhá:Collared_Dove_-upper_body_profile-8.jpg|alt=Profile|deas|mion]] [[Íomhá:Streptopelia decaocto -- Eurasian collared dove (pair of individuals, photograph by Shantanu Kuveskar).jpg|alt=A pair from Mangaon, Maharashtra, India|deas|mion| San India]] == Stádas i Meiriceá Thuaidh == Sa bhliain 1974, d'éalaigh níos lú ná 50 fearán baicdhubh ó shiopa peataí i [[Nassau, na Bahámaí|Nassau na mBahámaí]] le linn eachtra buirgléireachta.<ref name="what to do!">{{Luaigh foilseachán|last=Hengeveld|first=R.|title=What to Do about the North American Invasion by the Collared Dove?|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-field-ornithology_autumn-1993_64_4/page/477|journal=Journal of Field Ornithology|date=1993|volume=64|issue=4|pages=477–489|jstor=4513859}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://www.allaboutbirds.org/guide/Eurasian_Collared-Dove/overview|teideal=Eurasian Collared-Dove|dátarochtana=2024-01-31}}</ref> Ó na Bahámaí, scaip an speiceas go Florida,<ref>{{Luaigh foilseachán|last=Scheidt|first=SN|date=2014|title=Range Expansion and Population Dynamics of an Invasive Species: The Eurasian Collared-Dove (''Streptopelia decaocto'')|journal=PLOS ONE|volume=9|issue=10|pages=e111510|doi=10.1371/journal.pone.0111510|pmid=25354270|pmc=4213033|bibcode=2014PLoSO...9k1510S}}</ref> agus faightear anois é i mbeagnach gach stát sna Stáit Aontaithe,<ref name="eurasian collared dove disease">{{Luaigh foilseachán|last=Schuler|first=K.|title=Expansion of an Exotic Species and Concomitant Disease Outbreaks: Pigeon Paramyoxovirus in Free-Ranging Eurasian Collared Doves|journal=EcoHealth|date=2012|volume=9|issue=2|pages=163–170|pmid=22476688|doi=10.1007/s10393-012-0758-6}}</ref> agus i Meicsiceo.<ref name="new records guerro mexico">{{Luaigh foilseachán|last=Almazán-Núñez|first=R. C.|title=Nuevos registros de la paloma turca (''Streptopelia decaocto'') en el estado de Guerrero, México|journal=Acta Zoológica Mexicana|date=2014|volume=30|issue=3|pages=701–706|doi=10.21829/azm.2014.30389}}</ref> == Tagairtí == {{Reflist}} {{DEFAULTSORT:Fearán baicdhubh}} [[Catagóir:Éin na hEoráise]] lj0zzsgbztuumfil1hnfviff4eidlo0 0 82260 1320528 1137039 2026-07-14T17:51:04Z InternetArchiveBot 47196 Bluelink 1 book for [[Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260714sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1320528 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Ainmhí Bheo}} Is [[géineas]] é '''''Sphagnum''''' a bhfuil thart ar 380 [[speiceas]] caonach ann,<ref>{{Cite web-en|url=https://www.schweizerbart.de/publications/detail/isbn/9783510480333/Bibliotheca_Botanica_Vol_162_Michaelis|title=Dierk Michaelis (2019): The ''Sphagnum'' Species of the World (''Sphagnum'' bible: keys for all peat moss species by continents, and ''Sphagnum'' species lists for 20 phytogeographic regions of the world)|date=21 Samhain 2019|publisher=Schweizerbart}}</ref><ref>{{Cite web-en|url=http://www.theplantlist.org/1.1/browse/B/Sphagnaceae/Sphagnum/|title=''Sphagnum'' on theplantlist|publisher=Theplantlist.org|access-date=17 Meán Fómhair 2016}}</ref> ar a dtugtar '''súsán''', '''caonach móna''', '''sfagnam''', nó '''fionnmhóin''' go coitianta.<ref name='Tearma'>{{Cite web-en|url=https://www.tearma.ie/q/Sphagnum/|title=“Sphagnum” {{!}} téarma.ie|publisher=[[An Coiste Téarmaíochta]]|work=[[Téarma.ie]]: An Bunachar Náisiúnta Téarmaíochta don Ghaeilge|access-date=2023-05-12}}</ref> Is féidir le carnadh ''Sphagnum'' go leor uisce a stóráil laistigh dá gcealla, plandaí beo agus marbha araon; d'fhéadfadh planda amháin 16–26 uair níos mó uisce ná a mheáchan tirim a choinneáil, ag brath ar an speiceas.<ref name="Bold">Bold, H. C. 1967. Morphology of Plants. 2ú heagrán. Harper and Row, Nua-Eabhrac. lgh. 225-229.</ref> Tá na cealla folmha in ann uisce a stóráil i gcoinníollacha níos tirime. De réir mar a fhásann an súsán, féadann sé leathadh go mall go dtí limistéir níos tirime, próiseas a chruthaíonn [[Portach|portaigh]] ardaithe agus [[Bratphortach|bratphortaigh]].<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Gorham E.|year=1957|title=The development of peatlands|url=https://archive.org/details/sim_quarterly-review-of-biology_1957-06_32_2/page/145|journal=Quarterly Review of Biology|volume=32|issue=2|pages=145–66|doi=10.1086/401755}}</ref> Mar sin, is féidir le súsán tionchar a imirt ar ghnáthóga dá leithéid, agus déantar cur síos ar shúsán mar “láimhsitheoir gnáthóige”.<ref>Walker, M. D. 2019. ''Sphagnum'': the biology of a habitat manipulator. Sicklebrook Publishing, Sheffield, U.K.</ref> Ansin, soláthraíonn na carnthaí [[Móin|móna]] seo gnáthóg do raon leathan plandaí, mar shampla luachair agus toir eiriceacha, chomh maith le magairlíní agus plandaí feoiliteacha.<ref name="oneill_khecheopalri">{{Luaigh foilseachán|author=O'Neill|first=Alexander|date=25 February 2020|title=Establishing Ecological Baselines Around a Temperate Himalayan Peatland|journal=Wetlands Ecology & Management|volume=28|issue=2|pages=375–388|doi=10.1007/s11273-020-09710-7}}</ref><ref name="Keddy">Keddy, P. A. (2010). ''Wetland Ecology: Principles and Conservation'' (2nd edition). Cambridge University Press, Cambridge, UK. 397 pp.</ref> Ní fheonn súsán ná an mhóin a thagann uaidh go héasca mar gheall ar na comhdhúile feanólacha atá leabaithe i gcillbhallaí an tsúsáin. Ina theannta sin, forbraíonn portaigh, cosúil le gach bogach, coinníollacha ithreach anaeróbacha, rud a tháirgeann lobhadh anaeróbach atá níos moille ná lobhadh aeróbach. Is féidir le súsán a thimpeallacht a aigéadú freisin trí ghlacadh le [[Caitian|caitiain]], mar shampla [[cailciam]] agus [[maignéisiam]], agus trí iain [[Hidrigin|hidrigine]] a scaoileadh. Faoi na coinníollacha cearta, is féidir le móin a charnadh go leor méadar ar doimhneacht. Glacann speicis éagsúla ''Sphagnum'' le leibhéil éagsúla tuilte agus pH, agus faightear roinnt speiceas éagsúil i bportach amháin.<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Vitt D. H., Slack N. G.|year=1984|title=Niche diversification of ''Sphagnum'' relative to environmental factors in northern Minnesota peatlands|journal=Canadian Journal of Botany|volume=62|issue=7|pages=1409–30|doi=10.1139/b84-192}}</ref><ref name="oneill_khecheopalri">{{Luaigh foilseachán|author=O'Neill|first=Alexander|date=25 February 2020|title=Establishing Ecological Baselines Around a Temperate Himalayan Peatland|journal=Wetlands Ecology & Management|volume=28|issue=2|pages=375–388|doi=10.1007/s11273-020-09710-7}}</ref> == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Plandaí]] [[Catagóir:Portaigh]] pe2rsrs8vz1iz8w1n9h9nnvtfzg3htt 0 82774 1320630 1086965 2026-07-15T04:51:52Z InternetArchiveBot 47196 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1320630 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Geografaíocht Pholaitiúil}} Is contae in [[Arkansas]] é '''Contae Little River'''. Is é [[Ashdown, Arkansas|Ashdown]] príomhbhailte an chontae, agus an chathair is mó daonra. Sa bhliain 2018, meastar go raibh 12,326 duine ina gcónaí ann<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.census.gov/quickfacts/littlerivercountyarkansas|teideal=U.S. Census Bureau QuickFacts: Little River County, Arkansas|language=en|work=www.census.gov|dátarochtana=2020-03-17}}</ref>. Is [[contae tirim]] é<ref>{{Lua idirlín|url=http://localalcohollaws.com/index/5081/ar/little_river_county|teideal=Little River County, Arkansas {{!}} Local Alcohol Laws|work=localalcohollaws.com|dátarochtana=2020-03-17|archivedate=2020-03-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200317220844/http://localalcohollaws.com/index/5081/ar/little_river_county}}</ref>. Bunaíodh Contae Little River ar an 5ú Márta, 1867. Ainmneoidh an contae i ndiaidh na habhann ''Little River''<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.arcounties.org/counties/little-river/|teideal=Little River {{!}} Association of Arkansas Counties|work=www.arcounties.org|dátarochtana=2020-03-17}}</ref>. == Tagairtí == {{reflist}} {{Síol-tír-us-contae}} {{Arkansas}} [[Catagóir:Contae Little River, Arkansas|*]] [[Catagóir:Contaetha Arkansas|Arkansas]] [[Catagóir:Contaetha Stát Aontaithe Mheiriceá|Little River, Contae]] [[Catagóir:Arkansas]] 4r11faf9jbb60pf7g7h0a8dnkja9ih2 0 84736 1320529 1101737 2026-07-14T17:52:25Z InternetArchiveBot 47196 Bluelink 3 books for [[Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260714sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1320529 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:Grenfell,_NSW_-_Goods_Shed.jpg|link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/b6/Grenfell%2C_NSW_-_Goods_Shed.jpg/220px-Grenfell%2C_NSW_-_Goods_Shed.jpg|mion| Bothán fear in Grenfell na hAstráile]] Is éard is '''bothán fear''' ann ná eagraíocht áitiúil neamhbhrabúis a sholáthraíonn spás le haghaidh ceardaíochta agus caidrimh shóisialta. Tháinig an ghluaiseacht chun cinn san [[An Astráil|Astráil]] sna 1980idí mar bhealach chun sláinte agus folláine na bhfear scothaosta a fheabhsú. Anois, cuireann roinnt de na botháin fáilte roimh aon duine, beag beann ar aois nó ar inscne. Tá níos mó 900 bothán fear ann san Astráil amháin, leis na mílte ball gníomhach.<ref>{{Cite web-en|url=http://www.mensshed.org/what-is-a-men's-shed/.aspx|title=What is a Men's Shed|publisher=MensShed.org|access-date=October 23, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120801052633/http://www.mensshed.org/what-is-a-men's-shed/.aspx|archive-date=August 1, 2012}}</ref> Tá go leor bothán fear i dtíortha eile chomh maith, mar shampla sa [[Ríocht Aontaithe na Breataine Móire agus Thuaisceart Éireann|Ríocht Aontaithe]], in [[Éire|Éirinn]], [[Stáit Aontaithe Mheiriceá|sna Stáit Aontaithe]], [[Ceanada|i gCeanada]], [[An Fhionlainn|san Fhionlainn]], [[An Nua-Shéalainn|sa Nua-Shéalainn]] agus [[An Ghréig|sa Ghréig]]. Is é “gualainn ar ghualainn” mana na n-eagraíochtaí, leagan giorraithe den fhrása “Ní labhraíonn fir aghaidh ar aghaidh, labhraíonn siad ghualainn le gualainn". Glacadh leis an mana seo tar éis chomhdháil bhliantúil Chumann Astrálach na mBothán Fear in 2008.<ref name="Golding2015_p295">{{Cite book-en|url=https://books.google.com/books?id=5LQkswEACAAJ|title=The Men's Shed Movement: The Company of Men|author=Barry Golding|publisher=Common Ground Publishing|year=2015|isbn=978-1-61229-787-3}}</ref><ref name="BowlTobias2013">{{Cite book-en|author=Marion Bowl|title=Gender, Masculinities and Lifelong Learning|url=https://books.google.com/books?id=jk8ojDd_yQYC&pg=PA130|date=5 March 2013|publisher=Routledge|isbn=978-1-136-29473-0}}</ref> Tugtar “bothánaithe” "(“shedders” i mBéarla) ar dhaoine a bhaineann úsáid as na botháin.<ref name="Golding2015">{{Cite book-en|url=https://books.google.com/books?id=5LQkswEACAAJ|title=The Men's Shed Movement: The Company of Men|author=Barry Golding|publisher=Common Ground Publishing|year=2015|isbn=978-1-61229-787-3|pages=38|quote=Ruth van Herk from Lane Cove Men's Shed in Sydney claims credit for the word 'shedders' as she used it 'very early in the history' in presentations and in the written word.}}</ref> Ceann de na torthaí is tábhachtaí atá ag teacht as gluaiseacht na mbothán ná an mheantóireacht idirghlúine a dhéantar iontu.<ref>{{Luaigh foilseachán|last=Cordier|first=Reinie|date=2014-05-01|title=Mentoring at Men's Sheds: an international survey about a community approach to health and well-being|url=https://archive.org/details/health-social-care-in-the-community_2014-05_22_3/page/249|journal=Health & Social Care in the Community|volume=22|issue=3|pages=249–258|doi=10.1111/hsc.12076|pmid=24199944|issn=1365-2524}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|last=Wilson|first=Nathan J.|date=2013-12-01|title=Older male mentors' perceptions of a Men's Shed intergenerational mentoring program|url=https://archive.org/details/sim_australian-occupational-therapy-journal_2013-12_60_6/page/416|journal=[[Australian Occupational Therapy Journal]]|volume=60|issue=6|pages=416–426|doi=10.1111/1440-1630.12090|pmid=24299481|issn=1440-1630}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|last=Cordier|first=Reinie|date=2016-11-01|title=Formal intergenerational mentoring at Australian Men's Sheds: a targeted survey about mentees, mentors, programmes and quality|journal=Health & Social Care in the Community|volume=24|issue=6|pages=e131–e143|doi=10.1111/hsc.12267|pmid=26285782|issn=1365-2524}}</ref> Tá acadóirí ag baint úsáide as na botháin mar ionad taighde chun riachtanais sláinte agus shóisialta na bhfear a fhiosrú.<ref>{{Luaigh foilseachán|last=Shand|first=Fiona L.|date=2015-10-01|title=What might interrupt men's suicide? Results from an online survey of men|url=|journal=BMJ Open|volume=5|issue=10|pages=e008172|doi=10.1136/bmjopen-2015-008172|issn=2044-6055|pmid=26474936|pmc=4611172}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|last=Hansji|first=Neeraj L.|date=2015-05-01|title=Men's Sheds: enabling environments for Australian men living with and without long-term disabilities|url=https://archive.org/details/health-social-care-in-the-community_2015-05_23_3/page/272|journal=Health & Social Care in the Community|volume=23|issue=3|pages=272–281|doi=10.1111/hsc.12140|pmid=25428844|issn=1365-2524}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|last=Fildes|first=Dave|date=2010-09-25|title=Shedding light on men: the Building Healthy Men Project|journal=Journal of Men's Health|volume=7|issue=3|pages=233–240|doi=10.1016/j.jomh.2010.08.008|issn=1875-6867}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|last=Culph|first=Jennifer S.|date=2015-10-01|title=Men's Sheds and the experience of depression in older Australian men|journal=Australian Occupational Therapy Journal|volume=62|issue=5|pages=306–315|doi=10.1111/1440-1630.12190|pmid=26061865|issn=1440-1630}}</ref> == Tagairtí == {{reflist}} jziaut7in1872c5wij7baepzqobtmhg 0 85485 1320556 1320186 2026-07-14T19:16:30Z InternetArchiveBot 47196 Bluelink 1 book for [[Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260714sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1320556 wikitext text/x-wiki [[File:Sexual cycle N-2N.svg |thumb |250px |Sa chéad chéim d'atáirgeadh gnéasach, an [[méóis]], laghdaítear líon na gcrómasóm ó uimhir dhioplóideach (2n) go dtí uimhir haplóideach (n). Le linn [[toirchiú|toirchithe]], tagann gaiméití hapléideacha le chéile chun [[siogót]] déphléideach a fhoirmiú, agus cuirtear an bunlíon crómasóm ar ais.]] Is éard a bhíonn i gceist le h'''atáirgeadh gnéasach''' an Duine agus na [[Mamach|mamach]] eile ná [[Gaiméit|gaiméit]] fhireann ([[Speirm|speirm]]) agus gaiméit bhaineann (ubhchill nó [[Ubhán|ubhán]]) a tháthú le chéile chun go ndéanfaí [[Siogót|siogót]]. Maidir leis an siogót aoncheallach seo, bíonn an t-eolas ar fad i ngéinte a chuid crómasóm chun orgánach comhdhéanta de chealla le dhá shraith crómasóm (dioplóideach) a chruthú.<ref>John Maynard Smith & Eörz Szathmáry, The Major Transitions in Evolution, [[W. H. Freeman and Company]], 1995, p 149</ref> Cruthaíodh iad seo chun go mbeadh sé easca toirtiú a dhéanamh ar an ubhán agus go bhforbródh an t-ubhan ina [[Féatas|fheatas]] sa bhean. Tá sé seo tipiciúil in ainmhithe, cé go n-athraíonn líon na dtacar [[crómasóm]] agus an chaoi a n-athraíonn an líon sin san atáirgeadh gnéasach, go háirithe i measc [[Planda|plandaí]], [[Fungas|fungais]], agus [[Eukaryota|eocaróit]] eile. <ref name="Chalker-2013" /><ref>{{Cite journal |last=Can Song |first=ShaoJun Liu |date=2012 |title=Polyploid Organisms |journal=Science China Life Sciences |volume=55 |issue=4 |pages=301–311 |doi=10.1007/s11427-012-4310-2 |pmid=22566086 |s2cid=17682966 |doi-access=free }}</ref> I mamaigh phlacainteacha, fágann speirmchealla an [[péineas]] tríd an [[úiréadra]] fireann agus téann siad isteach sa bh[[faighin]] le linn na cúplála,<ref name="Hyman1992">{{cite book |author=Libbie Henrietta Hyman |url=https://books.google.com/books?id=VKlWjdOkiMwC&pg=PA583 |title=Hyman's Comparative Vertebrate Anatomy |date=15 September 1992 |publisher=University of Chicago Press |isbn=978-0-226-87013-7 |pages=583–}}</ref><ref>{{Cite book |last=Naguib |first=Marc |url=https://books.google.com/books?id=KgTeDwAAQBAJ&pg=PA65 |title=Advances in the Study of Behavior |date=2020-04-19 |publisher=Academic Press |isbn=978-0-12-820726-0 |language=en}}</ref><ref>{{Cite book |last1=Birkhead |first1=Tim R. |url=https://books.google.com/books?id=FhvmHW972mAC&pg=PA701 |title=Sperm Competition and Sexual Selection |last2=Møller |first2=Anders Pape |date=1998-08-12 |publisher=Elsevier |isbn=978-0-08-054159-4 |language=en}}</ref> agus téann ubhchealla isteach san [[útaras]] tríd an ubhaducht. Tá [[clóáca]] ag [[Veirteabrach|veirteabraigh]] eile den dá ghnéas chun speirm nó ubhchealla a scaoileadh. Is é atáirgeadh gnéasach an saolré is coitianta in eocaróit ilcheallacha, amhail [[Animalia|ainmhithe]], [[Fungas|fungais]] agus [[Planda|plandaí]].<ref>{{Cite journal |last=Nieuwenhuis |first=Bart |date=October 19, 2016 |title=The frequency of sex in fungi |journal=Philosophical Transactions B |volume=371 |issue=1706 |doi=10.1098/rstb.2015.0540 |pmid=27619703 |pmc=5031624 }}</ref><ref>{{Cite web |last=Woods |first=Kerry |date=June 19, 2012 |title=Flowering Plants |url=https://eol.org/docs/discover/flowering-plants |access-date=September 12, 2022 |website=Encyclopedia of Life |archive-date=September 13, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220913053019/https://eol.org/docs/discover/flowering-plants |url-status=live }}</ref> Tarlaíonn atáirgeadh gnéasach i roinnt [[Eukaryota|eocarót]] aoncheallach freisin.<ref name="Chalker-2013">{{Cite journal |last=Chalker |first=Douglas |date=2013 |title=Epigenetics of Ciliates |url=https://cshperspectives.cshlp.org/content/5/12/a017764.full |journal=Cold Spring Harbor Perspectives in Biology |volume=5 |issue=12 |article-number=a017764 |doi=10.1101/cshperspect.a017764 |pmid=24296171 |pmc=3839606 |via=Cold Spring Harbor |access-date=2022-09-13 |archive-date=2022-09-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220913054521/https://cshperspectives.cshlp.org/content/5/12/a017764.full |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite journal |last=Knop |first=Michael |date=2011 |title=Yeast cell morphology and sexual reproduction – A short overview and some considerations |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1631069111001405 |journal=Comptes Rendus Biologies |volume=334 |issue=8–9 |pages=599–606 |doi=10.1016/j.crvi.2011.05.007 |pmid=21819940 |via=Elsevier Science Direct |access-date=2022-09-13 |archive-date=2022-09-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220913053019/https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1631069111001405 |url-status=live |url-access=subscription }}</ref> Ní tharlaíonn atáirgeadh gnéasach i b[[Prócarót|prócaróit]], orgánaigh aoncheallacha gan [[núicléas cille]], cosúil le [[baictéir]] agus [[aircéigh]]. Mar sin féin, d'fhéadfaí roinnt próiseas i mbaictéir, lena n-áirítear comhchuingiú baictéarach, claochlú agus trasduchtú, a mheas ar aon dul le hatáirgeadh gnéasach sa mhéid is go n-ionchorpraíonn siad faisnéis ghéiniteach nua.<ref>{{Cite journal |last=Narra |first=Hema |date=September 5, 2015 |title=Of What Use Is Sex to Bacteria? |journal=Current Biology |volume=16 |issue=17 |pages=R705–R710 |doi=10.1016/j.cub.2006.08.024 |pmid=16950097 |s2cid=18268644 |doi-access=free }}</ref> D'fhéadfadh roinnt próitéiní agus gnéithe eile atá ríthábhachtach don atáirgeadh gnéasach a bheith tagtha chun cinn i mbaictéir, ach creidtear gur fhorbair atáirgeadh gnéasach i sinsear eocarótach ársa .<ref>{{Cite journal |last=Goodenough |first=Ursula |date=March 1, 2014 |title=Origins of Eukaryotic Sexual Reproduction |journal=Cold Spring Harbor Perspectives in Biology |volume=6 |issue=3 |article-number=a016154 |doi=10.1101/cshperspect.a016154 |pmid=24591519 |pmc=3949356 }}</ref> Sa eocaróit, roinneann cealla réamhtheachtacha dioplóideacha chun cealla haplóideacha a tháirgeadh i bpróiseas ar a dtugtar méóis. I méóis, déantar ADN a mhacasamhlú chun ceithre chóip iomlána de gach crómasóm a tháirgeadh. Ina dhiaidh sin, tarlaíonn dhá chilldeighilt, chun gaiméití haplóideacha a ghiniúint. Tar éis an ADN a mhacasamhlú i méóis, péireálann na crómasóim homalógacha le chéile ionas go mbíonn a seichimh DNA ailínithe lena chéile. Le linn na tréimhse seo, roimh na cilldeighilte, malartaítear faisnéis ghéiniteach idir crómasóim homalógacha in athchuingriú géiniteach. Bíonn faisnéis an-chosúil ach ní comhionann i gcrómasóim homalógacha, agus trí réigiúin chomhchosúla, ach nach ionann iad a mhalartú, méadaíonn athchuingriú géiniteach éagsúlacht ghéiniteach i measc na nglún atá le teacht.<ref name="Nature-2014">{{Cite web |date=2014 |title=DNA Is Constantly Changing through the Process of Recombination |url=https://www.nature.com/scitable/topicpage/dna-is-constantly-changing-through-the-process-6524876/#:~:text=Recombination%20occurs%20when%20two%20molecules,and%20swap%20segments%20of%20DNA. |access-date=September 14, 2022 |website=Nature |archive-date=September 15, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220915062330/https://www.nature.com/scitable/topicpage/dna-is-constantly-changing-through-the-process-6524876/#:~:text=Recombination%20occurs%20when%20two%20molecules,and%20swap%20segments%20of%20DNA. |url-status=live }}</ref> Le linn atáirgeadh gnéasach, tagann dhá gHaiméit haplóideach le chéile chun cill dhíplóideach amháin a chruthú, ar a dtugtar síogót, i bpróiseas ar a dtugtar toirchiú. Comhtháthaíonn núicléis na ngaiméití, agus cuireann gach gaiméit leath den ábhar géiniteach don síogót ar fáil. Tar éis toirchithe, deighleann an chill aonair go minic trí mhíteóis (gan athrú ar líon na gcrómasóm), forbraítear céim nó glúin ilcheallach dhíplóideach. I bplandaí, táirgeann an chéim dhíplóideach — ar a dtugtar an spóraifít — spóir trí mhéóis. Péacann na spóir sin ansin agus roinneann siad trí mhiotóis chun céim ilcheallach haplóideach a chruthú, an gaiméitifít, a tháirgeann gaiméití go díreach trí mhiotóis. Tugtar "glúinuainíocht" ar an gcineál seo saolré, ina mbíonn malartú idir dhá chéim ilcheallacha: an ghaiméitifít haplóideach ghnéasach agus an sporafít dhíplóideach neamhghnéasach.. Meastar gur paradacsúil é éabhlóid an atáirgthe ghnéasaigh,<ref>{{Cite web |last=Otto |first=Sarah |date=2014 |title=Sexual Reproduction and the Evolution of Sex |url=https://www.nature.com/scitable/topicpage/sexual-reproduction-and-the-evolution-of-sex-824 |access-date=28 Feb 2019 |website=Scitable |archive-date=28 January 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190128113746/http://www.nature.com/scitable/topicpage/sexual-reproduction-and-the-evolution-of-sex-824 |url-status=live }}</ref> toisc gur chóir go mbeadh an atáirgeadh neamhghnéasach in é a shárú ná é; mar is féidir le gach orgánach óg a chruthaítear sliocht dá chuid féin a tháirgeadh. Tugann sé seo le fios go bhfuil cumas sainiúil ag pobal neamhghnéasach fás níos tapúla le gach glúin.<ref name="Maynard Smith-1978">[[John Maynard Smith]] ''The Evolution of Sex'' 1978.</ref> Is míbhuntáiste ó thaobh na hoiriúnachta de é an costas 50% seo a bhaineann leis an atáirgeadh gnéasach.<ref name="Maynard Smith-1978">[[John Maynard Smith]] ''The Evolution of Sex'' 1978.</ref> This 50% cost is a [[fitness (biology)|fitness]] disadvantage of sexual reproduction.<ref>Ridley, M. (2004) Evolution, 3rd edition. Blackwell Publishing, p. 314.</ref> Áirítear sa "chostas dúbailte" a bhaineann leis an ngnéas an costas seo agus ar an bhfíric nach féidir le horgánach ar bith ach 50% dá ghéinte féin a chur ar aghaidh chuig a shliocht. Mar sin féin, buntáiste cinnte amháin a bhaineann leis an atáirgeadh gnéasach ná go méadaíonn sé an éagsúlacht ghéiniteach agus go gcuireann sé bac ar charnadh sócháin ghéiniteacha díobhálacha.<ref>{{Cite journal |doi=10.1038/ng.3216 |pmid=25685891 |date=4 March 2015 |url=https://www.ox.ac.uk/news/science-blog/making-sense-sex-why-genes-recombine |journal=Nature Genetics |title=Recombination affects accumulation of damaging and disease-associated mutations in human populations |last1=Hussin |first1=Julie G |last2=Hodgkinson |first2=Alan |last3=Idaghdour |first3=Youssef |last4=Grenier |first4=Jean-Christophe |last5=Goulet |first5=Jean-Philippe |last6=Gbeha |first6=Elias |last7=Hip-Ki |first7=Elodie |last8=Awadalla |first8=Philip |display-authors=3 |volume=47 |issue=4 |pages=400–404 |s2cid=24804649 |access-date=7 March 2021 |archive-date=20 January 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210120231628/https://www.ox.ac.uk/news/science-blog/making-sense-sex-why-genes-recombine |url-status=live }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210120231628/https://www.ox.ac.uk/news/science-blog/making-sense-sex-why-genes-recombine |date=20 Eanáir 2021 }}</ref><ref name="Nature-2014" /> Is modh roghnúcháin nádúrtha é roghnú gnéasach ina n-éiríonn le daoine aonair áirithe atáirgeadh níos mó ná daoine eile sa phobal toisc go bhfuil siad níos fearr ag aimsiú páirtí le haghaidh atáirgthe ghnéasaigh.<ref>{{cite book |author=Cecie Starr |title=[[Biology: The Unity and Diversity of Life]] |publisher=Cengage Learning |year=2013 |edition=Ralph Taggart, Christine Evers, Lisa Starr |page=281}}</ref>{{Failed verification|date=December 2023}}<ref name="Vogt-2014">{{cite news |last=Vogt |first=Yngve |title=Large testicles are linked to infidelity |url=http://phys.org/news/2014-01-large-testicles-linked-infidelity.html |date=January 29, 2014 |work=[[Phys.org]] |access-date=January 31, 2014 |archive-date=November 12, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201112041627/https://phys.org/news/2014-01-large-testicles-linked-infidelity.html |url-status=live }}</ref> Déantar cur síos air mar "''a powerful evolutionary force that does not exist in asexual populations''"<ref>{{cite journal |pmid=11395771 |year=2001 |last1=Agrawal |first1=A. F. |title=Sexual selection and the maintenance of sexual reproduction |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2001-06-07_411_6838/page/692 |journal=Nature |volume=411 |issue=6838 |pages=692–695 |doi=10.1038/35079590 |bibcode=2001Natur.411..692A |s2cid=4312385}}</ref> == Éabhlóid == [[Catagóir: Atáirgeadh gnéasach | Atáirgeadh gnéasach ]] [[Catagóir:Bitheolaíocht fhorbarthach]] [[Catagóir:Torthúlacht]] [[Catagóir:Atáirgeadh]] [[Catagóir:Gnéasacht]] == Féach freisin == * [[Atáirgeadh]] == Tagairtí == {{Reflist}} {{Síol-sláinte}} [[Catagóir:Corp an duine]] rx1mgjnwz39q7xuu6w4uwiwv69p4oll 0 85489 1320585 1191999 2026-07-14T20:24:05Z InternetArchiveBot 47196 Bluelink 1 book for [[Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260714sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1320585 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} [[Fisiceoir|B'fhisiceoir]] [[matamaitic]]e [[Éire]]annach í ''' Sheila Christina Tinney''' ''née'' Power ([[15 Eanáir]] [[1918]] – [[27 Márta]] [[2010]]). Chaith sí dhá bhliain in&nbsp;[[Ollscoil Dhún Éideann]]&nbsp;i 1941 ag baint céim PhD amach faoi mhaoirseacht [[Max Born]], rud a dtugann le bhfios gur ise an chéad bhean a rugadh agus a dtógfadh in Éirinn a thuill céim dochtúireachta in [[eolaíocht]] mhatamaiticiúil.<ref>{{Lua idirlín|url=http://www-history.mcs.st-andrews.ac.uk/Biographies/Tinney.html|teideal=Tinney biography|work=www-history.mcs.st-andrews.ac.uk|dátarochtana=2018-09-03}}</ref> [[Íomhá:DIAS 1942 photo.jpg|clé|mion|Sheila Tinney i measc foireann DIAS i 1942]] [[Íomhá:Women in Mathematics Day 2018 08.jpg|clé|mion|Women in Mathematics Day 2018 , COBÁC agus Sheila Tinney taobh thiar]] == Saol == Is í Sheila Christina Power an ceathrú páiste ó gclann seisear a rugadh i gCathair na&nbsp;[[Gaillimh]]<nowiki/>e&nbsp;le Michael Power (aka Mícheál de Paor, as tuath&nbsp;[[Cill Chainnigh]] ó dhúchas, Cathaoirleach na Matamaitice ag [[Ollscoil na hÉireann, Gaillimh|Coláiste na hOllscoile, Gaillimh]] ó 1912-1955) agus Christina Cunniffe (a bhfuair bás le linn breith clainne nuair a bhí Sheila 12). Bhí sí oilte ag na mná rialta [[Doiminicigh]] i nGaillimh agus i mBaile Átha Cliath araon, agus bronnadh grád onóracha i Matamaitic uirthi i Scrúdú na h[[Ardteistiméireacht]]<nowiki/>a<ref>scrúdaithe deireanacha [[Meánscoil|meánscoile]] na hÉirinn</ref>, ar dhuine de 8 cailíní a dhearna an rud céanna sa tír ar fad. I ndiaidh bliain amháin ag freastal ar UCG, bhog sí go dtí [[an Coláiste Ollscoile, Baile Átha Cliath]], áit ar bhain sí BSc amach i 1938, le Céim Onóracha sa Mhatamaitic, agus ag barr an ranga. Bhain sí céim Mháistreachta ó UCD sa bhliain 1939, agus ina dhiaidh sin bronnadh&nbsp;scoláireacht taistil&nbsp;[[Ollscoil na hÉireann]]&nbsp;uirthi, a chuir ar chumas di dul i mbun taighde in&nbsp;[[Ollscoil Dhún Éideann]] in Albain. Dhá bhliain ina dhiaidh sin, sa bhliain 1941, thuill sí céim dochtúireachta faoi mhaoirseacht an fisiceoir&nbsp;iomráiteach&nbsp;[[Max Born]]. Tháinig ar chobhsaíocht laitísí chriostal ar an bhfód an tráth úd.<ref name="times_obit">[http://www.irishtimes.com/life-and-style/people/pioneer-in-field-of-mathematical-physics-1.683814 The Irish Times Obituary: Sheila Tinney] Pioneer in field of mathematical physics</ref> Agus í ar ais i mBaile Átha Cliath, thosaigh sí ag obair mar léachtóir cúnta sa Choláiste Ollscoile, Baile Átha Cliath (CÓBÁC), agus bhí sí ar dhuine de na chéad trí scoláirí a cheapfar chun an institiúid úrnua,&nbsp;[[Institiúid Ard-Léinn Bhaile Átha Cliath]] (DIAS), i mí Dheireadh Fómhair i 1941. Le linn a tréimhse in DIAS d'oibrigh sí le [[Paul Dirac]], [[Arthur Stanley Eddington|Arthur Eddington]] agus [[Erwin Schrödinger]].&nbsp;Chuir&nbsp;sí spéis mhór i bh[[Meicnic chandamach|fisic chandamach]], agus scríobh sí páipéir le Schrödinger, [[Hideki Yukawa]], agus Walter Heitler. Ó Mheán Fómhair 1948 go Meitheamh 1949 fuair sí&nbsp;cead neamhláithreachta ó UCD agus d'oibrigh sí mar scoláire ar cuairt ag&nbsp;Institute for Advanced Study i Princeton i measc&nbsp;[[Freeman John Dyson|Freeman Dyson]], [[Hermann Weyl]], Harish-Chandra, agus [[Albert Einstein]].<ref>[https://www.ias.edu/scholars/sheila-christina-power IAS Scholars: Sheila Christina Power]</ref> D'fhorbair sí an chéad cúrsa&nbsp;matamaitice ar mheicnic chandamach in [[COBÁC]] agus mhúin sí an t-ábhar do na glúnta de dhaltaí ann, go dtí a scor luath i 1979. Sa bhliain 1952, phós sí Seán Tinney, iar-mhac léinn innealtóireachta a bhí aici nuair a bhí sí ina léachtóir, agus bhí triúr páistí acu, an&nbsp;pianódóir&nbsp;clasaiceach&nbsp;Hugh Tinney san áireamh.<ref>[https://antimatter.ie/2014/05/23/dyson-are-brains-analog-or-digital/ Freeman Dyson and the Dublin Institute for Advanced Studies] [//en.wikipedia.org/wiki/Lochlainn_O%E2%80%99Raifeartaigh Lochlainn O’Raifeartaigh] blog, 23 May 2014, "The connection is that Hugh’s late mother, Professor Sheila Tinney, was an accomplished mathematician who spent time at Princeton IAS"</ref> == Ceannródaí agus ról múnla do mhná sa saol acadúil == Sa bhliain 1900, d'éirigh leis an bhfeachtas chun glacadh le mná sa saol acadúil den chuid is mó rathúil, agus thosaigh [[Coláiste na Tríonóide, Baile Átha Cliath]] ag ligean mná isteach i 1904. Ach thug&nbsp;[[Acadamh Ríoga na hÉireann]] (RIA) constaicí dlíthiúla agus níor ghéill siad go dtí 1949, nuair a admhaigh siad ceathrar ban ar deireadh, agus ba í Sheila Tinney ceann acu dóibh.<ref>[http://www.historyireland.com/18th-19th-century-history/better-without-the-ladies-the-royal-irish-academy-and-the-admission-of-women-members/ Better without the ladies: the Royal Irish Academy and the admission of women members] History of Ireland Magazine, Vol 19, Nov/Dec 2011</ref><ref>[http://www.irishtimes.com/news/science/how-to-draw-more-women-into-stem-1.2729542 How to draw more women into Stem] [//en.wikipedia.org/wiki/The_Irish_Times The Irish Times], 28 July 2016</ref> Sa bhliain 2016, bhronn an RIA onóir ar Tinney lena portráid a chrochadh, chomh maith le 11 ceannairí acadúla (mná) eile, ar na ballaí.<ref>[https://www.rte.ie/culture/2016/1209/837738-women-on-walls/ Putting Ireland's groundbreaking Women on Walls at the RIA] Royal Irish Academy, 7 December 2016</ref> Fiú i CÓBÁC, chonaic Tinney&nbsp;réamhchlaonadh i gcoinne na mban. Insíonn ollamh amháin, An tOllamh Emeritus, ar eachtra ina raibh comhbhá ag Tinney léi, nuair a fuair fear níos óige ná í ardú céime ina háit, cé go raibh sí níos cáilithe. I rith a cuid ama ag UCD bhí cáil uirthi mar dhuine a thug cabhair do chomhghleacaithe mná óga a bhí ag iarraidh forbairt a chuir ar a gcuid gairmeacha.<ref>[http://www.undergraduateawards.com/undergraduate-awards-2016-medal/ The Undergraduate Awards 2016 Medal] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161102161241/http://www.undergraduateawards.com/undergraduate-awards-2016-medal/ |date=2016-11-02 }} UA Blog, 13 October 2016</ref> == Páipéir == * {{Luaigh foilseachán|title=On the Origin of the Soft Component of Cosmic Radiation|url=https://archive.org/details/sim_physical-review_1947-08-15_72_4/page/266|journal=Physical Review|date=1947-08-15|issn=0031-899X|pages=266–272|volume=72|issue=4|doi=10.1103/PhysRev.72.266|language=en|author=W. Heitler, S. Power|bibcode=1947PhRv...72..266H}} * "[https://www.jstor.org/stable/20520638?seq=1#page_scan_tab_contents Note on the Influence of Damping on the Compton Scattering]" Proceedings of the Royal Irish Academy. Section A: Mathematical and Physical Sciences, Vol. 50 (1944/1945), pp. 139–142 * "[https://www.jstor.org/stable/20488453 The Intensity Distribution of Proper Vibrations]" Proceedings of the Royal Irish Academy. Section A: Mathematical and Physical Sciences, vol. 49, 1943, pp. 91–100. * {{Luaigh foilseachán|title=On the stability of crystal lattices VII. Long-wave and short-wave stability for the face-centred cubic lattice|journal=Mathematical Proceedings of the Cambridge Philosophical Society|date=1942-01|issn=0305-0041|pages=61–66|volume=38|issue=1|doi=10.1017/S0305004100022222|language=en|author=S. C. Power}} * {{Luaigh foilseachán|title=On the stability of crystal lattices VIII. Stability of rhombohedral Bravais lattices|journal=Mathematical Proceedings of the Cambridge Philosophical Society|date=1942-01|issn=0305-0041|pages=67–81|volume=38|issue=1|doi=10.1017/S0305004100022234|language=en|author=H. W. Peng, S. C. Power}} == Tagairtí == {{Reflist|30em}} {{DEFAULTSORT:Tinney, Sheila}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1918]] [[Catagóir:Básanna in 2010]] [[Catagóir:Alumni COBÁC]] [[Catagóir:Fisiceoirí Éireannacha]] [[Catagóir:Matamaiticeoirí]] [[Catagóir:Mná Éireannacha]] [[Catagóir:Mná de réir gairme]] mgjlranwxvpy1ese24911a9nzarskjh 0 85620 1320505 1233536 2026-07-14T16:18:30Z Marcas.oduinn 33120 /* Stair */ Tagairt 1320505 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Leabhar}} Is lámhscríbhinn phárpháipéir Ghaeilge ón [[12ú haois]] í '''Leabhar na hUidhre''' ([[Sean-Ghaeilge]] '''Lebor na hUidre'''; nó ''Leabhar na Bó Doinne'', [[Béarla]] "''Book of the Dun Cow''"). Is í an lámhscríbhinn is sine as Gaeilge atá ar marthain, caomhnaithe anois in [[Acadamh Ríoga na hÉireann]], RIA&nbsp;MS&nbsp;23&nbsp;E&nbsp;25. Tá sí an-damáistithe: níl inti anois ach 67 leathanach agus go leor téacsanna atá neamhiomlán. Tugadh a leasainm di de dheasca seanscéil mí-aimsearthaigh go ndearnadh í as seithe [[bó donn|bó doinne]] le Naomh [[Ciarán Chluain Mhic Nóis]]. ==Stair== Meastar go raibh triúr scríbhneoirí i mbun oibre ar an leabhar. D'aithin [[Richard Irvine Best]] thar a chéile iad de réir a lámhscríbhneoireachta, agus thug sé na litreacha '''A''', '''M''' agus '''H''' dóibh.<ref>R. I. Best, "Notes on the Script of ''Lebor na hUidre''", ''[[Ériu (iriseán)|Ériu]]'' 6, 1912, ll. 161–174</ref> Creidtear gur chomhaoiseach iad '''A''' agus '''M'''. Thosaigh scríobhaí '''A''' an obair, ag scríobh na chéad leathanach de théacsanna ar leith, agus lean '''M''' ar aghaidh léi. D'aithin Best scríobhaí '''M''' le [[Máel Muire mac Céilechair]] meic Cuinn na mBocht, de réir fianaise dhá ''[[probatio pennae|probationes pennae]]'' san imeall, agus an scríbhneoir ag cleachtadh a shíniú. Áit eile sa lámhscríbhinn i nóta níos déanaí, aithnítear Máel Muire mar an té "a scríobh agus a thiomsaigh an leabhar seo ó leabhair éagsúla". Tá a dhúnmharú ag [[Cluain Mhic Nóis]] i 1106 cláraithe in ''[[Annála na gCeithre Máistrí]]'',<ref>''[[Annála na gCeithre Máistrí]]'', [http://www.ucc.ie/celt/published/T100005B/text021.html M1106.7]</ref> rud a thugann am agus áit is déanaí don chuid is mó den lámhscríbhinn. Tamall ina dhiaidh, chuir '''H''' (ainmnithe de bharr dhá sheanmóir ('''H'''omailí) dá chuid) téacsanna nua éagsúla leis an leabhar, uaireanta thar an mbunchóip (pailmseist), uaireanta ar leathanaigh nua. Bunaithe ar ortagrafaíocht agus ar fhocail iasachta Béarla, molann [[Gearóid Mac Eoin]] go raibh '''H''' ag scríobh ag druidim leis an 13ú haois.<ref>Gearóid Mac Eoin, "The Interpolator H in ''Lebor na hUidre''", ''Ulidia'', December Publications, 1994, ll. 39–46.</ref> Tar éis díscaoileadh na mainistreach, tháinig an lámhscríbhinn i seilbh chlann [[Uí Dhomhnaill]] as [[Contae Dhún na nGall]]. Bhí sí acusan go dtí 1359, nuair a chuireadh ar fhuascailt ise agus an ''[[Leabhar Gearr]]'' atá caillte, ar son baill na clainne a bhí ina bpríosúnaigh ag Cathal Óg [[Ó Conchobhair Sligigh]] (bás. 3ú Mí na Samhna 1362). Fuair Aodh Rua Ua Dónaill an lámhscríbhinn ar ais i 1470, agus d'fhan sí i nDún na nGall go dtí 1631 ar a laghad, nuair a cuireadh tiomsú ''[[Annála na gCeithre Máistrí]]'' i gcrích. Ní fios cá raibh sí as sin amach go dtí 1837, agus í mar chuid de bhailiúchán Messrs. Hodges & Smith, [[Faiche an Choláiste]], Baile Átha Cliath. Tá sí luaite le [[George Petrie]] ina aiste dar teideal "History and Antiquities of Tara Hill". Ceannaíodh bailiúchán Hodges & Smith, 227 lámhscríbhinn san áireamh, ag an ARÉ i 1844.<ref>R. I. Best and Osborn Bergin (eag.), ''Lebor na hUidre'', [[Acadamh Ríoga na hÉireann]], 1929, p. ix; ''[http://www.ria.ie/library+catalogue/leabharnahuidre.html Lebor na hUidre] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071119073742/http://www.ria.ie/library+catalogue/leabharnahuidre.html |date=2007-11-19 }}'', Royal Irish Academy Leabharlann agus Catalag, Acadamh Ríoga na hÉireann</ref> Foilsíodh macasamhail liteagrafach na lámhscríbhinne leis an ARÉ i 1870.<ref name=eds>{{lua idirlín | url = https://celt.ucc.ie//published/G301900/index.html | teideal = Lebor na hUidre | foilsitheoir = CELT | dátarochtana = 14-07-2026}}</ref> Foilsíodh leagan [[dioplómaitiúil]] i 1929 le Best agus [[Osborn Bergin]], agus na trí lámh idirdhealaithe le cló-aghaidheanna éagsúla. Tá scanacháin dhigitigh le fáil ar an suíomh Irish Script Online. ==Ábhair== Téacsanna atá ann fós sna leathnaigh a mhaireann, agus a riocht caomhnaithe: ===Téacsanna na bunlámhscríbhinne=== * ''[[Sex Aetates Mundi (Gaelach)|Sex aetates mundi]]'' (''Sé Aois an Domhain''), neamhiomlán. * An ''[[Leabhar Breathnach]]'', aistriúchán Gaeilge de ''[[Historia Brittonum]]'', neamhiomlán. * ''[[Amra Choluim Chille]]'' (''Adhmholadh of Choilm Chuille''), leagan anótáilte de dhán 7ú-haoise le [[Dallán Forgaill]]. * ''[[Tuan mac Cairill|Scél Tuain meic Cairill do Finnen Maige Bile]]'' (''Scéal Thuan Mac Cairill inste d'Fhinnian Bhun an Phobail''), stair ghabhála na hÉireann ó thaobh fhear inste scéil de, neamhiomlán. * ''[[Dá brón flatha nime]]'' (''Dhá Bhrón Ríocht na bhFlaitheas''), neamhiomlán. * ''[[Mesca Ulad]]'' (''Meisce na nUladh''), neamhiomlán. * ''[[Táin Bó Dartada]]'', ach amháin an chéad cheithre líne * ''[[Táin Bó Flidais]]'', neamhiomlán. * ''[[Maol Dúin|Immram Maele Dúin]]'' (''Aistear Mara Mhaol Dúin''), neamhiomlán. * ''[[Fís Adomnáin]]'', saothar on 7ú haois, luaite le Naomh [[Adomnán]]. * ''[[Tairired na nDéssi|Tucait innarba na nDessi i mMumain ocus aided Chormaic]]'' (''Cúis Dhíbirt na nDéise go Mumhan agus Anbhás Chormac mac Airt''). * ''[[Táin Bó Cuailnge]]'', an leagan is sine den phríomhscéal na [[Rúraíocht|Rúraíochta]], neamhiomlán, le sraithe curtha isteach ag '''H'''. * ''[[Togail Bruidne Dá Derga]]'' (''Toghail Brú Dhá Dheirg''), scéal rí na 1ú haoise, [[Conaire Mór]], neamhiomlán, le sraithe curtha isteach ag '''H'''. * ''[[Fled Bricrenn]]'' (''Fleadh Bhricreann''), neamhiomlán, le sraithe curtha isteach ag '''H'''. * ''[[Siaburchapat Con Culaind]]'' (''Carbad Siabhrach Chú Chulainn''), scéal [[Naomh Pádraig|Naoimh Phádraig]], a athbheonn Cú Chulainn chun Críostaí a dhéanamh den rí [[Lóegaire mac Néill]], le sraithe curtha isteach ag '''H'''. * ''[[Fástini Airt meic Cuind ocus a chretem]]'' (''Fáistine Art Mac Cuinn agus a chreideamh''), ina deirtear gur thuar an rí 2ú-haoise [[Art mac Coinn]] teacht an Chríostaíocht. * ''[[Echtra Condla|Echtra Condla Chaim meic Cuind Chetchathaig]]'' (''Eachtra Chonnla, mac Chonn Chéadchathaigh''), ina mheallann Aos Sí [[Connla]] go dtí an domhan thíos. * ''[[Cethri Arda in Domain]]'' (''Ceithre Ranna an Domhain''), neamhiomlán. * ''[[Immram Brain|Imram Brain mac Febail]]'' (''Aistear Mara Bhran Mac Feabhail''), neamhiomlán. * ''[[Tochmarc Emire]]'' (''Tochmharc Eimhire''), le sraithe curtha isteach ag '''H''' * ''[[Compert Con Culainn]]'' (''Coimpeart Chú Chulainn''), tógtha ón [[Leabhar Dhroim Sneachta]] atá caillte, le sraithe curtha isteach ag '''H'''. * ''[[Tochmarc Étaíne]]'' (''Tochmharc Éadaoine''), scéal miotaseolaíocht, [[Aengus]] agus [[Midhir]] na [[Tuatha Dé Danann|dTuath Dé Danann]] i láthair, neamhiomlán. * ''[[Mongán mac Fiachna|Coimpeart Mongáin]]'', finscéal fhlatha, neamhiomlán * ''[[Scel asa mberar combad hé Find mac Cumaill Mongáin ocus aní día fil aided Fothaid Airgdig]]'', (''Scéal a thugadh le tuiscint gurbh Fhionn mac Cumhaill é Mongán, agus cúis anbháis Fhothad Airgthech''). * ''[[Scél Mongáin]]''. * ''[[Tucait baile Mongáin]]'' (''Cúis Fhís Mhongáin''). * ''[[Inna hinada hi filet cind erred Ulad]]'', (''Na háiteanna ina bhfuil cinn na laochra Uladh''), dán. ===Téacsanna curtha isteach ag scríobhaí H=== * ''[[Scéla laí brátha]]'' (''Scéala Lá an Bhreithiúnais'') * ''[[Scéla na esergi]]'' (''Scéala an Aiséirí'') * ''[[Aided Nath Í ocus a adnacol]]'' (''Bás Nath Í agus a Adhlacadh''), scéal rí na 5ú-haoise, [[Nath Í mac Fiachrach]] * ''[[Aided Echach meic Maíreda]]'' (''Bás Eochaidh Mhic Mhaoireadha''), scéal miotaseolaíoch bunús [[Loch nEathach]] * ''[[Fotha Catha Cnucha]]'' (''Fáth Chath Chnucha''), scéal bás [[Cumall|Cumhaill]] agus bhreith [[Fionn mac Cumhaill|Fhionn]] * ''[[Serglige Con Culainn]]'' (''Seirglí Chú Chulainn''), ón [[Leabhar Buí Sláine]] atá caillte * ''[[Senchas na relec]]'' (''Seanchas na Reiligí''), cur síos faoi reiligí roinnt Ríthe Éireannaigh * ''[[Genemain Áeda Sláne]]'' (''Breith Aodh Sláine''), scéal rí na 6ú-haoise, [[Aodh Sláine]] * ''[[De genelogia Con Culaind]]'' (''Ginealach Chú Chulainn'') * ''[[Cath Cairnd Chonaill ria Diarmait mac Aeda Sláni for Guari Adni]]'' (''Cath Charn Chonaill idir Diarmuid Mac Aodha Sláine agus Guaire Aidne''), scéal ó [[Scéalaíocht na Ríthe]] * ''[[Comthoth Lóegairi co cretim ocus a aided]]'' (''Iompú Laoghaire sa Chreideamh agus a Bhás''), scéal Naoimh Phádraig ==Naisc sheachtracha== * ARÉ [http://www.ria.ie/Library/Exhibitions/Lebor-na-hUidre-Conference.aspx Comhdháil Lebor-na-hUidre] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131015183815/http://www.ria.ie/Library/Exhibitions/Lebor-na-hUidre-Conference.aspx |date=2013-10-15 }}. * [http://www.maryjones.us/ctexts/lu.html MaryJones], aistriúcháin. * [https://archive.org/details/lebornahuidreboo00best archive.org] Best agus Bergin * [https://celt.ucc.ie/published/G301900/index.html celt.ucc.ie] e-téacs ar CELT. * [https://www.isos.dias.ie/ga/RIA/RIA_MS_23_E_25.html ISOS] ==Tagairtí== {{Reflist}} {{Lámhscríbhinní Gaelacha na Meánaoise}} {{An Rúraíocht}} [[Catagóir:Lámhscríbhinní Gaelacha na Meánaoise]] [[Catagóir:An Rúraíocht]] [[Catagóir:12ú haois in Éirinn]] 28u0mg7sddquebz551t9yh7k5ewlw64 1320582 1320505 2026-07-14T20:18:07Z Marcas.oduinn 33120 /* Téacsanna na bunlámhscríbhinne */ Nasc 1320582 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Leabhar}} Is lámhscríbhinn phárpháipéir Ghaeilge ón [[12ú haois]] í '''Leabhar na hUidhre''' ([[Sean-Ghaeilge]] '''Lebor na hUidre'''; nó ''Leabhar na Bó Doinne'', [[Béarla]] "''Book of the Dun Cow''"). Is í an lámhscríbhinn is sine as Gaeilge atá ar marthain, caomhnaithe anois in [[Acadamh Ríoga na hÉireann]], RIA&nbsp;MS&nbsp;23&nbsp;E&nbsp;25. Tá sí an-damáistithe: níl inti anois ach 67 leathanach agus go leor téacsanna atá neamhiomlán. Tugadh a leasainm di de dheasca seanscéil mí-aimsearthaigh go ndearnadh í as seithe [[bó donn|bó doinne]] le Naomh [[Ciarán Chluain Mhic Nóis]]. ==Stair== Meastar go raibh triúr scríbhneoirí i mbun oibre ar an leabhar. D'aithin [[Richard Irvine Best]] thar a chéile iad de réir a lámhscríbhneoireachta, agus thug sé na litreacha '''A''', '''M''' agus '''H''' dóibh.<ref>R. I. Best, "Notes on the Script of ''Lebor na hUidre''", ''[[Ériu (iriseán)|Ériu]]'' 6, 1912, ll. 161–174</ref> Creidtear gur chomhaoiseach iad '''A''' agus '''M'''. Thosaigh scríobhaí '''A''' an obair, ag scríobh na chéad leathanach de théacsanna ar leith, agus lean '''M''' ar aghaidh léi. D'aithin Best scríobhaí '''M''' le [[Máel Muire mac Céilechair]] meic Cuinn na mBocht, de réir fianaise dhá ''[[probatio pennae|probationes pennae]]'' san imeall, agus an scríbhneoir ag cleachtadh a shíniú. Áit eile sa lámhscríbhinn i nóta níos déanaí, aithnítear Máel Muire mar an té "a scríobh agus a thiomsaigh an leabhar seo ó leabhair éagsúla". Tá a dhúnmharú ag [[Cluain Mhic Nóis]] i 1106 cláraithe in ''[[Annála na gCeithre Máistrí]]'',<ref>''[[Annála na gCeithre Máistrí]]'', [http://www.ucc.ie/celt/published/T100005B/text021.html M1106.7]</ref> rud a thugann am agus áit is déanaí don chuid is mó den lámhscríbhinn. Tamall ina dhiaidh, chuir '''H''' (ainmnithe de bharr dhá sheanmóir ('''H'''omailí) dá chuid) téacsanna nua éagsúla leis an leabhar, uaireanta thar an mbunchóip (pailmseist), uaireanta ar leathanaigh nua. Bunaithe ar ortagrafaíocht agus ar fhocail iasachta Béarla, molann [[Gearóid Mac Eoin]] go raibh '''H''' ag scríobh ag druidim leis an 13ú haois.<ref>Gearóid Mac Eoin, "The Interpolator H in ''Lebor na hUidre''", ''Ulidia'', December Publications, 1994, ll. 39–46.</ref> Tar éis díscaoileadh na mainistreach, tháinig an lámhscríbhinn i seilbh chlann [[Uí Dhomhnaill]] as [[Contae Dhún na nGall]]. Bhí sí acusan go dtí 1359, nuair a chuireadh ar fhuascailt ise agus an ''[[Leabhar Gearr]]'' atá caillte, ar son baill na clainne a bhí ina bpríosúnaigh ag Cathal Óg [[Ó Conchobhair Sligigh]] (bás. 3ú Mí na Samhna 1362). Fuair Aodh Rua Ua Dónaill an lámhscríbhinn ar ais i 1470, agus d'fhan sí i nDún na nGall go dtí 1631 ar a laghad, nuair a cuireadh tiomsú ''[[Annála na gCeithre Máistrí]]'' i gcrích. Ní fios cá raibh sí as sin amach go dtí 1837, agus í mar chuid de bhailiúchán Messrs. Hodges & Smith, [[Faiche an Choláiste]], Baile Átha Cliath. Tá sí luaite le [[George Petrie]] ina aiste dar teideal "History and Antiquities of Tara Hill". Ceannaíodh bailiúchán Hodges & Smith, 227 lámhscríbhinn san áireamh, ag an ARÉ i 1844.<ref>R. I. Best and Osborn Bergin (eag.), ''Lebor na hUidre'', [[Acadamh Ríoga na hÉireann]], 1929, p. ix; ''[http://www.ria.ie/library+catalogue/leabharnahuidre.html Lebor na hUidre] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071119073742/http://www.ria.ie/library+catalogue/leabharnahuidre.html |date=2007-11-19 }}'', Royal Irish Academy Leabharlann agus Catalag, Acadamh Ríoga na hÉireann</ref> Foilsíodh macasamhail liteagrafach na lámhscríbhinne leis an ARÉ i 1870.<ref name=eds>{{lua idirlín | url = https://celt.ucc.ie//published/G301900/index.html | teideal = Lebor na hUidre | foilsitheoir = CELT | dátarochtana = 14-07-2026}}</ref> Foilsíodh leagan [[dioplómaitiúil]] i 1929 le Best agus [[Osborn Bergin]], agus na trí lámh idirdhealaithe le cló-aghaidheanna éagsúla. Tá scanacháin dhigitigh le fáil ar an suíomh Irish Script Online. ==Ábhair== Téacsanna atá ann fós sna leathnaigh a mhaireann, agus a riocht caomhnaithe: ===Téacsanna na bunlámhscríbhinne=== * ''[[Sex Aetates Mundi (Gaelach)|Sex aetates mundi]]'' (''Sé Aois an Domhain''), neamhiomlán. * An ''[[Leabhar Breatnach]]'', aistriúchán Gaeilge de ''[[Historia Brittonum]]'', neamhiomlán. * ''[[Amra Choluim Chille]]'' (''Adhmholadh of Choilm Chuille''), leagan anótáilte de dhán 7ú-haoise le [[Dallán Forgaill]]. * ''[[Tuan mac Cairill|Scél Tuain meic Cairill do Finnen Maige Bile]]'' (''Scéal Thuan Mac Cairill inste d'Fhinnian Bhun an Phobail''), stair ghabhála na hÉireann ó thaobh fhear inste scéil de, neamhiomlán. * ''[[Dá brón flatha nime]]'' (''Dhá Bhrón Ríocht na bhFlaitheas''), neamhiomlán. * ''[[Mesca Ulad]]'' (''Meisce na nUladh''), neamhiomlán. * ''[[Táin Bó Dartada]]'', ach amháin an chéad cheithre líne * ''[[Táin Bó Flidais]]'', neamhiomlán. * ''[[Maol Dúin|Immram Maele Dúin]]'' (''Aistear Mara Mhaol Dúin''), neamhiomlán. * ''[[Fís Adomnáin]]'', saothar on 7ú haois, luaite le Naomh [[Adomnán]]. * ''[[Tairired na nDéssi|Tucait innarba na nDessi i mMumain ocus aided Chormaic]]'' (''Cúis Dhíbirt na nDéise go Mumhan agus Anbhás Chormac mac Airt''). * ''[[Táin Bó Cuailnge]]'', an leagan is sine den phríomhscéal na [[Rúraíocht|Rúraíochta]], neamhiomlán, le sraithe curtha isteach ag '''H'''. * ''[[Togail Bruidne Dá Derga]]'' (''Toghail Brú Dhá Dheirg''), scéal rí na 1ú haoise, [[Conaire Mór]], neamhiomlán, le sraithe curtha isteach ag '''H'''. * ''[[Fled Bricrenn]]'' (''Fleadh Bhricreann''), neamhiomlán, le sraithe curtha isteach ag '''H'''. * ''[[Siaburchapat Con Culaind]]'' (''Carbad Siabhrach Chú Chulainn''), scéal [[Naomh Pádraig|Naoimh Phádraig]], a athbheonn Cú Chulainn chun Críostaí a dhéanamh den rí [[Lóegaire mac Néill]], le sraithe curtha isteach ag '''H'''. * ''[[Fástini Airt meic Cuind ocus a chretem]]'' (''Fáistine Art Mac Cuinn agus a chreideamh''), ina deirtear gur thuar an rí 2ú-haoise [[Art mac Coinn]] teacht an Chríostaíocht. * ''[[Echtra Condla|Echtra Condla Chaim meic Cuind Chetchathaig]]'' (''Eachtra Chonnla, mac Chonn Chéadchathaigh''), ina mheallann Aos Sí [[Connla]] go dtí an domhan thíos. * ''[[Cethri Arda in Domain]]'' (''Ceithre Ranna an Domhain''), neamhiomlán. * ''[[Immram Brain|Imram Brain mac Febail]]'' (''Aistear Mara Bhran Mac Feabhail''), neamhiomlán. * ''[[Tochmarc Emire]]'' (''Tochmharc Eimhire''), le sraithe curtha isteach ag '''H''' * ''[[Compert Con Culainn]]'' (''Coimpeart Chú Chulainn''), tógtha ón [[Leabhar Dhroim Sneachta]] atá caillte, le sraithe curtha isteach ag '''H'''. * ''[[Tochmarc Étaíne]]'' (''Tochmharc Éadaoine''), scéal miotaseolaíocht, [[Aengus]] agus [[Midhir]] na [[Tuatha Dé Danann|dTuath Dé Danann]] i láthair, neamhiomlán. * ''[[Mongán mac Fiachna|Coimpeart Mongáin]]'', finscéal fhlatha, neamhiomlán * ''[[Scel asa mberar combad hé Find mac Cumaill Mongáin ocus aní día fil aided Fothaid Airgdig]]'', (''Scéal a thugadh le tuiscint gurbh Fhionn mac Cumhaill é Mongán, agus cúis anbháis Fhothad Airgthech''). * ''[[Scél Mongáin]]''. * ''[[Tucait baile Mongáin]]'' (''Cúis Fhís Mhongáin''). * ''[[Inna hinada hi filet cind erred Ulad]]'', (''Na háiteanna ina bhfuil cinn na laochra Uladh''), dán. ===Téacsanna curtha isteach ag scríobhaí H=== * ''[[Scéla laí brátha]]'' (''Scéala Lá an Bhreithiúnais'') * ''[[Scéla na esergi]]'' (''Scéala an Aiséirí'') * ''[[Aided Nath Í ocus a adnacol]]'' (''Bás Nath Í agus a Adhlacadh''), scéal rí na 5ú-haoise, [[Nath Í mac Fiachrach]] * ''[[Aided Echach meic Maíreda]]'' (''Bás Eochaidh Mhic Mhaoireadha''), scéal miotaseolaíoch bunús [[Loch nEathach]] * ''[[Fotha Catha Cnucha]]'' (''Fáth Chath Chnucha''), scéal bás [[Cumall|Cumhaill]] agus bhreith [[Fionn mac Cumhaill|Fhionn]] * ''[[Serglige Con Culainn]]'' (''Seirglí Chú Chulainn''), ón [[Leabhar Buí Sláine]] atá caillte * ''[[Senchas na relec]]'' (''Seanchas na Reiligí''), cur síos faoi reiligí roinnt Ríthe Éireannaigh * ''[[Genemain Áeda Sláne]]'' (''Breith Aodh Sláine''), scéal rí na 6ú-haoise, [[Aodh Sláine]] * ''[[De genelogia Con Culaind]]'' (''Ginealach Chú Chulainn'') * ''[[Cath Cairnd Chonaill ria Diarmait mac Aeda Sláni for Guari Adni]]'' (''Cath Charn Chonaill idir Diarmuid Mac Aodha Sláine agus Guaire Aidne''), scéal ó [[Scéalaíocht na Ríthe]] * ''[[Comthoth Lóegairi co cretim ocus a aided]]'' (''Iompú Laoghaire sa Chreideamh agus a Bhás''), scéal Naoimh Phádraig ==Naisc sheachtracha== * ARÉ [http://www.ria.ie/Library/Exhibitions/Lebor-na-hUidre-Conference.aspx Comhdháil Lebor-na-hUidre] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131015183815/http://www.ria.ie/Library/Exhibitions/Lebor-na-hUidre-Conference.aspx |date=2013-10-15 }}. * [http://www.maryjones.us/ctexts/lu.html MaryJones], aistriúcháin. * [https://archive.org/details/lebornahuidreboo00best archive.org] Best agus Bergin * [https://celt.ucc.ie/published/G301900/index.html celt.ucc.ie] e-téacs ar CELT. * [https://www.isos.dias.ie/ga/RIA/RIA_MS_23_E_25.html ISOS] ==Tagairtí== {{Reflist}} {{Lámhscríbhinní Gaelacha na Meánaoise}} {{An Rúraíocht}} [[Catagóir:Lámhscríbhinní Gaelacha na Meánaoise]] [[Catagóir:An Rúraíocht]] [[Catagóir:12ú haois in Éirinn]] ga23pg2b4v8zfcc4g477e07q4zne64p 1320631 1320582 2026-07-15T07:50:37Z Marcas.oduinn 33120 /* */ Eagrú 1320631 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Leabhar}} Is lámhscríbhinn phárpháipéir Ghaeilge ón [[12ú haois]] í '''Leabhar na hUidhre''' ([[Sean-Ghaeilge]] '''Lebor na hUidre'''; nó ''Leabhar na Bó Doinne'', [[Béarla]] "''Book of the Dun Cow''"). Is í an lámhscríbhinn is sine as Gaeilge atá ar marthain, caomhnaithe anois in [[Acadamh Ríoga na hÉireann]], ARÉ&nbsp;MS&nbsp;23&nbsp;E&nbsp;25. Tá sí an-damáistithe: níl inti anois ach 67 leathanach agus go leor téacsanna atá neamhiomlán. Tugadh a leasainm di de dheasca seanscéil mhí-aimsearthaigh go ndearnadh í as seithe [[bó donn|bó doinne]] le Naomh [[Ciarán Chluain Mhic Nóis]]. ==Stair== Meastar go raibh triúr scríbhneoirí i mbun oibre ar an leabhar. D'aithin [[Richard Irvine Best]] thar a chéile iad de réir a lámhscríbhneoireachta, agus thug sé na litreacha '''A''', '''M''' agus '''H''' dóibh.<ref>R. I. Best, "Notes on the Script of ''Lebor na hUidre''", ''[[Ériu (iriseán)|Ériu]]'' 6, 1912, ll. 161–174</ref> Creidtear gur chomhaoiseach iad '''A''' agus '''M'''. Thosaigh scríobhaí '''A''' an obair, ag scríobh na chéad leathanach de théacsanna ar leith, agus lean '''M''' ar aghaidh léi. D'aithin Best scríobhaí '''M''' le [[Máel Muire mac Céilechair]] meic Cuinn na mBocht, de réir fianaise dhá ''[[probatio pennae|probationes pennae]]'' san imeall, agus an scríbhneoir ag cleachtadh a shíniú. Áit eile sa lámhscríbhinn i nóta níos déanaí, aithnítear Máel Muire mar an té "a scríobh agus a thiomsaigh an leabhar seo ó leabhair éagsúla". Tá a dhúnmharú ag [[Cluain Mhic Nóis]] i 1106 cláraithe in ''[[Annála na gCeithre Máistrí]]'',<ref>''[[Annála na gCeithre Máistrí]]'', [http://www.ucc.ie/celt/published/T100005B/text021.html M1106.7]</ref> rud a thugann am agus áit is déanaí don chuid is mó den lámhscríbhinn. Tamall ina dhiaidh, chuir '''H''' (ainmnithe de bharr dhá sheanmóir ('''H'''omailí) dá chuid) téacsanna nua éagsúla leis an leabhar, uaireanta thar an mbunchóip (pailmseist), uaireanta ar leathanaigh nua. Bunaithe ar ortagrafaíocht agus ar fhocail iasachta Béarla, molann [[Gearóid Mac Eoin]] go raibh '''H''' ag scríobh ag druidim leis an 13ú haois.<ref>Gearóid Mac Eoin, "The Interpolator H in ''Lebor na hUidre''", ''Ulidia'', December Publications, 1994, ll. 39–46.</ref> Tar éis díscaoileadh na mainistreach, tháinig an lámhscríbhinn i seilbh chlann [[Uí Dhomhnaill]] as [[Contae Dhún na nGall]]. Bhí sí acusan go dtí 1359, nuair a chuireadh ar fhuascailt ise agus an ''[[Leabhar Gearr]]'' atá caillte, ar son baill na clainne a bhí ina bpríosúnaigh ag Cathal Óg [[Ó Conchobhair Sligigh]] (bás. 3ú Mí na Samhna 1362). Fuair Aodh Rua Ua Dónaill an lámhscríbhinn ar ais i 1470, agus d'fhan sí i nDún na nGall go dtí 1631 ar a laghad, nuair a cuireadh tiomsú ''[[Annála na gCeithre Máistrí]]'' i gcrích. Ní fios cá raibh sí as sin amach go dtí 1837, agus í mar chuid de bhailiúchán Messrs. Hodges & Smith, [[Faiche an Choláiste]], Baile Átha Cliath. Tá sí luaite le [[George Petrie]] ina aiste dar teideal "History and Antiquities of Tara Hill". Ceannaíodh bailiúchán Hodges & Smith, 227 lámhscríbhinn san áireamh, ag an ARÉ i 1844.<ref>R. I. Best and Osborn Bergin (eag.), ''Lebor na hUidre'', [[Acadamh Ríoga na hÉireann]], 1929, p. ix; ''[http://www.ria.ie/library+catalogue/leabharnahuidre.html Lebor na hUidre] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071119073742/http://www.ria.ie/library+catalogue/leabharnahuidre.html |date=2007-11-19 }}'', Royal Irish Academy Leabharlann agus Catalag, Acadamh Ríoga na hÉireann</ref> Foilsíodh macasamhail liteagrafach na lámhscríbhinne leis an ARÉ i 1870.<ref name=eds>{{lua idirlín | url = https://celt.ucc.ie//published/G301900/index.html | teideal = Lebor na hUidre | foilsitheoir = CELT | dátarochtana = 14-07-2026}}</ref> Foilsíodh leagan [[dioplómaitiúil]] i 1929 le Best agus [[Osborn Bergin]], agus na trí lámh idirdhealaithe le cló-aghaidheanna éagsúla. Tá scanacháin dhigitigh le fáil ar an suíomh Irish Script Online. ==Ábhair== Téacsanna atá ann fós sna leathnaigh a mhaireann, agus a riocht caomhnaithe: ===Téacsanna na bunlámhscríbhinne=== * ''[[Sex Aetates Mundi (Gaelach)|Sex aetates mundi]]'' (''Sé Aois an Domhain''), neamhiomlán. * An ''[[Leabhar Breatnach]]'', aistriúchán Gaeilge de ''[[Historia Brittonum]]'', neamhiomlán. * ''[[Amra Choluim Chille]]'' (''Adhmholadh of Choilm Chuille''), leagan anótáilte de dhán 7ú-haoise le [[Dallán Forgaill]]. * ''[[Tuan mac Cairill|Scél Tuain meic Cairill do Finnen Maige Bile]]'' (''Scéal Thuan Mac Cairill inste d'Fhinnian Bhun an Phobail''), stair ghabhála na hÉireann ó thaobh fhear inste scéil de, neamhiomlán. * ''[[Dá brón flatha nime]]'' (''Dhá Bhrón Ríocht na bhFlaitheas''), neamhiomlán. * ''[[Mesca Ulad]]'' (''Meisce na nUladh''), neamhiomlán. * ''[[Táin Bó Dartada]]'', ach amháin an chéad cheithre líne * ''[[Táin Bó Flidais]]'', neamhiomlán. * ''[[Maol Dúin|Immram Maele Dúin]]'' (''Aistear Mara Mhaol Dúin''), neamhiomlán. * ''[[Fís Adomnáin]]'', saothar on 7ú haois, luaite le Naomh [[Adomnán]]. * ''[[Tairired na nDéssi|Tucait innarba na nDessi i mMumain ocus aided Chormaic]]'' (''Cúis Dhíbirt na nDéise go Mumhan agus Anbhás Chormac mac Airt''). * ''[[Táin Bó Cuailnge]]'', an leagan is sine den phríomhscéal na [[Rúraíocht|Rúraíochta]], neamhiomlán, le sraithe curtha isteach ag '''H'''. * ''[[Togail Bruidne Dá Derga]]'' (''Toghail Brú Dhá Dheirg''), scéal rí na 1ú haoise, [[Conaire Mór]], neamhiomlán, le sraithe curtha isteach ag '''H'''. * ''[[Fled Bricrenn]]'' (''Fleadh Bhricreann''), neamhiomlán, le sraithe curtha isteach ag '''H'''. * ''[[Siaburchapat Con Culaind]]'' (''Carbad Siabhrach Chú Chulainn''), scéal [[Naomh Pádraig|Naoimh Phádraig]], a athbheonn Cú Chulainn chun Críostaí a dhéanamh den rí [[Lóegaire mac Néill]], le sraithe curtha isteach ag '''H'''. * ''[[Fástini Airt meic Cuind ocus a chretem]]'' (''Fáistine Art Mac Cuinn agus a chreideamh''), ina deirtear gur thuar an rí 2ú-haoise [[Art mac Coinn]] teacht an Chríostaíocht. * ''[[Echtra Condla|Echtra Condla Chaim meic Cuind Chetchathaig]]'' (''Eachtra Chonnla, mac Chonn Chéadchathaigh''), ina mheallann Aos Sí [[Connla]] go dtí an domhan thíos. * ''[[Cethri Arda in Domain]]'' (''Ceithre Ranna an Domhain''), neamhiomlán. * ''[[Immram Brain|Imram Brain mac Febail]]'' (''Aistear Mara Bhran Mac Feabhail''), neamhiomlán. * ''[[Tochmarc Emire]]'' (''Tochmharc Eimhire''), le sraithe curtha isteach ag '''H''' * ''[[Compert Con Culainn]]'' (''Coimpeart Chú Chulainn''), tógtha ón [[Leabhar Dhroim Sneachta]] atá caillte, le sraithe curtha isteach ag '''H'''. * ''[[Tochmarc Étaíne]]'' (''Tochmharc Éadaoine''), scéal miotaseolaíocht, [[Aengus]] agus [[Midhir]] na [[Tuatha Dé Danann|dTuath Dé Danann]] i láthair, neamhiomlán. * ''[[Mongán mac Fiachna|Coimpeart Mongáin]]'', finscéal fhlatha, neamhiomlán * ''[[Scel asa mberar combad hé Find mac Cumaill Mongáin ocus aní día fil aided Fothaid Airgdig]]'', (''Scéal a thugadh le tuiscint gurbh Fhionn mac Cumhaill é Mongán, agus cúis anbháis Fhothad Airgthech''). * ''[[Scél Mongáin]]''. * ''[[Tucait baile Mongáin]]'' (''Cúis Fhís Mhongáin''). * ''[[Inna hinada hi filet cind erred Ulad]]'', (''Na háiteanna ina bhfuil cinn na laochra Uladh''), dán. ===Téacsanna curtha isteach ag scríobhaí H=== * ''[[Scéla laí brátha]]'' (''Scéala Lá an Bhreithiúnais'') * ''[[Scéla na esergi]]'' (''Scéala an Aiséirí'') * ''[[Aided Nath Í ocus a adnacol]]'' (''Bás Nath Í agus a Adhlacadh''), scéal rí na 5ú-haoise, [[Nath Í mac Fiachrach]] * ''[[Aided Echach meic Maíreda]]'' (''Bás Eochaidh Mhic Mhaoireadha''), scéal miotaseolaíoch bunús [[Loch nEathach]] * ''[[Fotha Catha Cnucha]]'' (''Fáth Chath Chnucha''), scéal bás [[Cumall|Cumhaill]] agus bhreith [[Fionn mac Cumhaill|Fhionn]] * ''[[Serglige Con Culainn]]'' (''Seirglí Chú Chulainn''), ón [[Leabhar Buí Sláine]] atá caillte * ''[[Senchas na relec]]'' (''Seanchas na Reiligí''), cur síos faoi reiligí roinnt Ríthe Éireannaigh * ''[[Genemain Áeda Sláne]]'' (''Breith Aodh Sláine''), scéal rí na 6ú-haoise, [[Aodh Sláine]] * ''[[De genelogia Con Culaind]]'' (''Ginealach Chú Chulainn'') * ''[[Cath Cairnd Chonaill ria Diarmait mac Aeda Sláni for Guari Adni]]'' (''Cath Charn Chonaill idir Diarmuid Mac Aodha Sláine agus Guaire Aidne''), scéal ó [[Scéalaíocht na Ríthe]] * ''[[Comthoth Lóegairi co cretim ocus a aided]]'' (''Iompú Laoghaire sa Chreideamh agus a Bhás''), scéal Naoimh Phádraig ==Naisc sheachtracha== * ARÉ [http://www.ria.ie/Library/Exhibitions/Lebor-na-hUidre-Conference.aspx Comhdháil Lebor-na-hUidre] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131015183815/http://www.ria.ie/Library/Exhibitions/Lebor-na-hUidre-Conference.aspx |date=2013-10-15 }}. * [http://www.maryjones.us/ctexts/lu.html MaryJones], aistriúcháin. * [https://archive.org/details/lebornahuidreboo00best archive.org] Best agus Bergin * [https://celt.ucc.ie/published/G301900/index.html celt.ucc.ie] e-téacs ar CELT. * [https://www.isos.dias.ie/ga/RIA/RIA_MS_23_E_25.html ISOS] ==Tagairtí== {{Reflist}} {{Lámhscríbhinní Gaelacha na Meánaoise}} {{An Rúraíocht}} [[Catagóir:Lámhscríbhinní Gaelacha na Meánaoise]] [[Catagóir:An Rúraíocht]] [[Catagóir:12ú haois in Éirinn]] fujzg4zxxj7tltq0zxhhdr6k9xni40c 1320632 1320631 2026-07-15T07:56:23Z Marcas.oduinn 33120 /* Stair */ Eagrú 1320632 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Leabhar}} Is lámhscríbhinn phárpháipéir Ghaeilge ón [[12ú haois]] í '''Leabhar na hUidhre''' ([[Sean-Ghaeilge]] '''Lebor na hUidre'''; nó ''Leabhar na Bó Doinne'', [[Béarla]] "''Book of the Dun Cow''"). Is í an lámhscríbhinn is sine as Gaeilge atá ar marthain, caomhnaithe anois in [[Acadamh Ríoga na hÉireann]], ARÉ&nbsp;MS&nbsp;23&nbsp;E&nbsp;25. Tá sí an-damáistithe: níl inti anois ach 67 leathanach agus go leor téacsanna atá neamhiomlán. Tugadh a leasainm di de dheasca seanscéil mhí-aimsearthaigh go ndearnadh í as seithe [[bó donn|bó doinne]] le Naomh [[Ciarán Chluain Mhic Nóis]]. ==Stair== Meastar go raibh triúr scríbhneoirí i mbun oibre ar an leabhar. D'aithin [[Richard Irvine Best]] thar a chéile iad de réir a lámhscríbhneoireachta, agus thug sé na litreacha '''A''', '''M''' agus '''H''' dóibh.<ref>R. I. Best, "Notes on the Script of ''Lebor na hUidre''", ''[[Ériu (iriseán)|Ériu]]'' 6, 1912, ll. 161–174</ref> Creidtear gur chomhaoiseach iad '''A''' agus '''M'''. Thosaigh scríobhaí '''A''' an obair, ag scríobh na chéad leathanach de théacsanna ar leith, agus lean '''M''' ar aghaidh léi. D'aithin Best scríobhaí '''M''' le [[Máel Muire mac Céilechair]] meic Cuinn na mBocht, de réir fianaise dhá ''[[probatio pennae|probationes pennae]]'' san imeall, agus an scríbhneoir ag cleachtadh a shínithe. Áit eile sa lámhscríbhinn i nóta níos déanaí, aithnítear Máel Muire mar an té "a scríobh agus a thiomsaigh an leabhar seo ó leabhair éagsúla". Tá a dhúnmharú ag [[Cluain Mhic Nóis]] i 1106 cláraithe in ''[[Annála na gCeithre Máistrí]]'',<ref>''[[Annála na gCeithre Máistrí]]'', [http://www.ucc.ie/celt/published/T100005B/text021.html M1106.7]</ref> rud a thugann am agus áit is déanaí don chuid is mó den lámhscríbhinn. Tamall ina dhiaidh, chuir '''H''' (ainmnithe de bharr dhá sheanmóir ('''H'''omailí) dá chuid) téacsanna nua éagsúla leis an leabhar, uaireanta thar an mbunchóip (pailmseist), uaireanta ar leathanaigh nua. Bunaithe ar ortagrafaíocht agus ar fhocail iasachta Béarla, molann [[Gearóid Mac Eoin]] go raibh '''H''' ag scríobh ag druidim leis an 13ú haois.<ref>Gearóid Mac Eoin, "The Interpolator H in ''Lebor na hUidre''", ''Ulidia'', December Publications, 1994, ll. 39–46.</ref> Tar éis díscaoileadh na mainistreach, tháinig an lámhscríbhinn i seilbh chlann [[Uí Dhomhnaill]] as [[Contae Dhún na nGall]]. Bhí sí acusan go dtí 1359, nuair a chuireadh ar fhuascailt ise agus an ''[[Leabhar Gearr]]'' atá caillte, ar son baill na clainne a bhí ina bpríosúnaigh ag Cathal Óg [[Ó Conchobhair Sligigh]] (bás. 3ú Mí na Samhna 1362). Fuair Aodh Rua Ua Dónaill an lámhscríbhinn ar ais i 1470, agus d'fhan sí i nDún na nGall go dtí 1631 ar a laghad, nuair a cuireadh tiomsú ''[[Annála na gCeithre Máistrí]]'' i gcrích. Ní fios cá raibh sí as sin amach go dtí 1837, agus í mar chuid de bhailiúchán Messrs. Hodges & Smith, [[Faiche an Choláiste]], Baile Átha Cliath. Tá sí luaite le [[George Petrie]] ina aiste dar teideal "History and Antiquities of Tara Hill". Ceannaíodh bailiúchán Hodges & Smith, 227 lámhscríbhinn san áireamh, ag an ARÉ i 1844.<ref>R. I. Best and Osborn Bergin (eag.), ''Lebor na hUidre'', [[Acadamh Ríoga na hÉireann]], 1929, p. ix; ''[http://www.ria.ie/library+catalogue/leabharnahuidre.html Lebor na hUidre] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071119073742/http://www.ria.ie/library+catalogue/leabharnahuidre.html |date=2007-11-19 }}'', Royal Irish Academy Leabharlann agus Catalag, Acadamh Ríoga na hÉireann</ref> Foilsíodh macasamhail liteagrafach na lámhscríbhinne leis an ARÉ i 1870.<ref name=eds>{{lua idirlín | url = https://celt.ucc.ie//published/G301900/index.html | teideal = Lebor na hUidre | foilsitheoir = CELT | dátarochtana = 14-07-2026}}</ref> Foilsíodh leagan [[dioplómaitiúil]] i 1929 le Best agus [[Osborn Bergin]], agus na trí lámh idirdhealaithe le cló-aghaidheanna éagsúla. Tá scanacháin dhigitigh le fáil ar an suíomh Irish Script Online. ==Ábhair== Téacsanna atá ann fós sna leathnaigh a mhaireann, agus a riocht caomhnaithe: ===Téacsanna na bunlámhscríbhinne=== * ''[[Sex Aetates Mundi (Gaelach)|Sex aetates mundi]]'' (''Sé Aois an Domhain''), neamhiomlán. * An ''[[Leabhar Breatnach]]'', aistriúchán Gaeilge de ''[[Historia Brittonum]]'', neamhiomlán. * ''[[Amra Choluim Chille]]'' (''Adhmholadh of Choilm Chuille''), leagan anótáilte de dhán 7ú-haoise le [[Dallán Forgaill]]. * ''[[Tuan mac Cairill|Scél Tuain meic Cairill do Finnen Maige Bile]]'' (''Scéal Thuan Mac Cairill inste d'Fhinnian Bhun an Phobail''), stair ghabhála na hÉireann ó thaobh fhear inste scéil de, neamhiomlán. * ''[[Dá brón flatha nime]]'' (''Dhá Bhrón Ríocht na bhFlaitheas''), neamhiomlán. * ''[[Mesca Ulad]]'' (''Meisce na nUladh''), neamhiomlán. * ''[[Táin Bó Dartada]]'', ach amháin an chéad cheithre líne * ''[[Táin Bó Flidais]]'', neamhiomlán. * ''[[Maol Dúin|Immram Maele Dúin]]'' (''Aistear Mara Mhaol Dúin''), neamhiomlán. * ''[[Fís Adomnáin]]'', saothar on 7ú haois, luaite le Naomh [[Adomnán]]. * ''[[Tairired na nDéssi|Tucait innarba na nDessi i mMumain ocus aided Chormaic]]'' (''Cúis Dhíbirt na nDéise go Mumhan agus Anbhás Chormac mac Airt''). * ''[[Táin Bó Cuailnge]]'', an leagan is sine den phríomhscéal na [[Rúraíocht|Rúraíochta]], neamhiomlán, le sraithe curtha isteach ag '''H'''. * ''[[Togail Bruidne Dá Derga]]'' (''Toghail Brú Dhá Dheirg''), scéal rí na 1ú haoise, [[Conaire Mór]], neamhiomlán, le sraithe curtha isteach ag '''H'''. * ''[[Fled Bricrenn]]'' (''Fleadh Bhricreann''), neamhiomlán, le sraithe curtha isteach ag '''H'''. * ''[[Siaburchapat Con Culaind]]'' (''Carbad Siabhrach Chú Chulainn''), scéal [[Naomh Pádraig|Naoimh Phádraig]], a athbheonn Cú Chulainn chun Críostaí a dhéanamh den rí [[Lóegaire mac Néill]], le sraithe curtha isteach ag '''H'''. * ''[[Fástini Airt meic Cuind ocus a chretem]]'' (''Fáistine Art Mac Cuinn agus a chreideamh''), ina deirtear gur thuar an rí 2ú-haoise [[Art mac Coinn]] teacht an Chríostaíocht. * ''[[Echtra Condla|Echtra Condla Chaim meic Cuind Chetchathaig]]'' (''Eachtra Chonnla, mac Chonn Chéadchathaigh''), ina mheallann Aos Sí [[Connla]] go dtí an domhan thíos. * ''[[Cethri Arda in Domain]]'' (''Ceithre Ranna an Domhain''), neamhiomlán. * ''[[Immram Brain|Imram Brain mac Febail]]'' (''Aistear Mara Bhran Mac Feabhail''), neamhiomlán. * ''[[Tochmarc Emire]]'' (''Tochmharc Eimhire''), le sraithe curtha isteach ag '''H''' * ''[[Compert Con Culainn]]'' (''Coimpeart Chú Chulainn''), tógtha ón [[Leabhar Dhroim Sneachta]] atá caillte, le sraithe curtha isteach ag '''H'''. * ''[[Tochmarc Étaíne]]'' (''Tochmharc Éadaoine''), scéal miotaseolaíocht, [[Aengus]] agus [[Midhir]] na [[Tuatha Dé Danann|dTuath Dé Danann]] i láthair, neamhiomlán. * ''[[Mongán mac Fiachna|Coimpeart Mongáin]]'', finscéal fhlatha, neamhiomlán * ''[[Scel asa mberar combad hé Find mac Cumaill Mongáin ocus aní día fil aided Fothaid Airgdig]]'', (''Scéal a thugadh le tuiscint gurbh Fhionn mac Cumhaill é Mongán, agus cúis anbháis Fhothad Airgthech''). * ''[[Scél Mongáin]]''. * ''[[Tucait baile Mongáin]]'' (''Cúis Fhís Mhongáin''). * ''[[Inna hinada hi filet cind erred Ulad]]'', (''Na háiteanna ina bhfuil cinn na laochra Uladh''), dán. ===Téacsanna curtha isteach ag scríobhaí H=== * ''[[Scéla laí brátha]]'' (''Scéala Lá an Bhreithiúnais'') * ''[[Scéla na esergi]]'' (''Scéala an Aiséirí'') * ''[[Aided Nath Í ocus a adnacol]]'' (''Bás Nath Í agus a Adhlacadh''), scéal rí na 5ú-haoise, [[Nath Í mac Fiachrach]] * ''[[Aided Echach meic Maíreda]]'' (''Bás Eochaidh Mhic Mhaoireadha''), scéal miotaseolaíoch bunús [[Loch nEathach]] * ''[[Fotha Catha Cnucha]]'' (''Fáth Chath Chnucha''), scéal bás [[Cumall|Cumhaill]] agus bhreith [[Fionn mac Cumhaill|Fhionn]] * ''[[Serglige Con Culainn]]'' (''Seirglí Chú Chulainn''), ón [[Leabhar Buí Sláine]] atá caillte * ''[[Senchas na relec]]'' (''Seanchas na Reiligí''), cur síos faoi reiligí roinnt Ríthe Éireannaigh * ''[[Genemain Áeda Sláne]]'' (''Breith Aodh Sláine''), scéal rí na 6ú-haoise, [[Aodh Sláine]] * ''[[De genelogia Con Culaind]]'' (''Ginealach Chú Chulainn'') * ''[[Cath Cairnd Chonaill ria Diarmait mac Aeda Sláni for Guari Adni]]'' (''Cath Charn Chonaill idir Diarmuid Mac Aodha Sláine agus Guaire Aidne''), scéal ó [[Scéalaíocht na Ríthe]] * ''[[Comthoth Lóegairi co cretim ocus a aided]]'' (''Iompú Laoghaire sa Chreideamh agus a Bhás''), scéal Naoimh Phádraig ==Naisc sheachtracha== * ARÉ [http://www.ria.ie/Library/Exhibitions/Lebor-na-hUidre-Conference.aspx Comhdháil Lebor-na-hUidre] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131015183815/http://www.ria.ie/Library/Exhibitions/Lebor-na-hUidre-Conference.aspx |date=2013-10-15 }}. * [http://www.maryjones.us/ctexts/lu.html MaryJones], aistriúcháin. * [https://archive.org/details/lebornahuidreboo00best archive.org] Best agus Bergin * [https://celt.ucc.ie/published/G301900/index.html celt.ucc.ie] e-téacs ar CELT. * [https://www.isos.dias.ie/ga/RIA/RIA_MS_23_E_25.html ISOS] ==Tagairtí== {{Reflist}} {{Lámhscríbhinní Gaelacha na Meánaoise}} {{An Rúraíocht}} [[Catagóir:Lámhscríbhinní Gaelacha na Meánaoise]] [[Catagóir:An Rúraíocht]] [[Catagóir:12ú haois in Éirinn]] 2debbsbmnqhurk94lhj0mkgkad7ujus 0 88983 1320573 1300058 2026-07-14T19:58:27Z InternetArchiveBot 47196 Bluelink 1 book for [[Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260714sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1320573 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Ainmhí Bheo}} [[Íomhá:Cabomba_aquatica_at_Sharjah.jpg|mion| San uisceadán]] Planda uisceadáin a bhfuil tóir air is ea '''''Cabomba aquatica''''' a bhaineann leis an bhfine Cabombaceae agus an géineas ''[[Cabomba]]'' . Is planda uisceach ilbhliantúil é a mbíonn ag fás in uisce úr nó i lochanna agus aibhneacha le sruthanna beaga.<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Inamdar|first=J. A.|title=Studies on ''Cabomba aquatica'' (Cabombaceae)|url=https://archive.org/details/plant-systematics-and-evolution_1979_132_3/page/161|journal=Plant Systematics and Evolution|date=1979|volume=132|issue=3|pages=161–166|doi=10.1007/BF00990463}}</ref> == Cur síos == Iomadaíonn ''Cabomba aquatica '' den chuid is mó trí dhícheangal codanna gais ón mháthair-phlanda, agus bíonn fréamhacha aidbhinteaca aige a tháirgtear sna nóid. Is éard atá sna gais ná bunchodanna cothrománacha chomh maith le codanna atá aiséirithe a shroicheann an dromchla de ghnáth le linn táirgeadh bláthanna. D’fhéadfadh na gais fás chomh mór le 50 ceintiméadar. Bíonn duilleoga ''Cabomba aquatica'' ar snámh agus táirgeann siad go heisiach ag rinnchodanna an ghais; is iondúil go mbíonn táirgeadh bláthanna ann freisin. Bíonn an chéad duille a bhíonn ar snámh den phlanda seo le feiceáil i gcónaí ag an nód céanna leis an rinndhuilleog atá faoin uisce. Bíinn duilleoga cruinneánach ag an bplanda seo le stríoca mín agus fada ag na gais, agus dath dearg orthu formhór an ama. D’fhéadfadh stríoca dearga a bheith freisin ar na peitilí. I g''Cabomba aquatica'', táirgeann gach cairpéal ubhúlach amháin, agus is é cóimheas na pailine le hubhúlach ná ca. 1000: 1. Tá an planda seo eisigineach ilacmhainneach; agus le linn torthúlachta, forbróidh sé cairpéad amháin i dtorthadh neamhoscailteach agus cosúil le falacail. De ghnáth bíonn cruth an tsíol ubhchruthach. == Tagairtí == <references group="" responsive=""></references> [[Catagóir:Nymphaeales]] [[Catagóir:Plandaí fionnuisce]] [[Catagóir:Liosta speicis plandaí fionnuisce]] 6jz8rki8afcr289kdlwo2rt2taxdhhg 0 89191 1320560 1308784 2026-07-14T19:25:51Z TGcoa 21229 Ag athdhíriú go [[Saor-Dhoire]] 1320560 wikitext text/x-wiki #athsheoladh [[Saor-Dhoire]] 3ejuiqwc9kru56jxdn9d6aiwsjiadkx 0 89277 1320596 1171090 2026-07-14T20:44:33Z InternetArchiveBot 47196 Bluelink 8 books for [[Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260714sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1320596 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Ainmhí Bheo}} Foraicme na n-iasc éigiallach san bh[[fíleam]] [[Chordates|Chordata]], fofhíleam [[Veirteabrach|Vertebrata]], is ea '''Agnatha''' ([[Sean-Ghréigis]] ἀ-yvάθος, ''ἀ-gnathos'', "gan ghiall"), ina bhfuil na speicis seo a leanas; na cyclostomes (atá beo faoi láthair) agus na conodonts agus na n-ostracoderms (atá díofa). Is comhghrúpa é do gach veirteabrach le gialla, ar a dtugtar [[Gnathostomata|gnathostomes]].<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Heimberg|first=Alysha M.|date=2010-11-09|title=microRNAs reveal the interrelationships of hagfish, lampreys, and gnathostomes and the nature of the ancestral vertebrate|url=https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_2010-11-09_107_45/page/19379|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|volume=107|issue=45|pages=19379–19383|doi=10.1073/pnas.1010350107|pmc=2984222|pmid=20959416}}</ref> Tacaíonn na sonraí móilíneacha is déanaí, ó rARN <ref name="Mallatt, J., and J. Sullivan. 1998.">{{Luaigh foilseachán|title=28S and 18S rDNA sequences support the monophyly of lampreys and hagfishes|url=https://archive.org/details/sim_molecular-biology-and-evolution_1998-12_15_12/page/1706|journal=Molecular Biology and Evolution|volume=15|issue=12|pages=1706–18|date=December 1998|pmid=9866205|doi=10.1093/oxfordjournals.molbev.a025897}}</ref> agus ó mtADN <ref name="DeLarbre et al. 2002">{{Luaigh foilseachán|title=Complete mitochondrial DNA of the hagfish, Eptatretus burgeri: the comparative analysis of mitochondrial DNA sequences strongly supports the cyclostome monophyly|url=https://archive.org/details/molecular-phylogenetics-and-evolution_2002-02_22_2/page/184|journal=Molecular Phylogenetics and Evolution|volume=22|issue=2|pages=184–92|date=February 2002|pmid=11820840|doi=10.1006/mpev.2001.1045}}</ref> chomh maith le sonraí sutheolaíocha,<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Craniofacial development of hagfishes and the evolution of vertebrates|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2013-01-10_493_7431/page/175|journal=Nature|volume=493|issue=7431|pages=175–80|date=January 2013|pmid=23254938|doi=10.1038/nature11794|bibcode=2013Natur.493..175O}}</ref> go láidir leis an hipitéis gur monaifíléiteach iad na héagabaigh bheo, na cyclostomes.<ref name="janvier1">{{Luaigh foilseachán|title=microRNAs revive old views about jawless vertebrate divergence and evolution|url=https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_2010-11-09_107_45/page/19137|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America|volume=107|issue=45|pages=19137–8|date=November 2010|pmid=21041649|pmc=2984170|doi=10.1073/pnas.1014583107|quote=Although I was among the early supporters of vertebrate paraphyly, I am impressed by the evidence provided by Heimberg et al. and prepared to admit that cyclostomes are, in fact, monophyletic. The consequence is that they may tell us little, if anything, about the dawn of vertebrate evolution, except that the intuitions of 19th century zoologists were correct in assuming that these odd vertebrates (notably, hagfishes) are strongly degenerate and have lost many characters over time.|bibcode=2010PNAS..10719137J}}</ref> Bhí na héagabaigh iontaise is sine le feiceáil sa Chaimbriach, agus tá dhá ghrúpa fós le maireachtáil inniu: na loimprí agus an '''cailleacha''', ina bhfuil thart ar 120 [[speiceas]] san iomlán. Meastar gur baill den fhofhíleam [[Veirteabrach|Vertebrata iad]] éisc éisc, mar gur chaill siad veirteabraí ina dhiaidh sin; sular tuigeadh an t-imeacht seo ó shonraí móilíneacha <ref name="Mallatt, J., and J. Sullivan. 1998.">{{Luaigh foilseachán|title=28S and 18S rDNA sequences support the monophyly of lampreys and hagfishes|url=https://archive.org/details/sim_molecular-biology-and-evolution_1998-12_15_12/page/1706|journal=Molecular Biology and Evolution|volume=15|issue=12|pages=1706–18|date=December 1998|pmid=9866205|doi=10.1093/oxfordjournals.molbev.a025897}}</ref><ref name="DeLarbre et al. 2002">{{Luaigh foilseachán|title=Complete mitochondrial DNA of the hagfish, Eptatretus burgeri: the comparative analysis of mitochondrial DNA sequences strongly supports the cyclostome monophyly|url=https://archive.org/details/molecular-phylogenetics-and-evolution_2002-02_22_2/page/184|journal=Molecular Phylogenetics and Evolution|volume=22|issue=2|pages=184–92|date=February 2002|pmid=11820840|doi=10.1006/mpev.2001.1045}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|title=Evidence from 18S ribosomal RNA sequences that lampreys and hagfishes form a natural group|url=https://archive.org/details/sim_science_1992-08-07_257_5071/page/787|journal=Science|volume=257|issue=5071|pages=787–9|date=August 1992|pmid=1496398|doi=10.1126/science.1496398|bibcode=1992Sci...257..787S}}</ref> agus forbraíochta <ref>{{Luaigh foilseachán|title=Identification of vertebra-like elements and their possible differentiation from sclerotomes in the hagfish|journal=Nature Communications|volume=2|issue=6|pages=373|date=June 2011|pmid=21712821|pmc=3157150|doi=10.1038/ncomms1355|bibcode=2011NatCo...2E.373O}}</ref>, chruthaigh [[Carl von Linné|Linnaeus]] an grúpa [[Craniata]] (agus úsáidtear uaireanta é mar thuairisceoir moirfeolaíoch) chun tagairt a dhéanamh do '''chailleacha''' móide veirteabraigh. Chomh maith le heaspa giall, an tréith is mó atá ag na héagabaigh ná easpa eití péireáilte; láithreacht nótacorda i larbhaí agus in aosaigh araon; agus seacht nó níos mó scoilteanna geolbhaigh phéireáilte sholasmhothálach (homalógach don [[Faireog phinéalach|fhaireog phinéalach]] i [[Mamach|mamaigh]]). Níl [[goile]] inaitheanta nó aon géagán ag gach éagabach beo ná an chuid is mó dóibh ata díothaithate. == Tagairtí == {{Reflist}} [[Catagóir:Agnatha | ]] [[Catagóir:Ollaicmí (bitheolaíocht)]] [[Catagóir:Grúpaí paraifhíliginiteacha]] 3f0cnm4zxctpq7r4iri45iecvky33y3 0 90689 1320608 1198879 2026-07-14T21:14:00Z Marcas.oduinn 33120 /* */ Féach freisin 1320608 wikitext text/x-wiki {{teideal iodálach}} {{WD Bosca Sonraí Leabhar}} Is tréimhsiú stairiúil Críostaí é '''Sex Aetates Mundi''' (Sé Aois an Domhain), scríofa ar dtús le [[Naomh Agaistín]] ''circa'' A.D. 400.<ref>David C. Alexander ''Augustine's Early Theology of the Church'', 2008, lch. 219</ref> == Féach freisin == * [[Sex Aetates Mundi (Meán-Ghaeilge)]] ==Tagairtí== {{reflist}} {{síol}} lbwsztz29kqz9dp1twol6qww05vzf5q 0 90704 1320607 1313873 2026-07-14T21:12:26Z Marcas.oduinn 33120 /* Tuilleadh le léamh */ Féach freisin 1320607 wikitext text/x-wiki {{Teideal iodálach}} {{WD Bosca Sonraí Leabhar}} Croinic ghearr [[Meán-Ghaeilge|Mheán-Ghaeilge]] den [[11ú haois]] is ea '''[[Sex Aetates Mundi|''Sex Aetates Mundi'']]''' na Gaeilge.<ref>[https://codecs.vanhamel.nl/Sex_aetates_mundi Sex aetates mundi] ar CODECS</ref> Déantar cur síos ann ar an stair de réir an t[[Sean-Tiomna]], i bhfilíocht agus prós i ndiaidh a chéile, eagraithe ar scéimre na ''[[Sex Aetates Mundi]]''.<ref>Bart Jaski, "Sex Aetates Mundi", in Encyclopedia of the Medieval Chronicle, 2010, lch. 1353.</ref> Caomhnaítear é i roinnt lámhscríbhinní, [[Leabhar na hUidhre]] san áireamh. ==Tuilleadh le léamh== * [[Dáibhí Ó Cróinín]], ''The Irish Sex Aetates Mundi'', 1983. == Féach freisin == * [[Sex Aetates Mundi]] ==Tagairtí== {{reflist}} {{síol-stair}} [[Catagóir:11ú haois in Éirinn]] [[Catagóir:Téacsanna Gaelacha na Meánaoise]] [[Catagóir:Annála Éireannacha]] [[Catagóir:Stair an domhain]] [[Catagóir:Seanstair]] 19r8vfwwctas67ok15xaycraewcqqe1 0 91168 1320586 1235209 2026-07-14T20:26:22Z InternetArchiveBot 47196 Bluelink 1 book for [[Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260714sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1320586 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Comhdhúil Cheimiceach}} Is díorthach de [[lísín]] é '''ailísín''', a úsáidtear i dtáirgeadh [[laistin|laistine]] agus [[Collaigin|collaigine]]. Déantar é a tháirgeadh trí ghníomhartha na heinsíme [[ocsaíodáis lísil]] sa [[maitrís eachtarcheallach|mhaitrís eachtarcheallach]], agus tá sé riachtanach san fhoirmiú trasnasctha a chobhsaíonn collaigin agus laistin.<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Pinnell|first=SR|title=The cross-linking of collagen and elastin: enzymatic conversion of lysine in peptide linkage to alpha-aminoadipic-delta-semialdehyde (allysine) by an extract from bone.|url=https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_1968-10_61_2/page/708|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America|date=October 1968|volume=61|issue=2|pages=708–13, 716|pmid=5246001|doi=10.1073/pnas.61.2.708|pmc=225217}}</ref> == Tagairtí == {{Reflist}} [[Catagóir:Aildéid]] [[Catagóir: aimínaigéid]] [[Catagóir: Aigéid aildéideacha]] bpdibrns9bwpyqobt28pyc8bqciqev6 0 91202 1320514 1219752 2026-07-14T17:26:22Z InternetArchiveBot 47196 Bluelink 1 book for [[Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260714sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1320514 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Comhdhúil Cheimiceach}} Is comhdhúil cheimiceach í sulfáit photaisiam alúmanaim, alúm photaisiam, nó alúm potaise: an sulfáit dhúbailte de [[Potaisiam|photaisiam]] agus [[alúmanam]], a bhfuil foirmle cheimiceach Kal (SO ₄₎ _2. aici. Faightear í go coitianta mar an dódeacaihiodráid, Kal (SO ₄₎ ₂ · 12H ₂ O. Criostalaíonn sí i struchtúr ciúbach le grúpa spáis P a -3 agus paraiméadar laitíse de 12.18 Å.<ref>{{Lua idirlín|url=http://crystallography.net/cod/1011177.html|year=1934|work=Crystallography Open Database}}</ref> Is í an chomhdhúil is tábhachtaí den aicme cineálach comhdhúile ar a dtugtar alúmaí, agus is minic a thugtar '''alúm''' orthu. Úsáidtear sulfáit photaisiam alúmanaim go coitianta in íonú uisce, i dtionscal na súdaireachta agus an dhathaithe,<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/17885/alum}}</ref> tinedhíonta teicstílí, agus i b[[púdar bácála]] mar [[E-uimhir|E uimhir]] '''E522.''' Tá úsáidí cosmaideacha aici freisin mar dhíbholaí, mar lóis iarbhearrtha agus mar stipeach do mhionfhuiliú ó bearradh.<ref name="AlumAbout.com">{{Lua idirlín|url=http://chemistry.about.com/od/moleculescompounds/f/What-Is-Alum.htm|teideal=Cóip cartlainne|dátarochtana=2019-12-04|archivedate=2013-04-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130414205755/http://chemistry.about.com/od/moleculescompounds/f/What-Is-Alum.htm}}</ref> == Stair == == Saintréithe == [[Íomhá:Potassium_alum_octahedral_like_crystal.jpg|mion| criostail ochtaihéidreach d'alúm photaisiam le dáileadh éagothrom i limistéar na haghaidhe ]] == Úsáidí == === Leigheas agus cosmaidí === [[Íomhá:Potassium_Alum_Block_India_Shaving_Aftershave.jpg|mion| Bloc alúim a dhíoltar mar chrapthach i gcógaslanna san India (áit a dtugtar ''Fitkari (Hiondúis) nó Phitkari (Urdúis)'' air go forleathan ]] == Tocsaineolaíocht agus sábháilteacht == D'fhéadfadh alúm photaisiam bheith ina lag greannaitheoir craicinn.<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Gallego H, Lewis EJ, Crutchfield CE 3rd|title=Crystal deodorant dermatitis: irritant dermatitis to alum-containing deodorant|url=https://archive.org/details/sim_cutis_1999-07_64_1/page/n102|journal=Cutis|volume=64|issue=1|pages=65–6|date=July 1999|pmid=10431678}}</ref> == Féach freisin == * Sulfáit amóiniam alúmanaim * [[Alúm]] == Tagairtí == {{Reflist}} t3ydrs0vqoa880g42clf0osv21a88ig 0 91460 1320600 1270727 2026-07-14T20:50:35Z InternetArchiveBot 47196 Bluelink 1 book for [[Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260714sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1320600 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}}Is [[ollamh]] í '''Aoife McLysaght''' i Saotharlann Éabhlóideach Mhóilíneach Institiúid Géineolaíochta Smurfit, Coláiste na Tríonóide, Éire. == Oideachas == Fuair McLysaght oideachas i [[Coláiste na Tríonóide, Baile Átha Cliath|gColáiste na Tríonóide]] agus bronnadh céim Baitsiléir Ealaíon uirthi i [[Géineolaíocht|nGéineolaíocht]] i 1998, agus [[Céim dochtúra|PhD]] ina dhiaidh sin i 2002 le haghaidh taighde faoi mhaoirseacht Kenneth H. Wolfe ar [[éabhlóid]] na heagraíochta géanóm [[veirteabrach]].<ref>{{Lua idirlín|url=http://wolfe.ucd.ie/lab/yore.php|teideal=Wolfe Laboratory|dáta=2017-07-11|work=web.archive.org|dátarochtana=2019-12-29|archivedate=2017-07-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170711122103/http://wolfe.ucd.ie/lab/yore.php}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://academictree.org/compbio/tree.php?pid=64742&pnodecount=4&cnodecount=2&fontsize=1|teideal=Computational Biology Tree - Aoife McLysaght Family Tree|work=academictree.org|dátarochtana=2019-12-29}}</ref> == Gairme agus taighde == Tar éis di PhD a dhéanamh, chríochnaigh sí taighde iardhochtúireachta in Ollscoil California, Irvine <ref>{{Lua idirlín|url=https://www.siliconrepublic.com/earth-science/professor-brings-science-to-life-with-flair|teideal=Professor brings science to life with flair - Earth Science {{!}} siliconrepublic.com - Ireland's Technology News Service|údar=Claire O’Connell|dáta=2014-01-24|language=en|work=Silicon Republic|dátarochtana=2019-12-29}}</ref> ag obair le Brandon Gaut sular d'fhill sí ar obair i mBaile Átha Cliath i 2003. Foilsíodh a cuid taighde ar éabhlóid mhóilíneach agus ar ghéanómaíocht chomparáideach i bpríomhirisí eolaíochta piar-athbhreithnithe - ''Nature'', ''Nature Genetics'', ''Bithfhaisnéisíocht'',<ref name="PollastriMcLysaght2004">{{Luaigh foilseachán|author=Pollastri|first=G.|title=Porter: a new, accurate server for protein secondary structure prediction|journal=Bioinformatics|volume=21|issue=8|year=2004|pages=1719–1720|issn=1367-4803|doi=10.1093/bioinformatics/bti203|pmid=15585524|url=http://www.tara.tcd.ie/bitstream/2262/39594/1/Porter%20-%20a%20new%2c%20accurate%20server%20for%20protein%20secondary%20structure%20prediction.pdf}}{{Dead link|date=Meitheamh 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ''Taighde ar'' ''Ghéanóma'',<ref name="KnowlesMcLysaght2009">{{Luaigh foilseachán|author=Knowles|first=D. G.|title=Recent de novo origin of human protein-coding genes|journal=Genome Research|volume=19|issue=10|year=2009|pages=1752–1759|issn=1088-9051|doi=10.1101/gr.095026.109|pmc=2765279|pmid=19726446}}</ref> ''PNAS''<ref name="baldi">{{Luaigh foilseachán|author=McLysaght|first=A.|title=Extensive gene gain associated with adaptive evolution of poxviruses|url=https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_2003-12-23_100_26/page/15655|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|volume=100|issue=26|year=2003|pages=15655–15660|issn=0027-8424|doi=10.1073/pnas.2136653100|pmid=14660798|pmc=307623}}</ref><ref name="MakinoMcLysaght2010">{{Luaigh foilseachán|author=Makino|first=T.|title=Ohnologs in the human genome are dosage balanced and frequently associated with disease|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|volume=107|issue=20|year=2010|pages=9270–9274|issn=0027-8424|doi=10.1073/pnas.0914697107|pmid=20439718|pmc=2889102}}</ref> agus an iris ''Giosta'' san áireamh.<ref name="McLysaghtEnright2000">{{Luaigh foilseachán|author=McLysaght|first=Aoife|title=Estimation of Synteny Conservation and Genome Compaction Between Pufferfish (Fugu) and Human|journal=Yeast|volume=1|issue=1|year=2000|pages=22–36|issn=0749-503X|doi=10.1002/(SICI)1097-0061(200004)17:1<22::AID-YEA5>3.0.CO;2-S|pmid=10797599|pmc=2447035}}</ref> D'fhóin sí mar eagarthóir sinsearach agus mar eagarthóir comhlach do na hirisí ''Molecular Biology and Evolution'' and ''Genome Biology and Evolution'', agus tá sí ar bhord eagarthóireachta an iris ''Cell Reports''. Tá sí ina ball den Chumann um Bitheolaíocht Mhóilíneach agus Éabhlóid (SMBE) agus an Cumann Géineolaíochta. Bhí sí ina Cisteoir na SMBE 2012-14 agus ina Uachtarán i 2017-2018.<ref>{{Lua idirlín|teideal = Comhairle SMBE|url = http://www.smbe.org/smbe/ABOUT/Council.aspx|work = http://www.smbe.org|dátarochtana=2019-12-29}}</ref> === For-rochtain agus na meáin === Cuireann McLysaght go rialta le himeachtaí poiblí, agus labhair sí ag [[an Phicnic Leictreach|an bPicnic Leictreach]],<ref>{{Lua idirlín|teideal = Aoife McLysaght at IGNITE Dublin #1|url = https://www.youtube.com/watch?v=gamEOe-ydkE|language=en|year=2009|dátarochtana=2019-12-29}}</ref><ref>{{Lua idirlín|teideal = Aoife McLysaght at IGNITE at Electric Picnic|url = https://www.youtube.com/watch?v=XET7qCTPKdk|language = en|year = 2014|dátarochtana = 2019-12-29}}</ref> TEDx, an [[Institiúid Ríoga]], agus ar chlár BBC Radio Four ''The Infinite Monkey Cage''.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.bbc.co.uk/programmes/b0375byy|teideal=BBC Radio 4 - The Infinite Monkey Cage, Series 8, Alfred Russel Wallace|language=en-GB|work=BBC|dátarochtana=2019-12-29}}</ref> Thug sí géineolaíocht do lucht féachana níos leithne i bhféilire Aidbhinte an [[Institiúid Ríoga]] 2013,<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.siliconrepublic.com/earth-science/professor-brings-science-to-life-with-flair|teideal=Professor brings science to life with flair - Earth Science {{!}} siliconrepublic.com - Ireland's Technology News Service|údar=Claire O’Connell|dáta=2014-01-24|language=en|work=Silicon Republic|dátarochtana=2019-12-29}}</ref> áit a raibh sí i bhfíseáin ar chrómasóim duine 1,<ref>{{lua idirlín|url = https://www.youtube.com/watch?v=_IL-cHlVcKc|teideal ="Chromosome 1 – The Stuff of Life"|year = 2013|work=youtube.com|dátarochtana = 2019-12-29}}</ref> chrómasóim dhaonna 14,<ref>{{lua idirlín|url = https://www.youtube.com/watch?v=E1XYe1tuvIE|teideal = "Chromosome 14 - Immunoglobulins: building our immune system"|year = 2013|work = youtube.com|dátarochtana = 2019-12-29}}</ref> DNA mitochondrial (mtDNA)<ref>{{Lua idirlín|url = https://www.youtube.com/watch?v=ru7Wyt778QQ|teideal = "Chromosome 24 – mtDNA, Lynn Margulis and the mitochondrial DNA"|year = 2013|work = youtube.com|dátarochtana = 2019-12-29}}</ref> agus freisin sa [[Gailearaí Eolaíochta]], Baile Átha Cliath. Bhí a portráid páirt den tionscadal ''Women on Walls'' idir [[Acadamh Ríoga na hÉireann]] agus Accenture.<ref>{{Lua idirlín|teideal = What have we learned about Women on Walls?|url = https://www.rte.ie/culture/2017/0228/855757-women-on-walls/|dáta=2017-03-02|language=en|dátarochtana = 2019-12-29}}</ref><ref>{{Lua idirlín|teideal=Putting Ireland's groundbreaking Women on Walls at the RIA|url=https://www.rte.ie/culture/2016/1209/837738-women-on-walls/|dáta=2016-12-09|language=en|údar=Cristín Leach|dátarochtana=2019-12-29}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://www.siliconrepublic.com/video/accenture-women-on-walls-ria|teideal=Accenture unveils Women on Walls at Royal Irish Academy – VIDEO|údar=Luke Maxwell|language=en|work=Silicon Republic|dátarochtana=2019-12-29}}</ref> I 2018 bhí sí ina h-aoi-léachtóir le Alice Roberts ag Léachtaí Nollag den Institiúid Ríoga.<ref>{{Lua idirlín|url = http://www.rigb.org/christmas-lectures/2018-who-am-i|teideal = Léachtaí Nollag 2018 "Who am I?"|year = 2018|work = Royal Institution|dátarochtana = 2019-12-29|archivedate = 2019-10-23|archiveurl = https://web.archive.org/web/20191023210336/https://www.rigb.org/christmas-lectures/2018-who-am-i}}</ref> === Dámhachtainí agus onóracha === Bronnadh McLysaght Deontas Comhdhlúiteora Chomhairle Taighde na hEorpa (ERC) 2018–23, deontas Taighdeora Tosaithe ERC ó 2013 go 2018 ar [[Fondúireacht Eolaíochta Éireann|Fhondúireacht]] Taighde na hEorpa, agus Gradam Taighdeora Óg [[Uachtarán na hÉireann]] ag [[Fondúireacht Eolaíochta Éireann]] (SFI) i 2005.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.rigb.org/christmas-lectures/2018-who-am-i/meet-aoife-mclysaght|teideal=Meet Aoife McLysaght|language=en|work=www.rigb.org|dátarochtana=2019-12-29|archivedate=2019-07-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190716044045/https://www.rigb.org/christmas-lectures/2018-who-am-i/meet-aoife-mclysaght}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://www.irishtimes.com/news/science/batty-about-research-1.537032|teideal=Batty about research|údar=Claire O'Connell|language=en|work=The Irish Times|dátarochtana=2019-12-29}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://www.irishtimes.com/news/science/follow-the-money-do-the-research-1.555406|teideal=Follow the money, do the research|údar=Dick Ahlstrom|language=en|work=The Irish Times|dátarochtana=2019-12-29}}</ref> Thug sí an léacht JBS Haldane den gCumann Géineolaíochta in 2016.<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.genetics.org.uk/medals-and-prizes/genetics-society-medals-and-lectures/jbs-haldane-lecture/|teideal=JBS Haldane Lecture|language=en-GB|work=Genetics Society|dátarochtana=2019-12-29}}</ref> == Saol pearsanta == Gariníon an ghinealeolaí [[Éamonn Mac Giolla Iasachta]] is ea í.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.irishtimes.com/news/science/the-genetic-imprint-of-niall-of-the-nine-hostages-1.1771373|teideal=The genetic imprint of Niall of the Nine Hostages|údar=Aoife McLysaght|language=en|work=The Irish Times|dátarochtana=2019-12-29}}</ref> Is máthair beirt leanaí, cat agus [http://twitter.com/caragenome madra] í. == Tagairtí == {{Reflist|35em}} {{DEFAULTSORT:McLysaght, Aoife}} [[Catagóir:Bitheolaithe Éireannacha]] [[Catagóir:Matamaiticeoirí Éireannacha]] [[Catagóir:Daoine beo]] [[Catagóir:Alumni Choláiste na Tríonóide, Baile Átha Cliath]] [[Catagóir:Baill d’Acadamh Ríoga na hÉireann]] gj4l9v92bq11qxv1qihsx51p7q2qr16 0 91517 1320518 1171103 2026-07-14T17:34:13Z InternetArchiveBot 47196 Bluelink 1 book for [[Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260714sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1320518 wikitext text/x-wiki An próiseas athraithe i gcomhdhéanamh seicheamh [[Móilín|móilíní]] [[Cill (bitheolaíocht)|ceallacha]] amhail [[Aigéad dí-ocsairibeanúicléasach|ADN]], [[Aigéad ribeanúicléasach|ARN]], agus [[Próitéin|próitéiní]] thar na glúine is ea '''éabhlóid mhóilíneach'''. Baineann réimse na héabhlóide móilíní úsáid as prionsabail na bitheolaíochta éabhlóidí agus na géineolaíochta daonra chun patrúin sna hathruithe seo a mhíniú. Baineann ábhair mhóra in éabhlóid mhóilíneach le rátaí agus le tionchair athruithe núicléasaigh aonair, éabhlóid neodrach vs [[roghnú nádúrtha]], bunús géinte nua, nádúr géiniteach tréithe casta, bunús géiniteach an [[Speiceas|speiceasaithe]], éabhlóid na forbartha, agus na bealaí a mbíonn tionchar ag fórsaí éabhlóide ar athruithe [[Géanóm|géanómacha]] agus [[Feinitíopa|feinitíopacha]] . == Stair == Tosaíonn stair na héabhlóide móilíní go luath sa 20ú haois le [[bithcheimic]] chomparáideach, agus úsáid modhanna “méarloirg” amhail mdhíonmheasúnachtí, leictreafóiréis le glóthach agus crómatagrafaíocht pháipéir sna 1950í chun próitéiní homalógacha a fhiosrú.<ref name="Dietrich">{{Luaigh foilseachán|doi=10.1023/A:1004257523100|author=Dietrich|first=Michael R.|year=1998|title=Paradox and Persuasion: Negotiating the Place of Molecular Evolution within Evolutionary Biology|url=|journal=Journal of the History of Biology|volume=31|issue=1|pages=85–111|pmid=11619919}}</ref><ref name="Hagen">{{Luaigh foilseachán|doi=10.1023/A:1004660202226|author=Hagen|first=Joel B.|year=1999|title=Naturalists, Molecular Biologists, and the Challenge of Molecular Evolution|journal=Journal of the History of Biology|volume=32|issue=2|pages=321–341|pmid=11624208}}</ref> Tháinig réimse na héabhlóide móilíní chun feabhais féin sna 1960í agus sna 1970í, tar éis teacht chun cinn na bitheolaíochta móilíní. Ó tháinig an seicheamhú próitéine ar an bhfód bhí bitheolaithe móilíneacha in ann fíligineachtaí a chruthú bunaithe ar chomparáid seicheamh, agus chun na difríochtaí idir seichimh homalógacha a úsáid mar chlog móilíneach chun an t-am a mheas ón gcomhshinsear uilíoch deireanach . Go déanach sna 1960idí, chuir teoiric neodrach na héabhlóide móilíní bonn teoiriciúil ar fáil don chlog móilíneach,<ref name="King">{{Luaigh foilseachán|doi=10.1126/science.164.3881.788|author=King|first=Jack L.|year=1969|title=Non-Darwinian Evolution|url=https://archive.org/details/sim_science_1969-05-16_164_3881/page/788|journal=Science|volume=164|issue=3881|pages=788–798|pmid=5767777|bibcode=1969Sci...164..788L}}</ref> cé go raibh an clog agus an teoiric neodrach conspóideach, ós rud é gur choinnigh an chuid is mó de na bitheolaithe éabhlóideacha go láidir le phanroghachas, le roghnú nádúrtha mar an chúis shuntasach le hathrú éabhlóideach. Tar éis na 1970í, cheadaigh seicheamh aigéid núicléasaigh d'éabhlóid mhóilíneach dul níos faide ar aghaidh ó na go sraitheanna ARN ribeasómach a bhí caomhnaithe go mór, mar bhunús le athchoincheapú luathstair na beatha . == Fórsaí in éabhlóid mhóilíneach == Is éard atá in ábhar agus i struchtúr an ghéanóim ná toradh na bhfórsaí móilínghéineolaíochta agus pobalghéineolaíochta a ghníomhaíonn ar an ngéanóm sin. Tiocfaidh malairtí géiniteacha athraitheacha chun cinn trí shócháin agus scaipfear iad agus coinneofar iad i ndaonraí de bharr sruth géiniteach nó [[roghnú nádúrtha]] . === Sóchán === [[Íomhá:Hedgehog_with_Albinism.jpg|mion| Níl aon lí ar an ghráinneog seo mar gheall ar shóchán. ]] === Athchuingir ghéinte === [[Íomhá:Chromosomal_Recombination.svg|clé|mion|250x250px| Is éard atá i gceist le hathchuingir ná dhá chromosóm (M agus F) a bhriseadh agus a athcheangal chun dhá chrómasóm atheagraithe (C1 agus C2) a tháirgeadh. ]] ====Comhshó géinte==== === Fánaíocht ghéiniteach === === Roghnú === === Coimhlint ingéanómaíoch === == Ollstruchtúr géanóim == === Eilimintí atriallacha === == Fíloigéitic mhóilíneach == == Fórsaí tiomána na héabhlóide atá ag teacht chun cinn == == Éabhlóid próitéine == jq353xbxwvhslo2pdlq3n8iwrnj2h10 0 91569 1320492 1300711 2026-07-14T14:33:55Z TGcoa 21229 /* Feallmharú */ 1320492 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Ba mhaorghinearál [[An Iaráin|Iaránach]] agus cheannaire mór míleata é '''Qasem Soleimani''' ({{lang-fa|قاسم سلیمانی|translit=Qāsim Sulaymānī}}), a rugadh ar an [[11 Márta]] [[1957]], ball den [[Garda Réabhlóideach na hIaráine|Gharda Réabhlóideac]]<nowiki/>h (CGRI) agus i mbun na Quds (Oibríochtaí Speisialta thar lear). Feallmharaíodh Soleimani ar an [[3 Eanáir]] [[2020]]. [[Íomhá:Qasem Soleimani Praying in Imam Khomeini Hossainiah.jpg|clé|mion|ag guí in Imam Khomeini Hossainiah in Tehran, 2015|220x220px]] [[Íomhá:Qasem Soleimani 2019-10-01 04.jpg|clé|mion|2019|330x330px]] [[Íomhá:President Trump Delivers a Statement on Iran January 3 2020.webm|clé|mion|Físeán: tugadh Trump ar Soleimani "the number-one terrorist anywhere in the world"<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Foreign policy of the first Donald Trump administration|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Foreign_policy_of_the_first_Donald_Trump_administration|journal=Wikipedia|date=2025-03-09|language=en}}</ref>|220x220px]] [[Íomhá:Funeral of Qasem Soleimani, Tehran, Mehr 08.jpg|clé|mion|[[Tórramh]] Qasem Soleimani, Tehran|220x220px]] [[Íomhá:Qasem Soleimani prepared grave 32460.jpg|clé|mion|Uaimh i gcathair Kerman|220x220px]] [[Íomhá:انفجار ۱۴۰۲ کرمان.jpg|clé|mion|2024-01-03: maraíodh 84 duine i gcathair Kerman|220x220px]] == Cúlra == Ba é Soleimani an ceannasaí airm ba shinsearaí san Iaráin, agus tionchar nach mór aige thar lear. Bhí sé i mbun na "Quds" (Niru-ye Qods), "Oibríochtaí Speisialta" thar lear agus spiaireacht srl.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Quds Force|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Quds_Force|journal=Wikipedia|date=2025-03-10|language=en}}</ref> In 2017, tharraing na S-A siar ón gcomhaontú núicléach a síníodh i 2015. == Feallmharú == Feallmharaigh fórsaí na Stát Aontaithe in ionsaí aeir a rinne siad ar aerfort [[Bagdad]] san [[An Iaráic|Iaráic]] ar an 3 Eanáir 2020. Maraíodh ceathrar eile ar a laghad san ionsaí. Donal Trump a bhí freagrach as an ionsaí.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Na sluaite ar shráideanna Tehran do shochraid Soleimani|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2020/0106/1104571-na-sluaite-ar-shraideanna-tehran-do-shochraid-soleimani/|date=2020-01-06|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref> Léirsigh na mílte daoine i bpríomhchathair na hIaráine Tehran agus i gcathracha eile sa trír in aghaidh an ionsaithe i mBagdad. Tháinig slua mór daoine amach ar shráideanna phríomhchathair na hIaráine, Tehran do shochraid Soleimani. Ansin cuireadh Soleimani ina bhaile dúchais, [[Kerman]], i ndeisceart na hIaráine, ar an 7 Eanáir 2020.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Ceannsaí airm ón Iaráin maraithe ag na Meiriceánaigh|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2020/0103/1104129-ceannsai-airm-on-iarain-maraithe-ag-na-meiriceanaigh-san-iaraic/|date=2020-01-03|language=ga}}</ref> Mhaígh [[An Peinteagán]] gur ordaigh Trump féin an Ginearál a mharú mar gurbh é - a maíodh - a d'ordaigh ionsaí ar ambasáid Mheiriceá i mBagdad i rith mhí na Nollag 2019. Bhí marú an maorghinearál Soleimani cáinte ag [[Comhghuaillíocht na Síochána agus na Neodrachta]]''<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.rte.ie/radio/rnag/clips/21684337/|teideal=Comhghuaillíocht na Síochána & na Neodrachta.|údar=Pádraig Ó Mainnín / RnaG|dáta=2020-01-06|language=ga-IE|work=RTE Radio|dátarochtana=2025-03-17}}</ref>'' in Éirinn.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.pana.ie/|teideal=Peace and Neutrality Alliance|language=en|work=www.pana.ie|dátarochtana=2025-03-17}}</ref> == Iarmhairtí == Bhí díoltas bagraithe ag an Iaráin as bás Soleimani. Bhagair Uachtarán Mheiriceá, Donald Trump, go raibh sé toilteanach láithreacha cultúrtha san Iaráin a ionsaí más rud é go maraíonn an Iaráin aon saoránach Meiriceánach. Bhagair sé freisin smachtbhannaí a chur i bhfeidhm ar an Iaráic, má iarrann Rialtas na tíre sin ar na saighdiúírí Meiriceánacha atá thall ansin, imeacht. Mhaígh Ard-Cheannasaí na hIaráine an t[[Ayatollah Ali Khamanei]] go n-íocfadh Meiriceá go daor as an marú fealltach, mar a dúirt sé. Dúirt Ceannaire [[Hezbollah]] Sayyed [[Hassan Nasrallah]] go n-íocfadh fórsaí míleata Mheiriceá as marú Soleimani agus bhagair sé gur i gconraí a thiocfadh saighdiúirí agus oifigigh Mheiriceá abhaile.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.rte.ie/radio/rnag/clips/21684331/|teideal=Frank Reidy, Ceannfort Airm.|údar=RnaG|dáta=2020-01-06|language=ga-IE|work=RTE Radio|dátarochtana=2025-03-17}}</ref> Thacaigh an Iaráin le [[Hezbollah]] sa Liobáin agus leis na [[Géarchéim na Mara Rua|Hútaithe]] san [[Éimin]] sna 2020idí. Sna 2020idí bhí na Hútaithe níos bagraí agus níos trodaí ná aon ghrúpa eile a bhfuair tacaíocht ón Iaráin.<ref name=":3">{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/dfheadfadh-an-cogadh-in-gaza-scaipeadh-nios-forleithne-an-easca/|teideal=D’fhéadfadh an cogadh in Gaza scaipeadh níos forleithne an-éasca|údar=Máirtín Ó Duibhir|dáta=15 Eanáir 2024|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2024-02-25}}</ref> Ar an 3 Eanáir 2024, maraíodh 84 duine mar gheall ar ionsaí buamála i gcathair Kerman, Chuir na hIaránaigh an mhilleáin faoin ionsaí buamála ar na Meiriceánaigh agus ar na hIosraelaigh araon.<ref>{{Luaigh foilseachán|title='Na dosaein' Palaistíneach maraithe in Gaza ó aréir|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2024/0104/1424740-na-dosaein-palaistineach-maraithe-in-gaza-o-areir/|date=2024-01-04|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref> Is cosúil go raibh an [[An Stát Ioslamach|Stát Ioslamach]], ISIS-K, freagrach as.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=2024 Kerman bombings|url=https://en.wikipedia.org/wiki/2024_Kerman_bombings|journal=Wikipedia|date=2025-03-09|language=en}}</ref> == Féach freisin == * [[Garda Réabhlóideach na hIaráine|Garda Réabhlóideach]] nó [[Cór Gharda na Réabhlóide Ioslamaí]] (CGRI) * [[Hezbollah]] * [[Géarchéim na Mara Rua]] == Tagairtí == {{Reflist}} {{DEFAULTSORT:Soleimani, Qasem}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1957]] [[Catagóir:Básanna in 2020]] [[Catagóir:Daoine a feallmharaíodh]] [[Catagóir:Polaiteoirí Iaránacha]] [[Catagóir:Feallmharuithe]] [[Catagóir:Géarchéim na Mara Rua]] [[Catagóir:Stair na hIaráine]] 3a3444mk4kqa576ltb5ilw9dt69e4wy 0 91579 1320546 1174297 2026-07-14T18:43:31Z InternetArchiveBot 47196 Bluelink 1 book for [[Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260714sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1320546 wikitext text/x-wiki Is éard is '''in-atáirgtheacht''' ann ná cé chomh gar is atá an comhaontú idir torthaí [[tomhas|tomhais]] an [[:wikt:measurand|tomhasán]] céanna a rinneadh leis an modheolaíocht chéanna a ndéantar cur síos uirthi san fhianaise eolaíoch chomhfhreagrach (m.sh. foilseachán in iris piarmheasúnaithe). Is féidir in-atáirgtheacht a chur i bhfeidhm freisin faoi choinníollacha athraithe an tomhais maidir leis an tomhasán céanna — chun a chinntiú nach déantán na nósanna imeachta tomhais iad na torthaí. Coincheap gaolmhar is ea athdhéanamh, sé sin, a bheith in ann conclúidí neamh-chomhionanna atá comhchosúil ar a laghad a bhaint amach, nuair a d'fhéadfadh difríochtaí i sampláil, nósanna imeachta taighde agus modhanna anailíse sonraí a bheith ann.<ref>{{Luaigh foilseachán|last=Leek|first=Jeffrey T|date=February 10, 2015|title=Reproducible research can still be wrong: Adopting a prevention approach|journal=[[Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America]]|volume=112|issue=6|pages=1645–1646|doi=10.1073/pnas.1421412111|pmid=25670866|pmc=4330755|bibcode=2015PNAS..112.1645L}}</ref> Is iad in-atáirgtheacht agus athdhéanamh le chéile atá i measc na bpríomh-uirlisí sa [[Modh eolaíochta|mhodh eolaíochta]]. Mar sin féin, tá éagsúlachtaí móra idir na léirithe coincréiteacha a bhaineann leis an modh eolaíochta i ndisciplíní taighde agus i réimsí staidéir.  Ábhar tábhachtach is ea an staidéar a dhéantar ar '''in-atáirgtheacht''' sa mheiteolaíocht.<ref> {{Luaigh foilseachán|last=Munafò|first=Marcus|title=Metascience: Reproducibility blues|url=https://archive.org/details/nature-uk_2017-03-30_543_7647/page/619|journal=Nature|volume=543|issue=7647|pages=619–620|language=en|doi=10.1038/543619a|date=29 March 2017}} </ref> == Tagairtí == {{Reflist}} [[Catagóir: Tomhas]] [[Catagóir: Fealsúnacht na heolaíochta]] [[Catagóir: Síciméadracht]] [[Catagóir: Modh eolaíoch]] [[Catagóir: Tástálacha]] [[Catagóir: Bailíocht (staitisticí)]] [[Catagóir: Conspóidí fionnachtana agus aireagáin]] [[Catagóir: Meiteolaíocht]] qdsdhauqlln3bkn50je30gof48lba4j 0 91661 1320515 1170351 2026-07-14T17:29:32Z InternetArchiveBot 47196 Bluelink 2 books for [[Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260714sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1320515 wikitext text/x-wiki Is aigéid [[stéaróideach]]<nowiki/>a iad '''[[Aigéad|aigéid]] dhomlais''' atá le fáil den chuid is mó i ndomlas [[mamaigh]] agus [[Veirteabrach|veirteabraigh]] eile. Is féidir le [[Speiceas|speicis]] éagsúla foirmeacha móilíneacha éagsúla d'aigéid dhomlais a shintéisiú san ae.<ref name="pmid19638645">{{Luaigh foilseachán|title=Bile salts of vertebrates: structural variation and possible evolutionary significance|journal=J. Lipid Res.|volume=51|issue=2|pages=226–46|date=February 2010|pmid=19638645|pmc=2803226|doi=10.1194/jlr.R000042|url=}}</ref> Comhchuingítear aigéid dhomlais le tauerín nó le [[glicín]] san [[ae]], agus tugtar salainn dhomlais ar shalainn shóidiam agus photaisiam na n-aigéad comhchuingeach sin..<ref name="pmid12543708">{{Luaigh foilseachán|author=Russell DW|title=The enzymes, regulation, and genetics of bile acid synthesis|journal=Annu. Rev. Biochem.|volume=72|issue=|pages=137–74|year=2003|pmid=12543708|doi=10.1146/annurev.biochem.72.121801.161712|url=https://archive.org/details/sim_annual-review-of-biochemistry_2003_72/page/137}}</ref><ref name="pmid19346330">{{Luaigh foilseachán|author=Chiang JY|title=Bile acids: regulation of synthesis|journal=J. Lipid Res.|volume=50|issue=10|pages=1955–66|date=October 2009|pmid=19346330|pmc=2739756|doi=10.1194/jlr.R900010-JLR200|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-lipid-research_2009-10_50_10/page/n8}}</ref><ref name="Small">{{Luaigh foilseachán|author=Carey|first=MC.|title=Micelle formation by bile salts. Physical-chemical and thermodynamic considerations.|journal=Arch Intern Med|volume=130|issue=4|pages=506–27|date=Oct 1972|doi=10.1001/archinte.1972.03650040040005|pmid=4562149}}</ref> == Tagairtí == {{Reflist}} [[Catagóir:Heipiteolaíocht]] [[Catagóir:Aigéad domlais]] kn433ub97oev9wahxs99623l4aaqado 0 91758 1320594 1308143 2026-07-14T20:36:28Z InternetArchiveBot 47196 Bluelink 1 book for [[Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260714sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1320594 wikitext text/x-wiki Is éard is '''CRISPR''' (Béarla: {{IPA|/ˈkrɪspər/}}) ann ná tacar de sheichimh [[ADN]] a fhaightear laistigh de [[Géanóm|ghéanóim]] na n-orgánach [[Prócarót|prócarótach]] amhail [[baictéir]] agus [[aircéigh]].(Acrainm is ea an téarma díorthaithe ón bhfrása '''clustered regularly interspaced short palindromic repeats''''). Díorthaítear na seichimh seo as bloghanna ADN de [[Baictéarafagach|bhaictéarafagaigh]] a rinne ionfhabhtú ar an phrócarótach roimhe sin agus a úsáidtear chun ADN a bhrath agus a scriosadh as baictéarafagaigh chomhchosúla le linn ionfhabhtuithe ina dhiaidh sin. Dá bhrí sin tá ról lárnach ag na seichimh seo i gcóras cosanta frithvíreasach (ie anta-fagach) na bprócarótach.<ref name="pmid25574773">{{Luaigh foilseachán|authorlink=Rodolphe Barrangou|title=The roles of CRISPR-Cas systems in adaptive immunity and beyond|journal=Current Opinion in Immunology|volume=32|issue=|pages=36–41|year=2015|pmid=25574773|doi=10.1016/j.coi.2014.12.008}}</ref> [[Einsím]] is ea Cas9 (nó "CRISPR-próitéin ghaolmhara 9") a úsáideann seichimh mar threoir chun snáitheanna sonracha ADN a aithint agus a scoilt atá comhlántach le seicheamh CRISPR. Tá na heinsímí Cas9 mar aon le seichimh CRISPR mar bhonn den [[biteicneolaíocht|bhiteicneolaíocht]] ar a dtugtar CRISPR-Cas9 gur féidir é a úsáid chun géinte a chur in eagar in orgánaigh.<ref name="pmid24651067">{{Luaigh foilseachán|title=CRISPR/Cas9 for genome editing: progress, implications and challenges|journal=Human Molecular Genetics|volume=23|issue=R1|pages=R40–6|year=2014|pmid=24651067|doi=10.1093/hmg/ddu125}}</ref> Tá raon leathan feidhmeanna sa phróiseas eagarthóireachta seo, lena n-áirítear taighde bunusach bitheolaíoch, forbairt táirgí [[Biteicneolaíocht|biteicneolaíochta]], agus cóireáil galair.<ref>CRISPR-CAS9, TALENS and ZFNS - the battle in gene editing https://www.ptglab.com/news/blog/crispr-cas9-talens-and-zfns-the-battle-in-gene-editing/</ref><ref name="Hsu2014">{{Luaigh foilseachán|title=Development and applications of CRISPR-Cas9 for genome engineering|journal=Cell|volume=157|issue=6|pages=1262–1278|date=June 2014|pmid=24906146|pmc=4343198|doi=10.1016/j.cell.2014.05.010}}</ref> [[Íomhá:CrisprGaeilge.png|mion| Léaráid de mheicníocht chosanta frithvíreasach prócarótach CRISPR.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=CRISPR/Cas, the immune system of bacteria and archaea|journal=Science|volume=327|issue=5962|pages=167–170|date=January 2010|pmid=20056882|doi=10.1126/science.1179555|bibcode=2010Sci...327..167H|url=https://semanticscholar.org/paper/68e23e8e0dc19983b1f81b4be706587d0406ce36}}</ref> ]] Is córas [[Córas imdhíonach|imdhíonachta]] prócarótacha é an córas CRISPR-Cas a thugann frithsheasmhacht in aghaidh eilimintí géiniteacha eachtracha ar nós iad siúd atá i bplasmaidí agus i mbaictéarafagaigh<ref>{{Luaigh foilseachán|title=What is CRISPR/Cas9?|journal=Archives of Disease in Childhood. Education and Practice Edition|volume=101|issue=4|pages=213–215|date=August 2016|pmid=27059283|pmc=4975809|doi=10.1136/archdischild-2016-310459}}</ref><ref name="pmid19095942">{{Luaigh foilseachán|title=CRISPR interference limits horizontal gene transfer in staphylococci by targeting DNA|url=https://archive.org/details/sim_science_2008-12-19_322_5909/page/1841|journal=Science|volume=322|issue=5909|pages=1843–1845|date=December 2008|pmid=19095942|pmc=2695655|doi=10.1126/science.1165771|bibcode=2008Sci...322.1843M}}</ref> a sholáthraíonn cineál imdhíonachta faighte. Cuidíonn RNA, ina bhfuil an spásaire seichimh, le Cas (CRISPR gaolmhar) próitéin na próitéiní pataigineach eachtracha a aithint agus a ghearradh. Gearrann próitéiní Cas ARN-treoraithe ARN coigríche.<ref name="Mohanraju2016">{{Luaigh foilseachán|title=Diverse evolutionary roots and mechanistic variations of the CRISPR-Cas systems|journal=Science|volume=353|issue=6299|pages=aad5147|year=2016|pmid=27493190|doi=10.1126/science.aad5147|url=http://dspace.mit.edu/bitstream/1721.1/113195/1/Zhang5.pdf}}</ref> Faightear CRISPR i dtuairim is 50% de ghéanóim bhaictéaracha sheicheamhaithe agus beagnach 90% d'aircéigh seicheamhacha.<ref name="Hille2018">{{Luaigh foilseachán|title=The Biology of CRISPR-Cas: Backward and Forward|journal=Cell|volume=172|issue=6|pages=1239–1259|date=March 2018|pmid=29522745|doi=10.1016/j.cell.2017.11.032}}</ref> == Tagairtí == {{Reflist}} [[Catagóir:Córas imdhíonachta]] [[Catagóir:Bitheolaíocht mhóilíneach]] [[Catagóir:Bith-theicneolaíocht]] 4mbdf4qfwd4tvt4s389lt7o2pr4vf0y 0 92135 1320533 1312407 2026-07-14T18:00:53Z InternetArchiveBot 47196 Bluelink 1 book for [[Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260714sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1320533 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Galar}} Is éard is '''scaradh sóisialta''' ann ná tacar de ghníomhartha neamh-chógaisíochta a bhfuil sé d’aidhm acu leathadh [[Ionfhabhtú|galar tógálach]] a stopadh nó a mhoilliú. Is é cuspóir an scartha shóisialta ná an dóchúlacht teagmhála idir daoine a bhfuil ionfhabhtú orthu a laghdú, agus daoine eile nach bhfuil ionfhabhtaithe, d’fhonn tarchur galair, galracht agus básmhaireacht a íoslaghdú.<ref name="JohnsonSunFreedman 2020">{{Lua idirlín|url=https://www.washingtonpost.com/health/2020/03/10/social-distancing-coronavirus/|teideal=Social distancing could buy U.S. valuable time against coronavirus|work=Washington Post}}</ref><ref>[https://www.churchofjesuschrist.org/bc/content/shared/english/safety/pandemic-planning-social-distancing.pdf?lang=eng Pandemic Planning - Social Distancing Fact Sheet]</ref> [[Íomhá:Leprosorium.jpg|mion|clé|Diúltaíodh bealach isteach sa bhaile don bheirt lobhar. Greanadh adhmaid le Vincent de Beauvais, 14ú haois|220x220px]][[Íomhá:Mole2.JPG|mion|clé|Is foirgneamh ón 18ú haois é Lazzaretto d'Ancona a tógadh ar oileán saorga chun fónamh mar [[Coraintín|stáisiún coraintín]] agus ospidéal lobhar do bhaile calafoirt [[Ancona]], san Iodáil. |220x220px]][[Íomhá:Covid-19-curves-graphic-social-v3.gif|mion| Trí bhuaic ghéar na n-ionfhabhtuithe a chosc, ar a dtugtar cuar na heipidéime a leathadh, ní bhíonn an t-éileamh ar sheirbhísí cúram sláinte rómhór, agus soláthraíonn sé níos mó ama freisin chun vacsaín / cóireáil a fhorbairt. Trí na hionfhabhtuithe a scaipeadh thar thréimhse ama níos faide, is féidir le seirbhísí cúram sláinte líon na n-othar a bhainistiú níos fearr.<ref>{{Lua idirlín|url=https://thespinoff.co.nz/society/09-03-2020/the-three-phases-of-covid-19-and-how-we-can-make-it-manageable/|teideal=The three phases of Covid-19 – and how we can make it manageable|work=The Spinoff}}</ref><ref name="Lancet2020Flatten">{{Luaigh foilseachán|author=Anderson|first=Roy M|title=How will country-based mitigation measures influence the course of the COVID-19 epidemic?|journal=The Lancet|date=March 2020|doi=10.1016/S0140-6736(20)30567-5|quote=A key issue for epidemiologists is helping policy makers decide the main objectives of mitigation—e.g., minimising morbidity and associated mortality, avoiding an epidemic peak that overwhelms health-care services, keeping the effects on the economy within manageable levels, and flattening the epidemic curve to wait for vaccine development and manufacture on scale and antiviral drug therapies.}}</ref> |clé|220x220px]] == Cur síos == Is éifeachtaí an scaradh sóisialta nuair is féidir an t-ionfhabhtú a tharchur trí ionfhabhtaithe bhraoinínigh (casacht nó sraothartach); theagmhála fisiciúla dírí, lena n-áirítear teagmháil ghnéasach; teagmháil fhisiciúil indíreach (m.sh. trí dhul i dteagmháil le dromchla éillithe cosúil le fomite); nó tarchur aeriompartha (más féidir leis an miocrorgánach maireachtáil san aer ar feadh tréimhsí fada).<ref>{{Lua idirlín |url=http://www.cidrap.umn.edu/sites/default/files/public/php/185/185_factsheet_social_distancing.pdf |teideal="Information about Social Distancing," Santa Clara Public Health Department. |dátarochtana=2020-03-16 |archivedate=2020-03-27 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200327162348/http://www.cidrap.umn.edu/sites/default/files/public/php/185/185_factsheet_social_distancing.pdf }}</ref> D’fhéadfadh sé nach mbeadh an scaradh sóisialta chomh héifeachtach i gcásanna ina dtarchuirtear an t-ionfhabhtú go príomha trí uisce nó bia éillithe nó ag [[Veicteoir (míochaine)|veicteoirí]] mar mhuiscítí nó fheithidí eile, agus níos chomh minic céanna ó dhuine go duine.<ref>[https://www.cdc.gov/flu/pandemic-resources/pdf/community_mitigation-sm.pdf "Interim Pre-Pandemic Planning Guidance: Community Strategy for Pandemic Influenza Mitigation in the United States—Early, Targeted, Layered Use of Nonpharmaceutical Interventions," CDC, Feb 2007]</ref> I measc na míbhuntáistí a bhaineann leis an scaradh sóisialta tá uaigneas, táirgiúlacht laghdaithe, agus cailliúint sochar eile a bhaineann le hidirghníomhaíocht an duine . == Stair == Sa seachtú haois RC a haimsítear ceann de na tagairtí is luaithe don scaradh sóisialta i [[Léivític|Leabhar Leviticus]], 13:46: ""Agus an lobhar leis a bhfuil an phlá ... fanfaidh sé ina aonar; in áit chónaithe [lasmuigh] den champa. " <ref>[https://www.biblegateway.com/passage/?search=Leviticus+13&version=AKJV Bible Gateway, Authorized King James Version, Leviticus 13:46]</ref> Go stairiúil, bunaíodh coilíneachtaí lobhar agus lazarettos mar bhealach chun leathadh [[lobhra]] agus galair thógálacha eile a chosc trí scartha shóisialta,<ref>[[wikisophia:Catholic_Encyclopedia_(1913)/Leprosy|Charles Léon Souvay, "Leprosy," Catholic Encyclopedia (1913), Volume 9.]]</ref> go dtí go dtuigfí an tarchur agus gur cumadh cóireálacha éifeachtacha. == Samplaí == I measc roinnt samplaí den scaradh sóisialta a úsáidtear chun leathadh tinnis thógálacha a rialú tá: <ref>[https://www.cdc.gov/od/science/integrity/phethics/docs/panflu_ethic_guidelines.pdf Kathy Kinlaw, Robert Levine, "Ethical Guidelines on Pandemic Influenza," ''CDC'', December 2006]</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://medium.com/@tomaspueyo/coronavirus-act-today-or-people-will-die-f4d3d9cd99ca|teideal=Coronavirus: Why You Must Act Now|language=en|work=Medium}}</ref>   * dúnadh na scoile (réamhghníomhach nó frithghníomhach), oideachas ar líne <ref>{{Luaigh foilseachán|year=2009|title=Closure of schools during an influenza pandemic|url=|journal=The Lancet Infectious Diseases|volume=9|issue=8|pages=473–481|doi=10.1016/s1473-3099(09)70176-8|pmid=19628172}}</ref> * ionaid oibre a dhúnadh,<ref>{{Luaigh foilseachán|year=2012|title=The Impact of Workplace Policies and Other Social Factors on Self-Reported Influenza-Like Illness Incidence During the 2009 H1N1 Pandemic|url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-public-health_2012-01_102_1/page/134|journal=American Journal of Public Health|volume=102|issue=1|pages=134–140|doi=10.2105/AJPH.2011.300307|pmid=22095353|pmc=3490553}}</ref> lena n-áirítear dúnadh gnólachtaí “neamhriachtanacha” agus seirbhísí sóisialta (ciallaíonn “neamhriachtanach” na saoráidí sin nach gcoinníonn príomhfheidhmeanna sa phobal, seachas seirbhísí riachtanacha <ref>{{Lua idirlín |url=https://www.colorado.gov/pacific/sites/default/files/OEPR_Guidelines-for-Social-Distancing-Pandemic-Readiness.pdf |teideal="Social Distancing Support Guidelines," Colorado Dept. of Public Health and Environment, March 2008. |dátarochtana=2020-03-16 |archivedate=2017-02-13 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170213001535/https://www.colorado.gov/pacific/sites/default/files/OEPR_Guidelines-for-Social-Distancing-Pandemic-Readiness.pdf }}</ref>) * Aonrú * [[Coraintín]] * Cordon sanitaire<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Cordon sanitaire|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Cordon_sanitaire&oldid=1242251380|journal=Wikipedia|date=2024-08-25|language=en}}</ref> nó líne chosanta * Ollchruinnithe mar imeachtaí spóirt, scannáin nó seónna ceoil a chealú <ref>R. Booy and J. Ward, [https://www.health.gov.au/internet/main/publishing.nsf/Content/519F9392797E2DDCCA257D47001B9948/$File/Social.pdf "Evidence compendium and advice on social distancing and other related measures for response to an influenza pandemic," National Centre for Immunisation Research and Surveillance.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150515032806/https://www.health.gov.au/internet/main/publishing.nsf/Content/519F9392797E2DDCCA257D47001B9948/$File/Social.pdf |date=2015-05-15 }}</ref> * Olliompar a dhúnadh nó a theorannú * Dúnadh áiseanna áineasa (linnte snámha pobail, clubanna óige, giomnáisiam) <ref>[http://www.globalsecurity.org/security/ops/hsc-scen-3_flu-pandemic-distancing.htm "Flu Pandemic Mitigation - Social Distancing"]</ref> * Bearta “féin-chumhdach” do dhaoine aonair, lena n-áirítear teagmhálacha duine le duine a theorannú, gnó a dhéanamh ar an bhfón nó ar líne, áiteanna poiblí a sheachaint agus taisteal gan ghá a laghdú.<ref>[https://wwwnc.cdc.gov/eid/article/12/11/06-0255_article Glass RJ, Glass LM, Beyeler WE, Min HJ. "Targeted Social Distancing Designs for Pandemic Influenza." ''Emerg Infect Dis.'' 2006;12(11):1671-1681. https://dx.doi.org/10.3201/eid1211.060255]</ref><ref>{{Lua idirlín |url=https://www.shrm.org/resourcesandtools/tools-and-samples/policies/pages/cms_016204.aspx |teideal="Social Distancing Guidelines (for workplace communicable disease outbreaks)" |dátarochtana=2020-03-16 |archivedate=2017-04-23 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170423071438/https://www.shrm.org/resourcesandtools/tools-and-samples/policies/pages/cms_016204.aspx }}</ref> * Beannú ag an uillinn (in ionad an chroitheadh ​​láimhe) agus an " sraoth [[wikiwikiweb:Dracula sneeze|Dracula]] " <ref>{{Lua idirlín |url=https://www.osha.gov/Publications/influenza_pandemic.html |teideal="Guidance on Preparing Workplaces for an Influenza Pandemic," OSHA 3327-02N 2007 |dátarochtana=2020-03-16 |archivedate=2020-03-25 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200325141049/https://www.osha.gov/Publications/influenza_pandemic.html }}</ref> ==Féach freisin== * [[Leithlisiú sóisialta]] (ar rud eile ar fad é) * [[Coraintín]] == Tagairtí == {{Reflist}} {{Síol-sláinte}} {{DEFAULTSORT:Scaradh sóisialta}} [[Catagóir:Galair thógálacha]] [[Catagóir:Coraintín]] [[Catagóir:Eipidéimí]] [[Catagóir:Eipidéimeolaíocht]] [[Catagóir:Sláinteachas míochaine]] t2ft7lwuxxnt1hspadp7b5g73q8k42w 0 93860 1320634 1314982 2026-07-15T10:13:54Z TGcoa 21229 1320634 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} [[Íomhá:MacDara's Island.jpg|mion|[[Oileán Mhic Dara|Oileán Mhic Dara]]]] [[Naomh]] den [[6ú haois]] ba ea é '''Mac Dara''', ina phátrún ag pobal [[Maíros|Mhaírois]] agus ag na h[[Iascaireacht|iascairí]] áitiúla i g[[Conamara]] Theas.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.duchas.ie/ga/cbes/4591085/4589097/4661572|teideal=Naomh Mac Dara|údar=duchas.ie|dáta=|language=ga|work=|dátarochtana=2020-07-16}}</ref> Tugtar Mac Dara fós mar ainm ar go leor [[Leanbh|páistí]] sa b[[paróiste]] mar gheall ar an Naomh.<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/o-dhuchas-la-mhic-dara/|teideal=Ó Dhúchas: Lá Mhic Dara|údar=Máire Ní Fhinneadha|dáta=|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2020-07-16}}</ref> Thóg Mac Dara [[Eaglais (foirgneamh)|teampall]] ar [[oileán]] amach ó Cheann Mhása ([[Carna]]), inniu [[Oileán Mhic Dara|Oileán Mhic Dara]] i bparóiste Mhaírois – anois paróiste Charna. Bhí séipéal beag ann, a raibh ceann cloch air, agus thóg na haingil é in aon oíche amháin, deirtear. Ceaptar go bhfuil an Naomh curtha san oileán. Tá fothracha an teampaill sin ina seasamh fós agus tá tobar beannaithe an Naoimh san oileán freisin.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.duchas.ie/en/cbes/4591085/4589097/4661572|teideal=Naomh Mac Dara|language=en|work=dúchas.ie|dátarochtana=2020-07-16}}</ref> Tá an-mhuinín ag na daoine as an Naomh i gcónaí, go mór mór lucht [[farraige]].<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/mac-dara-naomhphatrun-an-pharoiste-mairos-a-cheiliuradh-inniu/|teideal=Mac Dara, naomhphátrún pharóiste Mhaírois á cheiliúradh inniu|údar=Seosamh Ó Cuaig|dáta=|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2020-07-16}}</ref> Is iomaí scéal atá ann faoin gcaoi ar shábháil Mac Dara iascairí a bhí i mbaol ar an bhfarraige. [[Íomhá:Ireland - Galway Hooker sailing (improved).jpg|mion|bíonn rásaí báid ann]] == Lá Mhic Dara == Ceiliúrtar Lá Fhéile Mhic Dara (nó Lá Mhic Dara) ar an [[16 Iúil]].<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.tuamarchdiocese.org/2016/07/la-mhic-dara/|teideal=Lá Mhic Dara|údar=Rev Fintan Monahan|dáta=2016-07-13|language=en-US|work=Archdiocese of Tuam|dátarochtana=2020-07-16|archivedate=2020-07-18|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200718034810/https://www.tuamarchdiocese.org/2016/07/la-mhic-dara/}}</ref> Is nós le [[bád]]óirí an cheantair na [[Seoltóireacht|seolta]]í a ísliú trí huaire agus iad ag dul thar [[Oileán Mhic Dara|Oileán Mhic Dara]] in ómós don Naomh. Go traidisiúnta, téann na céadta isteach ar an oileán ar an lá seo gach bliain don [[Aifreann]], agus ansin níos deireanaí bíonn rásaí bád ann, agus craic agus ceiliúradh ar an mórthír.<ref>{{Lua idirlín|url=https://presspack.rte.ie/2014/07/16/iris-aniar-39/|teideal=Iris Aniar {{!}} RTÉ Presspack|work=presspack.rte.ie|dátarochtana=2020-07-16}}</ref> [[Íomhá:Carraroe boats.jpg|clé|mion]] == Féach freisin == * [[Oileán Mhic Dara|Oileán Mhic Dara]] == Tagairtí == {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Macdara Naomh}} [[Catagóir:6ú haois]] [[Catagóir:An Mheánaois in Éirinn]] [[Catagóir:Caitlicigh Éireannacha]] [[Catagóir:Daoine as Conamara]] [[Catagóir:Daoine na Meánaoise]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Naoimh Éireannacha]] 19rguzcebj1sd6j4xheihbvzy5382mv 1320635 1320634 2026-07-15T10:21:59Z TGcoa 21229 1320635 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} [[Íomhá:MacDara's Island.jpg|mion|[[Oileán Mhic Dara|Oileán Mhic Dara]]]] [[Naomh]] den [[6ú haois]] ba ea é '''Mac Dara''' nó '''MacDara''', ina phátrún ag pobal [[Maíros|Mhaírois]] agus ag na h[[Iascaireacht|iascairí]] áitiúla i g[[Conamara]] Theas.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.rte.ie/radio/rnag/clips/20660599/|teideal=an seanchaí cáiliúil ag seanchas fá Naomh MacDara i gceantar Charna. Conamara|údar=Beartla Ó Conghaola / Siúlach Scéalach RnaG|dáta=6 Deireadh Fómhair 2014|language=ga-IE|work=RTE Radio|dátarochtana=2026-07-15}}</ref> Tugtar Mac Dara fós mar ainm ar go leor [[Leanbh|páistí]] sa b[[paróiste]] mar gheall ar an Naomh.<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/o-dhuchas-la-mhic-dara/|teideal=Ó Dhúchas: Lá Mhic Dara|údar=Máire Ní Fhinneadha|dáta=|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2020-07-16}}</ref> Thóg Mac Dara [[Eaglais (foirgneamh)|teampall]] ar [[oileán]] amach ó Cheann Mhása ([[Carna]]), inniu [[Oileán Mhic Dara|Oileán Mhic Dara]] i bparóiste Mhaírois – anois paróiste Charna. Bhí séipéal beag ann, a raibh ceann cloch air, agus thóg na haingil é in aon oíche amháin, deirtear. Ceaptar go bhfuil an Naomh curtha san oileán. Tá fothracha an teampaill sin ina seasamh fós agus tá tobar beannaithe an Naoimh san oileán freisin.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.duchas.ie/en/cbes/4591085/4589097/4661572|teideal=Naomh Mac Dara|language=en|work=dúchas.ie|dátarochtana=2020-07-16}}</ref> Tá an-mhuinín ag na daoine as an Naomh i gcónaí, go mór mór lucht [[farraige]].<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/mac-dara-naomhphatrun-an-pharoiste-mairos-a-cheiliuradh-inniu/|teideal=Mac Dara, naomhphátrún pharóiste Mhaírois á cheiliúradh inniu|údar=Seosamh Ó Cuaig|dáta=|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2020-07-16}}</ref> Is iomaí scéal atá ann faoin gcaoi ar shábháil Mac Dara iascairí a bhí i mbaol ar an bhfarraige.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.duchas.ie/en/cbes/4591085/4589097/4661572|teideal=An Clochar i gCárna|údar=duchas.ie|dátarochtana=2026}}</ref> [[Íomhá:Ireland - Galway Hooker sailing (improved).jpg|mion|bíonn rásaí báid ann]] == Lá Mhic Dara == Ceiliúrtar Lá Fhéile Mhic Dara (nó Lá Mhic Dara) ar an [[16 Iúil]].<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.tuamarchdiocese.org/2016/07/la-mhic-dara/|teideal=Lá Mhic Dara|údar=Rev Fintan Monahan|dáta=2016-07-13|language=en-US|work=Archdiocese of Tuam|dátarochtana=2020-07-16|archivedate=2020-07-18|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200718034810/https://www.tuamarchdiocese.org/2016/07/la-mhic-dara/}}</ref> Is nós le [[bád]]óirí an cheantair na [[Seoltóireacht|seolta]]í a ísliú trí huaire agus iad ag dul thar [[Oileán Mhic Dara|Oileán Mhic Dara]] in ómós don Naomh. Go traidisiúnta, téann na céadta isteach ar an oileán ar an lá seo gach bliain don [[Aifreann]], agus ansin níos deireanaí bíonn rásaí bád ann, agus craic agus ceiliúradh ar an mórthír.<ref>{{Lua idirlín|url=https://presspack.rte.ie/2014/07/16/iris-aniar-39/|teideal=Iris Aniar {{!}} RTÉ Presspack|work=presspack.rte.ie|dátarochtana=2020-07-16}}</ref> [[Íomhá:Carraroe boats.jpg|clé|mion]] == Féach freisin == * [[Oileán Mhic Dara|Oileán Mhic Dara]] * [[Naomh Feichín]] ([[Oileán Iomaí]] amach ó chósta an Chladaigh Dhuibh) == Tagairtí == {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Macdara Naomh}} [[Catagóir:6ú haois]] [[Catagóir:An Mheánaois in Éirinn]] [[Catagóir:Caitlicigh Éireannacha]] [[Catagóir:Daoine as Conamara]] [[Catagóir:Daoine na Meánaoise]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Naoimh Éireannacha]] t4281gaagk8nuoft68yzzp3cph3ww78 1320636 1320635 2026-07-15T10:23:18Z TGcoa 21229 1320636 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} [[Íomhá:MacDara's Island.jpg|mion|[[Oileán Mhic Dara|Oileán Mhic Dara]]]] [[Naomh]] den [[6ú haois]] ba ea é '''Mac Dara''' nó '''MacDara''', ina phátrún ag pobal [[Maíros|Mhaírois]] agus ag na h[[Iascaireacht|iascairí]] áitiúla i g[[Conamara]] Theas.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.rte.ie/radio/rnag/clips/20660599/|teideal=an seanchaí cáiliúil ag seanchas fá Naomh MacDara i gceantar Charna. Conamara|údar=Beartla Ó Conghaola / Siúlach Scéalach RnaG|dáta=6 Deireadh Fómhair 2014|language=ga-IE|work=RTE Radio|dátarochtana=2026-07-15}}</ref> Tugtar Mac Dara fós mar ainm ar go leor [[Leanbh|páistí]] sa b[[paróiste]] mar gheall ar an Naomh.<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/o-dhuchas-la-mhic-dara/|teideal=Ó Dhúchas: Lá Mhic Dara|údar=Máire Ní Fhinneadha|dáta=|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2020-07-16}}</ref> Thóg Mac Dara [[Eaglais (foirgneamh)|teampall]] ar [[oileán]] amach ó Cheann Mhása ([[Carna]]), inniu [[Oileán Mhic Dara|Oileán Mhic Dara]] i bparóiste Mhaírois – anois paróiste Charna. Bhí séipéal beag ann, a raibh ceann cloch air, agus thóg na haingil é in aon oíche amháin, deirtear. Ceaptar go bhfuil an Naomh curtha san oileán. Tá fothracha an teampaill sin ina seasamh fós agus tá tobar beannaithe an Naoimh san oileán freisin.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.duchas.ie/en/cbes/4591085/4589097/4661572|teideal=Naomh Mac Dara|language=en|work=dúchas.ie|dátarochtana=2020-07-16}}</ref> Tá an-mhuinín ag na daoine as an Naomh i gcónaí, go mór mór lucht [[farraige]].<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/mac-dara-naomhphatrun-an-pharoiste-mairos-a-cheiliuradh-inniu/|teideal=Mac Dara, naomhphátrún pharóiste Mhaírois á cheiliúradh inniu|údar=Seosamh Ó Cuaig|dáta=|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2020-07-16}}</ref> Is iomaí scéal atá ann faoin gcaoi ar shábháil Mac Dara iascairí a bhí i mbaol ar an bhfarraige.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.duchas.ie/en/cbes/4591085/4589097/4661572|teideal=An Clochar i gCárna|údar=duchas.ie|dátarochtana=2026}}</ref> [[Íomhá:Ireland - Galway Hooker sailing (improved).jpg|mion|bíonn rásaí báid ann]] == Lá Mhic Dara == Ceiliúrtar Lá Fhéile Mhic Dara (nó Lá Mhic Dara) ar an [[16 Iúil]].<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.tuamarchdiocese.org/2016/07/la-mhic-dara/|teideal=Lá Mhic Dara|údar=Rev Fintan Monahan|dáta=2016-07-13|language=en-US|work=Archdiocese of Tuam|dátarochtana=2020-07-16|archivedate=2020-07-18|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200718034810/https://www.tuamarchdiocese.org/2016/07/la-mhic-dara/}}</ref> Is nós le [[bád]]óirí an cheantair na [[Seoltóireacht|seolta]]í a ísliú trí huaire agus iad ag dul thar [[Oileán Mhic Dara|Oileán Mhic Dara]] in ómós don Naomh. Go traidisiúnta, téann na céadta isteach ar an oileán ar an lá seo gach bliain don [[Aifreann]], agus ansin níos deireanaí bíonn rásaí bád ann, agus craic agus ceiliúradh ar an mórthír.<ref>{{Lua idirlín|url=https://presspack.rte.ie/2014/07/16/iris-aniar-39/|teideal=Iris Aniar {{!}} RTÉ Presspack|work=presspack.rte.ie|dátarochtana=2020-07-16}}</ref> [[Íomhá:Carraroe boats.jpg|clé|mion]] == Féach freisin == * [[Oileán Mhic Dara|Oileán Mhic Dara]] * [[Naomh Feichín]] ([[Oileán Iomaí]] amach ó chósta an Chladaigh Dhuibh) == Tagairtí == {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Macdara Naomh}} [[Catagóir:6ú haois]] [[Catagóir:An Mheánaois in Éirinn]] [[Catagóir:Daoine as Conamara]] [[Catagóir:Daoine na Meánaoise]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Naoimh Éireannacha]] 9xrhqs3yfcuhx5gpipkwzrv8aepav8l 1320637 1320636 2026-07-15T10:24:50Z TGcoa 21229 Bhog TGcoa an leathanach [[Naomh Macdara]] go [[Mac Dara]] 1320636 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} [[Íomhá:MacDara's Island.jpg|mion|[[Oileán Mhic Dara|Oileán Mhic Dara]]]] [[Naomh]] den [[6ú haois]] ba ea é '''Mac Dara''' nó '''MacDara''', ina phátrún ag pobal [[Maíros|Mhaírois]] agus ag na h[[Iascaireacht|iascairí]] áitiúla i g[[Conamara]] Theas.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.rte.ie/radio/rnag/clips/20660599/|teideal=an seanchaí cáiliúil ag seanchas fá Naomh MacDara i gceantar Charna. Conamara|údar=Beartla Ó Conghaola / Siúlach Scéalach RnaG|dáta=6 Deireadh Fómhair 2014|language=ga-IE|work=RTE Radio|dátarochtana=2026-07-15}}</ref> Tugtar Mac Dara fós mar ainm ar go leor [[Leanbh|páistí]] sa b[[paróiste]] mar gheall ar an Naomh.<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/o-dhuchas-la-mhic-dara/|teideal=Ó Dhúchas: Lá Mhic Dara|údar=Máire Ní Fhinneadha|dáta=|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2020-07-16}}</ref> Thóg Mac Dara [[Eaglais (foirgneamh)|teampall]] ar [[oileán]] amach ó Cheann Mhása ([[Carna]]), inniu [[Oileán Mhic Dara|Oileán Mhic Dara]] i bparóiste Mhaírois – anois paróiste Charna. Bhí séipéal beag ann, a raibh ceann cloch air, agus thóg na haingil é in aon oíche amháin, deirtear. Ceaptar go bhfuil an Naomh curtha san oileán. Tá fothracha an teampaill sin ina seasamh fós agus tá tobar beannaithe an Naoimh san oileán freisin.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.duchas.ie/en/cbes/4591085/4589097/4661572|teideal=Naomh Mac Dara|language=en|work=dúchas.ie|dátarochtana=2020-07-16}}</ref> Tá an-mhuinín ag na daoine as an Naomh i gcónaí, go mór mór lucht [[farraige]].<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/mac-dara-naomhphatrun-an-pharoiste-mairos-a-cheiliuradh-inniu/|teideal=Mac Dara, naomhphátrún pharóiste Mhaírois á cheiliúradh inniu|údar=Seosamh Ó Cuaig|dáta=|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2020-07-16}}</ref> Is iomaí scéal atá ann faoin gcaoi ar shábháil Mac Dara iascairí a bhí i mbaol ar an bhfarraige.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.duchas.ie/en/cbes/4591085/4589097/4661572|teideal=An Clochar i gCárna|údar=duchas.ie|dátarochtana=2026}}</ref> [[Íomhá:Ireland - Galway Hooker sailing (improved).jpg|mion|bíonn rásaí báid ann]] == Lá Mhic Dara == Ceiliúrtar Lá Fhéile Mhic Dara (nó Lá Mhic Dara) ar an [[16 Iúil]].<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.tuamarchdiocese.org/2016/07/la-mhic-dara/|teideal=Lá Mhic Dara|údar=Rev Fintan Monahan|dáta=2016-07-13|language=en-US|work=Archdiocese of Tuam|dátarochtana=2020-07-16|archivedate=2020-07-18|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200718034810/https://www.tuamarchdiocese.org/2016/07/la-mhic-dara/}}</ref> Is nós le [[bád]]óirí an cheantair na [[Seoltóireacht|seolta]]í a ísliú trí huaire agus iad ag dul thar [[Oileán Mhic Dara|Oileán Mhic Dara]] in ómós don Naomh. Go traidisiúnta, téann na céadta isteach ar an oileán ar an lá seo gach bliain don [[Aifreann]], agus ansin níos deireanaí bíonn rásaí bád ann, agus craic agus ceiliúradh ar an mórthír.<ref>{{Lua idirlín|url=https://presspack.rte.ie/2014/07/16/iris-aniar-39/|teideal=Iris Aniar {{!}} RTÉ Presspack|work=presspack.rte.ie|dátarochtana=2020-07-16}}</ref> [[Íomhá:Carraroe boats.jpg|clé|mion]] == Féach freisin == * [[Oileán Mhic Dara|Oileán Mhic Dara]] * [[Naomh Feichín]] ([[Oileán Iomaí]] amach ó chósta an Chladaigh Dhuibh) == Tagairtí == {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Macdara Naomh}} [[Catagóir:6ú haois]] [[Catagóir:An Mheánaois in Éirinn]] [[Catagóir:Daoine as Conamara]] [[Catagóir:Daoine na Meánaoise]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Naoimh Éireannacha]] 9xrhqs3yfcuhx5gpipkwzrv8aepav8l 1320639 1320637 2026-07-15T10:36:16Z TGcoa 21229 1320639 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} [[Íomhá:MacDara's Island.jpg|mion|[[Oileán Mhic Dara|Oileán Mhic Dara]]]] [[Naomh]] den [[6ú haois]] ba ea é '''Mac Dara''' nó '''MacDara''', ina phátrún ag pobal [[Maíros|Mhaírois]] i g[[Conamara]] Theas.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.rte.ie/radio/rnag/clips/20660599/|teideal=an seanchaí cáiliúil ag seanchas fá Naomh MacDara i gceantar Charna. Conamara|údar=Beartla Ó Conghaola / Siúlach Scéalach RnaG|dáta=6 Deireadh Fómhair 2014|language=ga-IE|work=RTE Radio|dátarochtana=2026-07-15}}</ref> Is é Mac Dara an pátrún áitiúil agus an pátrún d’iascairí agus do bhádóirí. Tugtar Mac Dara fós mar ainm ar go leor [[Leanbh|páistí]] sa b[[paróiste]] mar gheall ar an Naomh.<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/o-dhuchas-la-mhic-dara/|teideal=Ó Dhúchas: Lá Mhic Dara|údar=Máire Ní Fhinneadha|dáta=|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2020-07-16}}</ref> Thóg Mac Dara [[Eaglais (foirgneamh)|teampall]] ar [[oileán]] amach ó Cheann Mhása ([[Carna]]), inniu [[Oileán Mhic Dara|Oileán Mhic Dara]] i bparóiste Mhaírois – anois paróiste Charna. Bhí séipéal beag ann, a raibh ceann cloch air, agus thóg na haingil é in aon oíche amháin, deirtear. Ceaptar go bhfuil an Naomh curtha san oileán. Tá fothracha an teampaill sin ina seasamh fós agus tá tobar beannaithe an Naoimh san oileán freisin.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.duchas.ie/en/cbes/4591085/4589097/4661572|teideal=Naomh Mac Dara|language=en|work=dúchas.ie|dátarochtana=2020-07-16}}</ref> Tá an-mhuinín ag na daoine as an Naomh i gcónaí, go mór mór lucht [[farraige]].<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/mac-dara-naomhphatrun-an-pharoiste-mairos-a-cheiliuradh-inniu/|teideal=Mac Dara, naomhphátrún pharóiste Mhaírois á cheiliúradh inniu|údar=Seosamh Ó Cuaig|dáta=|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2020-07-16}}</ref> Is iomaí scéal atá ann faoin gcaoi ar shábháil Mac Dara iascairí a bhí i mbaol ar an bhfarraige.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.duchas.ie/en/cbes/4591085/4589097/4661572|teideal=An Clochar i gCárna|údar=duchas.ie|dátarochtana=2026}}</ref> [[Íomhá:Ireland - Galway Hooker sailing (improved).jpg|mion|bíonn rásaí báid ann]] == Lá Mhic Dara == Ceiliúrtar Lá Fhéile Mhic Dara (nó Lá Mhic Dara) ar an [[16 Iúil]].<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.tuamarchdiocese.org/2016/07/la-mhic-dara/|teideal=Lá Mhic Dara|údar=Rev Fintan Monahan|dáta=2016-07-13|language=en-US|work=Archdiocese of Tuam|dátarochtana=2020-07-16|archivedate=2020-07-18|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200718034810/https://www.tuamarchdiocese.org/2016/07/la-mhic-dara/}}</ref> Bíonn Aifreann ar siúl ar an oileán gach bliain ar an 16ú Mí Iúil. Is nós le [[bád]]óirí an cheantair na [[Seoltóireacht|seolta]]í a ísliú trí huaire agus iad ag dul thar [[Oileán Mhic Dara|Oileán Mhic Dara]] in ómós don Naomh. Go traidisiúnta, téann na céadta isteach ar an oileán ar an lá seo gach bliain don [[Aifreann]], agus ansin níos deireanaí bíonn rásaí bád ann, agus craic agus ceiliúradh ar an mórthír.<ref>{{Lua idirlín|url=https://presspack.rte.ie/2014/07/16/iris-aniar-39/|teideal=Iris Aniar {{!}} RTÉ Presspack|work=presspack.rte.ie|dátarochtana=2020-07-16}}</ref> [[Íomhá:Carraroe boats.jpg|clé|mion]] == Féach freisin == * [[Oileán Mhic Dara|Oileán Mhic Dara]] * [[Naomh Feichín]] ([[Oileán Iomaí]] amach ó chósta an Chladaigh Dhuibh) == Tagairtí == {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Macdara Naomh}} [[Catagóir:6ú haois]] [[Catagóir:An Mheánaois in Éirinn]] [[Catagóir:Daoine as Conamara]] [[Catagóir:Daoine na Meánaoise]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Naoimh Éireannacha]] 3l32grzos0144fwjranq34q9v8qvepq 0 93941 1320604 1027705 2026-07-14T20:58:38Z Seachránaí 53315 Catagóirí 1320604 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} [[Amhránaí]] [[ceol soul|''soul'']] [[SAM|Meiriceánach]] ab ea '''Isaac Lee Hayes Jr.''' a rugadh ar an [[20 Lúnasa]], [[1942]] i gCovington, [[Tennessee]], agus a fuair bás ar an [[10 Lúnasa]], [[2008]]. == Tagairtí == {{Reflist}} {{Síol-aisteoir}} {{Síol-beath-us}} {{Síolta ceol}} {{DEFAULTSORT:Hayes,Isaac}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1942]] [[Catagóir:Básanna in 2008]] [[Catagóir:Aisteoirí Meiriceánacha]] [[Catagóir:Amhránaithe is scríbhneoirí Meiriceánach]] [[Catagóir:Buaiteoirí gradaim Golden Globe]] [[Catagóir:Cumadóirí Meiriceánacha]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Meiriceánaigh Afracacha]] [[Catagóir:Tennessee]] 8xqaoufwk80sycg78jm885wuekbsk5d 0 94233 1320574 1109286 2026-07-14T19:59:01Z TGcoa 21229 1320574 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Eagraíochta}} [[Íomhá:Rita Hynes and Bernadette Devlin.jpg|mion|clé|Rita Hynes agus [[Bernadette Devlin (McAliskey)|Bernadette Devlin]], agóid [[An Ómaigh|san Ómaí]]<nowiki/>gh, 12 Aibreán 1969|295x295px]] Tháinig '''Gluaiseacht na gCeart Sibhialta i dTuaisceart Éireann''' ar an bhfód sna [[1960idí]]. Ba ghluaiseacht í seo a tháinig ar an saol le deireadh a chur leis an éagóir a bhí á himirt ar an phobal náisiúnach i d[[Tuaisceart Éireann]] i dtaca le cúrsaí [[Fostaíocht|fostaíochta]], [[tithíocht]]<nowiki/>a agus vótála de.<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.nicurriculum.org.uk/docs/inclusion_and_sen/beatha_le_bua/series_3/John_Hume.pdf|teideal=Beatha le Bua - John Hume|údar=NICurriculum.org.uk/|dáta=|dátarochtana=2020|archivedate=2021-01-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210128021300/http://www.nicurriculum.org.uk/docs/inclusion_and_sen/beatha_le_bua/series_3/John_Hume.pdf}}</ref> == Féach freisin == * [[Cumann Cearta Sibhialta Thuaisceart Éireann]] == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Stair Thuaisceart Éireann]] [[Catagóir:Cearta sibhialta]] [[Catagóir:Cearta daonna]] a5oa2qqeol9ymi948upasp43kxhikp2 0 94408 1320590 1283134 2026-07-14T20:29:07Z InternetArchiveBot 47196 Bluelink 1 book for [[Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260714sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1320590 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} [[Ceimic|Ceimiceoir]] agus [[Símeolaí|símeolaí]] [[An Ghearmáin|Gearmánach]] ab ea '''Eduard Alois Buchner ''' (20 Bealtaine 1860 - 13 Lúnasa 1917), ar bronnadh [[Duais Nobel sa Cheimic]] air sa bhliain 1907, as a chuid oibre ar [[Coipeadh|choipeadh]]. == Beathaisnéis == === Luathbhlianta === Rugadh Buchner i [[München]] do lia agus Dochtúir Urghnách an Leighis Fhóiréinseach. Ba é Hans Ernst August Buchner a dheartháir níos sine.<ref>Asimov, ''[[Asimov's Biographical Encyclopedia of Science and Technology]]'' 2nd Revised edition</ref> Sa bhliain 1884, thosaigh sé ag staidéar na ceimice le [[Adolf von Bäyer|Adolf von Baeyer]] agus na luibheolaíochta le Carl Nägeli, in Institiúid na Lus i München. Tar éis tréimhse ag obair le Otto Fischer (col ceathrar le Emil Fischer) in Ollscoil Erlangen, bronnadh dochtúireacht ó Ollscoil München ar Bhuchner sa bhliain 1888 faoi Theodor Curtius. ==Gairmréim acadúil== Ceapadh Buchner ina léachtóir cúnta i saotharlann orgánach [[Adolf von Bäyer]] sa bhliain 1889 in Ollscoil München. Sa bhliain 1891, tugadh ardú céime dó ina léachtóir san ollscoil chéanna.<ref name=":0" /> I bhfómhar na bliana 1893, bhog Buchner go hOllscoil Kiel (de: ''Die Christian-Albrechts-Universität zu Kiel (CAU)'' ) agus ceapadh ina ollamh é sa bhliain 1895. Sa chéad bhliain eile, ceapadh é ina Ollamh Urghnách don Cheimic Anailíseach agus Chógaisíochta i saotharlann ceimiceach H. von Pechmann in Ollscoil Tübingen.<ref name=":0" /> I mí Dheireadh Fómhair, 1898, ceapadh é ina Chathaoirleach ar Cheimic Ghinearálta in Ollscoil Talmhaíochta Bheirlín (de:''Die Landwirtschaftliche Hochschule Berlin''), agus chuir sé oiliúint iomlán ar a chúntóirí leis féin, agus fuair sé a cháilíocht léachta iardhochtúireachta (de:''Habilitation'') i 1900. <ref name=":0" /><ref>{{Cite web |teideal=Eduard Buchner - Universitäts-Archiv |url=https://www.uni-wuerzburg.de/en/uniarchiv/personalities/gelehrte/eduard-buchner/ |access-date=2020-10-27 |website=www.uni-wuerzburg.de |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20201102095115/https://www.uni-wuerzburg.de/en/uniarchiv/personalities/gelehrte/eduard-buchner/ |archive-date=2 November 2020 |dátarochtana=2023-08-19 |archivedate=2020-11-02 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20201102095115/https://www.uni-wuerzburg.de/en/uniarchiv/personalities/gelehrte/eduard-buchner/ }}</ref> Sa bhliain 1909, aistríodh go hOllscoil Breslau é (atheagraíodh é le bheith ina Ollscoil Wrocław sa bhliain 1945)<ref>{{Cite web|teideal=History of the University of Wrocław|url=https://uni.wroc.pl/en/history-of-the-university-of-wroclaw/|access-date=2020-10-22|website=Uniwersytet Wrocławski|language=pl|dátarochtana=2023-08-19|archivedate=2021-06-10|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210610154715/https://uni.wroc.pl/en/history-of-the-university-of-wroclaw/}}</ref>), and in 1911, he moved to [[University of Würzburg]].<ref name=":0" /> , agus sa bhliain 1911, d'aistrigh sé go hOllscoil Würzburg.<ref name=":0" /> Fuair sé bás i gCath Mhărășești agus tá sé curtha i reilig shaighdiúirí na Gearmáine ó Fhocșani, an Rómáin. ==Tagairtí== === Taighde === Is éard a bhí i gceist sa turgnamh ar bhuaigh Buchner an Duais Nobel dó ná úsc giostach saor ó chealla [[Giosta|a]] tháirgeadh agus a thaispeáint go bhféadfadh an “t-úscbhrúite” seo siúcra a choipeadh. Bhuail seo buille eile don bheathúlachas trína thaispeáint nach raibh gá le cealla giosta beo le haghaidh coipeadh. Táirgeadh an t-úsc saor ó chealla trí chealla giosta tirim, [[grianchloch]] agus cré dhiatómúil a chomhcheangal agus ansin na cealla giosta a bhrú le moirtéar agus tuairgnín. D’éireodh an meascán seo tais ansin de réir mar a thiocfadh ábhar na gcealla giosta as na cealla. Nuair a bheadh an chéim seo déanta, chuirfí an meascán tais trí phreas agus cuireadh [[glúcós]], fruchtós, nó [[maltós]] leis an “t-úscbhrúite” agus chonacthas go dtiocfadh [[dé-ocsaíd charbóin]] chun cinn, uaireanta ar feadh laethanta. Níor léirigh imscrúdú micreascópach aon chealla giosta beo san úsc. Rinne Buchner hipitéis go dtálann cealla giosta próitéiní ina dtimpeallacht d’fhonn siúcraí a choipeadh, ach fuarthas amach ina dhiaidh sin go dtarlaíonn coipeadh laistigh de na cealla giosta. Mhaígh Maria Manasseina gur aimsigh sí coipeadh saor ó chealla glúin níos luaithe ná Buchner.<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Cornish-Bowden, Athel|journal=The Biochemist|volume=19|issue=2|pages=36–38|year=1999|url=http://bip.cnrs-mrs.fr/bip10/thebct.htm|title=The Origins of Enzymology|language=en|accessdate=2017-10-18|archive-date=2014-08-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20140826160751/http://bip.cnrs-mrs.fr/bip10/thebct.htm|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140826160751/http://bip.cnrs-mrs.fr/bip10/thebct.htm |date=2014-08-26 }}</ref> Cé go gcreideann cuid go n-ainmnítear an fleascán Büchner agus an tonnadóir Büchner dó, ainmnítear iad i ndáiríre don cheimiceoir tionsclaíoch Ernst Büchner.<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Jensen, William|title=The Origins of the Hirsch and Büchner Vacuum Filtration Funnels|journal=Journal of Chemical Education|year=2006|volume=83|pages=1283|url=http://search.jce.divched.org/JCEIndex/FMPro?-db=jceindex.fp5&-lay=wwwform&combo=Filtration%20Funnels&-find=&-format=detail.html&-skip=0&-max=1&-token.2=0&-token.3=10|doi=10.1021/ed083p1283|issue=9|bibcode=2006JChEd..83.1283J}}</ref> Bronnadh Duais Nobel sa Cheimic sa bhliain 1907 ar Bhüchner. === Saol pearsanta === Phós Buchner Lotte Stahl i 1900. Ag tús an Chéad Chogaidh Dhomhanda liostáil sé san arm agus d’éirigh sé aníos go céim Maor i gceannas ar aonad iompair muinisin ar an Fronta Thiar agus Thoir. I Márta 1916 d’fhill sé ar Ollscoil Wurzburg. In Aibreán 1917 liostáil sé arís. An 11 Lúnasa 1917, agus é lonnaithe i Focșani, an Rómáin, bhuail blog sliogáin é agus fuair sé bás dhá lá ina dhiaidh sin.. == Foilseacháin == * {{Luaigh foilseachán|title=Alkoholische Gährung ohne Hefezellen (Vorläufige Mitteilung)|author=Eduard Buchner|journal=Berichte der Deutschen Chemischen Gesellschaft|volume=30|issue=|pages=117–124|year=1897|url=http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k907462/f121.table|doi=10.1002/cber.18970300121}} * {{Luaigh foilseachán|title=Alkoholische Gährung ohne Hefezellen|author=Eduard Buchner, Rudolf Rapp|journal=Berichte der Deutschen Chemischen Gesellschaft|volume=32|issue=2|pages=2086–2094|year=1899|url=http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k90753b/f735.table|doi=10.1002/cber.189903202123}} * {{Luaigh foilseachán|title=The background to Eduard Buchner's discovery of cell-free fermentation|author=Robert Kohler|journal=Journal of the History of Biology|volume=4|issue=1|pages=35–61|year=1971|url=|doi=10.1007/BF00356976|pmid=11609437}} * {{Luaigh foilseachán|title=The reception of Eduard Buchner's discovery of cell-free fermentation|author=Robert Kohler|journal=Journal of the History of Biology|volume=5|issue=2|pages=327–353|year=1972|url=https://archive.org/details/journal-history-biology_fall-1972_5_2/page/327|doi=10.1007/BF00346663|pmid=11610124}} == Tagairtí == {{Reflist}} == Naisc sheachtracha == * Works by or about Eduard Buchner at Internet Archive * Eduard Buchner on Nobelprize.org including the Nobel Lecture, December 11, 1907 ''Cell-Free Fermentation'' * {{Luaigh foilseachán|author=Buchner, Eduard|title=Alcoholic Fermentation Without Yeast Cells|journal=Ber. Dtsch. Chem. Ges.|year=1897|volume=30|pages=117–124|url=http://bip.cnrs-mrs.fr/bip10/buchner0.htm|doi=10.1002/cber.18970300121|archive-date=2006-08-19|access-date=2020-08-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20060819030420/http://bip.cnrs-mrs.fr/bip10/buchner0.htm|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060819030420/http://bip.cnrs-mrs.fr/bip10/buchner0.htm |date=2006-08-19 }} (English translation of Buchner's "Alkoholische Gährung ohne Hefezellen") {{DEFAULTSORT:Buchner, Eduard}} [[Catagóir:Ceimiceoirí Gearmánacha]] [[Catagóir:Básanna i 1917]] [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1860]] 8677ytkqbhxripydyb206b8uy6zx6qt 0 95008 1320510 1220254 2026-07-14T17:22:49Z InternetArchiveBot 47196 Bluelink 1 book for [[Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260714sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1320510 wikitext text/x-wiki {{glanadh}} {{teideal iodálach}} [[Íomhá:Jean-Léon_Gérôme,_Phryne_revealed_before_the_Areopagus_(1861)_-_01.jpg|mion|Léiríonn an phictiúr Jean-Léon Gérôme ''Phryne Revealed Before the Areopagus'' an hetaira Phryne ar a thriail. Chuir radharc a colainne nocht, de réir na finscéal, ina luí ar na giúróirí í a éigiontú.]] Ba í '''''hetaira''''' (/hɪˈtaɪrə/; iolra ''hetairai'' /hɪˈtaɪraɪ/; [[An tSean-Ghréigis]]: ἑταίρα "compánach", iolra ἑταῖραι, Laidin: hetaera, iolra: hetaerae) cineál striapachais sa [[An tSean-Ghréig|tSean-Ghréig]]. Go traidisiúnta, rinne staraithe na Sean-Ghréige idirdhealú idir ''hetairai'' agus ''pornai'', aicme eile de striapach sa Ghréig ársa. I gcodarsnacht le ''pornai'', a chuir gnéas ar fáil do go leor cliant i ndrúthlann nó ar an tsráid, measadh nach raibh ach cúpla fear mar chliaint ag ''hetairai'' ag aon uair, go raibh caidreamh fadtéarmach acu leo, agus gur chuir siad comhluadar ar fáil agus comhrá intleachtúil chomh maith le gnéas.<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Kurke|first=Leslie|title=Inventing the "Hetaira": Sex, Politics, and Discursive Conflict in Archaic Greece|url=https://archive.org/details/sim_classical-antiquity_1997-04_16_1/page/107|journal=Classical Antiquity|volume=16|issue=1|year=1997|pages=107–108}}</ref> Mar shampla, scríobh Charles Seltman i 1953 gur “cinnte go raibh ''hetairai'' in aicme an-difriúil, go minic mná léannta”. Níos déanaí, áfach, cheistigh staraithe a mhéid dealú a bhí ann idir ''hetairai'' agus ''pornai''. Deir an dara heagrán den ''Oxford Classical Dictionary'', mar shampla, gur téarma é ''hetaira'' ar aon chineál striapachais. Thacaigh Konstantinos Kapparis leis an tuairim seo, le samhail cháiliúil de Apollodorus le rannán trípháirteach de na cineálacha mná san óráid ''In Aghaidh Neaera'' ("Tá cúirtéiseánigh pléisiúir againn, mná leapa mar cothabháil laethúil an choirp, agus mná chéile d’fhonn leanaí dlisteanach a bheireann agus chun caomhnóir iontaofa a bheith againn ar an méid a bhfuil sa bhaile."). Rangaíonn Apollodorus gach striapachas le chéile, faoin téarma ''hetairai''. Mhol Rebecca Futo Kennedy tríú teoiric. Deir sí nár “striapacha nó fiú cúirtéiseánaigh” iad na hetairai. Ina ionad sin, deir sí gur mhná den scothaicme iad hetairai... a ghlac páirt i gcultúr siompóisiamaí agus só", díreach mar a úsáideadh ''hetairoi'' – foirm firinscneach an fhocail – chun tagairt a dhéanamh do ghrúpaí fear den scothaicme ag siompóisiamaí. Fiú nuair a aontaíonn scoláirí gur téarma d’aicme shonrach striapachais é "''hetaira''", ní aontaíonn siad faoi céard é an difríocht bheacht. Cuireann Kurke in iúl gur cheil na ''hetairai'' go raibh siad ag díol gnéis trí theanga shofhriotalach faoi mhalartaithe bronntanas, cé go ndearna ''pornai'' earra as an ngnéas go soiléir.<ref name="Kurke97-108">{{Luaigh foilseachán|author=Kurke|first=Leslie|title=Inventing the "Hetaira": Sex, Politics, and Discursive Conflict in Archaic Greece|journal=Classical Antiquity|volume=16|issue=1|year=1997}}</ref> Deir sí go bhféadfadh ''hetairai'' agus ''pornai'' a bheith ina sclábhaithe nó saor, agus go bhféadfaidís obair as a stuaim féin, nó faoi mháistir striapach. Deir Kapparis gur striapacha ardaicme iad ''hetairai'', agus creideann sí go raibh nádúr fadtéarmach ag na caidrimh a bhíodh ag ''hetairai'' le fir. Ní aontaíonn Miner le Kurke, ag maíomh go raibh ''hetairai'' saor i gcónaí, ní [[Sclábhaíocht|sclábhaithe]].<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Miner|first=Jess|title=Courtesan, Concubine, Whore: Apollodorus' Deliberate Use of Terms for Prostitutes|journal=The American Journal of Philology|volume=124|issue=1|year=2003|url=https://repositories.lib.utexas.edu/bitstream/2152/31252/1/CourtesanConcubine.pdf}}</ref> [[Íomhá:Hetaira_playing_kottabos_-_Greek_Getty_Villa_Collection.jpg|mion|Taispeánann an phéintéireacht seo, ar an taobh istigh de kylix (saghas cupán), hetaira ag imirt ''kottabos'', cluiche óil a imríodh ag siompóisiamaí inar phreab na rannpháirtithe ''dreigíní'' a gcuid fíona ag sprioc.]] Chomh maith le seirbhísí gnéis, is cosúil go raibh ''hetairai'' léannta go minic, i gcodarsnacht le ''pornai'', agus gur chuir siad comhluadar ar fáil. De réir Kurke, bhí coincheap na ''hetairai'' ina thoradh an tsiompóisiam, áit ar ceadaíodh ''hetairai'' mar chompánaigh a bhí ar fáil go gnéasach de na fir-pháirtí.<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Kurke|first=Leslie|title=Inventing the "Hetaira": Sex, Politics, and Discursive Conflict in Archaic Greece|journal=Classical Antiquity|volume=16|issue=1|year=1997}}</ref> Dar le an ''Deipnosophistai'' Athenaeus, sholáthair ''hetairai'' "comhrá moltach oilte": rud a fheictear, mar áiteanna eile sa litríocht chlasaiceach, mar chuid shuntasach de ról an ''hetaira''.<ref>{{Luaigh foilseachán|author=McClure|first=Laura|title=Subversive Laughter: The Sayings of Courtesans in Book 13 of Athenaeus' Deipnosophistae|journal=The American Journal of Philology|volume=124|issue=2|year=2003}}</ref> Go háirithe, ba iad "dea-chaint" agus "galántacht" ({{Lang|grc|αστεία}}) na tréithe a rinne an t-idirdhealú idir ''hetairai'' agus ''pornai''.<ref>{{Luaigh foilseachán|author=McClure|first=Laura|title=Subversive Laughter: The Sayings of Courtesans in Book 13 of Athenaeus' Deipnosophistae|journal=The American Journal of Philology|volume=124|issue=2|year=2003}}</ref> Is dóigh go bhfuair ''hetairai'' oideachas ceoil freisin. D’fhéadfadh ''hetairai'' saora a bheith an-saibhir, agus a gcuid airgeadais féin a rialú. Mar sin féin, d’fhéadfadh a ngairmeacha beatha a bheith gearr, agus mura dtuilleann siad a ndóthain chun tacú leo féin, b’fhéidir go mbeadh iallach orthu dul i muinín obair i ndrúthlann, nó a bheith ag obair faoi mháistrí striapach, d’fhonn ioncam leanúnach a chinntiú agus iad ag dul in aois.<ref>{{cite book|last=Kapparis|first=Konstantinos A.|title=Apollodoros 'Against Neaira' [D.59]|year=1999|location=|publisher=|page=7}}</ref> == Tagairtí == {{Reflist}} == Tuilleadh léitheoireachta == * Davidson, J. (1998). ''Courtesans and Fishcakes: The consuming passions of Classical Athens''. Londain: Fontana. * [https://web.archive.org/web/20130110204846/http://www.hist.uib.no/antikk/antres/Womens%20life.htm An essay on women’s lives in classical Athens] * [http://www.attalus.org/old/athenaeus13a.html#c25 The hetaerae of Athens - from Book 13 of Athenaeus] [[Catagóir:An tSean-Ghréig]] [[Catagóir:Striapachas]] b9516ha043nez85m2mdk7yk6bcub7r0 0 95038 1320571 1278971 2026-07-14T19:57:11Z TGcoa 21229 1320571 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Eagraíochta}} Tháinig '''Cumann Cearta Sibhialta Thuaisceart Éireann'''<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.tearma.ie/q/Cumann%20Cearta%20Sibhialta%20Thuaisceart%20%C3%89ireann/ga/|teideal="Cumann Cearta Sibhialta Thuaisceart Éireann"|work=téarma.ie|dátarochtana=2020-10-05}}</ref> (CCSTÉ)<ref>i mBéarla, ''Northern Ireland Civil Rights Association'' nó ''NICRA''</ref> ar an bhfód sna [[1960idí]]. Ba ghluaiseacht í seo a tháinig ar an saol le deireadh a chur leis an éagóir a bhí á himirt ar an phobal náisiúnach i d[[Tuaisceart Éireann]] i dtaca le cúrsaí [[Fostaíocht|fostaíochta]], [[Tithíocht inacmhainne|tithíocht]]<nowiki/>a agus vótála de.<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.nicurriculum.org.uk/docs/inclusion_and_sen/beatha_le_bua/series_3/John_Hume.pdf|teideal=Beatha le Bua - John Hume|údar=NICurriculum.org.uk/|dáta=|dátarochtana=2020|archivedate=2021-01-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210128021300/http://www.nicurriculum.org.uk/docs/inclusion_and_sen/beatha_le_bua/series_3/John_Hume.pdf}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=http://www.beo.ie/alt-easaontas-agus-ciorruithe.aspx|teideal=Easaontas agus Ciorruithe|údar=Robert McMillen|dáta=MF 2010|language=ga-IE|work=Beo!|dátarochtana=2025-01-29}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://cain.ulster.ac.uk/events/crights/nicra/nicra781.htm|teideal=CAIN: Events: Civil Rights - "We Shall Overcome" .... published by the Northern Ireland Civil Rights Association (NICRA; 1978)|work=cain.ulster.ac.uk|dátarochtana=2025-01-29}}</ref> == Spriocanna == Bhí an CCSTÉ ag iarraidh ceist na gceart sibhialta a shocrú taobh istigh de chóras polaitiúil an Tuaiscirt. Thar aon rud eile, theastaigh uathu deireadh a chur le claonroinnt na dtoghlach, ó d'fhág sí na Caitlicigh gan ionadaíocht cheart i gcúrsaí an rialtais áitiúil. Thairis sin, bhí lucht an Chumainn inbharúla nach raibh na Caitlicigh ag fáil a gcirt de na jabanna ná den tithíocht phoiblí. Bhí siad ag éileamh freisin go mbainfí Acht na gCumhachtaí Speisialta de leabhar an dlí, ó bhí siad den tuairim go rabhthas ag baint claonúsáide as na cumhachtaí speisialta sin leis na Caitlicigh a choinneáil faoi chois. [[Íomhá:Rita_Hynes_and_Bernadette_Devlin.jpg|mion|295x295px|Rita Hynes agus [[Bernadette Devlin (McAliskey)|Bernadette Devlin]], agóid [[An Ómaigh|san Ómaí]]<nowiki/>gh, 12 Aibreán 1969]] == Imeachtaí == Bhí an ''Homeless Citizens’ League'' gníomhach i n[[Dún Geanainn]] i 1963, iad ag máirseáil agus ag agóidíocht in aghaidh na Comhairle áitiúil.<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/50-bliain-o-shin-a-ndearna-an-ruc-ionsai-ar-leirsitheoiri-siochanta-a-bhi-ag-eileamh-cearta-sibhialta/|teideal=50 bliain ó shin a rinne an RUC ionsaí ar léirsitheoirí síochánta a bhí ag éileamh cearta sibhialta…|údar=Póilín Ní Chiaráin|dáta=2018|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2020-10-05}}</ref> As sin a d’eascair an ''Campaign for Social Justice'' i 1964. Den chuid ba mhó ba iad na ‘stickies’- mar a tugadh ar na [[IRA Oifigiúil|poblachtaithe oifigiúla]] i ndiaidh na scoilte leis na [[IRA Sealadach|sealadaigh]] – a chinn ag cruinniú i 1966 go mbunófaí an CCSTÉ. Ach bhí an ghluaiseacht i bhfad níos uileghabhálaí ná iadsan. Bhí [[Cumannachas|cumannaigh]], [[Ceardchumann|ceardchumannaigh]], daoine a bhí san [[Páirtí Sóisialta agus Daonlathach an Lucht Oibre|SDLP]] ina dhiaidh sin, mic léinn agus daoine eile a bhí faoi thionchar imeachtaí i [[Meiriceánaigh|Meiriceá]] agus sa [[An Fhrainc|Fhrainc]] páirteach. Sa bhliain 1967, thionscain an Cumann seo feachtas síochánta le cearta sibhialta a bhaint amach. Bhí an feachtas múnlaithe ar ghluaiseacht na gceart sibhialta i [[Stáit Aontaithe Mheiriceá]], áit a raibh na [[Cine gorm|Gormaigh]] amuigh sna sráideanna faoi cheannas an Urramaigh [[Martin Luther King]]. Ar an 29 Eanáir 1967, tháinig coiste stiúrtha le chéile (Noel Harris, Allied Trades Association;    Conn McCluskey, Campaign for Social Justice.     Derek O'Brien Peters, Páirtí Cumannach; Fred Heatley  Wolfe Tone Societies;     Jack Bennett, iriseoir leis an Belfast Telegraph;    Betty Sinclair, Belfast Trades Council;   Liam McMillen, Republican Clubs agus an IRA;   John Quinn, Ulster Liberal Party.;   An tOllamh Michael Dolley, National Democratic Party;  Joe Sherry, Republican Labour Party;    Jim Andrews, the Ardoyne Tenants Association.   [[Paddy Devlin]], Northern Ireland Labour Party;   Tony McGettigan). Daingníodh bunreacht an Chumainn ar an 9 Aibreán. [[Íomhá:Benefit night and rally - Sat., January 15th, 8 PM for the Northern Ireland Civil Rights Assoc. ... LCCN2015650068.jpg|mion|237x237px|[[Nua-Eabhrac (cathair)|Nua Eabhrac]] 1972, NICRA, gníomhaíocht tiomsaithe airgid ]] === 1968 === Eagraíodh na máirseálacha i 1968 faoi scáth an CCSTÉ. I bhfírinne ba chumainn ghníomhaíochta áitiúla a bhí taobh thiar d’agóidí a gceantar féin, iad ar fad mar a bheadh comhghuaillíocht scaoilte a bhain leas as an CCSTÉ. Tharla léirsithe i nDún Geanainn agus in Ard Mhacha sa bhliain 1968 faoi scáth an CCSTÉ.Eagraíodh an mháirseáil is míchlúití ar an [[5 Deireadh Fómhair]] [[1968]]. Ba iad an Derry Housing Action Committee a d’iarr ar an NICRA a n-ainm a chur le hagóid Dhoire. Nuair a stop na póilíní an mháirseáil i Sráid an Diúic bhí an íde a tugadh don lucht máirseála scanrúil. Bhí alltacht ar dhaoine nuair a chonaic siad an scannán nuachta de chuid [[Raidió Teilifís Éireann|RTÉ]]. Tugadh suntas ar leith do na pictiúir den [[Constáblacht Ríoga Uladh|CRU]] ag batráil daoine go fíochmhar, an [[Teachta Parlaiminte|feisire]] [[Tithe na Parlaiminte|Parlaiminte]] [[Gerry Fitt]] ina measc (an t[[Ollamh]] [[Dáithí Ó hUaithne]] agus [[Proinsias Mac Aonghusa]] a bhí ann chomh maith). Tar éis an 5 Deireadh Fómhair 1968, bunaíodh ''Derry Citizens’Action Committee'' ina dhírigh [[John Hume]] agus áitritheoirí eile, ar agóidíocht shíochánta ar mhaithe le cearta do phobal na cathrach. Bunaíodh freisin an ''People’s Democracy'', nó Daonlathaigh an Phobail. I nDoire, ar an [[22 Samhain]] [[1968]], géilleadh do na náisiúnaigh maidir le roinnt pointí.<ref>{{Lua idirlín|url=https://cain.ulster.ac.uk/events/crights/chron.htm|teideal=CAIN: Events: Civil Rights - A Chronology of Main Events, 1964-1972|work=cain.ulster.ac.uk|dátarochtana=2020-10-05}}</ref> D’éirigh leis an bhfeachtas ar son na gceart deireadh a chur leis an vóta a bhíodh ag comhlachtaí agus vóta amháin an duine a bhaint amach, chomh maith le hathrú ar leithdháileadh na [[Tithíocht inacmhainne|tithíochta]]. Bunaíodh oifig an Ombudsman (fear an phobail), cuireadh samhailchomhartha an leithcheala, Comhairle Dhoire, ar neamhní agus ceapadh Coimisiún ina hionad.[[Íomhá:Ulster.ogv|mion|Físeán: Clár faisnéise, 1970|220x220px]] === 1969 === Bhí an choimhlint idirphobail ag dul chun olcais ó thús na bliana 1969 ar aghaidh, ach má bhí, chuaigh sí ó smacht ar fad nuair a d'ionsaigh na Dílseoirí mórshiúl Chumann na gCeart Sibhialta i mBun Tolaid i g[[Contae Dhoire]]. Tharla [[Cath Thaobh an Bhogaigh]] go gairid ina dhiaidh sin. == Féach freisin == * [[Cath Thaobh an Bhogaigh]], 1969 * [[Na Trioblóidí]] * [[Gluaiseacht na gCeart Sibhialta i dTuaisceart Éireann]] == Tagairtí == <references></references> [[Catagóir:Stair Thuaisceart Éireann]] [[Catagóir:Eagraíochtaí Éireannacha]] [[Catagóir:Na Trioblóidí]] [[Catagóir:Cearta sibhialta]] doh1kduu32iq0p9dqb0hevm9awwzai6 1320579 1320571 2026-07-14T20:08:11Z TGcoa 21229 1320579 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Eagraíochta}} Tháinig '''Cumann Cearta Sibhialta Thuaisceart Éireann'''<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.tearma.ie/q/Cumann%20Cearta%20Sibhialta%20Thuaisceart%20%C3%89ireann/ga/|teideal="Cumann Cearta Sibhialta Thuaisceart Éireann"|work=téarma.ie|dátarochtana=2020-10-05}}</ref> (CCSTÉ)<ref>i mBéarla, ''Northern Ireland Civil Rights Association'' nó ''NICRA''</ref> ar an bhfód sna [[1960idí]]. Ba ghluaiseacht í seo a tháinig ar an saol le deireadh a chur leis an éagóir a bhí á himirt ar an phobal náisiúnach i d[[Tuaisceart Éireann]] i dtaca le cúrsaí [[Fostaíocht|fostaíochta]], [[Tithíocht inacmhainne|tithíocht]]<nowiki/>a agus vótála.<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.nicurriculum.org.uk/docs/inclusion_and_sen/beatha_le_bua/series_3/John_Hume.pdf|teideal=Beatha le Bua - John Hume|údar=NICurriculum.org.uk/|dáta=|dátarochtana=2020|archivedate=2021-01-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210128021300/http://www.nicurriculum.org.uk/docs/inclusion_and_sen/beatha_le_bua/series_3/John_Hume.pdf}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=http://www.beo.ie/alt-easaontas-agus-ciorruithe.aspx|teideal=Easaontas agus Ciorruithe|údar=Robert McMillen|dáta=MF 2010|language=ga-IE|work=Beo!|dátarochtana=2025-01-29}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://cain.ulster.ac.uk/events/crights/nicra/nicra781.htm|teideal=CAIN: Events: Civil Rights - "We Shall Overcome" .... published by the Northern Ireland Civil Rights Association (NICRA; 1978)|work=cain.ulster.ac.uk|dátarochtana=2025-01-29}}</ref> == Spriocanna == Bhí an CCSTÉ ag iarraidh ceist na gceart sibhialta a shocrú taobh istigh de chóras polaitiúil an Tuaiscirt. Thar aon rud eile, theastaigh uathu deireadh a chur le claonroinnt na dtoghlach, ó d'fhág sí na Caitlicigh gan ionadaíocht cheart i gcúrsaí an rialtais áitiúil. Thairis sin, bhí lucht an Chumainn den tuairim nach raibh na Caitlicigh ag fáil a gcirt do na poist ná den tithíocht phoiblí. Bhí siad ag éileamh freisin go mbainfí Acht na gCumhachtaí Speisialta de leabhar an dlí, ó bhí siad den tuairim go rabhthas ag baint claonúsáide as na cumhachtaí speisialta sin leis na Caitlicigh a choinneáil faoi chois. [[Íomhá:Rita_Hynes_and_Bernadette_Devlin.jpg|mion|295x295px|Rita Hynes agus [[Bernadette Devlin (McAliskey)|Bernadette Devlin]], agóid [[An Ómaigh|san Ómaí]]<nowiki/>gh, 12 Aibreán 1969]][[Íomhá:Ulster.ogv|mion|Físeán: Clár faisnéise, 1970|220x220px]][[Íomhá:Benefit night and rally - Sat., January 15th, 8 PM for the Northern Ireland Civil Rights Assoc. ... LCCN2015650068.jpg|mion|237x237px|[[Nua-Eabhrac (cathair)|Nua Eabhrac]] 1972, NICRA, gníomhaíocht tiomsaithe airgid ]] == Imeachtaí == Bhí an ''Homeless Citizens’ League'' gníomhach i n[[Dún Geanainn]] i 1963, iad ag máirseáil agus ag agóidíocht in aghaidh na Comhairle áitiúil.<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/50-bliain-o-shin-a-ndearna-an-ruc-ionsai-ar-leirsitheoiri-siochanta-a-bhi-ag-eileamh-cearta-sibhialta/|teideal=50 bliain ó shin a rinne an RUC ionsaí ar léirsitheoirí síochánta a bhí ag éileamh cearta sibhialta…|údar=Póilín Ní Chiaráin|dáta=2018|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2020-10-05}}</ref> As sin a d’eascair an ''Campaign for Social Justice'' i 1964. Den chuid ba mhó ba iad na ‘stickies’- mar a tugadh ar na [[IRA Oifigiúil|poblachtaithe oifigiúla]] i ndiaidh na scoilte leis na [[IRA Sealadach|sealadaigh]] – a chinn ag cruinniú i 1966 go mbunófaí an CCSTÉ. Ach bhí an ghluaiseacht i bhfad níos uileghabhálaí ná iadsan. Bhí [[Cumannachas|cumannaigh]], [[Ceardchumann|ceardchumannaigh]], daoine a bhí san [[Páirtí Sóisialta agus Daonlathach an Lucht Oibre|SDLP]] ina dhiaidh sin, mic léinn agus daoine eile a bhí faoi thionchar imeachtaí i [[Meiriceánaigh|Meiriceá]] agus sa [[An Fhrainc|Fhrainc]] páirteach. Sa bhliain 1967, thionscain an Cumann seo feachtas síochánta le cearta sibhialta a bhaint amach. Bhí an feachtas múnlaithe ar ghluaiseacht na gceart sibhialta i [[Stáit Aontaithe Mheiriceá]], áit a raibh na [[Cine gorm|Gormaigh]] amuigh sna sráideanna faoi cheannas an Urramaigh [[Martin Luther King]]. Ar an 29 Eanáir 1967, tháinig coiste stiúrtha le chéile (Noel Harris, Allied Trades Association;    Conn McCluskey, Campaign for Social Justice.     Derek O'Brien Peters, Páirtí Cumannach; Fred Heatley  Wolfe Tone Societies;     Jack Bennett, iriseoir leis an Belfast Telegraph;    Betty Sinclair, Belfast Trades Council;   Liam McMillen, Republican Clubs agus an IRA;   John Quinn, Ulster Liberal Party;   An tOllamh Michael Dolley, National Democratic Party;  Joe Sherry, Republican Labour Party;    Jim Andrews, Ardoyne Tenants Association.   [[Paddy Devlin]], Northern Ireland Labour Party;   Tony McGettigan). Daingníodh bunreacht an Chumainn ar an 9 Aibreán. === 1968 === Eagraíodh na máirseálacha i 1968 faoi scáth an CCSTÉ. I bhfírinne ba chumainn ghníomhaíochta áitiúla a bhí taobh thiar d’agóidí a gceantar féin, iad ar fad mar a bheadh comhghuaillíocht scaoilte a bhain leas as an CCSTÉ. Tharla léirsithe i nDún Geanainn agus in Ard Mhacha sa bhliain 1968 faoi scáth an CCSTÉ. Eagraíodh an mháirseáil is míchlúití ar an [[5 Deireadh Fómhair]] [[1968]]. Ba iad an Derry Housing Action Committee a d’iarr ar an NICRA a ainm a chur le hagóid Dhoire. Nuair a stop na póilíní an mháirseáil i Sráid an Diúic bhí an íde a tugadh don lucht máirseála scanrúil. Bhí alltacht ar dhaoine nuair a chonaic siad an scannán nuachta de chuid [[Raidió Teilifís Éireann|RTÉ]]. Tugadh suntas ar leith do na pictiúir den [[Constáblacht Ríoga Uladh|CRU]] ag batráil daoine go fíochmhar, an [[Teachta Parlaiminte|feisire]] [[Tithe na Parlaiminte|Parlaiminte]] [[Gerry Fitt]] ina measc (an t[[Ollamh]] [[Dáithí Ó hUaithne]] agus [[Proinsias Mac Aonghusa]] a bhí ann chomh maith). Tar éis an 5 Deireadh Fómhair 1968, bunaíodh ''Derry Citizens’Action Committee'' inar dhírigh [[John Hume]] agus áitritheoirí eile, ar agóidíocht shíochánta ar mhaithe le cearta do phobal na cathrach. Bunaíodh freisin an ''People’s Democracy'', nó Daonlathas an Phobail I nDoire, ar an [[22 Samhain]] [[1968]], géilleadh do na náisiúnaigh maidir le roinnt pointí.<ref>{{Lua idirlín|url=https://cain.ulster.ac.uk/events/crights/chron.htm|teideal=CAIN: Events: Civil Rights - A Chronology of Main Events, 1964-1972|work=cain.ulster.ac.uk|dátarochtana=2020-10-05}}</ref> D’éirigh leis an bhfeachtas ar son na gceart deireadh a chur leis an vóta a bhíodh ag comhlachtaí agus vóta amháin an duine a bhaint amach, chomh maith le hathrú ar leithdháileadh na [[Tithíocht inacmhainne|tithíochta]]. Bunaíodh oifig an Ombudsman (fear an phobail), cuireadh samhailchomhartha an leithcheala, Comhairle Dhoire, ar neamhní agus ceapadh Coimisiún ina hionad. === 1969 === Bhí an choimhlint idirphobail ag dul chun olcais ó thús na bliana 1969 ar aghaidh, ach má bhí, chuaigh sí ó smacht ar fad nuair a d'ionsaigh na Dílseoirí mórshiúl Chumann na gCeart Sibhialta i mBun Tolaid i g[[Contae Dhoire]]. Tharla [[Cath Thaobh an Bhogaigh]] go gairid ina dhiaidh sin. == Féach freisin == * [[Cath Thaobh an Bhogaigh]], 1969 * [[Na Trioblóidí]] * [[Gluaiseacht na gCeart Sibhialta i dTuaisceart Éireann]] == Tagairtí == <references></references> [[Catagóir:Stair Thuaisceart Éireann]] [[Catagóir:Eagraíochtaí Éireannacha]] [[Catagóir:Na Trioblóidí]] [[Catagóir:Cearta sibhialta]] sk5pdgl3qax3q6mh54fnyt28ptbeuuq 0 96158 1320598 1243474 2026-07-14T20:48:16Z InternetArchiveBot 47196 Bluelink 1 book for [[Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260714sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1320598 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Lia agus turgnamhaí Sasanach ab ea '''Henry Power''' FRS (1623–1668), duine de na chéad Chomhaltaí tofa den [[Cumann Ríoga|Chumann Ríoga]] . == Saol == Mháithreánaigh Power mar phinsinéir de chuid Coláiste Chríost, Cambridge i 1641 agus bhain sé BA amach i 1644. Tháinig sé chun bheith ina chomhfhreagraí rialta de Sir Thomas Browne, a bhí ina chónaí i Halifax 1633-1635 ar ábhair eolaíochta. Bhain sé MA amach i 1648, agus MD i 1655 (1654? ). Dealraíonn sé gur chleacht sé a ghairm ag Halifax le tamall, ach d’imigh sé go New Hall, in aice le [[Elland]] sa deireadh. Toghadh Power agus glacadh leis mar chomhalta den Chumann Ríoga ar an 1 Iúil 1663, agus é féin agus Sir Justinian Isham ar na chéad chomhaltaí tofa. D’éag sé sa Halla Nua ar 23 Nollaig 1668, agus adhlacadh é i séipéal na Naomh Uile, Wakefield, le pláta práis mar chuimhne air, agus inscríbhinn Laidine air, ar an urlár sa saingeal lár. == Saothar == Is é an t-aon saothar foilsithe aige ná ''Experimental Philosophy''.<ref>{{Luaigh foilseachán|doi=10.1179/amb.1967.14.3.150|title=Experimental Philosophy, in three Books|location=London|year=1664|quote=(actually published in 1663)|oclc=872500329}}</ref> Pléann a thrí leabhar faoi seach leis an micreascópacht agus teoiric na gcoirpíní; turgnaimh [[Evangelista Torricelli|Torricelli]]; agus an [[folús]], agus bréagnuithe ar thaighde an Íosánaigh Jacobus Grandamicus (Jacques Grandami, 1588–1672).<ref>[[Andrew Pyle (philosopher)|Andrew Pyle]] (editor), ''Dictionary of Seventeenth Century British Philosophers'' (2000), article on Power, pp. 667-670.</ref> == Dlí Boyle == I sraith turgnamh in éineacht le cara de chuid an teaghlaigh, [[Richard Towneley]], d'aimsigh Henry Power an gaol idir brú agus toirt gáis ar a tugadh [[dlí Boyle]] ina dhiaidh sin. Rianaíodh an caidreamh seo in ''Experimental Philosophy''. Mar sin féin, d’fhéadfadh go leor a mhaíomh mar sin féin gur luadh i lámhscríbhinn réamhfhoilsithe de ''Experimental Philosophy'' an hipitéis mar obair aonair Richard Towneley. Luaigh Boyle an teoiric bliain amháin níos luaithe ná foilseachán ''Experimental Philosophy'', rud a chinntigh, in éineacht le bolscaireacht Boyle ar an teoiric agus a stádas suntasach mar eolaí de chuid na huasaicme, go dtabharfaí "Dlí Boyle" uirthi. Dúirt Boyle gurbh é Towneley an t-aon taighdeoir, ag cinntiú nach dtabharfaí ach beagán aitheantais do Power.<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Webster|first=Charles|year=1965|title=The Discovery of Boyle's Law, and the Concept of the Elasticity of Air in the Seventeenth Century.|url=https://archive.org/details/sim_archive-for-history-of-exact-sciences_1965-10-25_2_5/page/n78|journal=Archive for History of Exact Sciences|publisher=[[Springer Science+Business Media|Springer-Verlag]]|doi=10.1007/BF00324880 <!--|js40049658 unknown number-->|issn=1432-0657|oclc=39966759|volume=2|pages=441–502}}</ref> == Tagairtí == {{Reflist}} {{DEFAULTSORT:Power, Henry}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1623]] 869uq36oc6ovqe275wy60xiuubdvvdf 0 97646 1320522 1220578 2026-07-14T17:37:28Z InternetArchiveBot 47196 Bluelink 1 book for [[Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260714sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1320522 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:Atomic_resolution_Au100.JPG|alt=|mion| Íomhá d'atógáil ar dhromchla glan (100) [[Ór|d'ór]] .]] Cineál micreascóip a úsáidtear le haghaidh dromchlaí a íomháú ag an leibhéal adamhach is ea '''tollánmhicreascóp scanacháin''' ('''TMS''') Thuill a aireagóirí [[Gerd Karl Binnig|Gerd Binnig]] agus [[Heinrich Rohrer]], a d'fhorbair é i 1981 ag IBM Zürich, an [[Duais Nobel san Fhisic]] sa bhliain 1986.<ref name="Binnig">{{Luaigh foilseachán|doi=10.1016/0039-6028(83)90716-1|title=Scanning tunneling microscopy|url=https://archive.org/details/sim_ibm-journal-of-research-and-development_1986-07_30_4/page/n6|journal=IBM Journal of Research and Development|volume=30|issue=4|year=1986|pages=355–69}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|date=1987-07-01|title=Scanning tunneling microscopy---from birth to adolescence|journal=Reviews of Modern Physics|volume=59|issue=3|pages=615–625|doi=10.1103/RevModPhys.59.615|bibcode=1987RvMP...59..615B}}</ref><ref>[http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1986/press.html Press release for the 1986 Nobel Prize in physics]</ref> Braitheann an TMS an dromchla trí rinne stiúrtha an-ghéar a úsáid a fhéadann idirdhealú a dhéanamh idir gnéithe níos lú ná 0.1 nm le 0.01 nm (10 in) taifeach doimhneachta. Ciallaíonn sé seo gur féidir adaimh aonair a íomháú agus a ionramháil go rialta. Tógtar an chuid is mó de na micreascóip le húsáid i bhfolús ultra-ard ag teochtaí ag druidim le nialas-[[Dearbhnialas|ceilvin]], ach tá malairtí ann le haghaidh staidéir san aer, san uisce agus i dtimpeallachtaí eile, agus le haghaidh teochtaí os cionn 1000&nbsp;° C.<ref>http://www.specs.de/cms/upload/PDFs/ApplNotes/STM/ANote_HSTC-STM.pdf</ref> [[File:Scanning_Tunneling_Microscope.ogv|mion|Prionsabal oibríochta an mhicreascóip.]] == Tagairtí == {{Reflist}} [[Catagóir:Micreascóip]] hwkefjfl0w4wb9ccff1r69x4t3u19gl 0 97895 1320536 1309909 2026-07-14T18:06:18Z InternetArchiveBot 47196 Bluelink 3 books for [[Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260714sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1320536 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:Principe de l'optogénétique.JPG|thumb|alt=alternative à l'image|Prionsabal na hoptaighéineolaíochta]] Is teicníc bhitheolaíoch é an '''optaighéineolaíoch''' a bhaineann le solas a úsáid chun [[Néarón|néaróin]] a rialú. Roimhe seo, mionathraíodh na néaróin seo go géiniteach roimhe seo chun ianchainéil solas-íogair a léiriú. Dá bhrí sin, is modh néaramhodhnúcháin í an optaighéineolaíoch a úsáideann meascán de theicnící ó [[optaic]] agus [[géineolaíocht]] chun gníomhaíochtaí [[néarón]] aonair i bhfíochán beo a rialú - fiú laistigh d’ainmhithe atá ag bogadh go héasca.<ref name="Deisseroth 2006">{{Luaigh foilseachán|title=Next-generation optical technologies for illuminating genetically targeted brain circuits|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-neuroscience_2006-10-11_26_41/page/10380|journal=The Journal of Neuroscience|volume=26|issue=41|pages=10380–6|date=October 2006|pmid=17035522|pmc=2820367|doi=10.1523/JNEUROSCI.3863-06.2006}}</ref> I roinnt úsáidí, tagraíonn an optaighéineolaíoch freisin do mhonatóireacht optúil ar ghníomhaíocht néarónach agus ar rialú néarchonairí bhithcheimiceacha i gcealla neamh-néarónacha,<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Optogenetic control of cell function using engineered photoreceptors|journal=Biology of the Cell|volume=105|issue=2|pages=59–72|date=February 2013|pmid=23157573|pmc=3552082|doi=10.1111/boc.201200056}}</ref> cé gur tháinig na gníomhaíochtaí taighde seo roimh ianchainéil sholasmhothálacha a úsáid i néaróin.<ref name=":4">{{Luaigh foilseachán|title=A light-switchable gene promoter system|url=https://archive.org/details/sim_nature-biotechnology_2002-10_20_10/page/1041|journal=Nature Biotechnology|volume=20|issue=10|pages=1041–4|date=October 2002|pmid=12219076|doi=10.1038/nbt734}}</ref><ref name="Fluorescent indicators for Ca2+ bas">{{Luaigh foilseachán|title=Fluorescent indicators for Ca2+ based on green fluorescent proteins and calmodulin|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_1997-08-28_388_6645/page/882|journal=Nature|volume=388|issue=6645|pages=882–7|date=August 1997|pmid=9278050|doi=10.1038/42264|bibcode=1997Natur.388..882M}}</ref> Toisc go n-úsáideann roinnt údair an optaighéineolaíoch chun tagairt a dhéanamh do rialú optúil amháin ar ghníomhaíocht néaróin atá sainithe go géiniteach agus ní ar na cineálacha cur chuige breise taighde seo,<ref >The development and application of optogenetics.Annual Review of Neuroscience 2011</ref><ref>Nature Video. https://www.youtube.com/watch?v=I64X7vHSHOE</ref><ref>Scientific American. http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=optogenetics-controlling|{{Dead link|date=Aibreán 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> is sampla d<nowiki>''</nowiki>ilchiallachas é an téarma optaighéineolaíoch. == Tagairtí == {{Reflist}} {{Síol-eolaíocht}} [[Catagóir:Néareolaíocht]] [[Catagóir:Teicnící agus uirlisí bitheolaíocha]] [[Catagóir:Cibirnitic]] [[Catagóir:Teoiric rialaithe]] [[Catagóir:Néarphróistéiticí]] [[Catagóir:Innealtóireacht néarach]] [[Catagóir:Ailt ina bhfuil gearrthóga físe]] [[Catagóir:Optaic]] piswfg4d73z7umis6cu57b5t5bfnvnj 0 98131 1320513 1171148 2026-07-14T17:25:57Z InternetArchiveBot 47196 Bluelink 1 book for [[Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260714sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1320513 wikitext text/x-wiki : Uaireanta tugtar ''léaráid'' Sillén nó ''léaráid Hägg air freisin'' . [[Íomhá:Carbonate_system_of_seawater.svg|mion| Sampla de Bhreacadh Bjerrum : Athrú sa chóras carbónáite uisce farraige trí aigéadaithe aigéin .]] Is éard is '''Breacadh Bjerrum''' (''ainmnithe i ndiaidh Niels Bjerrum'' ) ná graf de [[Tiúchan (ceimic)|thiúchan]] na speiceas éagsúil [[Aigéad|d’aigéad polaprótónaigh]] i [[Tuaslagán|dtuaslagán]], mar fheidhm de [[pH]],<ref name="Andersen">{{Luaigh foilseachán|author=Andersen|first=C. B.|year=2002|title=Understanding carbonate equilibria by measuring alkalinity in experimental and natural systems|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-geoscience-education_2002-09_50_4/page/389|journal=Journal of Geoscience Education|volume=50|issue=4|pages=389–403|doi=10.5408/1089-9995-50.4.389|bibcode=2002JGeEd..50..389A}}</ref> nuair a bhíonn cothromaíocht baint amach ag an tuaslagán. Mar gheall ar an iliomad ord méadaíochta a chuimsíonn na tiúchain, déantar iad a bhreacadh go coitianta ar [[scála logartamach]]. Uaireanta déantar cóimheasa na dtiúchan a bhreacadh seachas na tiúchain iarbhír. Uaireanta déantar H ⁺ agus OH ^- a bhreacadh freisin. == Tagairtí == {{Reflist}} [[Catagóir:Teirmidinimic]] [[Catagóir:Aigéaneolaíocht]] [[Catagóir:Geoiceimic]] [[Catagóir:Aigéaneolaíocht cheimiceach]] [[Catagóir:Ceimic aigéid/buin]] mos9lt4xaueuiemxjczeq21it1svhop 0 98472 1320561 1238082 2026-07-14T19:29:20Z InternetArchiveBot 47196 Bluelink 1 book for [[Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260714sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1320561 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Comhdhúil Cheimiceach}} [[Alcocsaíd]] leis an bhfoirmle [(CH₃)₃CO]₂CrO₂, is ea '''crómáit treas-búitile''' (nó '''crómáit dé-treas-búitile'''). Ullmhaítear í trí ''t''-bútánól a chóireáil le h[[ainhidríd]] chrómach. Cruthaíonn sí criostail dhearga ag teochtaí faoi bhun –5°&nbsp;C, agus leánn sí chun ola dhearg a thabhairt.<ref>{{Luaigh foilseachán|doi=10.1139/v75-438|title=Esters Chromiques Dérivés d'Alcools Tertiaires|url=https://archive.org/details/sim_canadian-journal-of-chemistry_1975-10-15_53_20/page/3087|year=1975|author=Richer|first=Jean-Claude|journal=Canadian Journal of Chemistry|volume=53|issue=20|pages=3087–3093}}</ref> Tá spéis bhunúsach sa gcoimpléasc, atá [[Diamaighnéadas|diamaighnéadach]], mar mhúnla do na hidirmheánaigh in ocsaídiúcháin [[Alcól|alcóil]] ag [[cróimiam]](VI). Tá an coimpléasc seo seasmhach toisc gur t-ghrúpa búitile é, agus dá bharr sin níl béite-hidriginí aige. Tá geoiméadracht theitrihéidreach ag an coimpléasc seo agus a analógacha, mar a léirigh [[criostalagrafaíocht x-ghathach]].<ref>{{Luaigh foilseachán|doi=10.1107/S0567740872004261|title=The crystal structure and absolute configuration of cedryl chromate|year=1972|author=Amirthalingam|first=V.|journal=Acta Crystallographica Section B Structural Crystallography and Crystal Chemistry|volume=28|issue=5|pages=1340–1345}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|doi=10.1021/ic00335a009|title=Chromyl complexes with aryloxy and siloxy ligands|year=1990|author=Stavropoulos|first=Pericles|journal=Inorganic Chemistry|volume=29|issue=10|pages=1807–1811}}</ref> == Tagairtí == {{Reflist}} [[Catagóir: Crómatáití]] [[Catagóir: Comhdhúile treas-búitile]] jmioygjylr14115envkig47sbk6shqf 0 99746 1320489 1270112 2026-07-14T13:51:35Z TGcoa 21229 1320489 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Imeacht}} Tar éis breis is 10 mbliana taidhleoireachta, ar an 14 Iúil 2015, bhí réiteach déanta ag an Iaráin le sé cinn de na Cumhachtaí Móra; tugadh an '''socrú núicléach leis an Iaráin''' air, nó '''an Plean Cuimsitheach Comhpháirteach Gníomhaíochta''' ('''Joint Comprehensive Plan of Action''' nó an '''JCPOA''').<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Socrú núicléach idir Meiriceá agus An Iaráin|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2015/0714/714675-socru-nuicleach-idir-meircea-agus-an-iarain/|date=2015-07-14|language=ga|author=Nuacht RTÉ}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://www.europarl.europa.eu/news/ga/headlines/world/20131125STO26158/an-socru-nuicleach-leis-an-iarain-beart-riachtanach-don-chomhar|teideal=An socrú núicléach leis an Iaráin: beart riachtanach don chomhar {{!}} Nuacht {{!}} Parlaimint na hEorpa|dáta=2014-01-29|language=ga|work=www.europarl.europa.eu|dátarochtana=2021-11-13}}</ref> Laghdaigh an comhaontú an baol ann go ndéanfadh iomadú ar airm núicléacha sa réigiún. Le linn na mblianta 2015-2018, bhí cigirí idirnáisiúnta in ann breathnú níos géire ar chúrsaí núicléacha san Iaráin. Ar an dtaobh eile den mhargadh, tháinig maolú ar na smachtbhannaí a bhí á leagan ar an Iaráin leis na blianta. [[Íomhá:JCPOA signatories.svg|mion|clé|Sínitheoirí an chomhaontaithe JCPOA, an tAontas Eorpach ina measc|220x220px]] [[Íomhá:Protests against Joint Comprehensive Plan of Action (JCPOA).jpg|mion|clé|Agóid in aghadih an JCPOA i dTehran, Lúnasa 2015|220x220px]] [[Íomhá:President Trump Gives Remarks on the Joint Comprehensive Plan of Action.webm|clé|mion|220x220px|Físeán: 8 Bealtaine 2018: - Trump ag labhairt]] [[Íomhá:Special Representative Hook Holds Press Conference with Israeli Prime Minister Netanyahu (50091531436).png|mion|clé|'Special Representative' na S-A, Brian Hook (cuid den rialtas Trump ag an am), agus príomhaire [[Iosrael]], Benjamin Netanyahu sa bhliain 2020|220x220px]] [[Íomhá:The Iran Nuclear Deal, What You Need to Know About the JCPOA.pdf|clé|mion|285x285px|pdf: "The Iran Nuclear Deal: What You Need to Know About the JCPOA", An Teach Bán in 2015]] === Cur in aghaidh, 2017-2018 === Tháinig Donald Trump i gcomharbacht ar Barack Obama in 2018 agus d'éirigh na Stáit Aontaithe as an margadh. Rinne go leor daoine cáineadh ar an gcomhaontú: lucht tacaíochta an chogaidh i g[[Comhdháil na Stát Aontaithe|Comhdháil]] SAM (na [[Páirtí Poblachtach (Stáit Aontaithe)|Poblachtánaigh]]) agus na dochtairí i gceannaireacht na hIaráine, [[Iosrael]] agus na h[[An Araib Shádach|Araibe Sádaí]]. D'éirigh na Stáit Aontaithe as an margadh ar an 8 Bealtaine 2018. Cháin Trump an Socrú mar "an margadh is measa riamh". Chuir na Stáit Aontaithe faoi stiúir Trump smachtbhannaí níos diongbháilte ná riamh ar an Iaráin; chuaigh geilleagar na hIaráine in olcas agus atosaigh an tír a chlár núicléach. Níor chas [[Hassan Rouhani]], [[Uachtarán]] na [[An Iaráin|hIaráine]], riamh le Trump; tuairimíocht gan dealramh a bhí ann sa bhliain 2019.<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/seans-maith-go-mbuailfidh-trump-le-hassan-rouhani-uachtaran-na-hiaraine/|teideal=‘Seans maith’ go mbuailfidh Trump le Hassan Rouhani, uachtarán na hIaráine|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2021-11-12}}</ref> === Idirbheartaíocht, 2018-2025 === D’fhan an tAontas Eorpach, an Rúis agus an tSín mar pháirtithe sa chomhaontú agus rinne siad iarrachtaí é a chaomhnú. Chuaigh Rialtas Biden na S-A isteach san idirbheartaíocht in 2021. Bhí páirt ghníomhach ag Éirinn san idirbheartaíocht. Sa bhliain 2021, bhí [[Éire]] ceaptha ag na [[Na Náisiúin Aontaithe|Náisiúin Aontaithe]] mar áisitheoir san aighneas seo i dtaca le margadh 2015. D'iarr sí ar an Iaráin agus na [[Stáit Aontaithe Mheiriceá|Stáit Aontaithe]] a bheith rannpháirteach arís sa socrú.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.irishtimes.com/culture/tuarasc%C3%A1il/is-maith-go-bhfuil-margadh-d%C3%A9anta-leis-an-iar%C3%A1in-faoi-ch%C3%BArsa%C3%AD-n%C3%BAicl%C3%A9acha-1.1615632|teideal=Is maith go bhfuil margadh déanta leis an Iaráin faoi chúrsaí núicléacha|údar=Deaglán de Bréadún|language=en|work=The Irish Times|dátarochtana=2021-11-12}}</ref> Chas [[Simon Coveney]], FG, le Hassan Rouhani nuair a bhí sé fós ina Uachtarán sa bhliain 2021.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Coveney sásta lena chruinniú san Iaráin|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2021/0307/1201462-coveney-sasta-lena-chruinniu-san-iarain/|date=2021-03-07|language=ga|author=Nuacht RTÉ}}</ref> Bhí Rouhani ar an eite mheasartha san Iaráin (ach tá roinnt na cumhachta san Iaráin, idir na Mullánna, na polaiteoirí agus an t-arm). I Lúnasa 2021, toghadh [[Ebrahim Raisi]], den dream is diongbháilte i d[[Tehran|Tehrān]]. Mar sin féin, bhí idirbheartaíocht ar siúl idir an dá thaobh le linn 2021-2025. === Cogadh, 2025- === Cuireadh tús le [[Cogadh Iosrael–Iaráin]] ar an 13 Meitheamh 2025. Bhí cruinniú idir an dá pháirtí curtha sa sceideal don 14 Meitheamh. Ach thit na cainteanna as a chéile agus ní raibh aon dul siar air. {{Main|Cogadh Iosrael–Iaráin}} == Féach freisin == * [[Hassan Rouhani]] *[[Airm núicléacha]] *[[Cogadh Iosrael–Iaráin]] == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Airm núicléacha]] [[Catagóir:Donald Trump]] [[Catagóir:Polasaí eachtrach na Stát Aontaithe]] [[Catagóir:Cogadh Iosrael–Iaráin]] [[Catagóir:Conarthaí na Ríochta Aontaithe]] [[Catagóir:Conarthaí na Stát Aontaithe]] [[Catagóir:Conarthaí na Fraince]] [[Catagóir:Stair na hIaráine]] [[Catagóir:Stair Iosrael]] s3q314y908d2g65qft80e0yl9u0hupl 1320493 1320489 2026-07-14T14:39:33Z TGcoa 21229 1320493 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Imeacht}} Tar éis breis is 10 mbliana taidhleoireachta, ar an 14 Iúil 2015, bhí réiteach déanta ag an Iaráin le sé cinn de na Cumhachtaí Móra; tugadh an '''socrú núicléach leis an Iaráin''' air, nó '''an Plean Cuimsitheach Comhpháirteach Gníomhaíochta''' ('''Joint Comprehensive Plan of Action''' nó an '''JCPOA''').<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Socrú núicléach idir Meiriceá agus An Iaráin|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2015/0714/714675-socru-nuicleach-idir-meircea-agus-an-iarain/|date=2015-07-14|language=ga|author=Nuacht RTÉ}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://www.europarl.europa.eu/news/ga/headlines/world/20131125STO26158/an-socru-nuicleach-leis-an-iarain-beart-riachtanach-don-chomhar|teideal=An socrú núicléach leis an Iaráin: beart riachtanach don chomhar {{!}} Nuacht {{!}} Parlaimint na hEorpa|dáta=2014-01-29|language=ga|work=www.europarl.europa.eu|dátarochtana=2021-11-13}}</ref> Laghdaigh an comhaontú an baol ann go ndéanfaí iomadú ar airm núicléacha sa réigiún. Le linn na mblianta 2015-2018, bhí cigirí idirnáisiúnta in ann breathnú níos géire ar chúrsaí núicléacha san Iaráin. Ar an dtaobh eile den mhargadh, tháinig maolú ar na smachtbhannaí a bhí á leagan ar an Iaráin leis na blianta. [[Íomhá:JCPOA signatories.svg|mion|clé|Sínitheoirí an chomhaontaithe JCPOA, an tAontas Eorpach ina measc|220x220px]] [[Íomhá:Protests against Joint Comprehensive Plan of Action (JCPOA).jpg|mion|clé|Agóid in aghadih an JCPOA i dTehran, Lúnasa 2015|220x220px]] [[Íomhá:President Trump Gives Remarks on the Joint Comprehensive Plan of Action.webm|clé|mion|220x220px|Físeán: 8 Bealtaine 2018: - Trump ag labhairt]] [[Íomhá:Special Representative Hook Holds Press Conference with Israeli Prime Minister Netanyahu (50091531436).png|mion|clé|'Special Representative' na S-A, Brian Hook (cuid den rialtas Trump ag an am), agus príomhaire [[Iosrael]], Benjamin Netanyahu sa bhliain 2020|220x220px]] [[Íomhá:The Iran Nuclear Deal, What You Need to Know About the JCPOA.pdf|clé|mion|285x285px|pdf: "The Iran Nuclear Deal: What You Need to Know About the JCPOA", An Teach Bán in 2015]] === Cur in aghaidh, 2017-2018 === Tháinig Donald Trump i gcomharbacht ar Barack Obama in 2017. D'éirigh na Stáit Aontaithe as an margadh an bhliain dár gcionn. Rinne go leor daoine cáineadh ar an gcomhaontú: lucht tacaíochta an chogaidh i g[[Comhdháil na Stát Aontaithe|Comhdháil]] SAM (na [[Páirtí Poblachtach (Stáit Aontaithe)|Poblachtánaigh]]) agus an dream is diongbháilte i gceannaireacht na hIaráine, [[Iosrael]] agus na h[[An Araib Shádach|Araibe Sádaí]]. D'éirigh na Stáit Aontaithe as an margadh ar an 8 Bealtaine 2018. Cháin Trump an Socrú mar "an margadh is measa riamh". Chuir na Stáit Aontaithe faoi stiúir Trump smachtbhannaí níos diongbháilte ná riamh ar an Iaráin; chuaigh geilleagar na hIaráine in olcas agus d'atosaigh an tír a clár núicléach. Níor chas [[Hassan Rouhani]], [[Uachtarán]] na [[An Iaráin|hIaráine]], riamh le Trump; tuairimíocht gan dealramh a bhí ann sa bhliain 2019.<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/seans-maith-go-mbuailfidh-trump-le-hassan-rouhani-uachtaran-na-hiaraine/|teideal=‘Seans maith’ go mbuailfidh Trump le Hassan Rouhani, uachtarán na hIaráine|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2021-11-12}}</ref> Feallmharaíodh Qasem Soleimani, ceannaire mór míleata, ar an [[3 Eanáir]] [[2020]] ar an 3 Eanáir 2020. === Idirbheartaíocht, 2018-2025 === D’fhan an tAontas Eorpach, an Rúis agus an tSín mar pháirtithe sa chomhaontú agus rinne siad iarrachtaí é a chaomhnú. Chuaigh Rialtas Biden na S-A isteach san idirbheartaíocht in 2021. Bhí páirt ghníomhach ag Éirinn san idirbheartaíocht. Sa bhliain 2021, bhí [[Éire]] ceaptha ag na [[Na Náisiúin Aontaithe|Náisiúin Aontaithe]] mar áisitheoir san aighneas seo i dtaca le margadh 2015. D'iarr sí ar an Iaráin agus na [[Stáit Aontaithe Mheiriceá|Stáit Aontaithe]] a bheith rannpháirteach arís sa socrú.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.irishtimes.com/culture/tuarasc%C3%A1il/is-maith-go-bhfuil-margadh-d%C3%A9anta-leis-an-iar%C3%A1in-faoi-ch%C3%BArsa%C3%AD-n%C3%BAicl%C3%A9acha-1.1615632|teideal=Is maith go bhfuil margadh déanta leis an Iaráin faoi chúrsaí núicléacha|údar=Deaglán de Bréadún|language=en|work=The Irish Times|dátarochtana=2021-11-12}}</ref> Chas [[Simon Coveney]], FG, le Hassan Rouhani nuair a bhí sé fós ina Uachtarán sa bhliain 2021.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Coveney sásta lena chruinniú san Iaráin|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2021/0307/1201462-coveney-sasta-lena-chruinniu-san-iarain/|date=2021-03-07|language=ga|author=Nuacht RTÉ}}</ref> Bhí Rouhani ar an eite mheasartha san Iaráin (bhí "scaradh cumhachtaí" i bhfeidhm san Iaráin ag an am, idir na Mullánna, na polaiteoirí agus [[Cór Gharda na Réabhlóide Ioslamaí]]). I Lúnasa 2021, toghadh [[Ebrahim Raisi]], den dream is diongbháilte i d[[Tehran|Tehrān]]. Mar sin féin, bhí idirbheartaíocht ar siúl idir an dá thaobh le linn 2021-2025. === Cogaí, 2025- === Cuireadh tús le [[Cogadh na Dhá Lá Dhéag 2025]] ar an 13 Meitheamh 2025. Bhí cruinniú idir an dá pháirtí curtha sa sceideal don 14 Meitheamh. Ach thit na cainteanna as a chéile agus ní raibh aon dul siar air. {{Main|Cogadh Iosrael–Iaráin}}Cuireadh tús le [[Cogadh na hIaráine 2026]] ar an 28 Feabhra 2026. == Féach freisin == * [[Hassan Rouhani]] *[[Airm núicléacha]] *[[Cogadh Iosrael–Iaráin]] 2025 *[[Cogadh na Stát Aontaithe agus Iosrael in aghaidh na hIaráine|Cogadh Iosrael–SAM-Iaráin 2026]] == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Airm núicléacha]] [[Catagóir:Donald Trump]] [[Catagóir:Polasaí eachtrach na Stát Aontaithe]] [[Catagóir:Cogadh Iosrael–Iaráin]] [[Catagóir:Conarthaí na Ríochta Aontaithe]] [[Catagóir:Conarthaí na Stát Aontaithe]] [[Catagóir:Conarthaí na Fraince]] [[Catagóir:Stair na hIaráine]] [[Catagóir:Stair Iosrael]] toxgd94x48a2f40ekghr6im6co62h2b 1320494 1320493 2026-07-14T14:49:12Z TGcoa 21229 /* Cur in aghaidh, 2017-2018 */ 1320494 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Imeacht}} Tar éis breis is 10 mbliana taidhleoireachta, ar an 14 Iúil 2015, bhí réiteach déanta ag an Iaráin le sé cinn de na Cumhachtaí Móra; tugadh an '''socrú núicléach leis an Iaráin''' air, nó '''an Plean Cuimsitheach Comhpháirteach Gníomhaíochta''' ('''Joint Comprehensive Plan of Action''' nó an '''JCPOA''').<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Socrú núicléach idir Meiriceá agus An Iaráin|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2015/0714/714675-socru-nuicleach-idir-meircea-agus-an-iarain/|date=2015-07-14|language=ga|author=Nuacht RTÉ}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://www.europarl.europa.eu/news/ga/headlines/world/20131125STO26158/an-socru-nuicleach-leis-an-iarain-beart-riachtanach-don-chomhar|teideal=An socrú núicléach leis an Iaráin: beart riachtanach don chomhar {{!}} Nuacht {{!}} Parlaimint na hEorpa|dáta=2014-01-29|language=ga|work=www.europarl.europa.eu|dátarochtana=2021-11-13}}</ref> Laghdaigh an comhaontú an baol ann go ndéanfaí iomadú ar airm núicléacha sa réigiún. Le linn na mblianta 2015-2018, bhí cigirí idirnáisiúnta in ann breathnú níos géire ar chúrsaí núicléacha san Iaráin. Ar an dtaobh eile den mhargadh, tháinig maolú ar na smachtbhannaí a bhí á leagan ar an Iaráin leis na blianta. [[Íomhá:JCPOA signatories.svg|mion|clé|Sínitheoirí an chomhaontaithe JCPOA, an tAontas Eorpach ina measc|220x220px]] [[Íomhá:Protests against Joint Comprehensive Plan of Action (JCPOA).jpg|mion|clé|Agóid in aghadih an JCPOA i dTehran, Lúnasa 2015|220x220px]] [[Íomhá:President Trump Gives Remarks on the Joint Comprehensive Plan of Action.webm|clé|mion|220x220px|Físeán: 8 Bealtaine 2018: - Trump ag labhairt]] [[Íomhá:Special Representative Hook Holds Press Conference with Israeli Prime Minister Netanyahu (50091531436).png|mion|clé|'Special Representative' na S-A, Brian Hook (cuid den rialtas Trump ag an am), agus príomhaire [[Iosrael]], Benjamin Netanyahu sa bhliain 2020|220x220px]] [[Íomhá:The Iran Nuclear Deal, What You Need to Know About the JCPOA.pdf|clé|mion|285x285px|pdf: "The Iran Nuclear Deal: What You Need to Know About the JCPOA", An Teach Bán in 2015]] === Cur in aghaidh, 2017-2018 === Tháinig Donald Trump i gcomharbacht ar Barack Obama in 2017. D'éirigh na Stáit Aontaithe as an margadh an bhliain dár gcionn. Rinne go leor daoine cáineadh ar an gcomhaontú: lucht tacaíochta an chogaidh i g[[Comhdháil na Stát Aontaithe|Comhdháil]] SAM (na [[Páirtí Poblachtach (Stáit Aontaithe)|Poblachtánaigh]]), [[Iosrael]], [[An Araib Shádach]] agus fiú an dream is diongbháilte i gceannaireacht na hIaráine. D'éirigh na Stáit Aontaithe as an margadh ar an 8 Bealtaine 2018. Cháin Trump an Socrú mar "an margadh is measa riamh". Chuir na Stáit Aontaithe faoi stiúir Trump smachtbhannaí níos diongbháilte ná riamh ar an Iaráin; chuaigh geilleagar na hIaráine in olcas agus d'atosaigh an tír a clár núicléach. Níor chas [[Hassan Rouhani]], [[Uachtarán]] na [[An Iaráin|hIaráine]], riamh le Trump; tuairimíocht gan dealramh a bhí ann sa bhliain 2019.<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/seans-maith-go-mbuailfidh-trump-le-hassan-rouhani-uachtaran-na-hiaraine/|teideal=‘Seans maith’ go mbuailfidh Trump le Hassan Rouhani, uachtarán na hIaráine|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2021-11-12}}</ref> Feallmharaíodh Qasem Soleimani, ceannaire mór míleata, ar an [[3 Eanáir]] [[2020]] ar an 3 Eanáir 2020. === Idirbheartaíocht, 2018-2025 === D’fhan an tAontas Eorpach, an Rúis agus an tSín mar pháirtithe sa chomhaontú agus rinne siad iarrachtaí é a chaomhnú. Chuaigh Rialtas Biden na S-A isteach san idirbheartaíocht in 2021. Bhí páirt ghníomhach ag Éirinn san idirbheartaíocht. Sa bhliain 2021, bhí [[Éire]] ceaptha ag na [[Na Náisiúin Aontaithe|Náisiúin Aontaithe]] mar áisitheoir san aighneas seo i dtaca le margadh 2015. D'iarr sí ar an Iaráin agus na [[Stáit Aontaithe Mheiriceá|Stáit Aontaithe]] a bheith rannpháirteach arís sa socrú.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.irishtimes.com/culture/tuarasc%C3%A1il/is-maith-go-bhfuil-margadh-d%C3%A9anta-leis-an-iar%C3%A1in-faoi-ch%C3%BArsa%C3%AD-n%C3%BAicl%C3%A9acha-1.1615632|teideal=Is maith go bhfuil margadh déanta leis an Iaráin faoi chúrsaí núicléacha|údar=Deaglán de Bréadún|language=en|work=The Irish Times|dátarochtana=2021-11-12}}</ref> Chas [[Simon Coveney]], FG, le Hassan Rouhani nuair a bhí sé fós ina Uachtarán sa bhliain 2021.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Coveney sásta lena chruinniú san Iaráin|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2021/0307/1201462-coveney-sasta-lena-chruinniu-san-iarain/|date=2021-03-07|language=ga|author=Nuacht RTÉ}}</ref> Bhí Rouhani ar an eite mheasartha san Iaráin (bhí "scaradh cumhachtaí" i bhfeidhm san Iaráin ag an am, idir na Mullánna, na polaiteoirí agus [[Cór Gharda na Réabhlóide Ioslamaí]]). I Lúnasa 2021, toghadh [[Ebrahim Raisi]], den dream is diongbháilte i d[[Tehran|Tehrān]]. Mar sin féin, bhí idirbheartaíocht ar siúl idir an dá thaobh le linn 2021-2025. === Cogaí, 2025- === Cuireadh tús le [[Cogadh na Dhá Lá Dhéag 2025]] ar an 13 Meitheamh 2025. Bhí cruinniú idir an dá pháirtí curtha sa sceideal don 14 Meitheamh. Ach thit na cainteanna as a chéile agus ní raibh aon dul siar air. {{Main|Cogadh Iosrael–Iaráin}}Cuireadh tús le [[Cogadh na hIaráine 2026]] ar an 28 Feabhra 2026. == Féach freisin == * [[Hassan Rouhani]] *[[Airm núicléacha]] *[[Cogadh Iosrael–Iaráin]] 2025 *[[Cogadh na Stát Aontaithe agus Iosrael in aghaidh na hIaráine|Cogadh Iosrael–SAM-Iaráin 2026]] == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Airm núicléacha]] [[Catagóir:Donald Trump]] [[Catagóir:Polasaí eachtrach na Stát Aontaithe]] [[Catagóir:Cogadh Iosrael–Iaráin]] [[Catagóir:Conarthaí na Ríochta Aontaithe]] [[Catagóir:Conarthaí na Stát Aontaithe]] [[Catagóir:Conarthaí na Fraince]] [[Catagóir:Stair na hIaráine]] [[Catagóir:Stair Iosrael]] 327ephh1crmojg95bdbd4v60se40as4 0 101200 1320540 1205604 2026-07-14T18:29:28Z InternetArchiveBot 47196 Bluelink 1 book for [[Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260714sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1320540 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Ainmhí Bheo}} Is géineas [[Baictéir Ghram-dhiúltacha|Gram-dhiúltach]], neamh-[[Spór|spór]]-dhéanmhach, anaerób éigeanta agus éagluaisteach ón bhfine Porphyromonadaceae é '''Porphyromonas'''.<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Summanen|first=Paula|title=Porphyromonas|journal=Bergey's Manual of Systematics of Archaea and Bacteria|pages=1–14|date=1 January 2015|doi=10.1002/9781118960608.gbm00246|publisher=John Wiley & Sons, Ltd}}</ref><ref name="Porphyromonas"><cite class="citation journal cs1" id="CITEREFParte"><span class="cx-segment" data-segmentid="112">Parte, A.C. [https://lpsn.dsmz.de/genus/porphyromonas "Porphyromonas"]. </span><span class="cx-segment" data-segmentid="113">''[[LPSN]]''.</span></cite></ref><ref name="UniProt"><templatestyles src="Module:Citation/CS1/styles.css"></templatestyles><cite class="citation journal cs1">[https://www.uniprot.org/taxonomy/836 "Porphyromonas"]. ''www.uniprot.org''.</cite></ref><ref>{{Luaigh foilseachán|author=Parker|first=Charles Thomas|title=Nomenclature Abstract for Porphyromonas.|journal=The NamesforLife Abstracts|doi=10.1601/nm.8020|year=2009}}</ref> Fuarthas amach go bhfuil an géineas seo mar chuid den mhicribhithóm seileach.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Preliminary analysis of salivary microbiome and their potential roles in oral lichen planus|first=Kun|author=Wang|date=10 March 2016|journal=Scientific Reports|volume=6|issue=1|pages=22943|doi=10.1038/srep22943|pmid=26961389|pmc=4785528|bibcode=2016NatSR...622943W}}</ref> Tá sé léirithe ag úsáid seicheamhaithe mheitigéanómaíocha géinte 16S rARN spriocdhírithe go bhfuil ionadaíocht mhaith ag an ngéineas i ndaoine sláintiúla ón [[:en:Human_Microbiome_Project|''Human Microbiome Project'']] .<ref>{{Luaigh foilseachán|author=The Human Microbiome Project Consortium|date=June 2012|title=Structure, function and diversity of the healthy human microbiome|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2012-06-14_486_7402/page/207|journal=Nature|volume=486|issue=7402|pages=207–214|doi=10.1038/nature11234|pmid=22699609|pmc=3564958|bibcode=2012Natur.486..207T|issn=0028-0836}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|author=Segata|first=Nicola|date=2012|title=Composition of the adult digestive tract bacterial microbiome based on seven mouth surfaces, tonsils, throat and stool samples|journal=Genome Biology|volume=13|issue=6|pages=R42|doi=10.1186/gb-2012-13-6-r42|pmid=22698087|issn=1465-6906|url=https://cloudfront.escholarship.org/dist/prd/content/qt7bn613d6/qt7bn613d6.pdf|pmc=3446314}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|author=Faust|first=Karoline|date=2012-07-12|title=Microbial Co-occurrence Relationships in the Human Microbiome|journal=PLOS Computational Biology|volume=8|issue=7|pages=e1002606|doi=10.1371/journal.pcbi.1002606|pmid=22807668|issn=1553-7358|pmc=3395616|bibcode=2012PLSCB...8E2606F}}</ref> == Tagairtí == {{Reflist}} [[Catagóir:Bacteroidota]] [[Catagóir:Géinis bhaictéaracha]] qp6ph2ygxil2nl2wmgwxzpdo1xi7gnr 0 102296 1320544 1136160 2026-07-14T18:37:37Z InternetArchiveBot 47196 Bluelink 1 book for [[Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260714sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1320544 wikitext text/x-wiki Is éard is '''leibhéal tomhais''' nó '''scála tomhais''' ann ná aicmiú a chuireann síos ar nádúr na faisnéise laistigh de na luachanna a shanntar d'[[Athróga neamhspleácha agus athróga spleácha|athróga]].<ref>[https://link.springer.com/referenceworkentry/10.1007/978-1-4020-5614-7_1971 Kirch, Wilhelm, ed. (2008). "Level of Measurement". Encyclopedia of Public Health. Vol. 2. Springer. pp. 851–852.]</ref> D'fhorbair an síceolaí [[Stanley Smith Stevens]] an t-aicmiú is cáiliúla le ceithre leibhéal, nó scálaí, tomhais: ainmniúil, orduimhriúil, eatramh, agus cóimheas. <ref name="Stevens 1946">{{Luaigh foilseachán|author=Stevens|first=S. S.|authorlink=Stanley Smith Stevens|teideal=On the Theory of Scales of Measurement|journal=[[Science (journal)|Science]]|volume=103|issue=2684|pages=677–680|date=7 Meitheamh 1946|pmid=17750512|doi=10.1126/science.103.2684.677|bibcode=1946Sci...103..677S}}</ref> Is sa tsíceolaíocht a tháinig an creat seo haghaidh leibhéil idirdhealaitheacha tomhais agus tá sé cáinte go forleathan ag scoláirí i ndisciplíní eile.<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Michell|first=J.|year=1986|title=Measurement scales and statistics: a clash of paradigms|url=https://archive.org/details/sim_psychological-bulletin_1986-11_100_3/page/398|doi=10.1037/0033-2909.100.3.398|journal=Psychological Bulletin|volume=100|issue=3|pages=398–407}}</ref> Áirítear le haicmithe eile iad siúd ag Mosteller agus Tukey, agus ag Chrisman. ==Tagairtí== {{reflist}} [[Catagóir:Modh eolaíoch|Scálaí tomhais]] [[Catagóir:Cineálacha sonraí staidrimh]] [[Catagóir:Tomhas]] [[Catagóir:Eolaíocht chognaíoch]] ovhj2plgv3iihu0l2gsmhad5emd3af0 0 103018 1320526 1295949 2026-07-14T17:49:29Z InternetArchiveBot 47196 Bluelink 1 book for [[Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260714sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1320526 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Imeacht}} {{glanadh}} [[Íomhá:McCarthy_Cohn.jpg|mion| [[Joseph McCarthy]] agus Roy Cohn le linn éisteachtaí an Airm–McCarthy]] Ba scaoll morálta é '''An Scanradh Lavender''' faoi dhaoine [[Homaighnéasacht|homaighnéasacha]] i rialtas [[na Stát Aontaithe]] a d’fhág gur ollbhriseadh na sheirbhís rialtais seo go léir i lár an 20ú haois. Chuir sé seo leis an bhfeachtas frith-chumannach ar a dtugtar McCarthyism agus An Dara Scanradh Dearg, agus bhí sé ar aon dul leis.<ref>[http://www.press.uchicago.edu/Misc/Chicago/404811in.htmlAn interview with David K. Johnson author of The Lavender Scare: The Cold War Persecution of Gays and Lesbians in the Federal Government]</ref> Dúradh gur rioscaí slándála náisiúnta iad lucht leispiach agus aerach agus gur comhbhádóirí cumannacha iad, rud a d'eascair feachtas géar ina n-aghaidh agus iad a bhaint ó fhostaíocht stáit Ceapadh go raibh daoine aeracha níos so-ghabhálaí i leith ionramhála, rud a d’fhéadfadh a bheith ina bagairt don tír.<ref name=":5">{{Luaigh foilseachán|author=Shibusawa|first=Naoko|date=September 2012|title=The Lavender Scare and Empire: Rethinking Cold War Antigay Politics|url=https://archive.org/details/diplomatic-history_2012-09_36_4/page/723|journal=Diplomatic History|volume=36|issue=4|pages=723–752|doi=10.1111/j.1467-7709.2012.01052.x}}</ref> An Scanradh Lavender –freagra oifigiúil an rialtais feidearálach ar phobal leispiacha agus aerach infheicthe agus ar bhagairt homaighnéasach a braite mar bhagairt – géarleanúint normalaithe ar homaighnéasaigh trí institiúidiú maorlathach na homafóibe. Scríobh iar-Sheanadóir SAM Alan K. Simpson: <blockquote> "The so-called 'Red Scare' has been the main focus of most historians of that period of time. A lesser-known element ... and one that harmed far more people was the witch-hunt McCarthy and others conducted against homosexuals."<ref>{{Cite book |last=McDaniel |first=Rodger |year=2013 |chapter=Prologue: 'Have You Considered My Servant Lester?' |chapter-url=https://archive.org/details/dyingforjoemccar0000mcda |chapter-url-access=registration |title=Dying for Joe McCarthy's Sins: The Suicide of Wyoming Senator Lester Hunt |url=https://archive.org/details/dyingforjoemccar0000mcda |url-access=registration |location=Cody, WY |publisher=WordsWorth |pages=xiii–xxi |isbn=9780983027591 |oclc=839278347}}</ref></blockquote> </blockquote> ==Sanasaíocht== Bhí tóir ar an téarma don ghéarleanúint seo i leabhar 2004 David K. Johnson a rinne staidéar ar an bhfeachtas frith-homaighnéasach seo, ''The Lavender Scare''. Tharraing an leabhar a theideal ón téarma “lavender lads”, a d’úsáid an Seanadóir Everett Dirksen arís agus arís eile mar chomhchiall d’fhir homaighnéasach. Sa bhliain 1952, dúirt Dirksen go gciallódh bua Poblachtach i dtoghcháin na Samhna go ndíbrítear "the lavender lads" as Roinn Stáit na Stát Aontaithe.<ref>[[Stephen_J._Whitfield]], ''The Culture of the Cold War'', 2nd ed. (Johns Hopkins University Press, 1996), p. 44</ref><ref>Byron C. Hulsey, ''Everett Dirksen and His Presidents: How a Senate Giant Shaped American Politics'' (University Press of Kansas, 2000), 48–49</ref> Bhí an frása in úsáid freisin ag an iris ''Confidential'', tréimhseachán a bhfuil aithne air as bheith ag cúlchaint faoi ghnéasacht na bpolaiteoirí agus na réaltaí Hollywood mór le rá.<ref>Samuel Bernstein, "Lavender Lads Bartone Babes", ''[[The Advocate (LGBT magazine)|The Advocate]]'', February 27, 2007. On the association of a variety colors with homosexuality, see Venetia Newall, "Folklore and Male Homosexuality", ''Folklore'', vol. 97, no. 2, 1986, 126</ref> ==Stair== I bhfad roimh imscrúduithe de chuid na Comhdhála sa bhliain 1950, bhí córas casta agus éifeachtach rialacháin, teaicticí agus pearsanra forbartha ag institiúidí na SA cheana féin chun homaighnéasach a aimsiú a bheadh ​​ina meicníochtaí forfheidhmithe le linn an Scanraidh Lavender. Bhain sé seo le leathnú ginearálta ar an stát maorlathach le linn deireadh an naoú haois déag, le hinstitiúidí a rinne catagóiriú níos córasaí ar dhaoine mar dhaoine mí-oiriúnacha nó oiriúnacha, lena n-áirítear homaighnéasaigh sa chatagóir mí-oiriúnach mar aon le daoine a ainmníodh mar "díobhálach go coireachta" nó "truaillithe go morálta" cé nach ndearna siad gníomhaíocht rialála go comhsheasmhach ina leith seo go dtí níos déanaí. == Tagairtí == {{Reflist}} [[Catagóir:1950idí i stair LADT]] [[Catagóir:I ndiaidh an Dara Cogadh Domhanda sna Stáit Aontaithe]] [[Catagóir:Frith-chumannachas sna Stáit Aontaithe]] [[Catagóir:Cinsireacht ar shaincheisteanna LADT]] [[Catagóir:Idirdhealú in aghaidh daoine LADT sna Stáit Aontaithe]] [[Catagóir:Stair chearta sibhialta LADT sna Stáit Aontaithe]] [[Catagóir:Homafóibe]] [[Catagóir:Stair LGBT sna Stáit Aontaithe]] [[Catagóir:Teoiricí comhcheilge a bhaineann le LADT]] [[Catagóir:McCarthyism]] [[Catagóir:Scaoll morálta]] [[Catagóir:Stair pholaitiúil na Stát Aontaithe]] [[Catagóir:Scanraí]] lg3qgtoff9nl21utok7svvj6n3ss8mp 0 103077 1320587 1317237 2026-07-14T20:26:55Z InternetArchiveBot 47196 Bluelink 1 book for [[Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260714sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1320587 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Státseirbhíseach agus riarthóir coilíneachta Briotanach ab ea '''Charles Edward Trevelyan''' (2 Aibreán 1807 – 19 Meitheamh 1886). D'oibrigh sé leis an rialtas coilíneach i [[Calcúta|gCalcúta]] na h[[An India|India]] nuair a bhí sé ina fhear óg. D’fhill sé ar an mBreatain agus ghlac sé le post mar Rúnaí Cúnta an Státchiste. Lena linn sin, bhí sé freagrach as polasaí tubaisteach an rialtais ar [[An Gorta Mór|an nGorta Mór]]. Bhí Trevelyan lárnach sa phróiseas athchóirithe ar Státseirbhís na Breataine sna 1850idí. Nuair ba mheasa an gorta, bhí Trevelyan mall ag tabhairt amach cúnamh bia agus airgid do mhuintir na hÉireann mar gheall ar a chreideamh láidir in eacnamaíocht ''laissez-faire'' agus sa [[Geilleagar margaidh|gheilleagar saormhargaidh]].<ref>''A History of Britain'', Simon Schama, 2001</ref>  Scríobh sé faoin Ghorta Mór i dtéarmaí ciníocha agus cinedhíothacha: “Sheol breithiúnas Dé an tubaiste chun ceacht a mhúineadh do na hÉireannaigh, níor chóir an tubaiste sin a mhaolú rómhór. … Ní hé olc ábhartha an Ghorta an fíorolc a gcaithfimid cur ina choinne, ach an t-olc morálta a bhaineann le nádúr leithleach claonach clamprach an phobail.”<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.ricorso.net/rx/az-data/authors/t/Trevelyan_CE/life.htm|teideal=(Sir) Charles Edward Trevelyan|dátarochtana=2022-07-17|quote=“The judgement of God sent the calamity to teach the Irish a lesson, that calamity must not be too much mitigated. … The real evil with which we have to contend is not the physical evil of the Famine, but the moral evil of the selfish, perverse and turbulent character of the people”}}</ref> == Bunús eitneach == Ba de shliocht uasal ársa [[Corn na Breataine|de Chorn na Breataine]], rugadh é i dTaunton, [[Somerset]], mac leis an Urramach George Trevelyan, an tráth úd ina shagart Cornach, ina dhiaidh sin Ard-deagánach Taunton, 3ú mac Sir John Trevelyan Bt [[Teachta Parlaiminte|FP]] de Nettlecombe Court i Somerset. Ba í Harriet Neave, iníon an Bhairnéid Sir Richard Neave FP, Gobharnóir [[Banc Shasana|Bhanc Shasana]], a mháthair. mac leis an Urramach George Trevelyan, ministir Cornach ag an am sin,<ref>{{Cite journal|author=Balfour, R.A.C.|date=1990–92|title=The Highland and Island Emigration Society, 1852–1858|journal=Transactions of the Gaelic Society of Inverness|volume=LVII|pages=429–566|p=441}}</ref> agus Ard-Déagánach Taunton níos déanaí. Ba í Harriet Neave a mháthair, iníon le Richard Neave, an 1ú Bairnéad. Díorthaíodh cuid mhaith de shaibhreas an teaghlaigh ó [[Sclábhaíocht|shealbhú sclábhaithe]] i [[Greanáda|nGreanáda]].<ref>{{Lua idirlín|teideal=Britain’s Idyllic Country Houses Reveal a Darker History|url=https://www.newyorker.com/magazine/2021/08/23/britains-idyllic-country-houses-reveal-a-darker-history|údar=Sam Knight|dáta=2021-08-16|teanga=en|dátarochtana=2022-07-17|work=The New Yorker}}</ref> ==Oideachas== D'fhreastail sé ar ''Blundell's School'' in Devon, ar ''Charterhouse School'', agus ansin ar Choláiste Chomhlacht na nIndiacha Thoir (''East India Company College'') ag Haileybury in [[Hertfordshire]]. Bhí Trevelyan ina mhac léinn de chuid an eacnamaí [[Thomas Malthus]] ag Haileybury. Deirtear go minic gurb é seo an fáth ar chloígh sé chomh docht sin le teoiricí daonra Mhalthus le linn an Ghorta Mhóir.<ref>{{Cite book|author=Laura Trevelyan|title=A Very British Family: The Trevelyans and their World|publisher=I. B. Taurus|location=Londain|year=2006|language=en|pages=25}}</ref> == Gairmréim == === An India === Sa bhliain 1826, ghlac sé post le [[Comhlacht na nIndiacha Thoir]] mar scríbhneoir tar éis dó cumas maith i dteangacha agus i gcanúintí na hÁise a léiriú ó bhí sé óg. Ar an 4 Eanáir 1827, ceapadh Trevelyan mar chúntóir do Charles Theophilus Metcalfe, an coimisinéir i n[[Deilí]], áit ar cuireadh de chúram air roinnt misean tábhachtach a chur i gcrích. Ar feadh tamaill, bhí sé ina chaomhnóir ar an ógánach Madhu Singh, an Ráiseá Bhurtpore. D’oibrigh sé freisin chun cóir mhaireachtála an phobail dhúchasaigh a fheabhsú.<ref>{{Luaigh foilseachán|author=McRae|first=Malcolm|year=1962|title=Sir Charles Trevelyan's Indian Letters, 1859–1865|url=https://archive.org/details/sim_english-historical-review_1962-10_77_305/page/706|journal=The English Historical Review|publisher=Oxford University Press|volume=77|issue=305|pages=706–712|doi=10.1093/ehr/lxxvii.cccv.706}}</ref> Chuir sé deireadh leis na dleachtanna iompair a bhí ina mbac ar thrádáil inmheánach na hIndia le fada an lá. As na seirbhísí seo, fuair sé buíochas ón Ard-Ghobharnóir. Sular fhág sé Deilí, bhronn sé airgead dá chuid féin chun sráid leathan a thógáil trí bhruachbhaile nua, ar tugadh Trevelyanpur air ón am sin amach. Sa bhliain 1831, bhog sé go Calcúta, agus ceapadh é mar leas-rúnaí an rialtais sa roinn polaitíochta. Bhí díograis ar leith ar Trevelyan i gcúrsaí oideachais, agus sa bhliain 1835, go mór mór mar gheall ar a sheasmhacht, rinne an rialtas cinneadh i bhfabhar litríocht agus eolaíocht na hEorpa a scaipeadh i measc na nIndiach. D’fhoilsigh Trevelyan cuntas ar iarrachtaí an rialtais sa réimse oideachais, dar teideal ''On the Education of the People of India,'' sa bhliain 1838. I mí Aibreáin 1836, ainmníodh é ina rúnaí ar bhord ioncaim Sudder, oifig a bhí aige go dtí gur fhill sé ar Shasana i mí Eanáir 1838. === Ról s'aigesan sa Ghorta Mór === Ar 21 Eanáir 1840, thosaigh sé i bpost nua mar rúnaí cúnta Státchiste na Banríona i Londain, agus d'oibrigh sé sa ról sin ar feadh naoi mbliana déag. In Éirinn, rinne sé riaradh ar oibreacha fóirithinte idir 1845 agus 1847, nuair a bhí breis agus 734,000 fear fostaithe ag an rialtas le linn an Ghorta Mhóir. Meastar go bhfuair timpeall is milliún duine bás in Éirinn de bharr an ocrais agus an ghalair eipidéime idir 1846 agus 1851, agus chuaigh thart ar dhá mhilliún eile ar imirce i dtréimhse beagáinín níos mó ná deich mbliana (1845–55). Ar 27 Aibreán 1848, bronnadh teideal KCB (''Knight Commander of the Order of the Bath'') ar Trevelyan i ndíol ar a chuid seirbhíse. Thosaigh an Gorta Mór in Éirinn mar thubaiste nádúrtha ar scála ollmhór, ach chuaigh na héifeachtaí in olcas mar gheall ar ghníomhartha agus easpa gníomhaíochta an rialtais Fuig, faoi cheannas an [[John Russell, 1ú Iarla Russell|Tiarna John Russell]] sna blianta ríthábhachtacha ó 1846 go 1852. Chreid go leor ball d’uasaicme agus de mheánaicme na Breataine gur foiche Dé é an gorta. Rinne Trevelyan a dhícheall an dearcadh seo a chur chun cinn, agus bhí cumhacht ar leith aige toisc gurbh é a bhí freagrach as polasaí fóirithinte na hÉireann a riaradh ar feadh blianta an ghorta. Ina leabhar ''The Irish Crisis'', a foilsíodh in 1848, rinne Trevelyan cur síos ar an ngorta mar “bhuille díreach ó Dhia uilefheasach uilethrócaireach”, buille a nocht “fréamh dhomhain dhaingean an olcais shóisialta”. Dúirt sé gurb é an gorta “an cógas géar, ach éifeachtúil, lenar féidir an leigheas a chur i gcrích... Go dtuga Dia don ghlúin dár tairgeadh an deis iontach seo a páirt a dhéanamh i gceart…”<ref>{{Cite book|author=C. E. Trevelyan, Esq.|title=The Irish Crisis|publisher=Longman, Brown, Green, & Longmans|location=Londain|year=1848|language=en|url=https://archive.org/details/irishcrisis00trevgoog/|accessdate=2022-07-17|pages=201|quote=…the sharp but effectual remedy by which the cure is likely to be effected… God grant that the generation to which this great opportunity has been offered may rightly perform its part…}}</ref> Is de bharr an mheoin seo a chuir Trevelyan ina luí ar an rialtas gan tada a dhéanamh chun srian a chur ar dhrochéifeachtaí an ghorta. Le linn an Ghorta Mhóir, go háirithe sa bhliain 1846, bhí Rialtas Fuig-Liobrálach i gcumhacht sa Bhreatain, agus Trevelyan i gceannas ar an Státchiste.<ref>{{Cite book|author=Ciarán Ó Murchadha|title=The Great Famine: Ireland's Agony 1845–1852|publisher=Hambledon Continuum|location=|year=|language=Béarla|pages=50}}</ref> Sa phost seo, bhí tionchar nach beag aige ar chinntí na Parlaiminte, go háirithe na pleananna i gcomhair fóirithinte in Éirinn. {{Sfn|Ó Murchadha|2011|p=50}} Mar aon leis an rialtas Fuig, chreid sé go raibh ar Éirinn í féin a chur ina ceart agus gurbh é dearcadh ''laissez-faire'' an réiteach ab fhearr. Chreid sé dá dtabharfadh Rialtas na Breataine gach a raibh ag teastáil d’Éirinn, go rachadh muintir na hÉireann i muinín Rialtas na Breataine in ionad a gcuid fadhbanna féin a réiteach.{{Sfn|Ó Murchadha|2011|p=54}} Dá bharr seo, i samhradh na bliana 1846, thug Trevelyan ordú Cláir Fóirithinte Peel, a bhí i bhfeidhm ó bhlianta tosaigh an ghorta, a dhúnadh. Rinne Sir Charles Wood é seo an 21 Iúil 1846. {{Sfn|Ó Murchadha|2011|p=51}} Tar éis deireadh Chláir Fóirithinte Peel, rith an rialtas an tAcht um Rátaí Saothair, a sholáthair cúnamh do na ceantair ba mhó a bhí buailte ag an ngorta amháin.{{Sfn|Ó Murchadha|2011|p=54}} Thóg sé go leor ama an tAcht seo a chur i bhfeidhm, de réir mar a bhí beartaithe ag Trevelyan, rud a lig do rialtas na Breataine a laghad airgid agus is féidir a chaitheamh chun teacht i bhfóir ar dhaoine a bhí fáil bháis leis an ocras. Chreid Trevelyan gur cheart go bhfeicfeadh an lucht oibre gur cúis áthais an gorta, mar dheis a bhfómhar féin a chur isteach, agus pá a fháil trí fómhar a dhéanamh ar son feirmeoirí móra freisin.{{Sfn|Ó Murchadha|2011|p=54}} Ach mar gheall ar dhúchan na bprátaí, ní raibh aon fhómhar le cur isteach, agus ní raibh na feirmeoirí in ann oibrithe talmhaíochta a fhostú.{{Sfn|Ó Murchadha|2011|p=54}} Chuir Trevelyan a thuairimí in iúl i litreacha chuig an Tiarna Monteagle Bhréanainn agus in alt in ''[[The Times]]''. Ach sa bhliain 1846, bhí níos mó ná nócha faoin gcéad den bharr prátaí scriosta.{{Sfn|Murchadha|2011|p=48}} Tá sé tábhachtach a thabhairt faoi deara nár cuireadh isteach ar na barra móra coirce agus gráin, agus dá ndéanfaí na barra sin a dháileadh ar mhuintir na hÉireann seachas iad a onnmhairiú, d’fhéadfaí an t-ollocras a sheachaint.<ref name="BBC 2001">{{Lua idirlín|url=https://www.bbc.co.uk/history/british/victorians/famine_01.shtml|teideal=History – British History in depth: The Irish Famine|work=BBC}}</ref> Scríobh Trevelyan chuig an Tiarna Monteagle Bhréanainn, iar-[[Seansailéir an Státchiste|Sheansailéir an Státchiste]], go raibh an gorta ina “mheicníocht éifeachtach chun daonra iomarcach a laghdú”, agus gur “breithiúnas Dé” a bhí ann. Ina theannta sin, scríobh sé “Ní hé olc ábhartha an Ghorta an fíorolc a gcaithfimid cur ina choinne, ach an t-olc morálta a bhaineann le nádúr leithleach claonach clamprach an phobail”.<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.parliament.uk/about/living-heritage/evolutionofparliament/legislativescrutiny/parliamentandireland/overview/the-great-famine/|teideal=The great famine — UK Parliament|dátarochtana=2022-07-17}}</ref> Ina litir chuig an Tiarna Monteagle ar an 9 Deireadh Fómhair 1846, dúirt Trevelyan go raibh “bunaíochtaí an rialtais ag déanamh a ndíchill an mórthubaiste seo a mhaolú agus an chontúirt seo a sheachaint” mar a bhí ar a gcumas déanamh amhlaidh.<ref name="Lord Monteagle 1846 p. 51">“Letter of Trevelyan to Lord Monteagle,” (9 Deireadh Fómhair 1846) in Kissane (eag.), lch. 51</ref> Mhol Trevelyan an rialtas, ach cháin sé na huaisle Éireannacha ina litir, ag cur an mhilleáin orthu as an ngorta.<ref name="Lord Monteagle 1846 p. 51" /> Chreid sé go raibh na tiarnaí talún freagrach as na oibrithe a bheathú agus táirgiúlacht na talún a mhéadú.<ref name="Lord Monteagle 1846 p. 51" /> D'aontaigh ''The Times'' le Trevelyan, ag cur locht ar na huaisle toisc nár thugadar treoir dá gcuid tionóntaí an talamh a fheabhsú agus barra seachas prátaí a chur.<ref>Nuachtán ''The Times'' (22 Meán Fómhair 1846), in Gray, lgh. 154-155</ref> Ina litir chuig an Tiarna Monteagle, cheangail Trevelyan na huaisle leis “an gcuid lochtach den charachtar náisiúnta” acu agus cháin sé iad as a bheith ag súil go gcuirfeadh an rialtas gach rud ina cheart, “amhail is nach bhfuil aon pháirt acu féin sa ghéarchéim mhór seo.” <ref name="Lord Monteagle 1846 p. 51" /> Trí mhilleán a chur ar na huaisle, bhí Trevelyan ag cosaint gníomhartha, agus easpa gníomhaíochta, Rialtas na Breataine. Ar ndóigh, bhí na huaisle céanna ag saothrú barra coirce agus gráin chomh maith le feoil — bia a bhí á easpórtáil go Sasana de réir an tonna, faoi gharda armtha. In am, scaip dúchan na bprátaí chuig [[Na Garbhchríocha|Garbhchríocha na hAlban]], agus ba chúis anró agus bháis é thall ansin freisin. Sa bhliain 1851, mar fhreagra ar an ngéarchéim sin, bhunaigh Trevelyan agus Sir John McNeill an Highland and Island Emigration Society. Ó 1851 go dtí gur cuireadh deireadh leis in 1858, rinne an cumann urraíocht ar imirce timpeall 5,000 Albanach go dtí an Astráil, agus mar sin mhéadaigh sé an dochar a rinne “[[Fuadach na nGael|Fuadach nan Gàidheal]]”.<ref>{{Luaigh foilseachán|volume=49|author=MacMillan|first=David|year=1963|title=Sir Charles Trevelyan and the Highland and Island Emigration Society, 1849-1859|journal=Journal of the Royal Australian Historical Society}}</ref> === Athchóiriú na Státseirbhíse === Sa bhliain 1853, mhol Trevelyan córas nua chun daoine a fhostú i státseirbhís an rialtais. Leag Tuarascáil Northcote–Trevelyan, a shínigh sé féin agus Sir Stafford Northcote i mí na Samhna 1853, dar teideal ''The Organisation of the Permanent Civil Service'', an dúshraith chun daoine cáilithe agus oilte a earcú i bpoist nach raibh ar fáil roimhe sin ach do dhaoine uaisle agus baill de theaghlaigh a raibh tionchar acu, agus a bhain leas as líonraí pearsanta. An sprioc a bhí ann ná córas bunaithe ar thuillteanas chur ar bun. == Cultúr an Phobail == * D’admhaigh [[Anthony Trollope]] gurbh é Trevelyan an múnla do Gregory Hardlines ina úrscéal ''The Three Clerks'' (1858) <ref>{{Lua idirlín|url=https://trollopesociety.org/character/hardlines-sir-gregory/|dátarochtana=2022-07-17|teideal=Hardlines, Sir Gregory — Trollope Society|work=The Trollope Society}}</ref> * Is dócha gur bhunaigh [[Charles Dickens]] an t-uasal finíoch Tite Barnacle, carachtar ina úrscéal ''Little Dorrit,'' ar Trevelyan.<ref>{{Cite book|author=Lauren M. E. Goodlad|title=Victorian Literature and the Victorian State|publisher=JHU Press|year=2013|language=Béarla|pages=121}}</ref> Tá Barnacle i gceannas ar “Oifig na Timchainte”, áit a dtéann gach rud timpeall i gciorcail, agus nach ndéantar aon rud riamh. * Déanann an banna rac-cheoil Gael-Mheiriceánach Black 47 tagairt do Trevelyan ina n-amhrán den ainm céanna ar an albam ''Fire of Freedom'', Tá an Bhanríon Victoria agus an Tiarna Russell luaite i measc na ndaoine a bhí freagrach as an nGorta Mór. * Tagraítear do Trevelyan san amhrán Éireannach “''[[The Fields of Athenry]]''” le Pete St. John, faoin nGorta Mór: “''Michael, they have taken you away / because you stole Trevelyan's corn / so the young might see the morn / now a prison ship lies waiting in the bay.''” <ref>{{Lua idirlín|url=http://www.plyrics.com/lyrics/dropkickmurphys/fieldsofathenry.html|teideal=DROPKICK MURPHYS LYRICS|dátarochtana=2022-07-17|archivedate=2023-03-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230306233700/http://www.plyrics.com/lyrics/dropkickmurphys/fieldsofathenry.html}}</ref> Mar gheall ar a chuid polasaithe le linn an Ghorta Mhóir, tá Trevelyan i measc na ndaoine is mó a bhfuil gráin air i stair na hÉireann, in éineacht le [[Cromail in Éirinn 1649-1650|hOliver Cromwell]], a chloígh an tír sa 17ú haois. == Foilseacháin == * ''The Application of the Roman Alphabet to all the Oriental Languages,'' 1834; 3ú heagrán, 1858. * ''A Report upon the Inland Customs and Town Duties of the Bengal Presidency,'' 1834. * ''The Irish Crisis,'' 1848; 2ú heagrán, 1880. * ''The Army Purchase Question and Report and Evidence of the Royal Commission considered,'' 1858. * ''The Purchase System in the British Army,'' 1867; 2ú heagrán, 1867. * ''The British Army in 1868,'' 1868; 4ú heagrán, 1868. * ''A Standing or a Popular Army,'' 1869. * ''Three Letters on the Devonshire Labourer,'' 1869. * ''From Pesth to Brindisi, being Notes of a Tour,'' 1871; 2ú heagrán, 1876. * ''The Compromise offered by Canada in reference to the reprinting of English Books,'' 1872. * ''Christianity and Hinduism contrasted,'' 1882. == Tagairtí == {{reflist}} {{An Gorta Mór}} {{DEFAULTSORT:Trevelyan, Charles}} [[Catagóir:Básanna i 1886]] [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1807]] [[Catagóir:An Gorta Mór]] [[Catagóir:Daoine Sasanacha]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Polaiteoirí na hIndia]] [[Catagóir:Ridirí]] [[Catagóir:Somerset]] [[Catagóir:Státseirbhísigh]] [[Catagóir:Uaisleacht Eorpach]] nuhih72bue7l9kcma2vixuhwho16t9s 0 103590 1320542 1243676 2026-07-14T18:34:04Z InternetArchiveBot 47196 Bluelink 1 book for [[Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260714sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1320542 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Ba dhochtúir Albanach é '''Sir Patrick Manson''' GCMG FRS (3 Deireadh Fómhair 1844 – 9 Aibreán 1922) a rinne fionnachtana tábhachtacha sa t[[seadeolaíocht]], agus ba bhunaitheoir réimse na míochaine trópaicí é. Bhain sé céim mháistreachta le Máinliacht, Dochtúireacht le Leigheas agus Dochtúireacht Dlí amach ó [[Oilthigh Obar Dheathain|Ollscoil Obar Dheathain]]. Thrasnaigh a ghairmréim leighis thar [[an Téaváin]], an tSín, [[Hong Cong]], agus [[Londain]]. Fuair sé amach gur féidir [[An Fhioláiriáis|an fhioláiriáis]] a tharchur trí mhuiscítí. Is é seo bunús na míochaine trópaicí nua-aimseartha, agus cuireadh an buafhocal '"Athair an Leighis Thrópaicigh" lena ainm. Bhain a fhionnachtain go díreach leis an teoiric muiscíte-maláire, a bheadh ​​mar bhunús leis an [[Maláire|mhaláireolaíocht]]. Sa deireadh bhí sé ina chéad Uachtarán ar an ''Royal Society of Tropical Medicine and Hygiene''. Bhunaigh sé an ''Hong Kong College of Medicine for Chinese'' (a rinneadh ina chuid d'Ollscoil Hong Cong ina dhiaidh sin) agus an ''London School of Hygiene and Tropical_Medicine''.<ref>{{Cite book-en|last=Manson-Bahr|first=Patrick|title=Patrick Manson. The Father of Tropical Medicine|year=1962|publisher=Thomas Nelson|url=https://www.amazon.co.uk/Patrick-tropical-medicine-British-science/dp/B0000CLJLU}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|title=Sir Patrick Manson: An Annotated Bibliography and a Note on a Collected Set of His Writings|journal=Reviews of Infectious Diseases|volume=15|issue=2|pages=353–386|author=Eli Chernin|year=1983}}</ref> Ionfhabhtaíodh Manson leis an [[Gúta|ghúta]] le linn a sheirbhíse sa tSín.<ref name="to">{{Luaigh foilseachán|last=To|first=Kelvin KW|title=In memory of Patrick Manson, founding father of tropical medicine and the discovery of vector-borne infections|journal=Emerging Microbes & Infections|volume=1|issue=10|pages=e31|doi=10.1038/emi.2012.32|year=2012|pmc=3630944|pmid=26038403}}</ref> Chuaigh a riocht athfhillteach in olcas le haois. Fuair sé bás sa bhliain 1922.<ref name="jay">{{Luaigh foilseachán|author=Jay|first=V|title=Sir Patrick Manson. Father of tropical medicine|url=https://archive.org/details/sim_archives-of-pathology-laboratory-medicine_2000-11_124_11/page/n23|journal=Archives of Pathology & Laboratory Medicine|volume=124|issue=11|pages=1594–5|pmid=11079007|year=2000|doi=10.5858/2000-124-1594-SPM}}</ref> == Óige agus oideachas == [[Íomhá:Birthplace_of_Patrick_Manson_in_Oldmeldrum.jpg|link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/7/7e/Birthplace_of_Patrick_Manson_in_Oldmeldrum.jpg/220px-Birthplace_of_Patrick_Manson_in_Oldmeldrum.jpg|clé|mion| Áit bhreithe Sir Patrick Manson]] ==Tagairtí== {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Manson, Patrick}} [[Catagóir:Básanna i 1922]] [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1844]] 5cunu2p6dx8fv0k4k7ey764qa2s6usy 0 103600 1320509 1282979 2026-07-14T17:20:55Z InternetArchiveBot 47196 Bluelink 1 book for [[Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260714sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1320509 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:Xenotransplantation-of-Human-Cardiomyocyte-Progenitor-Cells-Does-Not-Improve-Cardiac-Function-in-a-pone.0143953.s010.ogv|mion]] Is éard is '''xéinea-thrasphlandú''' (''xenos -'' ón [[An Ghréigis|nGréigis]] a chiallaíonn "eachtrannach" nó "aisteach" <ref name="Dooldeniya2003">{{Luaigh foilseachán|author=Dooldeniya|first=M D|title=Xenotransplantation: where are we today?|url=https://archive.org/details/sim_royal-society-of-medicine-great-britain-journal_2003-03_96_3/page/111|journal=Journal of the Royal Society of Medicine|volume=96|issue=3|pages=111–117|pmc=539416|year=2003|pmid=12612110|doi=10.1177/014107680309600303}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|author=Mitchell|first=C Ben|title=Xenotransplanation and Transgenics: The Need to Discuss Limits|url=https://cbhd.org/content/xenotransplanation-and-transgenics-need-discuss-limits|publisher=CBHD|accessdate=19 November 2018|date=2000-05-10|archive-date=2018-11-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20181119051557/https://cbhd.org/content/xenotransplanation-and-transgenics-need-discuss-limits|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181119051557/https://cbhd.org/content/xenotransplanation-and-transgenics-need-discuss-limits |date=2018-11-19 }}</ref> ), nó '''trasphlandú heitrealógach''', ná [[Trasphlandú orgán|trasphlandú]] [[Cill (bitheolaíocht)|ceall]] beo, [[fíochán]] nó [[Baill bheatha|orgán]] ó speiceas amháin go [[speiceas]] eile.<ref>[https://web.archive.org/web/20050113212657/http://www.who.int/transplantation/xeno/en/ Xenotransplantation]. Definition by the World Health Organization</ref> Tugtar xéineanódaithe nó xéinea-trasphlandaithe ar chealla, fíocháin nó orgáin den sórt sin. Tá sé i gcodarsnacht le halla-thrasphlandú (ó neach aonair go neach eile den speiceas céanna), trasphlandú singiniteach nó isea-thrasphlandú (nóduithe trasphlandaithe idir dhá neach aonair atá comhionann go géiniteach den speiceas céanna) agus uaththrasphlandú (ó chuid amháin den chorp go cuid eile sa duine céanna).  ==Naisc sheachtracha== *[https://www.theguardian.com/science/2022/aug/04/pig-to-human-heart-transplants-are-the-future-are-we-ready-for-it Xenotransplantation promises to solve organ shortage and to reshape how we think about human longevity, but it also raises a host of questions, by Simar Bajaj] ==Tagairtí== [[Catagóir:Xéinea-thrasphlandú|Xéinea-thrasphlandú]] [[Catagóir:Trasphlandú heitrealógach| ]] <references /> [[Catagóir:Trasphlandú orgáin]] 2d7l8an42n5z7p5rja4j6tdwekizznl 0 103678 1320583 1216534 2026-07-14T20:19:47Z InternetArchiveBot 47196 Bluelink 1 book for [[Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260714sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1320583 wikitext text/x-wiki {{Teideal iodálach}} {{WD Bosca Sonraí Ainmhí Bheo}} Is [[géineas]] é ''Mahonia'' de thart ar 70 [[speiceas]] de [[Tor|thoir]] [[Planda síorghlas|shíorghlasa]] agus, go hannamh, [[Crann|crainn]] bheaga san fhine Berberidaceae, ó oirthear [[An Áise|na hÁise]], [[na Himiléithe]], [[Meiriceá Thuaidh]] agus [[Meiriceá Láir|Láir]].<ref>[http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=2&taxon_id=119469 Flora of China Vol. 19 Page 772 十大功劳属 shi da gong lao shu ''Mahonia'' Nuttall, Gen. N. Amer. Pl. 1: 211. 1818. ]</ref> Tá dlúthbhaint acu leis an ngéineas ''Berberis'' agus easaontaíonn luibheolaithe ar cheart dóibh ''Mahonia'' ar leith a aithint. Is fearr le go leor luibheolaithe ''Mahonia'' a aicmiú mar chuid de ''Berberis'' <ref name="eflorasorg1">{{Cite web-en|url=http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=1&taxon_id=233500229|title=''Berberis fremontii'' in Flora of North America @ efloras.org|work=www.efloras.org}}</ref><ref>Loconte, H., & J. R. Estes. 1989. Phylogenetic systematics of ''Berberidaceae'' and ''Ranunculales'' (Magnoliidae). ''Systematic Botany'' 14:565-579.</ref><ref>Marroquín, Jorge S., & Joseph E. Laferrière. 1997. Transfer of specific and infraspecific taxa from ''Mahonia'' to ''Berberis''. ''Journal of the Arizona-Nevada Academy of Science'' 30(1):53-55.</ref><ref>Laferrière, Joseph E. 1997. Transfer of specific and infraspecific taxa from ''Mahonia'' to ''Berberis''. ''Botanicheskii Zhurnal'' 82(9):96-99.</ref> toisc go bhfuil roinnt speiceas sa dá ghéineas in ann [[Hibrid|hibridiú]], agus toisc nach bhfuil aon difríochtaí moirfeolaíocha comhsheasmhacha idir an dá ghrúpa seachas an duille cleiteach (is cosúil go bhfuil duilleoga simplí ag ''Berberis sensu stricto'', ach i ndáiríre is meascáin iad seo le duillín amháin agus tugtar "aondhuilligh" orthu; chomh maith leis is comhdhuillí mionathraithe iad a spíonta craobhach.<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Pabón-Mora|first=Natalia|date=2012|title=Leaf development, metamorphic heteroblasty and heterophylly in ''Berberis s. l.'' (Berberidaceae)|journal=The Botanical Review|volume=78|issue=4|pages=463–489|doi=10.1007/s12229-012-9107-2}}</ref> ). Mar sin féin, tugann staidéir [[Fíligineacht|fíliginiteach]] [[Aigéad dí-ocsairibeanúicléasach|ADN]] -bhunaithe le déanaí le fios gur dhá [[Géineas|ghéineas]] ar leith iad, trína shoiléiriú go ndíorthaítear ''Berberis ss'' aonfholaitileach ó laistigh de ghrúpa [[Paraifíléiteach|paraifhíliginiteach]] toir ar a bhfuil duilleoga síorghlasa corrdhuillíneacha orthu, a roinntear ansin i dtrí [[Géineas|ghéineas]]: ''Mahonia'', ''Alloberberis'' (''Mahonia'' roimhe seo). roinn ''Horridae'' ), agus ''Moranothamnus'' (''Berberis claireae'' roimhe seo); bheadh ''Berberis'' a bheadh teorannaithe ar an iomlán (is é sin, ''Mahonia'', ''Alloberberis'', agus ''Moranothamnus'' ) a bhéas monaifíléiteach freisin.<ref name="Yu 2017 1371–1392">{{Luaigh foilseachán|author=Yu|first=Chih-Chieh|date=2017|title=Why Mahonia? Molecular recircumscription of ''Berberis'' s.l., with the description of two new genera, ''Alloberberis'' and ''Moranothamnus''|url=https://archive.org/details/taxon_2017-12_66_6/page/1371|journal=Taxon|volume=66|issue=6|pages=1371–1392|doi=10.12705/666.6}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|author=Chen|first=Xiao-Hong|date=2020-10-01|title=Biogeographic diversification of Mahonia (Berberidaceae): Implications for the origin and evolution of East Asian subtropical evergreen broadleaved forests|url=http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1055790320301822|journal=Molecular Phylogenetics and Evolution|language=en|volume=151|pages=106910|doi=10.1016/j.ympev.2020.106910|issn=1055-7903}}</ref> == Tagairtí == {{Reflist}} [[Catagóir:Mahonia| ]] [[Catagóir:Berberidaceae]] 6j8ryims6lvpkk5tudx8mi9n04sb2tb 0 104526 1320551 1225348 2026-07-14T18:59:37Z InternetArchiveBot 47196 Bluelink 1 book for [[Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260714sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1320551 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:Basor_Dalit_caste.jpg|link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/13/Basor_Dalit_caste.jpg/220px-Basor_Dalit_caste.jpg|mion| An ''Basor '' ag fíodóireacht ciseáin bambú i leabhar 1916. Is Ceastaí Sceidealaithe iad na ''Basoir'' a fhaightear i stát [[Uttar Pradesh]] san India.]] Is cineál srathaithe shóisialta é '''ceast'''<ref name='FGB'>{{Cite web-en|url=https://www.teanglann.ie/ga/fgb/ceast|title=Foclóir Gaeilge-Béarla (Ó Dónaill): ceast|editor=[[Niall Ó Dónaill]], eag.|year=1977|publisher=[[An Gúm]]|location=[[Baile Átha Cliath]]|isbn=978-1857910384|access-date=2024-07-05|language=ga|work=Teanglann.ie}}</ref> (nó '''sainaicme''') arb iad a shainairíonna ná [[Ionghamas|an t-ionghamas]], tarchur oidhreachtúil ar stíl mhaireachtála lena n-áirítear go minic slí bheatha, stádas deasghnátha in ordlathas, agus gnáth-idirghníomhaíocht shóisialta agus eisiamh bunaithe ar choincheapa cultúrtha íonachta agus truaillithe.<ref name="caste-lead">{{citation|editor=Lagasse, Paul|title=The Columbia Encyclopedia|chapter=Caste|chapter-url=http://www.encyclopedia.com/topic/caste.aspx#3|access-date=24 September 2012|year=2007|publisher=Columbia University Press|location=New York, NY|isbn=978-0-231-14446-9|quote='''caste''' [Port., casta=basket], ranked groups based on heredity within rigid systems of social stratification, especially those that constitute Hindu India. Some scholars, in fact, deny that true caste systems are found outside India. The caste is a closed group whose members are severely restricted in their choice of occupation and degree of social participation. Marriage outside the caste is prohibited. Social status is determined by the caste of one's birth and may only rarely be transcended.}}</ref><ref>{{citation|last1=Madan|first1=T. N.|author-link1=T. N. Madan|last2=Editors|title=caste|publisher=Encyclopæida Britannica Online|url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/98395/caste|date=2012|quote='''caste''', any of the ranked, hereditary, endogamous social groups, often linked with occupation, that together constitute traditional societies in South Asia, particularly among Hindus in India. Although sometimes used to designate similar groups in other societies, the "caste system" is uniquely developed in Hindu societies.}}</ref><ref>{{citation|last=Gupta|first=Dipankar|chapter=Caste|editor-last=Schaefer|editor-first=Richard T.|title=Encyclopedia of Race, Ethnicity, and Society|chapter-url=https://books.google.com/books?id=YMUola6pDnkC&pg=PA246|location=Thousand Oaks|access-date=5 August 2012|year=2008|publisher=SAGE|isbn=978-1-4129-2694-2|pages=246–250|quote='''Caste''': What makes Indian society unique is the phenomenon of caste. Economic, religious, and linguistic differentiations, even race-based discrimination, are known elsewhere, but nowhere else does one see caste but in India.}}</ref><ref>{{citation|last=Mitchell|first=Geoffrey Duncan|title=A New Dictionary of the Social Sciences|chapter-url=https://books.google.com/books?id=-a4vvdBrSVgC&pg=PA194|access-date=10 August 2012|date=2006|publisher=Aldine Transaction Publishers|isbn=978-0-202-30878-4|pages=194–195|chapter=Castes (part of SOCIAL STRATIFICATION)|location=New Brunswick, NJ|quote='''Castes''' A pure caste system is rooted in the religious order and may be thought of as a hierarchy of hereditary, endogamous, occupational groups with positions fixed and mobility barred by ritual distances between each caste. Empirically, the classical Hindu system of India approximated most closely to pure caste. The system existed for some 3,000 years and continues today despite many attempts to get rid of some of its restrictions. It is essentially connected with Hinduism.}}</ref><ref>{{citation|chapter=caste, n.|title=Oxford English Dictionary, Second edition; online version June 2012|publisher=Oxford University Press|location=Oxford, UK|chapter-url=http://www.oed.com/view/Entry/28546|access-date=5 August 2019|year=1989|quote='''caste, n.''' 2a. spec. One of the several hereditary classes into which society in India has from time immemorial been divided; ... ''This is now the leading sense, which influences all others.''}}</ref> Is é an sampla eitneagrafach paraidímeach ná rannán sochaí [[An Hiondúchas|Hiondúch]] na hIndia i ngrúpaí sóisialta dochta, le fréamhacha i stair ársa na hIndia agus ag leanúint go dtí an t-am i láthair. Mar sin féin, tá laghdú tagtha ar thábhacht eacnamaíoch chóras na gceastaí san India mar thoradh ar uirbiú agus ar chláir ghníomhaíochta dearfacha. Ina mhórábhar scoláireachta ag socheolaithe agus antraipeolaithe, úsáidtear an córas ceast Hiondúch uaireanta mar bhonn analachúil chun staidéar a dhéanamh ar dheighiltí sóisialta mar a bheadh ceast lasmuigh den Hiondúchas agus an India. Cuirtear an téarma "ceast" i bhfeidhm freisin ar ghrúpálacha moirfeolaíocha i bhfeithidí eoshóisialta amhail [[Seangán|seangáin]], [[Beach|beacha]], agus [[Seangán bán|seangáin bhána]].<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Wilson|first=E. O.|year=1979|title=The Evolution of Caste Systems in Social Insects|url=https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-american-philosophical-society_1979-08-30_123_4/page/204|journal=Proceedings of the American Philosophical Society|volume=123|pages=204–210|jstor=986579}}</ref> == Tagairtí == {{Reflist}} [[Catagóir:Ceast| ]] [[Catagóir:Stádas sóisialta]] ed1tyfmxugcofg93oegnbefbf1ixypn 0 104530 1320539 1223215 2026-07-14T18:22:32Z InternetArchiveBot 47196 Bluelink 1 book for [[Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260714sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1320539 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Idirghabháil Leighis}} {{glanadh-mar|google translated? "minimally ionrach", etc.}} [[File:Clinical applications of ctDNA.png|thumb|Feidhmiú cliniciúil ctADN]]Is éard is '''bithóipse leachtach''' ann ná an tsampláil agus an anailís ar fhíochán bitheolaíoch neamhsholadach, [[fuil]] go príomha.<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Alix-Panabières|first=Catherine|date=January 2013|title=Circulating tumor cells: liquid biopsy of cancer|url=https://archive.org/details/sim_clinical-chemistry_2013-01_59_1/page/110|journal=Clinical Chemistry|volume=59|issue=1|pages=110–118|doi=10.1373/clinchem.2012.194258|issn=1530-8561|pmid=23014601}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|author=Crowley|first=Emily|title=Liquid biopsy: monitoring cancer-genetics in the blood|journal=Nature Reviews Clinical Oncology|date=9 July 2013|volume=10|issue=8|pages=472–484|doi=10.1038/nrclinonc.2013.110|pmid=23836314|url=https://www.semanticscholar.org/paper/42868307073f46f9d793304cc3ddd579b4db866e}}</ref> Cosúil le [[bithóipse]] thraidisiúnta, úsáidtear an cineál seo teicníochta go príomha mar uirlis dhiagnóiseach agus mhonatóireachta le haghaidh galar cosúil le [[Ailse|hailse]], agus leis an tairbhe bhreise a bhaineann le bheith neamhionrach den chuid is mó. Féadfar bithóipsí leachtacha a úsáid freisin chun éifeachtúlacht druga cóireála ailse a bhailíochtú trí shamplaí iolracha a thógáil i gceann cúpla seachtain. Féadfaidh an teicneolaíocht a bheith tairbheach freisin d'othair tar éis cóireála chun monatóireacht a dhéanamh ar athiompú.<ref>{{Cite news-en|url=https://www.economist.com/news/technology-quarterly/21728778-and-early-diagnosis-saves-lives-understanding-cancers-unruly-origins-helps-early-0|title=Understanding cancer's unruly origins helps early diagnosis|work=The Economist|access-date=2017-09-29}}</ref> Níl cur i bhfeidhm cliniciúil na mbithóipse '''leachtacha''' forleathan fós ach tá siad ag éirí caighdeánach mar chúram i réimsí áirithe.<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Gingras|first=Isabelle|date=November 2015|title=Liquid biopsy: will it be the 'magic tool' for monitoring response of solid tumors to anticancer therapies?|url=https://semanticscholar.org/paper/3eef715c5fddd427a150816a8afc393857861ead|journal=Current Opinion in Oncology|volume=27|issue=6|pages=560–567|doi=10.1097/CCO.0000000000000223|pmid=26335664}}</ref> == Cineálacha == Tá roinnt cineálacha de mhodhanna bithóipsí leachtacha ann; braitheann roghnú an mhodha ar an riocht sláinte a bhfuil staidéar á dhéanamh air. {| class="wikitable sortable" border="1" ! scope="col" |Galar ! scope="col" | Fíocháin sampláilte ! scope="col" | Nós imeachta samplála ! scope="col" | Ionrachtacht ! scope="col" | Substaint scoite amach ! scope="col" | Modh leithlisithe agus braite ! scope="col" | Anailís ! scope="col" | Tag |- | Ailse (éagsúla) | Fuil | Fleibeatóime | Íosionrach | Cealla meall a scaiptear (CTCanna) | Éagsúla (m.sh CellSearch, RosetteStep, Dynabeads) | Cíteiméadracht sreafa, eastóscadh aigéid núicléacha, imdhíon-cheimic, measúnachtaí feidhmiúla | <ref>{{Luaigh foilseachán|author=Peeters|first=D J E|title=Semiautomated isolation and molecular characterisation of single or highly purified tumour cells from CellSearch enriched blood samples using dielectrophoretic cell sorting|journal=British Journal of Cancer|date=April 2013|volume=108|issue=6|pages=1358–1367|doi=10.1038/bjc.2013.92|pmid=23470469|pmc=3619252}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|author=Agerbæk|first=Mette Ø.|title=The VAR2CSA malaria protein efficiently retrieves circulating tumor cells in an EpCAM-independent manner|journal=Nature Communications|date=December 2018|volume=9|issue=1|pages=3279|doi=10.1038/s41467-018-05793-2|pmid=30115931|pmc=6095877|bibcode=2018NatCo...9.3279A}}</ref><ref>{{Cite book-en|author=Thiele|first=Jana- A.|title=Single-Cell Analysis of Circulating Tumor Cells|journal=Tumor Profiling|date=2019|volume=1908|pages=243–264|doi=10.1007/978-1-4939-9004-7_17|pmid=30649733|pmc=7679177|isbn=978-1-4939-9002-3}}</ref> |- | Ailse (éagsúla) | Fuil | Fleibeatóime | Íosionrach | DNA siadaí a scaiptear (ctDNA) | eastóscadh DNA | Seicheamhú don chéad ghlúin eile | <ref>{{Luaigh foilseachán|author=Heitzer|first=E.|title=Circulating Tumor DNA as a Liquid Biopsy for Cancer|journal=Clinical Chemistry|date=11 November 2014|volume=61|issue=1|pages=112–123|doi=10.1373/clinchem.2014.222679|pmid=25388429}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|author=Wan|first=Jonathan C. M.|title=Liquid biopsies come of age: towards implementation of circulating tumour DNA|journal=Nature Reviews Cancer|volume=17|issue=4|pages=223–238|date=24 February 2017|doi=10.1038/nrc.2017.7|pmid=28233803|url=https://www.repository.cam.ac.uk/handle/1810/262102}}</ref><ref name="pmid33310847">{{Luaigh foilseachán|title=A mathematical model of ctDNA shedding predicts tumor detection size|journal=Science Advances|volume=6|issue=50|pages=eabc4308|date=December 2020|pmid=33310847|doi=10.1126/sciadv.abc4308|pmc=7732186|bibcode=2020SciA....6.4308A}}</ref> |- | Carcinoma urothelial | fual | Bailiúchán fual | Neamh-ionrach | DNA siadaí urinary (utDNA) | eastóscadh DNA | Seicheamhú don chéad ghlúin eile | <ref>{{Luaigh foilseachán|author=Chaudhuri|first=Aadel A.|title=Emerging Roles of Urine-Based Tumor DNA Analysis in Bladder Cancer Management|journal=JCO Precision Oncology|date=November 2020|volume=4|issue=4|pages=806–817|doi=10.1200/PO.20.00060|pmid=32923907|pmc=7448529}}</ref> |- | Ailsí neamh-urological | fual | Bailiúchán fual | Neamh-ionrach | Próitéiní fual, meitibilítí | HPLC - [[Mais-speictriméadar|MS]] | Próitéamaíocht, meitibileacht | <ref>{{Luaigh foilseachán|author=Ward|first=DG|title=Proteomic profiling of urine for the detection of colon cancer.|journal=Proteome Science|date=16 June 2008|volume=6|pages=19|doi=10.1186/1477-5956-6-19|pmid=18558005|pmc=2440369}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|author=Arasaradnam|first=RP|title=Noninvasive Diagnosis of Pancreatic Cancer Through Detection of Volatile Organic Compounds in Urine.|journal=Gastroenterology|date=February 2018|volume=154|issue=3|pages=485–487.e1|doi=10.1053/j.gastro.2017.09.054|pmid=29129714}}</ref> |- | [[Taom croí]] | Fuil | Fleibeatóime | Íosionrach | Cealla endothelial a scaiptear (CECs) | Éagsúla (m.sh CellSearch, HD-CEC) | Cíteiméadracht sreafa | <ref>{{Luaigh foilseachán|author=Bethel|first=Kelly|title=Fluid phase biopsy for detection and characterization of circulating endothelial cells in myocardial infarction|journal=Physical Biology|date=9 January 2014|volume=11|issue=1|pages=016002|doi=10.1088/1478-3975/11/1/016002|pmid=24406475|pmc=4143170|bibcode=2014PhBio..11a6002B}}</ref> |- | Galair néareolaíocha | [[Sreabhán ceirbreach|Sreabhán cerebrospinal]] | [[Polladh lumbach|Puncture lumbar]] | Ionrach | Próitéiní CSF, aigéid núicléacha | Éagsúla | ELISA, measúnacht ilphléacs, seicheamhú don chéad ghlúin eile | <ref>{{Luaigh foilseachán|author=Pyykkö|first=Okko T.|title=Cerebrospinal Fluid Biomarker and Brain Biopsy Findings in Idiopathic Normal Pressure Hydrocephalus|journal=PLOS ONE|date=17 March 2014|volume=9|issue=3|pages=e91974|doi=10.1371/journal.pone.0091974|pmid=24638077|pmc=3956805|bibcode=2014PLoSO...991974P}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|pmc=6284385|pmid=30401727|doi=10.15252/emmm.201809323|volume=10|issue=12|pages=e9323|title=Detection of cell-free DNA fragmentation and copy number alterations in cerebrospinal fluid from glioma patients|year=2018|author=Mouliere F, Mair R, Chandrananda D, Marass F, Smith CG, Su J, Morris J, Watts C, Brindle KM, Rosenfeld N|journal=EMBO Mol Med}}</ref> |- | [[Diagnóis réamhbheireatais|Diagnóis réamhbhreithe]] | fuil (máthair) | Fleibeatóime | Íosionrach | DNA féatais saor ó chealla (cffDNA) | eastóscadh DNA | [[Caireolaíocht|Karyotyping]], hibridiú fluaraiseacha in situ | <ref>{{Luaigh foilseachán|author=Rafi|first=Imran|title=Non-invasive prenatal testing: use of cell-free fetal DNA in Down syndrome screening|journal=British Journal of General Practice|date=July 2017|volume=67|issue=660|pages=298–299|doi=10.3399/bjgp17X691625|pmid=28663415|pmc=5565870}}</ref> |- | Diagnóis réamhbhreithe | fuil (máthair) | Fleibeatóime | Íosionrach | Cealla féatais san fhuil mháthar (FCMB) | Cíteiméadracht sreafa | Karyotyping, hibridiú fluaraiseacha in situ | <ref>{{Luaigh foilseachán|author=Singh|first=Ripudaman|title=Fetal cells in maternal blood for prenatal diagnosis: a love story rekindled|journal=Biomarkers in Medicine|date=September 2017|volume=11|issue=9|pages=705–710|doi=10.2217/bmm-2017-0055|pmid=28617034}}</ref> |- | Diagnóis réamhbhreithe | fola ([[corda imleacáin]]) | Cordocentesis | Ionrach | Cealla fola imleacáin agus móilíní | Éagsúla | Karyotyping, fuilchlóscríobh, [[Tástáil fola|tástálacha fola]], tástáil Kleihauer–Betke, cíteiméadracht sreafa | <ref>{{Cite book-en|author=Weiner|first=Carl P.|title=Operative Obstetrics|date=2017|publisher=Routledge|isbn=978-1-4987-2056-4|url=https://www.taylorfrancis.com/chapters/edit/10.1201/9781315382739-16/cordocentesis-carl-weiner-gene-lee|doi=10.1201/9781315382739}}</ref> |- | Diagnóis réamhbhreithe | Sreabhán amniotic | [[Aimniceintéis]] | Ionrach | Cealla sreabhach amniotic agus móilíní | Éagsúla | Karyotyping, clóscríobh fola, cóimheas L/S, cóimheas S/A | <ref>{{Cite book-en|author=Perni|first=Sriram C.|title=Operative Obstetrics|date=2017|publisher=Routledge|isbn=978-1-4987-2056-4|url=https://www.taylorfrancis.com/chapters/edit/10.1201/9781315382739-11/amniocentesis-sriram-perni-john-roost-frank-chervenak|doi=10.1201/9781315382739}}</ref> |- |} ==Féach freisin== * Amparo Tolosa: [https://web.archive.org/web/20180728002917/https://revistageneticamedica.com/2017/10/26/biopsias-liquidas-retinoblastoma/ {{lang|es|Biopsias líquidas del humor acuoso para analizar la composición genética del retinoblastoma}}] ''Genética Médica News'', 26 de outubro de 2017. * Ana Hubel: [https://web.archive.org/web/20180728002913/https://revistageneticamedica.com/blog/tag/biopsia-liquida/ {{lang|es|El ADN Circulante y sus aplicaciones clínicas}}] ''Genética Médica Blog'', 10 de xaneiro de 2018. * [https://web.archive.org/web/20180728035757/https://www.igenomix.com/es/actualidad/nueva-tecnica-no-invasiva-para-predecir-la-receptividad-endometrial-mediante-una-biopsia-liquida-de-endometrio {{lang|es|Igenomix presenta una nueva técnica no invasiva para predecir la receptividad endometrial mediante una biopsia líquida de endometrio. El estudio, liderado por el Dr. Carlos Simón, y cuyo primer autor es el Dr. Felipe Vilella, confirma la utilización de la biopsia líquida como alternativa a la biopsia tradicional de endometrio para obtener un diagnóstico no invasivo e indoloro de la receptividad endometrial y otras aplicaciones como diagnosticar el microbioma endometrial}}]. Imgemonix. San Antonio (TX, USA), 31 de outubro de 2017. * [http://www.saludediciones.com/2016/01/12/disenada-la-primera-biopsia-liquida-en-liquido-cefalorraquideo-para-diagnosticar-tumor-cerebral/ {{lang|es|Diseñada la primera biopsia líquida en líquido cefalorraquídeo para diagnosticar tumor cerebral}}] Salud Ediciones, 12 de xaneiro de 2016. ==Naisc sheachtracha== *[https://www.theguardian.com/science/2022/sep/11/galleri-blood-test-multiple-cancers-before-clear-symptoms-study Blood test spots multiple cancers without clear symptoms, study finds] [[Catagóir:Bithóipse]] [[Catagóir:Gnáthaimh leighis]] [[Catagóir:Scagthástáil ailse]] jnwzz1ybomlkp7yg1ibvb4fui6iqvxr 0 104846 1320507 1274515 2026-07-14T17:15:44Z InternetArchiveBot 47196 Bluelink 1 book for [[Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260714sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1320507 wikitext text/x-wiki [[File:Niña pemón - La Gran Sabana - Estado Bolívar (2).JPG|thumb|Piocadh na sróine]] Is éard atá i gceist le '''piocadh na sróine''' ná múcas a bhaint ón t[[srón]] le méar ('''rinitileicsis''') agus, uaireanta, an múcas a baineadh a ithe ('''múcafagacht''').<ref name="Bellows">{{Cite book-en|last=Bellows|first=Alan|title=Alien Hand Syndrome: And Other Too-Weird-Not-To-Be-True Stories|year=2009|publisher=Workman Publishing|isbn=978-0761152255|pages=[https://archive.org/details/alienhandsyndrom0000bell/page/28 28]–30}}</ref> I gcultúir an Iarthair, meastar go ginearálta gur iompraíocht chlaonaíoch é seo;<ref>{{Cite web-en|url=https://socialsci.libretexts.org/Bookshelves/Sociology/Introduction_to_Sociology/Book%3A_Sociology_(Boundless)/07%3A_Deviance_Social_Control_and_Crime/7.01%3A_Deviance/7.1C%3A_Deviance_and_Social_Stigma|title=7.1C: Deviance and Social Stigma|date=2018-07-30|language=en|work=Social Sci LibreTexts|access-date=2022-08-12}}</ref> is minic a dhéanann tuismitheoirí agus péidiatraithe iarracht cosc a chur ar an iompar.<ref>{{Luaigh foilseachán|last=Seltzer|first=A. P.|date=September 1963|title=NOSE PICKING|url=https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/14049564/|journal=Journal of the National Medical Association|volume=55|pages=451–452|issn=0027-9684|pmc=2642359|pmid=14049564}}</ref> Is ábhar magaidh agus grinn sna meáin í an mhúcafagacht.<ref name="Nose Nuggets">{{Cite web-en|url=https://tvtropes.org/pmwiki/pmwiki.php/Main/NoseNuggets|title=Nose Nuggets|work=TV Tropes|access-date=2022-08-12}}</ref> Is iompar thar a bheith forleathan é piocadh na sróine: léiríonn roinnt suirbhéanna go bhfuil sé beagnach uilíoch, agus déantar é timpeall ceithre huaire sa lá ar an meán.<ref name="Andrade">{{Luaigh foilseachán|first=Chittaranjan|last=Andrade|title=A preliminary survey of rhinotillexomania in an adolescent sample|journal=The Journal of Clinical Psychiatry|volume=62|issue=6|pages=426–31|year=2001|pmid=11465519|doi=10.4088/JCP.v62n0605}} Reviewed in: </ref> Rinneadh staidéar ar phiocadh na sróine sa bhliain 1995, agus iarradh faisnéis ó 1,000 duine fásta a roghnaíodh go randamach ó Wisconsin, SAM. Fuarthas 254 freagra. Shainmhínigh an staidéar piocadh na sróine mar “méar (nó rud eile) a chur isteach sa tsrón le hintinn tál triomaithe a bhaint as”. Díobh siúd a d’fhreagair an suirbhé, dúirt 91% gur phioc siad a srón go rialta (cé nár chreid ach 75% díobh go ndearna gach duine é), agus mhaígh beirt fhreagróirí gur chaith siad idir 15 agus 30 nóiméad agus idir uair agus dhá uair an chloig sa lá ag piocadh a sróine.<ref name="jefferson1995">{{Luaigh foilseachán|first=James W.|last=Jefferson|title=Rhinotillexomania: psychiatric disorder or habit?|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-clinical-psychiatry_1995-02_56_2/page/n13|journal=The Journal of Clinical Psychiatry|volume=56|issue=2|pages=56–9|year=1995|pmid=7852253}}</ref> Táirgeann an t[[Scannán múcasach|seicin mhúcasach]] i gcuas na sróine múcas fliuch a bhaineann deannach agus [[Pataigin|pataiginí]] ón aer a théann tríd an gcuas. Den chuid is mó, aistríonn na fabhráin sa chuas an múcas i dtreo na [[Scornach|scornaí]], áit ar féidir é a shlogadh. Mar sin féin, ní fhanann an múcas go léir sách sreabhach lenar féidir leis na fabhráin é a aistriú. Dá ghaire an múcas do pholl na sróine, is amhlaidh is mó an taise a chailleann sé don aer lasmuigh, agus is mó an seans go dtriomóidh sé agus go rachaidh sé i bhfostú sa tsrón. Nuair a bhíonn sé triomaithe, is gnách go mbíonn an múcas ina chúis le greannú a chuireann fonn ar dhaoine é a bhaint. Bíonn fonn ar dhaoine an múcas a bhaint freisin mar gheall ar análú laghdaithe tríd an tsrón, agus uaireanta mar gheall ar imní go bhféadfadh daoine eile é a fheiceáil i bpoll na sróine. I gcultúir áirithe, meastar gur gníomh príobháideach é piocadh na sróine, cosúil le dífhaecú (cacadh), [[mún]], [[Broim|bromadh]], brúchtaíl, agus [[Glacaireacht|lámhchartadh]].<ref>{{Cite web-en|url=https://www.psychologytoday.com/us/blog/in-excess/201401/snot-my-fault|title=Snot My Fault {{!}} Psychology Today|language=en-US|work=www.psychologytoday.com|access-date=2022-08-12}}</ref> Cé go gcreidtear go bhfuil an mhúcafagacht fiú níos measa, léirítear é mar ábhar grinn sna meáin.<ref name="Nose Nuggets"/> == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Iompraíocht an duine]] [[Catagóir:Srón]] p3czv5c0lyjfwqdcjw1uckcnxgv0953 0 105066 1320581 1221002 2026-07-14T20:15:19Z InternetArchiveBot 47196 Bluelink 6 books for [[Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260714sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1320581 wikitext text/x-wiki {{Teideal iodálach}} {{WD Bosca Sonraí Ainmhí Bheo}} Is speiceas den [[Géineas|ghéineas]] ''Naegleria'' é '''''Naegleria fowleri''''', ar a dtugtar go coitianta “aiméibe a itheann inchinn”, a bhaineann leis an [[Fíleam|bhfíleam]] Percolozoa, nach bhfuil rangaithe go teicniúil mar fíor-aiméibe, ach ina haiméibe lascaideach den sárghrúpa [[Excavata]].<ref>Schuster, Frederick L., and Govinda S. Visvesvara. "Free-living Amoebae as Opportunistic and Non-opportunistic Pathogens of Humans and Animals." International Journal for Parasitology 34.9 (2004): 1001–1027. Web.</ref> Is miocrorgánach saorbheathach é a itheann baictéir agus is féidir a bheith [[Pataigin|pataigineach]], agus is cúis le hionfhabhtú inchinne fíor-annamh, tobann, dian agus marfach de ghnáth ar a dtugtar naegleriáis nó meiningeinceifealaíteas aiméibeach príomhúil (MAP).<ref name="guardian">{{Cite news-en|url=https://www.theguardian.com/us-news/2020/sep/26/texas-tap-water-tainted-brain-eating-microbe|title=Texas residents warned of tap water tainted with brain-eating microbe|date=26 September 2020|work=[[The Guardian]]|access-date=27 September 2020}}</ref> Faightear an [[miocrorgánach]] seo go hiondúil i réimsí uisce fionnuisce te,<ref name="MacleanRichardson2004">{{Luaigh foilseachán|author=Maclean|first=RebeccaC.|title=The identification of Naegleria fowleri from water and soil samples by nested PCR|url=https://archive.org/details/parasitology-research_2004-06_93_3/page/211|journal=Parasitology Research|volume=93|issue=3|year=2004|pages=211–217|issn=0932-0113|doi=10.1007/s00436-004-1104-x|pmid=15138806}}</ref> mar locháin, lochanna,<ref name="pmid596870">{{Luaigh foilseachán|author=Wellings FM, Amuso PT, Chang SL, Lewis AL|title=Isolation and identification of pathogenic Naegleria from Florida lakes.|url=https://archive.org/details/sim_applied-and-environmental-microbiology_1977-12_34_6/page/661|journal=Appl Environ Microbiol|year=1977|volume=34|issue=6|pages=661–7|pmid=596870|pmc=242727|doi=10.1128/AEM.34.6.661-667.1977}}</ref> aibhneacha, fuaráin theo,<ref name="SheehanFagg2003">{{Luaigh foilseachán|author=Sheehan|first=Kathy B.|title=PCR Detection and Analysis of the Free-Living Amoeba Naegleria in Hot Springs in Yellowstone and Grand Teton National Parks|url=https://archive.org/details/sim_applied-and-environmental-microbiology_2003-10_69_10/page/5914|journal=Applied and Environmental Microbiology|volume=69|issue=10|year=2003|pages=5914–5918|issn=0099-2240|doi=10.1128/AEM.69.10.5914-5918.2003|pmid=14532044|pmc=201221}}</ref> sceitheadh uisce te ó stáisiúin [[Monarcha|tionsclaíochta]] nó cumhachta,<ref name="pmid6847189">{{Luaigh foilseachán|author=Sykora JL, Keleti G, Martinez AJ|title=Occurrence and pathogenicity of Naegleria fowleri in artificially heated waters.|url=https://archive.org/details/sim_applied-and-environmental-microbiology_1983-03_45_3/page/974|journal=Appl Environ Microbiol|year=1983|volume=45|issue=3|pages=974–9|pmid=6847189|pmc=242399|doi=10.1128/AEM.45.3.974-979.1983}}</ref> [[Fuinneamh geoiteirmeach|tobar uisce geoiteirmeach]],<ref name="Marciano-CabralMacLean2003">{{Luaigh foilseachán|author=Marciano-Cabral|first=Francine|title=Identification of Naegleria fowleri in Domestic Water Sources by Nested PCR|url=https://archive.org/details/sim_applied-and-environmental-microbiology_2003-10_69_10/page/5864|journal=Applied and Environmental Microbiology|volume=69|issue=10|year=2003|pages=5864–5869|issn=0099-2240|doi=10.1128/AEM.69.10.5864-5869.2003|pmid=14532037|pmc=201236}}</ref> linnte snámha nach bhfuil coinnithe go maith nó a chlóirínítear ag íosleibhéal (faoi 0.5 mg/m ³ iarmharach),<ref name="YoderEddy2009">{{Luaigh foilseachán|author=Yoder|first=J. S.|title=The epidemiology of primary amoebic meningoencephalitis in the USA, 1962–2008|journal=Epidemiology and Infection|volume=138|issue=7|year=2009|pages=968–975|issn=0950-2688|doi=10.1017/S0950268809991014|pmid=19845995}}</ref> téitheoirí uisce,<ref name="YoderStraif-Bourgeois2012">{{Luaigh foilseachán|author=Yoder|first=J. S.|title=Primary Amebic Meningoencephalitis Deaths Associated With Sinus Irrigation Using Contaminated Tap Water|journal=Clinical Infectious Diseases|volume=55|issue=9|year=2012|pages=e79–e85|issn=1058-4838|doi=10.1093/cid/cis626|pmid=22919000}}</ref> ithir, agus píopaí ceangailte le huisce sconna.<ref name=":0">{{Cite web-en|url=https://www.cdc.gov/parasites/naegleria/ritual-ablution.html|title=Ritual Nasal Rinsing & Ablution {{!}} Naegleria fowleri {{!}} CDC|date=2020-09-29|language=en-us|work=www.cdc.gov|access-date=2020-10-16}}</ref> Is féidir é a fheiceáil i gcéim aiméabóideach nó lascnaideach sealadach.<ref>{{Cite web-en|url=https://www.cdc.gov/parasites/naegleria/general.html|title=General Information: Naegleria fowleri|language=en-us|publisher=[[Centers for Disease Control and Prevention]] (CDC)|access-date=2015-12-14}}</ref> == Sanasaíocht == Ainmníodh an t-orgánach i ndiaidh Malcolm Fowler, paiteolaí Astrálach ag Ospidéal na Leanaí Adelaide, a bhí ar an gcéad údar ar an tsraith bhunaidh de tuairiscí cáis faoin mheiningeinceifealaíteas aiméibeach príomhúil.<ref name="fowlerstudy1965">{{Luaigh foilseachán|author=Fowler|first=M.|title=Acute pyogenic meningitis probably due to Acanthamoeba sp.: a preliminary report|url=https://archive.org/details/sim_british-medical-journal_1965-09-25_2_5464/page/740|journal=British Medical Journal|volume=2|issue=5464|pages=740–2|date=September 1965|pmid=5825411|pmc=1846173|doi=10.1136/bmj.2.5464.734-a}}</ref><ref>{{Cite web-en|url=https://www.samhs.org.au/Virtual%20Museum/Medicine/amoeb-mening/amoebic-miningitis.htm|title=The discovery of amoebic meningitis in Northern Spencer Gulf towns|work=samhs.org|publisher=South Australian Medical Heritage Society Inc|access-date=August 15, 2019}}</ref> == Saolré == [[Íomhá:Naegleria_fowleri_lifecycle_stages.JPG|link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/6/65/Naegleria_fowleri_lifecycle_stages.JPG/220px-Naegleria_fowleri_lifecycle_stages.JPG|mion| Céimeanna bitheacha: [[Cist|cist,]] [[trófasóit]], [[lascnaid]]]] Is aiméibe [[Teirmifileach|teirmifileach]], saorbheathach é ''Naegleria fowleri''. Tá sé le fáil i locháin fionnuisce bogthe agus te srl, de réir mar a ardaíonn teocht an uisce, méadaíonn a chuid uimhreacha. Aithníodh an t-aiméibe sna 1960idí san Astráil ach bhí an chuma air gur tháinig sé chun cinn sna Stáit Aontaithe. Tarlaíonn ''N. fowleri'' i dtrí fhoirm – mar cist, trófasóit agus délascnaideach. Ní chruthaíonn sé cist i bhfíochán soladach daonna, áit nach bhfuil ach an chéim trófasóite ann, ach tá an fhoirm lascnaideach le fáil i [[Sreabhán ceirbrispíonach|sreabhán ceirbrispíonach]]. ===Céim chisteach== Athraíonn [[Trófasóit|trófasóití]] go foirm [[Cist|ciste]] chun maireachtáil ag amanna nuair a bhíonn an timpeallacht crua go sealadach.<ref name="Chang-19782" /> The cyst is a spherical, single-layered, smooth wall about 7–15&nbsp;[[µm]] in diameter, that encloses a single nucleus. Is balla mín sféarúil aon-sraitheach í an chist, tuairim is 7–15 [[Miocrón|µm]] ar trastomhas, a chuimsíonn núicléas amháin. Is capsúl seasmhach í an chist, a d'fhéadfadh beathra don aiméibe, a chuireann i gcoinne coinníollacha díobhálacha. I measc na bhfachtóirí a chothaíonn fás na gcisteanna tá easpa bia, plódú, triomú, carnadh táirgí dramhaíola, agus teochtaí fuar. Nuair a thagann feabhas ar na coinníollacha, is féidir leis an aiméibe éalú tríd an ''ostiole'' (an phóir), a fheictear i lár na ciste. Fuarthas amach go bhfuil ''N. fowleri'' ábalta cistiú ag teocht faoi bhun 10 °C.<ref name="Chang-19782">{{cite journal|last1=Chang|first1=S.L.|year=1978|title=Resistance of pathogenic Naegleria to some common physical and chemical agents|url=https://archive.org/details/sim_applied-and-environmental-microbiology_1978-02_35_2/page/368|journal=Applied and Environmental Microbiology|volume=35|issue=2|pages=368–375|doi=10.1128/AEM.35.2.368-375.1978|pmid=637538|pmc=242840}}</ref> ==Naisc sheachtracha== *[https://www.theguardian.com/us-news/2022/oct/21/las-vegas-brain-eating-amoeba-death-lake-mead Las Vegas teen dies from brain-eating amoeba as experts warn against panic] * [https://www.cdc.gov/parasites/naegleria/ ''Naegleria'' information site] from the [[Centers for Disease Control and Prevention]] * [http://tolweb.org/Naegleria/124653 ''Naegleria''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201124235448/http://tolweb.org/Naegleria/124653 |date=2020-11-24 }} from [[The Tree of Life Web Project]] == Tagairtí == {{Reflist}} [[Catagóir:Excavata ]] [[Catagóir:Percolozoa]] [[Catagóir:Speicis a ndearnadh cur síos orthu i 1970]] 5g6b6cww11aoblix41ojq2kcnx347oe 0 105153 1320543 1248822 2026-07-14T18:36:23Z InternetArchiveBot 47196 Bluelink 1 book for [[Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260714sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1320543 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:Global_Reserve_Currencies.png|link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/a7/Global_Reserve_Currencies.png/280px-Global_Reserve_Currencies.png|mion| Dáileadh [[Airgeadra cúltaca|airgeadraí cúltaca]] domhanda]] Is coincheap eacnamaíoch agus polaitiúil é m'''órcheannas airgeadaíochta'''<ref>i mBéarla, "monetary hegemony"</ref> ina mbíonn tionchar cinntitheach ag stát aonair ar fheidhmeanna an chórais airgeadaíochta idirnáisiúnta. Theastódh mórcheannas airgeadaíochta: * rochtain ar chreidmheasanna idirnáisiúnta , * [[Margadh airgeadraí|margaí malairte eachtraí]] * bainistiú ar fhadhbanna chomhardú na n-íocaíochtaí ina n-oibríonn an mórcheannas gan aon srian ar chomhardú na n-íocaíochtaí. * an chumhacht dhíreach (agus iomlán) chun aonad cuntais a fhorfheidhmiú ina ndéantar ríomhanna eacnamaíocha sa gheilleagar domhanda . Bhí an téarma mórcheannas airgeadaíochta pléite sa leabhar ''Super Imperialism le'' Michael Hudson, ag cur síos ní hamháin ar an gcaidreamh neamhshiméadrach atá ag [[dollar na Stát Aontaithe]] leis an ngeilleagar domhanda, ach le struchtúir an fhoirgnimh cheannasaigh seo a bhraith Hudson a thug tacaíocht dó, is é sin an [[Ciste Airgeadaíochta Idirnáisiúnta]] agus an Banc Domhanda. Leanann dollar na Stát Aontaithe de bheith mar bhonn agus mar thaca ag geilleagar an domhain agus is é an príomhairgeadra é do mheán malartaithe idirnáisiúnta, aonad cuntais (m.sh. praghsáil ola), agus aonad stórála (m.sh. billí agus bannaí státchiste) agus, in ainneoin argóintí ina aghaidh, níl an mórcheannas seo ag dul i léig. (cf. Fields & Vernengo, 2011, 2012). Chuaigh an córas airgeadaíochta idirnáisiúnta i mbannaí ar dhá mhórcheannas airgeadaíochta: an Bhreatain agus na Stáit Aontaithe. [[Íomhá:Bank-of-England.jpg|mion|Banc Shasana' (Bank of England)]] == Mórcheannas airgeadaíochta na Breataine == Bhain an Bhreatain Mhór stádas an mhórcheannas airgeadaíoch amach i 1871 nuair a glacadh go forleathan leis an órchaighdeán. Le linn an órchaighdeáin sa naoú haois déag déanach, bhí an Bhreatain ar an onnmhaireoir is mó de chaipiteal airgeadais. Bhí a phríomhchathair, Londain, ina lárionad do mhargaí óir, airgid agus margaí airgeadais an domhain freisin. Cúis mhór ab ea é sin chun go nglacfadh na stáit leis an gcaighdeán óir. Ba chúis mhór é seo do stáit ag glacadh leis an órchaighdeán. I gcás Pháras, Beirlín, agus ionaid airgeadais eile, chun an gnó brabúsaí airgeadais a mhealladh ó Londain, bhí sé riachtanach acu aithris a dhéanamh ar órchaighdeán na Breataine, toisc gur laghdaigh sé costais idirbheartaíochta, léirigh sé acmhainneacht creidmheasa, agus beartas airgeadais fónta ón rialtas (Schwartz, 1996). Ba í cathair Londain an soláthraí ba mhó maidir le creidmheas gearrthéarmach agus fadtéarmach araon, a cuireadh ar fáil thar lear. Chuir a shaoráidí airgeadais fairsinge creidmheas saor ar fáil, rud a chuir le láidreacht an phuint, trína úsáid le haghaidh íocaíochtaí idirnáisiúnta a neartú. Dar le Walter (1991), le linn na mblianta 1870-1913,"sterling bills and short-term credits financed perhaps 60 percent of world trade" (lch.&nbsp;88). Chothaigh infheistíocht eachtrach na Breataine geilleagair choigríche chun [[Punt steirling|steirling]] a úsáid. Sa bhliain 1850, d'fhás glansócmhainní na Breataine thar lear ó 7 faoin gcéad den stoc glanshaibhreas náisiúnta go 14 faoin gcéad i 1870, agus go dtí timpeall 32 faoin gcéad i 1913 (Edelstein, 1994). Ní fhaca an domhan náisiún amháin riamh roimhe seo ag tabhairt an oiread sin dá ioncam náisiúnta agus dá choigiltis d'infheistíocht eachtrach. Bhain cleachtais iasachta na Breataine le dhá ghné theicniúla a thug creidiúint níos fearr do fheiceálacht steirling mar aonad stórála agus mar mheán malairte: ar dtús, tugadh iasachtaí ón mBreatain d’eachtrannaigh i steirling, rud a chuir ar chumas na tíre iasachtaí an fiachas a sheirbhísiú ar bhealach níos áisiúla le a cúlchistí steirling, agus sa dara háit, tarraingíodh i Londain úsáid na Breataine as treoracha scríofa maidir le híoc nó malartuithe bille chun trádáil idirnáisiúnta a mhaoiniú. Níos tábhachtaí fós, bhí pribhléid speisialta ag an mBreatain mar gheall ar a cumas gan sárú easnaimh sa chuntas reatha a rith trí airgeadra gan cheist a eisiúint agus a ráta lascaine. Bhí "tionchar rialaithe ag éifeachtaí an ráta lascaine ar chomhardú íocaíochtaí na Breataine beag beann ar a raibh ar siúl ag bainc cheannais eile" (Cleveland, 1976, lch.&nbsp;17). Nuair a bhí bainc cheannais eile ag gabháil le cogadh ar shreabhadh caipitil idirnáisiúnta, d’fhéadfadh “ [[Banc Shasana]] an ceann is deacra a tharraingt” (Eichengreen, 1985, lch.&nbsp;6). Maidir leis seo, ba annamh a bhí hegemonaíocht airgeadaíochta na Breataine faoi bhagairt ag géarchéimeanna comhshóite a bhí inslithe dá cúlchistí óir ag an ráta lascaine agus lean na rátaí eachtracha go léir ráta na Breataine. Mar gheall ar shuntasacht dhraenacha creidmheasa Londain scríobh Keynes (1930) go raibh smacht Londain “ar choinníollacha creidmheasa ar fud an domhain chomh mór sin go bhféadfadh Banc Shasana a mhaíomh go raibh sé ina stiúrthóir ar an gceolfhoireann idirnáisiúnta” (lch.&nbsp;306–307). Deir Karl Polanyi ina shaothar clúiteach leis an gClaochlú Mór “Bhí tionchar ag Pax Britannica uaireanta ag an bpointe uaigneach a bhain le gunnaí móra na loinge, ach níos minice ba é an tarraingt tráthúil snáithe sa líonra airgeadaíochta idirnáisiúnta a bhí i réim” (Polanyi, 1944, lch. .&nbsp;24). Tháinig meath ar sheasamh na Breataine mar gheall ar iomaíocht idir stáit, infheistíocht intíre neamhleor, agus [[an Chéad Chogadh Domhanda]]. In ainneoin a laigí geilleagracha, lean smacht polaitiúil na Breataine ar aghaidh tar éis an Chéad Chogadh Domhanda, rud a d'eascair an caighdeán malairte óir a cruthaíodh faoi Chomhdháil Genova 1922. Theip ar an gcóras seo, áfach, ní hamháin mar gheall ar éagumas na Breataine, ach mar gheall ar dhílárú méadaitheach an chórais airgeadaíochta idirnáisiúnta le méadú Nua-Eabhrac agus Pháras mar ionaid airgeadais a d’fhág gur thit an caighdeán malartaithe óir i 1931. Thit caighdeán an Mhalartaithe Óir don tréimhse idirchogadh, mar a dúirt Kindleberger go tuisceanach, toisc "Ní raibh an Bhreatain in ann agus ní bheadh Meiriceá." Go deimhin, soláthraíonn Kindleberger éagsúlacht beagán difriúil ar hegemonaíocht airgeadaíochta a bhfuil cúig fheidhm aige seachas trí fheidhm a shainítear anseo. [[Íomhá:Federal Reserve System.jpg|mion|an Cúlchiste Feidearálach (Federal Reserve)]] == Mórcheannas airgeadaíochta na Stát Aontaithe == I ndeireadh an Dara Cogadh Domhanda tháinig an chumhacht airgeadaíochta i lámha Stáit Aontaithe Mheiriceá a bhí fágtha gan mhá gáinne ag an gcogadh le déanaí. D'eascair na Stáit Aontaithe ón Dara Cogadh Domhanda le hidéil an idirspleáchais eacnamaíoch, na cuntasachta, agus an altrúchais, arna léiriú i bhfís an iltaobhachais uilíoch. Thar aon ní eile, ní raibh i gceist leis an iltaobhachas ach neamh-idirdhealú trí bhacainní agus bacainní ar thrádáil a dhíchur nó a laghdú, ach níos tábhachtaí fós ná bacainní a choinneáil “a bhí deacair a chur i bhfeidhm ar bhealach neamh-idirdhealaitheach” (Ruggie, 1982, lch.&nbsp;213). Go bunúsach, tá difríocht idir an téarma iltaobhachas sa lá atá inniu ann, i gcomparáid leis an méid a bhí i gceist aige tar éis an Dara Cogadh Domhanda. Ní bheadh leasanna SAM i ngeilleagar domhanda iltaobhach liobrálach bunaithe go hiomlán ar idirnáisiúnachas idéalach. Bhí an fuacht, ag ríomh an ghá atá le barrachas onnmhairithe SAM a ghiniúint. Chuirfeadh sé seo deireadh le caiteachas an rialtais, spreagfadh sé an geilleagar intíre, chuirfí in ionad infheistíocht intíre, agus sheachnódh sé atheagrú ar thionscail áirithe sa gheilleagar a bhí róthógtha le linn na hiarrachta cogaidh. Ar na cúiseanna sin bhí “tábhacht ar leith ag baint leis an smaoineamh maidir le barrachas onnmhairiúcháin” (Bloc, 1977, lch.&nbsp;35) do SAM. Mar sin bhí dlúthbhaint ag táirgeadh barrachais onnmhairithe le geilleagar domhanda a bhunú a bhí saor ó chórais impiriúla, chomh maith le híocaíochtaí déthaobhacha agus córais trádála. Bheadh sé mar aidhm ag SAM mar sin impireacht a réamhtheachtaí a oscailt do thrádáil Mheiriceá agus comhlíonadh na Breataine a bhailiú chun a córas airgeadaíochta iarchogaidh a chruthú trí [[Giaráil chaipitiúil|ghiaráil airgeadais]], is é sin Comhaontú Airgeadais Angla-Mheiriceánach 1945 . Mar sin féin, cuireadh an fhís nua seo den iltaobhachas uilíoch chun cinn ag réaltachtaí eacnamaíocha nua na hEorpa a bhí réabtha ag cogadh, mar shiombail de neamhábaltacht airgeadais na Breataine chun inchomhshóiteadh [[Punt steirling|steirling]] a choinneáil. In éineacht leis an réaltacht eacnamaíoch nua seo bhí bagairt pholaitiúil-mhíleata an Aontais Shóivéadaigh. Ar an 29 Nollaig 1945, gan ach dhá lá roimh dhul in éag do Bretton Woods, chuir Aire Gnóthaí Eachtracha na Sóivéide Vyacheslave Molotov in iúl do George Kennan, “nach ndéanfadh an APSS liostáil leis na hailt don mhéid [a thairgtear]” (James et al., 1994, lch. .&nbsp;617). Dhá mhí ina dhiaidh sin, i mí Feabhra 1946, sheol Kennan a theileagram cáiliúil go Washington, a d’fhiosraigh cén fáth nár dhaingnigh an tAontas Sóivéadach [[Córas Bretton Woods|Comhaontú Bretton Woods]]. D’fhéachfaí ar an teileagram ina dhiaidh sin mar thús bheartas US [[Cogadh Fuar]] (James et al., 1994). Mar sin d’athraigh na SA a fhís ó iltaobhachas uilíoch go iltaobhachas réigiúnach, a chuirfeadh sé chun cinn san Eoraip trí Phlean Marshall, an Clár Téarnaimh Eorpach (ERP), agus an tAontas Eorpach um Íocaíochtaí (EPU). Le díscaoileadh an EPU tháinig an t-ionchas go mbeadh saol fíor iltaobhach ann de réir mar a tháinig [[Córas Bretton Woods|córas airgeadaíochta Bretton Woods]] i bhfeidhm i 1958. Ba í an bhliain chéanna tús le buaneasnaimh chomhardú íocaíochtaí sna SA. Le linn na 1960idí, thug córas Bretton Woods cead do na SA thart ar 70 faoin gcéad dá easnaimh chomhardú carnach íocaíochtaí a mhaoiniú trí dhá phróiseas taispeána óir agus maoiniú dliteanais. Chuir an maoiniú dliteanais ar chumas na SA dul i mbun caiteachais mhíleata throma thar lear agus "tiomantais eachtracha, agus solúbthacht shuntasach a choinneáil i mbeartas eacnamaíoch intíre" (Gowa, 1983, lch.&nbsp;63). I 1970, bhí SAM i gceartlár na héagobhsaíochta idirnáisiúnta a bhí mar thoradh ar a fás tapa airgeadaíochta (James, 1996). Bhí foghlamtha ag SAM, áfach, ó chinniúint phríomhairgeadra a réamhtheachtaí (ie Steirling). Léirigh taithí na Breataine mar hegemon airgeadaíochta do na SA na fadhbanna a bhí roimh airgeadra cúltaca nuair a roghnaigh údaráis airgeadaíochta eachtracha, daoine aonair agus infheisteoirí a gcuid cúlchistí a thiontú. I dtéarmaí cumhachta airgeadaíochta arna sainmhíniú ag cúlchistí, thit sciar na gcúlchistí SAM ó 50 faoin gcéad i 1950 go 11 faoin gcéad i Lúnasa 1971 (Odell, 1982, lch.&nbsp;218). Cé go raibh na Stáit Aontaithe éirithe go mór lag maidir le comhshó a chosaint, ní raibh a chumhacht chun rialacha a dhéanamh gan dabht. Seachas a bheith srianta ag an gcóras a chruthaigh sé, tháinig SAM ar an gconclúid go raibh sé "níos fearr ionsaí a dhéanamh ar an gcóras ná oibriú laistigh de" (James, 1996, lch.&nbsp;203). Bhí an cinneadh seo bunaithe ar an doscarthacht idir beartas eachtrach agus beartas airgeadaíochta a aithint. Ba léiriú é foirceann chóras Bretton Woods go raibh beartas airgeadaíochta á chomhordú i mbeartas eachtrach. Ba réiteach é dúnadh na fuinneoige óir a sannadh do “beartas eachtrach a shaoradh ó shrianta a chuir laigí sa chóras airgeadais i bhfeidhm” (Gowa, 1983, lch.&nbsp;69). Leanann Hegemony Airgeadaíochta SAM mar a dhéanann Córas Bretton Woods, mar a dhéanann Dooley, Folkerts-Landau, Garber (2003) argóint ina gcuid oibre ''An Essay on The Revised Bretton Woods System''. D’fhan rialacha chóras Bretton Woods mar a chéile ach tá athrú tagtha ar na himreoirí. Tá forimeall nua tugtha chun cinn ag córas Post Bretton Woods nó Bretton Woods II a bhfuil an straitéis forbartha ina fhás atá treoraithe ag onnmhairiú le tacaíocht ó rátaí malartaithe gannluach, rialuithe caipitil agus eis-sreafaí oifigiúla caipitil i bhfoirm carntha éileamh sócmhainní cúlchiste ar an ionad. tír (.i SAM). I bhfocail eile, tá an Áise tar éis teacht in ionad na hEorpa maidir le heasnaimh chomhardú íocaíochtaí SAM a mhaoiniú. == Féach freisin == * [[Comhardú na n-íocaíochtaí]] * [[Córas Bretton Woods]] * [[Ciste Airgeadaíochta Idirnáisiúnta]] == Tagairtí == {{reflist}} == Tuilleadh léitheoireachta == * {{Cite book-en|author=Bergsten|first=C. F.|author-link=|year=1975|title=The dilemmas of the dollar: The economics and politics of United States international monetary policy|publisher=Macmillan Press Ltd.|location=London, UK|id=}} * {{Cite book-en|author=Cleveland|first=H.|author-link=|year=1976|title="The international monetary system in the interwar period"|publisher=In Ed. Rowland, B. (1976). Balance of power or hegemony: The interwar monetary system. New York, NY: New York University Press. 1–59.|location=|id=}} * {{Cite book-en|author=Cohen|first=B.|author-link=|year=1977|title=Organizing the world's money: the political economy of international monetary relations|url=https://archive.org/details/organizingworlds0000cohe|publisher=|location=|id=}} * {{Cite book-en|author=De Cecco|first=M.|author-link=|year=1974|title=Money and empire: The international gold standard, 1890–1914|publisher=Basil Blackwell|location=London, UK|id=}} * {{Cite book-en|author=Edelstein|first=M.|author-link=|year=1994|title=Foreign investment and accumulation, 1860–1914|publisher=In Eds. Floud, R. & McCloskey, D. (1994). The economic history of Britain since 1700 2nd ED, Vol. 2: 1860–1939. Cambridge, UK: Cambridge University Press.|location=|id=}} * {{Cite book-en|author=Fields|first=D.|author-link=|year=2011|title=Hegemonic Currencies during the Crisis: The Dollar versus the Euro in a Cartalist Perspective|publisher=Levy Economics Institute Working Paper No. 666|location=|id=}} * {{Luaigh foilseachán|author=Eichengreen|first=B.|authorlink=|year=1985|title=Conducting the international orchestra: Bank of England leadership under the classical gold standard|journal=Journal of International Money and Finance|volume=6|issue=1|pages=5–29|doi=10.1016/0261-5606(87)90010-6}} * {{Cite book-en|author=Gilpin|first=R.|author-link=|year=1975|title=U.S. power and the multinational corporation|publisher=The Macmillan Press Ltd.|location=London, UK|id=}} * {{Cite book-en|author=Gilpin|first=R.|author-link=|title=Transnational relations and world politics|year=1973|publisher=Harvard University Press|location=Cambridge, Mass., USA|id=|pages=48–69}} * {{Cite book-en|author=Gowa|first=J.|author-link=|year=1983|title=Closing the gold window: Domestic politics and the end of Bretton Woods|publisher=Cornell University Press|location=Ithaca, New York, USA|id=}} * {{Cite book-en|author=Hellenier|first=E.|author-link=|year=1994|title=States and the reemergence of global finance: From Bretton Woods to the 1990s|publisher=Cornell University Press|location=Ithaca, New York, USA|id=}} * {{Cite book-en|author=Hudson|first=M.|author-link=|edition=2nd|year=2003|title=Super imperialism: The origin and fundamentals of US world dominance|publisher=Pluto Press|location=London, UK|id=}} * {{Luaigh foilseachán|author=James|first=H.|authorlink=|year=1994|title=The origins of the Cold War: Some new documents|url=https://archive.org/details/sim_historical-journal_1994-09_37_3/page/615|journal=The Historical Journal|volume=37|issue=3|pages=615–622|jstor=2639920|doi=10.1017/s0018246x00014904}} * {{Cite book-en|author=James|first=H.|author-link=|year=1996|title=International monetary cooperation since Bretton Woods.|publisher=International Monetary Fund.|location=Washington, D.C.|id=}} * {{Cite book-en|author=Kindleberger|first=C. P.|author-link=|year=1973|title=The world in depression|publisher=Allen Lane The Penguin Press|location=London, UK|id=}} * {{Cite book-en|author=Mundell|first=R.|author-link=|title=The dollarization debate|url=https://archive.org/details/dollarizationdeb00salv|year=2003|publisher=Oxford University Press|location=Oxford, UK|id=|pages=[https://archive.org/details/dollarizationdeb00salv/page/n31 17]–45}} * {{Cite book-en|author=Mundell|first=R.|author-link=|title=The international system between new integration and neo-protectionism (Central issues in Contemporary economic theory and policy series)|year=1996|publisher=Macmillan|location=London, UK|id=|pages=81–128}} * {{Cite book-en|author=Odell|first=J. S.|author-link=|year=1982|title=U.S. International Monetary Policy|url=https://archive.org/details/usinternationalm0000odel|publisher=Princeton University Press.|location=Princeton, New Jersey|id=}} * {{Cite book-en|author=Ruggie|first=J. G.|author-link=|year=1982|title=International regimes, transactions, and change: embedded liberalism in the postwar economic order|publisher=In Ed. Krasner, S. (1983). International regimes. Ithaca, NY: Cornell University Press. 195–231.|location=|id=}} * {{Cite book-en|author=Schwartz|first=A.|author-link=|year=1996|title=The operation of the specie standard: Evidence for core and peripheral countries, 1880–1990.|publisher=In Ed, Bordo, M. (1999). The gold standard and related regimes: Collected essay. Cambridge, UK: Cambridge University Press.|location=|id=}} [[Catagóir:Margadh airgeadraí]] [[Catagóir:Trádáil idirnáisiúnta]] [[Catagóir:Comhardú na n-íocaíochtaí]] [[Catagóir:Eacnamaíocht]] [[Catagóir:Caidreamh idirnáisiúnta]] [[Catagóir:Cúlchiste Feidearálach]] 7s7or5rwpihoy4xoyimwscbo57ro8af 0 105300 1320619 1245700 2026-07-14T23:26:46Z An RíomhGael 72410 Níos mó eolais ar an nGallóis 1320619 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Teanga}} Is teanga réigiúnach labhartha [[An Bhriotáin|sa Bhriotáin]] í an '''Ghallóis''' (Gallóis: ''Galo'') i ngrúpa na dteangacha ''oïl'' de chuid na [[teangacha Rómánsacha]]. Labhraítear í go traidisiúnta i gceithre ceann de na cúig réigiún den Bhriotáin stairiúil: ''l'Ille-et-Villaine'', ''Loire Atlantique'', agus an chuid thoir de na réigiúin ''Morbihan'' agus ''Côtes-d'Armor'' agus na limistéir máguaird<ref>{{Lua idirlín|url=https://institutdugalo.bzh/fr/accueil/|teideal=Institut du Gallo - Leathanach fáilte|údar=Institut du Gallo|language=Fraincis|dátarochtana=2026-07-14}}</ref>. D'fhorbair an Ghallóis ó Laidin na ndaoine agus tá sí dearbhaithe ón 12ú haois. Ba theanga labhartha amháin í an Ghallóis go príomha áfach, suas go dtí an 19ú haois.<ref name=":0">{{Lua idirlín|url=https://www.tiarvro-santbrieg.bzh/gallo/|teideal=La langue gallèse|údar=Telenn|language=Fraincis|dátarochtana=2026-07-14}}</ref> Cuireadh an teanga faoi chois i rith an 19ú haois agus cuid mhór den 20ú haois go háirithe sna scoileanna poiblí a spreag úsáid na [[An Fhraincis|Fraincise]] caighdeánach agus tugadh an téarma díspeagúil ''patois'' (canúint) uirthi. Níl stádas oifigiúil ag an nGallóis nó aon teanga réigiúnach eile sa Fhrainc de bharr alt 2 de Bhunreacht na Fraince, a thugann stádas don Fhraincis mar an t-aon teanga den Phoblacht<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.legifrance.gouv.fr/loda/article_lc/LEGIARTI000006527453?__cf_chl_f_tk=2Rr4ssFzVRBuCTcpANs3CxW_FBezr0AsO2K72PiRXcw-1784054617-1.0.1.1-HAsnZ0pYyq8KUKY64BVwxLa..FkWq6zNqXDRAS1zKac|teideal=Constitution du 4 octobre 1958 - Article 2|údar=Rialtas na Fraince|language=Fraincis|dátarochtana=2026-07-14}}</ref>. Ó 2004 ann áfach, athnaíonn Comhairle na Briotáine í mar 'theanga na Briotáine' chomh maith leis an m[[An Bhriotáinis|Briotáinis]], teanga Cheilteach labhartha sa Bhriotáin Íochtarach<ref name=":0" />. == Stádas Sochtheangeolaíochta == ==== Teanga nó Canúint ==== [[Íomhá:Signalétique gallo, métro de Rennes.jpg|clé|mion|Comhartha sa Ghallóis sa mheitreo Rennes]] Toisc nach bhfuil aon comhaontú ann maidir leis an difríocht idir teanga agus canúint<ref>{{Lua idirlín|url=https://direct.mit.edu/coli/article/45/4/823/93361/How-to-Distinguish-Languages-and-Dialects|teideal=How to Distinguih Languages and Dialects|údar=Soren Wichmann|dáta=2019|language=Béarla|pages=lgh 823-831|doi=https://doi.org/10.1162/coli_a_00366|dátarochtana=2026-07-15}}</ref>, níltear cinnte faoi sainmhíniú teangeolaíochta na Gallóise. Bíonn saineolaithe den dhá thuairim ann, ach sa lá ata inniu ann, is minic a cheaptar an Ghallóis mar theanga í féin lena stádas mar 'theanga na Briotáine' bronnta uirthi ag Comhairle na Briotáine. ==== An Ghallóis sa Sochaí ==== De réir Suirbhé Sochtheangeolaíochta na Briotáine 2024, ní raibh ach 3.3% de daonra na Briotáine, timpeall 132,000 duine, a bhí 15 bliana déag d'aois nó níos sine, in ann an Ghallóis a labhairt 'go han-mhaith' nó 'go maith'. Tá cainteoirí Gallóise 56.5 bliana d'aois ar an meán de réir an suirbhé céanna<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.bretagne.bzh/presse/communiques-dossiers/transmission-et-usage-du-breton-et-du-gallo-resultats-de-letude-sociolinguistique-2024/|teideal=Résultats de l'Étude Sociolinguistique 2024|údar=Région Bretagne|dáta=2025-01-25|language=Fraincis|dátarochtana=2026-07-14}}</ref>. Maidir le húsáid na teanga, deir 45% de chainteoirí gur bhain siad úsáid as an nGallóis uair sa seachtain ar an laghad<ref name=":1" details="lch 28">{{Lua idirlín|url=https://www.bretagne.bzh/app/uploads/8460-REGION-BRETAGNE-Enquete-sociolinguistique-R20.01-version-longue.pdf|teideal=Enquete Sociolinguistique 2024 sur les langues de Bretagne|dáta=2025-01-20|language=Fraincis|dátarochtana=2026-07-14}}</ref>. De bharr a cosúlacht leis an bhFraincis agus an stiogma a bhí ann go 'droch-Fraincis' a bhí an Ghallóis<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Gildas d'Hervé|date=2005|url=https://shs.hal.science/halshs-00676254/file/article_marges_linguistiques_enseignement_du_gallo.pdf|title=Le gallo dans l'enseignement, l'enseignement du gallo|language=Fraincis}}</ref>, bíonn feachtais agus tacaíocht ar son caomhnú na Gallóise cuibheasach lag i gcomparáid le hathbheochan na Briotáinise<ref>{{Lua idirlín|url=https://shs.cairn.info/revue-cahiers-de-sociolinguistique-2007-1-page-5?lang=fr|teideal=Autour du Gallo: État des lieux, analyses et perspectives|údar=Jean-Pierre Angoujard agus Francis Manzano|dáta=2007|language=Fraincis|dátarochtana=2026-07-14}}</ref>, teanga Cheilteach i bhfad níos éagsúla, agus níl an tsuim chéanna ann sa Ghallóis ná mar atá sa Bhriotáinis, agus is léir an méid seo sa Shuirbhé Sochtheangeolaíochta. Deir 33% dóibh siúd a ghlac páirt leis an suirbhé go mbeadh suim acu an Bhriotáinis a fhoghlaim, i gcomparáid le 9% a mbeadh suim acu an Ghallóis a fhoghlaim mar shampla<ref name=":1" details="lch 38" />. == An Ghallóis san Oideachas == Le blianta fada anois, tá ranganna Gallóise ar fáil i scoileanna fud fad na Briotáine<ref name=":2">{{Lua idirlín|url=https://www.bretagne.bzh/nos-actions/culture-et-sport/langues-regionales/gallo/|teideal=Transmettre et Promouvoir l'Usage du gallo|údar=Région Bretagne|language=Fraincis|dátarochtana=2026-07-14}}</ref>. Tá timpeall 1,500 scoláire ag freastail ar bhunscoileanna sa líonra ''Admézë'' a chuireann ranganna Gallóise ar fáil. Chomh maith leis, tá an Ghallóis ar fáil mar ábhar roghnaithe i seacht g''collèges'' (scoil mheánach), ''lycée'' (ardscoil) amháin agus in Ollscoil Rennes 2<ref>{{Lua idirlín|url=https://institutdugalo.bzh/fr/enseigner|teideal=Enseigner le gallo|údar=Institut du galo|language=Fraincis|dátarochtana=2026-07-14}}</ref>. Faoi láthair, tá tionscadal ar siúl chun ranganna dátheangacha a bhunú chun an Ghallóis a mhúineadh tríd an tumoideachas páirteach. Cuireann ''Divaskell Breizh,'' cumann scolaíochta dátheangach Briotáinise-Fraincise, ranganna Gallóise ar fáil i scoileanna príobháideacha Caitliceacha<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.divaskell.bzh/|teideal=Divaskell Breizh|language=Fraincis|dátarochtana=2026-07-14}}</ref>. Is cumann múinteora é ''Cllâssiérs'', le sprioc foghlaim na Gallóise a spreagadh i mbunscoileanna agus in iarbhunscoileanna. Cruthaíonn siad acmhainní teagaisc chun cabhair a thabhairt do mhúinteoirí Gallóise. Faigheann an cumann tacaíocht ó Réigiún na Briotáine agus na ''départements'' Briotáine éagsúla<ref>{{Lua idirlín|url=https://cllassiers.bzh/enseigner-le-gallo/|teideal=Cllasiérs|language=Fraincis|dátarochtana=2026-07-14}}</ref>. == An Ghallóis sna Meáin == In 2022, bhunaigh an cainéal teilifíse gréasáin ''Galoweb'' chun na meáin closamhairc sa Ghallóis a chur chun cinn<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.bretagne.bzh/actualites/galoweb-une-web-tv-en-gallo/|teideal=Galoweb, un web TV en gallo!|údar=Région Bretagne|dáta=2022-06-22|language=Fraincis|dátarochtana=2026-07-14}}</ref>. Is cuid den ''LB Groupe'' é ''Galoweb'' cosúil le ''[[Brezhoweb]]'' agus ''Òc Tele'', cainéil i mBriotáinis agus in [[An Ocsatáinis|Ocsatáinis]] faoi seach<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.galoweb.bzh/|teideal=Galoweb|dátarochtana=2026-07-14}}</ref>. Is cumann foilsitheoireachta bunaithe in 2024 é ''Banissous'' a aontaíonn foilsitheoirí Gallóise éagsúla cosúil le ''Qhu Bllanc'' agus ''Éditions l'Œufs''<ref>{{Lua idirlín|url=https://banissous.bzh/|teideal=Banissous|language=Fraincis|dátarochtana=2026-07-14}}</ref> == Eagraíochtaí Teanga == [[Íomhá:Institut du galo.jpg|mion|Lógó an ''Institut du Galo'']] Is é ''Institut du Galo'' (Gaeilge: Institiúid na Gallóise), bunaithe in 2017, príomheagraíocht ar son caomhnú, foghlaim agus forbairt na Gallóise<ref name=":2" />. Is iad mar phríomhspriocanna acu ná<ref>{{Lua idirlín|url=https://institutdugalo.bzh/fr/accueil/|teideal=Institut du Galo - Leathanach Fáilte|údar=Institut du Galo|language=Fraincis|dátarochtana=2026-07-14}}</ref>: - múineadh na Gallóise i scoileanna agus ranganna do dhaoine fásta a spreagadh agus a fhorbairt - seirbhís aistriúcháin a chur ar fáil do dhaoine agus eagraíochtaí a bhfuil suim acu an Ghallóis a úsáid - Plean na Gallóise ''<nowiki/>'du galo, dam Yan, dam Vére!''', a spreag úsáid oifigiúil na teanga in eagraíochtaí áitiúla poiblí agus príobháideacha, a chur chun cinn. == Comparáid idir theangacha eile na Fraince == {| class="wikitable" |+Foróga Chearta an Duine Alt 1<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.lexilogos.com/declaration/article.htm|teideal=Forógra Chearta an Duine|work=www.lexilogos.com|dátarochtana=2026-07-14}}</ref> !An Fhraincis ''Teanga oïl'' !An Ghallóis ''Teanga oïl'' !An Ocsatáinis ''Teanga Oc'' !An Bhriotáinis ''Teanga Cheilteach'' |- |Tous les êtres humains naissent libres et égaux en dignité et en droits. Ils sont doués de raison et de conscience et doivent agir les uns envers les autres dans un esprit de fraternité. |Le monde vienent su la térre librs tertous e s'ent'valent en drets e dignitë. Il lou apartient d'avaer de la réson ede la conscience e il ont de s'ent'enchevi conme feraen dés freres. |Totes les èssers umans naisson liures e egals en dignitat e en dreches. Son dotats de rason e de consciéncia e se devon comportar los unes amb los autres dins un esperit de fraternitat. |Dieub ha par en o dellezegezh hag o gwirioù eo ganet an holl dud. Peoll ha skiant zo dezho ha dleout a reont bevañ an eil gant egile en ur spered a genvreudeuriezh. |} == Féach Freisin == [[An Bhriotáin]] - Réigiún in iarthuaisceart na Fraince [[An Ocsatáinis|An Ocsatánais]] - Teanga Rómánsach labhartha i ndeisceart na Fraince [[An Bhriotáinis]] - Teanga Cheilteach labhartha sa Bhriotáin [[Teangacha Rómánsacha]] - Foghrúpa teangacha Ind-Eorapacha == Tagairtí == <references /> {{DEFAULTSORT:Gallóis, An}} [[Catagóir:Teangacha na Fraince|Gallóis]] [[Catagóir:Teangacha Rómánsacha|Gallóis]] [[Catagóir:Mionteangacha]] [[Catagóir:Cultúr na Fraince]] 3j3yliusdvavlvcuawfsks6c6725sqt 1320620 1320619 2026-07-14T23:31:48Z An RíomhGael 72410 Athrú sna tagairtí 1320620 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Teanga}} Is teanga réigiúnach labhartha [[An Bhriotáin|sa Bhriotáin]] í an '''Ghallóis''' (Gallóis: ''Galo'') i ngrúpa na dteangacha ''oïl'' de chuid na [[teangacha Rómánsacha]]. Labhraítear í go traidisiúnta i gceithre ceann de na cúig réigiún den Bhriotáin stairiúil: ''l'Ille-et-Villaine'', ''Loire Atlantique'', agus an chuid thoir de na réigiúin ''Morbihan'' agus ''Côtes-d'Armor'' agus na limistéir máguaird<ref>{{Lua idirlín|url=https://institutdugalo.bzh/fr/accueil/|teideal=Institut du Gallo - Leathanach fáilte|údar=Institut du Gallo|language=Fraincis|dátarochtana=2026-07-14}}</ref>. D'fhorbair an Ghallóis ó Laidin na ndaoine agus tá sí dearbhaithe ón 12ú haois. Ba theanga labhartha amháin í an Ghallóis go príomha áfach, suas go dtí an 19ú haois.<ref name=":0">{{Lua idirlín|url=https://www.tiarvro-santbrieg.bzh/gallo/|teideal=La langue gallèse|údar=Telenn|language=Fraincis|dátarochtana=2026-07-14}}</ref> Cuireadh an teanga faoi chois i rith an 19ú haois agus cuid mhór den 20ú haois go háirithe sna scoileanna poiblí a spreag úsáid na [[An Fhraincis|Fraincise]] caighdeánach agus tugadh an téarma díspeagúil ''patois'' (canúint) uirthi. Níl stádas oifigiúil ag an nGallóis nó aon teanga réigiúnach eile sa Fhrainc de bharr alt 2 de Bhunreacht na Fraince, a thugann stádas don Fhraincis mar an t-aon teanga den Phoblacht<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.legifrance.gouv.fr/loda/article_lc/LEGIARTI000006527453?__cf_chl_f_tk=2Rr4ssFzVRBuCTcpANs3CxW_FBezr0AsO2K72PiRXcw-1784054617-1.0.1.1-HAsnZ0pYyq8KUKY64BVwxLa..FkWq6zNqXDRAS1zKac|teideal=Constitution du 4 octobre 1958 - Article 2|údar=Rialtas na Fraince|language=Fraincis|dátarochtana=2026-07-14}}</ref>. Ó 2004 ann áfach, athnaíonn Comhairle na Briotáine í mar 'theanga na Briotáine' chomh maith leis an m[[An Bhriotáinis|Briotáinis]], teanga Cheilteach labhartha sa Bhriotáin Íochtarach<ref name=":0" />. == Stádas Sochtheangeolaíochta == ==== Teanga nó Canúint ==== [[Íomhá:Signalétique gallo, métro de Rennes.jpg|clé|mion|Comhartha sa Ghallóis sa mheitreo Rennes]] Toisc nach bhfuil aon comhaontú ann maidir leis an difríocht idir teanga agus canúint<ref>{{Lua idirlín|url=https://direct.mit.edu/coli/article/45/4/823/93361/How-to-Distinguish-Languages-and-Dialects|teideal=How to Distinguih Languages and Dialects|údar=Soren Wichmann|dáta=2019|language=Béarla|pages=lgh 823-831|doi=https://doi.org/10.1162/coli_a_00366|dátarochtana=2026-07-15}}</ref>, níltear cinnte faoi sainmhíniú teangeolaíochta na Gallóise. Bíonn saineolaithe den dhá thuairim ann, ach sa lá ata inniu ann, is minic a cheaptar an Ghallóis mar theanga í féin lena stádas mar 'theanga na Briotáine' bronnta uirthi ag Comhairle na Briotáine. ==== An Ghallóis sa Sochaí ==== De réir Suirbhé Sochtheangeolaíochta na Briotáine 2024, ní raibh ach 3.3% de daonra na Briotáine, timpeall 132,000 duine, a bhí 15 bliana déag d'aois nó níos sine, in ann an Ghallóis a labhairt 'go han-mhaith' nó 'go maith'. Tá cainteoirí Gallóise 56.5 bliana d'aois ar an meán de réir an suirbhé céanna<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.bretagne.bzh/presse/communiques-dossiers/transmission-et-usage-du-breton-et-du-gallo-resultats-de-letude-sociolinguistique-2024/|teideal=Résultats de l'Étude Sociolinguistique 2024|údar=Région Bretagne|dáta=2025-01-25|language=Fraincis|dátarochtana=2026-07-14}}</ref>. Maidir le húsáid na teanga, deir 45% de chainteoirí gur bhain siad úsáid as an nGallóis uair sa seachtain ar an laghad<ref name=":1" details="lch 28">{{Lua idirlín|url=https://www.bretagne.bzh/app/uploads/8460-REGION-BRETAGNE-Enquete-sociolinguistique-R20.01-version-longue.pdf|teideal=Enquete Sociolinguistique 2024 sur les langues de Bretagne|dáta=2025-01-20|language=Fraincis|dátarochtana=2026-07-14}}</ref>. De bharr a cosúlacht leis an bhFraincis agus an stiogma a bhí ann go 'droch-Fraincis' a bhí an Ghallóis<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Gildas d'Hervé|date=2005|url=https://shs.hal.science/halshs-00676254/file/article_marges_linguistiques_enseignement_du_gallo.pdf|title=Le gallo dans l'enseignement, l'enseignement du gallo|language=Fraincis|pages=lch 263}}</ref>, bíonn feachtais agus tacaíocht ar son caomhnú na Gallóise cuibheasach lag i gcomparáid le hathbheochan na Briotáinise<ref>{{Lua idirlín|url=https://shs.cairn.info/revue-cahiers-de-sociolinguistique-2007-1-page-5?lang=fr|teideal=Autour du Gallo: État des lieux, analyses et perspectives|údar=Jean-Pierre Angoujard agus Francis Manzano|dáta=2007|language=Fraincis|dátarochtana=2026-07-14}}</ref>, teanga Cheilteach i bhfad níos éagsúla, agus níl an tsuim chéanna ann sa Ghallóis ná mar atá sa Bhriotáinis, agus is léir an méid seo sa Shuirbhé Sochtheangeolaíochta. Deir 33% dóibh siúd a ghlac páirt leis an suirbhé go mbeadh suim acu an Bhriotáinis a fhoghlaim, i gcomparáid le 9% a mbeadh suim acu an Ghallóis a fhoghlaim mar shampla<ref name=":1" details="lch 38" />. == An Ghallóis san Oideachas == Le blianta fada anois, tá ranganna Gallóise ar fáil i scoileanna fud fad na Briotáine<ref name=":2">{{Lua idirlín|url=https://www.bretagne.bzh/nos-actions/culture-et-sport/langues-regionales/gallo/|teideal=Transmettre et Promouvoir l'Usage du gallo|údar=Région Bretagne|language=Fraincis|dátarochtana=2026-07-14}}</ref>. Tá timpeall 1,500 scoláire ag freastail ar bhunscoileanna sa líonra ''Admézë'' a chuireann ranganna Gallóise ar fáil. Chomh maith leis, tá an Ghallóis ar fáil mar ábhar roghnaithe i seacht g''collèges'' (scoil mheánach), ''lycée'' (ardscoil) amháin agus in Ollscoil Rennes 2<ref>{{Lua idirlín|url=https://institutdugalo.bzh/fr/enseigner|teideal=Enseigner le gallo|údar=Institut du galo|language=Fraincis|dátarochtana=2026-07-14}}</ref>. Faoi láthair, tá tionscadal ar siúl chun ranganna dátheangacha a bhunú chun an Ghallóis a mhúineadh tríd an tumoideachas páirteach. Cuireann ''Divaskell Breizh,'' cumann scolaíochta dátheangach Briotáinise-Fraincise, ranganna Gallóise ar fáil i scoileanna príobháideacha Caitliceacha<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.divaskell.bzh/|teideal=Divaskell Breizh|language=Fraincis|dátarochtana=2026-07-14}}</ref>. Is cumann múinteora é ''Cllâssiérs'', le sprioc foghlaim na Gallóise a spreagadh i mbunscoileanna agus in iarbhunscoileanna. Cruthaíonn siad acmhainní teagaisc chun cabhair a thabhairt do mhúinteoirí Gallóise. Faigheann an cumann tacaíocht ó Réigiún na Briotáine agus na ''départements'' Briotáine éagsúla<ref>{{Lua idirlín|url=https://cllassiers.bzh/enseigner-le-gallo/|teideal=Cllasiérs|language=Fraincis|dátarochtana=2026-07-14}}</ref>. == An Ghallóis sna Meáin == In 2022, bhunaigh an cainéal teilifíse gréasáin ''Galoweb'' chun na meáin closamhairc sa Ghallóis a chur chun cinn<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.bretagne.bzh/actualites/galoweb-une-web-tv-en-gallo/|teideal=Galoweb, un web TV en gallo!|údar=Région Bretagne|dáta=2022-06-22|language=Fraincis|dátarochtana=2026-07-14}}</ref>. Is cuid den ''LB Groupe'' é ''Galoweb'' cosúil le ''[[Brezhoweb]]'' agus ''Òc Tele'', cainéil i mBriotáinis agus in [[An Ocsatáinis|Ocsatáinis]] faoi seach<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.galoweb.bzh/|teideal=Galoweb|dátarochtana=2026-07-14}}</ref>. Is cumann foilsitheoireachta bunaithe in 2024 é ''Banissous'' a aontaíonn foilsitheoirí Gallóise éagsúla cosúil le ''Qhu Bllanc'' agus ''Éditions l'Œufs''<ref>{{Lua idirlín|url=https://banissous.bzh/|teideal=Banissous|language=Fraincis|dátarochtana=2026-07-14}}</ref> == Eagraíochtaí Teanga == [[Íomhá:Institut du galo.jpg|mion|Lógó an ''Institut du Galo'']] Is é ''Institut du Galo'' (Gaeilge: Institiúid na Gallóise), bunaithe in 2017, príomheagraíocht ar son caomhnú, foghlaim agus forbairt na Gallóise<ref name=":2" />. Is iad mar phríomhspriocanna acu ná<ref>{{Lua idirlín|url=https://institutdugalo.bzh/fr/accueil/|teideal=Institut du Galo - Leathanach Fáilte|údar=Institut du Galo|language=Fraincis|dátarochtana=2026-07-14}}</ref>: - múineadh na Gallóise i scoileanna agus ranganna do dhaoine fásta a spreagadh agus a fhorbairt - seirbhís aistriúcháin a chur ar fáil do dhaoine agus eagraíochtaí a bhfuil suim acu an Ghallóis a úsáid - Plean na Gallóise ''<nowiki/>'du galo, dam Yan, dam Vére!''', a spreag úsáid oifigiúil na teanga in eagraíochtaí áitiúla poiblí agus príobháideacha, a chur chun cinn. == Comparáid idir theangacha eile na Fraince == {| class="wikitable" |+Foróga Chearta an Duine Alt 1<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.lexilogos.com/declaration/article.htm|teideal=Forógra Chearta an Duine|work=www.lexilogos.com|dátarochtana=2026-07-14}}</ref> !An Fhraincis ''Teanga oïl'' !An Ghallóis ''Teanga oïl'' !An Ocsatáinis ''Teanga Oc'' !An Bhriotáinis ''Teanga Cheilteach'' |- |Tous les êtres humains naissent libres et égaux en dignité et en droits. Ils sont doués de raison et de conscience et doivent agir les uns envers les autres dans un esprit de fraternité. |Le monde vienent su la térre librs tertous e s'ent'valent en drets e dignitë. Il lou apartient d'avaer de la réson ede la conscience e il ont de s'ent'enchevi conme feraen dés freres. |Totes les èssers umans naisson liures e egals en dignitat e en dreches. Son dotats de rason e de consciéncia e se devon comportar los unes amb los autres dins un esperit de fraternitat. |Dieub ha par en o dellezegezh hag o gwirioù eo ganet an holl dud. Peoll ha skiant zo dezho ha dleout a reont bevañ an eil gant egile en ur spered a genvreudeuriezh. |} == Féach Freisin == [[An Bhriotáin]] - Réigiún in iarthuaisceart na Fraince [[An Ocsatáinis|An Ocsatánais]] - Teanga Rómánsach labhartha i ndeisceart na Fraince [[An Bhriotáinis]] - Teanga Cheilteach labhartha sa Bhriotáin [[Teangacha Rómánsacha]] - Foghrúpa teangacha Ind-Eorapacha == Tagairtí == <references /> {{DEFAULTSORT:Gallóis, An}} [[Catagóir:Teangacha na Fraince|Gallóis]] [[Catagóir:Teangacha Rómánsacha|Gallóis]] [[Catagóir:Mionteangacha]] [[Catagóir:Cultúr na Fraince]] mup531vbkcs2a40u489swfush50n04x 1320622 1320620 2026-07-14T23:40:31Z An RíomhGael 72410 /* */ Ceartúchán gramadaí 1320622 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Teanga}} Is teanga réigiúnach labhartha [[An Bhriotáin|sa Bhriotáin]] í an '''Ghallóis''' (Gallóis: ''Galo'') i ngrúpa na dteangacha ''oïl'' de chuid na [[teangacha Rómánsacha]]. Labhraítear í go traidisiúnta i gceithre ceann de na cúig réigiún den Bhriotáin stairiúil: ''l'Ille-et-Villaine'', ''Loire Atlantique'', agus an chuid thoir de na réigiúin ''Morbihan'' agus ''Côtes-d'Armor'' agus na limistéir máguaird<ref>{{Lua idirlín|url=https://institutdugalo.bzh/fr/accueil/|teideal=Institut du Gallo - Leathanach fáilte|údar=Institut du Gallo|language=Fraincis|dátarochtana=2026-07-14}}</ref>. D'fhorbair an Ghallóis ó Laidin na ndaoine agus tá sí dearbhaithe ón 12ú haois. Ba theanga labhartha amháin í an Ghallóis go príomha áfach, suas go dtí an 19ú haois.<ref name=":0">{{Lua idirlín|url=https://www.tiarvro-santbrieg.bzh/gallo/|teideal=La langue gallèse|údar=Telenn|language=Fraincis|dátarochtana=2026-07-14}}</ref> Cuireadh an teanga faoi chois i rith an 19ú haois agus cuid mhór den 20ú haois go háirithe sna scoileanna poiblí a spreag úsáid na [[An Fhraincis|Fraincise]] caighdeánach agus tugadh an téarma díspeagúil ''patois'' (canúint) uirthi. Níl stádas oifigiúil ag an nGallóis nó aon teanga réigiúnach eile sa Fhrainc de bharr alt 2 de Bhunreacht na Fraince, a thugann stádas don Fhraincis mar an t-aon teanga den Phoblacht<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.legifrance.gouv.fr/loda/article_lc/LEGIARTI000006527453?__cf_chl_f_tk=2Rr4ssFzVRBuCTcpANs3CxW_FBezr0AsO2K72PiRXcw-1784054617-1.0.1.1-HAsnZ0pYyq8KUKY64BVwxLa..FkWq6zNqXDRAS1zKac|teideal=Constitution du 4 octobre 1958 - Article 2|údar=Rialtas na Fraince|language=Fraincis|dátarochtana=2026-07-14}}</ref>. Ó 2004 ann áfach, athnaíonn Comhairle na Briotáine í mar 'theanga na Briotáine' chomh maith leis an m[[An Bhriotáinis|Briotáinis]], teanga Cheilteach labhartha sa Bhriotáin Íochtarach<ref name=":0" />. == Stádas Sochtheangeolaíochta == ==== Teanga nó Canúint ==== [[Íomhá:Signalétique gallo, métro de Rennes.jpg|clé|mion|Comhartha sa Ghallóis sa mheitreo Rennes]] Toisc nach bhfuil aon comhaontú ann maidir leis an difríocht idir teanga agus canúint<ref>{{Lua idirlín|url=https://direct.mit.edu/coli/article/45/4/823/93361/How-to-Distinguish-Languages-and-Dialects|teideal=How to Distinguih Languages and Dialects|údar=Soren Wichmann|dáta=2019|language=Béarla|pages=lgh 823-831|doi=https://doi.org/10.1162/coli_a_00366|dátarochtana=2026-07-15}}</ref>, níltear cinnte faoi sainmhíniú teangeolaíochta na Gallóise. Bíonn saineolaithe den dhá thuairim ann, ach sa lá ata inniu ann, is minic a cheaptar an Ghallóis mar theanga í féin lena stádas mar 'theanga na Briotáine' bronnta uirthi ag Comhairle na Briotáine. ==== An Ghallóis sa Sochaí ==== De réir Suirbhé Sochtheangeolaíochta na Briotáine 2024, ní raibh ach 3.3% de daonra na Briotáine, timpeall 132,000 duine, a bhí 15 bliana déag d'aois nó níos sine, in ann an Ghallóis a labhairt 'go han-mhaith' nó 'go maith'. Tá cainteoirí Gallóise 56.5 bliana d'aois ar an meán de réir an suirbhé céanna<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.bretagne.bzh/presse/communiques-dossiers/transmission-et-usage-du-breton-et-du-gallo-resultats-de-letude-sociolinguistique-2024/|teideal=Résultats de l'Étude Sociolinguistique 2024|údar=Région Bretagne|dáta=2025-01-25|language=Fraincis|dátarochtana=2026-07-14}}</ref>. Maidir le húsáid na teanga, deir 45% de chainteoirí gur bhain siad úsáid as an nGallóis uair sa seachtain ar an laghad<ref name=":1" details="lch 28">{{Lua idirlín|url=https://www.bretagne.bzh/app/uploads/8460-REGION-BRETAGNE-Enquete-sociolinguistique-R20.01-version-longue.pdf|teideal=Enquete Sociolinguistique 2024 sur les langues de Bretagne|dáta=2025-01-20|language=Fraincis|dátarochtana=2026-07-14}}</ref>. De bharr a cosúlacht leis an bhFraincis agus an stiogma a bhí ann go 'droch-Fraincis' a bhí an Ghallóis<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Gildas d'Hervé|date=2005|url=https://shs.hal.science/halshs-00676254/file/article_marges_linguistiques_enseignement_du_gallo.pdf|title=Le gallo dans l'enseignement, l'enseignement du gallo|language=Fraincis|pages=lch 263}}</ref>, bíonn feachtais agus tacaíocht ar son caomhnú na Gallóise cuibheasach lag i gcomparáid le hathbheochan na Briotáinise<ref>{{Lua idirlín|url=https://shs.cairn.info/revue-cahiers-de-sociolinguistique-2007-1-page-5?lang=fr|teideal=Autour du Gallo: État des lieux, analyses et perspectives|údar=Jean-Pierre Angoujard agus Francis Manzano|dáta=2007|language=Fraincis|dátarochtana=2026-07-14}}</ref>, teanga Cheilteach i bhfad níos éagsúla, agus níl an tsuim chéanna ann sa Ghallóis ná mar atá sa Bhriotáinis, agus is léir an méid seo sa Shuirbhé Sochtheangeolaíochta. Deir 33% dóibh siúd a ghlac páirt leis an suirbhé go mbeadh suim acu an Bhriotáinis a fhoghlaim, i gcomparáid le 9% a mbeadh suim acu an Ghallóis a fhoghlaim mar shampla<ref name=":1" details="lch 38" />. == An Ghallóis san Oideachas == Le blianta fada anois, tá ranganna Gallóise ar fáil i scoileanna fud fad na Briotáine<ref name=":2">{{Lua idirlín|url=https://www.bretagne.bzh/nos-actions/culture-et-sport/langues-regionales/gallo/|teideal=Transmettre et Promouvoir l'Usage du gallo|údar=Région Bretagne|language=Fraincis|dátarochtana=2026-07-14}}</ref>. Tá timpeall 1,500 scoláire ag freastail ar bhunscoileanna sa líonra ''Admézë'' a chuireann ranganna Gallóise ar fáil. Chomh maith leis sin, tá an Ghallóis ar fáil mar ábhar roghnaithe i seacht g''collèges'' (scoil mheánach), ''lycée'' (ardscoil) amháin agus in Ollscoil Rennes 2<ref>{{Lua idirlín|url=https://institutdugalo.bzh/fr/enseigner|teideal=Enseigner le gallo|údar=Institut du galo|language=Fraincis|dátarochtana=2026-07-14}}</ref>. Faoi láthair, tá tionscadal ar siúl chun ranganna dátheangacha a bhunú chun an Ghallóis a mhúineadh tríd an tumoideachas páirteach. Cuireann ''Divaskell Breizh,'' cumann scolaíochta dátheangach Briotáinise-Fraincise, ranganna Gallóise ar fáil i scoileanna príobháideacha Caitliceacha<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.divaskell.bzh/|teideal=Divaskell Breizh|language=Fraincis|dátarochtana=2026-07-14}}</ref>. Is cumann múinteora é ''Cllâssiérs'', le sprioc foghlaim na Gallóise a spreagadh i mbunscoileanna agus in iarbhunscoileanna. Cruthaíonn siad acmhainní teagaisc chun cabhair a thabhairt do mhúinteoirí Gallóise. Faigheann an cumann tacaíocht ó Réigiún na Briotáine agus na ''départements'' Briotáine éagsúla<ref>{{Lua idirlín|url=https://cllassiers.bzh/enseigner-le-gallo/|teideal=Cllasiérs|language=Fraincis|dátarochtana=2026-07-14}}</ref>. == An Ghallóis sna Meáin == In 2022, bhunaigh an cainéal teilifíse gréasáin ''Galoweb'' chun na meáin closamhairc sa Ghallóis a chur chun cinn<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.bretagne.bzh/actualites/galoweb-une-web-tv-en-gallo/|teideal=Galoweb, un web TV en gallo!|údar=Région Bretagne|dáta=2022-06-22|language=Fraincis|dátarochtana=2026-07-14}}</ref>. Is cuid den ''LB Groupe'' é ''Galoweb'' cosúil le ''[[Brezhoweb]]'' agus ''Òc Tele'', cainéil i mBriotáinis agus in [[An Ocsatáinis|Ocsatáinis]] faoi seach<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.galoweb.bzh/|teideal=Galoweb|dátarochtana=2026-07-14}}</ref>. Is cumann foilsitheoireachta bunaithe in 2024 é ''Banissous'' a aontaíonn foilsitheoirí Gallóise éagsúla cosúil le ''Qhu Bllanc'' agus ''Éditions l'Œufs''<ref>{{Lua idirlín|url=https://banissous.bzh/|teideal=Banissous|language=Fraincis|dátarochtana=2026-07-14}}</ref> == Eagraíochtaí Teanga == [[Íomhá:Institut du galo.jpg|mion|Lógó an ''Institut du Galo'']] Is é ''Institut du Galo'' (Gaeilge: Institiúid na Gallóise), bunaithe in 2017, príomheagraíocht ar son caomhnú, foghlaim agus forbairt na Gallóise<ref name=":2" />. Is iad mar phríomhspriocanna acu ná<ref>{{Lua idirlín|url=https://institutdugalo.bzh/fr/accueil/|teideal=Institut du Galo - Leathanach Fáilte|údar=Institut du Galo|language=Fraincis|dátarochtana=2026-07-14}}</ref>: - múineadh na Gallóise i scoileanna agus ranganna do dhaoine fásta a spreagadh agus a fhorbairt - seirbhís aistriúcháin a chur ar fáil do dhaoine agus eagraíochtaí a bhfuil suim acu an Ghallóis a úsáid - Plean na Gallóise ''<nowiki/>'du galo, dam Yan, dam Vére!''', a spreag úsáid oifigiúil na teanga in eagraíochtaí áitiúla poiblí agus príobháideacha, a chur chun cinn. == Comparáid idir theangacha eile na Fraince == {| class="wikitable" |+Foróga Chearta an Duine Alt 1<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.lexilogos.com/declaration/article.htm|teideal=Forógra Chearta an Duine|work=www.lexilogos.com|dátarochtana=2026-07-14}}</ref> !An Fhraincis ''Teanga oïl'' !An Ghallóis ''Teanga oïl'' !An Ocsatáinis ''Teanga Oc'' !An Bhriotáinis ''Teanga Cheilteach'' |- |Tous les êtres humains naissent libres et égaux en dignité et en droits. Ils sont doués de raison et de conscience et doivent agir les uns envers les autres dans un esprit de fraternité. |Le monde vienent su la térre librs tertous e s'ent'valent en drets e dignitë. Il lou apartient d'avaer de la réson ede la conscience e il ont de s'ent'enchevi conme feraen dés freres. |Totes les èssers umans naisson liures e egals en dignitat e en dreches. Son dotats de rason e de consciéncia e se devon comportar los unes amb los autres dins un esperit de fraternitat. |Dieub ha par en o dellezegezh hag o gwirioù eo ganet an holl dud. Peoll ha skiant zo dezho ha dleout a reont bevañ an eil gant egile en ur spered a genvreudeuriezh. |} == Féach Freisin == [[An Bhriotáin]] - Réigiún in iarthuaisceart na Fraince [[An Ocsatáinis|An Ocsatánais]] - Teanga Rómánsach labhartha i ndeisceart na Fraince [[An Bhriotáinis]] - Teanga Cheilteach labhartha sa Bhriotáin [[Teangacha Rómánsacha]] - Foghrúpa teangacha Ind-Eorapacha == Tagairtí == <references /> {{DEFAULTSORT:Gallóis, An}} [[Catagóir:Teangacha na Fraince|Gallóis]] [[Catagóir:Teangacha Rómánsacha|Gallóis]] [[Catagóir:Mionteangacha]] [[Catagóir:Cultúr na Fraince]] 6th48lia7tue4ki2lrbfcwhqri8yqew 1320623 1320622 2026-07-14T23:46:21Z An RíomhGael 72410 /* Eagraíochtaí Teanga */ Ceartúchán gramadaí 1320623 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Teanga}} Is teanga réigiúnach labhartha [[An Bhriotáin|sa Bhriotáin]] í an '''Ghallóis''' (Gallóis: ''Galo'') i ngrúpa na dteangacha ''oïl'' de chuid na [[teangacha Rómánsacha]]. Labhraítear í go traidisiúnta i gceithre ceann de na cúig réigiún den Bhriotáin stairiúil: ''l'Ille-et-Villaine'', ''Loire Atlantique'', agus an chuid thoir de na réigiúin ''Morbihan'' agus ''Côtes-d'Armor'' agus na limistéir máguaird<ref>{{Lua idirlín|url=https://institutdugalo.bzh/fr/accueil/|teideal=Institut du Gallo - Leathanach fáilte|údar=Institut du Gallo|language=Fraincis|dátarochtana=2026-07-14}}</ref>. D'fhorbair an Ghallóis ó Laidin na ndaoine agus tá sí dearbhaithe ón 12ú haois. Ba theanga labhartha amháin í an Ghallóis go príomha áfach, suas go dtí an 19ú haois.<ref name=":0">{{Lua idirlín|url=https://www.tiarvro-santbrieg.bzh/gallo/|teideal=La langue gallèse|údar=Telenn|language=Fraincis|dátarochtana=2026-07-14}}</ref> Cuireadh an teanga faoi chois i rith an 19ú haois agus cuid mhór den 20ú haois go háirithe sna scoileanna poiblí a spreag úsáid na [[An Fhraincis|Fraincise]] caighdeánach agus tugadh an téarma díspeagúil ''patois'' (canúint) uirthi. Níl stádas oifigiúil ag an nGallóis nó aon teanga réigiúnach eile sa Fhrainc de bharr alt 2 de Bhunreacht na Fraince, a thugann stádas don Fhraincis mar an t-aon teanga den Phoblacht<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.legifrance.gouv.fr/loda/article_lc/LEGIARTI000006527453?__cf_chl_f_tk=2Rr4ssFzVRBuCTcpANs3CxW_FBezr0AsO2K72PiRXcw-1784054617-1.0.1.1-HAsnZ0pYyq8KUKY64BVwxLa..FkWq6zNqXDRAS1zKac|teideal=Constitution du 4 octobre 1958 - Article 2|údar=Rialtas na Fraince|language=Fraincis|dátarochtana=2026-07-14}}</ref>. Ó 2004 ann áfach, athnaíonn Comhairle na Briotáine í mar 'theanga na Briotáine' chomh maith leis an m[[An Bhriotáinis|Briotáinis]], teanga Cheilteach labhartha sa Bhriotáin Íochtarach<ref name=":0" />. == Stádas Sochtheangeolaíochta == ==== Teanga nó Canúint ==== [[Íomhá:Signalétique gallo, métro de Rennes.jpg|clé|mion|Comhartha sa Ghallóis sa mheitreo Rennes]] Toisc nach bhfuil aon comhaontú ann maidir leis an difríocht idir teanga agus canúint<ref>{{Lua idirlín|url=https://direct.mit.edu/coli/article/45/4/823/93361/How-to-Distinguish-Languages-and-Dialects|teideal=How to Distinguih Languages and Dialects|údar=Soren Wichmann|dáta=2019|language=Béarla|pages=lgh 823-831|doi=https://doi.org/10.1162/coli_a_00366|dátarochtana=2026-07-15}}</ref>, níltear cinnte faoi sainmhíniú teangeolaíochta na Gallóise. Bíonn saineolaithe den dhá thuairim ann, ach sa lá ata inniu ann, is minic a cheaptar an Ghallóis mar theanga í féin lena stádas mar 'theanga na Briotáine' bronnta uirthi ag Comhairle na Briotáine. ==== An Ghallóis sa Sochaí ==== De réir Suirbhé Sochtheangeolaíochta na Briotáine 2024, ní raibh ach 3.3% de daonra na Briotáine, timpeall 132,000 duine, a bhí 15 bliana déag d'aois nó níos sine, in ann an Ghallóis a labhairt 'go han-mhaith' nó 'go maith'. Tá cainteoirí Gallóise 56.5 bliana d'aois ar an meán de réir an suirbhé céanna<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.bretagne.bzh/presse/communiques-dossiers/transmission-et-usage-du-breton-et-du-gallo-resultats-de-letude-sociolinguistique-2024/|teideal=Résultats de l'Étude Sociolinguistique 2024|údar=Région Bretagne|dáta=2025-01-25|language=Fraincis|dátarochtana=2026-07-14}}</ref>. Maidir le húsáid na teanga, deir 45% de chainteoirí gur bhain siad úsáid as an nGallóis uair sa seachtain ar an laghad<ref name=":1" details="lch 28">{{Lua idirlín|url=https://www.bretagne.bzh/app/uploads/8460-REGION-BRETAGNE-Enquete-sociolinguistique-R20.01-version-longue.pdf|teideal=Enquete Sociolinguistique 2024 sur les langues de Bretagne|dáta=2025-01-20|language=Fraincis|dátarochtana=2026-07-14}}</ref>. De bharr a cosúlacht leis an bhFraincis agus an stiogma a bhí ann go 'droch-Fraincis' a bhí an Ghallóis<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Gildas d'Hervé|date=2005|url=https://shs.hal.science/halshs-00676254/file/article_marges_linguistiques_enseignement_du_gallo.pdf|title=Le gallo dans l'enseignement, l'enseignement du gallo|language=Fraincis|pages=lch 263}}</ref>, bíonn feachtais agus tacaíocht ar son caomhnú na Gallóise cuibheasach lag i gcomparáid le hathbheochan na Briotáinise<ref>{{Lua idirlín|url=https://shs.cairn.info/revue-cahiers-de-sociolinguistique-2007-1-page-5?lang=fr|teideal=Autour du Gallo: État des lieux, analyses et perspectives|údar=Jean-Pierre Angoujard agus Francis Manzano|dáta=2007|language=Fraincis|dátarochtana=2026-07-14}}</ref>, teanga Cheilteach i bhfad níos éagsúla, agus níl an tsuim chéanna ann sa Ghallóis ná mar atá sa Bhriotáinis, agus is léir an méid seo sa Shuirbhé Sochtheangeolaíochta. Deir 33% dóibh siúd a ghlac páirt leis an suirbhé go mbeadh suim acu an Bhriotáinis a fhoghlaim, i gcomparáid le 9% a mbeadh suim acu an Ghallóis a fhoghlaim mar shampla<ref name=":1" details="lch 38" />. == An Ghallóis san Oideachas == Le blianta fada anois, tá ranganna Gallóise ar fáil i scoileanna fud fad na Briotáine<ref name=":2">{{Lua idirlín|url=https://www.bretagne.bzh/nos-actions/culture-et-sport/langues-regionales/gallo/|teideal=Transmettre et Promouvoir l'Usage du gallo|údar=Région Bretagne|language=Fraincis|dátarochtana=2026-07-14}}</ref>. Tá timpeall 1,500 scoláire ag freastail ar bhunscoileanna sa líonra ''Admézë'' a chuireann ranganna Gallóise ar fáil. Chomh maith leis sin, tá an Ghallóis ar fáil mar ábhar roghnaithe i seacht g''collèges'' (scoil mheánach), ''lycée'' (ardscoil) amháin agus in Ollscoil Rennes 2<ref>{{Lua idirlín|url=https://institutdugalo.bzh/fr/enseigner|teideal=Enseigner le gallo|údar=Institut du galo|language=Fraincis|dátarochtana=2026-07-14}}</ref>. Faoi láthair, tá tionscadal ar siúl chun ranganna dátheangacha a bhunú chun an Ghallóis a mhúineadh tríd an tumoideachas páirteach. Cuireann ''Divaskell Breizh,'' cumann scolaíochta dátheangach Briotáinise-Fraincise, ranganna Gallóise ar fáil i scoileanna príobháideacha Caitliceacha<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.divaskell.bzh/|teideal=Divaskell Breizh|language=Fraincis|dátarochtana=2026-07-14}}</ref>. Is cumann múinteora é ''Cllâssiérs'', le sprioc foghlaim na Gallóise a spreagadh i mbunscoileanna agus in iarbhunscoileanna. Cruthaíonn siad acmhainní teagaisc chun cabhair a thabhairt do mhúinteoirí Gallóise. Faigheann an cumann tacaíocht ó Réigiún na Briotáine agus na ''départements'' Briotáine éagsúla<ref>{{Lua idirlín|url=https://cllassiers.bzh/enseigner-le-gallo/|teideal=Cllasiérs|language=Fraincis|dátarochtana=2026-07-14}}</ref>. == An Ghallóis sna Meáin == In 2022, bhunaigh an cainéal teilifíse gréasáin ''Galoweb'' chun na meáin closamhairc sa Ghallóis a chur chun cinn<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.bretagne.bzh/actualites/galoweb-une-web-tv-en-gallo/|teideal=Galoweb, un web TV en gallo!|údar=Région Bretagne|dáta=2022-06-22|language=Fraincis|dátarochtana=2026-07-14}}</ref>. Is cuid den ''LB Groupe'' é ''Galoweb'' cosúil le ''[[Brezhoweb]]'' agus ''Òc Tele'', cainéil i mBriotáinis agus in [[An Ocsatáinis|Ocsatáinis]] faoi seach<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.galoweb.bzh/|teideal=Galoweb|dátarochtana=2026-07-14}}</ref>. Is cumann foilsitheoireachta bunaithe in 2024 é ''Banissous'' a aontaíonn foilsitheoirí Gallóise éagsúla cosúil le ''Qhu Bllanc'' agus ''Éditions l'Œufs''<ref>{{Lua idirlín|url=https://banissous.bzh/|teideal=Banissous|language=Fraincis|dátarochtana=2026-07-14}}</ref> == Eagraíochtaí Teanga == [[Íomhá:Institut du galo.jpg|mion|Lógó an ''Institut du Galo'']] Is é ''Institut du Galo'' (Gaeilge: ''Institiúid na Gallóise''), bunaithe in 2017, príomheagraíocht ar son caomhnú, foghlaim agus forbairt na Gallóise<ref name=":2" />. Is iad mar phríomhspriocanna acu ná<ref>{{Lua idirlín|url=https://institutdugalo.bzh/fr/accueil/|teideal=Institut du Galo - Leathanach Fáilte|údar=Institut du Galo|language=Fraincis|dátarochtana=2026-07-14}}</ref>: - múineadh na Gallóise i scoileanna agus ranganna do dhaoine fásta a spreagadh agus a fhorbairt - seirbhís aistriúcháin a chur ar fáil do dhaoine agus eagraíochtaí a bhfuil suim acu an Ghallóis a úsáid - Plean na Gallóise ''<nowiki/>'du galo, dam Yan, dam Vére!''', a spreagann úsáid oifigiúil na teanga in eagraíochtaí áitiúla poiblí agus príobháideacha, a chur chun cinn. == Comparáid idir theangacha eile na Fraince == {| class="wikitable" |+Foróga Chearta an Duine Alt 1<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.lexilogos.com/declaration/article.htm|teideal=Forógra Chearta an Duine|work=www.lexilogos.com|dátarochtana=2026-07-14}}</ref> !An Fhraincis ''Teanga oïl'' !An Ghallóis ''Teanga oïl'' !An Ocsatáinis ''Teanga Oc'' !An Bhriotáinis ''Teanga Cheilteach'' |- |Tous les êtres humains naissent libres et égaux en dignité et en droits. Ils sont doués de raison et de conscience et doivent agir les uns envers les autres dans un esprit de fraternité. |Le monde vienent su la térre librs tertous e s'ent'valent en drets e dignitë. Il lou apartient d'avaer de la réson ede la conscience e il ont de s'ent'enchevi conme feraen dés freres. |Totes les èssers umans naisson liures e egals en dignitat e en dreches. Son dotats de rason e de consciéncia e se devon comportar los unes amb los autres dins un esperit de fraternitat. |Dieub ha par en o dellezegezh hag o gwirioù eo ganet an holl dud. Peoll ha skiant zo dezho ha dleout a reont bevañ an eil gant egile en ur spered a genvreudeuriezh. |} == Féach Freisin == [[An Bhriotáin]] - Réigiún in iarthuaisceart na Fraince [[An Ocsatáinis|An Ocsatánais]] - Teanga Rómánsach labhartha i ndeisceart na Fraince [[An Bhriotáinis]] - Teanga Cheilteach labhartha sa Bhriotáin [[Teangacha Rómánsacha]] - Foghrúpa teangacha Ind-Eorapacha == Tagairtí == <references /> {{DEFAULTSORT:Gallóis, An}} [[Catagóir:Teangacha na Fraince|Gallóis]] [[Catagóir:Teangacha Rómánsacha|Gallóis]] [[Catagóir:Mionteangacha]] [[Catagóir:Cultúr na Fraince]] 6qztl16fx09tna2pm2zrz0e9r0h39ga 0 105924 1320555 1319415 2026-07-14T19:14:33Z InternetArchiveBot 47196 Bluelink 1 book for [[Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260714sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1320555 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Is é '''Klaus S. Lackner''' an Stiúrthóir Bunaidh ar an Lárionad um Astaíochtaí Diúltacha Carbóin (LADC), ({{lang-en|[[:en:Center_for_Negative_Carbon_Emissions|Center for Negative Carbon Emissions]]}} (CNCE) agus is ollamh é sa School of Sustainable Engineering and the Built Environment ag Ollscoil Stáit Arizona.<ref>{{Cite web-en|url=https://cnce.engineering.asu.edu/people/|title=People {{!}} Center for Negative Carbon Emissions|language=en-US|work=Arizona State University|access-date=2019-12-28}}</ref><ref>{{Cite web-en|url=https://sustainability.asu.edu/person/klaus-lackner|title=Klaus Lackner - Person|language=en-US|work=Julie Ann Wrigley Global Institute of Sustainability|access-date=2019-12-28}}</ref> Is comhairleoir eolaíochta é do Carbon Collect Limited (athraíodh an t-ainm ó Silicon Kingdom Holdings Limited i mí Aibreáin 2021), <ref>{{Cite web-en|url=https://mechanicaltrees.com/klaus-lackner-phd/|title=Carbon Collect {{!}} KLAUS LACKNER PHD|date=2020-04-28|language=en-US|work=Carbon Collect|access-date=2021-06-15}}</ref> agus comhairleoir eolaíochta sinsearach do Aircela Inc. Is ceannródaí é i mbainistíocht carbóin agus is é an chéad duine é a mhol dé-ocsaíd charbóin a ghabháil ón aer i gcomhthéacs [[Maolú an Athraithe Aeráide|dul i ngleic le hathrú aeráide.]] <ref>Lackner, Klaus, et al. (1999) [http://wordpress.ei.columbia.edu/lenfest/files/2012/11/Carbon-dioxide-extraction-from-air-is-it-an-option.pdf Carbon Dioxide Extraction From Air: Is It An Option?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160311225846/http://wordpress.ei.columbia.edu/lenfest/files/2012/11/Carbon-dioxide-extraction-from-air-is-it-an-option.pdf |date=2016-03-11 }} Los Alamos National Laboratory. Retrieved April 24, 2022.</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|doi=10.1016/0360-5442(95)00071-N|volume=20|issue=11|title=Carbon dioxide disposal in carbonate minerals|url=https://archive.org/details/sim_energy-uk_1995-11_20_11/page/1153|journal=Energy|pages=1153–1170|year=1995|author=Lackner|first=Klaus S.}}</ref> I measc a chuid saothar tá modhanna éighníomhacha a léiriú agus a fheabhsú chun dé-ocsaíd charbóin a bhaint as an atmaisféar, teicneolaíocht gabhála aeir a chomhtháthú le feidhmeanna chun dé-ocsaíd charbóin a úsáid, roghanna diúscartha sábháilte agus buana le haghaidh dé-ocsaíd charbóin a fhiosrú, agus deiseanna uathoibrithe agus scálaithe a aithint.<ref>{{Cite web-en|url=https://cnce.engineering.asu.edu/research/|title=Research {{!}} Center for Negative Carbon Emissions|language=en-US|access-date=2019-12-28}}</ref> Ón 28 Nollaig 2019 luadh a fhoilseacháin 12771 uair agus é is a h - inninnéacs 53As of 28 Nollaig 2019 Luadh a fhoilseacháin 12771 uair agus is é a h-innéacs ná 53.<ref>{{Cite web-en|url=https://scholar.google.com/citations?hl=en&user=jOPykuwAAAAJ|title=Klaus S Lackner|work=Google Scholar|access-date=2019-12-28}}</ref> ==Tagairtí== {{Reflist}} {{DEFAULTSORT:Lackner, Klaus}} [[Catagóir:Daoine beo]] [[Catagóir:Dámh Ollscoil Stáit Arizona]] [[Catagóir:Dámh Ollscoil Columbia]] [[Catagóir:Dámh Scoil na hInnealtóireachta agus na hEolaíochta Feidhmí Columbia]] ary7infzlxc53my8ncqf3zptx4lr63u 0 106080 1320534 1170926 2026-07-14T18:02:17Z InternetArchiveBot 47196 Bluelink 1 book for [[Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260714sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1320534 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Bogearraí| fotheideal=[[Íomhá:Deep_Learning.jpg|alt=Representing images on multiple layers of abstraction in deep learning|mion|clé|Íomhánna a léiriú ar shraitheanna éagsúla teibíochta sa domhainfhoghlaim <ref>{{Luaigh foilseachán|author=Schulz|first=Hannes|date=1 November 2012|title=Deep Learning|journal=KI - Künstliche Intelligenz|language=en|volume=26|issue=4|pages=357–363|doi=10.1007/s13218-012-0198-z|issn=1610-1987|url=https://www.semanticscholar.org/paper/51a80649d16a38d41dbd20472deb3bc9b61b59a0}}</ref>]] }} Tá '''domhainfhoghlaim''' (ar a dtugtar '''foghlaim dhomhain struchtúrtha''' freisin) mar chuid de theaghlach níos leithne de mhodhanna meaisínfhoghlama, bunaithe ar [[Líonra néarach saorga|líonraí néaracha saorga]] le foghlaim ionadaíochta. Is féidir an fhoghlaim a mhaoirsiú, a leath-mhaoirsiú nó a bheith gan mhaoirsiú ar bith.<ref name="NatureBengio">{{Luaigh foilseachán|author=LeCun|first=Yann|year=2015|title=Deep Learning|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_nature_2015-05-28_521_7553/page/436|journal=Nature|volume=521|issue=7553|pages=436–444|doi=10.1038/nature14539|pmid=26017442|bibcode=2015Natur.521..436L}}</ref> ==Tagairtí== {{Reflist}} {{Síol-ríomhaireacht}} [[Catagóir:Domhainfhoghlaim| ]] [[Catagóir:Líonraí néaracha saorga]] [[Catagóir:Intleacht shaorga]] [[Catagóir:Teicneolaíochtaí atá ag teacht chun cinn]] 4e86r50on5e9zral640lolo605xqv24 0 106940 1320554 1257997 2026-07-14T19:12:07Z InternetArchiveBot 47196 Bluelink 14 books for [[Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260714sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1320554 wikitext text/x-wiki {{glanadh-mar|Google Translate}} Is éard is [[Aigéad dí-ocsairibeanúicléasach|'''ADN''']] '''seachchrómasómach''' (giorraithe ADNsc) ann ná aon [[aigéad dí-ocsairibeanúicléasach|dhí-ocsairibeanúicléasach]] a fhaightear ar shiúl ó na [[Crómasóm|crómasóim]], laistigh nó lasmuigh de [[Núicléas cille|núicléas]] [[Cill (bitheolaíocht)|cille]] [[Aigéad dí-ocsairibeanúicléasach|ADN]] ar bith a fhaightear ó na [[Crómasóm|crómasóim]], laistigh nó lasmuigh de [[Núicléas cille|núicléas]] [[Cill (bitheolaíocht)|cille]]. Faightear an chuid is mó d' ADN i [[Géanóm|ngéanóm]] aonair i [[Crómasóm|gcromosóim]] atá sa núicléas. Tá ilchineálacha ADN eischromosómach ann, agus, cé go bhfreastalaíonn cuid acu seo ar fheidhmeanna tábhachtacha bitheolaíocha,<ref name="Rush">{{Luaigh foilseachán|title=Extrachromosomal DNA in eucaryotes|url=https://archive.org/details/plasmid_1985-11_14_3/page/177|journal=Plasmid|volume=14|issue=3|pages=177–91|date=November 1985|pmid=3912782|doi=10.1016/0147-619X(85)90001-0}}</ref> is féidir leo ról a bheith acu freisin i ngalar, mar ADNsc in ailse.<ref name=":1">{{Luaigh foilseachán|title=Extrachromosomal oncogene amplification in tumour pathogenesis and evolution|journal=Nature Reviews. Cancer|volume=19|issue=5|pages=283–288|date=May 2019|pmid=30872802|doi=10.1038/s41568-019-0128-6|pmc=7168519}}</ref><ref name=":0">{{Luaigh foilseachán|title=Extrachromosomal oncogene amplification drives tumour evolution and genetic heterogeneity|url=https://archive.org/details/nature-uk_2017-03-02_543_7643/page/122|journal=Nature|volume=543|issue=7643|pages=122–125|date=March 2017|pmid=28178237|pmc=5334176|doi=10.1038/nature21356|bibcode=2017Natur.543..122T}}</ref><ref name=":3">{{Cite web-en|url=https://www.the-scientist.com/features/cancer-may-be-driven-by-dna-outside-of-chromosomes-68590|title=Cancer May Be Driven by DNA Outside of Chromosomes|language=en|work=The Scientist Magazine®|access-date=2021-10-05}}</ref> I [[Prócarót|bprócaróit]], faightear ADNsc víreasach go príomha i bplasmaidí, ach, sna heocaróit tá ADNsc le fáil go príomha in orgánaidí.<ref name="Rush"/> Is é ADN miteacoindreach príomhfhoinse den ADNsc seo in [[Eukaryota|eocarótaigh]].<ref name="Kuttler">{{Luaigh foilseachán|title=Formation of non-random extrachromosomal elements during development, differentiation and oncogenesis|journal=Seminars in Cancer Biology|volume=17|issue=1|pages=56–64|date=February 2007|pmid=17116402|doi=10.1016/j.semcancer.2006.10.007}}</ref> Tacaíonn an fhíric go bhfuil a hADN féin san orgánaid seo leis an hipitéis gur tháinig na miteacoindrí ó chealla baictéaracha a bhí gafa ag cealla eocarótacha sinsearachta.<ref>{{Cite book-en|author=Alberts|first=Bruce|title=Essential Cell Biology|date=2014|publisher=Garland Science|location=New York, New York, USA|isbn=978-0-8153-4454-4|edition=Fourth}}</ref> Is minic a úsáidtear ADN seachchrómasómach i dtaighde ar mhacasamhlú toisc go bhfuil siad éasca a aithint agus a aonrú..<ref name="Rush" /> Cé go bhfuil ADN seachchrómasómach ciorclach (ADNscc) le fáil i ngnáthchealla eocarótacha, is eintiteas ar leith é ADN seachchrómasómach (ADNsc) a aithníodh i núicléis na gceall ailse agus tá sé léirithe go n-iompraíonn sé go leor cóipeanna de na gníomhaí oncaigéinte..<ref name="Targeted therapy resistance mediate">{{Luaigh foilseachán|title=Targeted therapy resistance mediated by dynamic regulation of extrachromosomal mutant EGFR DNA|url=https://archive.org/details/sim_science_2014-01-03_343_6166/page/72|journal=Science|volume=343|issue=6166|pages=72–6|date=January 2014|pmid=24310612|pmc=4049335|doi=10.1126/science.1241328|bibcode=2014Sci...343...72N}}</ref><ref name=":2">{{Luaigh foilseachán|title=Discordant inheritance of chromosomal and extrachromosomal DNA elements contributes to dynamic disease evolution in glioblastoma|journal=Nature Genetics|volume=50|issue=5|pages=708–717|date=May 2018|pmid=29686388|pmc=5934307|doi=10.1038/s41588-018-0105-0}}</ref><ref name=":0"/> Meastar gur príomh-fhachtóir ''d'''aimpliúcháin géinte é ADNsc, as a dtagann go leor cóipeanna de na gníomhaí [[Oncaigéin|oncaigéinte]] agus ailsí an-ionsaitheacha. Fuarthas amach go bhfuil ADN seachchrómasómach sa [[Cíteaplasma|chíteaplasma]] difriúil ó thaobh struchtúir de agus ADN núicléach. Tá ADN cíteaplasmach níos lú meitilithe ná an ADN a fhaightear laistigh den núicléas. Deimhníodh freisin go raibh na seichimh an ADN cíteaplasmach difriúil ón ADN núicléach san orgánach céanna, rud a thaispeánann nach bloghanna d'ADN núicléach amháin iad na hADN cíteaplasmacha.<ref name="Vogt">{{Luaigh foilseachán|title=Cytoplasmic DNA is structurally different from nuclear DNA|url=https://archive.org/details/sim_naturwissenschaften_1983-05_70_5/page/252|journal=Die Naturwissenschaften|volume=70|issue=5|pages=252–4|date=May 1983|pmid=6877387|doi=10.1007/BF00405447|bibcode=1983NW.....70..252K}}</ref> I gcealla ailse, tá sé léirithe go bhfuil ecDNA aonraithe go príomha san núicléas (athbhreithnithe in).scoite go príomha leis an núicléas (athbhreithnithe in <ref name=":1"/>) Chomh maith le hADn a fhaightear lasmuigh den núicléas i gcealla, soláthraíonn ionfhabhtuithe de ghéanóim víreasacha sampla d'ADN seachchrómasómach freisin. == Prócarótach == [[Íomhá:PBR322_plasmid_showing_restriction_sites_and_resistance_genes.jpg|deas|mion|200x200px| pBR32 plasmaid de ''E. coli'']] Cé nach bhfuil núicléas atá ceangailte le membrane cosúil leis na eocaryotáití ag orgánaigh phrócarótacha, tá réigiún núicléóideach iontu ina bhfaightear an príomhchrómasóim. Tá DNA eischromosómach i bprócariotáití lasmuigh den réigiún núicléóideach mar phlasmid ciorclach nó líneach. Go hiondúil is seichimh ghearra iad na plasmaidí baictéaracha, comhdhéanta de 1 chileabas (kb) go cúpla céad kb, agus tá bunús macasamhlú iontu a ligeann don plasmid macasamhlú neamhspleách ar an gcromosóim baictéarach.<ref name="Lehninger">{{Cite book-en|author=Nelson|first=David|title=Lehninger Principles of Biochemistry|year=2008|publisher=W. H. Freeman and Company|location=New York|isbn=978-0-7167-7108-1|pages=[https://archive.org/details/lehningerprincip00lehn_1/page/307 307–308]|url=https://archive.org/details/lehningerprincip00lehn_1/page/307}}</ref> Tagraítear do líon iomlán plasmid ar leith laistigh de chill mar an uimhir chóip agus féadfaidh sé raon ó chomh beag le dhá chóip in aghaidh na cille go dtí an oiread agus na céadta cóip in aghaidh na cille.<ref name="Watson">{{Cite book-en|author=Watson|first=James|title=Recombinant RNA: Genes and Genomes- A Short Course|year=2007|publisher=W. H. Freeman and Company|location=New York|isbn=978-0-7167-2866-5}}</ref> Déantar plasmaidí baictéaracha ciorclach a aicmiú de réir na bhfeidhmeanna speisialta a sholáthraíonn na géinte atá ionchódaithe ar an plasmid. Ligeann plasmaidí torthúlachta, nó f plasmids, do chomhchuingeachadh a bheith ann ach bíonn géinte i bplasmaidí friotaíochta, nó r plasmids, a chuireann [[Frithsheasmhacht in aghaidh Ábhair Fhrithmhiocróbaigh|frithsheasmhacht]] in iúl d'éagsúlacht antaibheathaigh éagsúla ar nós ampicillin agus tetracycline. Tá plasmidanna géine ann freisin ina bhfuil na heilimintí géiniteacha atá riachtanach le go n-éireoidh baictéir phataigineacha chomh maith le plasmaidí díghrádaithe a chothaíonn na géinte a ligeann do bhaictéir éagsúlacht substaintí cosúil le [[Comhdhúil aramatach|comhdhúile aramatacha]] agus seineabóitigh a dhíghrádú.<ref name="Dib">{{Luaigh foilseachán|title=Extrachromosomal genetic elements in Micrococcus|journal=Applied Microbiology and Biotechnology|volume=97|issue=1|pages=63–75|date=January 2013|pmid=23138713|doi=10.1007/s00253-012-4539-5}}</ref> Is féidir le plasmids baictéaracha feidhmiú freisin i dtáirgeadh lí, fosúchán nítrigine agus friotaíocht le miotail throma sna baictéir sin a bhfuil siad iontu.<ref name="Barnum">{{Cite book-en|author=Barnum|first=Susan|title=Biotechnology- An Introduction|year=2005|publisher=Brooks / Cole|location=California|isbn=978-0-495-11205-1|pages=62–63}}</ref> Is féidir plasmaidí ciorclach a tharlaíonn go nádúrtha a mhodhnú chun go mbeadh ilghéinte friotaíochta agus go leor suíomhanna srianta uathúla ann, rud a fhágann gur uirlisí luachmhara iad mar veicteoirí clónála in feidhmeanna biteicneolaíochta.<ref name="Lehninger">{{Cite book-en|author=Nelson|first=David|title=Lehninger Principles of Biochemistry|year=2008|publisher=W. H. Freeman and Company|location=New York|isbn=978-0-7167-7108-1|pages=[https://archive.org/details/lehningerprincip00lehn_1/page/307 307–308]|url=https://archive.org/details/lehningerprincip00lehn_1/page/307}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFNelson2008">Nelson D (2008). <span class="cs1-lock-registration" title="Free registration required">[[iarchive:lehningerprincip00lehn_1/page/307|''Lehninger Principles of Biochemistry'']]</span>. New York: W. H. Freeman and Company. pp.&nbsp;[[iarchive:lehningerprincip00lehn_1/page/307|307–308]]. [[Leabharuimhir Chaighdeánach Idirnáisiúnta|ISBN]]&nbsp;[[Speisialta:Foinsí Leabhar/978-0-7167-7108-1|<bdi>978-0-7167-7108-1</bdi>]].</cite></ref> Tá plasmaidí ciorclach baictéaracha mar bhonn freisin le vacsaíní DNA a tháirgeadh. [[Innealtóireacht ghéiniteach|Déantar innealtóireacht ghéiniteach ar]] vacsaíní DNA plasma le géine a ionchódaíonn d’ [[antaigin]] nó do phróitéin a tháirgtear trí víreas pataigineach, baictéar nó seadáin eile.<ref name="Laddy">{{Luaigh foilseachán|title=From plasmids to protection: a review of DNA vaccines against infectious diseases|journal=International Reviews of Immunology|volume=25|issue=3–4|pages=99–123|year=2006|pmid=16818367|doi=10.1080/08830180600785827}}</ref> Nuair a bheidh siad seachadta isteach san óstach, spreagfaidh táirgí na ngéinte plasmid an [[An córas imdhíonachta dúchasach|freagra imdhíonachta dúchasach]] agus freagairt imdhíonachta oiriúnaitheach an óstaigh. Is minic a bhíonn na plasmids brataithe le cineál éigin aidiúvach sula seachadadh chun freagairt imdhíonachta an óstaigh a fheabhsú.<ref name="Ongkudon">{{Luaigh foilseachán|title=Mitigating the looming vaccine crisis: production and delivery of plasmid-based vaccines|journal=Critical Reviews in Biotechnology|volume=31|issue=1|pages=32–52|date=March 2011|pmid=20879832|doi=10.3109/07388551.2010.483460|url=http://eprints.ums.edu.my/20570/1/Mitigating%20the%20Looming%20Vaccine%20crisis.pdf}}</ref> Aithníodh plasmaidí baictéaracha líneacha i roinnt speiceas baictéir spirochete, lena n-áirítear baill den ghéineas ''Borrelia'' (lena mbaineann an pataigin atá freagrach as [[galar Lyme]]), roinnt speiceas de na baictéir ithreach [[Gradhearfach|gram-dearfach]] den ghéineas ''Streptomyces'', agus sa speiceas [[Baictéir Ghram-dhiúltacha|gram-dhiúltach]]. ''Thiobacillus versutus'', baictéar a ocsaídíonn sulfair. Faightear lúb bioráin nó próitéin atá [[Nasc comhfhiúsach|nasctha go comhfhiúsach]] i bhfoircinn [[Teilimír|telomeric]] an mhóilín DNA i plasmaidí líneacha na [[Prócarót|prócariotáití]]. Tá na lúba hairpin saibhir adenine-thymine de na baictéir ''Borrelia'' raon i méid ó 5 kilobase péirí (kb) go dtí os cionn 200 kb <ref name="Hinnenbusch">{{Luaigh foilseachán|title=Linear plasmids and chromosomes in bacteria|journal=Molecular Microbiology|volume=10|issue=5|pages=917–22|date=December 1993|pmid=7934868|doi=10.1111/j.1365-2958.1993.tb00963.x|url=https://zenodo.org/record/1230611}}</ref> agus tá na géinte atá freagrach as a tháirgeadh ar ghrúpa de próitéiní dromchla móra, nó antaiginí, ar na baictéir a ligeann é chun freagairt imdhíonachta a óstaigh ionfhabhtaithe a sheachaint.<ref name="Meinhardt">{{Luaigh foilseachán|title=Microbial linear plasmids|url=https://archive.org/details/sim_applied-microbiology-and-biotechnology_1997-04_47_4/page/329|journal=Applied Microbiology and Biotechnology|volume=47|issue=4|pages=329–36|date=April 1997|pmid=9163946|doi=10.1007/s002530050936}}</ref> Tugtar inbhéartrón ar na plasmaidí líneacha ina bhfuil próitéin atá ceangailte go comhfhiúsach le foirceann 5' na snáitheanna DNA agus is féidir leo a bheith idir 9 kb agus os cionn 600 kb ina bhfuil athrá inbhéartaithe teirminéil.<ref name="Hinnenbusch" /> D'fhéadfadh na plasmaidí líneacha a bhfuil próitéin atá ceangailte go comhfhiúsach acu cuidiú le comhchuingeach baictéarach agus comhtháthú na plasmaidí isteach sa ghéanóm. Is ionann na cineálacha plasmaidí líneacha seo agus an aicme is mó de DNA extrachromosomal mar ní hamháin go bhfuil siad i láthair i gcealla baictéaracha áirithe, ach glacann gach móilín DNA extrachromosomal líneach a fhaightear i gcealla eocaratacha an struchtúr inbhéartaithe seo freisin le próitéin ceangailte leis an deireadh 5 '.<ref name="Hinnenbusch" /> <ref name="Meinhardt" /> D'fhéadfadh na " borganna " líneacha fada a tharlaíonn i gcomhthráth le speiceas [[Aircéigh|archaeon]] - a d'fhéadfadh iad a óstáil agus a roinneann go leor dá gcuid géinte - a bheith ina bhfoirm anaithnid de struchtúir DNA eischromosómach.<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Dance|first=Amber|title=Massive DNA 'Borg' structures perplex scientists|journal=Nature|date=16 July 2021|volume=595|issue=7869|pages=636|language=en|doi=10.1038/d41586-021-01947-3|bibcode=2021Natur.595..636D}}</ref><ref name="indepborgs">{{Cite news-en|url=https://www.independent.co.uk/climate-change/news/dna-wetlands-borgs-california-b1893312.html|title=Previously undiscovered DNA 'borgs' found on California wetlands|author=Andrew|first=Shakespeare, William Gurr|date=30 July 2021|language=en|work=The Independent|access-date=13 August 2021}}</ref><ref name="10.1101/2021.07.10.451761">{{Luaigh foilseachán|author=Al-Shayeb|first=Basem|title=Borgs are giant extrachromosomal elements with the potential to augment methane oxidation|url=https://www.biorxiv.org/content/10.1101/2021.07.10.451761v1.full|journal=bioRxiv|accessdate=13 August 2021|pages=2021.07.10.451761|language=en|doi=10.1101/2021.07.10.451761|date=10 July 2021}}</ref> == Eocarótach == === Miteacoindreach === [[Íomhá:Map_of_the_human_mitochondrial_genome.svg|mion| ADN miteacoindreach daonna a léiríonn na 37 géin]] Sna [[Miteacoindre|miteachondria]] atá i láthair i gcealla eocaryotic tá ilchóipeanna de DNA miteacoindreach dá ngairtear mtDNA atá lonnaithe laistigh den mhaitrís miteacoindreach.<ref name="Lodish">{{Cite book-en|author=Lodish|first=Harvey|title=Molecular Cell Biology, 7th edition|year=2013|publisher=W.H. Freeman and Company|location=New York|isbn=978-1-4641-2398-6|pages=245–251}}</ref> In ainmhithe ilcheallacha, lena n-áirítear daoine, tá 13 ghéinte sa chrómasóim mtDNA ciorclach a ionchódaíonn próitéiní atá mar chuid den slabhra iompair leictreon agus 24 ghéin a tháirgeann RNA atá riachtanach chun próitéiní miteachondrialacha a tháirgeadh; déantar na géinte seo a bhriseadh síos ina 2 ghéin rRNA agus 22 ghéin tRNA.<ref name="Chinnery">{{Luaigh foilseachán|title=Mitochondrial DNA and disease|journal=Lancet|volume=354 Suppl 1|issue=9176|pages=SI17-21|date=July 1999|pmid=10437851|doi=10.1016/S0140-6736(99)90244-1}}</ref> Is é méid plasmid mtDNA ainmhí thart ar 16.6 kb agus cé go bhfuil géinte ann do shintéis tRNA agus mRNA, tá próitéiní a tháirgtear mar thoradh ar ghéinte núicléacha fós ag teastáil chun an mtDNA a mhacasamhlú nó chun próitéiní miteacoindreach a aistriú.<ref name="Dimmock">{{Luaigh foilseachán|title=Quantitative evaluation of the mitochondrial DNA depletion syndrome|url=https://archive.org/details/sim_clinical-chemistry_2010-07_56_7/page/1119|journal=Clinical Chemistry|volume=56|issue=7|pages=1119–27|date=July 2010|pmid=20448188|doi=10.1373/clinchem.2009.141549}}</ref> Níl ach réigiún amháin den chrómasóim miteacoindreach nach bhfuil seicheamh códaithe ann agus is é sin an réigiún 1 kb ar a dtugtar an D-lúb a gceanglaíonn próitéiní rialála núicléacha leis.<ref name="Chinnery" /> Athraíonn líon na móilíní mtDNA in aghaidh na mitochondria ó speiceas go speiceas chomh maith le idir cealla a bhfuil éilimh éagsúla fuinnimh acu. Mar shampla, tá níos mó cóipeanna de mtDNA in aghaidh na miteachondrón i gcealla matán agus ae ná mar a dhéanann fuil agus cealla craicinn.<ref name="Dimmock" /> Mar gheall ar chomh gar agus atá an slabhra iompair leictreon laistigh den membrane istigh mitochondrial agus táirgeadh speiceas ocsaigin imoibríoch (ROS), agus mar gheall ar an bhfíric nach bhfuil an móilín mtDNA faoi cheangal nó faoi chosaint histones, tá an mtDNA níos mó i mbaol DNA. damáiste ná DNA núicléach.<ref name="Bohr">{{Luaigh foilseachán|title=Mitochondrial DNA repair pathways|url=https://archive.org/details/journal-of-bioenergetics-and-biomembranes_1999-08_31_4/page/391|journal=Journal of Bioenergetics and Biomembranes|volume=31|issue=4|pages=391–8|date=August 1999|pmid=10665528|doi=10.1023/A:1005484004167}}</ref> I gcásanna ina dtarlaíonn damáiste mtDNA, is féidir an DNA a dheisiú trí bhunbhealaí deisiúcháin sceite, nó scriostar an móilín mtDNA a bhfuil damáiste déanta dó (gan damáiste a dhéanamh don mhiteacoindre ós rud é go bhfuil ilchóipeanna de mtDNA per mitochondrion).<ref name="Bendich">{{Luaigh foilseachán|title=Mitochondrial DNA, chloroplast DNA and the origins of development in eukaryotic organisms|journal=Biology Direct|volume=5|issue=42|pages=42|date=June 2010|pmid=20587059|pmc=2907347|doi=10.1186/1745-6150-5-42}}</ref> Tá an [[Cód géiniteach|cód géiniteach caighdeánach]] trína n-aistrítear géinte núicléacha uilíoch, rud a chiallaíonn go bhfuil gach seicheamh 3-bhonn de chóid DNA don aimíonaigéad céanna is cuma cén speiceas as a dtagann an DNA. Mar sin féin, ní hé nádúr uilíoch an chóid seo an cás le DNA miteacoindreach a fhaightear i bhfungais, in ainmhithe, i bprótacail agus i bplandaí.<ref name="Lodish">{{Cite book-en|author=Lodish|first=Harvey|title=Molecular Cell Biology, 7th edition|year=2013|publisher=W.H. Freeman and Company|location=New York|isbn=978-1-4641-2398-6|pages=245–251}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFLodish2013">Lodish H (2013). ''Molecular Cell Biology, 7th edition''. New York: W.H. Freeman and Company. pp.&nbsp;245–251. [[Leabharuimhir Chaighdeánach Idirnáisiúnta|ISBN]]&nbsp;[[Speisialta:Foinsí Leabhar/978-1-4641-2398-6|<bdi>978-1-4641-2398-6</bdi>]].</cite></ref> Cé go ndéanann an chuid is mó de na seichimh 3-bhonn i mtDNA na n-orgánach seo códú do na aimíonaigéid chéanna leis na cinn atá sa chód géiniteach núicléach, tá roinnt seichimh mtDNA ann a chónaíonn d'aimíonaigéid atá difriúil ó na cinn dá gcomhghleacaithe DNA núicléach. {| class="wikitable sortable" style="text-align: center;" |+Coding differences found in the mtDNA sequences of various organisms ! scope="col" style="width: 200px;" |Cód géiniteach ! scope="col" style="width: 50px;" | Tábla aistrithe ! scope="col" style="width: 50px;" |Códón ADN bainteach leis ! scope="col" style="width: 50px;" |Códón ARN bainteach leis ! scope="col" style="width: 100px;" |Aistriú leis an gcód seo ! scope="col" style="width: 100px;" |Comparáid leis an gcód uilíoch |- | rowspan="4" |Cód veirteabrach miteacoindreach | rowspan="4" |2 |<code>AGA</code> |<code>AGA</code> | style="background-color:#B0B0B0;" |<code>Ter</code> <code>(*)</code> | style="background-color:#bbbfe0;" |<code>Arg</code> <code>(R)</code> |- |<code>AGG</code> |<code>AGG</code> | style="background-color:#B0B0B0;" |<code>Ter</code> <code>(*)</code> | style="background-color:#bbbfe0;" |<code>Arg</code> <code>(R)</code> |- |<code>ATA</code> |<code>AUA</code> | style="background-color:#ffe75f;" |<code>Met</code> <code>(M)</code> | style="background-color:#ffe75f;" |<code>Ile</code> <code>(I)</code> |- |<code>TGA</code> |<code>UGA</code> | style="background-color:#ffe75f;" |<code>Trp</code> <code>(W)</code> | style="background-color:#B0B0B0;" |<code>Ter</code> <code>(*)</code> |- | rowspan="8" |Cód giostach miteacoindreach | rowspan="8" |3 |<code>ATA</code> |<code>AUA</code> | style="background-color:#ffe75f;" |<code>Met</code> <code>(M)</code> | style="background-color:#ffe75f;" |<code>Ile</code> <code>(I)</code> |- |<code>CTT</code> |<code>CUU</code> | style="background-color:#b3dec0;" |<code>Thr</code> <code>(T)</code> | style="background-color:#ffe75f;" |<code>Leu</code> <code>(L)</code> |- |<code>CTC</code> |<code>CUC</code> | style="background-color:#b3dec0;" |<code>Thr</code> <code>(T)</code> | style="background-color:#ffe75f;" |<code>Leu</code> <code>(L)</code> |- |<code>CTA</code> |<code>CUA</code> | style="background-color:#b3dec0;" |<code>Thr</code> <code>(T)</code> | style="background-color:#ffe75f;" |<code>Leu</code> <code>(L)</code> |- |<code>CTG</code> |<code>CUG</code> | style="background-color:#b3dec0;" |<code>Thr</code> <code>(T)</code> | style="background-color:#ffe75f;" |<code>Leu</code> <code>(L)</code> |- |<code>TGA</code> |<code>UGA</code> | style="background-color:#ffe75f;" |<code>Trp</code> <code>(W)</code> | style="background-color:#B0B0B0;" |<code>Ter</code> <code>(*)</code> |- |<code>CGA</code> |<code>CGA</code> |<code>absent</code> | style="background-color:#bbbfe0;" |<code>Arg</code> <code>(R)</code> |- |<code>CGC</code> |<code>CGC</code> |<code>absent</code> | style="background-color:#bbbfe0;" |<code>Arg</code> <code>(R)</code> |- | rowspan="1" |Mold, protozoan, and coelenterate mitochondrial | rowspan="1" |4 and 7 |<code>TGA</code> |<code>UGA</code> | style="background-color:#ffe75f;" |<code>Trp</code> <code>(W)</code> | style="background-color:#B0B0B0;" |<code>Ter</code> <code>(*)</code> |- | rowspan="4" |Invertebrate mitochondrial | rowspan="4" |5 |<code>AGA</code> |<code>AGA</code> | style="background-color:#b3dec0;" |<code>Ser</code> <code>(S)</code> | style="background-color:#bbbfe0;" |<code>Arg</code> <code>(R)</code> |- |<code>AGG</code> |<code>AGG</code> | style="background-color:#b3dec0;" |<code>Ser</code> <code>(S)</code> | style="background-color:#bbbfe0;" |<code>Arg</code> <code>(R)</code> |- |<code>ATA</code> |<code>AUA</code> | style="background-color:#ffe75f;" |<code>Met</code> <code>(M)</code> | style="background-color:#ffe75f;" |<code>Ile</code> <code>(I)</code> |- |<code>TGA</code> |<code>UGA</code> | style="background-color:#ffe75f;" |<code>Trp</code> <code>(W)</code> | style="background-color:#B0B0B0;" |<code>Ter</code> <code>(*)</code> |- | rowspan="4" |Echinoderm and flatworm mitochondrial | rowspan="4" |9 |<code>AAA</code> |<code>AAA</code> | style="background-color:#b3dec0;" |<code>Asn</code> <code>(N)</code> | style="background-color:#bbbfe0;" |<code>Lys</code> <code>(K)</code> |- |<code>AGA</code> |<code>AGA</code> | style="background-color:#b3dec0;" |<code>Ser</code> <code>(S)</code> | style="background-color:#bbbfe0;" |<code>Arg</code> <code>(R)</code> |- |<code>AGG</code> |<code>AGG</code> | style="background-color:#b3dec0;" |<code>Ser</code> <code>(S)</code> | style="background-color:#bbbfe0;" |<code>Arg</code> <code>(R)</code> |- |<code>TGA</code> |<code>UGA</code> | style="background-color:#ffe75f;" |<code>Trp</code> <code>(W)</code> | style="background-color:#B0B0B0;" |<code>Ter</code> <code>(*)</code> |- | rowspan="4" |Ascidian mitochondrial | rowspan="4" |13 |<code>AGA</code> |<code>AGA</code> | style="background-color:#ffe75f;" |<code>Gly</code> <code>(G)</code> | style="background-color:#bbbfe0;" |<code>Arg</code> <code>(R)</code> |- |<code>AGG</code> |<code>AGG</code> | style="background-color:#ffe75f;" |<code>Gly</code> <code>(G)</code> | style="background-color:#bbbfe0;" |<code>Arg</code> <code>(R)</code> |- |<code>ATA</code> |<code>AUA</code> | style="background-color:#ffe75f;" |<code>Met</code> <code>(M)</code> | style="background-color:#ffe75f;" |<code>Ile</code> <code>(I)</code> |- |<code>TGA</code> |<code>UGA</code> | style="background-color:#ffe75f;" |<code>Trp</code> <code>(W)</code> | style="background-color:#B0B0B0;" |<code>Ter</code> <code>(*)</code> |- | rowspan="5" |Alternative flatworm mitochondrial | rowspan="5" |14 |<code>AAA</code> |<code>AAA</code> | style="background-color:#b3dec0;" |<code>Asn</code> <code>(N)</code> | style="background-color:#bbbfe0;" |<code>Lys</code> <code>(K)</code> |- |<code>AGA</code> |<code>AGA</code> | style="background-color:#b3dec0;" |<code>Ser</code> <code>(S)</code> | style="background-color:#bbbfe0;" |<code>Arg</code> <code>(R)</code> |- |<code>AGG</code> |<code>AGG</code> | style="background-color:#b3dec0;" |<code>Ser</code> <code>(S)</code> | style="background-color:#bbbfe0;" |<code>Arg</code> <code>(R)</code> |- |<code>TAA</code> |<code>UAA</code> | style="background-color:#b3dec0;" |<code>Tyr</code> <code>(Y)</code> | style="background-color:#B0B0B0;" |<code>Ter</code> <code>(*)</code> |- |<code>TGA</code> |<code>UGA</code> | style="background-color:#ffe75f;" |<code>Trp</code> <code>(W)</code> | style="background-color:#B0B0B0;" |<code>Ter</code> <code>(*)</code> |- | rowspan="1" |Chlorophycean mitochondrial | rowspan="1" |16 |<code>TAG</code> |<code>UAG</code> | style="background-color:#ffe75f;" |<code>Leu</code> <code>(L)</code> | style="background-color:#B0B0B0;" |<code>Ter</code> <code>(*)</code> |- | rowspan="5" |Trematode mitochondrial | rowspan="5" |21 |<code>TGA</code> |<code>UGA</code> | style="background-color:#ffe75f;" |<code>Trp</code> <code>(W)</code> | style="background-color:#B0B0B0;" |<code>Ter</code> <code>(*)</code> |- |<code>ATA</code> |<code>AUA</code> | style="background-color:#ffe75f;" |<code>Met</code> <code>(M)</code> | style="background-color:#ffe75f;" |<code>Ile</code> <code>(I)</code> |- |<code>AGA</code> |<code>AGA</code> | style="background-color:#b3dec0;" |<code>Ser</code> <code>(S)</code> | style="background-color:#bbbfe0;" |<code>Arg</code> <code>(R)</code> |- |<code>AGG</code> |<code>AGG</code> | style="background-color:#b3dec0;" |<code>Ser</code> <code>(S)</code> | style="background-color:#bbbfe0;" |<code>Arg</code> <code>(R)</code> |- |<code>AAA</code> |<code>AAA</code> | style="background-color:#b3dec0;" |<code>Asn</code> <code>(N)</code> | style="background-color:#bbbfe0;" |<code>Lys</code> <code>(K)</code> |- | rowspan="2" |<nowiki><i id="mwAlM">Scenedesmus obliquus</i></nowiki> mitochondrial | rowspan="2" |22 |<code>TCA</code> |<code>UCA</code> | style="background-color:#B0B0B0;" |<code>Ter</code> <code>(*)</code> | style="background-color:#b3dec0;" |<code>Ser</code> <code>(S)</code> |- |<code>TAG</code> |<code>UAG</code> | style="background-color:#ffe75f;" |<code>Leu</code> <code>(L)</code> | style="background-color:#B0B0B0;" |<code>Ter</code> <code>(*)</code> |- | rowspan="1" |<nowiki><i id="mwAm0">Thraustochytrium</i></nowiki> mitochondrial | rowspan="1" |23 |<code>TTA</code> |<code>UUA</code> | style="background-color:#B0B0B0;" |<code>Ter</code> <code>(*)</code> | style="background-color:#ffe75f;" |<code>Leu</code> <code>(L)</code> |- | rowspan="3" |Pterobranchia mitochondrial | rowspan="3" |24 |<code>AGA</code> |<code>AGA</code> | style="background-color:#b3dec0;" |<code>Ser</code> <code>(S)</code> | style="background-color:#bbbfe0;" |<code>Arg</code> <code>(R)</code> |- |<code>AGG</code> |<code>AGG</code> | style="background-color:#bbbfe0;" |<code>Lys</code> <code>(K)</code> | style="background-color:#bbbfe0;" |<code>Arg</code> <code>(R)</code> |- |<code>TGA</code> |<code>UGA</code> | style="background-color:#ffe75f;" |<code>Trp</code> <code>(W)</code> | style="background-color:#B0B0B0;" |<code>Ter</code> <code>(*)</code> |} {| class="wikitable" style="border: none; background: none; text-align: center;" | style="width: 250px;" |Airíonna bithcheimiceacha '''[[Aimínaigéad|aimíonaigéid]]''' | style="background-color:#ffe75f; width: 50px;" | neamhpolar | style="background-color:#b3dec0; width: 50px;" | polar | style="background-color:#bbbfe0; width: 50px;" | bunúsach | style="background-color:#f8b7d3; width: 50px;" | aigéadach | style="border: none; background: none; width: 150px;" | | style="background-color:#B0B0B0; width: 150px;" | Foirceannadh: stop codon |} Ceaptar go bhfuil na difríochtaí códaithe mar thoradh ar mhodhnuithe ceimiceacha sna RNAanna aistrithe a idirghníomhaíonn leis na RNAnna teachtaire a tháirgtear mar thoradh ar na seichimh mtDNA [[Tras-scríobh|a thras-scríobh]].<ref name="Bernt">{{Luaigh foilseachán|title=Genetic aspects of mitochondrial genome evolution|journal=Molecular Phylogenetics and Evolution|volume=69|issue=2|pages=328–38|date=November 2013|pmid=23142697|doi=10.1016/j.ympev.2012.10.020}}</ref> === Clóraplast === [[Clóraplast|Cloroplasts]] eucaryotic, chomh maith leis na plastids plandaí eile, freisin go bhfuil móilíní DNA extrachromosomal. Áitíonn an chuid is mó de na clóraplasta a n-ábhar géiniteach go léir i gcrómasóim aonfháinne, ach i roinnt speiceas tá fianaise ann go bhfuil iolrach plasmid imfhálaithe níos lú.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Rates and patterns of chloroplast DNA evolution|url=https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_1994-07-19_91_15/page/6795|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America|volume=91|issue=15|pages=6795–801|date=July 1994|pmid=8041699|pmc=44285|doi=10.1073/pnas.91.15.6795|bibcode=1994PNAS...91.6795C}}</ref><ref name="Lilly">{{Luaigh foilseachán|title=Cytogenomic analyses reveal the structural plasticity of the chloroplast genome in higher plants|url=https://archive.org/details/sim_plant-cell_2001-02_13_2/page/245|journal=The Plant Cell|volume=13|issue=2|pages=245–54|date=February 2001|pmid=11226183|pmc=102240|doi=10.1105/tpc.13.2.245}}</ref><ref>{{Cite book-en|author=Aronsson|first=Henrik|title=The chloroplast interactions with the environment|date=2009|publisher=Springer|location=Berlin|isbn=978-3540686965|edition=[Online-Ausg.].}}</ref> Tugann teoiric le déanaí a chuireann ceist ar an múnla caighdeánach reatha DNA clóraplasta fáinne-chruthach (cpDNA), le tuiscint go bhféadfadh cruth líneach a bheith níos coitianta ar cpDNA.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Circular chloroplast chromosomes: the grand illusion|journal=The Plant Cell|volume=16|issue=7|pages=1661–6|date=July 2004|pmid=15235123|pmc=514151|doi=10.1105/tpc.160771}}</ref> Is féidir le móilín amháin de cpDNA áit ar bith ó 100-200 géinte <ref name="Wang">{{Luaigh foilseachán|title=Motif analysis unveils the possible co-regulation of chloroplast genes and nuclear genes encoding chloroplast proteins|journal=Plant Molecular Biology|volume=80|issue=2|pages=177–87|date=September 2012|pmid=22733202|doi=10.1007/s11103-012-9938-6}}</ref> agus athraíonn i méid ó speiceas go speiceas. Is é an méid cpDNA i bplandaí níos airde ná timpeall 120–160 kb.<ref name="Lodish">{{Cite book-en|author=Lodish|first=Harvey|title=Molecular Cell Biology, 7th edition|year=2013|publisher=W.H. Freeman and Company|location=New York|isbn=978-1-4641-2398-6|pages=245–251}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFLodish2013">Lodish H (2013). ''Molecular Cell Biology, 7th edition''. New York: W.H. Freeman and Company. pp.&nbsp;245–251. [[Leabharuimhir Chaighdeánach Idirnáisiúnta|ISBN]]&nbsp;[[Speisialta:Foinsí Leabhar/978-1-4641-2398-6|<bdi>978-1-4641-2398-6</bdi>]].</cite></ref> Na géinte a fhaightear ar an gcód cpDNA do mRNAs atá freagrach as comhpháirteanna riachtanacha den chonair [[Fótaisintéis|fótaisintéiseach]] a tháirgeadh chomh maith le códú do tRNAs, rRNAs, fo-aonaid polaiméireáis RNA, agus fo-aonaid próitéin ribosómacha.<ref name="Pfalz">{{Luaigh foilseachán|title=Essential nucleoid proteins in early chloroplast development|journal=Trends in Plant Science|volume=18|issue=4|pages=186–94|date=April 2013|pmid=23246438|doi=10.1016/j.tplants.2012.11.003}}</ref> Cosúil le mtDNA, níl cpDNA lán-uathrialach agus braitheann sé ar tháirgí géine núicléacha chun próitéiní clóraplasta a mhacasamhlú agus a tháirgeadh. Bíonn ilchóipeanna de cpDNA i gclóraplastaí agus is féidir leis an líon a athrú ní hamháin ó speiceas go speiceas nó ó chineál cille go cineál cille, ach freisin laistigh d'aon chill ag brath ar aois agus céim forbartha na cille. Mar shampla, tá ábhar cpDNA i gclóraplastaí cealla óga, le linn na gcéimeanna tosaigh forbartha ina bhfuil na clóraplastaí i bhfoirm próplastidí indistinct, i bhfad níos airde ná iad siúd atá i láthair nuair a aibíonn agus a leathnaíonn an chill sin, ina bhfuil plastids lánaibí.<ref name="Rowen">{{Luaigh foilseachán|title=The loss of DNA from chloroplasts as leaves mature: fact or artefact?|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-experimental-botany_2009_60_11/page/3005|journal=Journal of Experimental Botany|volume=60|issue=11|pages=3005–10|year=2009|pmid=19454766|doi=10.1093/jxb/erp158}}</ref> === Ciorclach === Tá DNA ciorclach eischromosómach (eccDNA) i láthair i ngach [[Eukaryota|cill eocaratach]], díorthaithe de ghnáth ó DNA géanómach, agus is éard atá iontu seichimh athchromasómacha DNA a fhaightear i réigiúin códaithe agus neamhchódaithe de chrómasóm. Is féidir le EccDNA a bheith éagsúil ó thaobh méide ó níos lú ná 2000 bunphéire go dtí níos mó ná 20,000 bunphéire.<ref name="Cohen, S.2">{{Luaigh foilseachán|title=Extrachromosomal circular DNA derived from tandemly repeated genomic sequences in plants|journal=The Plant Journal|volume=53|issue=6|pages=1027–34|date=March 2008|pmid=18088310|doi=10.1111/j.1365-313X.2007.03394.x}}</ref> I bplandaí, bíonn seichimh arís agus arís eile i eccDNA cosúil leo siúd atá le fáil i réigiúin [[Ceintrimír|lárchriosóim]] na gcromosóim agus in DNA satailíte athchleachtach.<ref name="Navratilova">{{Luaigh foilseachán|title=Survey of extrachromosomal circular DNA derived from plant satellite repeats|journal=BMC Plant Biology|volume=8|pages=90|date=August 2008|pmid=18721471|pmc=2543021|doi=10.1186/1471-2229-8-90}}</ref> In ainmhithe, tá sé léirithe go bhfuil seichimh athchleachtach i móilíní eccDNA a fheictear i [[DNA saitilíte|DNA satailíte]], DNA ribosómach 5S agus DNA [[Teilimír|telomere]].<ref name="Cohen, S.2" /> Braitheann orgánaigh áirithe, amhail giosta, ar mhacasamhlú DNA crómasómach chun eccDNA <ref name="Navratilova" /> a tháirgeadh ach is féidir le foirmiú eccDNA tarlú in orgánaigh eile, amhail mamaigh, go neamhspleách ar an bpróiseas macasamhlaithe.<ref name="Cohen, Z.1">{{Luaigh foilseachán|title=Replication independent formation of extrachromosomal circular DNA in mammalian cell-free system|journal=PLOS ONE|volume=4|issue=7|pages=e6126|date=July 2009|pmid=19568438|pmc=2699479|doi=10.1371/journal.pone.0006126|bibcode=2009PLoSO...4.6126C}}</ref> Ní dhearnadh staidéar forleathan ar fheidhm eccDNA, ach tá sé beartaithe go gcuirfeadh táirgeadh eilimintí eccDNA ó sheichimh DNA géanómacha le plaisteacht an ghéanóim eocarataigh agus go bhféadfadh tionchar a bheith aige ar chobhsaíocht an ghéanóim, ar aosú cille agus ar éabhlóid na gcromosóim.<ref name="Cohen, S3">{{Luaigh foilseachán|title=Extrachromosomal circles of satellite repeats and 5S ribosomal DNA in human cells|journal=Mobile DNA|volume=1|issue=1|pages=11|date=March 2010|pmid=20226008|pmc=3225859|doi=10.1186/1759-8753-1-11}}</ref> Tá cineál ar leith DNA eischromosomal, sainithe mar ecDNA, le feiceáil go coitianta i gcealla ailse daonna.<ref name=":1"/><ref name=":0"/><ref name=":3">{{Cite web-en|url=https://www.the-scientist.com/features/cancer-may-be-driven-by-dna-outside-of-chromosomes-68590|title=Cancer May Be Driven by DNA Outside of Chromosomes|language=en|work=The Scientist Magazine®|access-date=2021-10-05}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">[https://www.the-scientist.com/features/cancer-may-be-driven-by-dna-outside-of-chromosomes-68590 "Cancer May Be Driven by DNA Outside of Chromosomes"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230218153937/https://www.the-scientist.com/features/cancer-may-be-driven-by-dna-outside-of-chromosomes-68590 |date=2023-02-18 }}. ''The Scientist Magazine®''<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">2021-10-05</span></span>.</cite></ref> Tá géinte amháin nó níos mó ag ecDNA a fhaightear i gcealla ailse a thugann buntáiste roghnach. tá ecDNA i bhfad níos mó ná eccDNA, agus tá siad le feiceáil ag micreascópacht solais. Is gnách go mbíonn raon méide ecDNA in ailsí ó 1-3 MB agus níos faide anonn.<ref name=":1" /> Fuarthas móilíní móra ecDNA i núicléis na gcealla ailse daonna agus taispeántar go n-iompraíonn siad go leor cóipeanna de [[Oncaigéin|oncogenes]] tiománaithe, a thrascríobhtar i gcealla meall. Bunaithe ar an bhfianaise seo ceaptar go gcuireann ecDNA le fás ailse. Tá uirlisí speisialaithe ann a cheadaíonn ecDNA a aithint, mar * bogearraí arna bhforbairt ag Paul Mischel agus Vineet Bafna a cheadaíonn ecDNA a aithint in íomhánna micreascópacha * "Circle-Seq, modh chun ecDNA a aonrú go fisiciúil ó chealla, aon DNA líneach atá fágtha le heinsímí a bhaint, agus an DNA ciorclach atá fágtha a sheicheamhú", arna fhorbairt ag Birgitte Regenberg agus a foireann in Ollscoil Chóbanhávan.<ref>{{Cite web-en|url=https://cen.acs.org/pharmaceuticals/oncology/curious-DNA-circles-make-treating/98/i40|work=cen.acs.org|access-date=2021-10-02}}</ref> == Víreasach == Is sampla iad DNA víreasach de DNA extrachromosomal. Tá sé ríthábhachtach géanóim víreasacha a thuiscint chun éabhlóid agus sóchán an víris a thuiscint.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Viral mutation rates|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-virology_2010-10_84_19/page/9733|journal=Journal of Virology|volume=84|issue=19|pages=9733–48|date=October 2010|pmid=20660197|pmc=2937809|doi=10.1128/JVI.00694-10}}</ref> Ionchorpraíonn roinnt víris, mar [[Víreas easpa imdhíonachta daonna|VEID]] agus víris oncogenic, a DNA féin isteach i ngéanóm na cille ósta.<ref name="Silverthorn">{{Cite book-en|author=Silverthorn|first=Dee Unglaub|title=Human Physiology|year=2007|publisher=Peason/Benjamin Cummings}}</ref> Is féidir le géanóim víreasacha a bheith comhdhéanta de DNA aonshnáithe ([[Aigéad dí-ocsairibeanúicléasach|ssDNA]]), DNA snáithe dúbailte ([[Aigéad dí-ocsairibeanúicléasach|dsDNA]]) agus is féidir iad a fháil i bhfoirm líneach agus i bhfoirm chiorclach araon.<ref>{{Cite web-en|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/genomes/GenomesHome.cgi|title=Viral Genomes}}</ref> Sampla amháin d’ionfhabhtú víreas arb ionann é agus DNA eischromosómach is ea an papillomavirus daonna ([[Papalómaivíreas daonna|HPV]]). Téann trí chéim ar leith den mhacasamhlú trí ghéanóim DNA HPV: bunú, cothabháil agus aimpliú. Ionfhabhtaíonn HPV cealla [[Eipitéiliam|epithelial]] sa chonair anogenital agus sa chuas béil. De ghnáth, aimsítear agus glantar HPV ag an gcóras imdhíonachta. Is cuid thábhachtach de fhreagairtí imdhíonachta é DNA víreasach a aithint. Chun go mairfidh an víreas seo, ní mór an genome ciorclach a mhacasamhlú agus a fháil le hoidhreacht le linn deighilt cille.<ref name="Lorenz">{{Luaigh foilseachán|title=Inactivation of p53 rescues the maintenance of high risk HPV DNA genomes deficient in expression of E6|journal=PLOS Pathogens|volume=9|issue=10|pages=e1003717|date=October 2013|pmid=24204267|pmc=3812038|doi=10.1371/journal.ppat.1003717}}</ref> === Aithint óstchille === Is féidir le cealla DNA cíteaplasmach eachtrach a aithint. Tá impleachtaí ag baint le tuiscint a fháil ar na conairí aitheantais maidir le galair a chosc agus a chóireáil.<ref name="Barber_2011Sep">{{Luaigh foilseachán|title=Cytoplasmic DNA innate immune pathways|journal=Immunological Reviews|volume=243|issue=1|pages=99–108|date=September 2011|pmid=21884170|doi=10.1111/j.1600-065X.2011.01051.x}}</ref> Tá braiteoirí ag cealla ar féidir leo DNA víreasach a aithint go sonrach ar nós cosán gabhdóra cosúil le Dola (TLR).<ref name="Barber_2011Feb">{{Luaigh foilseachán|title=Innate immune DNA sensing pathways: STING, AIMII and the regulation of interferon production and inflammatory responses|journal=Current Opinion in Immunology|volume=23|issue=1|pages=10–20|date=February 2011|pmid=21239155|pmc=3881186|doi=10.1016/j.coi.2010.12.015}}</ref> Aithníodh Cosán na Dola, i bhfeithidí ar dtús, mar chonair a ligeann do chineálacha áirithe cille gníomhú mar bhraiteoirí atá in ann éagsúlacht de ghéanóim baictéaracha nó víreasacha agus PAMPS (patrúin mhóilíneacha a bhaineann le pataigin) a bhrath. Is eol gur gníomhaitheoirí láidre iad PAMPanna ar chomharthaíocht [[An córas imdhíonachta dúchasach|imdhíonachta dúchasach]]. Tá thart ar 10 nglacadóir cosúil le Dola (TLRanna) daonna. Aimsíonn TLRanna éagsúla sa duine PAMPS éagsúla: lipopolysaccharides ag TLR4, [[Aigéad ribeanúicléasach|dsRNA]] víreasach ag TLR3, ssRNA víreasach ag TLR7 / TLR8, DNA víreasach nó baictéarach neamhmheitiolaithe faoi TLR9. Tháinig TLR9 chun cinn chun DNA CpG a fhaightear go coitianta i mbaictéir agus i víris a bhrath agus chun tús a chur le táirgeadh [[Inteirféarón|IFN]] (interferons de chineál I) agus [[Cíticiné|cítocíní]] eile.<ref name="Barber_2011Feb"/> == Oidhreachtúlacht == [[Íomhá:Mitochondrial.svg|mion|458x458px| Oidhreacht mhiteacoindreach i ndaoine: tarchuirtear an ADN miteacoindreach agus a sócháin go máthartha.]] Tá difríocht idir oidhreacht DNA eischromosómach agus oidhreacht DNA núicléach a fhaightear i gcromosóim. Murab ionann agus crómasóim, níl [[Ceintrimír|láriméiriúin]] in ecDNA agus mar sin taispeánann sé patrún oidhreachta neamh-Mhindeile a chruthaíonn daonraí cealla ilchineálacha. I ndaoine, faightear beagnach an cíteaplasma ar fad ó ubh na máthar.<ref name="Griffiths NCBI">{{Cite book-en|title=An Introduction to Genetic Analysis|year=2000|publisher=W.H.Freeman|location=New York|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK22059/}}</ref> Ar an gcúis seo, faightear DNA organelle, lena n-áirítear mtDNA, ón máthair. Beidh [[Sóchán|sócháin]] i mtDNA nó DNA cíteaplasmach eile le hoidhreacht ón máthair freisin. Is sampla í an oidhreacht aontuismitheora seo d’ oidhreacht neamh-Mhindelíneach. Taispeánann plandaí oidhreacht mtDNA aontuismitheora freisin. Faigheann an chuid is mó de na plandaí mtDNA ó thaobh na máthar le hoidhreacht amháin a tugadh faoi deara ná an t-adhmad dearg ''Sequoia sempervirens'' a fhaigheann mtDNA mar oidhreacht.<ref name="Sato">{{Luaigh foilseachán|title=Maternal inheritance of mitochondrial DNA by diverse mechanisms to eliminate paternal mitochondrial DNA|journal=Biochimica et Biophysica Acta (BBA) - Molecular Cell Research|volume=1833|issue=8|pages=1979–84|date=August 2013|pmid=23524114|doi=10.1016/j.bbamcr.2013.03.010}}</ref> Tá dhá theoiric ann cén fáth a tharchuirtear an mtDNA paternal go dtí an sliocht go hannamh. Is é ceann amháin go simplí go bhfuil mtDNA paternal ag tiúchan chomh híseal sin ná an mtDNA máthar agus mar sin níl sé inbhraite sa sliocht. Baineann dara teoiric níos casta le díleá an mtDNA atharthachta chun a oidhreacht a chosc. Tá sé teoiricithe go bhféadfadh oidhreacht aontuismitheora mtDNA, a bhfuil ráta sócháin ard, a bheith ina meicníocht chun homoplasmy DNA cíteaplasmach a chothabháil.<ref name="Sato"/> == Tábhacht chliniciúil == Uaireanta ar a dtugtar EEanna, tá baint ag eilimintí extrachromosomal, le héagobhsaíocht ghéanómach in eukaryotes. Faightear go coitianta DNAanna ildispersed beaga (spcDNAs), cineál eccDNA, i gcomhar le héagobhsaíocht ghéanóim. Díorthaítear spcDNAanna ó sheichimh athchleachtach ar nós [[DNA saitilíte|DNA satailíte]], eilimintí DNA cosúil le [[Reitrivíreas|haisvíreas]], agus eilimintí in-aistrithe sa ghéanóm. Ceaptar gur táirgí ó athshocruithe géine iad. Go stairiúil, tagraíodh do DNA extrachromosomal (ecDNA) a fuarthas in ailse mar chrómasóm nóiméad dúbailte (DMs), a chuirtear i láthair mar chomhlachtaí [[Crómaitin|crómatáin]] péireáilte faoi mhicreascópacht éadrom. Is ionann crómasóm dúbailte nóiméid agus ~30% de speictream ecDNA ina bhfuil ailse, lena n-áirítear coirp aonair agus fuarthas amach go bhfuil an t-ábhar céanna géine iontu agus na coirp singil.<ref name=":0"/> Cuimsíonn nodaireacht ecDNA gach cineál den DNA mór eischromosómach ina bhfuil oncogen a fhaightear i gcealla ailse.&nbsp;Feictear an cineál ecDNA seo go coitianta i gcealla [[ailse]] de chuid histeolaíochtaí éagsúla, ach ní bhíonn sé riamh i ngnáthchealla.<ref name=":0" /> Ceaptar go dtáirgtear ecDNA trí bhriseadh snáithe dúbailte i gcromosóim nó ró-mhacasamhlú DNA in orgánach. Léiríonn staidéir gur féidir leibhéil níos airde EEanna a thabhairt faoi deara i gcásanna ailse agus éagobhsaíocht ghéanómach eile.<ref name="Kuttler"/> Is féidir le DNA miteacoindreach ról a bheith aige maidir le tosú an ghalair ar bhealaí éagsúla. Sócháin pointe i nó socruithe malartacha géine de mtDNA a bheith nasctha le galair éagsúla a théann i bhfeidhm ar an croí, lárchóras na néaróg, córas inchríneacha, conradh gastrointestinal, súl, agus na duáin.<ref name="Chinnery"/> D'fhéadfadh fo-thacar iomlán galair ar a dtugtar siondróm ídiú mitochondrial (MDDs) a bheith mar thoradh ar chailliúint an méid mtDNA atá i láthair sna mitochondria a théann i bhfeidhm ar an ae, ar an [[Néarchóras imeallach|néarchóras lárnach agus imeallach]], ar mhatán mín agus ar éisteacht i ndaoine.<ref name="Dimmock"/> Tá torthaí measctha, agus uaireanta contrártha, i staidéir a dhéanann iarracht uimhir chóip mtDNA a nascadh leis an mbaol a bhaineann le hailse áirithe a fhorbairt. Rinneadh staidéir a thaispeánann go bhfuil baint idir leibhéil mtDNA méadaithe agus laghdaithe agus an baol méadaithe [[ailse chíche]] a fhorbairt. Tugadh faoi deara go bhfuil baint dhearfach idir leibhéil mhéadaithe mtDNA agus riosca méadaithe chun siadaí duáin a fhorbairt ach ní cosúil go bhfuil nasc idir leibhéil mtDNA agus forbairt [[Ailse ghoile|ailse boilg]].<ref name="Thyagarajan">{{Luaigh foilseachán|title=Mitochondrial DNA copy number is associated with breast cancer risk|journal=PLOS ONE|volume=8|issue=6|pages=e65968|date=June 2013|pmid=23776581|pmc=3680391|doi=10.1371/journal.pone.0065968|bibcode=2013PLoSO...865968T}}</ref> Faightear DNA eischromosómach in [[Spórasóin|Apicomplexa]], ar grúpa [[Prótasóin|prótasóa]] é. Is baill den ghrúpa Apicomplexa iad an seadán [[maláire]] (géineas Plasmodium), an pataigin a bhaineann le [[SEIF]] (Taxoplasma agus Cryptosporidium). Fuarthas DNA mitochondrial (mtDNA) sa seadán maláire.<ref name="Wilson">{{Luaigh foilseachán|title=Extrachromosomal DNA in the Apicomplexa|url=https://archive.org/details/sim_microbiology-and-molecular-biology-reviews_1997-03_61_1/page/1|journal=Microbiology and Molecular Biology Reviews|volume=61|issue=1|pages=1–16|date=March 1997|doi=10.1128/mmbr.61.1.1-16.1997|pmid=9106361|pmc=232597}}</ref> Tá dhá chineál DNA extrachromosomal le fáil sna paraisítí maláire. Is é ceann acu seo DNA líneach 6-kb agus DNA ciorclach 35-kb an dara ceann. Tá taighde déanta ar na móilíní DNA seo mar shuímh sprice féideartha [[Núicléitíd|núicléitíde]] d' [[Antaibheathach|antaibheathaigh]].<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Maternal inheritance of extrachromosomal DNA in malaria parasites|url=https://archive.org/details/molecular-and-biochemical-parasitology_1994-05_65_1/page/95|journal=Molecular and Biochemical Parasitology|volume=65|issue=1|pages=95–8|date=May 1994|pmid=7935632|doi=10.1016/0166-6851(94)90118-X}}</ref> == Ról ADNsc in ailse == Tá aimpliú géine i measc na meicníochtaí is coitianta a bhaineann le gníomhachtú [[Oncaigéin|oncogene]]. Is minic a bhíonn aimplithe géine in ailse ar eilimintí extrachromosomal, ciorclach.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Extrachromosomal DNA is associated with oncogene amplification and poor outcome across multiple cancers|journal=Nature Genetics|volume=52|issue=8|pages=891–897|date=August 2020|pmid=32807987|pmc=7484012|doi=10.1038/s41588-020-0678-2}}</ref><ref name=":3"/> Ceann de phríomhfheidhmeanna ecDNA in ailse is ea cur ar chumas an siadaí teacht go tapa ar líon ard cóipe, agus ag an am céanna ilchineálacht ghéiniteach gasta ollmhór cille-go-ceall a chur chun cinn.<ref name=":0"/><ref name=":2"/> Tá na oncogenes aimplithe is coitianta in ailse le fáil ar ecDNA agus léiríodh go bhfuil siad an-dinimiciúil, ag ath-chomhtháthú i gcromosóim neamhdhúchasacha mar réigiúin staining aonchineálach (HSRanna) <ref>{{Luaigh foilseachán|title=Gene amplification as double minutes or homogeneously staining regions in solid tumors: origin and structure|journal=Genome Research|volume=20|issue=9|pages=1198–206|date=September 2010|pmid=20631050|pmc=2928498|doi=10.1101/gr.106252.110}}</ref><ref name=":0" /> agus ag athrú uimhreacha cóip agus comhdhéanamh mar fhreagra ar cóireálacha éagsúla drugaí.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Elimination of extrachromosomally amplified MYC genes from human tumor cells reduces their tumorigenicity|url=https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_1992-09-01_89_17/page/8165|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America|volume=89|issue=17|pages=8165–9|date=September 1992|pmid=1518843|pmc=49877|doi=10.1073/pnas.89.17.8165|bibcode=1992PNAS...89.8165V}}</ref><ref name="Targeted therapy resistance mediate"/><ref>{{Luaigh foilseachán|title=Structure and evolution of double minutes in diagnosis and relapse brain tumors|journal=Acta Neuropathologica|volume=137|issue=1|pages=123–137|date=January 2019|pmid=30267146|pmc=6338707|doi=10.1007/s00401-018-1912-1}}</ref> Tá difríocht idir cruth ciorclach ecDNA agus struchtúr líneach DNA crómasómach ar bhealaí brí a mbíonn tionchar acu ar phataigineas ailse.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Circular ecDNA promotes accessible chromatin and high oncogene expression|journal=Nature|volume=575|issue=7784|pages=699–703|date=November 2019|pmid=31748743|pmc=7094777|doi=10.1038/s41586-019-1763-5|bibcode=2019Natur.575..699W}}</ref> Tá aschur tras-scríobhach ollmhór ag [[Oncaigéin|oncogenes]] atá ionchódaithe ar ecDNA, rangaithe sa 1% is fearr de [[Géin|ghéinte]] sa tras-scríbhinn iomlán .&nbsp;I gcodarsnacht le plasmids baictéarach nó DNA mitochondrial, tá ecDNA chromatinized, ina bhfuil leibhéil arda de marcanna histone gníomhach, ach gann de marcanna histone repressive. Níl an dhlúthú ardoird atá i láthair ar DNA crómasómach ar an ailtireacht [[Crómaitin|chromatin]] ecDNA agus tá sé ar cheann de na DNA is inrochtana sa ghéanóim ailse ar fad. D’fhéadfaí EcDNAanna a chnuasach le chéile laistigh den núicléas, ar féidir moil ecDNA a thabhairt orthu.<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Hung|first=King L.|date=December 2021|title=ecDNA hubs drive cooperative intermolecular oncogene expression|journal=Nature|language=en|volume=600|issue=7890|pages=731–736|doi=10.1038/s41586-021-04116-8|pmid=34819668|pmc=9126690|bibcode=2021Natur.600..731H|issn=1476-4687}}</ref> Go spásúil, d’fhéadfadh moil ecDNA a bheith ina gcúis le hidirghníomhaíochtaí idirmhóilíneacha feabhsaitheoir-géine chun ró-eisiúint oncogene a chur chun cinn. ==Naisc sheachtracha== *https://www.theguardian.com/science/2023/feb/18/bond-villain-dna-could-transform-cancer-treatment-scientists-say Bond villain’ DNA could transform cancer treatment, scientists say] == Tagairtí == {{Reflist|32em}} == Tuilleadh léitheoireachta ==   [[Catagóir:Leathanaigh le haistriúcháin neamh-measúnaithe]] tgfzpnn23if815d12gj80uxpa706ind 0 106942 1320530 1224066 2026-07-14T17:55:40Z InternetArchiveBot 47196 Bluelink 2 books for [[Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260714sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1320530 wikitext text/x-wiki {{glanadh}} [[Íomhá:Plasmid_(english).svg|deas|mion|300x300px| Léaráid de bhaictéar a thaispeánann ADN crómasómach agus plasmaidí (''níl an léaráid seo cruinn de réir scála'')]] Is éard is '''plasmaid''' ann ná [[Móilín|móilín]] bheag, d'[[ADN seachchrómasómach]] laistigh de [[Cill (bitheolaíocht)|chill]] atá scartha go fisiciúil ó [[Aigéad dí-ocsairibeanúicléasach|ADN]] crómasómach agus is féidir leis a mhacasamhlú go neamhspleách. De ghnáth, fhaightear iad mar mhóilíní beaga ciorclacha d'ADN déribe i m[[Baictéir|baictéir]]; uaireanta, áfach, bíonn plasmaidí i láthair in [[Aircéigh|aircéigh]] agus [[Eukaryota|eocaróit]].<ref>{{cite book | vauthors = Esser K, Kück U, Lang-Hinrichs C, Lemke P, Osiewacz HD, Stahl U, Tudzynski P |title=Plasmids of Eukaryotes: fundamentals and Applications | url = https://archive.org/details/plasmidsofeukary0000unse |date=1986 |publisher=Springer-Verlag |location=Berlin |isbn=978-3-540-15798-4}}</ref><ref>{{cite book | chapter = Mitochondrial and Chloroplast Plasmids | pages = 81–146 | veditors = Wickner RB, Hinnebusch A, Lambowitz AM, Gunsalus IC, Hollaender A |title=Extrachromosomal Elements in Lower Eukaryotes |date=1987 |publisher=Springer US |location=Boston, MA |isbn=978-1-4684-5251-8 }}</ref> San dúlra, is minic a iompraíonn plasmaidí géinte a théann chun sochair do mharthanas an orgánaigh agus a thugann buntáiste roghnaitheach amhail [[Frithsheasmhacht in aghaidh Ábhair Fhrithmhiocróbaigh|frithsheasmhacht in aghaidh antaibheathac]]h. Cé go bhfuil na crómasóim mór agus go bhfuil an fhaisnéis ghéiniteach riachtanach go léir iontu chun maireachtáil faoi ghnáthchoinníollacha, de ghnáth bíonn plasmaidí an-bheag agus ní bhíonn iontu ach géinte breise a d'fhéadfadh a bheith úsáideach i gcásanna nó coinníollacha áirithe. Úsáidtear plasmaidí saorga go forleathan mar veicteoirí i gclónáil mhóilíneach, ag freastal ar mhacasamhlú seicheamh ADN athchuingreach a thiomáint laistigh d'orgánaigh óstacha. Sa tsaotharlann, féadfar plasmaidí a thabhairt isteach i gcill trí chlaochlú. Is féidir plasmaidí sintéiseacha a fháil ar an idirlíon.<ref>{{Cite web|url=https://www.genscript.com/synthetic-biology-gene-synthesis-service.html|title=GenBrick Gene Synthesis - Long DNA Sequences &#124; GenScript}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.idtdna.com/pages/products/genes-and-gene-fragments/custom-gene-synthesis|title=Gene synthesis &#124; IDT|website=Integrated DNA Technologies}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.thermofisher.com/se/en/home/life-science/cloning/gene-synthesis/geneart-gene-synthesis.html|title=Invitrogen GeneArt Gene Synthesis}}</ref> Breathnaítear ar phlasmid ''mar mhacasamhaileáin,'' aonaid d'ADN atá in ann macasamhlú go huathrialach laistigh d'óstach oiriúnach. Mar sin féin, go ginearálta ní rangaítear plasmaidí, cosúil le víris, mar [[Beatha|bheatha]] <ref>{{Luaigh foilseachán|title=The origin and evolution of viruses (a review)|url=https://archive.org/details/acta-microbiologica-et-immunologica-hungarica_1998_45_3-4/page/349|journal=Acta Microbiologica et Immunologica Hungarica|volume=45|issue=3–4|pages=349–90|year=1998|pmid=9873943}}</ref> Tarchuirtear plasmaimíd ó bhaictéar amháin go dtí baictéar eile (fiú ó speiceas eile) go príomha trí chomhchuingiú. <ref>{{Luaigh foilseachán|title=Mobility of plasmids|url=https://archive.org/details/sim_microbiology-and-molecular-biology-reviews_2010-09_74_3/page/434|journal=Microbiology and Molecular Biology Reviews|volume=74|issue=3|pages=434–52|date=September 2010|pmid=20805406|pmc=2937521|doi=10.1128/MMBR.00020-10}}</ref> Meicníocht amháin [[Aistriú cothrománach géine|aistrithe géine cothrománach]] is ea an t-aistriú ósta-go-hósta seo, d'ábhar géiniteach, agus meastar plasmaimídí mar chuid den ghluaisóm (Béarla: mobilome). Murab ionann agus víris, a chlúdaíonn a n-ábhar géiniteach i gcóta cosanta próitéine ar a dtugtar <nowiki><b>caipsid</b></nowiki>, is ADN "nocht" iad na plasmaimíd agus ní ion'''chódaíonn''' siad na géinte is gá chun an t-ábhar géiniteach a '''chásáil''' le haistriú chuig óstach nua; mar sin féin, ionchódaíonn roinnt aicmí plasmaide an pileas "gnéas" comhchuingeach atá riachtanach dá n-aistriú féin. Athraíonn plasmaimíd í ó 1 go dtí os cionn 400 k péirí de bhunanna, agus is féidir le líon na bplasmaimíd comhionann i [[Cill (bitheolaíocht)|gcill]] amháin a bheith idir aon agus na mílte i gcásanna áirithe. == Tagairtí == {{Reflist}} [[Catagóir:Bitheolaíocht mhóilíneach]] 2y0sf5hcavnrxuaz1gzu17quais2lk0 0 107092 1320545 1193458 2026-07-14T18:42:38Z InternetArchiveBot 47196 Bluelink 1 book for [[Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260714sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1320545 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:Protein_pattern_analyzer.jpg|deas|mion|300x300px| Ullmhúchán róbatach de samplaí dí-asú/ ianú léasair mhaitrís-chuidithe ]] Is éard is [[Próitéin|próitéamaíocht]]<ref name='Tearma'>{{Cite web-en|url=https://www.tearma.ie/q/pr%F3it%E9ama%EDocht/|title=“próitéamaíocht” {{!}} téarma.ie|publisher=[[An Coiste Téarmaíochta]]|work=[[Téarma.ie]]: An Bunachar Náisiúnta Téarmaíochta don Ghaeilge|access-date=2024-01-01}}</ref><ref name="pmid9740045">{{Luaigh foilseachán|title=Proteome and proteomics: new technologies, new concepts, and new words|journal=Electrophoresis|volume=19|issue=11|pages=1853–1861|date=August 1998|pmid=9740045|doi=10.1002/elps.1150191103}}</ref><ref name="pmid10189717">{{Luaigh foilseachán|title=Proteomics: quantitative and physical mapping of cellular proteins|url=https://archive.org/details/sim_trends-in-biotechnology_1999-03_17_3/page/121|journal=Trends in Biotechnology|volume=17|issue=3|pages=121–127|date=March 1999|pmid=10189717|doi=10.1016/S0167-7799(98)01245-1}}</ref> ann ná staidéar mórscála ar [[Próitéin|phróitéiní]]. Is codanna ríthábhachtacha d’orgánaigh bheo iad próitéiní, a bhfuil go leor feidhmeanna acu amhail foirmiú snáithíní struchtúracha d'fhíochán matáin, díleá einsímeach bia, nó sintéis agus macasamhlú [[Aigéad dí-ocsairibeanúicléasach|ADN]]. Ina theannta sin, cuimsíonn cineálacha eile próitéiní [[Antashubstaintí|antasubstaintí]] a chosnaíonn orgánach ó ionfhabhtú, agus [[Hormón|hormóin]] a sheolann comharthaí tábhachtacha ar fud na colainne.. Is é an próitéóm ná an tsraith iomlán de phróitéiní arna dtáirgeadh nó arna modhnú ag orgánach nó córas. Cumasaíonn próitéamaíocht líon na bpróitéiní atá ag síormhéadú a aithint. Athraíonn sé seo de réir riachtanais ama agus riachtanais ar leith, nó strus, a théann cill nó orgánach faoi.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Comprehensive Proteomic Analysis of Mesenchymal Stem Cell Exosomes Reveals Modulation of Angiogenesis via Nuclear Factor-KappaB Signaling|journal=Stem Cells|volume=34|issue=3|pages=601–613|date=March 2016|pmid=26782178|pmc=5785927|doi=10.1002/stem.2298}}</ref> Is fearann idirdhisciplíneach é próitéamaíocht a bhain tairbhe mhór as faisnéis ghéiniteach na dtionscadal géanóim éagsúla, lena n-áirítear Tionscadal an Ghéanóim Dhaonna.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=The Human Genome Project: big science transforms biology and medicine|language=En|journal=Genome Medicine|volume=5|issue=9|pages=79|date=2013-09-13|pmid=24040834|pmc=4066586|doi=10.1186/gm483}}</ref> Clúdaíonn sé taiscéalaíocht próitéamaí ón leibhéal foriomlán de chomhdhéanamh, de struchtúr agus de ghníomhaíocht próitéine, agus is comhpháirt thábhachtach é de ghéanómaíocht fheidhmiúil. De ghnáth, léiríonn an phróitéamaíocht an anailís thurgnamhach ar scála mór ar phróitéiní agus ar phróitéóim, ach is minic a thagraíonn sé go sonrach d’ íonú próitéine agus [[Mais-speictriméadar|mais-speictriméadracht]]. == Tagairtí == {{Reflist}} [[Catagóir:Próitéamaíocht| ]] [[Catagóir:Géanómaíocht]] 2yhn66grmfbtugbqc2bik15s6qny5hg 0 107412 1320584 1243898 2026-07-14T20:21:40Z InternetArchiveBot 47196 Bluelink 1 book for [[Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260714sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1320584 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} [[Ceimiceoir]] Briotánach ab ea '''Walter Norman Haworth''' FRS <ref name="frs2">{{Cite journal|last1=Hirst|first1=E. L.|title=Walter Norman Haworth. 1883–1950|doi=10.1098/rsbm.1951.0008|journal=[[Obituary Notices of Fellows of the Royal Society]]|volume=7|issue=20|pages=372–404|year=1951|jstor=769026|pmid=14894345|s2cid=40701042}}</ref>(19 Márta 1883 – 19 Márta 1950) a raibh cáil air mar gheall ar a obair cheannródaíoch ar an [[aigéad ascorbach]] (vitimín C) agus é ag obair in Ollscoil Birmingham. Bhuaigh sé Duais Nobel sa Cheimic 1937 "''for his investigations on [[Carbaihiodráit|carbohydrates]] and vitamin C''".. Roinneadh an duais leis an gceimiceoir Eilvéiseach Paul Karrer as a chuid oibre ar [[Vitimín|vitimíní]] eile.<ref>{{Cite book-en|doi=10.1016/S0096-5332(08)60061-2|author=Hirst|first=E. L.|title=Walter Norman Haworth 1883-1950|volume=6|pages=1–9|year=1951|isbn=9780120072064|pmid=14894345}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|author=Hirst|first=E. L.|title=Sir Norman Haworth|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_1950-04-15_165_4198/page/587|journal=Nature|volume=165|issue=4198|pages=587|year=1950|pmid=15416703|doi=10.1038/165587a0|bibcode=1950Natur.165..587H}}</ref> Réitigh Haworth struchtúr ceart roinnt siúcraí, agus tá aithne air i measc ceimiceoirí orgánacha as an bhforbairt a rinne sé ar theilgean Haworth a aistríonn struchtúir siúcra tríthoiseach go foirm ghrafach dhéthoiseach áisiúil. == Gairm acadúil == Tar éis dó a bheith ag obair le tamall ó bhí sé ceithre bliana déag d’aois i monarcha linóleum áitiúil Ryland a bhí á bhainistiú ag a athair, rinne sé staidéar agus d’éirigh leis sa scrúdú iontrála go hOllscoil Mhanchain i 1903 chun staidéar a dhéanamh ar cheimic. Lean sé tóraíocht an léinn seo in ainneoin go ndearna a thuismitheoirí díspreagadh gníomhach air. Bhain sé a chéim chéadonóracha amach i 1906. Tar éis dó céim mháistreachta a bhaint amach faoi William Henry Perkin, Jr., bronnadh Comhaltacht Taighde 1851 air ón [[:en:Royal_Commission_for_the_Exhibition_of_1851|''Royal Commission for the Exhibition of 1851'']]<ref>1851 Royal Commission Archives</ref> agus rinne sé staidéar in [[Ollscoil Göttingen]] ag tuilleamh a PhD i saotharlann Otto Wallach tar éis bliana amháin staidéir. Lean DSc ó Ollscoil Mhanchain i 1911, agus ina dhiaidh sin chaith sé tamall gairid ag an gColáiste Impiriúil Eolaíochta agus Teicneolaíochta mar Thaispeántóir Sinsearach sa Cheimic. Sa bhliain 1912 ceapadh Haworth ina léachtóir i ''United College of [[:en:University_of_St_Andrews|University of St Andrews]]'' in Albain agus chuir sé suim i gceimic charbaihiodráite, a bhí á fiosrú ag Thomas Purdie (1843 -1916) agus James Irvine (1877 -1952) i g[[Cill Rìmhinn]]. Thosaigh Haworth a chuid oibre ar shiúcraí simplí i 1915 agus d'fhorbair sé modh nua chun [[éitear]] meitile siúcraí a ullmhú ag baint úsáide as sulfáit mheitile agus alcaile (ar a dtugtar anois ''Haworth methylation''). Thosaigh sé ag staidéar ansin ar ghnéithe struchtúracha na [[Déshiúicríd|ndeisiúicrídí]]. D’eagraigh Haworth na saotharlanna in Ollscoil Chill Rìmhinn chun ceimiceáin agus drugaí a tháirgeadh do [[Rialtas na Ríochta Aontaithe|rialtas na Breataine]] le linn [[an Chéad Chogadh Domhanda]] (1914–1918). Ceapadh é ina Ollamh le Ceimic Orgánach i gColáiste Armstrong ([[Newcastle upon Tyne]]) in Ollscoil Durham i 1920. An bhliain dár gcionn ceapadh Haworth ina Cheannaire ar Roinn na Ceimice sa choláiste. Ba le linn a chuid ama in Oirthuaisceart Shasana a phós sé Violet Chilton Dobbie. [[Íomhá:Aston_Webb_Hall,_Birmingham_University.jpg|clé|mion|270x270px| Ollscoil Birmingham, Sasana]] Sa bhliain 1925 ceapadh é ina Ollamh Mason sa Cheimic in Ollscoil Birmingham (post a bhí aige go dtí 1948). I measc na nithe buan a rinne sé san eolaíocht bhí deimhniú roinnt struchtúr de shiúcraí atá gníomhach go hoptúil: faoi 1928, bhí struchtúir [[Maltós|maltóis]], ceallabóis, [[Lachtós|lachtóis]], [[:en:Gentiobiose|gentiobiose]] meibióis, gentianose, rafanóis, chomh maith leis an struchtúr tátaiméireach d'fháinne glúcóisíde de siúcraí aldós. D'fhoilsigh sé téacs clasaiceach sa bhliain 1929, Th''e Constitution of Sugars''.<ref name="ODNB">{{Cite ODNB|doi=10.1093/ref:odnb/33772}}</ref> I 1933, agus é ag obair leis an Stiúrthóir Cúnta Taighde a bhí ann ag an am (Sir níos déanaí) Edmund Hirst agus foireann faoi stiúir an mhic léinn iardhochtúireachta Maurice Stacey (a bhain i 1956 an Cathaoirleach Mason céanna amach), tar éis an struchtúr ceart agus optúil-isiméireach a bhaint amach i gceart. nádúr vitimín C, thuairiscigh Haworth shintéis an vitimín. Thug an fiseolaí [[Ungáraigh|Ungárach]] Albert Szent-Györgyi a sampla tagartha tosaigh de “vitimín C in uisce-intuaslagtha” nó “aigéad heicsúrónach” (an t-ainm roimhe seo don chomhdhúil mar a bhaintear as táirgí nádúrtha) a sampla tagartha tosaigh do Haworth, a d’aimsigh a airíonna vitimíní mar aon le Charles Glen King, agus fuair sé amach le déanaí go bhféadfaí é a bhaint ar an mórchóir as paiprice Ungárach. In ómós d'airíonna frithscorbacha na comhdhúile, mhol Haworth agus Szent-Györgyi anois an t-ainm nua "''a-scorbic acid''"" don mhóilín, le [[Aigéad ascorbach|haigéad L-ascorbach]] mar a ainm ceimiceach foirmiúil. Le linn an [[Dara Cogadh Domhanda]], bhí sé ina bhall de Choiste MAUD a rinne maoirsiú ar thaighde ar thionscadal buama adamhach na Breataine.<ref name="ODNB2" /> == Tagairtí == {{Reflist}} {{DEFAULTSORT:Haworth, Norman}} [[Catagóir:Buaiteoirí Dhuais Nobel na Ceimice]] [[Catagóir:Básanna i 1950]] [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1883]] oacgw256qy1oj51eysi3u7b0bhirmx3 0 107511 1320627 1320038 2026-07-15T00:17:10Z TGcoa 21229 /* 1920-1921 */ 1320627 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:Opening of the new Northern Ireland Parliament Buildings.jpg|mion|16 Samhain 1932 : Osclaíodh Stormont]] Bunaíodh stát [[Tuaisceart Éireann|Thuaisceart Éireann]] sa bhliain 1921 le cosaint a thabhairt do mhionlach Aontachtach in oirthuaisceart na hÉireann. Bhí an Stát a bunaíodh éagórach agus rinneadh leatrom agus ciapadh ar dhaoine go leor ar feadh na mblianta.<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/da-fheabhas-an-comhaontu-nil-aghaidh-tugtha-fos-ar-chuid-de-bhunchuiseanna-na-coimhlinte/|teideal=Dá fheabhas an Comhaontú, níl aghaidh tugtha fós ar chuid de bhunchúiseanna na coimhlinte|údar=Máirín Ní Ghadhra|dáta=7 Aibreán 2023|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2023-04-12}}</ref>   === 1920-1921 === Fuair an t[[An tAcht um Rialtas na hÉireann (1920)|Acht um Rialtas na hÉireann (1920)]] aontú an rí ar [[23 Nollaig]] [[1920]] agus chuir [[Rialtas na Ríochta Aontaithe|rialtas na Breataine]] an tAcht i bhfeidhm ar 3 Bealtaine 1921.<ref>{{Lua idirlín|url=https://theirishrevolution.ie/wp-content/uploads/2020/03/U7.-TY-IRISH-PROJECT-BOOK-P3.pdf|teideal=Atlas of the Irish Revolution - Acmhainní do Scoileanna - AONAD 7, Cuid a 3|údar=UCC|dáta=|dátarochtana=2020}}{{Dead link|date=Meán Fómhair 2022|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}</ref> Bhí an tAcht bunaithe ar an Tríú Bille um [[Rialtas Dúchais]] na [[Éire|hÉireann]] (1914). Reachtaíodh é le cur leis an ngealltanas a bhí tugtha ag Rialtas na Breataine le fada Rialtas Dúchais a bhronnadh ar [[Éire|Éirinn]], tar éis [[an Chéad Chogadh Domhanda]]. Bhí an tAcht bunaithe ar an tuiscint a bhí ag [[David Lloyd George]] agus Walter Long (ceannaire na n[[Aontachtóirí na hÉireann|Aontachtóirí]] i g[[Cúige Uladh]]) ar [[Polaitíocht|pholaitíocht]] na hÉireann roimh an gcogadh. Ba é an tAcht seo a rinne [[Críochdheighilt na hÉireann|críochdheighilt]] ar Éirinn. Dealaíodh sé chontae - [[Contae an Dúin|an Dún]], [[Contae Aontroma|Aontroim]], [[Contae Ard Mhacha|Ard Mhacha]], [[Contae Fhear Manach|Fear Manach]], [[Contae Dhoire|Doire]] agus [[Contae Thír Eoghain|Tír Eoghain]] - ón gcuid eile den tír, chomh maith leis an dá bhuirg úd [[Béal Feirste]] agus [[Doire]]. Ba é seo uasmhéid an limistéir ina bhféadfadh na hAontachtóirí an tromlach a choinneáil slán, ach san am céanna, fágadh cuid mhaith [[Eaglais Chaitliceach Rómhánach|Caitlicigh]] i bhFear Manach agus i dTír Eoghain taobh istigh den teorainn. {{Príomhalt|Na Trioblóidí i gCúige Uladh, 1920-1922}} === 1921-1965 === Bhí [[Parlaimint Thuaisceart na hÉireann]] i bhfeidhm ó 7 Meitheamh 1921 go dtí 30 Márta 1972. Mar a tuigeadh an scéal do na náisiúnaithe, bhí na Caitlicigh thuaidh faoi leatrom, agus ní raibh i stáitín an Tuaiscirt ach deachtóireacht lofa a bhrúigh na Gaill anuas ar na daoine. Is é an cur síos a thug [[Cathal Ó hEochaidh]], iar-[[Taoiseach|Taoiseach Phoblacht na hÉireann]], ar éalaigh a mhuintir as [[Contae Dhoire]] le linn thrioblóidí na bhfichidí, ná nach raibh sa stáitín ach "slánaonad teipthe" (''failed entity''). Dúirt [[Edward Carson]], ceannaire agus príomh-idé-eolaí na nAontachtóirí sa bhliain 1921 go mbeadh síocháin na sochaí imithe sa Tuaisceart mura meallfaí na Caitlicigh chun páirt a ghlacadh i gcúrsaí an stáit. Ar mhí-ámharaí an tsaoil, rinne lucht a leanúna neamhshuim ar fad den rabhadh seo sna laethanta a bhí le teacht. I ndiaidh thrioblóidí na bhfichidí, thagadh míshuaimhneas seicteach chun solais sa Tuaisceart ó am go ham. Sna daichidí agus sna caogaidí, chuir [[Óglaigh na hÉireann (1922–1969)|an tIRA]] in aghaidh an stáitín, ach níor éirigh le ceachtar den dá fheachtas seo, agus i dtús na seascaidí, bhí saol na tíre socraithe síos, a bheag nó a mhór. [[Íomhá:Ulster_Banner_(Tudor_Crown_version,_with_Union_Jack).svg|mion|Bratach TÉ, 1953-1972]] Mar sin féin, bhí an tsíocháin seo iontach sobhriste. Sa bhliain 1966, d'athbhunaigh na Dílseoirí Protastúnacha Fórsa Óglaigh Uladh, an fórsa mídhlíthiúil paraimíleata a bhí ann an chéad uair go gairid roimh [[an Chéad Chogadh Domhanda]], ó bhí siad buartha go dtiocfadh an tIRA ar an bhfód in athuair. Bhí leathbhliain imithe ó [[Éirí Amach na Cásca]], agus cothrom an lae le ceiliúradh. Mharaigh na hÓglaigh Phrotastúnacha triúr daoine ar chúiseanna seicteacha sula raibh de sheal ag na péas breith orthu ar aon nós. Gearradh tréimhse fhada príosúnachta ar na ciontóirí. Ina measc, bhí [[Gusty Spence]], fear a rinne a leithscéal faoina chuid coireanna go poiblí i ndiaidh bhlianta an bhraighdeanais agus a chuaigh le polaitíocht dhlíthiúil sa deireadh thiar. Mhair an t[[UVF]] beo ina dhiaidh sin, agus bhí an-ról aige sna Trioblóidí sna blianta a bhí le teacht. === 1968-1998 === * [[Gluaiseacht na gCeart Sibhialta i dTuaisceart Éireann]] * [[Cumann Cearta Sibhialta Thuaisceart Éireann]] * [[Na Trioblóidí]] * [[Comhaontú Aoine an Chéasta]] === 21ú haois === * [[Breatimeacht]], 2016 * [[Creat Windsor]], 2023 == Féach freisin == * [[Na Trioblóidí i gCúige Uladh, 1920-1922]] * [[Tuaisceart Éireann]] * [[Stair na hÉireann]] * [[Oifig Taifead Poiblí Thuaisceart Éireann (OTPTÉ)]] * [[Músaeim Náisiúnta, Tuaisceart Éireann]] == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Stair Thuaisceart Éireann]] 6j4roqx7i9uv5fhub07jvjlvyjfdu81 0 107625 1320597 1176653 2026-07-14T20:46:42Z InternetArchiveBot 47196 Bluelink 1 book for [[Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260714sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1320597 wikitext text/x-wiki [[File:CGI of a young schoolgirl wearing the Welsh Not, for speaking Welsh 10.png|thumb|Íomha ríomhghinte de chailín óg scoile ag caitheamh 'Welsh Not', mar phionós as a teanga dhúchais 'An Breatnaise', a labhairt ar scoil.]] Sainmhínítear '''an t-impiriúlachas teanga''' mar “ "teanga cheannasach a aistriú chuig daoine eile ". Tarlaíonn "an t-aistriú" teanga seo (nó forchur aontaobhach) mar gheall ar an impiriúlachas. Meastar gur comhartha cumhachta é an t-aistriú; cumhacht mhíleata go traidisiúnta ach freisin, sa domhan comhaimseartha, cumhacht eacnamaíoch. De ghnáth, aistrítear gnéithe den [[Cultúr|chultúr]] ceannasach in éineacht leis an teanga. I dtéarmaí spásúla, úsáidtear teangacha dúchasacha mar [[Teanga oifigiúil|theangacha oifigiúla (stáit)]] san [[An Eoráise|Eoráise]], agus níl ach teangacha neamhdhúchasacha impiriúla (Eorpacha) sa "Rest of the World".<ref>{{Luaigh foilseachán|url=https://content.sciendo.com/downloadpdf/journals/jnmlp/14/2/article-p117.xml|first=Tomasz|author=Kamusella|year=2020|title=Global Language Politics: Eurasia versus the Rest|pages=118–151|journal=Journal of Nationalism, Memory & Language Politics|volume=14|doi=10.2478/jnmlp-2020-0008}}{{Dead link|date=Lúnasa 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Sa saol comhaimseartha, féadfar an t-impiriúlachas teanga a mheas freisin i gcomhthéacs na forbartha idirnáisiúnta, a dhéanann difear don chaighdeán trína ndéanann eagraíochtaí amhail an [[Ciste Airgeadaíochta Idirnáisiúnta]] agus an Banc Domhanda meastóireacht ar iontaoibh agus luach na n-iasachtaí coigeartaithe struchtúracha.<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Master|first=Peter|year=1998|title=Positive and Negative Aspects of the Dominance of English|url=https://archive.org/details/sim_tesol-quarterly_winter-1998_32_4/page/716|jstor=3588002|journal=TESOL Quarterly|volume=32|issue=4|pages=716–727|doi=10.2307/3588002}}</ref>  Ó thús na 1990idí, tharraing an t-impiriúlachas teanga aird i measc scoláirí na teangeolaíochta feidhmí. Go háirithe, tá díospóireacht shuntasach mar thoradh ar leabhar 1992 Robert Phillipson, 'Linguistic Imperialism', faoina fhiúntas agus a easnaimh. Ó na 1990idí luatha, tharraing an impiriúlachas teanga aird i measc scoláirí na teangeolaíochta feidhmeacha. Go háirithe, is cúis le leabhar Robert Phillipson ó 1992, ''Linguistic Imperialism'', go leor díospóireachta faoina bhuanna agus a easnaimh. Fuair Phillipson cáintí ar an impiriúlachas teanga a chuaigh siar go dtí léirmheasanna [[Gearmáin na Naitsithe|Naitsíoch]] ar an British Council <ref>Franz Thierfelder. 1940. ''Englischer Kurturimperialismus. Der British Council als Werkzeug der geistigen Einkreisung Deutschlands''. Berlin: Junker und Dünnhaupt.</ref> (bhí uasaicme na hEorpa ag aontú, ag an am, ar úsáid an Bhéarla), agus ar anailísí [[An tAontas Sóivéadach|Sóivéadacha]] ar an [[An Béarla|mBéarla]] mar theanga an [[Caipitleachas|chaipitleachais]] de chuid an domhain agus an forlámhas an domhain.<ref>Phillipson, Robert (1992), p36.</ref> Ar an mbealach seo, is minic a bhíonn cáineadh an Bhéarla mar theanga dhomhanda fréamhaithe san fhrithdhomhandachas . == Sainmhíniú == Tagraíonn an téarma 'impiriúlachas' do cheannasacht. In impiriúlachas teanga, gníomhaíonn teanga mar fhoinse cumhachta.<ref>  https://homework.study.com/explanation/what-is-linguistic-imperialism.html 'Linguistic Imperialism' </ref>  Tá go leor cineálacha impiriúlachais teanga ann agus go leor cúiseanna leis. I measc na gcúiseanna tá inimirce, concas, trádáil agus barr feabhais chultúrtha. Is féidir le scaipeadh reiligiúin a sháraíonn cultúir agus teangacha áitiúla an t-impiriúlachas teanga a chur chun cinn freisin. Is féidir athruithe den sórt sin i dteanga a chur i bhfeidhm nó is féidir iad a chur i bhfeidhm trí athruithe nádúrtha.<ref>  https://www.languagehumanities.org/what-is-linguistic-imperialism.htm 'What Is Linguistic Imperialism?' </ref>  == Tagairtí == {{Reflist}} [[Catagóir:Sochtheangeolaíocht]] [[Catagóir:Impiriúlachas]] 57c47bi10e25xhb3cksn1qf04su27zo 0 107803 1320599 1171245 2026-07-14T20:49:25Z InternetArchiveBot 47196 Bluelink 1 book for [[Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260714sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1320599 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Ainmhí Bheo}} Is é an [[fungas]] '''''Puccinia graminis''''' is cúis le '''caoch rua chruithneachta'''<ref name="Tearma">{{Cite web-en|url=https://www.tearma.ie/q/Puccinia%20graminis/|title=“Puccinia graminis” {{!}} téarma.ie|publisher=[[An Coiste Téarmaíochta]]|work=[[Téarma.ie]]: An Bunachar Náisiúnta Téarmaíochta don Ghaeilge|access-date=2023-06-26}}</ref>, ar a dtugtar '''an dúchan''' freisin,<ref name="Singh08">{{Cite book-en|author=Singh|first=Ravi P.|title=Will Stem Rust Destroy The World's Wheat Crop?|journal=Advances in Agronomy|year=2008|volume=98|pages=272–309|doi=10.1016/S0065-2113(08)00205-8|url=https://naldc-legacy.nal.usda.gov/naldc/download.xhtml?id=36520&content=PDF|isbn=9780123743558}}</ref><ref name="Schumann00">{{Luaigh foilseachán|title=Stem rust of wheat (black rust)|journal=The Plant Health Instructor|author=Schumann, G.L.|doi=10.1094/PHI-I-2000-0721-01|year=2011}}</ref><ref name="vincent2011">{{Cite web-en|url=https://www.abc.net.au/news/2011-03-01/wheat-disease-a-threat-to-global-food-security/1962800|title=Wheat disease a threat to global food security|author=Vincent|first=Michael|date=1 March 2011|work=ABC News|publisher=[[Australian Broadcasting Corporation]]|access-date=27 May 2021}}</ref> rud a chruthaíonn galar suntasach i m[[Gránbharr|barr gránaigh]]. I measc na speiceas arbhair a bhfuil tionchar ag an ngalar orthu tá [[cruithneacht]] bhog, [[dúram]], [[eorna]] agus [[Triteacál|triteacáil]].<ref name="Singh08" /> Chuir na galair seo isteach ar fheirmeoireacht gránach le linn na staire. D’aimsigh an tOll. KC Mehta.<ref>{{Cite web-en|url=https://www.plantsdiseases.com/p/history.html|title=History|author=O|first=Akhtar|work=Plant diseases identification|access-date=2020-05-31}}</ref> atarlú bliantúil an chaoich rua chruithnigh i machairí na hIndia Thuaidh. Ó na 1950idí, tá tréithchineálacha cruithneachta a phóraítear le bheith frithsheasmhach in aghaidh an ghalair ar fáil. Tá fungicídí atá éifeachtach i gcoinne meirge gas ar fáil freisin.Ó na 1950idí i leith, tá cineálacha cruithneachta a tógadh le bheith frithsheasmhach do mheirge gas ar fáil.<ref name=":0">{{Luaigh foilseachán|author=Bhattacharya|first=Shaoni|date=2017-02-09|title=Deadly new wheat disease threatens Europe's crops|url=https://archive.org/details/nature-uk_2017-02-09_542_7640/page/145|journal=Nature|volume=542|issue=7640|pages=145–146|doi=10.1038/nature.2017.21424|pmid=28179687|bibcode=2017Natur.542..145B}}</ref> Tá [[Fuingicíd|fuingicídí]] atá éifeachtach i gcoinne an chaoich rua ar fáil freisin.<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Wanyera|first=R.|date=2009-08-06|title=Foliar Fungicides to Control Wheat Stem Rust, Race TTKS (Ug99), in Kenya|journal=Plant Disease|volume=93|issue=9|pages=929–932|doi=10.1094/PDIS-93-9-0929|pmid=30754537}}</ref> ==Naisc sheachtracha== *[https://www.theguardian.com/science/2023/may/03/fungal-attacks-threaten-global-food-supply-say-experts Ionsaithe fungais ag bagairt ar sholáthar bia domhanda, a deir saineolaithe (i mBéarla)] ==Tagairtí== k9xgd0w27fl87ohw5ozkrnxxytky27n 0 107840 1320593 1171041 2026-07-14T20:36:01Z InternetArchiveBot 47196 Bluelink 1 book for [[Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260714sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1320593 wikitext text/x-wiki  [[File:Researcher-test.jpg|thumb|Taighdeoir ag seiceáil íomhánna IAMf.]] Tomhaiseann '''íomháú athshondais mhaighnéadaigh feidhmeach''' nó IAM feidhmeach (IAMf) gníomhaíocht inchinne trí athruithe a bhaineann le sreabhadh fola a bhrath.<ref>{{Cite web-en|url=https://www.trtf.eu/pubs/Textbook_AdvancedContrast.pdf|title=Magnetic Resonance, a critical peer-reviewed introduction; functional MRI|publisher=TRTF/EMRF 2023|access-date=23 January 2023}}</ref> Braitheann an teicníc seo ar an bhfíric go bhfuil sreabhadh fola cheirbreach agus gníomhachtú néarónach cúpláilte. Nuair a bhíonn limistéar den inchinn in úsáid, méadaíonn an sreabhadh fola chuig an réigiún sin freisin.<ref name="drnikos01">{{Luaigh foilseachán|author=Logothetis|first=N. K.|title=A neurophysiological investigation of the basis of the BOLD signal in fMRI|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2001-07-12_412_6843/page/150|journal=[[Nature (journal)|Nature]]|volume=412|date=July 2001|pages=150–157|quote=Our results show unequivocally that a spatially localized increase in the BOLD contrast directly and monotonically reflects an increase in neural activity.|doi=10.1038/35084005|pmid=11449264|bibcode=2001Natur.412..150L}}</ref> == Tagairtí == {{Reflist}} [[Catagóir:Íomháú athshondais mhaighnéadaigh]] [[Catagóir:Néaríomháú]] [[Catagóir:Néareolaíocht chognaíoch]] 6cbm5u7chsxqjrmiahj18x6hqofyopp 0 108964 1320569 1168965 2026-07-14T19:48:03Z InternetArchiveBot 47196 Bluelink 1 book for [[Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260714sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1320569 wikitext text/x-wiki Is cineál leictreachais stataigh é '''taisleictreachas''' a chruinníonn ar bhraonta [[uisce]] agus is féidir a aistriú ó bhraonta go cáithníní beaga deannaigh. Tá an feiniméan coitianta in atmaisféar an domhain ach breathnaíodh é freisin sa ghal ag éalú ó choirí (féach [[iarmhairt Armstrong]]). Bhí sé mar bhunús le moladh ó [[Nikola Tesla]] chun leictreachas a bhaint as an aer, smaoineamh a bhfuil borradh nua faoi le déanaí. Is dócha gurb é an lucht taisleictreachais foinse an luchta leictrigh as a n-eascraíonn tintreach, faoi choinníollacha áirithe mar atá ann i [[Stoirm toirní|stoirmeacha toirní]].<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Ducati|first=Telma R. D.|date=2010-09-07|title=Charge Partitioning at Gas−Solid Interfaces: Humidity Causes Electricity Buildup on Metals|journal=Langmuir|volume=26|issue=17|pages=13763–13766|doi=10.1021/la102494k|pmid=20704354|issn=0743-7463}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|author=Gouveia|first=Rubia F.|date=2009-08-19|title=Electrostatic Charging of Hydrophilic Particles Due to Water Adsorption|url=https://archive.org/details/sim_american-chemical-society-journal_journal-of-the-american-_2009-08-19_131_32/page/11381|journal=Journal of the American Chemical Society|volume=131|issue=32|pages=11381–11386|doi=10.1021/ja900704f|pmid=19637867|issn=0002-7863}}</ref> == Tagairtí == {{Reflist}} == Naisc sheachtracha == * [https://www.theguardian.com/science/2023/jul/02/it-was-an-accident-the-scientists-who-have-turned-humid-air-into-renewable-power ‘It was an accident’: the scientists who have turned humid air into renewable power] * [https://www.sciencedaily.com/releases/2010/08/100825185121.htm D’fhéadfadh Leictreachas a Bailítear ón Aer a bheith ar an bhFoinse Fuinnimh Malartach is Déanaí, ''ScienceDaily'' (26 Lúnasa, 2010)] [[Catagóir:Leictreachas]] t6xvnvjbymyo95v60xif9oexu9odabx 0 108975 1320548 1169002 2026-07-14T18:55:45Z InternetArchiveBot 47196 Bluelink 1 book for [[Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260714sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1320548 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Ainmhí Bheo}} Is é '''''Pagurus bernhardus''''' an [[Faocha gliomaigh|fhaocha gliomaigh]] is coitianta ar chóstaí [[An tAigéan Atlantach|an Atlantaigh]] san Eoraip. Tugtar '''an portán sligreach''', '''an saighdiúir portáin''', nó go simplí '''an fhaocha gliomaigh''' air.<ref name='Tearma'>{{Cite web-en|url=https://www.tearma.ie/q/Pagurus%20bernhardus/|title=“Pagurus bernhardus” {{!}} téarma.ie|publisher=[[An Coiste Téarmaíochta]]|work=[[Téarma.ie]]: An Bunachar Náisiúnta Téarmaíochta don Ghaeilge|access-date=2023-07-02}}</ref> Fásann a charapás suas le 3.5cm ar fad.<ref>{{Cite web-en|url=https://www.marlin.ac.uk/species/detail/1169|title=Hermit crab – ''Pagurus bernhardus''|author=E. Wilson|year=2007|publisher=[[Marine Life Information Network]]|access-date=January 22, 2009}}</ref> Faightear é i limistéir charraigeacha agus ghainmheacha araon, ó uiscí [[An tArtach|Artacha]] timpeall [[An Íoslainn|na hÍoslainne]], [[Oileánra Svalbard]], agus [[An Rúis|na Rúise]], chomh fada ó dheas le deisceart [[An Phortaingéil|na Portaingéile]], ach ní fhaightear é sa [[An Mheánmhuir|Mheánmhuir]]. Is dramhóir [[uiliteach]] é ''P. bernhardus''<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Ernst S. Reese|year=1969|title=Behavioural adaptations of intertidal hermit crabs|journal=[[American Zoologist]]|volume=9|issue=2|pages=343–355|doi=10.1093/icb/9.2.343|jstor=3881807}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|doi=10.1017/S0025315400051146|author=J. H. Orton|year=1927|title=On the mode of feeding of the hermit crab ''Eupagurus bernhardus'' and some other decapods|journal=[[Journal of the Marine Biological Association of the United Kingdom]]|volume=14|issue=4|pages=909–921|url=http://plymsea.ac.uk/560/1/On_the_mode_of_feeding_of_the_hermit-crab_Eupagarus_Bernhardus%2C_and_some_other_decapoda..pdf}}</ref> a scroblálann splíonach,<ref>{{Luaigh foilseachán|author=M. E. Laidre & R. W. Elwood|year=2008|title=Motivation matters: cheliped extension displays in the hermit crab, ''Pagurus bernhardus'', are honest signals of hunger|journal=[[Animal Behaviour (journal)|Animal Behaviour]]|volume=75|issue=6|pages=2041–2047|doi=10.1016/j.anbehav.2007.11.011}}</ref> agus atá in ann bia a fháil trí uisce a scagadh freisin, nuair is gá.<ref>{{Luaigh foilseachán|author=S. A. Gerlach, D. K. Ekstrøm and P. B. Eckardt|year=1976|title=Filter feeding in the hermit crab, ''Pagurus bernhardus''|url=https://archive.org/details/sim_oecologia_1976_24_3/page/257|journal=[[Oecologia]]|volume=24|issue=3|pages=257–264|jstor=4215284|doi=10.1007/BF00345477}}</ref> Úsáideann ''Pagurus bernhardus'' [[Sliogán|sliogáin]] de chuid roinnt speiceas [[Gastropoda|gastrapód]] i gcomhair cosanta: ''[[Faocha|Littorina littorea]]'', ''Littorina obtusata'', ''Nassarius reticulatus'', ''Gibbula umbilicalis'', ''[[Cuachma chon|Nucella lapillus]]'', agus ''Buccinum'' san áireamh.<ref>{{Cite web-en|url=http://www.arkive.org/species/ARK/invertebrates_marine/Pagurus_bernhardus/more_info.html|title=Common hermit crab (''Pagurus bernhardus'')|publisher=[[ARKive]]|access-date=January 22, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20081007035435/http://www.arkive.org/species/ARK/invertebrates_marine/Pagurus_bernhardus/more_info.html|archive-date=2008-10-07}}</ref><ref name="shell fighting">{{Luaigh foilseachán|author=Brian A. Hazlett|year=1967|title=Interspecific shell fighting between ''Pagurus bernhardus'' and ''Pagurus cuanensis'' (Decapoda, Paguridea)|journal=[[Sarsia]]|volume=29|issue=1|pages=215–220|doi=10.1080/00364827.1967.10411083}}</ref> Sna codanna níos teo dá raon, is minic a fhaightear an [[bundún leice]] ''Calliactis parasitica'' ag fás ar an sliogán a bhfuil ''Pagurus bernhardus'' ina chónaí ann. In uiscí níos fuaire, is é ''[[Hormathia digitata]]'' a chomhlíonann an ról seo. Troideann faochain ghliomaigh le chéile faoi shliogáin ghastrapóid, agus is fearr leo sliogáin de chuid speiceas áirithe.<ref name="shell fighting" /> Rinne [[Séamus Mac an Iomaire]] cur síos ar an bhfaocha gliomaigh ina leabhar clúiteach ''[[Cladaí Chonamara]]'': {{Cquote| Déanamh an ghliomaigh atá uirthi ach go bhfuil sí beag ar nós an ribe róibéis. Craiceann garbh atá uirthi i leaba sliogáin cé is moite de na hordóga agus de mhullach a cinn. Bíonn sí istigh i bhfaocha — nó i sliogán na faochan ba chirte dom a rá — ar feadh a saoil, á hiompar ar a droim ó áit go háit sna locháin ar fud an chladaigh, agus deirim leat gur maith an coisí í faoin ualach, freisin. Is minic go mbíonn farasbarr meáchain ar a cruit mar go bhfásann bairnigh bheaga agus feamainn uirthi tráth den bhliain, is é sin nuair a bhíos an fhaocha folamh tamall sula dté an tionónta nua i seilbh. Fásann feamainn, caonach, bairnigh agus bundúin ar shliogáin nó ar fhaochain nach mbíonn ag corraí, ar nós na gcloch, ach ní thagann aon chaonach ná eile ar an gcloch reatha. }} == Tagairtí == {{Reflist}} [[Catagóir:Crústaigh]] [[Catagóir:Tacsóin ainmnithe ag Carl von Linné]] qtl9km2h367uk2rqn8gf0qdn2z8muxt 0 108989 1320532 1171348 2026-07-14T18:00:16Z InternetArchiveBot 47196 Bluelink 2 books for [[Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260714sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1320532 wikitext text/x-wiki [[File:Four Asian Tigers with flags.svg|thumb|Na Ceithre Thíogar Áiseacha agus a mbratacha]] Tugtar '''Na Ceithre Thíogar Áiseacha''' (nó '''Na Ceithre Dhragún Áiseacha''', '''Na Ceithre Dhragún Bheaga''' as [[An tSínis|Sínis]] agus [[An Chóiréis|Cóiréis]]) ar [[Hong Cong]], [[Singeapór]], an [[Chóiré Theas]], agus an [[Téaváin]], ar geilleagair fhorbartha in Oirthear na hÁise iad ar fad. Idir na 1950idí agus na 1990idí luatha, chuaigh siad i mbun tionsclaíochta sciobtha agus chothaigh siad rátaí fáis níos mó ná 7 faoin gcéad in aghaidh na bliana. Geilleagair ardioncaim a bhí iontu faoi thús an 21ú chéad: is [[Ionad airgeadais|lárionaid airgeadais]] idirnáisiúnta iad Hong Cong agus Singeapór, agus déantúsaíocht comhchodanna [[Leictreonaic|leictreonacha]] agus gléasanna an speisialtóireacht atá ag an gCóiré Theas agus Téaváin. Tá brú déanta ag institiúidí móra iad a úsáid mar eiseamláirí do [[Tíortha beagfhorbartha|thíortha i mbéal forbartha]], go háirithe na [[Geilleagair Chiúb Tíogair|Geilleagair Coileáin Tíogair]] in oirdheisceart na hÁise.<ref> {{Cite web-en|url=http://www.afrol.com/articles/22953|title=Can Africa really learn from Korea?|date=24 November 2008|publisher=Afrol News|access-date=16 February 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20081216151452/http://www.afrol.com/articles/22953|archive-date=16 December 2008}}</ref><ref> {{Luaigh foilseachán|title=Korean economic growth and marketing practice progress: A role model for economic growth of developing countries|url=https://archive.org/details/sim_industrial-marketing-management_2008-10_37_7/page/753|author=Leea|first=Jinyong|journal=Industrial Marketing Management|date=2 September 2008|doi=10.1016/j.indmarman.2008.09.002|volume=37|issue=7|pages=753–757}}</ref> Dar le tuarascáil ''Míorúilt na hÁise Thoir'' foilsithe ag an [[An Banc Domhanda|mBanc Domhanda]] i 1993, beartais [[An Nualiobrálachas|nualiobrálacha]] ba chúis leis an mborradh eacnamaíoch, lena n-áirítear díriú ar easpórtáil, cánacha ísle agus [[Stát leasa|stáit leasa]] beaga. Fuarthas amach in anailísí institiúideacha go raibh méid áirithe idirghabhála stáit i gceist freisin, áfach.<ref name="Dictionary human geography"> {{Cite book-en|title=The Dictionary of Human Geography|url=https://archive.org/details/dictionaryhumang00greg|year=2009|publisher=Blackwell|location=Malden, MA|isbn=978-1-4051-3287-9|edition=5th}}</ref> De réir roinnt saineolaithe, bhí tionchar i bhfad níos mó ag beartais tionsclaíochta agus idirghabháil stáit ná mar atá maíte i dtuarascáil an Bhainc Dhomhanda.<ref name=":1">{{Luaigh foilseachán|date=1 April 1997|title=The 'paradoxes' of the successful state|url=https://archive.org/details/sim_european-economic-review_1997-04_41_3-5/page/411|journal=European Economic Review|language=en|volume=41|issue=3–5|pages=411–442|doi=10.1016/S0014-2921(97)00012-3|issn=0014-2921|author=Rodrik|first=Dani}}</ref><ref>{{Cite book-en|url=https://books.google.com/books?id=nSqXpDiQ4ggC|title=The East Asian Development Experience|author=Chang|first=Ha-Joon|isbn=9781842771419|year=2006|access-date=28 September 2020}}</ref> ==Tagairtí== {{Reflist|30em}} f269glwhygmpynccirclyjw8uzknej6 0 109719 1320523 1193934 2026-07-14T17:43:56Z InternetArchiveBot 47196 Bluelink 1 book for [[Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260714sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1320523 wikitext text/x-wiki Is [[Comhdhúil cheimiceach|comhdhúile]] tocsaineacha iad na '''míceatocsain'''<ref name='NEID'>{{Cite web-en|url=https://www.focloir.ie/ga/dictionary/ei/mycotoxin|title=mycotoxin — Aistriúchán Gaeilge ar mycotoxin (An Foclóir Nua Béarla-Gaeilge)|editor=[[Pádraig Ó Mianáin]], eag.|year=2020|publisher=[[An Gúm]]|location=[[Baile Átha Cliath]]|isbn=978-0320034510|access-date=2024-01-05|language=ga}}</ref><ref name='Tearma'>{{Cite web-en|url=https://www.tearma.ie/q/m%EDceatocsain/|title=“míceatocsain” {{!}} téarma.ie|publisher=[[An Coiste Téarmaíochta]]|work=[[Téarma.ie]]: An Bunachar Náisiúnta Téarmaíochta don Ghaeilge|access-date=2024-01-05}}</ref> (ón [[An tSean-Ghréigis|nGréigis]] μύκης {{Transliteration|el|mykes}}, "fungas" agus τοξικός {{Transliteration|el|toxikos}}, " nimhiúil ") a tháirgtear go nádúrtha le cineálacha éagsúla [[Fungas|fungais]] <ref>{{Luaigh foilseachán|author=Richard JL|title=Some major mycotoxins and their mycotoxicoses – an overview|journal=Int. J. Food Microbiol.|volume=119|issue=1–2|pages=3–10|year=2007|pmid=17719115|doi=10.1016/j.ijfoodmicro.2007.07.019}}</ref> <ref name="auto">{{Luaigh foilseachán|author=Çimen|first=Duygu|date=2022-06-01|title=Patulin Imprinted Nanoparticles Decorated Surface Plasmon Resonance Chips for Patulin Detection|journal=Photonic Sensors|language=en|volume=12|issue=2|pages=117–129|doi=10.1007/s13320-021-0638-1|bibcode=2022PhSen..12..117C|issn=2190-7439}}</ref> Téann míceatocsainí isteach sa bhiashlabhra mar thoradh ar ionfhabhtú barra roimh an bhfómhar nó ina dhiaidh agus is iondúil go bhfaightear iad i mbianna amhail gránaigh, torthaí triomaithe, cnónna agus spíosraí. Is iondúil go gcoimeádtar an téarma ‘miceatocsain’ do na táirgí ceimiceacha tocsaineacha a tháirgeann fungais a dhéanann coilíniú ar bharra go héasca. <ref name="Turner09">{{Luaigh foilseachán|title=Analytical methods for determination of mycotoxins: a review|journal=Anal. Chim. Acta|volume=632|issue=2|pages=168–80|year=2009|pmid=19110091|doi=10.1016/j.aca.2008.11.010}}</ref> I measc na samplaí de mhíceatocsainí is cúis le tinnis dhaonna agus ainmhithe tá [[aflatocsain]], citrinin, fúmainisiní, ócratocsain A, patúilin, tríchiticéiní, searailionón agus [[Eargót|alcalóidigh eargót]] mar an t-eargótaimín. <ref name="Mycotoxins">{{Luaigh foilseachán|pmc=164220|year=2003|author=Bennett|first=J. W.|title=Mycotoxins|url=https://archive.org/details/sim_clinical-microbiology-reviews_2003-07_16_3/page/497|journal=Clinical Microbiology Reviews|volume=16|issue=3|pages=497–516|doi=10.1128/CMR.16.3.497-516.2003|pmid=12857779}}</ref> Féadfaidh speiceas múscáin amháin go leor míceatocsainí éagsúla a tháirgeadh, agus féadfaidh roinnt speiceas an míceatocsain céanna a tháirgeadh. <ref>{{Luaigh foilseachán|title=Health effects of mycotoxins in indoor air: a critical review|journal=Appl. Occup. Environ. Hyg.|volume=15|issue=10|pages=773–84|year=2000|pmid=11036728|doi=10.1080/10473220050129419}}</ref> ==Tagairtí== {{Reflist}} ==Naisc sheachtracha== *[http://www.aspergillus.org.uk/content/mycotoxin-metabolites Detailed listing and information on all ''Aspergillus'' mycotoxins] *[http://www.fao.org/DOCREP/ARTICLE/AGRIPPA/556_EN.HTM Microbiology of Animal Feeds] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130612051936/http://www.fao.org/docrep/ARTICLE/AGRIPPA/556_EN.HTM |date=2013-06-12 }} [[Catagóir:Míceatocsainí| ]] pic1kfgqbvigq2mv0ulaeelvemtbplr 0 109829 1320566 1184204 2026-07-14T19:36:35Z InternetArchiveBot 47196 Bluelink 2 books for [[Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260714sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1320566 wikitext text/x-wiki [[File:Loss Aversion.png|thumb|Fíor 1: Graf de luach braite an ghnóthachain agus an chaillteanais vs. uimhirluach dian gnóthachain agus caillteanais: Braitear caillteanas $0.05 le caillteanas áirgiúlachta i bhfad níos mó ná an méadú áirgiúlachta ar ghnóthachan inchomparáide.]] Is coincheap síceolaíoch agus eacnamaíoch é '''col cailliúna''' <ref>{{Luaigh foilseachán|author=Schmidt|first=Ulrich|date=2005-03-01|title=What is Loss Aversion?|url=https://doi.org/10.1007/s11166-005-6564-6|journal=Journal of Risk and Uncertainty|language=en|volume=30|issue=2|pages=157–167|doi=10.1007/s11166-005-6564-6|issn=1573-0476}}</ref> a thagraíonn don chaoi a ndéantar torthaí a léirmhíniú mar ghnóthachain agus caillteanais i gcás ina bhfuil caillteanais faoi réir níos mó íogaireachta i bhfreagraí daoine i gcomparáid le gnóthachain choibhéiseacha a fuarthas. <ref>{{Luaigh foilseachán|author=Abdellaoui|first=Mohammed|date=2007|title=Loss Aversion under Prospect Theory: A Parameter-Free Measurement|url=https://www.jstor.org/stable/20122321|journal=Management Science|volume=53|issue=10|pages=1659–1674|issn=0025-1909}}</ref> Tá sé molta ag Kahneman agus Tversky (1992) gur féidir le caillteanais a bheith dhá uair chomh cumhachtach, go síceolaíoch, ná gnóthachain. <ref name=":0">{{Luaigh foilseachán|year=1992|title=Advances in prospect theory: Cumulative representation of uncertainty|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-risk-and-uncertainty_1992-10_5_4/page/297|journal=Journal of Risk and Uncertainty|volume=5|pages=297–323|doi=10.1007/BF00122574|author=Kahneman, D.}}</ref> Nuair a shainmhínítear iad i dtéarmaí cruth na feidhme áirgiúlachta mar atá i dTeoiric na Dóchúlachta Cearnaí (TDC), tá áirgiúlacht níos géire ag caillteanais ná gnóthachain, bíonn siad dá bhrí sin níos "pianmhaire" ná an sásamh ó ghnóthachan inchomparáide <ref>{{Luaigh foilseachán|author=WAKKER|first=PETER|date=1993|title=An Axiomatization of Cumulative Prospect Theory|url=https://www.jstor.org/stable/41760700|journal=Journal of Risk and Uncertainty|volume=7|issue=2|pages=147–175|issn=0895-5646}}</ref> mar a thaispeántar i bhFíor 1. Ba iad Amos Tversky agus Daniel Kahneman <ref name=":1">{{Luaigh foilseachán|year=1979|title=Prospect Theory: An Analysis of Decision under Risk|url=https://archive.org/details/sim_econometrica_1979-01_47_1/page/n264|journal=Econometrica|volume=47|pages=263–291|doi=10.2307/1914185|author=Kahneman, D.|jstor=1914185}}</ref> a mhol col cailliúna ar dtús mar chreat tábhachtach do Theoiric na Dóchúlachta - anailís ar chinneadh faoi riosca. Is iad an maoiniú agus an t-árachas na foréimsí eacnamaíocha leis na feidhmeanna is gníomhaí. <ref>{{Luaigh foilseachán|author=Barberis|first=Nicholas C.|date=2013|title=Thirty Years of Prospect Theory in Economics: A Review and Assessment|url=https://www.jstor.org/stable/41825467|journal=The Journal of Economic Perspectives|volume=27|issue=1|pages=173–195|issn=0895-3309}}</ref> ==Tagairtí== [[Catagóir:Laofachtí cognaíochta]] [[Catagóir:Teoiric an tomhaltóra]] [[Catagóir:Teoiric na Chinnidh]] [[Catagóir:Teoiric na Dóchúlachta]] tjib1latfu3f52ul2b8zvvblx1wsau6 0 110012 1320538 1185971 2026-07-14T18:13:47Z InternetArchiveBot 47196 Bluelink 3 books for [[Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260714sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1320538 wikitext text/x-wiki {{Teideal iodálach}} {{WD Bosca Sonraí Ainmhí Bheo}} Is [[Baictéir|baictéar]] é '''''Ideonella sakaiensis''''' ón [[Géineas|ghéineas]] ''Ideonella'' agus ón fhine Comamonadaceae atá in ann an plaisteach [[Teireataláit phoileitiléine|teireataláit pholaitéine]] (PET) a bhriseadh síos agus a ithe agus é á úsáid mar fhoinse carbóin agus fuinnimh araon. Aonraíodh an baictéar ar dtús ó shampla dríodair a tógadh lasmuigh d’áis athchúrsála buidéal plaisteach i gCathair Sakai, an tSeapáin. <ref name=":1">{{Luaigh foilseachán|title=A bacterium that degrades and assimilates poly(ethylene terephthalate)|url=https://archive.org/details/sim_science_science_2016-03-11_351_6278/page/1196|journal=Science|volume=351|issue=6278|pages=1196–1199|date=March 2016|pmid=26965627|doi=10.1126/science.aad6359|bibcode=2016Sci...351.1196Y}}</ref> == Fionnachtain == D'aithin foireann taighdeoirí, faoi stiúir Kohei Oda ó Institiúid Teicneolaíochta Kyoto agus Kenji Miyamoto d'Ollscoil Keio, ''Ideonella sakaiensis'' den chéad uair i 2016 tar éis sampla de dhríodar a bhí PET-truaillithe a bhailiú ag saoráid athchúrsála buidéal plaisteach i Sakai, an tSeapáin. <ref name=":1">{{Luaigh foilseachán|title=A bacterium that degrades and assimilates poly(ethylene terephthalate)|url=https://archive.org/details/sim_science_science_2016-03-11_351_6278/page/1196|journal=Science|volume=351|issue=6278|pages=1196–1199|date=March 2016|pmid=26965627|doi=10.1126/science.aad6359|bibcode=2016Sci...351.1196Y}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="true">Yoshida S, Hiraga K, Takehana T, Taniguchi I, Yamaji H, Maeda Y, et&nbsp;al. </cite></ref> <ref name="Ong">{{Luaigh foilseachán|author=Ong|first=Sandy|title=The living things that feast on plastic|journal=Knowable Magazine {{!}} Annual Reviews|date=24 August 2023|doi=10.1146/knowable-082423-1|url=https://knowablemagazine.org/article/food-environment/2023/how-to-recycle-plastic-with-enzymes}}</ref> Aonraíodh an baictéar ar dtús ó mhiocrorgánaigh éagsúla sa sampla dríodar, a chuimsigh [[prótasóin]] agus cealla cosúil le giosta. Taispeánadh go ndearna an pobal miocróbach ar fad 75% den PET díghrádaithe a thiontú ina dhé-ocsaíd charbóin a mhianrú ina dhé-ocsaíd charbóin nuair a bhí sé díghrádaithe agus asamhlaithe ar dtús ag ''Ideonella sakaiensis'' . <ref name=":1" /> == Tréithriú == === Tréithe fisiceacha === Tá Ideonella sakaiensis gram-dhiúltach, aeróbach, agus slatchruthach. Is cealla gluaisteacha iad agus tá lascghéagán amháin acu. Tá cealla gluaisteacha agus tá bratach amháin acu. Tá coilíneachtaí I. sakaiensis gan dath, mín agus ciorclach. Athraíonn a mhéid ó 0.6 go 0.8 μm ar leithead agus 1.2-1.5 μm ar fad.<ref name="Tanasupawat">{{Luaigh foilseachán|date=March 2016|title=A bacterium that degrades and assimilates poly(ethylene terephthalate)|url=https://archive.org/details/sim_science_science_2016-03-11_351_6278/page/1196|journal=Science|volume=351|issue=6278|pages=1196–1199|bibcode=2016Sci...351.1196Y|doi=10.1126/science.aad6359|pmid=26965627}}</ref> ===Tréithe ceimiceacha=== Tá tástálacha dearfacha ag ''I. sakaiensis'' freisin le haghaidh ocsaíodáise agus cataláise . Fásann an baictéar ag raon pH de 5.5 go 9.0 (is oiriúnaí ag 7 go 7.5) agus teocht de 15-42 C (is oiriúnaí ag 30-37 C). ==Naisc sheachtracha== *[https://www.theguardian.com/environment/2023/sep/28/plastic-eating-bacteria-enzyme-recycling-waste ‘We are just getting started’: the plastic-eating bacteria that could change the world] ==Tagairtí== [[Catagóir:Comamonadaceae]] [[Catagóir:Baictéir le cur síos orthu in 2016]] [[Catagóir:Orgánaigh ag briseadh síos plaisteach]] r28ap2iy821pwfh6d7utlcyyzbvfvqb 0 110612 1320595 1190488 2026-07-14T20:40:32Z InternetArchiveBot 47196 Bluelink 1 book for [[Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260714sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1320595 wikitext text/x-wiki {{Teideal iodálach}} {{WD Bosca Sonraí Ainmhí Bheo}} Is baictéar é '''''Clostridioides difficile''''' (syn. ''Clostridium difficile'') a bhfuil aithne mhaith air as ionfhabhtuithe tromchúiseacha buinneach a chruthú, atá a fhios ag an saol mór go bhfuil sé freagracht as ionfhabhtuithe tromchúiseacha buinneach a chruthú, agus d'fhéadfadh sé a bheith ina chúis le hailse drólainne freisin. <ref>{{Luaigh foilseachán|title=Human Colon Cancer-Derived Clostridioides difficile Strains Drive Colonic Tumorigenesis in Mice|journal=Cancer Discovery|volume=12|issue=8|pages=1873–1885|date=August 2022|pmid=35678528|pmc=9357196|doi=10.1158/2159-8290.CD-21-1273}}</ref> Tugtar '''''C. difficile''''' air freisin, nó '''C. diff''', agus is speiceas [[Baictéir Ghram-dheimhneacha|Gram-dheimhneach]] é de [[Baictéir|bhaictéir]] ar féidir leo spóir a fhoirmiú. <ref name="Moreno – June 2013">{{Luaigh foilseachán|title=Clostridium difficile: a cause of diarrhea in children|url=https://archive.org/details/sim_jama-pediatrics_2013-06_167_6/page/592|journal=JAMA Pediatrics|volume=167|issue=6|pages=592|date=June 2013|pmid=23733223|doi=10.1001/jamapediatrics.2013.2551}}</ref> Tá ''clostridioides spp''. anaeróbach, baictéir ghluaisteach, uileláithreach sa nádúr agus go háirithe forleathan san ithir. Tá a chealla fásúla slat-chruthach, pléamhorfach agus tarlaíonn sé i mbeirteanna nó i slabhraí gearra. Faoin micreascóp, tá siad le feiceáil mar chealla fada, neamhrialta (go minic i gcruth druma-mhaide nó fearsaid-chruthach) le boilsc ag a bhfoircinn (foirmíonn spóir fo-theirminéil). Faoi [[ruaimniú Gram]], tá cealla ''C. difficile'' [[Baictéir Ghram-dheimhneacha|Gram-dheimhneach]] agus léiríonn siad an fás is fearr ar agair fola ag teochtaí chorp an duine in éagmais [[Ocsaigin|ocsaigine]]. Is catalase - agus díshócháis forocsaíde-diúltach agus táirgeann sé suas le trí chineál tocsainí: eintreatocsain A, cíteatocsain B agus traschuráis Clostridioides difficile (TCD). <ref>{{Luaigh foilseachán|title=Clostridioides difficile toxins: mechanisms of action and antitoxin therapeutics|journal=Nature Reviews. Microbiology|volume=20|issue=5|pages=285–298|date=May 2022|pmid=34837014|pmc=9018519|doi=10.1038/s41579-021-00660-2}}</ref> Faoi choinníollacha struis, táirgeann na baictéir spóir atá in ann coinníollacha eisceachtúla a fhulaingt, nach féidir leis na baictéir ghníomhacha a fhulaingt. <ref name="Sherris">{{Cite book-en|title=Sherris Medical Microbiology|url=https://archive.org/details/sherrismedicalmi00ryan|edition=4th|pages=[https://archive.org/details/sherrismedicalmi00ryan/page/n339 322]–4|publisher=McGraw Hill|year=2004|isbn=978-0-8385-8529-0}}</ref> ==Tagairtí== {{Reflist}} {{Síol-baictéir}} {{DEFAULTSORT:Difficile}} [[Catagóir:Baictéar atá frithsheasmhach in aghaidh antaibheathach]] [[Catagóir:Peptostreptococcaceae]] [[Catagóir:Baictéir gram-dhearfach]] [[Catagóir:Baictéir lecur síos orthu in 1935]] [[Catagóir:Anaeróib]] 7kvt8qwslxikmx8id5q2pksvwkiwqid 0 110714 1320516 1302177 2026-07-14T17:32:33Z InternetArchiveBot 47196 Bluelink 1 book for [[Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260714sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1320516 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} [[Bithcheimiceoir]] agus [[micribhitheolaí]] Ceanadach ab ea '''Clarice Leone Norwood Farrell''' (1904–1986) a d'aimsigh tréithchineálacha miocróbacha lena mbaineann tábhacht thionsclaíoch agus d'fhorbair teicnící nuálacha chun vacsaíní agus antaibheathaigh a tháirgeadh. Chuir a cuid aireagán ar chumas olltáirgeadh na vacsaíne polaimiailítis. == Luathshaol agus oideachas == Rugadh Farrell i Monkland, Ontario, i 1904 agus bhog sí go Toronto nuair a bhí sí ina leanbh. D’fhreastail sí ar ''Parkdale Collegiate Institute'', agus bhuaigh sí duaiseanna acadúla sa Bhéarla agus sa stair agus scoláireacht eolaíochta. Chríochnaigh sí a MA ar cheimic an choipeadh i 1929 ag Ollscoil Toronto. Bhain sí PhD amach sa bhithcheimic ó Ollscoil Toronto sa bhliain 1933, rud a bhí annamh do mhná ag an am.<ref name=":1">{{Cite web|url=https://www.polioplace.org/people/leone-norwood-farrell-phd|teideal=Leone Norwood Farrell, PhD|website=Museum of Health Care at Kingston|access-date=2018-10-12|archive-date=2018-09-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20180930130834/http://www.polioplace.org/people/leone-norwood-farrell-phd|url-status=live}}</ref> == Taighde == Rinne Farrell staidéar ar ghiostaí a fuarthas i mil ag an gComhairle Náisiúnta um Thaighde Cheanada agus d'oibrigh sí ag an ''London School of Hygiene and Tropical Medicine'' tar éis a PhD. Earcaíodh í chuig Connaught Research Laboratories i Toronto i 1934. Sna saotharlanna taighde seo, d’oibrigh sí ar fhoireann a bhí dírithe ar vacsaíní tocsóideacha a fhorbairt do ''Staphylococcus aureus''. Ar a haird a chasadh ar an vacsaín an treacha, d'fhorbair sí modh chun cultúir baictéaracha a luascadh chun fás na mbaictéar a spreagadh agus an táirgeacht a mhéadú.<ref name=":2" /> Thosaigh sí ag déanamh staidéir ar tocsain [[Dinnireacht|na dinnireachta]] i 1941 le húsáid mar vacsaín mar gheall ardú i líon na n-ionfhabhtuithe aimsir an chogaidh.<ref>{{Cite book-en|title=The First Forty Years 1914-1955; Connaught Medical Research Laboratories|author=Defries|first=Robert|publisher=University of Toronto Press|year=1968|pages=116}}</ref> Sa bhliain 1943, thug na saotharlanna taighde faoi chlár taighde chun táirgeadh [[peinicillin]] a mhéadú don iarracht chogaidh agus d’aithin Farrell tréithchineál [[Penicillium|na peinicilline]] a cheadaigh táirgeacht mhéadaithe antaibheathach.<ref>{{Cite book-en|title=The First Forty Years 1914-1955; Connaught Medical Research Laboratories|author=Defries|first=Robert|publisher=University of Toronto Press|year=1968|pages=193}}</ref> I ndiaidh an chogaidh, lean sí ar aghaidh lena hiarrachtaí feabhas a chur ar tháirgeadh peinicillin.<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Farrell|first=L.|date=1953|title=Induced variation and strain selection of Penicillium chrysogenum in relation to titer of natural penicillins|journal=Canadian Journal of Medical Sciences|volume=31|issue=6|pages=512–522|doi=10.1139/cjms53-054|issn=0316-4403|pmid=13116058}}</ref> Sa bhliain 1953, thug sí féin agus a foireann faoin gcúram dúshlánach a bhaineann le víreas beo a tháirgeadh don vacsaín pholaimiailíteas i mórchainníochtaí.<ref name=":3">{{Luaigh foilseachán|author=Farrell|first=L. N.|date=1955|title=Preparation of poliomyelitis virus for production of vaccine for the 1954 field trial|url=https://archive.org/details/sim_canadian-journal-of-public-health_1955-07_46_7/page/265|journal=Canadian Journal of Public Health|volume=46|issue=7|pages=265–272|issn=0008-4263|pmid=13240557}}</ref> Tar éis míonna de thurgnamh, d'oiriúnaigh sí a modh luasctha (ar a dtugtar Modh Toronto anois) chun táirgeachta an víris bheo a mhéadú go mór.<ref name=":2">{{Lua idirlín|work=Toronto Star}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFDaly2005">Daly, Rita (April 17, 2005). "Toronto's Unknown Polio Soldier". ''Toronto Star''. p.&nbsp;D1.</cite></ref> Seoladh an víreas polaimiailítis beo ansin chuig na Stáit Aontaithe d'fhonn é a mharú lena úsáid i dtrialacha allamuigh [[Jonas Edward Salk|Jonas Salk]],<ref name=":3" /> toisc gurbh í foireann Toronto an t-aon dream a d’fhéadfadh an víreas a tháirgeadh i gcainníochtaí móra go leor.<ref name=":1" /><ref name=":2" /> Nuair a thaistil Salk go Toronto chun bualadh leis an bhfoireann, ní raibh cead ag Farrell freastal ar an bhfáiltiú toisc go raibh sé ar siúl i seomra a bhí in áirithe d’fhir amháin. Áiríodh fréamhshamhail de threalamh "buidéal luascáin" Farrell níos déanaí i dtaispeántas faoin polaimiailíteas ag Institiúid Smithsonian.<ref name="Black2008">{{Cite book-en|author=Harry Black|title=Canadian Scientists and Inventors: Biographies of People who Shaped Our World|url=https://books.google.com/books?id=CfBMAQAAQBAJ&pg=PA64|year=2008|publisher=Pembroke Publishers Limited|isbn=978-1-55138-222-7|pages=64–|access-date=2020-11-30}}</ref> Lean Farrell uirthi ag stiúradh a foirne, ag feabhsú an vacsaín agus ar a húsáid, chomh maith le táirgeacht na peinicilline a mhéadú. Rinne sí taighde agus scríobh sí páipéir eolaíocha faoi ghalair agus vacsaíní, agus chuaigh sí ar scor i 1969. Déanann a comhghleacaithe cur síos uirthi mar "''a very serious person" possessed of "knowledge and mental fertility''"; "''She was a classic researcher and disciplined in her work to the extent that she knew you laid out a plan and followed it carefully for things to get done''." <ref name=":2" /> == Saol pearsanta == Chuimhnigh a comhghleacaithe <ref name=":2">{{Lua idirlín|work=Toronto Star}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFDaly2005">Daly, Rita (April 17, 2005). "Toronto's Unknown Polio Soldier". ''Toronto Star''. p.&nbsp;D1.</cite></ref> ar Farrell mar ‘very much a lady', agus mar "a thoroughly charming and pleasant person" ag a teaghlach.<ref name=":5" /> Níor phós sí riamh, agus mhair sí léi féin. Ag druidim le deireadh a saoil d'fhulaing sí néaltrú; fuair sí bás san ospidéal i láthair an teaghlaigh i 1986.<ref name=":5">{{Lua idirlín|url=https://www.pressreader.com/canada/toronto-star/20051204/282780646911093|work=Toronto Star|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181025110157/https://www.pressreader.com/canada/toronto-star/20051204/282780646911093|archivedate=October 25, 2018}}</ref> Tá sí curtha i ''Park Lawn Cemetery''; bhí a huaighe gan mharcáil ar dtús, ach i ndiaidh próifíl meáin de 2005, bhí cloch chinn in airde ag a gaolta.<ref name="Heroines">[https://books.google.ca/books?id=nPqQ2rzWL7IC&pg=PA145 ''100 More Canadian Heroines''], by Mena Forster; p. 145; published September 7, 2011, by [[Dundurn Press]]</ref> == Tagairtí == {{Reflist}} {{DEFAULTSORT:Farrell, Leone N.}} [[Catagóir:Básanna i 1986]] [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1904]] [[Catagóir:Bithcheimiceoirí Ceanadacha]] [[Catagóir:Micribhitheolaithe Cheanada]] [[Catagóir:Bitheolaithe Ceanadacha]] [[Catagóir:Ceimiceoirí Ceanadacha]] [[Catagóir:Eolaithe ó Ontario]] [[Catagóir:Alumni Ollscoil Toronto]] [[Catagóir:Bitheolaithe Ceanadacha an 20ú haois]] [[Catagóir:Ceimiceoirí Ceanadacha an 20ú haois]] h4b7porzc855dbh05weku3dzvcxr6px 0 110717 1320575 1210098 2026-07-14T20:00:23Z InternetArchiveBot 47196 Bluelink 1 book for [[Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260714sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1320575 wikitext text/x-wiki Is éard is '''cúltaca cognaíoch''' ann ná frithsheasmhacht an aigne agus na hinchinne in aghaidh damáiste don inchinn. Déantar mianach an aigne a mheas ó thaobh iompraíochta de, ach déantar an damáiste néarapaiteolaíoch a mheas go histeolaíoch, cé gur féidir damáiste a mheas trí úsáid a bhaint as marcóirí fola-bhunaithe agus modhanna íomháithe. Tá dhá shamhail ann is féidir a úsáid agus an coincheap "cúltaca " á iniúchadh: ''cúltaca inchinne'' agus ''cúltaca cognaíocha''. Is bealach úsáideach iad na téarmaí seo, cé go n-úsáidtear iad go hidirmhalartaithe go minic sa litríocht, chun na samhlacha a phlé. Ag baint úsáide as analach idir an inchinn agus ríomhaire, is féidir cúltaca inchinne a fheiceáil mar chrua-earraí agus cúltaca cognaíocha mar bhogearraí. Creidtear faoi láthair go gcuireann na fachtóirí seo go léir le cúltaca iomlán. Úsáidtear cúltaca cognaíoch go coitianta chun tagairt a dhéanamh do chúltacaí inchinne agus cognaíocha araon sa litríocht. Sa bhliain 1988 léirigh staidéar, a foilsíodh in ''Annals of Neurology'' a thuairiscigh torthaí ó scrúduithe iarbháis ar 137 duine scothaosta, gan choinne go raibh neamhréireacht idir an leibhéal [[Néarapaiteolaíocht|néarapaiteolaíochta]] san [[Galar Alzheimer|ghalair Alzheimer]] agus léirithe cliniciúla an ghalair: <ref name=":11">{{Luaigh foilseachán|date=February 1988|title=Clinical, pathological, and neurochemical changes in dementia: a subgroup with preserved mental status and numerous neocortical plaques|url=https://archive.org/details/sim_annals-of-neurology_1988-02_23_2/page/n57|journal=Annals of Neurology|volume=23|issue=2|pages=138–44|doi=10.1002/ana.410230206|pmid=2897823}}</ref> bhí roinnt rannpháirtithe ann a raibh paiteolaíocht fhairsing an ghalair Alzheimer ar a n - inchinn, ach nach raibh aon léiriú cliniciúil ar an ngalar acu nó gur beag léiriú cliniciúil a bhí acu. Ina theannta sin, léirigh an staidéar go raibh meáchain inchinne níos airde agus líon níos mó néarón ag na daoine seo i gcomparáid le cóimheastóirí aois-chomhoiriúnaithe. Thuairimigh na himscrúdaitheoirí ar dhá mhíniú a d’fhéadfadh a bheith ar an bhfeiniméan seo: b’fhéidir go raibh galar Alzheimer tosaigh ag na daoine seo ach ar bhealach eile sheachain siad líon mór [[Néarón|néaróin a chailleadh]], nó mar mhalairt air sin, thosaigh siad le inchinní níos mó agus níos mó [[néarón]] agus mar sin d’fhéadfaí a rá go raibh níos mó "cúltaca" acu. Seo an chéad uair a úsáideadh an téarma seo sa litríocht sa chomhthéacs seo. ==Tagairt== {{Reflist}} [[Catagóir:Néareolaíocht]] [[Catagóir:Síciatracht gheiriatrach]] tu1in8f9gzpvzyiubd0s6nigag1469u 0 110718 1320525 1193162 2026-07-14T17:47:28Z InternetArchiveBot 47196 Bluelink 1 book for [[Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260714sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1320525 wikitext text/x-wiki Is gné núicléach é an '''décharón''' atá uathúil d'[[Fungas|fhungais]] áirithe. (Measadh le fada gur eisceacht é an t-[[Algaí|alga]] glas ''Derbesia'', <ref>van den Hoek, C., D.G. Mann, and H.M. Jahns 1995. Algae: an introduction to phycology, p. 430. Cambridge University Press (623 pp).</ref> go dtí gur thug staidéir níos déanaí dúshlán na hipitéise heitreacharótach. <ref>{{Luaigh foilseachán|author=Lee, S. H.|title=Karyogamy follows plasmogamy in the life cycle of ''Derbesia tenuissima'' (Chlorophyta)|url=https://archive.org/details/sim_phycologia_1998-09_37_5/page/330|journal=Phycologia|year=1998|volume=37|issue=5|pages=330–333|doi=10.2216/i0031-8884-37-5-330.1}}</ref> ) Is féidir le cineálacha cille comhoiriúnach cíteaplasmaí a chomhtháthú (plasmagamacht) Nuair a tharlaíonn sé seo, péireálann an dá núicléas de dhá [[Cill (bitheolaíocht)|chill]] agus comhchónaíonn siad gan comhleá (carógamacht) . Is féidir é seo a choinneáil do chealla uile na hífí trí roinnt go sioncrónach, ionas go gcuirtear na péirí ar aghaidh chuig [[Cill (bitheolaíocht)|cealla]] níos nuaí. San [[Ascomycota]] is minice a aimsítear an tréith seo sna [[Ascomycota|hífí ascaiseacha agus ascacarpacha]] agus fanann an chuid is mó den mhícéiliam monacarótach. Sa [[Basidiomycota]] is é seo an pas is mó, agus an chuid is mó de na [[Basidiomycota]] [[:en:Monokaryon|monokaryons]] ag fás go lag agus go gearrshaolach. ==Tagairtí== [[Catagóir:Míceolaíocht]] rou3owsb7cvkurudmtmwg4htqypom9h 0 111550 1320592 1240218 2026-07-14T20:33:31Z InternetArchiveBot 47196 Bluelink 1 book for [[Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260714sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1320592 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Galar}} Galar is ea '''scléaróis chliathánach amatrófach''' ('''SCA'''), ar a dtugtar '''galar néarón luadrach''' ('''GNL''') nó '''galar Lou Gehrig''', is cúis le bás néarón (.i. galar néaraimheathlúcháin) a rialaíonn matáin dheonacha. <ref name="NINDS2014">{{Cite web-en| title=Amyotrophic Lateral Sclerosis (ALS) Fact Sheet| url=https://www.ninds.nih.gov/Disorders/Patient-Caregiver-Education/Fact-Sheets/Amyotrophic-Lateral-Sclerosis-ALS-Fact-Sheet| publisher=[[National Institute of Neurological Disorders and Stroke]]| access-date=2 January 2015| date=19 September 2014| archive-url=https://web.archive.org/web/20170105002627/http://www.ninds.nih.gov/Disorders/Patient-Caregiver-Education/Fact-Sheets/Amyotrophic-Lateral-Sclerosis-ALS-Fact-Sheet| archive-date=5 January 2017}}</ref> <ref name="NHSchoices">{{Cite web-en|url=http://www.nhs.uk/conditions/Motor-neurone-disease/Pages/Introduction.aspx|title=Motor neurone disease|publisher=NHS Choices|access-date=2 January 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20141229064258/http://www.nhs.uk/conditions/Motor-neurone-disease/Pages/Introduction.aspx|archive-date=29 December 2014}}</ref> Úsáideann roinnt daoine an téarma galar néarón luadrach freisin le haghaidh grúpa riochtaí arb é GNL an ceann is coitianta díobh. Úsáideann cuid acu an téarma galar néaróin mótair do ghrúpa riochtaí arb é SCA an ceann is coitianta díobh. <ref name="NINDS2014MND">{{Cite web-en|url=http://www.ninds.nih.gov/disorders/motor_neuron_diseases/detail_motor_neuron_diseases.htm |title=Motor Neuron Diseases Fact Sheet |publisher=[[National Institute of Neurological Disorders and Stroke]] |access-date=7 November 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140413093035/http://www.ninds.nih.gov/disorders/motor_neuron_diseases/detail_motor_neuron_diseases.htm|archive-date=13 April 2014 }}</ref> Bíonn; matáin righin, matáin ag bíogadh (.i. birtíneacht), agus laige ag dul in olcas de réir a chéile mar gheall ar matáin ag laghdú i méid (.i. seargadh matánach dromlaigh), ina chomhartha sóirt ag SCA. <ref name="NINDS2014MND" /> Féadfaidh sí tosú le laige sna géaga nó sna cosa, nó le deacracht [[Diosairtre|ag labhairt]] nó ag slogadh . <ref name="Nature2017">{{Luaigh foilseachán|title=Amyotrophic lateral sclerosis|journal=Nature Reviews. Disease Primers|volume=3|issue=17071|pages=17071|date=October 2017|pmid=28980624|doi=10.1038/nrdp.2017.71|url=http://eprints.whiterose.ac.uk/122838/1/WR_ALS-Hardiman_V3_EDITED_FOR_AUTHOR_APPROVAL_FINAL_APPROVED-1.pdf|accessdate=1 August 2020}}</ref> Forbraíonn thart ar leath de na daoine lena mbaineann deacrachtaí éadroma ar a laghad le smaointeoireacht agus iompar agus bíonn [[pian]] ag formhór na ndaoine. <ref name="Lancet2017">{{Luaigh foilseachán|title=Amyotrophic lateral sclerosis|journal=Lancet|volume=390|issue=10107|pages=2084–2098|date=November 2017|pmid=28552366|doi=10.1016/S0140-6736(17)31287-4}}</ref> <ref name="Pain2017">{{Luaigh foilseachán|title=Pain in amyotrophic lateral sclerosis|journal=The Lancet. Neurology|volume=16|issue=2|pages=144–57|date=February 2017|pmid=27964824|doi=10.1016/S1474-4422(16)30358-1}}</ref> Ar deireadh thiar caillfidh an chuid is mó an cumas chun siúl, a lámha a úsáid, [[Diosairtre|labhairt]], [[Diosfaige|slogadh]], agus [[Dispnia|análú]] . <ref name="Support2016">{{Luaigh foilseachán| title = Supportive and symptomatic management of amyotrophic lateral sclerosis | journal = Nature Reviews. Neurology | volume = 12 | issue = 9 | pages = 526–38 | date = September 2016 | pmid = 27514291 | doi = 10.1038/nrneurol.2016.111 | url = http://eprints.whiterose.ac.uk/104445/1/16.pdf |accessdate=1 August 2020}}</ref> Níl an chúis ar eolas i 90% go 95% de na cásanna, <ref name="NINDS2014" /> ach creidtear go bhfuil idir fachtóirí [[Géin|géiniteacha]] agus comhshaoil i gceist léi. <ref name="Wingo2011">{{Luaigh foilseachán|title=The heritability of amyotrophic lateral sclerosis in a clinically ascertained United States research registry|journal=PLOS ONE|volume=6|issue=11|pages=e27985|year=2011|pmid=22132186|pmc=3222666|doi=10.1371/journal.pone.0027985|bibcode=2011PLoSO...627985W}}</ref> Faightear an 5-10% eile de na cásanna le hoidhreacht ó thuismitheoirí an duine. <ref name="Lancet2011">{{Luaigh foilseachán|title=Amyotrophic lateral sclerosis |url=https://archive.org/details/sim_the-lancet_march-12-18-2011_377_9769/page/942 |journal=Lancet |volume=377 |issue=9769 |pages=942–55 |date=March 2011 |pmid=21296405 |doi=10.1016/s0140-6736(10)61156-7 }}</ref> Tá thart ar leath de na cásanna géiniteacha seo mar gheall ar cheann amháin de dhá [[Géin|ghéin]] ar leith. <ref name="NINDS2014" /> Baineann an mheicníocht bhunúsach le damáiste do néaróin mótair uachtaracha agus íochtaracha araon. <ref name="NINDS2014MND" /> Tá an diagnóis bunaithe ar chomharthaí duine, agus déantar tástáil chun cúiseanna féideartha eile a chur as an áireamh. <ref name="NINDS2014" /> Níl aon leigheas ar eolas. <ref name="NINDS2014" /> Is é sprioc na cóireála ná comharthaí a fheabhsú. <ref name="Lancet2017" /> Féadfaidh cógas ar a dtugtar riluzole síneadh a chur leis an saol thart ar dhá nó trí mhí. <ref name="CD001447">{{Luaigh foilseachán| title = Riluzole for amyotrophic lateral sclerosis (ALS)/motor neuron disease (MND) | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | volume = 3 | issue = 3 | pages = CD001447 | date = March 2012 | pmid = 22419278 | doi = 10.1002/14651858.CD001447.pub3 }}</ref> D’fhéadfadh cáilíocht níos fearr agus fad saoil a bheith mar thoradh ar aeráil mheicniúil neamh-ionrach . <ref name="Support2016" /> Is féidir le haeráil mheicniúil maireachtáil a fhadú ach ní stopann sé dul chun cinn galair. <ref name="Care2017">{{Luaigh foilseachán|title=Care management in amyotrophic lateral sclerosis|journal=Revue Neurologique|volume=173|issue=5|pages=288–89|date=May 2017|pmid=28461024|doi=10.1016/j.neurol.2017.03.031}}</ref> D'fhéadfadh feadán beathaithe cabhrú leis.<ref name="Conn2015">{{Luaigh foilseachán|title=End-of-life management in patients with amyotrophic lateral sclerosis|journal=The Lancet. Neurology|volume=14|issue=4|pages=435–42|date=April 2015|pmid=25728958|doi=10.1016/S1474-4422(14)70221-2}}</ref> Is féidir leis an ngalar dul i bhfeidhm ar dhaoine d’aois ar bith, ach de ghnáth tosaíonn sé thart ar 60 bliain d’aois agus i gcásanna oidhreachta thart ar 50 bliain d’aois <ref name="Lancet2011" /> Is é an meánseans fadsaoil ó thús go bás ná dhá nó ceithre bliana, cé go bhféadfadh sé seo a bheith éagsúil, agus maireann thart ar 10% níos faide ná 10 mbliana. <ref name="Support2016" /> <ref name="Nature2014">{{Luaigh foilseachán|title=The phenotypic variability of amyotrophic lateral sclerosis|journal=Nature Reviews. Neurology|volume=10|issue=11|pages=661–70|date=November 2014|pmid=25311585|doi=10.1038/nrneurol.2014.184|url=https://lirias.kuleuven.be/handle/123456789/469667|accessdate=1 August 2020}}</ref> <ref name="NINDS2014" /> Faigheann a bhformhór bás de bharr teip riospráide. <ref name="Lancet2011" /> San Eoraip, bíonn tionchar ag an ngalar ar thart ar bheirt nó triúr in aghaidh gach 100,000 in aghaidh na bliana. <ref name="Har2017">{{Luaigh foilseachán| title = The changing picture of amyotrophic lateral sclerosis: lessons from European registers | journal = Journal of Neurology, Neurosurgery, and Psychiatry | volume = 88 | issue = 7 | pages = 557–63 | date = July 2017 | pmid = 28285264 | doi = 10.1136/jnnp-2016-314495 | url = https://kclpure.kcl.ac.uk/portal/en/publications/the-changing-picture-of-amyotrophic-lateral-sclerosis(93e2a283-3125-4464-88ed-009897be906c).html |accessdate=1 August 2020}}</ref> Níl na rátaí i gcuid mhór den domhan soiléir. <ref name="Conspiracy">{{Luaigh foilseachán|title=The epidemiology of ALS: a conspiracy of genes, environment and time|journal=Nature Reviews. Neurology|volume=9|issue=11|pages=617–28|date=November 2013|pmid=24126629|doi=10.1038/nrneurol.2013.203}}</ref> Sna Stáit Aontaithe, tá sé níos coitianta i [[Daoine geala|ndaoine geala]] ná [[daoine gorma]] . <ref name="MMWR 2015">{{Luaigh foilseachán|title=Prevalence of Amyotrophic Lateral Sclerosis – United States, 2015|journal=Morbidity and Mortality Weekly Report|volume=67|issue=46|pages=1285–1289|date=November 2018|pmid=30462626|doi=10.15585/mmwr.mm6746a1|pmc=5858037}}</ref> Téann tuairiscí ar an ngalar siar go dtí 1824 ar a laghad le Charles Bell . <ref name="Rowland2001">{{Luaigh foilseachán|title=How amyotrophic lateral sclerosis got its name: the clinical-pathologic genius of Jean-Martin Charcot|journal=Archives of Neurology|volume=58|issue=3|pages=512–15|date=March 2001|pmid=11255459|doi=10.1001/archneur.58.3.512}}</ref> Sa bhliain 1869, rinne [[Jean Martin Charcot|Jean-Martin Charcot]] cur síos ar an gceangal idir na hairíonna agus na bunfhadhbanna néareolaíocha, a thosaigh i 1874 ag baint úsáide as an téarma ''sclérose latérale amyotrophique'' (scléaróis chliathánach amatrófach). <ref name="Rowland2001" /> Tháinig sí chun bheith ar eolas go maith sna Stáit Aontaithe sa 20ú haois nuair a chuir sí isteach ar an imreoir daorchluiche Lou Gehrig i 1939 agus níos déanaí ar fud an domhain tar éis diagnóis 1963 an [[Réaltfhisic|chosmeolaí]] [[Stephen Hawking]] . <ref name="Kel2013">{{Cite book-en|author=Kelly|first=Evelyn B.|title=Encyclopedia of human genetics and disease|date=2013|publisher=Greenwood|location=Santa Barbara, CA|isbn=978-0-313-38713-5|pages=79–80|url=https://books.google.com/books?id=gqMYt17klVIC&pg=PA79}}</ref><ref>{{Cite book-en|author=Youngson|first=David B. Jacoby, Robert M.|title=Encyclopedia of family health|date=2004|publisher=Marshall Cavendish|location=Tarrytown, NY|isbn=978-0-7614-7486-9|edition=3rd|url=https://books.google.com/books?id=VUA8DQCONgUC&pg=PA1256}}</ref> Thángthas ar an gcéad ghéin SCA i 1993 agus forbraíodh an chéad mhúnla ainmhithe i 1994. <ref name="Neuroscience2014">{{Luaigh foilseachán|title=State of play in amyotrophic lateral sclerosis genetics|journal=Nature Neuroscience|volume=17|issue=1|pages=17–23|date=January 2014|pmid=24369373|pmc=4544832|doi=10.1038/nn.3584}}</ref> <ref name="MouseModels2018">{{Luaigh foilseachán|title=Mouse models of ALS: Past, present and future|journal=Brain Research|volume=1693|issue=Part A|pages=1–10|date=August 2018|pmid=29577886|doi=10.1016/j.brainres.2018.03.024}}</ref> Sa bhliain 2014, chuaigh físeáin den Dúshlán Buicéad Oighear víreasach ar an Idirlíon agus mhéadaigh feasacht an phobail ar an riocht. <ref>{{Luaigh foilseachán|title=The Ice Bucket Challenge: The public sector should get ready to promptly promote the sustained development of a system of medical care for and research into rare diseases|journal=Intractable & Rare Diseases Research|volume=3|issue=3|pages=94–96|date=August 2014|pmid=25364651|pmc=4214244|doi=10.5582/irdr.2014.01015}}</ref> ==Tagairtí== [[Catagóir:Scléaróis chliathánach amatrófach| ]] [[Catagóir:Galair néaróin luadrach]] [[Catagóir:Galair neamhchoitianta]] [[Catagóir:Fadhbanna gan réiteach sa néareolaíocht]] [[Catagóir:Lochtanna cíteachnámharlaigh]] [[Catagóir:Ailt leighis Vicipéide réidh le haistriú]] [[Catagóir:Neamhoird néaramhatánacha]] [[Catagóir:Galair ideapatacha]] oqn0sim3tlqlfj72zor4rsu2y0ypiaf 0 112047 1320562 1312826 2026-07-14T19:30:12Z InternetArchiveBot 47196 Bluelink 1 book for [[Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260714sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1320562 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Ceannródaí Meiriceánach ab ea '''Mary Mason Lyon''' ( 28 Feabhra, 1797 – 5 Márta, 1849) in oideachas na mban. Bhunaigh sí an ''Wheaton Female Seminary'' in Norton, Massachusetts, ( anois Wheaton College) sa bhliain 1834 . Ansin, bhunaigh sí ''Mount Holyoke Female Seminary'' (anois Mount Holyoke College) i South Hadley, Massachusetts, sa bhliain 1837 agus bhí sí ina céad uachtarán (nó "príomhoide") ar feadh 12 bliain. Chomhcheangail fís Lyon dúshlán intleachtúil agus cuspóir morálta. Bhí meas aici ar éagsúlacht shocheacnamaíoch agus rinne sí a dícheall an seimineár a dhéanamh inacmhainne do mhic léinn ar ioncam measartha. == Luathshaol == Iníon de theaghlach feirmeoireachta i mBuckland, Massachusetts, bhí óige dheacair dhúshlánach ag Lyon. Fuair a hathair bás nuair a bhí sí cúig bliana d’aois, agusbhí an teaghlach ar fad páirteach chun cabhrú leis an bhfeirm a reáchtáil. Bhí Lyon trí bliana déag nuair a phós a máthair arís agus bhog sí ar shiúl; d'fhan sí taobh thiar i Buckland chun an teach a choinneáil dá deartháir Aaron, a ghlac seilbh ar an bhfeirm. <ref name="Alden">{{Cite book-en|author=Green|first=Elizabeth Alden|title=Mary Lyon and Mount Holyoke|url=https://archive.org/details/marylyonmounthol0000gree|year=1979|publisher=University Press of New England|location=Hanover, New Hampshire|isbn=0-87451-172-0|pages=[https://archive.org/details/marylyonmounthol0000gree/page/406 406]}}</ref> D’fhreastail Lyon ar scoileanna ceantair éagsúla ó am go chéile agus, in 1814 ag 17, thosaigh sí ag múineadh iontu freisin. Chothaigh tús measartha Lyon a tiomantas ar feadh an tsaoil do dheiseanna oideachais a leathnú chuig cailíní ó mheánléim agus ó chúlraí bochta. Chothaigh tús measartha Lyon a tiomantas ar feadh an tsaoil maidir le deiseanna oideachais a leathnú chuig cailíní ó chúlraí bochta agus measartha. Bhí Lyon in ann freastal ar dhá mheánscoil sa deireadh, ''Sanderson Academy'' i Ashfield agus ''Byfield Seminary'' in oirthear [[Massachusetts]]. <ref name="Alden">{{Cite book-en|author=Green|first=Elizabeth Alden|title=Mary Lyon and Mount Holyoke|url=https://archive.org/details/marylyonmounthol0000gree|year=1979|publisher=University Press of New England|location=Hanover, New Hampshire|isbn=0-87451-172-0|pages=[https://archive.org/details/marylyonmounthol0000gree/page/406 406]}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFGreen1979">Green, Elizabeth Alden (1979). <span class="cs1-lock-registration" title="Free registration required">[[iarchive:marylyonmounthol0000gree|''Mary Lyon and Mount Holyoke'']]</span>. Hanover, New Hampshire: University Press of New England. pp.&nbsp;[[iarchive:marylyonmounthol0000gree/page/406|406]]. [[Leabharuimhir Chaighdeánach Idirnáisiúnta|ISBN]]&nbsp;[[Speisialta:Foinsí Leabhar/0-87451-172-0|<bdi>0-87451-172-0</bdi>]].</cite></ref> Ag ''Byfield'', bhí cairdeas aici leis an bpríomhoide, an tUrramach Joseph Emerson, agus ag a chúntóir, Zilpah Polly Grant . Thóg sí isteach freisin éiteas Byfield maidir le dianoideachas acadúil agus í lán le tiomantas Críostaí. Ansin theagasc Lyon ag roinnt acadaimh, lena n-áirítear Sanderson, scoil bheag dá cuid féin i Buckland, Adams Female Academy (reáchtáil ag Grant), agus an Ipswich Female Seminary (a bhí á reáchtáil ag Grant freisin). Bhí tionchar ag an bhfreastal a bhí ag Lyon ar na léachtaí a raibh an-tóir orthu ag an am sin i luibheolaíocht saotharlainne le Amos Eaton an mbaint a bhí aici le gluaiseacht na seimineár ban .<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Woody|first=T.|year=1929|title=A history of women's education in the United States|journal=Science & Education|publisher=Science Press|volume=4|issue=1–2}}</ref><ref>{{Cite book-en|author=Newcomer|first=M.|year=1959|title=A century of higher education for American women|url=https://archive.org/details/centuryofhighere00newc|location=New York|publisher=Harper & Brothers}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|author=Warner|first=D. J.|year=1978|title=Science education for women in antebellum America|url=https://archive.org/details/sim_isis_1978-03_69_246/page/58|journal=Isis|volume=69|issue=246|pages=58–67|doi=10.1086/351933|pmid=387657}}</ref> Sa bhliain 1834, d'iarr Laban Wheaton agus a iníon-chéile, Eliza Baylies Chapin Wheaton, ar Mary Lyon chun cabhair a fháil chun an ''Wheaton Female Seminary'' a bhunú i Norton, Massachusetts . <ref name="Wheaton">{{Cite web-en|url=http://wheatoncollege.edu/college-history/1830s/wheaton-born/|title=1834 Wheaton is born|work=Wheaton College History|access-date=19 April 2016}}</ref> D'fhág Lyon an mhúinteoireacht agus bhailigh sí cistí deonaithe i sparán uaithne sainiúil chun airgead a bhailiú le haghaidh na cliarscoile a chur ar bun. <ref name=":0">{{Cite web-en|url=https://www.emilydickinsonmuseum.org/mary-lyon-1797-1849-teacher/|title=Mary Lyon (1797-1849), teacher – Emily Dickinson Museum|language=en-US|access-date=2022-12-06}}</ref> Chruthaigh sí an chéad churaclam agus é mar sprioc aici go mbeadh sé comhionann ó thaobh cáilíochta de le cáilíocht choláistí na bhfear. Chuir sí an chéad phríomhoide, Eunice Caldwell ar fáil freisin. Osclaíodh Wheaton Female Seminary ar 22 Aibreán 1835, le 50 dalta agus triúr múinteoirí. D’fhág Lyon agus Caldwell Wheaton, in éineacht le hochtar mac léinn ó Wheaton, chun Mount Holyoke Female Seminary a oscailt. <ref name="Cole">{{Cite book-en|author=Cole|first=Arthur Charles|title=A hundred years of Mount Holyoke college|date=1940|publisher=Yale University Press|location=New Haven, CT}}</ref> == Mount Holyoke == [[Íomhá:Mary_lyon_daguerrotype_1797-1849.jpg|deas|mion| Lyon c. 1845]] Le linn na mblianta tosaigh seo, d’fhorbair Lyon a fís de réir a chéile do Mount ''Holyoke Female Seminary'', a bheadh cosúil le scoileanna Grant ar go leor bealaí ach, bhí súil ag Lyon, a scoláirí a tharraingt ó raon socheacnamaíoch níos leithne. Bhí an coláiste uathúil sa mhéid is gur daoine ar bheagán acmhainne a bhunaigh é agus gur fhreastail sé ar a n-iníonacha seachas ar leanaí na saibhre. Ach go háirithe, bhí tionchar ag an Urramach Joseph Emerson uirthi, ar mhol a ''Discourse on Female Education'' (1822) gur cheart mná a oiliúint le bheith ina múinteoirí seachas"to please the other sex.". Osclaíodh ''Mount Holyoke'' sa bhliain 1837: bhí an seimineár réidh le haghaidh "the reception of scholars on November 8, 1837." <ref name="Tatum" /> Rinne Lyon a dícheall caighdeáin arda acadúla a choinneáil: shocraigh sí scrúduithe iontrála déine agus ghlac sí isteach "''young ladies of an adult age, and mature character.''" <ref name="Tatum">{{Cite book-en|author=Hartley|first=James|title=Mary Lyon: Documents and Writings|year=2008|publisher=Doorlight Publications|location=South Hadley, MA|isbn=9780977837250}}</ref> Ag teacht lena fís shóisialta, theorannaigh sí an táille teagaisc go $60 in aghaidh na bliana, thart ar aon trian den táille a ghearr Grant ar ''Ipswich Female Seminary'', a bhí lárnach dá misean "''appeal[ing] to the intelligence of all classes''.". <ref name="Tatum">{{Cite book-en|author=Hartley|first=James|title=Mary Lyon: Documents and Writings|year=2008|publisher=Doorlight Publications|location=South Hadley, MA|isbn=9780977837250}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFHartley2008">Hartley, James (2008). ''Mary Lyon: Documents and Writings''. South Hadley, MA: Doorlight Publications. p.&nbsp;163. [[Leabharuimhir Chaighdeánach Idirnáisiúnta|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/9780977837250|<bdi>9780977837250</bdi>]].</cite></ref> D'fhonn costais a choinneáil íseal, d'éiligh Lyon ar dhaltaí tascanna baile a dhéanamh - leagan luath den obair/staidéar. Áiríodh leis na tascanna seo; béilí a ullmhú agus urláir agus fuinneoga a ní. Cuireadh de chúram ar [[Emily Dickinson]], a d’fhreastail ar an Seimineár i 1847, sceana a ghlanadh. <ref>{{Cite web-en|url=http://www.mtholyoke.edu/lits/library/arch/emily_dickinson/Emily_Dickinson.html|title=Autograph letter signed, dated 6 November 1847, to Abiah Root|author=Dickinson|first=Emily|publisher=Mount Holyoke College|access-date=November 22, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20140307070814/http://www.mtholyoke.edu/lits/library/arch/emily_dickinson/Emily_Dickinson.html|archive-date=7 March 2014}}</ref> Ach ní mhairfeadh sé seo. Ó 2019, measann Mount Holyoke anois gurb é $71,828 in aghaidh na bliana an costas a bhaineann le freastal ar an gcoláiste. <ref>{{Cite web-en|url=https://www.mtholyoke.edu/sfs/cost-attendance|title=Cost of Attendance|date=19 December 2014}}</ref> Cuireann an coláiste cineálacha éagsúla cúnaimh airgeadais ar fáil. <ref> {{Lua idirlín|url=https://www.mtholyoke.edu/admission/apply-undergraduate-first-year/affording-mount-holyoke/financial-aid}}</ref> D’éiligh Lyon, a chreid go luath i dtábhacht na haclaíochta laethúil do mhná, ar a cuid mac léinn míle amháin a shiúl (1.6&nbsp;km) tar éis an bhricfeasta. Le linn geimhreadh fuar agus sneachta [[Sasana Nua|New England]], laghdaigh sí an riachtanas go 45 nóiméad. Mhúin múinteoirí [[callaistéinic]] — cineál aclaíochta — i hallaí neamhthéite go dtí gur glanadh limistéar stórála le haghaidh giomnáisiam. Cé go raibh polasaithe Lyon conspóideach uaireanta, mheall an seimineár a spriocghrúpa mac léinn de 200 go tapa. Bhí Lyon ag súil le hathrú ar ról na mban agus chuir sí oideachas cuimsitheach, dian agus nuálach ar fáil dá daltaí, le béim ar leith ar na heolaíochtaí. Theastaigh uaithi:<blockquote>''seven courses in the sciences and mathematics for graduation, a requirement unheard of at other female seminaries. She introduced women to "a new and unusual way" to learn science—laboratory experiments which they performed themselves. She organized field trips on which students collected rocks, plants, and specimens for lab work, and inspected geological formations and recently discovered dinosaur tracks'' <ref>{{Lua idirlín|url=http://www.mtholyoke.edu/marylyon/science.html|teideal=Cóip cartlainne|dátarochtana=2024-03-10|archivedate=2012-03-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120309085547/http://www.mtholyoke.edu/marylyon/science.html}}</ref></blockquote>D’fhorbair Lyon a smaointe maidir le conas oideachas a chur ar mhná nuair a bhí sí ina príomhoide cúnta ag Ipswich Female Seminary i Massachusetts. Faoi 1837 bhí sí tar éis a chur ina luí ar urraitheoirí iolracha tacú lena hidéil agus leis an gcéad choláiste dáiríre a bhí ag an náisiún do mhná. <ref name="google1">{{Cite book-en|url=https://books.google.com/books?id=Z3qWLyDZ8PsC&pg=PA13|title=Alma Mater: Design and Experience in the Women's Colleges from Their ... – Helen Lefkowitz Horowitz – Google Boeken|access-date=2012-07-14|isbn=978-0870238697|author=Horowitz|first=Helen Lefkowitz|year=1993|publisher=Univ of Massachusetts Press}}</ref> Bhronn baile South Hadleyhad an talamh agus an príomhfhoirgneamh. <ref> See [https://offices.mtholyoke.edu/marylyon/founding "The Founding of Mount Holyoke Female Seminary" (2022) online]</ref> Chuir leagan amach Lyon ar an gcampas samhail a ndearnadh aithris fhorleathan uirthi d'ardoideachas na mban trí thimpeallacht fhisiciúil a chur ar fáil a thacaigh le curaclam dian cuimsitheach atá comhionann le curaclam coláistí na bhfear. Mar gheall ar spriocanna nuálacha Lyon bhí a Seimineár uathúil agus difriúil ó sheimineáir ban eile na tréimhse, ag tairiscint curaclam comhionann leo siúd ag coláistí na bhfear. D’oibrigh na scoláirí ar fad in aon fhoirgneamh amháin gan mórán príobháideachta. Bhí dlúth-theagmháil ann leis an dámh uile-ban, agus féintuairiscí laethúla ar a láidreachtaí agus a laigí pearsanta. Laghdaigh an coláiste an fhoireann go dtí an t-íosmhéid toisc go raibh 100 nó mar sin de mhic léinn a rinne uair an chloig oibre an duine in aghaidh an lae, agus iad ag láimhseáil an chuid is mó de na gnáth-chóracha cosúil le cócaireacht agus glanadh agus cothabháil na dtailte. Dhiúltaigh Lyon an sprioc a bhí ag coláistí na bhfear indibhidiúlacht agus neamhspleáchas a chur chun cinn agus ina ionad sin chothaigh an tuairim go bhféadfadh foireann aontaithe na mban a bheith ag teacht leis an rath a bhí ar choláistí na bhfear in aice láimhe cosúil le Amherst agus Williams. Thug an curaclam deis do mhná staidéar a dhéanamh ar ábhair cosúil le geoiméadracht, calcalas, [[An Laidin|Laidin]], [[An Ghréigis|Gréigis]], eolaíocht, fealsúnacht, agus stair, nach raibh á múineadh de ghnáth ag seimineáir ban eile sa 19ú haois. D'éirigh le hiarrachtaí Lyon institiúid ardoideachais do mhná a bhunú, in ainneoin na ndúshlán eacnamaíoch a bhí ann ag an am, an bealach a thabhairt do níos mó ban na deiseanna céanna ardoideachais a bheith acu agus a bhí ag a ndeartháireacha. <ref>Andrea L. Turpin, “The Ideological Origins of the Women’s College: Religion, Class, and Curriculum in the Educational Visions of Catharine Beecher and Mary Lyon.” ''History of Education Quarterly'' 50#2 (2010), pp. 133–58. [http://www.jstor.org/stable/40648056 online].</ref><ref> The major study is Helen Lefkowitz Horowitz, ''Alma mater: Design and experience in the women's colleges from their nineteenth-century beginnings to the 1930s' (2nd edition, U of Massachusetts Press, 1993). ''</ref> ==Tagairtí== {{Reflist}} {{DEFAULTSORT:Lyon, Mary}} [[Catagóir:Básanna i 1849]] [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1797]] [[Catagóir:Mount Holyoke College]] [[Catagóir:Dámh Choláiste Mount Holyoke]] [[Catagóir:Daoine as Buckland, Massachusetts]] [[Catagóir:Uachtaráin agus Príomhoidí Choláiste Mount Holyoke]] [[Catagóir:Daoine i gColáiste Wheaton (Massachusetts)]] [[Catagóir:Bunaitheoirí ollscoile agus coláistí]] [[Catagóir:Oideoirí Meiriceánacha]] [[Catagóir:Daoine as Massachusetts]] 809tp4ci1270qje8w9twr9wn8x4s9y7 0 113407 1320511 1235688 2026-07-14T17:24:01Z InternetArchiveBot 47196 Bluelink 2 books for [[Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260714sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1320511 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Ainmhí Bheo}} {{glanadh-mar|formáid, tagairtí briste}} Is speiceas [[Néimeatóid|néimeatóide]] é '''''Ancylostoma caninum''''' ar a dtugtar [[péist chrúcach]], a ionfhabhtaíonn [[Putóg bheag|stéig bheag]] [[Madra|madraí]] go príomha. <ref name="ADW">{{Cite web-en|url=http://animaldiversity.ummz.umich.edu/accounts/Ancylostoma_caninum/|title=''Ancylostoma caninum''|author=Saeed|first=Sophia|year=2003|publisher=Animal Diversity Web|access-date=March 20, 2013}}</ref> <ref name="Marquardt2000">{{Cite book-en|author=Marquardt W|year=2000|edition=2nd|title=Parasitology and Vector Biology|publisher=Harcourt Academic|pages=370–376|isbn=978-0121707552}}</ref> <ref name="Olsen1986">{{Cite book-en|author=Olsen W|year=1986|title=Animal Parasites: their lifecycles and ecology|edition=3rd|publisher=Dover|pages=[https://archive.org/details/animalparasitest0000olse/page/399 399–416]|isbn=978-0486651262|url=https://archive.org/details/animalparasitest0000olse/page/399}}</ref> Tá idir chásanna aisiomptómacha agus bás an mhadra mar thoradh ar ionfhabhtú ''A. caninum; tá nasc idir cothú níos fearr, aois a mhéadú, nochtadh roimh ré, nó vacsaíniú'' ceangailte le maireachtáil fheabhsaithe. <ref name="Marquardt2000" /> <ref name="Miller1965">{{Luaigh foilseachán|author=Miller|title=Influence of Age and Sex on Susceptibility of Dogs to Primary Infection with ''Ancylostoma caninum''|url=https://archive.org/details/journal-of-parasitology_1965-10_51_5/page/701|journal=The Journal of Parasitology|volume=51|issue=5|pages=701–704|year=1965|pmid=5857264|doi=10.2307/3276142|jstor=3276142}}</ref> <ref name="MVM">{{Cite web-en|url=http://www.merckvetmanual.com/mvm/index.jsp?cfile=htm/bc/23507.htm|title=Hookworms in Small Animals|author=Peregrine|first=Andrew|date=March 2012|publisher=The Merck Veterinary Manual|access-date=March 20, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20120711145125/http://www.merckvetmanual.com/mvm/index.jsp?cfile=htm%2Fbc%2F23507.htm|archive-date=2012-07-11}}</ref> <ref name="Ghosh1999">{{Luaigh foilseachán|title=Antibody-Dependent Reductions in Mouse Hookworm Burden after Vaccination with ''Ancylostoma caninum'' Secreted Protein 1|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-infectious-diseases_1999-11_180_5/page/1674|journal=J Infect Dis|volume=180|issue=5|pages=1674–1681|date=January 1999|doi=10.1086/315059|pmid=10515831}}</ref> I measc na n-óstach eile tá [[Feoiliteoir|feoiliteoirí]] amhail [[Mac tíre|faolchúnna]], [[Sionnach|sionnaigh]], agus [[Cat|cait]], agus tuairiscíodh líon beag cásanna i ndaoine. <ref name="ADW" /> <ref name="Marquardt2000" /> Tá coinníollacha teo agus taise tábhachtach chun maireachtáil ''A. caninum'' a cheadú le linn na gcéimeanna saorbheathacha dá shaolré, agus mar sin tá sé teoranta den chuid is mó do réigiúin mheasartha, [[An Teochrios|trópaiceacha]] agus fothrópaiceacha. <ref name="Olsen1986">{{Cite book-en|author=Olsen W|year=1986|title=Animal Parasites: their lifecycles and ecology|edition=3rd|publisher=Dover|pages=[https://archive.org/details/animalparasitest0000olse/page/399 399–416]|isbn=978-0486651262|url=https://archive.org/details/animalparasitest0000olse/page/399}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFOlsen_W1986">Olsen W (1986). [[iarchive:animalparasitest0000olse/page/399|''Animal Parasites: their lifecycles and ecology'']] (3rd&nbsp;ed.). Dover. pp.&nbsp;[[iarchive:animalparasitest0000olse/page/399|399–416]]. [[Leabharuimhir Chaighdeánach Idirnáisiúnta|ISBN]]&nbsp;[[Speisialta:Foinsí Leabhar/978-0486651262|<bdi>978-0486651262</bdi>]].</cite></ref> <ref name="Cheng1986">{{Cite book-en|author=Cheng T|year=1986|title=General Parasitology|edition=2nd|publisher=Academic Press|pages=93, 508|isbn=978-0121707552}}</ref> I gcodanna den domhan ina gcomhlíontar na riachtanais aeráide seo ar nós [[Srí Lanca]], Oirdheisceart na hÁise, agus [[an Mhalaeisia]], is é ''A. caninum'' an phríomhchúis le galar na bpéisteanna crúcacha i [[Madra|gcainínigh]] . <ref name="MVM">{{Cite web-en|url=http://www.merckvetmanual.com/mvm/index.jsp?cfile=htm/bc/23507.htm|title=Hookworms in Small Animals|author=Peregrine|first=Andrew|date=March 2012|publisher=The Merck Veterinary Manual|access-date=March 20, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20120711145125/http://www.merckvetmanual.com/mvm/index.jsp?cfile=htm%2Fbc%2F23507.htm|archive-date=2012-07-11}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFPeregrine2012">Peregrine A (March 2012). [https://web.archive.org/web/20120711145125/http://www.merckvetmanual.com/mvm/index.jsp?cfile=htm%2Fbc%2F23507.htm "Hookworms in Small Animals"]. The Merck Veterinary Manual. Archived from [http://www.merckvetmanual.com/mvm/index.jsp?cfile=htm/bc/23507.htm the original] on 2012-07-11<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">March 20,</span> 2013</span>.</cite></ref> <ref name="Cheng1986" /> == Moirfeolaíocht == [[Íomhá:Anterior_end_of_A._caninum.jpg|mion| Béal agus fiacla ''A. caninum'']] [[Íomhá:Canine_hookworm_egg_1.JPG|mion| ''Ubh A.caninum'']] ''Bíonn baineannaigh A. caninum'' go hiondúil 14-16 mm ar fhad agus 0.5 mm ar leithead, agus tá na fireannaigh níos lú ag 10-12 mm ar fhad agus 0.36 mm ar leithead. <ref name="Marquardt2000">{{Cite book-en|author=Marquardt W|year=2000|edition=2nd|title=Parasitology and Vector Biology|publisher=Harcourt Academic|pages=370–376|isbn=978-0121707552}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFMarquardt_WDemareeGrieve2000">Marquardt W, Demaree, Grieve (2000). ''Parasitology and Vector Biology'' (2nd&nbsp;ed.). Harcourt Academic. pp.&nbsp;370–376. [[Leabharuimhir Chaighdeánach Idirnáisiúnta|ISBN]]&nbsp;[[Speisialta:Foinsí Leabhar/978-0121707552|<bdi>978-0121707552</bdi>]].</cite></ref> <ref name="Olsen1986">{{Cite book-en|author=Olsen W|year=1986|title=Animal Parasites: their lifecycles and ecology|edition=3rd|publisher=Dover|pages=[https://archive.org/details/animalparasitest0000olse/page/399 399–416]|isbn=978-0486651262|url=https://archive.org/details/animalparasitest0000olse/page/399}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFOlsen_W1986">Olsen W (1986). [[iarchive:animalparasitest0000olse/page/399|''Animal Parasites: their lifecycles and ecology'']] (3rd&nbsp;ed.). Dover. pp.&nbsp;[[iarchive:animalparasitest0000olse/page/399|399–416]]. [[Leabharuimhir Chaighdeánach Idirnáisiúnta|ISBN]]&nbsp;[[Speisialta:Foinsí Leabhar/978-0486651262|<bdi>978-0486651262</bdi>]].</cite></ref> Tá saicín cúplálach ag na fireannaigh, atá comhdhéanta de spicules cosúil le spine atá suite ar thrí gha matáin a ghreamaíonn an baineannach le linn cúplála. <ref name="ADW">{{Cite web-en|url=http://animaldiversity.ummz.umich.edu/accounts/Ancylostoma_caninum/|title=''Ancylostoma caninum''|author=Saeed|first=Sophia|year=2003|publisher=Animal Diversity Web|access-date=March 20, 2013}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFSaeed2003">Saeed S (2003). [http://animaldiversity.ummz.umich.edu/accounts/Ancylostoma_caninum/ "''Ancylostoma caninum''"]. Animal Diversity Web<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">March 20,</span> 2013</span>.</cite></ref> <ref name="Marquardt2000" /> <ref name="Olsen1986" /> Mar aon le néimeatóidí eile, tá easpa lascghéagán sa speirm. <ref name="ADW" /> Gné shainiúil de bhaill Strongylida is ea an saicín cúplálach, rud a fhágann gur bealach úsáideach é chun baill den fho - ord seo a shainaithint; úsáidtear é freisin chun baill laistigh den fho-ordú a idirdhealú de bharr difríochtaí i gcuma na saicíní idir [[Speiceas|speicis]] . <ref name="Marquardt2000" /> Tá [[Pit|bálta an]] ''A. caninum'' baineannaigh suite ag teorainn an dara agus an tríú deiridh den chorp. <ref name="ADW" /> Faightear fiacla ''A. caninum'' sa bhéalchapsúl agus roinntear iad i dtrí shraith. <ref name="ADW">{{Cite web-en|url=http://animaldiversity.ummz.umich.edu/accounts/Ancylostoma_caninum/|title=''Ancylostoma caninum''|author=Saeed|first=Sophia|year=2003|publisher=Animal Diversity Web|access-date=March 20, 2013}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFSaeed2003">Saeed S (2003). [http://animaldiversity.ummz.umich.edu/accounts/Ancylostoma_caninum/ "''Ancylostoma caninum''"]. Animal Diversity Web<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">March 20,</span> 2013</span>.</cite></ref> <ref name="Marquardt2000">{{Cite book-en|author=Marquardt W|year=2000|edition=2nd|title=Parasitology and Vector Biology|publisher=Harcourt Academic|pages=370–376|isbn=978-0121707552}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFMarquardt_WDemareeGrieve2000">Marquardt W, Demaree, Grieve (2000). ''Parasitology and Vector Biology'' (2nd&nbsp;ed.). Harcourt Academic. pp.&nbsp;370–376. [[Leabharuimhir Chaighdeánach Idirnáisiúnta|ISBN]]&nbsp;[[Speisialta:Foinsí Leabhar/978-0121707552|<bdi>978-0121707552</bdi>]].</cite></ref> Cruthaíonn dhá tarrshraith coibhéis an ghéill íochtaraigh, agus gobann sraith eile amach ón taobh droma agus is ionann é nach mór agus an giall uachtarach. <ref name="Marquardt2000" /> Tá trí rinn ag gach tarrshraith, agus is iad na cinn is faide chun na taobhanna na cinn is mó. <ref name="ADW" /> <ref name="Ruppert1994">{{Cite book-en|author=Ruppert E|year=1994|title=Invertebrate Zoology|edition=6th|publisher=Saunders College Pub|pages=[https://archive.org/details/invertebratezool0006rupp/page/293 293]|isbn=978-0030989803|url=https://archive.org/details/invertebratezool0006rupp/page/293}}</ref> Cé go bhfuil na tarrshraitheanna feiceálach, tá an tsraith dhroma i bhfolach níos doimhne sa bhéalchapsúl. <ref name="ADW" /> ==Tagairtí== {{Reflist}} [[Catagóir:Galair sheadánacha]] [[Catagóir:Seadáin mhadraí]] [[Catagóir:Ancylostomatidae]] [[Catagóir:Néimeatóidí le cur síos orthu in 1859]] [[Catagóir:Néimeatóidí seadánacha mamaigh]] [[Catagóir:Seadáin na gcat]] h7w0xok5qj0ub00le2f6pmmb1oz7tpj 0 113440 1320570 1213960 2026-07-14T19:53:22Z InternetArchiveBot 47196 Bluelink 2 books for [[Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260714sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1320570 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Ainmhí Bheo}} Is é '''víreas deinge''' ('''VDEIN''') is cúis le [[Fiabhras deinge|fiabhras deinge]]. Is [[víreas]] [[aigéad ribeanúicléasach]] ([[Aigéad ribeanúicléasach|ARN]]) muiscítiompartha é den fhine ''Flaviviridae''; ghéineas ''Flavivirus''. <ref name="Life10">{{Luaigh foilseachán|title=Dengue virus life cycle: viral and host factors modulating infectivity|journal=Cellular and Molecular Life Sciences|volume=67|issue=16|pages=2773–86|date=August 2010|pmid=20372965|doi=10.1007/s00018-010-0357-z}}</ref> <ref name="WHOp14">{{Cite book-en|author=WHO|url=http://whqlibdoc.who.int/publications/2009/9789241547871_eng.pdf|title=Dengue Guidelines for Diagnosis, Treatment, Prevention and Control|publisher=World Health Organization|year=2009|isbn=978-92-4-154787-1}}</ref> Fuarthas ceithre shéirítíopa den víreas, agus tá an cúigiú ceann tuairiscithe fós le deimhniú, <ref name="new_type">{{Luaigh foilseachán|title=Tropical medicine. Surprising new dengue virus throws a spanner in disease control efforts|url=https://archive.org/details/sim_science_2013-10-25_342_6157/page/415|journal=Science|volume=342|issue=6157|pages=415|date=October 2013|pmid=24159024|doi=10.1126/science.342.6157.415|bibcode=2013Sci...342..415N}}</ref> <ref name="Dwivedi genomics">Dwivedi, V. D., Tripathi, I. P., Tripathi, R. C., Bharadwaj, S., & Mishra, S. K. (2017). Genomics, proteomics and evolution of ''Dengue virus''. Briefings in functional genomics.16(4): 217–227, https://doi.org/10.1093/bfgp/elw040</ref> <ref name=":1">{{Luaigh foilseachán|author=Taylor-Robinson|first=Andrew W.|date=2016-03-03|title=A Putative Fifth Serotype of Dengue - Potential Implications for Diagnosis, Therapy and Vaccine Design|url=https://www.graphyonline.com/archives/IJCMM/2016/IJCMM-101/index.php?page=abstract|journal=International Journal of Clinical & Medical Microbiology|language=en|volume=2016|doi=10.15344/2456-4028/2016/101|issn=2456-4028}}</ref> agus is féidir le gach ceann acu a bheith ina chúis le speictream iomlán an ghalair. <ref name="Life10" /> Mar sin féin, d’fhéadfadh tuiscint na n-eolaithe ar an víreas deinge a bheith róshimplí mar, seachas grúpaí antaigineacha ar leith, is cosúil go bhfuil ''contanam'' ann. <ref name="SciDaily18Sep1915">{{Lua idirlín|url=https://www.sciencedaily.com/releases/2015/09/150918132028.htm|work=ScienceDaily}}</ref> D'aithin an staidéar céanna seo 47 tréithchineál den ''víreas deinge'' . <ref>{{Lua idirlín|url=http://www.ndtv.com/health/a-second-time-dengue-infection-can-be-life-threatening-says-research-1219146|work=NDTV}}</ref> Ina theannta sin, cuireann comh-ionfhabhtú le agus easpa tástálacha gasta le haghaidh ''víreas Zika'' agus ''chikungunya'' casadh breise ar chúrsaí ionfhabhtaithe sa saol mar atá. <ref>{{Luaigh foilseachán|title=Arbovirus coinfection and co-transmission: A neglected public health concern?|journal=PLOS Biology|volume=17|issue=1|pages=e3000130|date=January 2019|pmid=30668574|pmc=6358106|doi=10.1371/journal.pbio.3000130}}</ref> Tá méadú suntasach tagtha ar ''víreas deinge'' le 20 bliain anuas, agus é ar cheann de na pataiginí daonna is measa a iompraíonn muiscítí a gcaithfidh tíortha trópaiceacha déileáil leo. Tugann meastacháin reatha le fios go dtarlaíonn oiread agus 390 milliún ionfhabhtú gach bliain, agus is léir de réir a chéile go bhfuil go leor ionfhabhtuithe deinge aisiomptómach nó fochliniciúil. <ref>{{Luaigh foilseachán|title=The global distribution and burden of dengue|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2013-04-25_496_7446/page/504|journal=Nature|volume=496|issue=7446|pages=504–7|date=April 2013|pmid=23563266|pmc=3651993|doi=10.1038/nature12060|bibcode=2013Natur.496..504B}}</ref> ==Tagairtí== [Catagóir:Flavaivíris]] [[Catagóir:Fiabhras dengue]] 9au2qdp5tiqod9lb1s6avctm79lq4ly 0 113441 1320541 1295655 2026-07-14T18:33:29Z InternetArchiveBot 47196 Bluelink 1 book for [[Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260714sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1320541 wikitext text/x-wiki {{Teideal iodálach}} {{WD Bosca Sonraí Ainmhí Bheo}} Is speiceas é '''''actinomyces israelii''''' de [[Baictéir|bhaictéir]] [[Baictéir Ghram-dheimhneacha|Gram-dheimhneach]] , slat-chruthach laistigh den ghéineas ''Actinomyces'' . Is eol dó a bheith ag maireachtáil go coitianta ar agus laistigh de dhaoine, is pataigin faille é ''A. israelii'' agus is cúis le [[Achtanaimíocóis|hachtanaimíocóis]] é. Is eol go bhfuil go leor cineálacha den speiceas atá éagsúil go fiseolaíoch ann, cé nach anaerób éigeanta iad go léir. <ref>Levinson, W. ''Review of Medical Microbiology and Immunology''. </ref> Ainmníodh é as anmáinlia Gearmánach James Israel (1848–1926), a rinne staidéar ar an orgánach don chéad uair isa bhliain 1878. <ref>{{Luaigh foilseachán|author=Olender|first=Alina|date=2013|title=The cause of Actinomyces canalictulis|journal=Annals of Agricultural and Environmental Medicine|volume=20|pages=742–744}}</ref> == Pataigineas == Is minic gurb é ''A. israelii'' is cúis le hachtanaimíocóis. Is é ''A. israelii'' is minice is cúis le hachtanaimíocóis. <ref>{{Luaigh foilseachán|author=Wade|first=William G.|date=2015-04-01|title=Actinomyces and Related Organisms in Human Infections|journal=Clinical Microbiology Reviews|language=en|volume=28|issue=2|pages=419–442|doi=10.1128/CMR.00100-14|issn=0893-8512|pmid=25788515|pmc=4402957}}</ref> Is gnáthchoilíneach é den fhaighin, <ref name="Hoffman2012">{{Cite book-en|author=Hoffman|first=Barbara|title=Williams gynecology, 2nd edition|publisher=McGraw-Hill Medical|location=New York|year=2012|isbn=978-0071716727}}</ref> drólann agus béal. <ref>{{Cite web-en|url=https://www.medicalnewstoday.com/articles/245144.php|title=Actinomycosis: Causes, types, symptoms, and diagnosis|date=25 September 2018|language=en|work=Medical News Today|access-date=2019-07-04}}</ref> Bunaítear ionfhabhtú ar dtús trí shárú ar an mbacainn mhúcóis le linn nósanna imeachta éagsúla (fiaclóireachta, gastraistéigeacha), asú, nó paiteolaíocht cosúil le díbhéartaiclíteas. <ref>{{Luaigh foilseachán|author=Valour|first=Florent|date=5 July 2014|title=Actinomycosis: etiology, clinical features, diagnosis, treatment, and management|journal=Infection and Drug Resistance|volume=7|pages=183–197|pmc=4094581|pmid=25045274|doi=10.2147/IDR.S39601}}</ref> Tugtar an "chéim chlasaiceach" ar chéim ainsealach an ghalair seo freisin, mar is minic go dtugann soláthraithe cúram sláinte neamhaird ar an ngéarchéim luath. Tá fás mall comhtheagmhálach, a dhéanann neamhaird ar phlánaí fíochán ina chomhartha sóirt aige, agus a chruthaíonn conair, a d'fhéadfadh é féin a leigheas agus a d'fhéadfadh tarlú arís freisin go spontáineach, rud a fhágann go mbíonn loit dlúthshnáithíneach ann. Is minic a shainaithnítear an lot seo mar "''wooden''". Cruthaítear gráinníní sulfair i mbrachadh lárnach timpeallaithe ag neodraífilí. Tá an meascán orgánach seo beagnach diagnóiseach ar ''A. Iosrael.'' <ref>{{Luaigh foilseachán|title=Actinomycosis: etiology, clinical features, diagnosis, treatment, and management|year=2014|doi=10.2147/IDR.S39601|pmc=4094581|author=Ferry|first=Tristan|journal=Infection and Drug Resistance|volume=7|pages=183–197|pmid=25045274}}</ref> == Cóireáil == Is féidir ''A. israelii'' a leigheas agus is féidir é a chóireáil le antaibheathaigh. Is féidir le tuaslagán hipeaclóiríte sóidiam agus hiodrocsaíd chailciam araon a bheith an-éifeachtach chun ''A. Iosrael'' a mharú nuair a bhíonn ionfhabhtú mar thoradh air.<ref>{{Cite journal|last1=Barnard|first1=D.|last2=Davies|first2=J.|last3=Figdor|first3=D.|date=1996–1999|title=Susceptibility of Actinomyces israelii to antibiotics, sodium hypochlorite and calcium hydroxide|url=https://archive.org/details/sim_international-endodontic-journal_1996-09_29_5/page/320|journal=International Endodontic Journal|language=en|volume=29|issue=5|pages=320–326|doi=10.1111/j.1365-2591.1996.tb01392.x|pmid=9206415|issn=0143-2885}}</ref> ==Naisc sheachtracha== * [http://bacdive.dsmz.de/index.php?search=151&submit=Search Type strain of ''Actinomyces israelii'' at Bac''Dive'' - the Bacterial Diversity Metadatabase] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160530135021/http://bacdive.dsmz.de/index.php?search=151&submit=Search |date=2016-05-30 }} ==Tagairtí== [[Catagóir:Baictéir Ghram-dheimhneacha]] [[Catagóir:Actinomycetales]] [[Catagóir:Baictéir a thuairiscítear in 1898]] 1rnaattxa7rx3hbbs5dc2ix50u6n43b 0 113451 1320572 1258440 2026-07-14T19:57:23Z InternetArchiveBot 47196 Bluelink 3 books for [[Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260714sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1320572 wikitext text/x-wiki {{Teideal iodálach}} {{WD Bosca Sonraí Ainmhí Bheo}} Is [[géineas]] é '''''Mycobacterium''''' de níos mó ná 190 speiceas san fhíleam Actinomycetota, a shanntar a fhine féin, Mycobacteriaceae. Áirítear leis an ngéineas seo [[Pataigin|pataiginí]] arb eol dóibh a bheith ina gcúis le galair thromchúiseacha i mamaigh, lena n-áirítear eitinn (''[[:en:Mycobacterium_tuberculosis|M. tuberculosis]]'') agus lobhra (M. leprae) i ndaoine. Ciallaíonn an réimír [[An Ghréigis|Gréagach]] ''myco-'' 'fungas', ag tagairt dá dhromchla atá cosúil le múscán. Ós rud é go bhfuil cillbhallaí ag an ghéineas seo le ciseal seachtrach ar mhórán lipide, ina bhfuil tiúchain arda d'aigéad miocóileach, <ref name="pmid32470138">{{Luaigh foilseachán|title=The thick waxy coat of mycobacteria, a protective layer against antibiotics and the host's immune system|journal=The Biochemical Journal|volume=477|issue=10|pages=1983–2006|date=May 2020|pmid=32470138|pmc=7261415|doi=10.1042/BCJ20200194|url=}}</ref> úsáidtear ruaimniú aigéadobach aigéadobaí chun béim a chur ar a gcuid frithsheasmhachta in aghaidh aigéad, i gcomparáid le cineálacha ceall eile. <ref name="Pennington_2021">{{Luaigh foilseachán|title=Approach to the diagnosis and treatment of non-tuberculous mycobacterial disease|journal=Journal of Clinical Tuberculosis and Other Mycobacterial Diseases|volume=24|pages=100244|date=August 2021|pmid=34036184|pmc=8135042|doi=10.1016/j.jctube.2021.100244}}</ref> Go ginearálta bíonn speicis míceabaictéarach, éagluaisteach, agus in ann fás le cothaithigh íosta. Roinntear an géineas bunaithe ar tháirgeadh lí agus ráta fáis gach speicis. <ref name="Forbes_2018">{{Luaigh foilseachán|title=Practical Guidance for Clinical Microbiology Laboratories: Mycobacteria|journal=Clinical Microbiology Reviews|volume=31|issue=2|pages=e00038–17|date=April 2018|pmid=29386234|pmc=5967691|doi=10.1128/CMR.00038-17}}</ref> Cé gur ''Mycobacterium'' iad formhór na speiceas neamhphataigineach, cuireann cillbhalla sainiúil an ghéinis le himghabháil ó chosaintí an óstaigh. <ref name="Dulberger_2020">{{Luaigh foilseachán|title=The mycobacterial cell envelope - a moving target|journal=Nature Reviews. Microbiology|volume=18|issue=1|pages=47–59|date=January 2020|pmid=31728063|doi=10.1038/s41579-019-0273-7}}</ref> == Micribhitheolaíocht == === Moirfeolaíocht === [[Íomhá:Model_of_the_Mycobacterial_Cell_Envelope.png|mion| Samhail d'imchlúdach na cille Mycobacterium spp. le struchtúir phróitéine tríthoiseach]] Tá míceabaictéir aeróbach agus slatchruthach, 0.2-0.6 µm ar leithead agus 1.0-10 µm ar fad. Go ginearálta bíonn siad éagluaisteach, ach amháin i gcás an speicis ''Mycobacterium marinum'', a bhfuil sé léirithe go bhfuil siad gluaisteach laistigh de macrafagaigh. a léiríodh a bheith motile laistigh de mhacrafagaigh .<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Mycobacterium marinum escapes from phagosomes and is propelled by actin-based motility|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-experimental-medicine_2003-11-03_198_9/page/n86|journal=The Journal of Experimental Medicine|volume=198|issue=9|pages=1361–1368|date=November 2003|pmid=14597736|pmc=2194249|doi=10.1084/jem.20031072}}</ref> Tá capsúil ag na míceabaictéir agus ní chruthaíonn an chuid is mó acu ionspóir. Tá sé léirithe go bhfuil ''M. marinum'' agus b'fhéidir ''M. bovis'' [[Spór|in ann spórú]] ; <ref>{{Luaigh foilseachán|title=Sporulation in mycobacteria|url=https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_2009-06-30_106_26/page/10781|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America|volume=106|issue=26|pages=10781–10786|date=June 2009|pmid=19541637|pmc=2705590|doi=10.1073/pnas.0904104106|bibcode=2009PNAS..10610781G}}</ref> áfach, cuireadh i gcoinne an mhaímh seo i tuilleadh taighde. <ref>{{Luaigh foilseachán|title=Do mycobacteria produce endospores?|url=https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_2010-01-12_107_2/page/878|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America|volume=107|issue=2|pages=878–881|date=January 2010|pmid=20080769|pmc=2818926|doi=10.1073/pnas.0911299107|bibcode=2010PNAS..107..878T}}</ref> Is é an tréith idirdhealaitheach de gach speiceas Mycobacterium; cillbhalla tiubh, hidreafóbach, ina bhfuil tiúchain arda d'aigéad miocóileach déanta as peiptídigliocán agus arabinogalactan, agus na comhpháirteanna uathúla seo ag tairiscint targaidí do dhrugaí nua eitinn. <ref name="BhamidiS">{{Cite book-en|year=2009|title=Bacterial Polysaccharides: Current Innovations and Future Trends|publisher=Caister Academic Press|isbn=978-1-904455-45-5}}</ref> === Fiseolaíocht === Fásann go leor speiceas Mycobacterium go héasca le híoschothaithigh, ag baint úsáide as amóinia agus/nó aimínaigéid mar fhoinsí nítrigine agus gliocról mar fhoinse carbóin i láthair salann mianrach. Athraíonn teochtaí don fhás optamach is féidir idir speicis agus tosca fáis, idir 25 agus 45 °C. Is féidir an chuid is mó de na speicis ''Mycobacterium'', lena n-áirítear an chuid is mó de na speicis atá ábhartha go cliniciúil, a shaothrú in agar fola. Mar sin féin, fásann roinnt speiceas go han-mhall mar gheall ar thimthriallta atáirgthe thar a bheith fada, mar shampla ''M. leprae'' a éilíonn 12 lá in aghaidh an timthrialla deighilte i gcomparáid le 20 nóiméad do roinnt tréithchineálacha E. coli. === Éiceolaíocht === De bhrí go bhfuil ''Mycobacterium tuberculosis'' agus ''M. leprae'' pataigineach, ní bhíonn an chuid is mó de na míceabaictéir ina gcúis le galar mura dtéann siad isteach i loit craicinn díobh siúd a bhfuil mífheidhmiú scamhógach agus/nó imdhíonachta orthu, in ainneoin iad a bheith forleathan ar fud timpeallachtaí uisceacha agus trastíre. Trí fhoirmiú bhithsceo, frithsheasmhacht cillbhallaí in aghaidh clóirín, agus ceangal le haiméibí, is féidir le míceabaictéir teacht slán ó éagsúlacht strustóirí comhshaoil. Ní thacaíonn na meáin agar a úsáidtear don chuid is mó de thástáil uisce le fás míceabaictéar, rud a fhágann nach dtugtar faoi deara é i gcórais bhardasacha agus ospidéil. === Géanómaíocht === Tá na céadta géanóim ''Mycobacterium'' curtha in ord (seicheamhú) iomlán.<ref>{{Cite web |title=JGI GOLD {{!}} Projects |url=https://gold.jgi.doe.gov/projects?Project.Is+Public=Yes&Organism.Organism+Name=Mycobacterium&Organism.Organism+Name=Mycobacterium&Project.Project+Status=Complete+and+Published&Project.Is+Public=Yes&Project.Project+Status=Complete+and+Published |access-date=2023-05-13 |website=gold.jgi.doe.gov}}</ref> Réimsíonn méideanna na ngéanóm ó chinn réasúnta beag (.i. ''M. leprae'') go dtí cinn sách mór, mar ''M. vulneris'', ag ionchódú 6,653 próitéin, níos mó ná na ~6000 próitéin de ghiosta eocarótach.<ref>{{cite journal |vauthors=Croce O, Robert C, Raoult D, Drancourt M |date=May 2014 |title=Draft Genome Sequence of Mycobacterium vulneris DSM 45247T |journal=Genome Announcements |volume=2 |issue=3 |doi=10.1128/genomeA.00370-14 |pmc=4014686 |pmid=24812218}}</ref> {| class="wikitable" |+Eolas Géanómaíochta Códaithe Próitéin ! Orgánach ! Líon Géin Chódaithe Próitéin |- | ''M. intracellulare'' | 5,289 <ref>{{Cite web-en|url=https://www.uniprot.org/proteomes/UP000595205|title=UniProt|work=www.uniprot.org|access-date=2023-05-07}}</ref> |- | ''M. colombiense'' | 5,084 <ref>{{Cite web-en|url=https://www.uniprot.org/proteomes/UP000250915|title=UniProt|work=www.uniprot.org|access-date=2023-05-07}}</ref> |- | ''M. leprae'' | 1,603 <ref name="uniprot_UP000000806">{{Cite web-en|url=https://www.uniprot.org/proteomes/UP000000806|title=UniProt|work=www.uniprot.org|access-date=2023-05-07}}</ref> |- | ''M. eitinn'' | 3,995 <ref name="uniprot_UP000000806" /> |- | ''M. smegmatis'' | 6,602 <ref>{{Cite web-en|url=https://www.uniprot.org/proteomes/UP000000757|title=UniProt|work=www.uniprot.org|access-date=2023-05-07}}</ref> |- | ''M. chelonae'' | 4,948 <ref>{{Cite web-en|url=https://www.uniprot.org/proteomes/UP000317728|title=UniProt|work=www.uniprot.org|access-date=2023-05-07}}</ref> |} == Pataigineacht == === Coimpléasc ''Mycobacterium tuberculosis'' === === Lobhra === === ''Mycobacteria'' neamh-eitinn === === Fachtóirí nimhneachta === {| class="wikitable" |+Eolas faoi Ionfhabhtú ''Mycobacterial'' ! Orgánach ! Comharthaí Coitianta Ionfhabhtaithe ! Cóireálacha Aitheanta ! '''Cásanna a Tuairiscíodh (Réigiún, Bliain)''' |- | ''M. eitinn'' | Tuirse, meáchain caillteanas, fiabhras, hemoptysis, pian cófra. <ref>{{Cite web-en|url=https://www.cdc.gov/tb/publications/factsheets/general/tb.htm|title=Fact Sheets {{!}} General {{!}} Tuberculosis: General Information {{!}} TB {{!}} CDC|date=2022-08-17|language=en-us|work=www.cdc.gov|access-date=2023-04-25}}</ref> | isoniazid INH, rifampin, pyrazinamide, ethambutol. <ref>{{Cite web-en|url=https://www.lung.org/lung-health-diseases/lung-disease-lookup/tuberculosis/treating-and-managing|title=Diagnosing and Treating Tuberculosis|language=en|work=American Lung Association|access-date=2023-04-25}}</ref> | 1.6 Milliún (Domhanda, 2021) <ref>{{Cite web-en|url=https://www.who.int/teams/global-tuberculosis-programme/tb-reports/global-tuberculosis-report-2022|title=Global Tuberculosis Report 2022|language=en|work=www.who.int|access-date=2023-05-07}}</ref> |- | ''M. leprae'' ''M. lepromatosis'' | Mídhathú craicinn, forbairt nodule, craiceann tirim, caillteanas malaí agus/nó fabhraí, numbness, fuil srón, pairilis, daille, pian nerve. <ref name="www.cdc.gov_2018">{{Cite web-en|url=https://www.cdc.gov/leprosy/symptoms/index.html|title=Signs and Symptoms {{!}} Hansen's Disease (Leprosy) {{!}} CDC|date=2018-10-22|language=en-us|work=www.cdc.gov|access-date=2023-04-25}}</ref> | dapson, rifampicin, clofazimine. <ref name="www.cdc.gov_2018" /> | 133,802 (Domhanda, 2021) <ref>{{Cite web-en|url=https://www.who.int/publications-detail-redirect/who-wer9736-429-450|title=Global leprosy (Hansen disease) update, 2021: moving towards interruption of transmission|language=en|work=www.who.int|access-date=2023-05-07}}</ref> |- | ''M. avium'' casta | Craiceann tairisceana, boils a fhorbairt nó vesicles pus-líonadh, fiabhras, chills, pianta matáin. <ref>{{Cite web-en|url=https://www.cdc.gov/hai/organisms/mycobacterium.html|title=Mycobacterium abscessus in Healthcare Settings {{!}} HAI {{!}} CDC|date=2021-11-15|language=en-us|work=www.cdc.gov|access-date=2023-04-27}}</ref> | clarithromycin, azithromycin, amikacin, cefoxitin, imipenem. <ref>{{Luaigh foilseachán|title=Treatment for Mycobacterium abscessus complex-lung disease|journal=Journal of the Formosan Medical Association = Taiwan Yi Zhi|volume=119|pages=S58–S66|date=June 2020|pmid=32527504|doi=10.1016/j.jfma.2020.05.028|issue=Suppl 1}}</ref> | 3000 ( SAM, bliantúil ''measta'' ) |- | ''M. casta abscessus'' | Coughing, hemoptysis, fiabhras, loit cavitary. <ref name="Huang_2010">{{Luaigh foilseachán|title=Clinical outcome of Mycobacterium abscessus infection and antimicrobial susceptibility testing|journal=Journal of Microbiology, Immunology, and Infection = Wei Mian Yu Gan Ran Za Zhi|volume=43|issue=5|pages=401–406|date=October 2010|pmid=21075707|doi=10.1016/S1684-1182(10)60063-1}}</ref> | clarithromycin, amikacin, cefoxitin, imipenem. <ref name="Huang_2010" /> | Anaithnid |} == Stair == {{cladogram|title=Cladogram of Key Species|caption=|clades={{clade| style=font-size:75%;line-height:75%; |1={{clade |label1='''''Mycobacterium''''' |1={{clade |1={{clade |1=''[[Mycobacteroides chelonae|M. chelonae]]'' |2={{clade |1=''[[Mycobacterium fortuitum|M. fortuitum]]'' |2={{clade |1=''[[Mycobacterium flavescens|M. flavescens]]'' |2=''[[Mycobacterium smegmatis|M. smegmatis]]'' }} }} }} |2={{clade |1={{clade |1={{clade |1={{clade |1={{clade |1={{clade |1={{clade |1={{clade |1=''[[Mycobacterium avium complex|M. avium]]'' |2=''[[Mycobacterium avium complex|M. intracellulare]]'' }} |2={{clade |1=''[[Mycobacterium kansasii|M. kansasii]]'' |2=''[[Mycobacterium scrofulaceum|M. scrofulaceum]]'' }} }} |2={{clade |1=''[[Mycobacterium malmoense|M. malmoense]]'' |2=''[[Mycobacterium szulgai|M. szulgai]]'' }} }} |2={{clade |1=''[[Mycobacterium marinum|M. marinum]]'' |2=''[[Mycobacterium tuberculosis|M. tuberculosis]]'' }} }} |2=''[[Mycobacterium gordonae|M. gordonae]]'' }} |2=''[[Mycobacterium simiae|M. simiae]]'' }} |2=''[[Mycobacterium xenopi|M. xenopi]]'' }} |2={{clade |1=''[[Mycolicibacter nonchromogenicus|M. nonchromogenicum]]'' |2=''[[Mycolicibacter terrae|M. terrae]]'' }} }} }} |label2=[[Outgroup (cladistics)|outgroup]] |2=''[[Nocardia asteroides]]'' }} }}}} [[Íomhá:Phylogentic_Tree_of_Slowly-Growing_Mycobacterium_Tortoli_2017.png|mion| Crann fíliginiteach de bhaill atá ag fás go mall den ghéineas Mycobacterium]] [[Íomhá:Phylogentic_Tree_of_Rapidly-Growing_Mycobacterium_Tortoli_2017.png|mion| Crann fíliginiteach de bhaill atá ag fás go tapa den ghéineas ''Mycobacterium'', taobh leis an gcoimpléasc M. terrae. <ref>{{Luaigh foilseachán|title=The new phylogeny of the genus Mycobacterium: The old and the news|journal=Infection, Genetics and Evolution|volume=56|pages=19–25|date=December 2017|pmid=29030295|doi=10.1016/j.meegid.2017.10.013}}</ref>]] === Roinn beartaithe den ghéineas === * '''''Mycobacterium''''' bunaithe ar an Clade Eitinn-Simiae atá ag Fás go Mall * ''Mycobacteroides'' bunaithe ar an clade Abscessus-Chelonae atá ag fás go tapa * ''Mycolicibacillus'' bunaithe ar an clade Triviale Ag fás go mall * ''Mycolicibacter'' bunaithe ar an gcladach Terrae atá ag fás go mall * ''Mycolicibacterium'' bunaithe ar an cumhdach Fortutum-Vaccae atá ag Fás go Mear == Diagnóis == <gallery mode="packed" heights="170"> Íomhá:Mycobacterium_tuberculosis_Ziehl-Neelsen_stain_02.jpg|''Mycobacterium tuberculosis'' on Ziehl-Neelsen stain Íomhá:Slant_tubes_of_Löwenstein-Jensen_medium_with_control,_M_tuberculosis,_M_avium_and_M_gordonae.jpg|Slant tubes of Löwenstein-Jensen medium. Íomhá:Mycobacteria_Growth_Indicator_Tube_(MGIT)_samples_in_ultraviolet_light.jpg|MGIT samples emitting fluorescence in ultraviolet light </gallery> == Míceabaictéarafagaigh == == Mícóisídí == == Nótaí == <references group="note" /> == Tagairtí == {{Reflist|2}} == Naisc sheachtracha == * [https://www.bv-brc.org/view/Taxonomy/1763 Ionad Acmhainne Bithfhaisnéisíochta Baictéarach agus Víreasach] : Géanóim, próitéiní, epitopes, agus conairí mícéabaictéar * [https://www.merckmanuals.com/professional/infectious-diseases/mycobacteria Lámhleabhar Merck - Mycobacteria] * [https://mycobrowser.epfl.ch/ Mycobrowser] : Bunachar sonraí géanómaíochta agus próitéamaíocha le haghaidh mícabhaictéir phataigineacha * [https://www.cdc.gov/hai/organisms/nontuberculous-mycobacteria.html CDC - Ionfhabhtuithe Mycobacteria Nontuberculous (NTM).] * [http://app.chuv.ch/prasite/index.html PRASITE: Mycobacteria a Aithint] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201027225408/http://app.chuv.ch/prasite/index.html |date=2020-10-27 }} * [https://web.archive.org/web/20170302163233/http://www.webtb.org/ Cuibhreannas Géanómaíochta Struchtúrtha TB] [[Catagóir:Eitinn]] 05ridx54j76q9sfx4hy9lll95jlzjc8 0 113568 1320563 1279046 2026-07-14T19:32:12Z InternetArchiveBot 47196 Bluelink 1 book for [[Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260714sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1320563 wikitext text/x-wiki {{Teideal iodálach}} {{WD Bosca Sonraí Galar}} Is [[Víreas|víris]] mheánmhéide (90-100 nm ), neamh-[[Imchlúdach víris|imchlúdaithe]] (gan déchiseal lipidí seachtrach) iad adanaivíris (baill den [[Fine (bitheolaíocht)|fhine]] '''''Adenoviridae''''' ) le núicléacaipsid eicosaihéidreach ina bhfuil géanóm [[Aigéad dí-ocsairibeanúicléasach|ADN dhá shnáithe]] . <ref name="911adeno">{{Luaigh foilseachán|title=9.11H: Double-Stranded DNA Viruses- Adenoviruses|journal=Biology LibreTexts|date=25 June 2017|url=https://bio.libretexts.org/Bookshelves/Microbiology/Book%3A_Microbiology_(Boundless)/9%3A_Viruses/9._11%3A_DNA_Viruses_in_Eukaryotes/9.11H%3A_Double-Stranded_DNA_Viruses-_Adenoviruses#:~:text=Siadenovirus%2C%20and%20Ichtadenovirus.-,Genome,larger%20than%20other%20dsDNA%20viruses.|accessdate=6 January 2021|language=en}}</ref> Eascraíonn a n-ainm as a leithlisiú tosaigh ó [[Adanóidí|adenoidí]] daonna i 1953. <ref>{{Luaigh foilseachán|title=Isolation of a cytopathogenic agent from human adenoids undergoing spontaneous degeneration in tissue culture|url=https://archive.org/details/experimental-biology-and-medicine_1953-12_84_3/page/570|journal=Proceedings of the Society for Experimental Biology and Medicine|volume=84|issue=3|pages=570–3|date=December 1953|pmid=13134217|doi=10.3181/00379727-84-20714}}</ref> ==Víreolaíocht== == Aicmiú == Tá na [[Géineas|géinis]] seo a leanas san fhine seo :<ref>{{cite web |title=Virus Taxonomy: 2020 Release |url=https://ictv.global/taxonomy |publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses (ICTV) |date=March 2021 |access-date=22 May 2021}}</ref> * ''[[Atadenovirus]]'' * ''[[Aviadenovirus]]'' * ''[[Ichtadenovirus]]'' * ''[[Mastadenovirus]]'' (lena n-áirítear gach adanaivíreas daonna) * ''[[Siadenovirus]]'' * ''[[Testadenovirus]]'' ==Éagsúlacht bhitheolaíoch== I measc daoine, faoi láthair tá 88 adanaivíreas daonna (HAdVs) i seacht speiceas (Adanaivíreas daonna A go G):<ref>{{cite journal | vauthors = Dhingra A, Hage E, Ganzenmueller T, Böttcher S, Hofmann J, Hamprecht K, Obermeier P, Rath B, Hausmann F, Dobner T, Heim A | title = Molecular Evolution of Human Adenovirus (HAdV) Species C | journal = Scientific Reports | volume = 9 | issue = 1 | pages = 1039 | date = January 2019 | pmid = 30705303 | pmc = 6355881 | doi = 10.1038/s41598-018-37249-4 | doi-access = free | bibcode = 2019NatSR...9.1039D }}</ref> * [[Human adenovirus A|A]]: 12, 18, 31 * [[Human adenovirus B|B]]: 3, 7, 11, [[Adenovirus serotype 14|14]], 16, 21, 34, 35, 50, 55 * [[Human adenovirus C|C]]: 1, 2, 5, 6, 57<ref>{{cite journal | vauthors = Walsh MP, Seto J, Liu EB, Dehghan S, Hudson NR, Lukashev AN, Ivanova O, Chodosh J, Dyer DW, Jones MS, Seto D | title = Computational analysis of two species C human adenoviruses provides evidence of a novel virus | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-clinical-microbiology_2011-10_49_10/page/3482 | journal = Journal of Clinical Microbiology | volume = 49 | issue = 10 | pages = 3482–90 | date = October 2011 | pmid = 21849694 | pmc = 3187342 | doi = 10.1128/JCM.00156-11 }}</ref> * [[Human adenovirus D|D]]: 8, 9, 10, 13, 15, 17, 19, 20, 22, 23, 24, 25, 26, 27, 28, 29, 30, 32, 33, [[Adenovirus serotype 36|36]], 37, 38, 39, 42, 43, 44, 45, 46, 47, 48, 49, 51, 53, 54, 56,<ref>{{cite journal | vauthors = Robinson CM, Singh G, Henquell C, Walsh MP, Peigue-Lafeuille H, Seto D, Jones MS, Dyer DW, Chodosh J | title = Computational analysis and identification of an emergent human adenovirus pathogen implicated in a respiratory fatality | journal = Virology | volume = 409 | issue = 2 | pages = 141–7 | date = January 2011 | pmid = 21056888 | pmc = 3006489 | doi = 10.1016/j.virol.2010.10.020 }}</ref> 58, 59, 60, 62, 63,<ref>{{cite journal | vauthors = Singh G, Robinson CM, Dehghan S, Schmidt T, Seto D, Jones MS, Dyer DW, Chodosh J | title = Overreliance on the hexon gene, leading to misclassification of human adenoviruses | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-virology_2012-04_86_8/page/4693 | journal = Journal of Virology | volume = 86 | issue = 8 | pages = 4693–5 | date = April 2012 | pmid = 22301156 | pmc = 3318657 | doi = 10.1128/jvi.06969-11 }}</ref> 64, 65, 67, 69,<ref>{{cite journal | vauthors = Singh G, Zhou X, Lee JY, Yousuf MA, Ramke M, Ismail AM, Lee JS, Robinson CM, Seto D, Dyer DW, Jones MS, Rajaiya J, Chodosh J | title = Recombination of the epsilon determinant and corneal tropism: Human adenovirus species D types 15, 29, 56, and 69 | journal = Virology | volume = 485 | pages = 452–9 | date = November 2015 | pmid = 26343864 | pmc = 4619159 | doi = 10.1016/j.virol.2015.08.018 }}</ref> 70, 71, 72, 73, 74, 75 * [[Human adenovirus E|E]]: 4 * [[Human adenovirus F|F]]: 40, [[Human adenovirus 41|41]]<ref name=Lee2020>{{cite journal | vauthors = Lee B, Damon CF, Platts-Mills JA | title = Pediatric acute gastroenteritis associated with adenovirus 40/41 in low-income and middle-income countries | journal = Current Opinion in Infectious Diseases | volume = 33 | issue = 5 | pages = 398–403 | date = October 2020 | pmid = 32773498 | pmc = 8286627 | doi = 10.1097/QCO.0000000000000663 }}</ref> * [[Human adenovirus G|G]]: 52<ref>{{cite journal | vauthors = Jones MS, Harrach B, Ganac RD, Gozum MM, Dela Cruz WP, Riedel B, Pan C, Delwart EL, Schnurr DP | title = New adenovirus species found in a patient presenting with gastroenteritis | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-virology_2007-06_81_11/page/5978 | journal = Journal of Virology | volume = 81 | issue = 11 | pages = 5978–84 | date = June 2007 | pmid = 17360747 | pmc = 1900323 | doi = 10.1128/JVI.02650-06 }}</ref> Baineann tíopaí/séiritíopaí éagsúla le coinníollacha éagsúla :* [[galar riospráide]] (speicis HAdV-B agus C go príomha) * [[Galar riospráide]] (speicis HAdV-B agus C den chuid is mó) *[[Toinníteas]] (speicis HAdV-B agus D den chuid is mó) * [[Gastaireintríteas]] (cineálacha HAdV-F 40, 41, HAdV-G tíopa 52) * [[Murtall]] nó ''adipogenesis'' (HAdV-A tíopa 31, HAdV-C tíopa 5, HAdV-D tíopa 9, 36, 37) Glaonn An Coiste Idirnáisiúnta um Thacsanomaíocht Víreas (CITV)''Mastadenovirus Daonna'' ar A-G , toisc gur baill den ghéineas ''[[Mastadenovirus]]'' iad go léir. ==Tagairtí== [[Catagóir:Adenoviridae| ]] [[Catagóir:Finte víreasacha]] ac0b9ko003vvoz4ldvu7168wm0bbqlm 0 113636 1320519 1215936 2026-07-14T17:34:52Z InternetArchiveBot 47196 Bluelink 1 book for [[Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260714sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1320519 wikitext text/x-wiki [[File:Sea star regenerating legs.jpg|Athghiníonn ''Pycnopodia helianthoides'' (lus na gréine) a ghéaga.|thumb|upright=1.25]] [[File:Dwarf Yellow-headed gecko edit.jpg|thumb|upright=1.25|''Lygodactylus luteopicturatus'' (abhac gheiceo ceannbhuí)]] Is éard atá i gceist le h'''athghiniúint''' sa [[Bitheolaíocht|bhitheolaíocht]] ná an próiseas athnuachana, athchóirithe agus fáis fíocháin a dhéanann [[Géanóm|géanóim]], [[Cill (bitheolaíocht)|cealla]], [[Beothach|orgánaigh]], agus teacht aniar [[Éiceachóras|éiceolaíoch]] le luaineachtaí nó imeachtaí nádúrthaúrtha nó teagmhais a chruthaíonn suaitheadh nó damáiste. <ref name="Birbrair 2298–2314">{{Luaigh foilseachán|title=Role of pericytes in skeletal muscle regeneration and fat accumulation|journal=Stem Cells and Development|volume=22|issue=16|pages=2298–314|date=August 2013|pmid=23517218|pmc=3730538|doi=10.1089/scd.2012.0647}}</ref> Tá gach [[speiceas]] in ann athghiniúint, ó [[Baictéir|bhaictéir]] go daoine. <ref name="Carlson07">{{Cite book-en|title=Principles of Regenerative Biology|year=2007|publisher=Elsevier Inc.|url=http://www.sciencedirect.com/science/book/9780123694393|isbn=978-0-12-369439-3}}</ref> <ref name="Gabor">{{Luaigh foilseachán|title=Parameters governing bacterial regeneration and genetic recombination after fusion of Bacillus subtilis protoplasts|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-bacteriology_1979-03_137_3/page/1346|journal=Journal of Bacteriology|volume=137|issue=3|pages=1346–53|date=March 1979|pmid=108246|pmc=218319|doi=10.1128/JB.137.3.1346-1353.1979}}</ref> Is féidir le hathghiniúint a bheith iomlán <ref name="CompleteRegen">{{Cite web-en|url=http://pathol.med.stu.edu.cn/pathol/listEngContent2.aspx?ContentID=492|title=Graphic general pathology: 2.2 complete regeneration|author=Min|first=Su|year=2006|work=Pathology|publisher=pathol.med.stu.edu.cn|access-date=2012-12-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20121207231322/http://pathol.med.stu.edu.cn/pathol/listEngContent2.aspx?ContentID=492|archive-date=2012-12-07|quote=(1) Complete regeneration: The new tissue is the same as the tissue that was lost. After the repair process has been completed, the structure and function of the injured tissue are completely normal}}</ref> i gcás ina bhfuil an fíochán nua mar an gcéanna leis an bhfíochán caillte, <ref name="CompleteRegen" /> nó neamhiomlán <ref name="InCompleteRegen">{{Cite web-en|url=http://pathol.med.stu.edu.cn/pathol/listEngContent2.aspx?contentID=493|title=Graphic general pathology: 2.3 Incomplete regeneration|author=Min|first=Su|year=2006|work=Pathology|publisher=pathol.med.stu.edu.cn|access-date=2012-12-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20131110180450/http://pathol.med.stu.edu.cn/pathol/listEngContent2.aspx?contentID=493|archive-date=2013-11-10|quote=The new tissue is not the same as the tissue that was lost. After the repair process has been completed, there is a loss in the structure or function of the injured tissue. In this type of repair, it is common that granulation tissue (stromal connective tissue) proliferates to fill the defect created by the necrotic cells. The necrotic cells are then replaced by scar tissue.}}</ref> ina dhiaidh sin éiríonn an fíochán neacróiseach fiobróiseach . <ref name="InCompleteRegen" /> ==Tagairtí== [[Catagóir:Bitheolaíocht fhorbarthach]] [[Catagóir:Cneasú]] [[Catagóir:Bitheolaíocht fhorbarthach]] [[Catagóir:Aosúchas]] n3p5eaia96d0c9jqy95jwqn1axqiexx 0 113646 1320576 1238318 2026-07-14T20:01:15Z InternetArchiveBot 47196 Bluelink 1 book for [[Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260714sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1320576 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:Opiates_v_opioids.png|mion| Cairt ina leagtar amach na gnéithe struchtúracha a shainíonn codlaidínigh agus ópóidigh, lena n-áirítear idirdhealú idir struchtúir codlaidíneach leathshintéiseach agus iomlán shintéiseacha]] Is éard is '''codlaidíneach''' ann ná substaint [[alcalóideach]] a dhíorthaítear ó [[óipiam]] (nó tuí phoipín ).<ref>{{Cite web-en|url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/opioid|title=Definition of OPIOID|date=2023-11-06|language=en|work=www.merriam-webster.com|access-date=2023-11-11}}</ref> Tá difríocht idir é agus an téarma comhchosúil ''[[ópóideach]]'' sa mhéid is go n-úsáidtear an dara ceann chun gach substaint, nádúrtha agus sintéiseach, a cheanglaíonn le gabhdóirí ópóideacha san inchinn (lena n-áirítear freasaithigh).<ref>{{Cite book-en|url=https://books.google.com/books?id=s8CXrbimviMC&pg=PA268|title=Pharmacology and Physiology for Anesthesia: Foundations and Clinical Application: Expert Consult - Online and Print|author=Hemmings|first=Hugh C.|publisher=Elsevier Health Sciences|year=2014|isbn=978-1437716795|quote=Opiate is the older term classically used in pharmacology to mean a drug derived from opium. It has been used in the past to refer to drugs with opium-like effects, but that use is dated. Opioid, a more modern term, is used to designate all substances, both natural and synthetic, that bind to opioid receptors (including antagonists).}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://oxfordmedicaleducation.com/palliative-care/opioids/|teideal=Opioids|údar=Oxford Medical Education|dáta=2015-09-01|language=en-GB|work=Oxford Medical Education|dátarochtana=2024-10-12}}</ref> [[Íomhá:Codein - Codeine.svg|clé|mion|[[cóidín]]]] Is comhdhúile [[alcalóideach|alcalóideacha]] iad codlaidínigh a fhaightear go nádúrtha sa phlanda codlaidín ''[[Codlaidín|Papaver somniferum]]''.<ref> {{Cite web-en|url=http://dictionary.reference.com/browse/Opiate|title=Opiate - Definitions from Dictionary.com|publisher=dictionary.reference.com|access-date=2008-07-04}} </ref> I measc na gcomhdhúile sícighníomhacha a fhaightear sa phlanda seo tá [[moirfín]], [[cóidín]] agus téibín. Baineadh úsáid as codlaidínigh le fada le haghaidh riochtaí leighis éagsúla, le fianaise ar thrádáil agus ar úsáid na gcodlaidíneach le haghaidh faoisimh ó phian chomh luath leis an ochtú haois AD.<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Brownstein|first=M J|date=1993-06-15|title=A brief history of opiates, opioid peptides, and opioid receptors.|url=https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_1993-06-15_90_12/page/5391|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America|volume=90|issue=12|pages=5391–5393|issn=0027-8424|pmid=8390660|pmc=46725|doi=10.1073/pnas.90.12.5391|bibcode=1993PNAS...90.5391B}}</ref> Meastar go bhfuil an chuid is mó de na codlaidínigh ina ndrugaí a bhfuil acmhainneacht measartha nó ard mí-úsáide acu agus tá siad liostaithe ar “Sceidil um Rialú Substaintí Coiscthe” éagsúla faoin ''Uniform Controlled Substances Act'' de chuid Stáit Aontaithe Mheiriceá. == Féach freisin == * [[Ópóideach]] ==Tagairtí== [[Catagóir:Alcalóidigh óipiam nádúrtha]] [[Catagóir:Codlaidínigh]] <references /> [[Catagóir:Anailgéisigh]] ku6mcmhyei7ql4i88wdkm4m7jx8fvxh 0 114161 1320577 1223100 2026-07-14T20:02:36Z InternetArchiveBot 47196 Bluelink 1 book for [[Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260714sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1320577 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Galar}} Is [[ionfhabhtú]] é '''ionfhabhtú chonair an fhuail '''('''ICF''' ) a théann i bhfeidhm ar chuid de chonair an fhuail. <ref name="CDC2015">{{Cite web-en|url=https://www.cdc.gov/getsmart/community/for-patients/common-illnesses/uti.html|title=Urinary Tract Infection|date=17 April 2015|work=[[Centers for Disease Control and Prevention]] (CDC)|access-date=9 February 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160222034940/http://www.cdc.gov/getsmart/community/for-patients/common-illnesses/uti.html|archive-date=22 February 2016}}</ref> D’fhéadfadh go mbeadh an lamhnán ( cistíteas) nó an t-úiréadra ( úiréadraíteas) i gceist le hionfhabhtuithe íochtar chonair an fhuail agus cuireann ionfhabhtuithe uachtar chonair an fhuail isteach ar an duán ( [[Piolaineifríteas|piailineifríteas]] ). <ref name="EM2011">{{Luaigh foilseachán|title=Diagnosis and management of urinary tract infection and pyelonephritis|url=https://archive.org/details/sim_emergency-medicine-clinics-of-north-america_2011-08_29_3/page/539|journal=Emergency Medicine Clinics of North America|volume=29|issue=3|pages=539–552|date=August 2011|pmid=21782073|doi=10.1016/j.emc.2011.04.001}}</ref> I measc na gcomharthaí ó ionfhabhtú íochtar chonair an fhuail tá pian osphúbasach, mún pianmhar (diosúria), minicíocht agus práinne múin in ainneoin lamhnán folamh a bheith agat. <ref name="CDC2015" /> Ar an láimh eile, tá comharthaí ionfhabhtaithe duáin níos sistéamaí agus áirítear leo [[fiabhras]] nó pian cliathánach de ghnáth i dteannta le hairíonna ICF níos ísle. <ref name="EM2011" /> Is annamh a d’fhéadfadh an fual a bheith fuilsmeartha . <ref name="Sal2011">{{Luaigh foilseachán|title=Urinary tract infections in women|journal=European Journal of Obstetrics, Gynecology, and Reproductive Biology|volume=156|issue=2|pages=131–136|date=June 2011|pmid=21349630|doi=10.1016/j.ejogrb.2011.01.028}}</ref> D’fhéadfadh na hairíonna a bheith doiléir nó neamhshonrach in othair ag foircinn an aoise (.i.. in othair atá an-óg nó sean).. <ref name="CDC2015" /> <ref name="Elder2011">{{Luaigh foilseachán|title=Diagnosis and management of urinary infections in older people|journal=Clinical Medicine|volume=11|issue=1|pages=80–83|date=February 2011|pmid=21404794|pmc=5873814|doi=10.7861/clinmedicine.11-1-80}}</ref> ==Nóta== Is minic a úsáidtear na téarmaí "Conair an Fhuail" agus "Córas úiríneach" go hidirmhalartaithe, ach tá bríonna ar leith acu i dtéarmaíocht leighis: '''Conair an Fhuail''': Tagraíonn an téarma seo go sonrach do na horgáin agus na duchtanna a iompraíonn fual ó na duáin go taobh amuigh den chorp. Áirítear leis an gconair fuail; *[[Úiréadar|Na hÚiréadair]]: Feadáin a iompraíonn fual ó gach duán go dtí an lamhnán. *[[Lamhnán|An Lamhnán]]: Orgán toll a stórálann fual go dtí go bhfuil sé réidh le heisfhearadh. *[[Úiréadra|An tÚiréadra]]: An feadán a iompraíonn fual ón lamhnán go taobh amuigh den cholainn. '''Córas úiríneach''': Cuimsíonn an téarma seo raon feidhme níos leithne, lena n-áirítear na comhpháirteanna go léir a bhaineann le táirgeadh, stóráil, agus deireadh a chur le fual. Áirítear leis an gcóras úiríneach: *[[Duán|Na Duáin]]: Dhá orgán pónaire-chruthach a scagann táirgí dramhaíola agus substaintí breise ón fhuil chun fual a dhéanamh.. *[[Úiréadar|Na hÚiréadair]]: Feadáin a iompraíonn fual ó gach duán go dtí an lamhnán. *[[Lamhnán|An Lamhnán]]: Orgán toll a stórálann fual go dtí go bhfuil sé réidh le heisfhearadh. *[[Úiréadra|An tÚiréadra]]: An feadán a iompraíonn fual ón lamhnán go taobh amuigh den cholainn. Go hachomair, is fothacar de chonair an fhuailh é an córas úiríneach, ag díriú ar na conairí trína sreabhann fual tar éis do na duáin é a tháirgeadh. Áirítear leis an gcóras úiríneach na conairí seo chomh maith leis na duáin, atá freagrach as fual a tháirgeadh ==Tagairtí== [[Catagóir:Galair thógálacha]] [[Catagóir: Dálaí úireolaíocha]] 4xi6pkqry4dyd1d7k11eb6fpn1kn0kw 0 114737 1320588 1233583 2026-07-14T20:27:31Z InternetArchiveBot 47196 Bluelink 1 book for [[Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260714sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1320588 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Ainmhí Bheo}} Is [[Baictéir|baictéir]] iad '''baictéir phataigineacha''' a d'fhéadfadh a bheith ina gcúis le galar. <ref name="SherrisPathogen2014">{{Cite book-en|author=Ryan|first=Kenneth J.|title=Sherris Medical Microbiology|date=2014|publisher=McGraw Hill Education|location=New York|isbn=978-0-07-181826-1|pages=391–406|edition=6th}}</ref> Díríonn an t-alt seo ar na baictéir atá [[Pataigin|pataigineach]] do dhaoine. Bíonn an chuid is mó de [[Speiceas|na speicis]] baictéar neamhdhíobhálach agus is minic a bhíonn siad tairbheach, ach is féidir le cinn eile a bheith ina gcúis le galair [[Ionfhabhtú|galair ionfhabhtaíocha]]. Meastar go bhfuil líon na speiceas pataigineach seo i ndaoine níos lú ná céad. <ref>{{Luaigh foilseachán|author=McFall-Ngai|first=Margaret|date=2007-01-11|title=Adaptive Immunity: Care for the community|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2007-01-11_445_7124/page/153|journal=Nature|language=en|volume=445|issue=7124|pages=153|doi=10.1038/445153a|pmid=17215830|bibcode=2007Natur.445..153M|issn=0028-0836}}</ref> I gcodarsnacht leis sin, tá na mílte speiceas mar chuid d' fhlóra na stéige atá i g[[Conair ghastraistéigeach|conair an díleá]]. Tá an corp gan chosaint go leanúnach ar go leor speiceas baictéir, lena n-áirítear comhthíosaigh tairbhiúla, a fhásann ar an gcraiceann agus ar na seicní múcasacha, agus sapraifítí, a fhásann den chuid is mó san ithir agus in ábhar atá ag lobhadh. Tá cothaithigh sna sreabháin fola agus fíocháin atá leordhóthanach chun fás a chothú i go leor baictéar Tá meicníochtaí cosanta ag an gcorp a chuireann ar a chumas seasamh in aghaidh ionradh miocróbach ar a chuid fíocháin agus a thugann [[An_Córas_imdhíonachta|imdhíonacht]] nádúrtha nó [[An_córas_imdhíonachta_dúchasach|frithsheasmhacht dhúchasach]] dó i gcoinne go leor [[Miocrorgánach|miocrorgánach]] . Déantar baictéir phataigineacha a oiriúnú go speisialta agus tugtar meicníochtaí dóibh chun gnáthchosaintí an choirp a shárú, agus is féidir leo codanna den chorp a ionradh, amhail an fhuil, áit nach bhfaightear baictéir de ghnáth. Ní dhéanann roinnt pataiginí ionradh ach ar an [[Eipitéiliam|eipitéiliam]] dromchlaí, craiceann nó seicin mhúcasach, achtaistealaíonn go leor níos doimhne, ag scaipeadh trí na fíocháin agus á scaipeadh ag na sruthanna limfeach agus [[Córas_Imsruthaithe|fola]]. I gcásanna neamhchoitianta is féidir le miocrób pataigineach duine atá go hiomlán sláintiúil a ionfhabhtú, ach ní tharlaíonn ionfhabhtú de ghnáth ach amháin má dhéantar damáiste do mheicníochtaí cosanta an chomhlachta de bharr tráma áitiúil nó galar díblithe bunúsach, mar ghoin, meisce, fuarú, tuirse agus míchothú. I go leor cásanna, tá sé tábhachtach idirdhealú a dhéanamh idir [[Ionfhabhtú|ionfhabhtú]] agus coilíniú, is é sin nuair a bhíonn na baictéir ag déanamh beagán díobhála nó gan aon díobháil. Is é an baictéir eitinne ''Mycobacterium tuberculosis'' is cúis leis, ceann de na [[Galar|galair]] leis an t-ualach galair is airde air ná an eitinn, a mharaigh 1.4 milliún duine sa bhliain 2019, san Afraic fho-Shahárach den chuid is mó. Cuireann baictéir phataigineacha le galair eile atá tábhachtach ar fud an domhain, mar shampla [[Niúmóine|niúmóine]], ar féidir le baictéir cosúil le ''[[Staphylococcus]]'', ''[[Streptococcus]]'' agus ''Pseudomonas'', agus [[Nimhiú bia|tinnis bia-iompartha]], a d'fhéadfadh baictéir ar nós ''Shigella'', ''Campylobacter'', agus ''[[Salmonella]]'' a bheith ina gcúis leo. Bíonn baictéir phataigineacha ina gcúis freisin le hionfhabhtuithe amhail [[Teiteanas|teiteanas]], [[Fiabhras tíofóideach|''fiabhras tíofóideac''h]], [[An Diftéire|an diftéire]], [[Sifilis|sifilis]], agus [[Lobhra|lobhra]]. Is iad baictéir phataigineacha freisin is cúis le [[Mortlaíocht naíonán|mortlaíocht naíonán]] ard i d[[Tíortha i mbéal forbartha|tíortha i mbéal forbartha]].<ref name="SantoshamChan2013">{{cite journal|last1=Santosham|first1=Mathuram|last2=Chan|first2=Grace J.|last3=Lee|first3=Anne CC|last4=Baqui|first4=Abdullah H.|last5=Tan|first5=Jingwen|last6=Black|first6=Robert E.|title=Risk of Early-Onset Neonatal Infection with Maternal Infection or Colonization: A Global Systematic Review and Meta-Analysis|journal=PLOS Medicine|volume=10|issue=8|year=2013|pages=e1001502|issn=1549-1676|doi=10.1371/journal.pmed.1001502|pmid=23976885|pmc=3747995 |doi-access=free }}</ref> Mheas staidéar ar ualach domhanda an ghalair (SUDG) na rátaí báis domhanda ó (33) phataiginí baictéaracha, agus fuarthas amach gur chuir ionfhabhtuithe den sórt sin le bás amháin as gach 8 (nó ~7.7 milliún bás), rud a d'fhéadfadh gurb é an dara cúis báis is mó ar fud an domhain sa bhliain 2019.<ref>{{cite news |last1=Hou |first1=Chia-Yi |teideal=Bacterial infections linked to 1 in 8 deaths in 2019 |url=https://thehill.com/changing-america/well-being/prevention-cures/3748033-bacterial-infections-linked-to-1-in-8-deaths-in-2019/ |access-date=12 December 2022 |work=The Hill |date=23 November 2022}}</ref><ref name="10.1016/S0140-6736(22)02185-7">{{cite journal |last1=Ikuta |first1=Kevin S. |last2=Swetschinski |first2=Lucien R. |last3=Aguilar |first3=Gisela Robles |last4=Sharara |first4=Fablina |last5=Mestrovic |first5=Tomislav |last6=Gray |first6=Authia P. |last7=Weaver |first7=Nicole Davis |last8=Wool |first8=Eve E. |display-authors=et al. |title=Global mortality associated with 33 bacterial pathogens in 2019: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2019 |journal=The Lancet |date=21 November 2022 |volume=400 |issue=10369 |pages=2221–2248 |doi=10.1016/S0140-6736(22)02185-7 |pmid=36423648 |pmc=9763654 |language=English |issn=0140-6736 |doi-access=free}}</ref> Is féidir an chuid is mó de na baictéir phataigineacha a fhás i gcultúir agus iad a shainaithint trí ruaimnithe Gram agus modhanna eile. Is minic a dhéantar tástáil ar bhaictéir a fhástar ar an mbealach seo chun a fháil amach cé na hantaibheathaigh a bheidh ina gcóireáil éifeachtach don ionfhabhtú. Maidir le pataiginí anaithnide go dtí seo, is iad postaláidí Koch an caighdeán chun caidreamh cúisíoch a bhunú idir miocrób agus galar. ==Galair== Tá sainéifeacht ag gach speiceas agus bíonn le siomptóim i ndaoine atá ionfhabhtaithe dá bharr. Níl siomptóim ag roinnt daoine atá ionfhabhtaithe le baictéir phataigineacha. Tá daoine atá imdhíon-lagaithe níos soghabhálaí i leith baictéar pataigineach.<ref name="pmid32034433">{{cite journal|vauthors=Azoulay E, Russell L, Van de Louw A, Metaxa V, Bauer P, Povoa P, Montero JG, Loeches IM, Mehta S, Puxty K, Schellongowski P, Rello J, Mokart D, Lemiale V, Mirouse A|title=Diagnosis of severe respiratory infections in immunocompromised patients|journal=Intensive Care Medicine|volume=46|issue=2|pages=298–314|date=February 2020|pmid=32034433|pmc=7080052|doi=10.1007/s00134-019-05906-5|url=}}</ref> ==Soghabháltacht phataigineach== Bíonn roinnt baictéir phataigineacha ina gcúis le galar faoi choinníollacha áirithe, amhail iontráil tríd an gcraiceann trí ghearradh, trí ghníomhaíocht ghnéasach nó trí fheidhm imdhíonachta lagaithe. Tá roinnt speiceas [[Streptococcus|Streipteacocais]] agus [[Staphylococcus|Stafalacocais]] mar chuid den ghnáthmhicribhithra craicinn agus is gnách go gcónaíonn siad ar chraiceann sláintiúil nó sa réigiún srónfharaingeach. Ach d'fhéadfadh na speicis seo ionfhabhtaithe craicinn a thionscnamh. I measc na n-ionfhabhtaithe streipteacocúla tá [[seipsis]], [[niúmóine]], agus [[meiningíteas]] <ref name="MSD">{{cite web |title=Streptococcal Infections - Infectious Diseases |url=https://www.msdmanuals.com/professional/infectious-diseases/gram-positive-cocci/streptococcal-infections |website=MSD Manual Professional Edition |access-date=2 May 2021 |language=en}}</ref> . Is féidir leis na hionfhabhtaithe a bheith tromchúiseach, rud a chruthaíonn freagairt athlastach shistéamach as a dtagann soitheachleathadh ollmhór, suaith, agus bás.<ref>{{cite journal |author=Fish DN |title=Optimal antimicrobial therapy for sepsis |journal=Am J Health Syst Pharm |volume=59 |issue=Suppl 1 |pages=S13–9 |date=February 2002 |pmid=11885408 |url=http://www.ajhp.org/cgi/pmidlookup?view=long&pmid=11885408|doi=10.1093/ajhp/59.suppl_1.S13 |doi-access=free }}</ref> Is pataiginí faille iad baictéir eile agus bíonn siad ina gcúis le galar den chuid is mó i ndaoine atá [[Sochtadh imdhíonachta|imdhíon-sochta]] nó [[fiobróis chisteach]]. I measc samplaí de na pataiginí faille seo tá ''Pseudomonas aeruginosa'', ''Burkholderia cenocepacia'', agus ''Mycobacterium avium.'' .<ref>{{cite journal | author = Heise E | title = Diseases associated with immunosuppression | url = https://archive.org/details/sim_environmental-health-perspectives_1982-02_43/page/9 | pmc=1568899 | journal = Environ Health Perspect | volume = 43 |pages=9–19 |year=1982 |pmid=7037390 |doi=10.2307/3429162 | jstor=3429162}}</ref><ref name=Saiman>{{cite journal |author=Saiman L |title=Microbiology of early CF lung disease |journal=Paediatr Respir Rev |volume=5 |issue=Suppl A |pages=S367–9 |year=2004 |pmid=14980298 |doi=10.1016/S1526-0542(04)90065-6}}</ref> ==Incheallach== Ní bhíonn paraisítí icheallacha éigeantacha (m.sh. ''Chlamydophila, Ehrlichia, [[Rickettsia]]'') in ann ach fás agus macasamhlú taobh istigh de chealla eile. D'fhéadfadh ionfhabhtuithe mar gheall ar bhaictéir icheallacha éigeantacha a bheith aisiomptómach, a éilíonn tréimhse goir. I measc samplaí de bhaictéir icheallacha éigeantacha, tá ''Rickettsia prowazekii'' (tífeas) agus ''Rickettsia rickettsii'', (fiabhras spotaí na Sléibhte Creagacha ). Is seadáin icheallacha iad [[Clamaidia]]. Is féidir leis na pataiginí seo a bheith ina gcúis le [[Niúmóine|niúmóine]] nó le h[[Ionfhabhtú chonair an fhuail|ionfhabhtú chonair an fhuail]] agus d'fhéadfadh baint a bheith acu le [[Galar corónach croí|galar corónach croí]].<ref>{{cite journal |vauthors=Belland R, Ouellette S, Gieffers J, Byrne G | title = Chlamydia pneumoniae and atherosclerosis | journal = Cell Microbiol | volume = 6 |issue=2 |pages=117–27 |year=2004 |pmid=14706098 |doi=10.1046/j.1462-5822.2003.00352.x| s2cid = 45218449 |doi-access=free }}</ref> I measc grúpaí eile pataiginí baictéaracha icheallacha tá [[Salmonella|''Salmonella'']], [[Neisseria|''Neisseria'']], ''Brucella'', [[Mycobacterium|''Mycobacterium'']], ''Nocardia'', [[Listéire]], ''Francisella'', [[Legionella|''Legionella'']], agus [[Yersinia pestis]]. Is féidir leo seo a bheith ann go hincheallach, ach is féidir leo a bheith ann lasmuigh d'óstchealla. ==Ionfhabhtuithe i bhfíochán sainiúil == Is minic a bhíonn pataiginí baictéaracha ina gcúis le hionfhabhtú i réimsí sainiúla den chorp. Is ginearálaithe iad cuid eile. * D'fhéadfadh faigheanóis bhaictéarach (FB) a bheith ina chúis le míchompord agus pian san fhaighin. Tarlaíonn sí nuair a bhíonn leibhéil na mbaictéar nádúrtha neamhchothromaithe. Cuidíonn leibhéil chothromaithe na mbaictéar leis an fhaighin a choinneáil sláintiúil. Ach nuair a fhásann an iomarca baictéir áirithe, (m.sh. ''Gardnerella vaginalis'' agus baictéir anaeróbacha eile den chuid is mó a chuireann na lachtbhachaillíní srl. as áit ) is féidir FB a bheith mar thoradh air.<ref name="pmid27449868">{{cite journal |vauthors=Muzny CA, Schwebke JR |title=Pathogenesis of Bacterial Vaginosis: Discussion of Current Hypotheses |journal=The Journal of Infectious Diseases |volume=214 |issue= Suppl 1|pages=S1–5 |date=August 2016 |pmid=27449868 |pmc=4957507 |doi=10.1093/infdis/jiw121 |url=}}</ref> * Is [[Athlasadh|athlasadh]] baictéarach de chuid na [[Meiningí|meiningí]] é meiningíteas baictéarach, arb iad na scannán a chlúdaíonn an [[Inchinn dhaonna|inchinn]] agus [[Corda an dromlaigh|corda an dromlaigh]]. *Is éard is [[niúmóine]] baictéarach ann ná riocht athlastach na scamhóg. * Is ionfhabhtú é ionfhabhtú chonair an fhuail (ICF ) a théann i bhfeidhm ar chuid de chonair an fhuail. Baictéir is mó is cúis le hionfhabhtú na conaire úiríneach. I measc na gcomharthaí ó ionfhabhtú íochtar chonair an fhuail tá pian osphúbasach, mún pianmhar (diosúria), minicíocht agus práinne múin in ainneoin lamhnán folamh a bheith agat. Is é an baictéar ''[[Escherichia coli]]'' is cúis leis den chuid is mó. <ref>Roxe DM. Urinalysis. In: Walker HK, Hall WD, Hurst JW, editors. Clinical Methods: The History, Physical, and Laboratory Examinations. 3rd edition. Boston: Butterworths; 1990. Chapter 191. Available from: https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK302/</ref><ref name="pmid29272071">{{cite journal |vauthors=Hollyer I, Ison MG |title=The challenge of urinary tract infections in renal transplant recipients |journal=Transplant Infectious Disease |volume=20 |issue=2 |pages=e12828 |date=April 2018 |pmid=29272071 |doi=10.1111/tid.12828 |s2cid=4724463 |url=|doi-access=free }}</ref> * Baictéir eintreacha pataigineacha is cúis le gaistreintríteas baictéarach. Is gnách go mbíonn na speicis phataigineacha seo éagsúil ó bhaictéir neamhdhíobhálacha de ghnáthfhlóra ns putóige. Ach d'fhéadfadh tréithchineál difriúil den speiceas céanna a bheith pataigineach. Bíonn an t-idirdhealú deacair uaireanta mar a tharlaíonn i gcás ''Escherichia''. * I measc na n-ionfhabhtuithe baictéaracha [[Craiceann|craicinn]] tá: ** Is ionfhabhtú craiceann baictéarach an-tógálach é an t-i[[Impitíogó|mpitíogó]] a fheictear go coitianta i leanaí. ''Staphylococcus aureus'' agus ''Streptococcus pyogenes'' is cúis leis. <ref name="Robbins">Kumar, Vinay; Abbas, Abul K.; Fausto, Nelson; & Mitchell, Richard N. (2007). ''Robbins Basic Pathology'' (8th ed.). Saunders Elsevier. pp. 843 {{ISBN|978-1-4160-2973-1}}</ref> ** Is ionfhabhtú géar baictéarach streipteacocúil é an [[ruachtach]] de na sraitheanna craiceann níos doimhne a leathnaíonn tríd an gcóras limfeach.<ref>{{DorlandsDict|three/000036667|erysipelas}}</ref> ** Is athlasadh idirleata é an [[ceallailíteas]] d'[[Fíochán tacaíochta|fhíochán tacaíochta]] le hathlasadh dian i sraitheanna deirmeacha agus fo-chraicneach den chraiceann. Is féidir le ceallailíteas a bheith mar thoradh ar ghnáthfhlóra craicinn nó trí theagmháil thógálach, agus de ghnáth tarlaíonn sé trí chraiceann oscailte, gearrthacha, cloig, scoilteanna sa chraiceann, greamanna feithidí, greamanna ainmhithe, [[Dó (míochaine)|dónna]], créachtaí máinliachta, instealladh drugaí infhéitheach, nó láithreacha a bhaineann le ionlocadh infhéitheach [[Cataitéar|cataitéir]]. I bhformhór na gcásanna is é an craiceann ar an aghaidh nó ar na cosa íochtaracha atá buailte, cé gur féidir le cheallailíteas tarlú i bhfíocháin eile. ==Tagairtí== [[Catagóir:Baictéir phataigineacha| ]] [[Catagóir:Galar baictéaracha]] 9h8vx2rqi8arp30j0kyukajkrks8yxd 0 115022 1320531 1305951 2026-07-14T17:58:06Z InternetArchiveBot 47196 Bluelink 1 book for [[Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260714sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1320531 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} [[Staitistic|Staitisteoir]], [[Fealsúnacht|fealsamh]] agus ministir [[Preispitéireachas|Preispitéireach]] Sasanach ab ea '''Thomas Bayes''' ( c. 1701 – 7 Aibreán 1761 ) a bhfuil cáil air as cás sonrach den teoirim a bhfuil a ainm air: [[teoirim Bayes]] a cheapadh. Níor fhoilsigh Bayes riamh an méid a bheadh ina éacht is cáiliúla aige; ba é Richard Price a chuir a chuid nótaí in eagar agus a d'fhoilsigh iad i ndiaidh a bháis. <ref>McGrayne, Sharon Bertsch. </ref> == Beathaisnéis == [[Íomhá:Former_Presbyterian_Meeting_House,_Little_Mount_Sion,_Tunbridge_Wells.JPG|mion|200x200px| Séipéal Mount Sion, áit a raibh Bayes ina mhinistir.]] Mac le ministir Preispitéireach Londan Joshua Bayes ab ea Thomas Bayes, agus is i [[Hertfordshire]], b'fhéidir, a rugadh é. <ref>''[[Oxford Dictionary of National Biography]]'', article on Bayes by A. W. F. Edwards.</ref> Tháinig sé ó theaghlach neamhaontach mór le rá ó [[Sheffield]]. Sa bhliain 1719, chláraigh sé in [[Ollscoil Dhún Éideann]] chun staidéar a dhéanamh ar loighic agus diagacht. Ar fhilleadh dó timpeall na bliana 1722, thug sé cúnamh dá athair ag a séipéal i Londain sular aistrigh sé go [[Tunbridge Wells]], [[Kent]], timpeall na bliana 1734. Bhí sé ina mhinistir ar Shéipéal Mount Sion, go dtí an bhliain 1752. <ref>{{Cite web-en|url=http://www.york.ac.uk/depts/maths/histstat/bayesbiog.pdf|title=The Reverend Thomas Bayes FRS – A Biography|publisher=Institute of Mathematical Statistics|access-date=18 July 2010}}</ref> Is eol gur fhoilsigh sé dhá shaothar le linn a shaoil, ceann diagachta agus agus saothar matamaiticiúil amháin:: # ''Divine Benevolence, or an Attempt to Prove That the Principal End of the Divine Providence and Government is the Happiness of His Creatures'' (1731) # ''An Introduction to the Doctrine of Fluxions, and a Defence of the Mathematicians Against the Objections of the Author of The Analyst'' (a foilsíodh gan ainm sa bhliain 1736), inar chosain sé bunús loighciúil [[Calcalas|chalcalas]] [[Isaac Newton]] (" fluxions ") in aghaidh an cháinte a rinne [[George Berkeley]], easpag agus fealsamh nótáilte, údar ''The Analyst.'' Toghadh Bayes ina [[Comhalta den Chumann Ríoga|Chomhalta den Chumann Ríoga]] sa bhliain 1742 . Shínigh Philip Stanhope, Martin Folkes, James Burrow, Cromwell Mortimer, agus John Eames a litir ainmniúcháin . Deirtear gur ghlac an cumann leis ar neart an ''Introduction to the Doctrine of Fluxions'', mar ní fios gur fhoilsigh sé aon saothar matamaitice eile le linn a shaoil. <ref>{{Cite web-en|url=http://royalsociety.org/uploadedFiles/Royal_Society_Content/about-us/fellowship/Fellows1660-2007.pdf|title=Lists of Royal Society Fellows 1660–2007|publisher=The Royal Society|access-date=19 March 2011}}</ref> Sna blianta ina dhiaidh sin chuir sé an-suim sa dóchúlacht. Is dóigh leis an staraí Stephen Stigler gur chuir Bayes suim san ábhar agus athbhreithniú á dhéanamh aige ar shaothar a scríobh [[Thomas Simpson]], sa bhliain 1755, ach measann George Alfred Barnard gur fhoghlaim sé matamaitic agus dóchúlacht as leabhar le Abraham de Moivre. <ref>{{Luaigh foilseachán|author=Barnard, G. A.|title=Thomas Bayes—a biographical note|url=https://archive.org/details/sim_biometrika_1958-12_45_part-3-4/page/293|journal=Biometrika|year=1958|volume=45|pages=293–295|doi=10.2307/2333180|jstor=2333180}}</ref> Tá daoine eile ag tuairimíocht go raibh sé spreagtha chun argóint [[David Hume]] a bhréagnú i gcoinne a chreidiúint i míorúiltí ar fhianaise na fianaise in ''An Inquiry Concerning Human Understanding'' . <ref>{{Lua idirlín|url=http://nautil.us/blog/how-a-defense-of-christianity-revolutionized-brain-science|work=[[Nautilus (science magazine)]]|teideal=Cóip cartlainne|dátarochtana=2024-08-20|archivedate=2016-12-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161220145345/http://nautil.us/blog/how-a-defense-of-christianity-revolutionized-brain-science}}</ref> Cuireadh a shaothar agus a thorthaí ar theoiric na dóchúlachta ar aghaidh i bhfoirm lámhscríbhinne chuig a chara Richard Price tar éis a bháis. [[Íomhá:Bayes-Cotton_Tomb_at_Bunhill_Fields_-_geograph.org.uk_-_702746.jpg|deas|mion| Séadchomhartha do bhaill de theaghlaigh Bayes agus Cotton, lena n-áirítear Thomas Bayes agus a athair Joshua, i reilig Bunhill Fields]] Faoin mbliain 1755, bhí sé tinn, agus faoin mbliain 1761, bhí sé tar éis bás a fháil i dTunbridge Wells. Cuireadh é i dtalamh adhlactha [[Bunhill Fields]] i Moorgate, Londain, áit a luíonn go leor neamhaontach. Sa bhliain 2018, d'oscail [[Ollscoil Dhún Éideann]] ionad taighde £ 45 milliún ceangailte lena roinn faisnéiseolaíochta a ainmníodh as a alumnus, Bayes. <ref name=":0">{{Lua idirlín|url=https://www.ft.com/content/0dd561d4-f841-41b8-ac63-529d48ddd1d2|work=Financial Times|archiveurl=https://ghostarchive.org/archive/20221210/https://www.ft.com/content/0dd561d4-f841-41b8-ac63-529d48ddd1d2|archivedate=10 December 2022}}</ref> I mí Aibreáin 2021, fógraíodh go raibh Cass Business School, a bhfuil a gcampas i g[[Cathair Londan]] ar [[Bunhill Row]], le hainmniú i ndiaidh Bayes . <ref name=":0"/> == Teoirim Bayes == Sa [[dóchúlacht]] agus sna feidhmeanna a bhaintear aisti, cuireann teorim Bayes síos ar an gcaidreamh idir dhá dhóchúlacht choinníollacha atá aisiompaithe ar a chéile. Tugann an teoirim an dóchúlacht choinníollach, ar a dtugtar an "iardhóchúlacht" le hipitéis H (.i. a dóchúlacht tar éis fianaise E a bheith tugtha faoi ndeara) i dtéarmaí an "réamhdhóchúlacht" ar H, ar réamhdhóchúlacht ar E, agus an dóchúlacht choinníollach ar E, agus H tugtha. Tá an teoirim bailí de réir gach aon fhealsúnacht dóchúlachta, agus is minic a bhaintear feidhm as san [[eolaíocht]] agus san [[innealtóireacht]], ach ní bhíonn [[Staidreamh|staitisteoirí]] ar aon tuairim i dtaobh úsáid chuí na teoirime. == Teoirim == Is é ráiteas na teoirime ná : <math>P(H|E) = \frac{P(E | H)\, P(H)}{P(E)}.</math> Tá ainm thraidisiúnta ag gach téarma sa teoirim: * Is é P(''H'') an réamhdhóchúlacht ar ''H''. Is ionann é agus an dóchúlacht a mheasfaí ar ''H'' roimh aon eolas a bheith ann maidir le ''E''. * Is é P(''H''|''E'') an dóchúlacht choinníollach ar ''H'', más fíor do ''E''. Tugtar an iardhóchúlacht air, leis, toisc go mbraitheann sé ar an luach atá ag ''E''. * Is é P(''E''|''H'') an dóchúlacht choinníollach ar ''E'', agus ''H'' tugtha a bheith fíor. Tugtar an fheidhm dealraiteachta air leis. * Is é P(''E'') an réamhdhóchúlacht ar ''E''---is é sin, an dóchúlacht go mbeadh ''E'' fíor, cuma an bhfuil ''H'' fíor nó nach bhfuil. ==Tagairtí== {{DEFAULTSORT:Bayes, Thomas}} [[Catagóir:Fealsúna Sasanacha]] [[Catagóir:Básanna i 1761]] [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1701]] [[Catagóir:Matamaiticeoirí Sasanacha an 18ú haois]] [[Catagóir:Alumni Ollscoil Dhún Éideann]] [[Catagóir:Teoiricí dóchúlachta]] ewkb1m3wozv9qykev5jlldgjrwbwhxg 0 115793 1320601 1245835 2026-07-14T20:52:59Z InternetArchiveBot 47196 Bluelink 1 book for [[Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260714sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1320601 wikitext text/x-wiki Is é '''an tAeón Háidéach''' an chéad aeón geolaíoch as na ceithre aeón i [[Amscála geolaíoch|stair an domhain]], ó thart ar 4.6 billiún bliain ó shin, nuair a foirmíodh an domhan féin,<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Dalrymple|first=G. Brent|year=2001|title=The age of the Earth in the twentieth century: a problem (mostly) solved|journal=Geological Society, London, Special Publications|bibcode=2001GSLSP.190..205D|doi=10.1144/gsl.sp.2001.190.01.14|volume=190|issue=1|pages=205–221|url=https://www.lyellcollection.org/doi/10.1144/GSL.SP.2001.190.01.14|accessdate=2022-10-02}}</ref><ref>{{Cite web-en|url=http://pubs.usgs.gov/gip/geotime/age.html|title=Age of the Earth|date=1997|publisher=U.S. Geological Survey|access-date=2022-10-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20051223072700/http://pubs.usgs.gov/gip/geotime/age.html|archive-date=23 December 2005}}</ref> go dtí 4.031&nbsp;billiún bliain ó shin, agus tús [[An tAeón Aircéach|an aeóin Aircéigh]]. Tharla an t-imbhualadh idirphláinéadach a chruthaigh [[an Ghealach]] go luath san aeón seo. Tagann an t-ainm ó [[Háidéas]], dia an domhain thíos i miotaseolaíocht na Gréige. Tá carraigeacha Háidéacha an-annamh ar fad; is siorcóin ghráinneacha ó áit amháin in [[An Astráil Thiar|Iarthar na hAstráile]] an chuid is mó acu.<ref name="Korenaga2021">{{Luaigh foilseachán|author=Korenaga|first=J|year=2021|title=Was There Land on the Early Earth?|journal=Life|doi=10.3390/life11111142|pmid=34833018|pmc=8623345|volume=11|issue=11|bibcode=2021Life...11.1142K}}</ref> Níl geolaithe ar aon intinn maidir le samhlacha [[Geoifisic|geoifisiceacha]] an aeóin Háidéigh; d'fhéadfadh sé gur thosaigh [[teicteonaic phlátaí]] le linn an aeóin, ach tá an scéal fós conspóideach.<ref name="Dhuime2012">{{Luaigh foilseachán|author=Dhuime|first=B|year=2012|title=A change in the geodynamics of continental growth 3 billion years ago|url=https://archive.org/details/sim_science_2012-03-16_335_6074/page/1334|journal=Science|doi=10.1126/science.1216066|pmid=22422979|bibcode=2012Sci...335.1334D|volume=335|issue=6074|pages=1334–1336}}</ref><ref name="Harrison2009">{{Luaigh foilseachán|author=Harrison|first=TM|title=The Hadean crust: evidence from> 4 Ga zircons|journal=Annual Review of Earth and Planetary Sciences|volume=37|year=2009|issue=1|pages=479–505|doi=10.1146/annurev.earth.031208.100151|bibcode=2009AREPS..37..479H}}</ref><ref name="Windley2021">{{Luaigh foilseachán|author=Windley|first=BF|year=2021|title=Onset of plate tectonics by the Eoarchean|journal=Precambrian Res|doi=10.1016/j.precamres.2020.105980|bibcode=2021PreR..35205980W|volume=352}}</ref> == Tagairtí == {{Reflist}} {{DEFAULTSORT:Aeón Háidéach, An t}} [[Catagóir:Amscála geolaíoch]] 13gocu36l76uqeda7kp7d3913gekhq4 0 116068 1320559 1239525 2026-07-14T19:25:39Z TGcoa 21229 Saor-Dhoire de ghnáth; ... chuir mé tagairtí isteach. Doire Saoir áit ar bith ! Eriugena céard tá ar siúl ::@? 1320559 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:Free Derry Corner in 1969.jpg|mion|cúinne, Bóthar Lecky agus Sráid Fhathna|220x220px]] Ba cheantar féinrialaitheach é '''Saor-Dhoire'''<ref>Saor-Dhoire de ghnáth''';''' Béarla: Free Derry</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://www.rte.ie/radio/rnag/clips/21134155/|teideal=Séamus Mac Cionnaith, Iriseoir leis an Irish News i nDoire.|údar=RnaG - Barrscéalta|dáta=1 Feabhra 2017|language=ga-IE|work=RTE Radio|dátarochtana=2026-07-14}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|title=Martin McGuinness ó Shinn Féin éirithe as an bpolaitíocht|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2017/0119/846291-martin-mcguinness-o-shinn-fein-ag-eiri-as-an-bpolaitiocht/|date=2017-01-19|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref> (nó '''Doire Saor''') i [[Doire|nDoire Cholmcille]], idir 1969 agus 1972. Chruthaigh daoine ó [[Taobh an Phortaigh|Thaobh an Phortaigh]], [[An Creagán, Contae Dhoire|an Creagán]] agus an [[Seantalamh, Contae Dhoire|Seantalamh]] baracáidí ar na sráideanna timpeall an cheantair. Níor thug siad cead don [[Constáblacht Ríoga Uladh|R.U.C]] nó [[Arm na Breataine]] dul isteach sa cheantar.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Saor-Dhoire|url=https://www.jstor.org/stable/10.2307/20553451?origin=crossref|journal=Comhar|date=1973|pages=4|volume=32|issue=11|doi=10.2307/20553451|language=en|author=Anraoi Mac Cuarta, hAnraoi Mac Cuarta}}</ref> [[Íomhá:Dsc1877ne2.jpg|mion|[[Domhnach na Fola (1972)]]: Ceann de na múrmhaisithe i nDoire|220x220px]] [[Íomhá:Free Derry Corner - geograph.org.uk - 1317804.jpg|mion|220x220px|fórgra i Saor-Dhoire]] Tugadh an t-ainm ''Free Derry'' ar an áit, nuair a scríobh duine "''You Are Now Entering Free Derry''" ar bhalla bhinn i dTaobh an Phortaigh. Phéinteáil an mana don chéad uair i mí Eanáir 1969 (cúinne, Bóthar Lecky agus Sráid Fahan). == Cúlra == I ndeireadh na [[1960idí|seascaidí]], thosaigh feachtas ar son cearta vótála agus tithíochta sa chathair. Rinne Rialtas [[Tuaisceart Éireann|na Sé gContaetha]] iarracht an ghluaiseacht cearta sibhialta a chur faoi chois le lámh láidir. Ach d'eascair feachtas fuilteach as an iarracht sin. Dúnadh ceantair iomlána sa chathair agus bhí [[círéib]]<nowiki/>eacha fuilteacha ann ón mbliain [[1968]] i leith. == Imeachtaí == ==== 1969 ==== Ón 12 Lúnasa go dtí an [[14 Lúnasa]] [[1969]], bhí ina chogadh dearg idir [[Póilín|péas]] [[Doire|Dhoire]] agus na náisiúnaithe áitiúla - "[[Cath Thaobh an Bhogaigh]]", mar a thugtar air.{{Main|Cath Thaobh an Bhogaigh}}I ndiaidh dhá lá achrainn agus scliúchas, cuireadh saighdiúirí Briotanacha i nDoire chun riail agus reacht a chaomhnú ag 5pm ar 14 Lúnasa.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.rte.ie//archives/exhibitions/1042-northern-ireland-1969/1048-august-1969/320426-british-troops-in-bogside-derry/|teideal=British Troops in Bogside, Derry|language=en|work=RTÉ Archives|dátarochtana=2019-08-14}}</ref> I mí Lúnasa, mar chuid den 'Ráiteas Downing Street', gheall rialtas na Breataine athleasuithe.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.bbc.co.uk/bitesize/guides/z3jmxnb/revision/4|teideal=The Downing Street Declaration (August 1969) - Violence in 1969: Causes, events and responses - CCEA - GCSE History Revision - CCEA|language=en-GB|work=BBC Bitesize|dátarochtana=2021-07-08}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|title=Joint Declaration of August 1969-Downing St Declaration|url=https://www.persee.fr/doc/irlan_0183-973x_1988_hos_13_1_2469|journal=Études irlandaises|date=1988|pages=180–180|volume=13|issue=1}}</ref> [[Íomhá:Troubled_Images_Exhibition,_Belfast,_August_2010_(55).JPG|mion|"Ulster '71" (NI Civil Rights Association, 1971)|330x330px]] Is minic a deir na hAontachtóirí gurbh í gluaiseacht na gceart sibhialta a chuir tús leis na Trioblóidí. Is é a mbarúil-san gur chuir an feachtas an rialtas ag guagaíl, ionas go ndeachaigh na dreamanna paraimíleata sa bhearna a hosclaíodh. Tá na náisiúnaithe den tuairim, áfach, nach raibh i gceist le feachtas na gceart sibhialta ná rudaí a tharraing rialtas seicteach an Tuaiscirt anuas air féin. ==== 1971 ==== Ar 8 Iúil 1971, mharaigh Arm na Breataine beirt fhear óg, Séamas Cusack agus Desmond Beattie, i nDoire. Ba chor cinniúnach é le linn na dTrioblóidí; chaill an pobal muinín san arm timpeall an ama seo.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.irishnews.com/news/northernirelandnews/2021/07/07/news/cusack-and-beattie-killings-were-troubles-milestone-2378377/|teideal=Cusack and Beattie killings were Troubles' milestone|údar=Seamus McKinney|language=en|work=The Irish News|dátarochtana=2021-07-08}}</ref> Tharraing an [[Páirtí Sóisialta agus Daonlathach an Lucht Oibre|SDLP]] as [[Parlaimint Thuaisceart na hÉireann|Stormont]] ar 14 Iúil. Tugadh an t-[[Oibríocht Demetrius|imtheorannú]] isteach cúpla seachtain níos déanaí, ar an 9 Lúnasa 1971 (fiosrúchán neamhoifigiúil).<ref>{{Lua idirlín|url=https://cain.ulster.ac.uk/othelem/docs/gifford/gifford71.htm|teideal=CAIN: Events: Lord Gifford (1971) Inquiry into the Circumstances Surrounding the Deaths of Seamus Cusack and George Desmond Beattie.|work=cain.ulster.ac.uk|dátarochtana=2021-07-08}}</ref> ==== 1972 ==== Rinne [[Arm na Breataine]] [[Cath Thaobh an Bhogaigh|ionradh]] ar [[Taobh an Bhogaigh|Thaobh an Bhogaigh]], an príomhcheantar [[Caitliceachas|Caitliceach]], ar an 31 Iúil [[1972]], mar chuid den Operation Motorman<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Operation Motorman|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Operation_Motorman&oldid=998728503|journal=Wikipedia|date=2021-01-06|language=en}}</ref> agus tháinig deireadh le Doire Saor. == Féach freisin == * [[Cath Thaobh an Bhogaigh]] * [[Oibríocht Demetrius]] * [[Domhnach na Fola (1972)]] * [[Obráid Motorman (1972)]] * [[Na Trioblóidí]] == Tagairtí == {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Saor-Dhoire}} [[Catagóir:Na Trioblóidí]] [[Catagóir:Stair Thuaisceart Éireann]] [[Catagóir:Stair Dhoire]] 2awo0eo5vradpjblbiki879vyh45p5o 1320565 1320559 2026-07-14T19:34:54Z TGcoa 21229 /* Féach freisin */ 1320565 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:Free Derry Corner in 1969.jpg|mion|cúinne, Bóthar Lecky agus Sráid Fhathna|220x220px]] Ba cheantar féinrialaitheach é '''Saor-Dhoire'''<ref>Saor-Dhoire de ghnáth''';''' Béarla: Free Derry</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://www.rte.ie/radio/rnag/clips/21134155/|teideal=Séamus Mac Cionnaith, Iriseoir leis an Irish News i nDoire.|údar=RnaG - Barrscéalta|dáta=1 Feabhra 2017|language=ga-IE|work=RTE Radio|dátarochtana=2026-07-14}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|title=Martin McGuinness ó Shinn Féin éirithe as an bpolaitíocht|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2017/0119/846291-martin-mcguinness-o-shinn-fein-ag-eiri-as-an-bpolaitiocht/|date=2017-01-19|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref> (nó '''Doire Saor''') i [[Doire|nDoire Cholmcille]], idir 1969 agus 1972. Chruthaigh daoine ó [[Taobh an Phortaigh|Thaobh an Phortaigh]], [[An Creagán, Contae Dhoire|an Creagán]] agus an [[Seantalamh, Contae Dhoire|Seantalamh]] baracáidí ar na sráideanna timpeall an cheantair. Níor thug siad cead don [[Constáblacht Ríoga Uladh|CRU]] nó [[Arm na Breataine]] dul isteach sa cheantar.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Saor-Dhoire|url=https://www.jstor.org/stable/10.2307/20553451?origin=crossref|journal=Comhar|date=1973|pages=4|volume=32|issue=11|doi=10.2307/20553451|language=en|author=Anraoi Mac Cuarta, hAnraoi Mac Cuarta}}</ref> [[Íomhá:Dsc1877ne2.jpg|mion|[[Domhnach na Fola (1972)]]: Ceann de na múrmhaisithe i nDoire|220x220px]] [[Íomhá:Free Derry Corner - geograph.org.uk - 1317804.jpg|mion|220x220px|fórgra i Saor-Dhoire]] Tugadh an t-ainm ''Free Derry'' ar an áit, nuair a scríobh duine "''You Are Now Entering Free Derry''" ar bhalla bhinn i dTaobh an Phortaigh. Phéinteáil an mana don chéad uair i mí Eanáir 1969 (cúinne, Bóthar Lecky agus Sráid Fahan). == Cúlra == I ndeireadh na [[1960idí|seascaidí]], thosaigh feachtas ar son cearta vótála agus tithíochta sa chathair. Rinne Rialtas [[Tuaisceart Éireann|na Sé gContaetha]] iarracht an ghluaiseacht cearta sibhialta a chur faoi chois le lámh láidir. Ach d'eascair feachtas fuilteach as an iarracht sin. Dúnadh ceantair iomlána sa chathair agus bhí [[círéib]]<nowiki/>eacha fuilteacha ann ón mbliain [[1968]] i leith. == Imeachtaí == ==== 1969 ==== Ón 12 Lúnasa go dtí an [[14 Lúnasa]] [[1969]], bhí ina chogadh dearg idir [[Póilín|péas]] [[Doire|Dhoire]] agus na náisiúnaithe áitiúla - "[[Cath Thaobh an Bhogaigh]]", mar a thugtar air.{{Main|Cath Thaobh an Bhogaigh}} I ndiaidh dhá lá achrainn agus scliúchas, cuireadh saighdiúirí Briotanacha i nDoire chun riail agus reacht a chaomhnú ag 5pm ar 14 Lúnasa.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.rte.ie//archives/exhibitions/1042-northern-ireland-1969/1048-august-1969/320426-british-troops-in-bogside-derry/|teideal=British Troops in Bogside, Derry|language=en|work=RTÉ Archives|dátarochtana=2019-08-14}}</ref> I mí Lúnasa, mar chuid den 'Ráiteas Downing Street', gheall rialtas na Breataine athleasuithe.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.bbc.co.uk/bitesize/guides/z3jmxnb/revision/4|teideal=The Downing Street Declaration (August 1969) - Violence in 1969: Causes, events and responses - CCEA - GCSE History Revision - CCEA|language=en-GB|work=BBC Bitesize|dátarochtana=2021-07-08}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|title=Joint Declaration of August 1969-Downing St Declaration|url=https://www.persee.fr/doc/irlan_0183-973x_1988_hos_13_1_2469|journal=Études irlandaises|date=1988|pages=180–180|volume=13|issue=1}}</ref> [[Íomhá:Troubled_Images_Exhibition,_Belfast,_August_2010_(55).JPG|mion|"Ulster '71" (NI Civil Rights Association, 1971)|330x330px]] Is minic a deir na hAontachtóirí gurbh í [[Cumann Cearta Sibhialta Thuaisceart Éireann|gluaiseacht na gceart sibhialta]] a chuir tús leis na Trioblóidí. Is é a mbarúil-san gur chuir an feachtas an rialtas ag guagaíl, ionas go ndeachaigh na dreamanna paraimíleata sa bhearna a hosclaíodh. Tá na náisiúnaithe den tuairim, áfach, nach raibh i gceist le feachtas na gceart sibhialta ná rudaí a tharraing rialtas seicteach an Tuaiscirt anuas air féin. ==== 1971 ==== Ar 8 Iúil 1971, mharaigh Arm na Breataine beirt fhear óg, Séamas Cusack agus Desmond Beattie, i nDoire. Ba chor cinniúnach é le linn na dTrioblóidí; chaill an pobal muinín san arm timpeall an ama seo.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.irishnews.com/news/northernirelandnews/2021/07/07/news/cusack-and-beattie-killings-were-troubles-milestone-2378377/|teideal=Cusack and Beattie killings were Troubles' milestone|údar=Seamus McKinney|language=en|work=The Irish News|dátarochtana=2021-07-08}}</ref> Tharraing an [[Páirtí Sóisialta agus Daonlathach an Lucht Oibre|SDLP]] as [[Parlaimint Thuaisceart na hÉireann|Stormont]] ar 14 Iúil. Tugadh an t-[[Oibríocht Demetrius|imtheorannú]] isteach cúpla seachtain níos déanaí, ar an 9 Lúnasa 1971 (fiosrúchán neamhoifigiúil).<ref>{{Lua idirlín|url=https://cain.ulster.ac.uk/othelem/docs/gifford/gifford71.htm|teideal=CAIN: Events: Lord Gifford (1971) Inquiry into the Circumstances Surrounding the Deaths of Seamus Cusack and George Desmond Beattie.|work=cain.ulster.ac.uk|dátarochtana=2021-07-08}}</ref> ==== 1972 ==== Rinne [[Arm na Breataine]] [[Cath Thaobh an Bhogaigh|ionradh]] ar [[Taobh an Bhogaigh|Thaobh an Bhogaigh]] ar an 31 Iúil [[1972]], mar chuid den [[Operation Motorman]]<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Operation Motorman|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Operation_Motorman&oldid=998728503|journal=Wikipedia|date=2021-01-06|language=en}}</ref> agus tháinig deireadh le Doire Saor. == Féach freisin == * [[Cath Thaobh an Bhogaigh]] * [[Oibríocht Demetrius]] * [[Domhnach na Fola (1972)]] * [[Cumann Cearta Sibhialta Thuaisceart Éireann]] agus [[Gluaiseacht na gCeart Sibhialta i dTuaisceart Éireann]] * [[Obráid Motorman (1972)]] * [[Na Trioblóidí]] == Tagairtí == {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Saor-Dhoire}} [[Catagóir:Na Trioblóidí]] [[Catagóir:Stair Thuaisceart Éireann]] [[Catagóir:Stair Dhoire]] q2hlocl47hg72g6la7kssnvqm8dlq4u 1320567 1320565 2026-07-14T19:39:45Z TGcoa 21229 1320567 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:Free Derry Corner in 1969.jpg|mion|cúinne, Bóthar Lecky agus Sráid Fhathna|220x220px]] Ba cheantar féinrialaitheach é '''Saor-Dhoire'''<ref>Saor-Dhoire de ghnáth''';''' Béarla: Free Derry</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://www.rte.ie/radio/rnag/clips/21134155/|teideal=Séamus Mac Cionnaith, Iriseoir leis an Irish News i nDoire.|údar=RnaG - Barrscéalta|dáta=1 Feabhra 2017|language=ga-IE|work=RTE Radio|dátarochtana=2026-07-14}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|title=Martin McGuinness ó Shinn Féin éirithe as an bpolaitíocht|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2017/0119/846291-martin-mcguinness-o-shinn-fein-ag-eiri-as-an-bpolaitiocht/|date=2017-01-19|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref> (nó '''Doire Saor''') i [[Doire|nDoire Cholmcille]], idir Lúnasa 1969 agus an 31 Iúil 1972. Chruthaigh daoine ó [[Taobh an Phortaigh|Thaobh an Phortaigh]], [[An Creagán, Contae Dhoire|an Creagán]] agus an [[Seantalamh, Contae Dhoire|Seantalamh]] baracáidí ar na sráideanna timpeall an cheantair. Níor thug siad cead don [[Constáblacht Ríoga Uladh|CRU]] nó [[Arm na Breataine]] dul isteach sa cheantar.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Saor-Dhoire|url=https://www.jstor.org/stable/10.2307/20553451?origin=crossref|journal=Comhar|date=1973|pages=4|volume=32|issue=11|doi=10.2307/20553451|language=en|author=Anraoi Mac Cuarta, hAnraoi Mac Cuarta}}</ref> [[Íomhá:Dsc1877ne2.jpg|mion|[[Domhnach na Fola (1972)]]: Ceann de na múrmhaisithe i nDoire|220x220px]] [[Íomhá:Free Derry Corner - geograph.org.uk - 1317804.jpg|mion|220x220px|fórgra i Saor-Dhoire]] Tugadh an t-ainm ''Free Derry'' ar an áit, nuair a scríobh duine "''You Are Now Entering Free Derry''" ar bhalla bhinn i dTaobh an Phortaigh. Phéinteáil an mana don chéad uair i mí Eanáir 1969 (cúinne, Bóthar Lecky agus Sráid Fahan). == Cúlra == I ndeireadh na [[1960idí|seascaidí]], thosaigh feachtas ar son cearta vótála agus tithíochta sa chathair. Rinne Rialtas [[Tuaisceart Éireann|na Sé gContaetha]] iarracht an ghluaiseacht cearta sibhialta a chur faoi chois le lámh láidir. Ach d'eascair feachtas fuilteach as an iarracht sin. Dúnadh ceantair iomlána sa chathair agus bhí [[círéib]]<nowiki/>eacha fuilteacha ann ón mbliain [[1968]] i leith. == Imeachtaí == ==== 1969 ==== Ón 12 Lúnasa go dtí an [[14 Lúnasa]] [[1969]], bhí ina chogadh dearg idir [[Póilín|péas]] [[Doire|Dhoire]] agus na náisiúnaithe áitiúla - "[[Cath Thaobh an Bhogaigh]]", mar a thugtar air.{{Main|Cath Thaobh an Bhogaigh}} I ndiaidh dhá lá achrainn agus scliúchas, cuireadh saighdiúirí Briotanacha i nDoire chun riail agus reacht a chaomhnú ag 5pm ar 14 Lúnasa.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.rte.ie//archives/exhibitions/1042-northern-ireland-1969/1048-august-1969/320426-british-troops-in-bogside-derry/|teideal=British Troops in Bogside, Derry|language=en|work=RTÉ Archives|dátarochtana=2019-08-14}}</ref> I mí Lúnasa, mar chuid den 'Ráiteas Downing Street', gheall rialtas na Breataine athleasuithe.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.bbc.co.uk/bitesize/guides/z3jmxnb/revision/4|teideal=The Downing Street Declaration (August 1969) - Violence in 1969: Causes, events and responses - CCEA - GCSE History Revision - CCEA|language=en-GB|work=BBC Bitesize|dátarochtana=2021-07-08}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|title=Joint Declaration of August 1969-Downing St Declaration|url=https://www.persee.fr/doc/irlan_0183-973x_1988_hos_13_1_2469|journal=Études irlandaises|date=1988|pages=180–180|volume=13|issue=1}}</ref> [[Íomhá:Troubled_Images_Exhibition,_Belfast,_August_2010_(55).JPG|mion|"Ulster '71" (NI Civil Rights Association, 1971)|330x330px]] Is minic a deir na hAontachtóirí gurbh í [[Cumann Cearta Sibhialta Thuaisceart Éireann|gluaiseacht na gceart sibhialta]] a chuir tús leis na Trioblóidí. Is é a mbarúil-san gur chuir an feachtas an rialtas ag guagaíl, ionas go ndeachaigh na dreamanna paraimíleata sa bhearna a hosclaíodh. Tá na náisiúnaithe den tuairim, áfach, nach raibh i gceist le feachtas na gceart sibhialta ná rudaí a tharraing rialtas seicteach an Tuaiscirt anuas air féin. ==== 1971 ==== Ar 8 Iúil 1971, mharaigh Arm na Breataine beirt fhear óg, Séamas Cusack agus Desmond Beattie, i nDoire. Ba chor cinniúnach é le linn na dTrioblóidí; chaill an pobal muinín san arm timpeall an ama seo.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.irishnews.com/news/northernirelandnews/2021/07/07/news/cusack-and-beattie-killings-were-troubles-milestone-2378377/|teideal=Cusack and Beattie killings were Troubles' milestone|údar=Seamus McKinney|language=en|work=The Irish News|dátarochtana=2021-07-08}}</ref> Tharraing an [[Páirtí Sóisialta agus Daonlathach an Lucht Oibre|SDLP]] as [[Parlaimint Thuaisceart na hÉireann|Stormont]] ar 14 Iúil. Tugadh an t-[[Oibríocht Demetrius|imtheorannú]] isteach cúpla seachtain níos déanaí, ar an 9 Lúnasa 1971 (fiosrúchán neamhoifigiúil).<ref>{{Lua idirlín|url=https://cain.ulster.ac.uk/othelem/docs/gifford/gifford71.htm|teideal=CAIN: Events: Lord Gifford (1971) Inquiry into the Circumstances Surrounding the Deaths of Seamus Cusack and George Desmond Beattie.|work=cain.ulster.ac.uk|dátarochtana=2021-07-08}}</ref> ==== 1972 ==== Rinne [[Arm na Breataine]] [[Cath Thaobh an Bhogaigh|ionradh]] ar [[Taobh an Bhogaigh|Thaobh an Bhogaigh]] ar an 31 Iúil [[1972]], mar chuid den [[Operation Motorman]]<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Operation Motorman|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Operation_Motorman&oldid=998728503|journal=Wikipedia|date=2021-01-06|language=en}}</ref> agus tháinig deireadh le Saor-Dhoire. == Féach freisin == * [[Cath Thaobh an Bhogaigh]] * [[Oibríocht Demetrius]] * [[Domhnach na Fola (1972)]] * [[Cumann Cearta Sibhialta Thuaisceart Éireann]] agus [[Gluaiseacht na gCeart Sibhialta i dTuaisceart Éireann]] * [[Obráid Motorman (1972)]] * [[Na Trioblóidí]] == Tagairtí == {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Saor-Dhoire}} [[Catagóir:Na Trioblóidí]] [[Catagóir:Stair Thuaisceart Éireann]] [[Catagóir:Stair Dhoire]] gll81ykkm90q1bbjcd756y90af4lqi9 0 116782 1320629 1293848 2026-07-15T03:35:27Z InternetArchiveBot 47196 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1320629 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Imeacht}} Reáchtáladh idir 10 Samhain - [[21 Samhain]] [[2025]] i m[[Belém]] na [[An Bhrasaíl|Brasaíle]], mórchomhdháil dhomhanda aeráide na bliana 2025, '''COP30''' (Comhdháil na bPáirtithe 29) nó '''Comhdháil na Náisiún Aontaithe maidir leis an athrú aeráide, 2025.'''<ref>Ciallaíonn COP ‘Comhdháil na bPáirtithe’ agus is ionann na ‘páirtithe’ agus an 197 náisiún a d’aontaigh Creat-Choinbhinsiún na Náisiún Aontaithe maidir leis an Athrú Aeráide i 1992.</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://cop29.az/en/home|teideal=COP29 Azerbaijan - United Nations Climate Change Conference|work=cop29.az|dátarochtana=2024-11-20}}</ref> Bhí sé geallta faoin gcomhaontú COP30 go gcuirfí tuilleadh maoiniú ar fáil do thíortha bochta le dul i ngleic le hathrú aeráide, ach ní raibh tagairt ar bith ann sa Doiciméad Clabhsúir faoi bhreoslaí iontaise ar nós gual, gás nádúrtha ná ola.<ref name=":2">{{Lua idirlín|url=https://www.rte.ie/radio/rnag/clips/22561904/|teideal=Adhmhaidin / RnaG|údar=An Dr. Gearóid Ó Cuinn, stiúrthóir ar an eagraíocht GLAN.|dáta=2025-11-24|language=ga-IE|work=RTE Radio|dátarochtana=2025-11-26}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://cop30.br/en/news-about-cop30/cop30-landmark-outcomes-emerge-from-negotiations-despite-unprecedented-geopolitical-tensions|teideal=COP30: landmark outcomes emerge from negotiations despite unprecedented geopolitical tensions|údar=Share:|language=en|work=cop30.br|dátarochtana=2025-11-26|archivedate=2025-11-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20251124152447/https://cop30.br/en/news-about-cop30/cop30-landmark-outcomes-emerge-from-negotiations-despite-unprecedented-geopolitical-tensions}}</ref> [[Íomhá:COP-30 Belém em 2025.webm|clé|mion|220x220px|Físeán - bolscaireacht de chuid an rialtais áitiúil]] [[Íomhá:10.11.2025 – Abertura da 30.ª Conferência das Partes da Convenção-Quadro das Nações Unidas sobre a Mudança do Clima (COP30) (54914849829).jpg|clé|mion|220x220px|An tUachtarán [[Luiz Inácio Lula da Silva|Lula]] agus na bundúchasaigh ]] == Cúlra == Bhí sé aontaithe ag ceannairí domhanda ag [[COP21]] i bPáras, go ndéanfar iarracht gan téamh domhanda a ligeann os cionn 1.5 céim Celsius níos teo faoi dheireadh na chéid. Ach sáraíodh an teorainn sin sa bhliain 2024.<ref name=":0">{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/is-ga-lucht-seanta-athru-na-haeraide-a-chloi-lula/|teideal=‘Is gá lucht séanta athrú na haeráide a chloí’ – Lula|údar=Alex Hijmans|dáta=12 Samhain 2025|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2025-11-23}}</ref> Tíortha a shínigh [[Creat-Choinbhinsiún na Naisiún Aontaithe maidir leis an Athrú Aeráide|Creat-Choinbhinsiún na Náisiún Aontaithe maidir leis an Athrú Aeráide]] a bhí páirteach sa chruinniú mullaigh dá ngairmtear COP30, faoi choimirce na [[Na Náisiúin Aontaithe|Náisiún Aontaithe]]. Ní raibh Trump nó ionadaithe na Stát Aontaithe i láthair ag COP30. Dúirt an tUachtarán Donald Trump gur “dallamullóg” atá san athrú aeráide. Roghnaíodh Belém in oirthuaisceart na Brasaíle sa bhliain 2023. Táirgeann an Bhrasaíl ola ach is cuid den ‘Domhan Theas’ í, a thuigeann deacrachtaí na dtíortha bochta sa chath i gcoinne thionchar athrú na haeráide. Buaileadh an Bhrasaíl í féin go dona sa bhliain 2024 ag imeachtaí éagsúla adhaimsire arbh é an t-athrú aeráide ba chúis leo agus gan dabht tá an chuid is mó d’fhoraois na hAmasóine, [[Scamhóg|scamhóga]] an domhain, laistigh de theorainneacha na tíre – breis is a dóthain cúiseanna ag an mBrasaíl chun iarracht a dhéanamh go leor a bhaint amach.<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/caithfear-a-bheith-dochasach-go-ndeanfar-an-dul-chun-cinn-in-belem-nach-ndearnadh-in-baku/|teideal=Caithfear a bheith dóchasach go ndéanfar an dul chun cinn in Belém nach ndearnadh in Baku|údar=Alex Hijmans|dáta=27 Samhain 2024|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2024-11-27}}</ref> [[Íomhá:Parque da Cidade de Belém em construção.png|clé|mion|293x293px|Parque da Cidade, an t-ionad comhdhála fairsing i mBelém]] [[Íomhá:Operação Marajoara COP30 (54929951446).jpg|clé|mion|220x220px|Bhí na hÚdaráis an-chúramach go deo faoi chúrsaí slándála]] == Aimsir i mBelém == Bhí an aimsir go hainnis i mBelém le linn COP30.<ref>{{Lua idirlín|url=https://insideclimatenews.org/news/18112025/cop30-extreme-heat-leaks-security-issues/|teideal=Extreme Heat, Leaks and Security Issues Roil COP30|údar=By Bob Berwyn|dáta=2025-11-18|language=en-US|work=Inside Climate News|dátarochtana=2025-11-23}}</ref> Chaith sé fuarlach báistí agus bhí tuilte ann dá bharr. Bhí bogthaise mheirbh na foraoise ag cur isteach go mór ar gach éinne. Cuireadh pubaill in airde timpeall na cathrach ach bhí an córas aerchóirithe easpach agus bhí an bhogthaise sna dosheasta sna pubaill go minic; chlis an córas aerchóirithe go minic chomh maith. Ar an 20 Samhain, chuaigh an lárionad na meán ar thine<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.caixinglobal.com/2025-11-21/reporters-notebook-fire-floods-and-chaos-at-cop30-102385506.html|teideal=Reporter’s Notebook: Fire, Floods and Chaos at COP30 - Caixin Global|language=en|work=www.caixinglobal.com|dátarochtana=2025-11-23}}</ref> agus aistríodh cúpla míle amach as an "Blue Zone". Gan iontas bhí na cuairteoirí cineál cantalach agus bhí cúrsaí an-chorraithe. == Eagraíocht == D'fhreastail 56,118 toscaire ar COP30, an dara ceann is mó riamh, tar éis COP28 in 2023 in Dubai le 80,000 toscaire. Tháinig an toscaireacht is mó ón mBrasaíl (le 3,805 toscaire), ón tSín (789 toscaire), agus ón Nígéir (749 toscaire). Dhiúltaigh na Stáit Aontaithe aon toscairí a sheoladh chun na comhdhála ach sheol na Stáit (mar sh. California) toscairí ann. D'fhreastail Gobharnóir Stát California, Gavin Newsom, air fiú.<ref name=":1">{{Lua idirlín|url=https://xn--anpipar-jwa8e.ie/2025/11/cop30-faoi-lanseol-in-belem-na-brasaile/|teideal=COP30 faoi lánseol in Belém na Brasaíle|údar=Cathal Ó Murchú|dáta=2025-11-14|language=ga-IE|work=An Páipéar|dátarochtana=2025-11-23}}</ref> Go luath nuair a d’oscail an chomhdháil chun tabhairt faoina gnó, rinne daoine bundúchasacha agóid, iad gléasta ina n-éide dhúchasach, ag éileamh “níl na coillte ar díol” agus ag lorg cosaint dá n-áiteanna dúchais. Bhí scliúchas ann leis na gardaí slándála agus rinneadh iarracht an líne shlándála a shárú agus dult isteach i halla na comhdhála. Cé nár éirigh leo teacht isteach d’éirigh leo poiblíocht a bhaint amach agus craoladh an scéal ar fud an domhain.<ref name=":1" /> Ag barr an chláir phlé, bhí cosaint na bhforaoiseacha báistí trópaiceacha, aistriú i gcúrsaí fuinnimh, agus breis airgid don chath i gcoinne athrú na haeráide.<ref name=":0" /> == Toradh == Aontaíodh go gcuirfear ar fáil a thrí oiread airgid as seo go 2035 chun dul i ngleic le hathrú na haeráide. Ach níor aontaíodh tada faoi éirí as breoslaí iontaise ná faoi dheireadh iomlán a chur leis an dífhoraoisiú.<ref name=":2" /><ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/dioma-aeraide-agus-teannas-polaitiuil-sa-bhrasail/|teideal=Díomá aeráide agus teannas polaitiúil sa Bhrasaíl|údar=Alex Hijmans|dáta=26 Samhain 2025|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2025-11-26}}</ref> == Féach freisin == * [[Conradh idirnáisiúnta i gcoinne truailliú plaisteach]] ; theip ar na hiarrachtaí teacht ar chomhaontú. * [[Aimsir na bliana 2025]] * [[Cóir aeráide]] * [[Comhaontú Aeráide Pháras|COP21]] (Comhaontú Aeráide Pháras [[2015]]), [[COP26]], [[COP27]], [[COP28]], [[COP29]], [[COP31]] * [[Creat-Choinbhinsiún na Náisiún Aontaithe maidir leis an Athrú Aeráide]] == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Athrú aeráide]] [[Catagóir:2025]] [[Catagóir:Comhdhálacha na Náisiún Aontaithe]] [[Catagóir:Téamh domhanda]] [[Catagóir:An Bhrasaíl]] jueat6nhlb7dt6fl9yzgxp4ftq5brk4 0 116980 1320517 1251771 2026-07-14T17:33:30Z InternetArchiveBot 47196 Bluelink 1 book for [[Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260714sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1320517 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:Benny_Trapp_Westliche_Sandboa_Eryx_jaculus.jpg|mion| Is oiriúnú síceolaíoch a fheictear go huilíoch i ndaoine ná eagla roimh nathracha a fhoghlaim go héasca. <ref name=":0">{{Luaigh foilseachán|author=Schmitt|first=D.P.|year=2004|title=Evaluating evidence of psychological adaptation: How do we know one when we see one?|url=https://archive.org/details/sim_psychological-science_2004-10_15_10/page/643|journal=Psychological Science|volume=15|issue=10|pages=643–649|doi=10.1111/j.0956-7976.2004.00734.x|pmid=15447633}}</ref>]] Is tréith fheidhmiúil, chognaíoch nó iompraíochta é '''an t-oiriúnú síceolaíoch''' a théann chun sochair orgánach ina thimpeallacht. Tagann oiriúnuithe síceolaíochta faoi raon feidhme na meicníochtaí síceolaíocha éabhlóidithe (MSEithe), mar sin féin, tagraíonn MSEithe do shraith nach bhfuil chomh srianta sin. Ní áirítear le hoiriúnuithe síceolaíocha ach na tréithe feidhmiúla a mhéadaíonn folláine orgánaigh, agus tagraíonn MSEithe d'aon mheicníocht shíceolaíoch a d'fhorbair trí phróisis na héabhlóide. Is iad na MSEithe breise seo na tréithe teagmhasacha d’fhorbairt éabhlóideach speicis (féach ''spandrail''), chomh maith leis na tréithe [[Ball iarmharach|iarmharach]]<nowiki/>a nach dtéann chun tairbhe fholláine an speicis a thuilleadh. D'fhéadfadh sé a bheith deacair a rá cé acu an bhfuil tréithe [[Ball iarmharach|iarmharach]] nó nach bhfuil, agus mar sin tá litríocht éigin níos boige agus tagraíonn sé do thréithe [[Ball iarmharach|iarmharach]]<nowiki/> a mar oiriúnuithe, cé go bhféadfadh sé nach bhfuil feidhmiúlacht oiriúnaitheach acu a thuilleadh. Mar shampla, tá sé maíte ag roinnt, go bhfuil an chuma ar an scéal go bhfuil tionchair áirithe MSE ag dearcadh agus iompar seineafóbach maidir le galair a sheachaint <ref>{{cite journal | last1 = Faulkner | first1 = J. | last2 = Schaller | first2 = M. | last3 = Park | first3 = J.H. | last4 = Duncan | first4 = L.A. | s2cid = 28558930 | year = 2004 | title = Evolved disease-avoidance mechanisms and contemporary xenophobic attitudes | journal = Group Processes & Intergroup Relations | volume = 7 | issue = 4| pages = 333–353 | doi=10.1177/1368430204046142| citeseerx = 10.1.1.1018.9323 }}</ref>, mar sin féin, i go leor timpeallachtaí beidh tionchar díobhálach ag na hiompraíochtaí seo ar oiriúnacht duine. Braitheann prionsabail an oiriúnaithe shíceolaíoch ar [[Éabhlóid|theoiric na héabhlóide]] [[Charles Darwin|ag Darwin]] agus tá siad tábhachtach do réimsí na síceolaíochta éabhlóidí, [[Bitheolaíocht|na bitheolaíochta]], agus [[Eolaíocht chognaíoch|na n-eolaíochtaí cognaíocha]] . ==Tagairtí== [[Catagóir:Síceolaíocht éabhlóideach]] gv10ldm19t8baiivhegn9kjdq35t8lv 0 117876 1320603 1319899 2026-07-14T20:54:42Z InternetArchiveBot 47196 Bluelink 1 book for [[Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260714sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1320603 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Idirghabháil Leighis}} Is éard is '''aireachas''' ann ná bealach chun oiliúint a chur ar an aigne díriú ar an am i láthair, chun mothú níos suaithí agus an mheabharshláinte a fheabhsú.<ref>{{Lua idirlín |url=https://op.europa.eu/ga/publication-detail/-/publication/a94fbd87-b770-11ef-91ed-01aa75ed71a1 |teideal=Multilingual dictionary of new words |dátarochtana=2025-02-13 |archivedate=2025-04-25 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20250425125901/https://op.europa.eu/ga/publication-detail/-/publication/a94fbd87-b770-11ef-91ed-01aa75ed71a1 }}</ref> Eascraíonn an t-aireachas ó ghné shuntasach de thraidisiúin na [[An Hiondúchas|Hiondúch]] agus na na m[[An Búdachas|Búdaíoch]], <ref name="Karunamuni2017">{{Luaigh foilseachán|doi=10.1007/s12144-017-9631-7|title=Theoretical Foundations to Guide Mindfulness Meditation: A Path to Wisdom|journal=Current Psychology|volume=38|issue=3|pages=627–646|year=2019|author=Karunamuni|first=Nandini|url=http://mindrxiv.org/mfs63/}}</ref> <ref name="VanGordon2015">{{Luaigh foilseachán|doi=10.1007/s12671-014-0379-y|title=There is Only One Mindfulness: Why Science and Buddhism Need to Work Together|journal=Mindfulness|volume=6|pages=49–56|year=2014|author=Van Gordon|first=William}}</ref> agus tá sé bunaithe ar theicnící machnaimh Chan, Guān, agus teicnící machnaimh na Tibéide. {{Sfn|Wilson|2014}} Cé go bhfuil goleor sainmhínithe agus teicníochtaí aireachais ann, <ref>{{Cite book-en|author=Thompson|first=Evan|title=Why I Am Not a Buddhist|publisher=Yale University Press|year=2020|isbn=978-0-300-22655-3|location=New Haven and London|pages=120|quote=Buddhism has no single, agreed-upon traditional definition of mindfulness. Rather, Buddhism offers multiple and sometimes incompatible conceptions of mindfulness.}}</ref> déanann traidisiúin Bhúdacha cur síos ar cad is brí leis an t-aireachas, mar shampla an chaoi a n-eascraíonn agus a scoireann dearcthaí ar an am atá thart, ar an am i láthair agus ar an am atá le teacht mar impriseain chéadfacha agus [[Intinn|feiniméin mheabhracha]] . <ref name="Karunamuni2017" /> <ref name="Analayo_2003">{{Cite book-en|author=Anālayo|first=Bhikku|title=Satipaṭṭhāna, the direct path to realization|date=2003|publisher=Windhorse Publications}}</ref> <ref name="Bhikkhu Bodhi">{{Cite web-en|url=http://www.accesstoinsight.org/lib/authors/bodhi/waytoend.html|title=The Noble Eightfold Path|author=Bhikkhu Bodhi|publisher=Access to Insight|access-date=2009-03-16}}</ref> I measc na ndaoine aonair a chuir leis an tóir a bhí ar aireachas i gcomhthéacs nua-aimseartha an Iarthair tá Thích Nhất Hạnh, Joseph Goldstein, Herbert Benson, Jon Kabat-Zinn, agus Richard J. Davidson . <ref name="Buchholz2015">{{Luaigh foilseachán|title=Exploring the Promise of Mindfulness as Medicine|url=https://archive.org/details/sim_jama_2015-10-06_314_13/page/1327|journal=JAMA|volume=314|issue=13|pages=1327–1329|date=October 2015|pmid=26441167|doi=10.1001/jama.2015.7023}}</ref> <ref name="Harrington2015">{{Luaigh foilseachán|title=When mindfulness is therapy: Ethical qualms, historical perspectives|journal=The American Psychologist|volume=70|issue=7|pages=621–631|date=October 2015|pmid=26436312|doi=10.1037/a0039460|url=http://nrs.harvard.edu/urn-3:HUL.InstRepos:25757884|quote=Mindfulness, the argument goes, was never supposed to be about weight loss, better sex, helping children perform better in school, helping employees be more productive in the workplace, or even improving the functioning of anxious, depressed people. It was never supposed to be a merchandized commodity to be bought and sold.}}</ref> ==Tagairtí== {{Reflist}} [[Catagóir:Aireachas| ]] [[Catagóir:Aireachas (An Búdachas)]] [[Catagóir:Aireachas (síceolaíocht)]] [[Catagóir:Gluaiseacht aireachais|*]] [[Catagóir:Machnaimh]] [[Catagóir:Idirghabhálacha intinne-colainne]] szdeix6auk94kd2v1ox1pc5sthkw11k 0 118079 1320537 1272317 2026-07-14T18:12:56Z InternetArchiveBot 47196 Bluelink 1 book for [[Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260714sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1320537 wikitext text/x-wiki Is gléas crua-earraí é '''Majorana 1''', forbartha ag [[Microsoft]], a bhféadfadh feidhmeanna a bheith aige i [[Ríomhaireacht chandamach|ríomhaireacht chandamach]].<ref name="reuters2025">{{Lua idirlín|url=https://www.reuters.com/technology/microsoft-creates-chip-it-says-shows-quantum-computers-are-years-not-decades-2025-02-19/|teideal=Microsoft creates chip it says shows quantum computers are 'years, not decades' away|obair=Reuters}}</ref> Is gléas hibrideach hibrideach arsanaide-alúmanaim indiam é, a cheadaíonn forsheoltach ag teochtaí íseal. Maíonn Microsoft go léiríonn sé roinnt comharthaí maidir le modhanna nialasacha Majorana a óstáil ar theorainn óstála.<ref name="aghaee-2025">[[Microsoft Azure Quantum]]; {{Cite journal|last1=Aghaee |first1=Morteza |last2=Alcaraz Ramirez |first2=Alejandro |last3=Alam |first3=Zulfi |last4=Ali |first4=Rizwan |last5=Andrzejczuk |first5=Mariusz |last6=Antipov |first6=Andrey |last7=Astafev |first7=Mikhail |last8=Barzegar |first8=Amin |last9=Bauer |first9=Bela |last10=Becker |first10=Jonathan |last11=Bhaskar |first11=Umesh Kumar |last12=Bocharov |first12=Alex |last13=Boddapati |first13=Srini |last14=Bohn |first14=David |last15=Bommer |first15=Jouri |date=February 2025 |teideal=Interferometric single-shot parity measurement in InAs–Al hybrid devices |journal=Nature |language=en |volume=638 |issue=8051 |pages=651–655 |doi=10.1038/s41586-024-08445-2 |pmid=39972225 |pmc=11839464 |arxiv=2401.09549 |bibcode=2025Natur.638..651M |issn=1476-4687}}</ref> Is féidir ocht gcandamghiotán a fheistiú sa ghléas. Má chruthaítear go bhfuil móid nialasacha Majorana ann, d’fhéadfaidís cabhrú le ‘cuidíní toipeolaíocha’ níos cobhsaí a chruthú, agus seans go dtiocfadh as sin ríomhairí chandamacha cumhachtacha ar scála mór sa todhchaí."D'fhéadfadh móid nialasacha Majorana, má dheimhnítear iad, feidhm a bheith acu chun candamghiotáin toipeolaíocha a dhéanamh, agus ar deireadh, ríomhairí candamacha toipeolaíocha ar scála mór.<ref>{{Citation |last1=Aasen |first1=David |teideal=Roadmap to fault tolerant quantum computation using topological qubit arrays |date=2025-02-17 |arxiv=2502.12252 |last2=Aghaee |first2=Morteza |last3=Alam |first3=Zulfi |last4=Andrzejczuk |first4=Mariusz |last5=Antipov |first5=Andrey |last6=Astafev |first6=Mikhail |last7=Avilovas |first7=Lukas |last8=Barzegar |first8=Amin |last9=Bauer |first9=Bela}}</ref> Ina fhógra i mí Feabhra 2025, mhaígh Microsoft gur chuir an Majorana 1 túsl le dul chun cinn ina thionscadal fadtéarmach chun ríomhaire chandamach a chruthú bunaithe ar chandamghiotáin toipeolaíocha a chruthú. Chruthaigh an fógra sceitimíní agus amhras araon i measc an phobail eolaíochta, toisc nach bhfuil fianaise phoiblí chinntitheach ann go léiríonn an gléas Majorana 1 móid nialasacha Majorana.<ref name=Metz2025/><ref name=CTOL2025/><ref name="Castelvecchi2025"/> BreakdowFógraíodh Majorana 1 i mí Feabhra 2025, agus maítear go léiríonn sé dul chun cinn i dtionscadal fada Microsoft chun ríomhaire candamach a chruthú bunaithe ar candamghiotáin. Tá an fógra tar éis sceitimíní agus amhras araon a mhúscailt i measc an phobail eolaíochta, mar gheall ar an easpa fianaise phoiblí cinnte go léiríonn gléas Majorana 1 móid nialasacha Majorana. == Cúlra == Go stairiúil, thug taighde ríomhaireachta chandamach aghaidh ar dhúshláin maidir le cobhsaíocht agus inscálaitheacht candamghiotáin a bhaint amach. Tá candamghiotáin traidisiúnta, amhail iad siúd atá bunaithe ar chiorcaid fhorsheolta nó iain ghafa, an-leochaileach do thorann agus dhíchomhleanúnachas, rud a d'fhéadfadh earráidí a thabhairt isteach i ríomhanna. Le dul i ngleic le na srianta seo, bealaí éagsúla chun ríomhairí chandamacha níos láidre agus níos foirfe a thógáil. Tairgeann candamghiotáin toipeolaíochta, a teoiricíodh den chéad uair ag Alexei Kitaev agus Michael Freed sa bhliain 1997<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Kitaev|first=A.Yu.|date=January 2003|title=Fault-tolerant quantum computation by anyons|url=https://doi.org/10.1016/s0003-4916(02)00018-0|journal=Annals of Physics|volume=303|issue=1|pages=2–30|doi=10.1016/s0003-4916(02)00018-0|bibcode=2003AnPhy.303....2K|issn=0003-4916}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|author=Freedman|first=Michael H.|date=1998-01-06|title=P/NP, and the quantum field computer|url=https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_1998-01-06_95_1/page/98|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|volume=95|issue=1|pages=98–101|doi=10.1073/pnas.95.1.98|pmc=18139|pmid=9419335|bibcode=1998PNAS...95...98F}}</ref>, réiteach geallta trí fhaisnéis chandamach a chur i gcód ar bhealach atá i ndáiríre cosanta ó mhífheidhmeanna comhshaoil.réiteach a bhfuil gealladh fúthu trí fhaisnéis chandamach a ionchódú ar bhealach atá cosanta go bunúsach ó chorraíolacha áitiúla. Tá cur chuige Microsoft, atá bunaithe ar feirmíóin Mhajorana i heitreastruchtúr leathsheoltóra-forsheoltóra, ar cheann de roinnt iarrachtaí chun ríomhaireacht chandamach toipeolaíoch a bhaint amach. == Tagairtí == {{Reflist}} [[Catagóir:Ríomhaireacht chandamach]] [[Catagóir:Microsoft]] 0okna7p8eomjnxmidp6hza71icy8klq 0 120086 1320557 1272561 2026-07-14T19:19:51Z InternetArchiveBot 47196 Bluelink 1 book for [[Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260714sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1320557 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Grúpa Daonna}} Is cultúr seandálaíochta é '''Cultúr an Aosa Eascra''', ar a dtugtar '''Coimpléasc an Aosa Eascra''' nó '''Feiniméan an Aosa Eascra''' freisin, a ainmníodh i ndiaidh an tsoithigh óil inbhéartaithe a úsáideadh ag tús na Cré-Umhaoise Eorpaí, a d'eascair ó thart ar 2800 RCh. Ba é an réamhstaraí Gearmánach Paul Reinecke a chum an téarma ar dtús mar '''''Glockenbecher''''', agus thug [[John Abercromby, an 5ú Barún Abercromby|John Abercromby]] isteach an t-aistriúchán Béarla ''Bell Beaker'' sa bhliain 1904. Mhair cultúr an Aosa Eascra sa Bhreatain Mhór agus in Éirinn ó 2400 RCh. le teacht chun cinn uaigheanna adhlactha aonair, go dtí chomh déanach le 1800 RCh, {{Sfn|Bradley|2007}} {{Sfn|Cunliffe|2010}} ach i mór-roinn na hEorp'''a''' go dtí 2300 RCh amháin, nuair a tháinig cultúr Únětice ina áit. Bhí an cultúr scaipthe go forleathan ar fud Iarthar na hEorpa, i láthair i go leor réigiún [[Leithinis na hIbéire|de chuid na hIbéire]] agus ag síneadh soir go [[An Danóib|machairí na Danóibe]], agus ó thuaidh go hoileáin na [[An Bhreatain|Breataine Móire]] agus [[Éire|na hÉireann]], agus bhí sé i láthair freisin in oileáin na [[An tSairdín|Sairdíne]] agus [[An tSicil|na Sicile]] agus i roinnt ceantar cósta in [[An Mhagraib|iarthuaisceart na hAfraice]] . Léiríonn feiniméanan Aosa Easrca éagsúlacht shuntasach réigiúnach, agus fuarthas i staidéar <ref name="Olalde et al 2018">{{Luaigh foilseachán|author=Olalde|first=Iñigo|title=The Beaker phenomenon and the genomic transformation of northwest Europe|url=https://archive.org/details/nature-uk_2018-03-08_555_7695/page/190|journal=[[Nature (journal)|Nature]]|volume=555|issue=7695|pages=190–196|date=21 February 2018|issn=1476-4687|pmc=5973796|pmid=29466337|bibcode=2018Natur.555..190O|doi=10.1038/nature25738|quote=Genome-wide data have revealed high proportions of Steppe-related ancestry in Beaker Complex-associated individuals from Germany and the Czech Republic, showing that they derived from mixtures of populations from the Steppe and the preceding Neolithic farmers of Europe....&nbsp;The Y-chromosome composition of Beaker-associated males was dominated by R1b-M269&nbsp;..., a lineage associated with the arrival of Steppe migrants in central Europe after 3000 BCE....&nbsp;[M]igration played a key role in the further dissemination of the Beaker Complex, a phenomenon we document most clearly in Britain, where the spread of the Beaker Complex introduced high levels of Steppe-related ancestry and was associated with a replacement of ~90% of Britain's gene pool within a few hundred years, continuing the east-to-west expansion that had brought Steppe-related ancestry into central and northern Europe 400 years earlier&nbsp;... British Beaker Complex-associated individuals show strong similarities to central European Beaker Complex-associated individuals in their genetic profile}}</ref> ó 2018 go raibh baint aige le daonraí atá éagsúil ó thaobh géineolaíochta de. Ina thréimhse luath, bhí Cultúr an Aosa Eascra comhaimseartha le chultúr na nEarraí Cordaithe na hEorpa Láir. Ó thart ar 2400 RCh, leathnaigh cultúr an Aosa Eascra soir, isteach i léaslíne na nEarraí Cordaithe. <ref name="Papac">{{Luaigh foilseachán|author=Papac|first=Luka|title=Dynamic changes in genomic and social structures in third millennium BCE central Europe|journal=Science Advances|volume=7|issue=35|date=2021|pmid=34433570|pmc=8386934|bibcode=2021SciA....7.6941P|doi=10.1126/sciadv.abi6941}}</ref> I gcodanna de Lár agus Oirthear na hEorpa, chomh fada soir leis [[An Pholainn|an bPolainn]], tarlaíonn seicheamh ó Earraí Cordaithe go dtí an tAos Eascra. Is tréimhse teagmhála cultúrtha í an tréimhse seo san Eoraip Atlantach agus in Iarthar na hEorpa i ndiaidh tréimhse fhada scoiteacht choibhneasta le linn na tréimhse Neoilití. Ina thréimhse aibí, tuigtear cultúr an Aosa Eascra ní hamháin mar bhailiúchán de saindhéantáin amháin, ach mar fheiniméin chultúrtha chastá lena n-áirítear miotalóireacht i [[Copar|gcopar]], cré-umha arsanaiceach agus [[ór]], <ref>{{Luaigh foilseachán|author=Hansen|first=Svend|date=2017|title=Arsenic bronze: An archaeological introduction into a key innovation|url=https://www.academia.edu/50247954|journal=Eurasia Antiqua|volume=23}}</ref> líonraí malairte ó chian''',''' [[Boghdóireacht|boghaireacht]], cineálacha sonracha ornáide, agus (is dócha) smaointe idé-eolaíocha, cultúrtha agus reiligiúnacha comhroinnte, chomh maith le srathú sóisialta agus teacht chun cinn éilít réigiúnach.. {{Sfn|Fokkens|Nicolis|2012}} <ref>{{Cite book-en|url=https://www.archaeopress.com/Archaeopress/Products/9781784913076|title=Analysis of the Economic Foundations Supporting the Social Supremacy of the Beaker Groups: Proceedings of the XVII UISPP World Congress (1-7 September, Burgos, Spain)|publisher=Archaeopress|date=September 2014|isbn=9781784913076}}</ref> Maireann raon leathan éagsúlachta réigiúnaí laistigh de chultúr fairsing déanach an Aosa Eascra''',''' go háirithe i stíleanna adhlactha áitiúla (lena n-áirítear loscadh in áit adhlactha), stíleanna tithíochta, próifíl eacnamaíoch, agus [[Potaireacht|earraí ceirmeacha]] áitiúla ( {{Lang|de|Begleitkeramik}} ). Mar sin féin, de réir Lemercier (2018) léiríonn tréimhse aibí chultúr an Aosa Eascra "teacht chun cinn chineál sibhialtachta an Aosa Eascra ar scála ilchríochach". <ref>{{Luaigh foilseachán|author=Lemercier|first=Olivier|title=Think and Act: Local Data and Global Perspectives in Bell Beaker Archaeology|url=https://www.academia.edu/38019997|journal=Journal of Neolithic Archaeology|volume=20|issue=Special Issue 4|pages=77–96|date=December 2018|doi=10.12766/jna.2018S.5}}</ref> == Bunús agus leathnú == ==Tagairtí== 2rtxrc6xzvvga4u6auvl8ou3u5gg2fl 0 120466 1320535 1275364 2026-07-14T18:04:56Z InternetArchiveBot 47196 Bluelink 1 book for [[Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260714sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1320535 wikitext text/x-wiki [[File:Kleihauer.JPG|thumb|An Tástáil Kleihauer, a thaispeánann eiritricítí dearga an fhéatais i ndath bándearg, agus eiritricítíí dearga na máthar le feiceáil mar "taisí".]]Is tástáil [[Tástáil fola|fola]] í an '''tástáil Kleihauer-Betke ("KB")''', '''an ruaimniú Kleihauer-Betke ("KB")''', '''an tástáil Kleihauer''' nó '''an tástáil eisionladh aigéid''' a úsáidtear chun méid na '''haemaglóibine''' féatais a aistrítear ó [[Féatas|fhéatas]] go [[Córas Imsruthaithe|sruth fola]] na máthar a thomhas. <ref name="pmid17191260">{{Luaigh foilseachán|year=2007|title=Detection of fetomaternal hemorrhage following chorionic villus sampling by Kleihauer–Betke test and rise in maternal serum alpha feto protein|url=https://archive.org/details/sim_prenatal-diagnosis_2007-02_27_2/page/139|journal=Prenat. Diagn.|volume=27|issue=2|pages=139–42|doi=10.1002/pd.1632|pmid=17191260}}</ref> De ghnáth, déantar í ar mháithreacha [[Fachtóir Rhesus|Rh-diúltacha]] chun an dáileog riachtanach de ghlóbailin imdhíonachta Rh (D) (RhIg) a chinneadh chun foirmiú [[Antasubstaintí|antashubstaintí]] Rh sa mháthair a chosc agus galar Rh a chosc i leanaí Rh-deimhneach amach anseo. <ref name="pmid22231030">{{Luaigh foilseachán|title=Detection of fetomaternal hemorrhage|journal=American Journal of Hematology|volume=87|issue=4|pages=417–23|date=April 2012|pmid=22231030|doi=10.1002/ajh.22255}}</ref> Ainmníodh í i ndiaidh Enno Kleihauer agus Klaus Betke a rinne cur síos uirthi sa bhliain 1957. ==Tagairtí== [[Catagóir:Tástálacha fola]] [[Catagóir:Tástálacha le linn toirchis]] 445139r6oqx09a9glilgyg5hhrrr3qk 2 120601 1320485 1320089 2026-07-14T13:02:04Z ListeriaBot 25319 Wikidata list updated [V2] 1320485 wikitext text/x-wiki * Tá an focal "item" de dhíth ón mbot, is amhlaidh... tá! * An eochairfhocal é "Label"? Is . * Ní fheictear anseo go díreach na torthaí SQL, ach ina ionad sin, céard a dhéanann an bot leo, mar shampla ?item -> <nowiki>[[:d:?item|?item]]</nowiki> {{Wikidata list | sparql = SELECT ?item ?itemLabel ?can2000 { # P3425=(Comhartha) Aitheantas Nature 2000 # P17=tír, Q27=Éire ?item wdt:P3425 ?can2000; wdt:P17 wd:Q27. # label SERVICE wikibase:label { bd:serviceParam wikibase:language "ga". } } | columns = number:#, label:Alt, P7959:Contae, P18:Íomhá, P3425:Natura 2000 | links = local }} {| class='wikitable sortable' ! # ! Alt ! Contae ! Íomhá ! Natura 2000 |- | style='text-align:right'| 1 | [[Loch Iascaigh]] | [[Contae Dhún na nGall]] | [[Íomhá:Lough Eske sud est.jpg|center|128px]] | [https://natura2000.eea.europa.eu/Natura2000/SDF.aspx?site=IE0000163 IE0000163] |- | style='text-align:right'| 2 | [[An Abhainn Mhór]] | [[Contae Phort Láirge]] | [[Íomhá:IMG BlackwaterBridge3720rz.jpg|center|128px]] | [https://natura2000.eea.europa.eu/Natura2000/SDF.aspx?site=IE0002170 IE0002170] |- | style='text-align:right'| 3 | [[Gleann Dá Ghrua]] | [[Contae Chill Mhantáin]] | [[Íomhá:Glen walk way.JPG|center|128px]] | [https://natura2000.eea.europa.eu/Natura2000/SDF.aspx?site=IE0000719 IE0000719] |- | style='text-align:right'| 4 | [[Páirc Náisiúnta Shléibhte Chill Mhantáin]] | [[Contae Chill Mhantáin]] | [[Íomhá:Wicklow Mountains National Park Information Office.jpg|center|128px]] | [https://natura2000.eea.europa.eu/Natura2000/SDF.aspx?site=IE0002122 IE0002122] |- | style='text-align:right'| 5 | [[Portach Chlóirthigh|Dúlra Phortach Chlóirthigh]] | [[Contae Uíbh Fhailí]] | [[Íomhá:Clara bog boardwalk. 07.jpg|center|128px]] | [https://natura2000.eea.europa.eu/Natura2000/SDF.aspx?site=IE0000572 IE0000572] |- | style='text-align:right'| 6 | [[Bá Bhaile Dúill|Bá Baile Dúill]] | [[Contae Bhaile Átha Cliath]] | [[Íomhá:The View from Strand Road Baldoyle - geograph.org.uk - 181928.jpg|center|128px]] | [https://natura2000.eea.europa.eu/Natura2000/SDF.aspx?site=IE0000199 IE0000199] |- | style='text-align:right'| 7 | [[An Sliabh Riabhach]] | [[Contae Luimnigh]] | [[Íomhá:Black Rock on the Ballyhoura Mountain Range - geograph.org.uk - 1103684.jpg|center|128px]] | [https://natura2000.eea.europa.eu/Natura2000/SDF.aspx?site=IE0002036 IE0002036] |- | style='text-align:right'| 8 | [[Loch Uí Ghadhra]] | [[Contae Shligigh]] | [[Íomhá:Lough Gara 1.jpg|center|128px]] | [https://natura2000.eea.europa.eu/Natura2000/SDF.aspx?site=IE0004048 IE0004048] |- | style='text-align:right'| 9 | [[Inbhear Bhaile Roiséir]] | [[Contae Bhaile Átha Cliath]] | [[Íomhá:View of Rogerstown Estuary.jpg|center|128px]] | [https://natura2000.eea.europa.eu/Natura2000/SDF.aspx?site=IE0000208 IE0000208] |- | style='text-align:right'| 10 | [[Loch Coirib]] | [[Contae na Gaillimhe]] | [[Íomhá:Loughcorrib.jpg|center|128px]] | [https://natura2000.eea.europa.eu/Natura2000/SDF.aspx?site=IE0004042 IE0004042] |- | style='text-align:right'| 11 | [[Coill Chnoc Sinche]] | [[Contae Chill Mhantáin]] | [[Íomhá:Plants on damp bankside in Knocksink woods.jpg|center|128px]] | [https://natura2000.eea.europa.eu/Natura2000/SDF.aspx?site=IE0000725 IE0000725] |} {{Wikidata list end}} k3nemy6yyf7ad6ihoob4jup1axeqil6 0 121010 1320578 1280198 2026-07-14T20:06:30Z InternetArchiveBot 47196 Bluelink 2 books for [[Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260714sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1320578 wikitext text/x-wiki {{Teideal iodálach}} {{WD Bosca Sonraí Ainmhí Bheo}} Is speiceas de [[Baictéir|bhaictéir]] phataigineach [[Baictéir Ghram-dhiúltacha|Gram-dhiúltach]], soghluaiste, cuartha, slatchruthach (vibrio), den ghéineas ''[[Vibreach|Vibrio]]'' é ''''' Vibrio vulnificus'''''. I láthair i dtimpeallachtaí mara amhail [[Inbhear|inbhir]], locháin ghoirt, nó limistéir chósta, tá ''V. vulnificus'' gaolmhar le ''[[Vibrio cholerae|''V. cholerae'']]'', gníomhaire cúiseach an [[Calar|chalair]].<ref name="Oliver_2005_Wound">{{Luaigh foilseachán|author=Oliver JD|title=Wound infections caused by ''Vibrio vulnificus'' and other marine bacteria|url=https://archive.org/details/sim_epidemiology-and-infection_2005-06_133_3/page/383|journal=Epidemiol Infect|year=2005|pages=383–91|volume=133|issue=3|pmid=15962544|doi=10.1017/S0950268805003894|pmc=2870261}}</ref> Tá ar a laghad cineál amháin de ''V. vulnificus'' bithlonrúil . <ref>{{Cite web-en|url=https://seafood.oregonstate.edu/sites/agscid7/files/snic/glowing-seafood.pdf|title="Glowing" Seafood?"|publisher=U.S. Food And Drug Administration Seafood Products Research Center|access-date=2021-03-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20201127131426/https://seafood.oregonstate.edu/sites/agscid7/files/snic/glowing-seafood.pdf|archive-date=2020-11-27}}</ref> Is fearr le teochtaí séasúracha aigéin agus timpeallachtaí mara beagshóidiam amhail inbhir tiúchan níos mó de ''Vibrio'' laistigh de shliogéisc scagbheathaitheach; tá méadú ocht n-uaire tagtha ar ionfhabhtuithe ''V. vulnificus'' in Oirthear Stáit Aontaithe Mheiriceá ó 1988–2018. Bíonn ionfhabhtú le ''V. vulnificus'' ina chúis le hionfhabhtuithe craicinn a leathnaíonn go tapa trí dhul isteach i gcréacht agus is cúis le [[Ceallailíteas|ceallailíteas]] nó fiú [[Seipsis|seipsis]].<ref name="Andrews">{{Cite book-en|author=James, William D.|title=Andrews' Diseases of the Skin: Clinical Dermatology|publisher=Saunders Elsevier|year=2006|isbn=978-0-7216-2921-6}}</ref> {{Rp|279}}Is foinse breoiteachta bia-iompartha é ''V. vulnificus'' freisin. Aonraíodh é den chéad uair mar fhoinse breoiteachta isa bhliain 1976.<ref name="pmid1262454">{{Luaigh foilseachán|title=Halophilic ''Vibrio'' species isolated from blood cultures|journal=J. Clin. Microbiol.|volume=3|issue=4|pages=425–31|date=April 1976|doi=10.1128/jcm.3.4.425-431.1976|pmid=1262454|pmc=274318|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-clinical-microbiology_1976-04_3_4/page/425}}</ref> ==Tagairtí== {{Reflist}} [[Catagóir:Galair bhaictéaracha]] [[Catagóir:Dálaí craicinn a bhaineann le baictéar]] [[Catagóir:Vibrionales]] [[Catagóir:Galair uisce-iompartha]] [[Catagóir:Baictéir a ndearnadh cur síos orthu i 1976] [[Catagóir:Miocrorgánaigh mhuirí]] [[Catagóir:Baictéir phataigineacha]] ebfli7622tfjodk03doqa49e3nsw3ib 0 121267 1320527 1285976 2026-07-14T17:50:05Z InternetArchiveBot 47196 Bluelink 1 book for [[Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260714sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1320527 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Is ceimiceoir Astrálach agus Ollamh le Ceimic in Ollscoil Melbourne é '''Richard Robson''' FAA FRS, a rugadh ar an 4 Meitheamh 1937. <ref>{{Cite web-en|url=http://www.eoas.info/biogs/P003792b.htm|title=Robson, Richard – Biographical entry – Encyclopedia of Australian Science}}</ref> Déanann Robson speisialtóireacht i bpolaiméirí comhordanáidith, go háirithe creatlacha miotail-orgánacha . <ref name="Hoskins-1989">{{Luaigh foilseachán|title=Infinite polymeric frameworks consisting of three dimensionally linked rod-like segments|url=https://archive.org/details/american-chemical-society-journal_1989-07-19_111_15/page/5962|journal=Journal of the American Chemical Society|date=1989|pages=5962–5964|volume=111|issue=15|doi=10.1021/ja00197a079|language=EN|first=Bernard F.|author=Hoskins|bibcode=1989JAChS.111.5962H}}</ref> Tuairiscíodh é mar "''a pioneer in crystal engineering involving transition metals''." <ref name="Wise1998">{{Cite book-en|first=Donald|author=Wise|title=Electrical and Optical Polymer Systems: Fundamentals: Methods, and Applications|url=https://books.google.com/books?id=zHSO2GUV9ucC&pg=PA872|date=27 March 1998|publisher=CRC Press|isbn=978-0-8247-0118-5}}</ref> <ref name="BattenNeville2009">{{Cite book-en|author=Stuart R. Batten|title=Coordination Polymers: Design, Analysis and Application|url=https://books.google.com/books?id=iuixgwRs2eQC&pg=PA19|year=2009|publisher=Royal Society of Chemistry|isbn=978-0-85404-837-3}}</ref> Sa bhliain 2025, fuair sé [[Duais Nobel na Ceimice|Duais Nobel sa Cheimic]] in éineacht le Susumu Kitagawa agus Omar M. Yaghi le haghaidh forbairt creataí miotal-orgánacha. <ref>{{Cite web-en|url=https://www.nobelprize.org/prizes/chemistry/2025/summary/|title=Nobel Prize in Chemistry 2025 Summary|date=8 October 2025|work=[[The Nobel Prize]]|access-date=8 October 2025}}</ref> ==Tagairtí== {{Reflist}} {{Síol-beath}} {{DEFAULTSORT:Robson, Richard}} [[Catagóir:Buaiteoirí Dhuais Nobel na Ceimice]] [[Catagóir:Alumni Ollscoil Oxford]] [[Catagóir:Daoine beo]] [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1937]] [[Catagóir:Fir]] 7wjw56tc2qxpzv9dhtu859qxeqs84np 0 121310 1320591 1291689 2026-07-14T20:30:52Z InternetArchiveBot 47196 Bluelink 1 book for [[Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260714sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1320591 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Bhí '''Sir Henry Mortimer Durand''', GCMG, KCSI, KCIE, PC (14 Feabhra 1850 – 8 Meitheamh 1924) ina thaidhleoir Briotanach agus ina bhall de Státseirbhís na hIndia. Is fearr aithne air mar chomhainmneach an Líne Durand, a fheidhmíonn mar theorainn idirnáisiúnta idir [[an Afganastáin]] agus [[an Phacastáin]]. == Luathshaol agus oideachas == Rugadh é i Sehore, Bhopal, san India, agus ba mhac le Sir Henry Marion Durand, Aire Cónaitheach (Resident) Bharoda , é agus fuair sé a chuid oideachais i ''Blackheath Proprietary School'' agus i ''Tonbridge School''<ref>{{Cite book-en|title=The History of British India: A Chronology|author=Riddick|first=John|year=2006|publisher=Praeger, Westport, Connecticut|oclc=836279503|isbn=978-0313322808}}</ref> == Gairme == Chuaigh Durand isteach i Seirbhís Shibhialta na hIndia sa bhliain 1873. Chaith sé seal ina Rúnaí Polaitiúil i [[Cabúl|gCabúl]] le linn an Dara Cogadh Angla-Afganastánach (1878–1880); bhí sé ina Rúnaí Gnóthaí Eachtracha san India ó 1884 go 1894; agus ceapadh é ina Aire Lánchumhachtach i dTehran sa bhliain 1894, áit, in ainneoin gur scoláire Peirsise a bhí ann agus go raibh sé líofa sa teanga, nach ndearna sé mórán imprisin i [[Tehran|dTehran]] ná orthu siúd a bhí os a cionn i Londain. D’fhág sé an Pheirs i mí an Mhárta 1900, agus faoin am sin, mar gheall ar bhreoiteacht a mhná céile [[Ella R. Durand|Ella]], bhí sé tar éis tarraingt siar ón saol sóisialta agus bhí an leagáid i riocht dúlagraithe agus neamh-eagraithe. Bhí sé mar Ambasadóir na Breataine chun na Spáinne ó 1900 go 1903, agus mar Ambasadóir chuig na Stáit Aontaithe ó 1903 go 1906. Ceapadh ina CSI é i 1881<ref>{{Cite book-en|url=https://www.thegazette.co.uk/London/issue/24944/page/976|title=The London Gazette|date=1 March 1881|publisher=[[The London Gazette]]|access-date=16 May 2022}}</ref> bronnadh ridireacht air le KCIE i 1888, <ref name="List">{{Cite book-en|author=Great Britain. India Office|title=The India List and India Office List for 1905|publisher=Harrison and Sons|year=1905|url=https://books.google.com/books?id=b2NPAAAAMAAJ&pg=PA145|access-date=15 May 2022}}</ref> agus KCSI i 1894<ref>{{Cite book-en|url=http://www.london-gazette.co.uk/London/issue/26472/page/2|title=London Gazette|date=2 January 1894|publisher=[[The London Gazette]]|access-date=16 May 2022}}</ref> agus ceapadh ina GCMG é i 1900.<ref>{{Cite book-en|url=http://www.london-gazette.co.uk/London/issue/27198/page/3497|title=London Gazette|date=1 June 1900|publisher=[[The London Gazette]]|access-date=16 May 2022}}</ref> Sheas Durand mar iarrthóir Coimeádach do Plymouth in olltoghchán na Ríochta Aontaithe i mí Eanáir 1910, ach níor éirigh leis.<ref name="The Liberal Year Book, 1907">{{cite book|title=The Liberal year book, 1907 |publisher=Harvester Press |year=1972 |isbn=0-85527-362-3 |oclc=502269489}}</ref><ref name="ReferenceA">{{cite book |last=Craig |first=Fred W. S. |title=British parliamentary election results, 1885–1918 |publisher=Macmillan |year=1974 |isbn=0-333-16903-4 |oclc=1043610}}</ref><ref name="ReferenceC">{{citation |title=Debrett's House of Commons |publisher=Dean |year=1867 |oclc=1042911184 |issue=1916}}</ref> == Oidhreacht == === Teorainn na hAfganastáine agus na Pacastáine === Ainmníodh an Líne Durand i ndiaidh Sir Mortimer agus is í an teorainn idirnáisiúnta í idir [[an Afganastáin]] agus an Phacastáin an lae inniu, teorainn atá aitheanta go hoifigiúil ag gach tír seachas [[an Afganastáin]]. Is cnámh spairne conspóide leanúnach í an teorainn idir an dá thír, agus an Afganastáin ag easaontú dlisteanacht na teorann go haontaobhach.<ref>{{Cite book-en|author=Rehman|first=Lutfur|title=Revisiting the Durand Line Historical and Legal Perspectives|publisher=IPS Press|year=2024|isbn=9789694488363|edition=1st|location=Islamabad Pakistan|pages=xxiv,77}}</ref> Sa bhliain 1884, chuir Durand in iúl d'Abdur Rahman Khan, Amir na [[An Afganastáin|hAfganastáine]], an teorainn idir an Phacastáin inniu (stát comharba na [[Réimeas Briotanach|hIndia Briotanaí]] ) agus an Afganastáin, go '''rinne sléacht''' ar gharastún i bPanjdeh ar orduithe an Ghinearáil Rúisigh Komarov. Ba mhian leis na Rúisigh stop a chur le forghabháil na Breataine ar Herat, agus mar sin cuireadh Durand amach chun cosc a chur ar "the strained relations which then existed between Russia and ourselves," a scríobh an Leas-Rí, an Tiarna Dufferin, agus " (it) might in itself have proved the occasion of a long miserable war." Mhéadaigh teannas sa bhaile i nuachtáin na Breataine práinn na heachtra, ag bagairt cogadh san Áise Láir, rud a bhí Rahman ag iarraidh a sheachaint go géar. Coinníodh líne teileafóin ar oscailt idir an Tiarna Granville agus an Cunta Giers i St Petersburg.<ref>{{Cite book-en|author=Hopkirk|first=Peter|title=The Great Game : On Secret Service in High Asia|year=2016|publisher=John Murray|isbn=978-0-7195-6447-5|oclc=970607666|pages=430–431}}</ref> Cuireadh Sir Mortimer go Cabúl ag rialtas na hIndia Briotanaí chun críche malartú críche a shocrú a bhí riachtanach de réir theorannú an [[Durand Line|Joint Boundary Commission]] idir oirthuaisceart na hAfganastáine agus sealúchais na Rúise ar an mbealach céanna a rinneadh i 1873, ach amháin an rubha ó dheas ag Panjdeh an pointe is suntasaí ó dheas ag Panjdeh.<ref>{{Cite web-en|url=https://defencejournal.com/2021/11/10/the-durand-line-legend-and-legacy/|title=The Durand Line - Legend and Legacy|author=Hafiz|first=Anees|date=2021-11-10|language=en-US|work=Defence Journal|access-date=2025-09-13}}</ref> Léirigh na Breataine go soiléir go mbeadh aon síneadh breise i dtreo Herat ina dhearbhú cogaidh. Léirigh Rahman a ghnáthchumas in argóint taidhleoireachta, in argóint taidhleoireachta, a dhiongbháilteacht san áit a raibh a thuairimí nó a éilimh féin i mbun díospóireachta, agus léargas cinnte bunúsach aige ar an bhfíorstaid. Bunaíodh Coimisiún Ríoga chun an teorainn idir an Afganastáin agus an India faoi rialú na Breataine a theorannú. Bhí an dá pháirtí ag campáil ag Parachinar, atá anois mar chuid de FATA Phacastáin, in aice le Khost na hAfganastáine. Ó thaobh na Breataine de, d’fhreastail Mortimer Durand agus Sahibzada Abdul Qayyum, Gníomhaire Polaitiúil Khyber, ar an gcampa. Rinne Sahibzada Abdul Latif agus an Gobharnóir Sardar Shireendil Khan ionadaíocht ar na hAfganastáinigh. Rinne Sahibzada Abdul Latif agus an Gobharnóir Sardar Shireendil Khan ionadaíocht ar Amir Abdur Rahman Khan.<ref>{{Cite web-en|url=http://www.aaiil.org/aaiil/ra/jalsa/2003/sahibzadaabdullatifshaheed100anniversary/08sahibzadazahoorahmad_sahibzadaabdullatifshaheed.mp3|title=Hazrat Sahibzada Abdul Latif Shaheed|author=Sahibzada Zahoor Ahmad|date=13 July 2003|language=ur|access-date=16 May 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20200720142601/https://www.aaiil.org/aaiil/ra/jalsa/2003/sahibzadaabdullatifshaheed100anniversary/08sahibzadazahoorahmad_sahibzadaabdullatifshaheed.mp3|archive-date=20 July 2020}}</ref> Comhaontaíodh go cairdiúil ar na malartuithe críche; daingníodh an caidreamh idir rialtais Indiacha na Breataine agus na hAfganastáine, mar a socraíodh roimhe seo. Ainmníodh Bóthar Durand i Lahore ina onóir freisin. === Corn Durand === Sa bhliain 1888, bhunaigh Durand comórtas peile i Shimla chun luach na spóirt a chur chun cinn mar bhealach chun sláinte a choinneáil, chomh maith le comórtas spóirt a spreagadh san India. Ainmnodh an corn ina dhiaidh.<ref>{{Cite web-en|url=https://durandcup.in/about/|title=The Durand Cup – About|work=durandcup.in|access-date=16 May 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20210305165925/https://durandcup.in/about/|archive-date=5 March 2021}}</ref><ref>{{Cite web-en|url=https://www.sportskeeda.com/sports/football-in-india-the-best-old-days|title=Indian Football : Ah! Those golden days...|author=Upadhyay|first=Somesh|date=22 December 2010|work=www.sportskeeda.com|publisher=[[Sportskeeda]]|access-date=14 July 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220714163447/https://www.sportskeeda.com/sports/football-in-india-the-best-old-days|archive-date=14 July 2022}}</ref> == Bás == Tá míthuiscint ann maidir le huaigh Mortimer Durand, rud a fhágann go gcreidtear go mícheart go bhfuil sé curtha sa Phacastáin. Mar sin féin, i ndáiríre, fuair sé bás i Polden, Somerset, Sasana, agus cuireadh ann é.<ref>{{Cite web-en|url=https://www.iranicaonline.org/articles/durand|title=Welcome to Encyclopaedia Iranica}}</ref> Baineann an uaigh a bhí bainteach leis i ndáiríre lena athair, Sir Henry Marion Durand. == Saothair fhoilsithe == Ó 1906 i leith, tar éis dó filleadh ar Shasana, chaith sé a chuid ama ag scríobh. D’fhoilsigh sé beathaisnéis a athar, an Ginearál Henry Marion Durand (1812–1871), chomh maith, agus bhí uaillmhianta aige mar úrscéalaí, go minic lena bhean chéile, an Bhantiarna [[Ella R. Durand|ER Durand]] (1852–1913), mar chomhúdar. Seo a leanas cuid dá fhoilseacháin: * ''Nadir Shah: An Historical Novel'' (1908) * ''The Life of Sir [[Alfred Comyn Lyall]]'' (1913) * ''The Life of Field-Marshal Sir [[George White (British Army officer)|George White]], V.C.'' (1915) *''The Thirteenth Hussars in the Great War'' (1921) * ''An Autumn Tour in Western Persia'' (1902) is by his wife [[Ella R. Durand|E. R. Durand]] == Leabharliosta == * {{Cite book-en|first=Gen Sir John|author=Adye|title=Indian Frontier Policy|url=https://archive.org/details/indianfrontierp01adyegoog|date=1897|publisher=Smith, Elder, & Co.|oclc=62690257}} * {{Cite book-en|first=T.C.|author=Coen|title=The Indian Political Service|url=https://archive.org/details/indianpoliticals0000crea|date=1971|publisher=Chatto & Windus|isbn=978-0701115791|oclc=155780}} * {{Cite book-en|first=Algernon|author-link=Algernon Durand|author=Durand|title=The Making of a Frontier Five Years' Experiences and Adventures in Gilgit, Hunsa, Nagar, Chitral and the Eastern Hindu-Kush|date=1899|oclc=897645456}} * {{Luaigh foilseachán|first=Charles|author=Marvin|title=The Russians at the Gate of Herat|url=https://archive.org/details/sim_science_1885-05-01_5_117/page/368|journal=Science|date=1885|volume=5|issue=117|pages=368–369|doi=10.1126/science.ns-5.117.368|pmid=17743871|bibcode=1885Sci.....5..368.}} * {{Cite book-en|title=The History of British India: A Chronology|author=Riddick|first=John|year=2006|publisher=Praeger, Westport, Connecticut|oclc=836279503|isbn=978-0313322808}} == Naisc sheachtracha == * [http://www.gutenberg.org/ebooks/author/51604 Saothair le H. Mortimer Durand] ag Project Gutenberg * Tá páipéir Henry Marion Durand, lena n-áirítear dialainní, comhfhreagras, meamraim, páipéir liteartha, grianghraif agus gearrthóga nuachtáin, á gcoinneáil ag [http://archives.soas.ac.uk/CalmView/TreeBrowse.aspx?src=CalmView.Catalog&field=RefNo&key=PP+MS+55 SOAS Special Collections.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221203180457/http://archives.soas.ac.uk/CalmView/TreeBrowse.aspx?src=CalmView.Catalog&field=RefNo&key=PP+MS+55 |date=2022-12-03 }} Archived Is féidir míreanna digitithe ó na bailiúcháin a fheiceáil ar líne [https://digital.soas.ac.uk/ppms55 anseo] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200925013021/https://digital.soas.ac.uk/ppms55 |date=2020-09-25 }}. == Tagairtí == {{Reflist}} {{DEFAULTSORT:Durand, Mortimer}} [[Catagóir:Básanna i 1924]] [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1850]] 6ogmismgpsgqg0e7o222v3m9svu9vvv 0 121561 1320508 1285965 2026-07-14T17:18:03Z InternetArchiveBot 47196 Bluelink 3 books for [[Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260714sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1320508 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Galar}} Is staid í '''an tuirse''' ina mbíonn tú gan fuinneamh nó le heaspa fuinnimh ar feadh tréimhse fada ama. <ref name="Mayo-Clinic-Fatigue-2023">{{Cite web-en|url=https://www.mayoclinic.org/symptoms/fatigue/basics/definition/sym-20050894|title=Fatigue|work=[[Mayo Clinic]]|access-date=2023-01-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20230106193733/https://www.mayoclinic.org/symptoms/fatigue/basics/definition/sym-20050894|archive-date=2023-01-06}}</ref> <ref name="Cancer-terms-2023">{{Cite web-en|url=https://www.cancer.gov/publications/dictionaries/cancer-terms/def/fatigue#:~:text=(fuh%2DTEEG),may%20be%20acute%20or%20chronic|title=Cancer terms|access-date=2023-01-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20230106193733/https://www.cancer.gov/publications/dictionaries/cancer-terms/def/fatigue#:~:text=(fuh%2DTEEG),may%20be%20acute%20or%20chronic|archive-date=2023-01-06}}</ref> Úsáidtear tuirse i ndá chomhthéacs: sa chiall leighis, agus i gciall na tuirse normálta. Ó thaobh na míochaine de, meastar gur comhartha í an tuirse, agus uaireanta bíonn sí bainteach le riochtaí leighis lena n-áirítear [[Galair uath-imdhíonachta|galar uath-imdhíonachta]], cliseadh orgán, riochtaí na péine ainsealaí, neamhoird giúmar, galar croí, [[Ionfhabhtú|galair thógálacha]], agus riochtaí iar-thógálacha. <ref name="pmid23892338">{{Luaigh foilseachán|title=Fatigue in healthy and diseased individuals|journal=Am J Hosp Palliat Care|volume=31|issue=5|pages=562–575|date=August 2014|pmid=23892338|doi=10.1177/1049909113494748|url=}}</ref> Mar sin féin, is casta í an tuirse agus i suas le trian de chásanna cúram príomhúil ní aimsítear aon diagnóis leighis ná síciatrach. <ref name="BMJ-Best-Practice-2023">{{Cite web-en|url=https://bestpractice.bmj.com/topics/en-us/571|title=Evaluation of fatigue&nbsp;— Differential diagnosis of symptoms|work=BMJ Best Practice|access-date=2024-03-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20231203113928/https://bestpractice.bmj.com/topics/en-us/571|archive-date=2023-12-03}}</ref> <ref name="Medically unexplained symptoms-2017">{{Cite web-en|url=https://www.nhs.uk/conditions/medically-unexplained-symptoms/|title=Medically unexplained symptoms|date=19 October 2017|access-date=6 January 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20170929113241/http://www.nhs.uk/conditions/medically-unexplained-symptoms/Pages/Somatisation.aspx|archive-date=29 September 2017}}</ref> <ref name="pmid31574939">{{Luaigh foilseachán|title=Anti-Inflammatory Diets and Fatigue|journal=Nutrients|volume=11|issue=10|date=September 2019|pmid=31574939|pmc=6835556|doi=10.3390/nu11102315|url=}}</ref> I gciall na tuirse, is minic a leanann tuirse gníomhaíocht fhisiciúil nó mheabhrach fhada. Eascraíonn tuirse fhisiciúil as tuirse matáin a eascraíonn as gníomhaíocht fhisiciúil dhian. <ref>{{Luaigh foilseachán|title=Some central and peripheral factors affecting human motoneuronal output in neuromuscular fatigue|journal=Sports Medicine|volume=13|issue=2|pages=93–98|date=February 1992|pmid=1561512|doi=10.2165/00007256-199213020-00004}}</ref> <ref>{{Luaigh foilseachán|title=Muscular endurance and surface electromyogram in isometric and dynamic exercise|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-applied-physiology_1981-07_51_1/page/n6|journal=Journal of Applied Physiology|volume=51|issue=1|pages=1–7|date=July 1981|pmid=7263402|doi=10.1152/jappl.1981.51.1.1}}</ref> <ref>{{Luaigh foilseachán|title=Fatigue revisited|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-sports-sciences_1997-06_15_3/page/245|journal=Journal of Sports Sciences|volume=15|issue=3|pages=245–246|date=June 1997|pmid=9232549|doi=10.1080/026404197367245}}</ref> Eascraíonn tuirse mheabhrach as tréimhsí fada de hgníomhaíocht [[Cognaíocht|chognaích]] a chuireann isteach ar chumas cognaíoch, is féidir léi a léiriú mar chodladh, marbhántacht, nó traochadh aird threoraithe, <ref name="Marcora 2009 857–864">{{Luaigh foilseachán|title=Mental fatigue impairs physical performance in humans|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-applied-physiology_2009-03_106_3/page/857|journal=Journal of Applied Physiology|volume=106|issue=3|pages=857–864|date=March 2009|pmid=19131473|doi=10.1152/japplphysiol.91324.2008}}</ref> agus is féidir léi feidhmíocht fhisiciúil a lagú freisin. <ref name="Martin">{{Luaigh foilseachán|title=Mental Fatigue Impairs Endurance Performance: A Physiological Explanation|journal=Sports Med|volume=48|issue=9|pages=2041–2051|date=September 2018|pmid=29923147|doi=10.1007/s40279-018-0946-9|url=}}</ref> == Sainmhíniú == Úsáidtear tuirse i gcomhthéacs leighisí chun cur síos a dhéanamh ar eispéiris ísealfhuinnimh nach mbíonn mar thoradh ar ghnáthshaol. == Tagairtí == {{Reflist}} [[Catagóir:Comharthaí]] [[Catagóir:Tuirse]] t78em2radu8kgu5dpj99gqslv1kfzmk 0 121570 1320520 1285969 2026-07-14T17:36:14Z InternetArchiveBot 47196 Bluelink 1 book for [[Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260714sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1320520 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Galar}} Is éard is '''póit''' ann ná grúpa siomptóm [[Fiseolaíocht|fiseolaíocha]] agus [[Síceolaíocht|síceolaíocha]] a d'fhéadfadh tarlú tar éis an iomarca alcóil a ól, amhail [[fíon]], [[beoir]] agus [[Biotáille|deochanna meisciúla]] . Is féidir le póit maireachtáil ar feadh roinnt uaireanta an chloig nó ar feadh níos mó ná 24 uair an chloig. I measc na ngnáth-airíonna a bhaineann le póit tá [[tinneas cinn]], codlatacht, laige, fadhbanna '''smaointe''', béal tirim, meadhrán, [[tuirse]], pian sna matáin, (m.sh., masmas, [[urlacan]], [[buinneach]] ), easpa ocrais, solas íogair, [[dúlagar]], [[Allas|cur allais]], hipearsochorraitheacht, brú fola ard, greannaitheacht agus imní . <ref name="Stephens-2008">{{Luaigh foilseachán|title=A review of the literature on the cognitive effects of alcohol hangover|journal=Alcohol and Alcoholism|volume=43|issue=2|pages=163–170|date=23 January 2008|pmid=18238851|doi=10.1093/alcalc/agm160}}</ref> <ref name=":0">{{Cite web-en|url=https://www.niaaa.nih.gov/publications/brochures-and-fact-sheets/hangovers|title=Hangovers {{!}} National Institute on Alcohol Abuse and Alcoholism (NIAAA)|work=www.niaaa.nih.gov|access-date=2025-05-06}}</ref> Cé nach bhfuil mórán tuisceana fós ar chúiseanna póite, <ref name="Prat-2009">{{Luaigh foilseachán|date=June 2009|title=Alcohol hangover: a critical review of explanatory factors|url=https://archive.org/details/sim_human-psychopharmacology_2009-06_24_4/page/n2|journal=Human Psychopharmacology|volume=24|issue=4|pages=259–267|doi=10.1002/hup.1023|pmid=19347842}}</ref> is eol roinnt fachtóirí a bheith i gceist, lena n-áirítear carnadh [[Aicéataildéad|aicéataildéid]], athruithe sa [[An Córas imdhíonachta|chóras imdhíonachta]] agus i meitibileacht [[Glúcós|glúcóis]], [[díhiodráitiú]], aigéadóis mheitibileach, suaitheadh ar shintéis prostaglaindine, méadú ar aschur cairdiach, soitheachleathadh, easpa codlata, agus [[míchothú]] . Tá ról tábhachtach ag éifeachtaí breiseán atá sainiúil do dheochanna nó fotháirgí amhail comhaicmigh i ndeochanna alcólacha freisin. <ref name="Stephens-2008">{{Luaigh foilseachán|title=A review of the literature on the cognitive effects of alcohol hangover|journal=Alcohol and Alcoholism|volume=43|issue=2|pages=163–170|date=23 January 2008|pmid=18238851|doi=10.1093/alcalc/agm160}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFStephensLingHeffernanHeather2008">Stephens R, Ling J, Heffernan TM, Heather N, Jones K (23 January 2008). </cite></ref> De ghnáth, tarlaíonn na hairíonna tar éis don éifeacht mheisciúil a bhaineann leis an alcól dul i léig, go hiondúil maidin lá arna mhárach tar éis oíche óil throm. <ref name="Penning-2010">{{Luaigh foilseachán|title=The pathology of alcohol hangover|journal=Current Drug Abuse Reviews|volume=3|issue=2|pages=68–75|date=June 2010|pmid=20712596|doi=10.2174/1874473711003020068}}</ref> Cé gur moladh go leor leigheasanna agus réiteach tíre, níl aon fhianaise láidir ann a thugann le fios go bhfuil aon cheann acu éifeachtach chun póit a chosc nó a chóireáil. <ref name="PMID16373736" /> <ref>{{Luaigh foilseachán|date=19 November 2022|title=A get-sober pill?|journal=[[Science News]]|volume=202|issue=9}}</ref> Is iad alcól a sheachaint nó ól go measartha na bealaí is éifeachtaí chun póit a sheachaint. <ref name="PMID16373736">{{Luaigh foilseachán|title=Interventions for preventing or treating alcohol hangover: systematic review of randomised controlled trials|journal=BMJ|volume=331|issue=7531|pages=1515–1518|date=December 2005|pmid=16373736|pmc=1322250|doi=10.1136/bmj.331.7531.1515}}</ref> I measc na n-iarmhairtí socheacnamaíocha a bhaineann le póit tá neamhláithreacht san ionad oibre, feidhmíocht lagaithe poist, táirgiúlacht laghdaithe agus droch -ghnóthachtáil acadúil . Féadfaidh póit cur isteach ar fheidhmíocht le linn gníomhaíochtaí laethúla a d'fhéadfadh a bheith contúirteach amhail tiomáint gluaisteáin nó oibriú innealra trom . <ref name="Verster and Stephens-2010">{{Luaigh foilseachán|title=The alcohol hangover research group consensus statement on best practice in alcohol hangover research|journal=Current Drug Abuse Reviews|volume=3|issue=2|pages=116–126|date=June 2010|pmid=20712593|pmc=3827719|doi=10.2174/1874473711003020116}}</ref> == Comharthaí agus hairíonna == [[Íomhá:Pohmelye.jpg|mion|Ceann de na comharthaí a bhaineann le póit throm is ea tinneas cinn.]] [[Íomhá:3205_-_Milano,_Duomo_-_Giorgio_Bonola_-_Miracolo_di_Marco_Spagnolo_(1681)_-_Foto_Giovanni_Dall'Orto,_6-Dec-2007-cropped.jpg|mion|Pictiúr ón mbliain 1681 a thaispeánann duine atá buailte ag urlacan, comhartha tipiciúil de phóit alcóil]] ==Tagairtí== {{Reflist}} [[Catagóir:Mí-úsáid alcóil]] [[Catagóir:Éifeachtaí sláinte alcóil]] [[Catagóir:Cultúr an óil]] [[Catagóir:Tinneas cinn]] [[Catagóir:Éifeachtaí drugaí sícighníomhacha]] [[Catagóir:Neamhoird a bhaineann le substaintí]] qaw3wdsx0ouj4osxbm6gz1tssnrrvsp 0 123473 1320491 1300308 2026-07-14T14:28:01Z TGcoa 21229 Removed redirect to [[Cogadh na Dhá Lá Dhéag 2025]] 1320491 wikitext text/x-wiki {{Idirdhealú}} *[[Cogadh na Dhá Lá Dhéag 2025]] *[[Cogadh na Stát Aontaithe agus Iosrael in aghaidh na hIaráine]], 2026 ctuztco88p874t16ucevgddc0a01x5g 2 126718 1320609 1316630 2026-07-14T21:43:51Z Nicainm 74410 1320609 wikitext text/x-wiki This is my sandbox where I'll practice == Heading == === Early life === This is my is [[Caisleán Chill Chainnigh|summary]]. = Happy Birthday Deirdre!! = To my wise elder [[Deirdre]], === Well wishes for your birthday === [[Breithrialú|Breithlá]] shona duit!! I hope you have a lovely day<ref name=":0" /> === Kind words about you === Thank you for sending me interesting Wikipedia articles<ref>{{Lua idirlín|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Erwin_Schr%C3%B6dinger|teideal=Erwin Shrodinger|údar=Wikipedia}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://www.bbc.com/news/articles/cg4rg3nqq7go|teideal=Experiment finds yoghurt can lower house temperature}}</ref> and listening to my very concise book reviews!!!! You are always so interesting and I feel encouraged to [[Dúlra|go outside]] more even just at the mention of whatever river you have raced at the weekend<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.irishexaminer.com/news/arid-20351075.html|teideal=Long-distance swim in Waterford raises €5k for lifeboat service}}</ref> === Finishing lines === Don't eat too much [[Cáca Milis|cake]] !!! (do though!!!) Yours sincerely, your friend Nicola <3 {| class="wikitable sortable mw-collapsible" ! colspan="2" |Deirdre Cronin |- | colspan="2" |[[//en.wikipedia.org/wiki/File:Erwin_Schrödinger_-_Narodowe_Archiwum_Cyfrowe_(1-E-939).jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Erwin_Schr%C3%B6dinger_-_Narodowe_Archiwum_Cyfrowe_(1-E-939).jpg|frameless]] Cronin in 2015 |- !Citizenship | * Youghal * Disney land in America * Sweden * Waterford |- !Education |School of Life |- !Known&nbsp;for | * flautist * wikipedia * swimming * running on holidays * grammophone concert enthuasist * jam sandwiches * cheese and pickle sandwiches * first name terms with Little Lane bookshop |- | colspan="2" |'''Sporting career''' |- !Fields |all of them |} óir de Buitléir (1739-1829) agus Sarah Ponsonby (1755-1831) is iad na "Mná as Llangollen". Bhí daoine uaisle iad as [[Cill Chainnigh]], [[Éire]]<ref name=":0" />. D'éalaigh siad le chéile faoi rúin as a chuid teach chónaithe agus socraigh siad teach féin i [[Llangollen]], bhaile beag sa [[An Bhreatain Bheag|Bhreatain Bheag]]<ref name=":1" />. [[Plas Newydd]] darb ainm den teach, agus bhí sé maisithe sa stíl Gothic.<ref name=":2" /> Bhí clú agus cáil ar a gcaidreamh sa [[sochaí Seoirseach|sochaí Sheoirseach]]. Bhí cuairteoirí céimiúil acu cosúil le [[George Gordon Byron|Byron]], [[Anne Lister]] agus [[William Wordsworth]]. <references /> = Na Mná as Llangollen = Eileanóir de Buitléir (1739-1829) agus Sarah Ponsonby (1755-1831) is iad na "Mná as Llangollen". Bhí daoine uaisle iad as [[Cill Chainnigh]], [[Éire]]<ref name=":0">{{Luaigh foilseachán|title=Queer Georgians: a hidden history of lovers, lawbreakers and homemakers|publisher=Doubleday|date=2025|location=London|author=Anthony Delaney}}</ref>. D'éalaigh siad le chéile faoi rúin as a chuid teach chónaithe agus socraigh siad teach féin i [[Llangollen]], bhaile beag sa [[An Bhreatain Bheag|Bhreatain Bheag]]<ref name=":1">{{Luaigh foilseachán|title=Scéalta Grá na hÉireann {{!}} Eleanor Butler & Sarah Ponsonby {{!}} Player {{!}} Irish Television Channel, Súil Eile|url=https://www.tg4.ie/en/player/play/?pid=6337016013112&title=Eleanor+Butler+&series=Sc%C3%A9alta+Gr%C3%A1+na+h%C3%89ireann&genre=Faisneis&pcode=645439|language=en-ie}}</ref>. [[Plas Newydd]] darb ainm den teach, agus bhí sé maisithe sa stíl Gothic.<ref name=":2">{{Luaigh foilseachán|title=Queer Georgians: a hidden history of lovers, lawbreakers and homemakers|publisher=Doubleday|date=2025|location=London|author=Anthony Delaney}}</ref> Bhí clú agus cáil ar a gcaidreamh sa [[sochaí Seoirseach|sochaí Sheoirseach]]. Bhí cuairteoirí céimiúil acu cosúil le [[George Gordon Byron|Byron]], [[Anne Lister]] agus [[William Wordsworth]]. 68x1jpzvvuzcovp9chbjqtl3fimlmia 1320610 1320609 2026-07-14T21:47:40Z Nicainm 74410 1320610 wikitext text/x-wiki This is my sandbox where I'll practice == Heading == === Early life === This is my is [[Caisleán Chill Chainnigh|summary]]. = Happy Birthday Deirdre!! = To my wise elder [[Deirdre]], === Well wishes for your birthday === [[Breithrialú|Breithlá]] shona duit!! I hope you have a [[Lá|lovely day]] === Kind words about you === Thank you for sending me interesting Wikipedia articles<ref>{{Lua idirlín|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Erwin_Schr%C3%B6dinger|teideal=Erwin Shrodinger|údar=Wikipedia}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://www.bbc.com/news/articles/cg4rg3nqq7go|teideal=Experiment finds yoghurt can lower house temperature}}</ref> and listening to my very concise book reviews!!!! You are always so interesting and I feel encouraged to [[Dúlra|go outside]] more even just at the mention of whatever river you have raced at the weekend<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.irishexaminer.com/news/arid-20351075.html|teideal=Long-distance swim in Waterford raises €5k for lifeboat service}}</ref> === Finishing lines === Don't eat too much [[Cáca Milis|cake]] !!! (do though!!!) Yours sincerely, your friend Nicola <3 {| class="wikitable sortable mw-collapsible" ! colspan="2" |Deirdre Cronin |- | colspan="2" | Cronin in 2015 |- !Citizenship | * Youghal * Disney land in America * Sweden * Waterford |- !Education |School of Life |- !Known&nbsp;for | * flautist * interesting facts * swimming * running on holidays * grammophone concert enthuasist * jam sandwiches * cheese and pickle sandwiches * first name terms with Little Lane bookshop |- | colspan="2" |'''Sporting career''' |- !Fields |all of them |} <references /> = Na Mná as Llangollen = Eileanóir de Buitléir (1739-1829) agus Sarah Ponsonby (1755-1831) is iad na "Mná as Llangollen". Bhí daoine uaisle iad as [[Cill Chainnigh]], [[Éire]]<ref name=":0">{{Luaigh foilseachán|title=Queer Georgians: a hidden history of lovers, lawbreakers and homemakers|publisher=Doubleday|date=2025|location=London|author=Anthony Delaney}}</ref>. D'éalaigh siad le chéile faoi rúin as a chuid teach chónaithe agus socraigh siad teach féin i [[Llangollen]], bhaile beag sa [[An Bhreatain Bheag|Bhreatain Bheag]]<ref name=":1">{{Luaigh foilseachán|title=Scéalta Grá na hÉireann {{!}} Eleanor Butler & Sarah Ponsonby {{!}} Player {{!}} Irish Television Channel, Súil Eile|url=https://www.tg4.ie/en/player/play/?pid=6337016013112&title=Eleanor+Butler+&series=Sc%C3%A9alta+Gr%C3%A1+na+h%C3%89ireann&genre=Faisneis&pcode=645439|language=en-ie}}</ref>. [[Plas Newydd]] darb ainm den teach, agus bhí sé maisithe sa stíl Gothic.<ref name=":2">{{Luaigh foilseachán|title=Queer Georgians: a hidden history of lovers, lawbreakers and homemakers|publisher=Doubleday|date=2025|location=London|author=Anthony Delaney}}</ref> Bhí clú agus cáil ar a gcaidreamh sa [[sochaí Seoirseach|sochaí Sheoirseach]]. Bhí cuairteoirí céimiúil acu cosúil le [[George Gordon Byron|Byron]], [[Anne Lister]] agus [[William Wordsworth]]. czcgopdt7olf63lqil3tbb90zor80ga 1320611 1320610 2026-07-14T22:11:54Z Nicainm 74410 /* Happy Birthday Deirdre!! */ 1320611 wikitext text/x-wiki = Na Mná as Llangollen = Eileanóir de Buitléir (1739-1829) agus Sarah Ponsonby (1755-1831) is iad na "Mná as Llangollen". Bhí daoine uaisle iad as [[Cill Chainnigh]], [[Éire]]<ref name=":0">{{Luaigh foilseachán|title=Queer Georgians: a hidden history of lovers, lawbreakers and homemakers|publisher=Doubleday|date=2025|location=London|author=Anthony Delaney}}</ref>. D'éalaigh siad le chéile faoi rúin as a chuid teach chónaithe agus socraigh siad teach féin i [[Llangollen]], bhaile beag sa [[An Bhreatain Bheag|Bhreatain Bheag]]<ref name=":1">{{Luaigh foilseachán|title=Scéalta Grá na hÉireann {{!}} Eleanor Butler & Sarah Ponsonby {{!}} Player {{!}} Irish Television Channel, Súil Eile|url=https://www.tg4.ie/en/player/play/?pid=6337016013112&title=Eleanor+Butler+&series=Sc%C3%A9alta+Gr%C3%A1+na+h%C3%89ireann&genre=Faisneis&pcode=645439|language=en-ie}}</ref>. [[Plas Newydd]] darb ainm den teach, agus bhí sé maisithe sa stíl Gothic.<ref name=":2">{{Luaigh foilseachán|title=Queer Georgians: a hidden history of lovers, lawbreakers and homemakers|publisher=Doubleday|date=2025|location=London|author=Anthony Delaney}}</ref> Bhí clú agus cáil ar a gcaidreamh sa [[sochaí Seoirseach|sochaí Sheoirseach]]. Bhí cuairteoirí céimiúil acu cosúil le [[George Gordon Byron|Byron]], [[Anne Lister]] agus [[William Wordsworth]]. r9mf0zxqicuc0vmadvs27cnse47dqsw 0 127080 1320498 1320482 2026-07-14T15:32:36Z Ériugena 188 Bhog Ériugena an leathanach [[Galeón Andalucia]] go [[Galeón na hAndalúise]] 1320482 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Soitheach}} Is long í '''El Galeón Andalucía''', macasamhail de ghaileon traidisiúnta Spáinneach ón 17ú haois, agus sé dheic uirthi. [[Ignacio Fernández Vial]] a dhear agus a thóg í sna 2000idí. Bhí sí urraithe ag an Junta de Andalucía (rialtas réigiúnach [[Andalucía]]) agus ag an bhFundación Nao Victoria, agus é mar aidhm acu an tionscadal "Guadalquivir Río de Historia" a chur chun cinn, agus a bheith ina hambasadóir do phobal Andalucía. Le linn a turais, síníodh comhaontuithe idir an fhondúireacht agus roinnt ollscoileanna Andalúiseacha, chomh maith le hOllscoil [[Barcelona]] agus le hOllscoil [[Learpholl]], chun staidéir éagsúla a dhéanamh. Bronnadh Gradam an Ghrán Velero uirthi, ó Chónaidhm Ríoga Seoltóireachta na Spáinne. [[Íomhá:Galeon Andalucía in the port of Málaga.jpg|clé|mion|220x220px]] [[Íomhá:Galeón Andalucía in Málaga 01.jpg|clé|mion|220x220px]] [[Íomhá:Galeón Andalucía in Málaga 02.jpg|clé|mion|220x220px]] [[Íomhá:Le galion Galeón Andalucía (123).JPG|clé|mion|220x220px]] [[Íomhá:Nantes - Galeón Andalucía - 10.jpg|clé|mion|220x220px]] [[Íomhá:Le galion Galeón Andalucía (330).JPG|clé|mion|220x220px]] == Cur síos == Ghlac dearadh an Andalucía a inspioráid ó na gaileoin thrádála a sheol, sa 17ú haois, idir calafoirt na Spáinne agus calafoirt i Meiriceá agus san Áise — an Gaileon cáiliúil ó Mhanila ina measc. Ar an gcéad aistear di, bhí criú 32 duine uirthi, faoi cheannas an ollaimh loingseoireachta Antonio Gonzalo de la Cruz. Tá an long 51 méadar ar fad, agus tarraingt 3.4 méadar aici. Ar an deic phríomha tá crann cinn (nó crann spreoide) uirthi, chomh maith le trí chrann eile, a iompraíonn seacht seol. Ag deireadh na loinge tá íomhá den Mhaighdean Mhuire, dar teideal "Esperanza de Triana". Is é an t-adhmad is mó a úsáideadh ina tógáil ná adhmad darach, adhmad iroko, agus adhmad giúise, agus é clúdaithe le snáithín gloine — rud atá neamhghnách i macasamhlacha den chineál seo. Cé gur macasamhail atá inti, tá teicneolaíocht an 21ú haois inti, go háirithe ar mhaithe le sábháilteacht. == Stair == D'íoc roinnt comhlachtaí príobháideacha as El Galeón Andalucía, chomh maith leis an Agencia de Innovación y Desarrollo de Andalucía, a chuir €449,500 leis an bhfondúireacht. Tógadh í go hiomlán i longchlós i mbaile Punta Umbría (sna Varaderos Palmás), agus cuireadh chun farraige ann í, sular aistríodh go Cé an Levante i gcalafort [[Huelva]] í in 2010. In Huelva, cuireadh troscán uirthi a rinneadh i Valverde del Camino, bunaithe ar cháipéisíocht stairiúil ón Marqués de la Victoria. D'imigh sí go [[Sevilla]] roimh bhreacadh an lae an 25 Feabhra. Le linn na tréimhse sin, bhí sí oscailte don phobal ag Cé na Delicias i Sevilla, mar a bhí in Huelva. An 21 Márta, d'fhág sí calafort Sevilla agus sheol sí go [[Cádiz]], áit ar fhan sí ar ancaire trí lá eile. Ina dhiaidh sin, thug sí cuairt ar [[Málaga]], ar [[Málta]], agus ar [[Haifa]]. I mí Aibreáin, thrasnaigh sí an Mhuir Rua trí Chanáil [[Suez]]. An 7 Bealtaine 2010, thug long chogaidh darb ainm Victoria tionlacan di ar a bealach go Murascaill [[Áidin]], mar chuid d'Oibríocht Atalanta an Aontais Eorpaigh amach ó chósta na [[Somáile]]. Shroich sí [[Sionghaí]] an 24 Meitheamh 2010. I mí Mheán Fómhair 2010, chuir sí tús lena haistear ar ais chun na Spáinne, turas cúig mhí a chuimsigh stadanna in [[Taiwan]], i [[Hong Cong]], agus sna [[Oileáin Fhilipíneacha]]. I rith 2012, chuaigh sí ar thuras timpeall chalafoirt na Spáinne, mar chomóradh ar Bhunreacht Cádiz ("La Pepa"); ghlac sí an t-ainm sin an bhliain sin. I mí Lúnasa, in éineacht le macasamhail den Nao Victoria, thug sí cuairt ar chalafort [[Barcelona]] den chéad uair. An 4 Feabhra 2013, shroich sí calafort [[Tenerife]], sular chuir sí chun bóthair ar thuras timpeall tíortha éagsúla i Muir Chairib. In 2022, bhí sí ag Cé na Delicias i Sevilla, in éineacht le soithigh eile, mar chomóradh ar chúigiú céad bliain na chéad chuairte timpeall an domhain. In 2024, thug sí cuairt ar chalafoirt na Fraince, na hÍsiltíre, na Gearmáine, agus na Ríochta Aontaithe, le linn turas timpeall na hEorpa. == 2026: cuairt ar Éirinn == In 2026, sheol El Galeón Andalucía timpeall na hÉireann, chun comóradh a dhéanamh ar na 1,100 Spáinneach a cailleadh nuair a chuaigh trí long de chuid Armáid na Spáinne go tóin poill amach ó chósta iarthuaisceart na hÉireann i mí Mheán Fómhair 1588.<ref>[https://www.rte.ie/news/connacht/2026/0701/1581209-spanish-galleon-sligo/ "World's largest galleon replica docks in Sligo for visit"], RTÉ, 1 Iúil 2026.</ref> Thug sí cuairt ar [[Doire|Dhoire]] den chéad uair riamh, ón 24 go dtí an 28 Meitheamh, le linn Fhéile Mhuirí an Fheabhail.<ref>[https://afloat.ie/sail/tall-ships/item/71910-galeon-andalucia-makes-first-ever-visit-to-derry-port "Galeón Andalucía Makes First-Ever Visit to Derry Port"], Afloat.ie.</ref> Ina dhiaidh sin, chuaigh sí go [[Sligeach]], áit a raibh sí ó dheireadh mhí an Mheithimh go dtí an 13 Iúil. Ar a bealach isteach i gcuan Shligigh, stad sí amach ó Thrá na Srithidí chun searmanas cuimhneacháin a dhéanamh ar an áit ar cailleadh trí long de chuid na hArmáide sa bhliain chéanna.<ref>[https://www.sligococo.ie/News/SpanishGalleonReplicatoVisitSligo/ "Spanish Galleon Replica to Visit Sligo This Summer"], Comhairle Contae Shligigh.</ref> Faoi cheannas an chaptaein Miguel Cuesta Almansa, sheol sí ansin ó thuaidh thar chósta Dhún na nGall, thar Cheann Mhálanna agus thar Shliabh Liag, i dtreo bhá Mhullach Dearg, áit ar cailleadh ceann de longa na hArmáide freisin i 1588.<ref>[https://www.irishtimes.com/ireland/2026/06/30/it-is-a-huge-honour-ship-traces-journey-spanish-armada-sailors-made-in-1588/ "'It is a huge honour': Ship traces journey Spanish Armada sailors made in 1588"], The Irish Times, 30 Meitheamh 2026.</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/an-gaileon-is-mo-ar-domhan-chun-cuairt-a-thabhairt-ar-ghaeltacht-dhun-na-ngall/|teideal=An gaileon is mó ar domhan chun cuairt a thabhairt ar Ghaeltacht Dhún na nGall|údar=Darren Ó Dubhgáin|dáta=13 Iúil 2026|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2026-07-13}}</ref> == Féach freisin == * [[Armáid na Spáinne in Éirinn]] == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Armáid na Spáinne]] [[Catagóir:Longa]] it5stf7mtqgziynlwdedbburc2rk7ub 1320500 1320498 2026-07-14T15:36:32Z Ériugena 188 Bhog Ériugena an leathanach [[Galeón na hAndalúise]] go [[Gaileon na hAndalúise]] 1320482 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Soitheach}} Is long í '''El Galeón Andalucía''', macasamhail de ghaileon traidisiúnta Spáinneach ón 17ú haois, agus sé dheic uirthi. [[Ignacio Fernández Vial]] a dhear agus a thóg í sna 2000idí. Bhí sí urraithe ag an Junta de Andalucía (rialtas réigiúnach [[Andalucía]]) agus ag an bhFundación Nao Victoria, agus é mar aidhm acu an tionscadal "Guadalquivir Río de Historia" a chur chun cinn, agus a bheith ina hambasadóir do phobal Andalucía. Le linn a turais, síníodh comhaontuithe idir an fhondúireacht agus roinnt ollscoileanna Andalúiseacha, chomh maith le hOllscoil [[Barcelona]] agus le hOllscoil [[Learpholl]], chun staidéir éagsúla a dhéanamh. Bronnadh Gradam an Ghrán Velero uirthi, ó Chónaidhm Ríoga Seoltóireachta na Spáinne. [[Íomhá:Galeon Andalucía in the port of Málaga.jpg|clé|mion|220x220px]] [[Íomhá:Galeón Andalucía in Málaga 01.jpg|clé|mion|220x220px]] [[Íomhá:Galeón Andalucía in Málaga 02.jpg|clé|mion|220x220px]] [[Íomhá:Le galion Galeón Andalucía (123).JPG|clé|mion|220x220px]] [[Íomhá:Nantes - Galeón Andalucía - 10.jpg|clé|mion|220x220px]] [[Íomhá:Le galion Galeón Andalucía (330).JPG|clé|mion|220x220px]] == Cur síos == Ghlac dearadh an Andalucía a inspioráid ó na gaileoin thrádála a sheol, sa 17ú haois, idir calafoirt na Spáinne agus calafoirt i Meiriceá agus san Áise — an Gaileon cáiliúil ó Mhanila ina measc. Ar an gcéad aistear di, bhí criú 32 duine uirthi, faoi cheannas an ollaimh loingseoireachta Antonio Gonzalo de la Cruz. Tá an long 51 méadar ar fad, agus tarraingt 3.4 méadar aici. Ar an deic phríomha tá crann cinn (nó crann spreoide) uirthi, chomh maith le trí chrann eile, a iompraíonn seacht seol. Ag deireadh na loinge tá íomhá den Mhaighdean Mhuire, dar teideal "Esperanza de Triana". Is é an t-adhmad is mó a úsáideadh ina tógáil ná adhmad darach, adhmad iroko, agus adhmad giúise, agus é clúdaithe le snáithín gloine — rud atá neamhghnách i macasamhlacha den chineál seo. Cé gur macasamhail atá inti, tá teicneolaíocht an 21ú haois inti, go háirithe ar mhaithe le sábháilteacht. == Stair == D'íoc roinnt comhlachtaí príobháideacha as El Galeón Andalucía, chomh maith leis an Agencia de Innovación y Desarrollo de Andalucía, a chuir €449,500 leis an bhfondúireacht. Tógadh í go hiomlán i longchlós i mbaile Punta Umbría (sna Varaderos Palmás), agus cuireadh chun farraige ann í, sular aistríodh go Cé an Levante i gcalafort [[Huelva]] í in 2010. In Huelva, cuireadh troscán uirthi a rinneadh i Valverde del Camino, bunaithe ar cháipéisíocht stairiúil ón Marqués de la Victoria. D'imigh sí go [[Sevilla]] roimh bhreacadh an lae an 25 Feabhra. Le linn na tréimhse sin, bhí sí oscailte don phobal ag Cé na Delicias i Sevilla, mar a bhí in Huelva. An 21 Márta, d'fhág sí calafort Sevilla agus sheol sí go [[Cádiz]], áit ar fhan sí ar ancaire trí lá eile. Ina dhiaidh sin, thug sí cuairt ar [[Málaga]], ar [[Málta]], agus ar [[Haifa]]. I mí Aibreáin, thrasnaigh sí an Mhuir Rua trí Chanáil [[Suez]]. An 7 Bealtaine 2010, thug long chogaidh darb ainm Victoria tionlacan di ar a bealach go Murascaill [[Áidin]], mar chuid d'Oibríocht Atalanta an Aontais Eorpaigh amach ó chósta na [[Somáile]]. Shroich sí [[Sionghaí]] an 24 Meitheamh 2010. I mí Mheán Fómhair 2010, chuir sí tús lena haistear ar ais chun na Spáinne, turas cúig mhí a chuimsigh stadanna in [[Taiwan]], i [[Hong Cong]], agus sna [[Oileáin Fhilipíneacha]]. I rith 2012, chuaigh sí ar thuras timpeall chalafoirt na Spáinne, mar chomóradh ar Bhunreacht Cádiz ("La Pepa"); ghlac sí an t-ainm sin an bhliain sin. I mí Lúnasa, in éineacht le macasamhail den Nao Victoria, thug sí cuairt ar chalafort [[Barcelona]] den chéad uair. An 4 Feabhra 2013, shroich sí calafort [[Tenerife]], sular chuir sí chun bóthair ar thuras timpeall tíortha éagsúla i Muir Chairib. In 2022, bhí sí ag Cé na Delicias i Sevilla, in éineacht le soithigh eile, mar chomóradh ar chúigiú céad bliain na chéad chuairte timpeall an domhain. In 2024, thug sí cuairt ar chalafoirt na Fraince, na hÍsiltíre, na Gearmáine, agus na Ríochta Aontaithe, le linn turas timpeall na hEorpa. == 2026: cuairt ar Éirinn == In 2026, sheol El Galeón Andalucía timpeall na hÉireann, chun comóradh a dhéanamh ar na 1,100 Spáinneach a cailleadh nuair a chuaigh trí long de chuid Armáid na Spáinne go tóin poill amach ó chósta iarthuaisceart na hÉireann i mí Mheán Fómhair 1588.<ref>[https://www.rte.ie/news/connacht/2026/0701/1581209-spanish-galleon-sligo/ "World's largest galleon replica docks in Sligo for visit"], RTÉ, 1 Iúil 2026.</ref> Thug sí cuairt ar [[Doire|Dhoire]] den chéad uair riamh, ón 24 go dtí an 28 Meitheamh, le linn Fhéile Mhuirí an Fheabhail.<ref>[https://afloat.ie/sail/tall-ships/item/71910-galeon-andalucia-makes-first-ever-visit-to-derry-port "Galeón Andalucía Makes First-Ever Visit to Derry Port"], Afloat.ie.</ref> Ina dhiaidh sin, chuaigh sí go [[Sligeach]], áit a raibh sí ó dheireadh mhí an Mheithimh go dtí an 13 Iúil. Ar a bealach isteach i gcuan Shligigh, stad sí amach ó Thrá na Srithidí chun searmanas cuimhneacháin a dhéanamh ar an áit ar cailleadh trí long de chuid na hArmáide sa bhliain chéanna.<ref>[https://www.sligococo.ie/News/SpanishGalleonReplicatoVisitSligo/ "Spanish Galleon Replica to Visit Sligo This Summer"], Comhairle Contae Shligigh.</ref> Faoi cheannas an chaptaein Miguel Cuesta Almansa, sheol sí ansin ó thuaidh thar chósta Dhún na nGall, thar Cheann Mhálanna agus thar Shliabh Liag, i dtreo bhá Mhullach Dearg, áit ar cailleadh ceann de longa na hArmáide freisin i 1588.<ref>[https://www.irishtimes.com/ireland/2026/06/30/it-is-a-huge-honour-ship-traces-journey-spanish-armada-sailors-made-in-1588/ "'It is a huge honour': Ship traces journey Spanish Armada sailors made in 1588"], The Irish Times, 30 Meitheamh 2026.</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/an-gaileon-is-mo-ar-domhan-chun-cuairt-a-thabhairt-ar-ghaeltacht-dhun-na-ngall/|teideal=An gaileon is mó ar domhan chun cuairt a thabhairt ar Ghaeltacht Dhún na nGall|údar=Darren Ó Dubhgáin|dáta=13 Iúil 2026|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2026-07-13}}</ref> == Féach freisin == * [[Armáid na Spáinne in Éirinn]] == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Armáid na Spáinne]] [[Catagóir:Longa]] it5stf7mtqgziynlwdedbburc2rk7ub 1320502 1320500 2026-07-14T15:40:56Z Ériugena 188 1320502 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Soitheach}} Is long í '''''El Galeón Andalucía''''', macasamhail de ghaileon traidisiúnta Spáinneach ón 17ú haois, agus sé dheic uirthi. [[Ignacio Fernández Vial]] a dhear agus a thóg í sna 2000idí. Bhí sí urraithe ag an ''Junta de Andalucía'' (Rialtas Réigiúnach na hAndalúise) agus ag an ''Fundación Nao Victoria'', agus é mar aidhm acu an tionscadal "''Guadalquivir Río de Historia''" a chur chun cinn, agus a bheith ina hambasadóir do phobal Andalucía. Le linn a turais, síníodh comhaontuithe idir an fhondúireacht agus roinnt ollscoileanna Andalúiseacha, chomh maith le hOllscoil [[Barcelona]] agus le hOllscoil [[Learpholl]], chun staidéir éagsúla a dhéanamh. Bronnadh Gradam an Ghrán Velero uirthi, ó Chónaidhm Ríoga Seoltóireachta na Spáinne. [[Íomhá:Galeon Andalucía in the port of Málaga.jpg|clé|mion|220x220px]] [[Íomhá:Galeón Andalucía in Málaga 01.jpg|clé|mion|220x220px]] [[Íomhá:Galeón Andalucía in Málaga 02.jpg|clé|mion|220x220px]] [[Íomhá:Le galion Galeón Andalucía (123).JPG|clé|mion|220x220px]] [[Íomhá:Nantes - Galeón Andalucía - 10.jpg|clé|mion|220x220px]] [[Íomhá:Le galion Galeón Andalucía (330).JPG|clé|mion|220x220px]] == Cur síos == Ghlac dearadh an Andalucía a inspioráid ó na gaileoin thrádála a sheol, sa 17ú haois, idir calafoirt na Spáinne agus calafoirt i Meiriceá agus san Áise — an Gaileon cáiliúil ó Mhanila ina measc. Ar an gcéad aistear di, bhí criú 32 duine uirthi, faoi cheannas an ollaimh loingseoireachta Antonio Gonzalo de la Cruz. Tá an long 51 méadar ar fad, agus tarraingt 3.4 méadar aici. Ar an deic phríomha tá crann cinn (nó crann spreoide) uirthi, chomh maith le trí chrann eile, a iompraíonn seacht seol. Ag deireadh na loinge tá íomhá den Mhaighdean Mhuire, dar teideal "Esperanza de Triana". Is é an t-adhmad is mó a úsáideadh ina tógáil ná adhmad darach, adhmad iroko, agus adhmad giúise, agus é clúdaithe le snáithín gloine — rud atá neamhghnách i macasamhlacha den chineál seo. Cé gur macasamhail atá inti, tá teicneolaíocht an 21ú haois inti, go háirithe ar mhaithe le sábháilteacht. == Stair == D'íoc roinnt comhlachtaí príobháideacha as El Galeón Andalucía, chomh maith leis an Agencia de Innovación y Desarrollo de Andalucía, a chuir €449,500 leis an bhfondúireacht. Tógadh í go hiomlán i longchlós i mbaile Punta Umbría (sna Varaderos Palmás), agus cuireadh chun farraige ann í, sular aistríodh go Cé an Levante i gcalafort [[Huelva]] í in 2010. In Huelva, cuireadh troscán uirthi a rinneadh i Valverde del Camino, bunaithe ar cháipéisíocht stairiúil ón Marqués de la Victoria. D'imigh sí go [[Sevilla]] roimh bhreacadh an lae an 25 Feabhra. Le linn na tréimhse sin, bhí sí oscailte don phobal ag Cé na Delicias i Sevilla, mar a bhí in Huelva. An 21 Márta, d'fhág sí calafort Sevilla agus sheol sí go [[Cádiz]], áit ar fhan sí ar ancaire trí lá eile. Ina dhiaidh sin, thug sí cuairt ar [[Málaga]], ar [[Málta]], agus ar [[Haifa]]. I mí Aibreáin, thrasnaigh sí an Mhuir Rua trí Chanáil [[Suez]]. An 7 Bealtaine 2010, thug long chogaidh darb ainm Victoria tionlacan di ar a bealach go Murascaill [[Áidin]], mar chuid d'Oibríocht Atalanta an Aontais Eorpaigh amach ó chósta na [[Somáile]]. Shroich sí [[Sionghaí]] an 24 Meitheamh 2010. I mí Mheán Fómhair 2010, chuir sí tús lena haistear ar ais chun na Spáinne, turas cúig mhí a chuimsigh stadanna in [[Taiwan]], i [[Hong Cong]], agus sna [[Oileáin Fhilipíneacha]]. I rith 2012, chuaigh sí ar thuras timpeall chalafoirt na Spáinne, mar chomóradh ar Bhunreacht Cádiz ("La Pepa"); ghlac sí an t-ainm sin an bhliain sin. I mí Lúnasa, in éineacht le macasamhail den Nao Victoria, thug sí cuairt ar chalafort [[Barcelona]] den chéad uair. An 4 Feabhra 2013, shroich sí calafort [[Tenerife]], sular chuir sí chun bóthair ar thuras timpeall tíortha éagsúla i Muir Chairib. In 2022, bhí sí ag Cé na Delicias i Sevilla, in éineacht le soithigh eile, mar chomóradh ar chúigiú céad bliain na chéad chuairte timpeall an domhain. In 2024, thug sí cuairt ar chalafoirt na Fraince, na hÍsiltíre, na Gearmáine, agus na Ríochta Aontaithe, le linn turas timpeall na hEorpa. == 2026: cuairt ar Éirinn == In 2026, sheol El Galeón Andalucía timpeall na hÉireann, chun comóradh a dhéanamh ar na 1,100 Spáinneach a cailleadh nuair a chuaigh trí long de chuid Armáid na Spáinne go tóin poill amach ó chósta iarthuaisceart na hÉireann i mí Mheán Fómhair 1588.<ref>[https://www.rte.ie/news/connacht/2026/0701/1581209-spanish-galleon-sligo/ "World's largest galleon replica docks in Sligo for visit"], RTÉ, 1 Iúil 2026.</ref> Thug sí cuairt ar [[Doire|Dhoire]] den chéad uair riamh, ón 24 go dtí an 28 Meitheamh, le linn Fhéile Mhuirí an Fheabhail.<ref>[https://afloat.ie/sail/tall-ships/item/71910-galeon-andalucia-makes-first-ever-visit-to-derry-port "Galeón Andalucía Makes First-Ever Visit to Derry Port"], Afloat.ie.</ref> Ina dhiaidh sin, chuaigh sí go [[Sligeach]], áit a raibh sí ó dheireadh mhí an Mheithimh go dtí an 13 Iúil. Ar a bealach isteach i gcuan Shligigh, stad sí amach ó Thrá na Srithidí chun searmanas cuimhneacháin a dhéanamh ar an áit ar cailleadh trí long de chuid na hArmáide sa bhliain chéanna.<ref>[https://www.sligococo.ie/News/SpanishGalleonReplicatoVisitSligo/ "Spanish Galleon Replica to Visit Sligo This Summer"], Comhairle Contae Shligigh.</ref> Faoi cheannas an chaptaein Miguel Cuesta Almansa, sheol sí ansin ó thuaidh thar chósta Dhún na nGall, thar Cheann Mhálanna agus thar Shliabh Liag, i dtreo bhá Mhullach Dearg, áit ar cailleadh ceann de longa na hArmáide freisin i 1588.<ref>[https://www.irishtimes.com/ireland/2026/06/30/it-is-a-huge-honour-ship-traces-journey-spanish-armada-sailors-made-in-1588/ "'It is a huge honour': Ship traces journey Spanish Armada sailors made in 1588"], The Irish Times, 30 Meitheamh 2026.</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/an-gaileon-is-mo-ar-domhan-chun-cuairt-a-thabhairt-ar-ghaeltacht-dhun-na-ngall/|teideal=An gaileon is mó ar domhan chun cuairt a thabhairt ar Ghaeltacht Dhún na nGall|údar=Darren Ó Dubhgáin|dáta=13 Iúil 2026|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2026-07-13}}</ref> == Féach freisin == * [[Armáid na Spáinne in Éirinn]] == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Armáid na Spáinne]] [[Catagóir:Longa]] pr6eh9kz4h7kc3o2ws8f013gmdyckdj 0 127082 1320506 1320471 2026-07-14T16:41:58Z An RíomhGael 72410 1320506 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Eagraíochta|child=Div Yezh Breizh|data_fundacio=1979|president=Eddy Penven|website=https://div-yezh.bzh/fr/|regio=An Bhriotáin agus Pays de la Loire, an Fhrainc|tipus=Eagraíocht Oideachais Phoiblí|peu_logo=https://div-yezh.bzh/fr/}} Is cumann scolaíochta dátheangach poiblí sa [[An Bhriotáin|Bhriotáin]] in iarthuaisceart na [[An Fhrainc|Fraince]] é '''''Div Yezh Breizh''''' (Gaeilge: ''Dhá theanga na Briotáine'') a chuireann oideachas dátheangach [[An Bhriotáinis|Briotáinis]]-Fraincis ar fáil sna cúig réigiún Briotánach traidisiúnta<ref name=":0">{{Lua idirlín|url=https://div-yezh.bzh/fr/divyezhegezh/|teideal=Div Yezh Breizh - Qui sommes nous?|údar=Div Yezh Breizh|language=Fraincis|dátarochtana=2026-07-14}}</ref>. == Stair == Bunaíodh an cumann in 1979 faoin ainm ''Association de Parents d'Élèves pour l'Enseignement du breton'' nó ''APEEB''<ref name=":1">{{Lua idirlín|url=https://abp.bzh/div-yezh-breizh.-40-ans-de-combat-en-faveur-du-bilinguisme-47092|teideal=Div Yezh Breizh - 40 ans de combats en faveur du bilinguisme|údar=ABP|dáta=2029-03-19|language=Fraincis|dátarochtana=2026-07-14}}</ref>(Gaeilge: ''An Cumann Tuismitheoirí um Teagasc na Briotáinise'') chun aidhm an dátheangachais a chur chun cinn i scoileanna poiblí sa Bhriotáin. In 1982 thug Aire Oideachais na Fraince, Alain Savary, cead ranganna dátheangacha i bhFraincise agus i dteangacha réigiúnacha a chruthú i scoileanna poiblí na tíre agus chuir an chéad rang dátheangach ar fáil i ''Sant Riwal'' an bhliain chéanna.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.ouest-france.fr/bretagne/trente-ans-denseignement-bilingue-dans-le-public-1542054|teideal=Trente ans d'enseignement bilingue dans le public|údar=Jean Laurent-Bras|dáta=2012-10-14|language=Fraincis|dátarochtana=2026-07-14}}</ref> Athraíodh aimn an chumainn go ''Div Yezh'' in 1995 agus go ''Div Yezh Breizh'' in 2015<ref name=":1" />. In 2025 bhí 11,152 scoláire ag freastal ar scoileanna de chuid ''Div Yezh'' ón réamhscolaíocht go dtí an ardscolaíocht, 95 scoláire níos mó ná a bhí ann an bhliain roimhe sin<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Office Publique de la Langue Bretonne|date=2025|title=Les Chiffres de la Rentrée Scolaire de l'Enseignement Bilingue en 2025|journal=Pole Étude et Développement Observatoire des Pratiques Linguistiques|pages=lch 9|language=Fraincis}}</ref>. Is é ''Div Yezh'' an soláthraí is mó maidir le hoideachas dátheangach sa Bhriotáinis. == Modh Teagaisc == Leanann scoileanna ''Div Yezh'' curaclam scoile náisiúnta na Fraince, an t-aon difríocht atá ann ná go bhfuil leath cuid den lá scoile múinte trí mheán na Briotáinise. Tugtar an méid ama céanna ar son na Briotáinise agus na Fraincise i rith an lae scoile. Tá scoileanna Div Yezh go hiomlán tuata agus neamhspleách ó pháirithe polaitiúla<ref name=":0" />. == Scoileanna eile a mhúineann an Bhriotáinis == [[Diwan]] - Scoileanna príobháideacha saor in aisce a mhúineann Briotáinis tríd an tumoideachas<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.diwan.bzh/|teideal=Diwan|language=Fraincis|dátarochtana=2026-07-14}}</ref>. Divaskell Breizh - Scoileanna príobháideacha Caitliceacha dátheangacha<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.divaskell.bzh/|teideal=Divaskell Breizh|language=Fraincis|dátarochtana=2026-07-14}}</ref>. == Féach Freisin == [[Gaelscoil|An Ghaelscolaíocht]] - Oideachas lán-Ghaeilge [[Ikastola|Ikastolak]] - Scoileanna lán-Bhascaise [[An Ghallóis]] - Teanga Rómánsach réigiúnach labhartha sa Bhriotáin.<ref>{{Lua idirlín|url=https://institutdugalo.bzh/fr/accueil/|teideal=Institut du Gallo - Leathanach fáilte|údar=Institut du Gallo|language=Fraincis|dátarochtana=2026-07-14}}</ref> == Naisc Sheachtracha == https://div-yezh.bzh/fr/ Suíomh gréasáin oifigiúil ''Div Yezh Breizh''. == Tagairtí == <references /> [[Catagóir:Oideachas sa Fhrainc]] [[Catagóir:Tumoideachas]] [[Catagóir:Teangacha Ceilteacha]] bqnmaam0000ufcbt12kfbfo45wt9xl8 0 127083 1320486 2026-07-14T13:27:31Z TGcoa 21229 Leathanach cruthaithe le '#athseholadh[[Ionsaí Nice, 2016]]' 1320486 wikitext text/x-wiki #athseholadh[[Ionsaí Nice, 2016]] 567o4vrjjuv8pwvjkroixrj028wvuuw 1320487 1320486 2026-07-14T13:27:49Z TGcoa 21229 Ag athdhíriú go [[Ionsaí Nice, 2016]] 1320487 wikitext text/x-wiki #athsheoladh[[Ionsaí Nice, 2016]] 1hjhadbnnf2zbbkhby0zirv69svt6nv 14 127084 1320490 2026-07-14T13:53:31Z TGcoa 21229 Leathanach cruthaithe le '[[Catagóir:Conarthaí de réir tíre]] [[Catagóir:Stair na Stát Aontaithe]]' 1320490 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Conarthaí de réir tíre]] [[Catagóir:Stair na Stát Aontaithe]] r04n73dyg2mwfnjieibwf5c5cyn7ob9 0 127085 1320495 2026-07-14T15:03:16Z Ériugena 188 Created by translating the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1329231417|Phacelia tanacetifolia]]" 1320495 wikitext text/x-wiki {{Speciesbox|image=Phacelia tanacetifolia in bloom, Souris, PEI, July 2025.jpg|genus=Phacelia|species=tanacetifolia|authority=[[George Bentham|Benth.]]}} s [[speiceas]] de phlanda bláthanna san fhine Hydrophyllaceae é '''''Phacelia tanacetifolia''''', ar a dtugtar na hainmneacha coitianta tansae gorm, tansae corcra nó no franclus corcra. == Sanasaíocht == Tagann ''Phacelia'' ón nGréigis agus ciallaíonn sé 'beart', ag tagairt do na bláthanna cruinnithe, agus ciallaíonn ''tanacetifolia'' 'le duilleoga cosúil le duilleoga ''Tanacetum'' '. <ref name="gledhill">Gledhill, David (2008). "The Names of Plants". Cambridge University Press. {{ISBN|9780521866453}} (hardback), {{ISBN|9780521685535}} (paperback). pp 229, 370</ref> == Cur síos == Is planda bliantúil é ''Phacelia tanacetifolia'' a fhásann díreach go huasairde de thart ar {{Convert abbreviated|100|cm|in|-1}} gan aon cheann go cúpla brainse. Tá an fhoirm fhiáin faireogach agus clúdaithe le ribí gearra righne. Na duilleoga, {{Convert abbreviated|20|-|200|mm|in|0}}, roinnte den chuid is mó ina bhileoga níos lú atá gearrtha go domhain agus go casta i lóibíní fiaclacha, rud a thugann cuma lása dóibh. Is cím aontaobhach cuartha nó casta de bhláthanna clogchruthacha i ndathanna gorma agus labhandair an [[Bláthra|inflorescence]] dlúth agus clúmhach. Tá gach bláth beagán faoi cheintiméadar ar fhad agus tá [[Staimín|staimíní]] fiáine ag gobadh amach aige. <ref name="Jepson">{{Cite web-en|url=http://ucjeps.berkeley.edu/cgi-bin/get_IJM.pl?tid=Phacelia%20tanacetifolia|title=Phacelia tanacetifolia|date=2018|work=in Jepson Flora Project (eds.) Jepson eFlora|publisher=Jepson Herbarium; University of California, Berkeley|access-date=2018-07-06}}</ref> Tá na síolta "fótabhlastach diúltach", nó fótashuanach, agus ní [[Ginidiú|phéacfaidh]] siad ach amháin sa dorchadas. == Raon agus úsáidí == === Feithidí tairbheacha === Is planda dúchasach d'iardheisceart na Stát Aontaithe agus d'iarthuaisceart [[Meicsiceo|Mheicsiceo]] é ''Phacelia tanacetifolia''. Is i bhfásaigh dheisceart California is coitianta é ag airde faoi bhun 1,500m, ach is féidir iad a fháil ó am go chéile ag airde i bhfad níos mó. [1][2]. <ref name="Sullivan2018">{{Cite web-en|url=http://www.wildflowersearch.com/search?&PlantName=Phacelia+tanacetifolia|title=''Phacelia tanacetifolia''|author=Sullivan|first=Steven. K.|date=2018|work=Wildflower Search|access-date=2018-07-06}}</ref> Lasmuigh dá raon dúchais, úsáidtear é sa [[talmhaíocht]] mar [[Barr cumhdaigh|bharr clúdaigh]], mar phlanda a mheallann beacha agus feithidí tairbhiúla eile, mar leasú glas <ref>{{Cite web-en|url=https://www.rhs.org.uk/advice/profile?pid=373|title=Green Manure|publisher=RHS|access-date=15 October 2015}}</ref> agus mar phlanda ornáideach. Cuirtear i bhfíonghort é agus taobh le páirceanna barra, áit a bhfuil meas air as a [[Bláthra|bhláthra]] fada casta de bhláthanna saibhir i neachtar a osclaíonn ceann i ndiaidh a chéile, rud a fhágann go mbíonn tréimhse fhada bláthaithe ann. Is planda maith é chun feithidí a mhealladh, agus meallann sé pailneoirí ar nós bumbheacha agus beacha mealaIs planda feithidí maith é, a mheallann pailneoirí cosúil le bumbóga agus [[Beach meala|beacha meala]] . <ref name="farm" /> === Srianadh bitheolaíoch lotnaidí === Meallann sé '''beacha''' gabhair an fhine; Syrphidae), atá úsáideach mar ghníomhairí [[Rialú bitheolaíoch|rialaithe lotnaidí bitheolaíocha]] toisc go n-itheann siad [[Aifid|aifidí]] agus lotnaidí eile. <gallery mode="packed"> Íomhá:Phacelia_tanacetifolia_RHu_001.JPG Íomhá:Phacelia_tanacetifolia_7864.JPG Íomhá:Phacelia_tanacetifolia_MHNT.BOT.2017.10.27.jpg|alt=Seeds| Síolta </gallery> == Tagairtí == {{Reflist}} 5e397680g7653828kmnxb01g515n27d 1320496 1320495 2026-07-14T15:26:57Z Ériugena 188 1320496 wikitext text/x-wiki {{Teideal iodálach}} {{WD Bosca Sonraí Ainmhí Bheo}} Is [[speiceas]] de phlanda bláthanna san fhine Hydrophyllaceae é '''''Phacelia tanacetifolia''''', ar a dtugtar na hainmneacha coitianta '''tansae gorm''', '''tansae corcra''' nó no '''franclus corcra'''. == Sanasaíocht == Tagann ''Phacelia'' ón nGréigis agus ciallaíonn sé 'beart', ag tagairt do na bláthanna cruinnithe, agus ciallaíonn ''tanacetifolia'' 'le duilleoga cosúil le duilleoga Tanacetum'. <ref name="gledhill">Gledhill, David (2008). "The Names of Plants". Cambridge University Press. {{ISBN|9780521866453}} (hardback), {{ISBN|9780521685535}} (paperback). pp 229, 370</ref> == Cur síos == Is planda bliantúil é ''Phacelia tanacetifolia'' a fhásann díreach go huasairde de thart ar {{Convert abbreviated|100|cm|in|-1}} gan aon cheann ach cúpla brainse. Tá an fhoirm fhiáin faireogach agus clúdaithe le ribí gearra righne. Na duilleoga,20-200mm, roinnte den chuid is mó ina bhileoga níos lú atá gearrtha go domhain agus go casta i lóibíní fiaclacha, rud a thugann cuma lása dóibh. Is címe aontaobhach cuartha nó casta de bhláthanna clogchruthacha i ndathanna gorma agus labhandair an [[Bláthra|inflorescence]] dlúth agus clúmhach. Tá gach bláth beagán faoi cheintiméadar ar fhad agus tá [[Staimín|staimíní]] fiáine ag gobadh amach aige. <ref name="Jepson">{{Cite web-en|url=http://ucjeps.berkeley.edu/cgi-bin/get_IJM.pl?tid=Phacelia%20tanacetifolia|title=Phacelia tanacetifolia|date=2018|work=in Jepson Flora Project (eds.) Jepson eFlora|publisher=Jepson Herbarium; University of California, Berkeley|access-date=2018-07-06}}</ref> Tá na síolta "fótabhlastach diúltach", nó fótashuanach, agus ní [[Ginidiú|phéacfaidh]] siad ach amháin sa dorchadas. == Raon agus úsáidí == === Feithidí tairbheacha === Is planda dúchasach d'iardheisceart na Stát Aontaithe agus d'iarthuaisceart [[Meicsiceo|Mheicsiceo]] é ''Phacelia tanacetifolia''. Is i bhfásaigh dheisceart California is coitianta é ag airde faoi bhun 1,500m, ach is féidir iad a fháil ó am go chéile ag airde i bhfad níos mó. [1][2]. <ref name="Sullivan2018">{{Cite web-en|url=http://www.wildflowersearch.com/search?&PlantName=Phacelia+tanacetifolia|title=''Phacelia tanacetifolia''|author=Sullivan|first=Steven. K.|date=2018|work=Wildflower Search|access-date=2018-07-06}}</ref> Lasmuigh dá raon dúchais, úsáidtear é sa [[talmhaíocht]] mar [[Barr cumhdaigh|bharr clúdaigh]], mar phlanda a mheallann beacha agus feithidí tairbhiúla eile, mar leasú glas <ref>{{Cite web-en|url=https://www.rhs.org.uk/advice/profile?pid=373|title=Green Manure|publisher=RHS|access-date=15 October 2015}}</ref> agus mar phlanda ornáideach. Cuirtear i bhfíonghort é agus taobh le páirceanna barra, áit a bhfuil meas air as a [[Bláthra|bhláthra]] fada casta de bhláthanna saibhir i neachtar a osclaíonn ceann i ndiaidh a chéile, rud a fhágann go mbíonn tréimhse fhada bláthaithe ann. Is planda maith é chun feithidí a mhealladh, a mheallann pailneoirí cosúil le bumbóga agus [[Beach meala|beacha meala]] . <ref name="farm" /> === Srianadh bitheolaíoch lotnaidí === Meallann sé beacha gabhair an fhine; Syrphidae), atá úsáideach mar ghníomhairí [[Rialú bitheolaíoch|rialaithe lotnaidí bitheolaíocha]] toisc go n-itheann siad [[Aifid|aifidí]] agus lotnaidí eile. <gallery mode="packed"> Íomhá:Phacelia_tanacetifolia_RHu_001.JPG Íomhá:Phacelia_tanacetifolia_7864.JPG Íomhá:Phacelia_tanacetifolia_MHNT.BOT.2017.10.27.jpg|alt=Seeds| Síolta </gallery> == Tagairtí == {{Reflist}} r3m0gga65gnjstopky2cyo81wwh7emz 0 127086 1320499 2026-07-14T15:32:37Z Ériugena 188 Bhog Ériugena an leathanach [[Galeón Andalucia]] go [[Galeón na hAndalúise]] 1320499 wikitext text/x-wiki #athsheoladh [[Galeón na hAndalúise]] ltzb3fml8jci7gl9s140j3w4ip3jpq3 0 127087 1320501 2026-07-14T15:36:32Z Ériugena 188 Bhog Ériugena an leathanach [[Galeón na hAndalúise]] go [[Gaileon na hAndalúise]] 1320501 wikitext text/x-wiki #athsheoladh [[Gaileon na hAndalúise]] 3do50soxqvedvf8pii747sqofqbq6sp 0 127088 1320503 2026-07-14T15:47:02Z LukaTVK 75670 Created by translating the page "[[:sr:Special:Redirect/revision/30424737|Павле Васић]]" 1320503 wikitext text/x-wiki Ba phéintéir, léirmheastóir ealaíne, múinteoir agus dlíodóir Seirbiach é '''Pavle Vasić''' ([[30 Lúnasa]] [[1907]] — [[Béalgrád]] [[12 Márta]] [[1993]]) a rugadh i [[Nís]]. I rith a shaoil ar fad, chomh maith leis an ghairm léachtóireachta agus bua múinteoireachta, ina raibh sé dosháraithe, de réir a chuid mac léinn, d’fhan a dhúspéis agus a dhíograis chun staire éadaí arm na Seirbia. Síltear go bhfuil sé ina bhunaitheoir bealaí eolaíochta nua sa réimse sin.<ref name="британика 2">{{Cite book-en|title=Енциклопедија Британика. В-Ђ|date=2005|publisher=Народна књига : Политика|location=Београд|isbn=86-331-2112-3|pages=22}}</ref> Bhí sé ina bhall de ULUS (Cumman Mínealaíontóirí na Seirbia) agus ULUPUDS (Cumman Ealaíontóirí Feidhmeacha agus Dearthóirí na Seirbia). [[Catagóir:Básanna i 1993]] [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1907]] k3g284xrctec2zeld2nn1la1h30oxn5 1320504 1320503 2026-07-14T15:49:30Z LukaTVK 75670 Created by translating the page "[[:sr:Special:Redirect/revision/30424737|Павле Васић]]" 1320504 wikitext text/x-wiki Ba phéintéir, léirmheastóir ealaíne, múinteoir agus dlíodóir Seirbiach é '''Pavle Vasić''' ([[30 Lúnasa]] [[1907]] — [[12 Márta]] [[1993]]) a rugadh i [[Nís]]. I rith a shaoil ar fad, chomh maith leis an ghairm léachtóireachta agus bua múinteoireachta, ina raibh sé dosháraithe, de réir a chuid mac léinn, d’fhan a dhúspéis agus a dhíograis chun staire éadaí arm na Seirbia. Síltear go bhfuil sé ina bhunaitheoir bealaí eolaíochta nua sa réimse sin.<ref name="британика 2">{{Cite book-en|title=Енциклопедија Британика. В-Ђ|date=2005|publisher=Народна књига : Политика|location=Београд|isbn=86-331-2112-3|pages=22}}</ref> Bhí sé ina bhall de ULUS (Cumman Mínealaíontóirí na Seirbia) agus ULUPUDS (Cumman Ealaíontóirí Feidhmeacha agus Dearthóirí na Seirbia). [[Catagóir:Básanna i 1993]] [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1907]] 3qmx58b0ylir690dyhlup0w8cj11taa 0 127089 1320549 2026-07-14T18:56:12Z Ériugena 188 Created by translating the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1195688481|Acanthoma]]" 1320549 wikitext text/x-wiki Is [[neoplasma]] cnis é '''acantóma''' atá comhdhéanta de chealla [[Eipitéiliam|gainneach]]<nowiki/>a nó [[Eipideirm|eipideirmeacha]]. Tá sé suite i gciseal na cille deilgní. I measc na gcineálacha acantómanna tá '''pilar sheath acanthoma,''', siad falacailí neamhurchóideach a bhíonn de ghnáth ar an liopa uachtarach; acantóma glancheallach soiléire, siad ''fir3'' neamhurchóideach a fhaightear is minice ar na cosa; agus a'''cantóma Degos''', measctha go minic le galar Degos ach nach mbaineann leis. == Stair == Sa bhliain 2005, cuireadh "Acanthoma" ( a leagan Béarla) le MeSH mar théarma innéacs; ba é "Skin Neoplasms" an t-innéacsú roimhe sin (1965–2004). <ref>{{Luaigh foilseachán|author=Tybaert|first=Sara|date=Nov–Dec 2004|title=MEDLINE® Data Changes - 2005|url=https://www.nlm.nih.gov/pubs/techbull/nd04/nd04_med_data_changes.html|journal=[[NLM Technical Bulletin]]|issue=341|pages=e9}}</ref> Ag an am sin, níor innéacsaigh PubMed ach 206 alt leis an téarma "acanthoma" (an téarma a bhíonn sa teideal nó san achoimre de ghnáth). == Tagairtí == {{Reflist}} == Naisc sheachtracha == {{Medical resources|DiseasesDB=|ICD10=|ICD9=|ICDO=|OMIM=|MedlinePlus=|eMedicineSubj=|eMedicineTopic=|MeshID=D049309}}{{Skin tumors, epidermis}} [[Catagóir:Alt le tuairisc ghearr]] ko3g47sc7wgg9tnzm78q6w27zudpjg8 1320553 1320549 2026-07-14T19:02:33Z Ériugena 188 1320553 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Galar}}Is [[neoplasma]] cnis é '''acantóma''' atá comhdhéanta de chealla [[Eipitéiliam|gainneach]]<nowiki/>a nó [[Eipideirm|eipideirmeacha]]. Tá sé suite i gciseal na cille deilgní. I measc na gcineálacha acantómanna tá ''pilar sheath acanthoma,'', siad falacailí neamhurchóideach a bhíonn de ghnáth ar an liopa uachtarach; acantóma glancheallach soiléire, siad ''fir3'' neamhurchóideach a fhaightear is minice ar na cosa; agus acantóma Degos, measctha go minic le galar Degos ach nach mbaineann leis. == Stair == Sa bhliain 2005, cuireadh "Acanthoma" ( a leagan Béarla) le MeSH mar théarma innéacs; ba é "Skin Neoplasms" an t-innéacsú roimhe sin (1965–2004). <ref>{{Luaigh foilseachán|author=Tybaert|first=Sara|date=Nov–Dec 2004|title=MEDLINE® Data Changes - 2005|url=https://www.nlm.nih.gov/pubs/techbull/nd04/nd04_med_data_changes.html|journal=[[NLM Technical Bulletin]]|issue=341|pages=e9}}</ref> Ag an am sin, níor innéacsaigh PubMed ach 206 alt leis an téarma "acanthoma" (an téarma a bhíonn sa teideal nó san achoimre de ghnáth). == Tagairtí == {{Reflist}} == Naisc sheachtracha == {{Medical resources|DiseasesDB=|ICD10=|ICD9=|ICDO=|OMIM=|MedlinePlus=|eMedicineSubj=|eMedicineTopic=|MeshID=D049309}}{{Skin tumors, epidermis}} [[Catagóir:Ailsí neamhchoitianta]] 6ii74z4hh11708kvcq0fk8i4bxxjknc 1 127090 1320550 2026-07-14T18:57:35Z Ériugena 188 /* pilar sheath acanthoma */ mír nua 1320550 wikitext text/x-wiki == pilar sheath acanthoma == Caithfidh mé comhairle a ghlacadh ó Terama .ie maidir le haistriúchán ceartǃ̴̴ [[Úsáideoir:Ériugena|Ériugena]] ([[Plé úsáideora:Ériugena|plé]]) 18:57, 14 Iúil 2026 (UTC) aw2spbu2de3rph1s12j0w0lsg4h7bvp 0 127091 1320625 2026-07-15T00:10:37Z TGcoa 21229 Alt nua .... => Na Trioblóidí , => Na Trioblóidí 1920-1922 cóipeáil agus greamú, scríofa ag Panu Hoglund 1320625 wikitext text/x-wiki I ndiaidh na bliana 1910, bhí an chuma ag teacht ar an scéal go mbainfeadh na hÉireannaigh amach an Rialtas Dúchais, nó bhí Páirtí Parlaiminteach na hÉireann dingthe isteach idir dhá pháirtí móra na Parlaiminte i Westminster, agus na Liobrálaigh ag brath ar thacaíocht na nÉireannach leis an tromlach a choinneáil. B'é an Rialtas Dúchais an praghas a chaithfidís a íoc as an tacaíocht sin. Bhí na hAontachtóirí - Protastúnaigh a bhformhór, agus cónaí ar an gcuid ba mhó acu i gCúige Uladh - ag cur i gcoinne an Rialtas Dúchais chomh maith le neamhspleáchas iomlán na hÉireann, ó bhí eagla orthu nach bhfágfaí stádas ar bith acu i dtír a bheadh faoi chois na hEaglaise Caitlicí. Sa bhliain 1912, shínigh na hAontachtóirí, faoi cheannas [[Edward Carson]], forógra poiblí - [[Conradh agus Cúnant Sollúnta Uladh|Cúnant Uladh]] - agus iad ag tabhairt an leabhair go ndiúltóidís amach is amach don Rialtas Dúchais dá bhféachfaí lena leithéid a chur i bhfeidhm ar Chúige Uladh. Le beart a chur le briathar in am an ghátair, bhunaigh siad fórsa paraimíleata - Fórsa Óglaigh Uladh - agus d'iompórtáil siad airm thine ón nGearmáin ar chúla téarmaí. (Rinne lucht [[Éirí Amach na Cásca]] an cleas céanna roinnt bhlianta ina dhiaidh sin.) Mar fhreagra ar [[Óglaigh Uladh]], chuir na Náisiúntóirí ar fud na hÉireann eagraíocht mhíleata dá gcuid féin ar bun - is é sin, [[Óglaigh na hÉireann (1913-1919)|Óglaigh na hÉireann]], a bhí meáite ar an Rialtas Dúchais a chinntiú d'Éirinn i ndiaidh an chogaidh, sa chás is go rachadh Londain siar ar a gealltanas faoi thionchar na nAontachtóirí, agus an dearcadh dáigh dochomhairleach a bhí acu siúd. De réir a chéile, áfach, d'insíothlaigh [[Bráithreachas na Poblachta]] na hÓglaigh. Rúnchumann réabhlóideach ab ea an Bráithreachas, agus é dírithe ar neamhspleáchas iomlán a bhaint amach d'Éirinn. Náisiúntóirí radacacha ab ea baill an Bhráithreachais, cosúil le [[Pádraig Mac Piarais]]. Ó bhí dhá eagraíocht pharaimíleata - Óglaigh Uladh agus Óglaigh na hÉireann - ag druileáil agus ag máirseáil timpeall go hoscailte, bhí cogadh cathartha ag bagairt ar an tír, ach nuair a phléasc [[an Chéad Chogadh Domhanda]] amach, cuireadh an ghéarchéim ar fionraí. Chuaigh an Rialtas Dúchais ar leabhar an dlí, ach má chuaigh féin, ní raibh sé le dul i bhfeidhm ach i ndiaidh an chogaidh. Rinneadh cnámh spairne den cheist seo arís, nuair a [[Éirí Amach na Cásca|d'éirigh na Náisiúntóirí amach]] um Cháisc na bliana [[1916]] i m[[Baile Átha Cliath]]. Chuir na saighdiúirí Gallda an t-éirí amach faoi chois leis an mbrúidiúlacht a d'fhoghlaim siad i bpáirc an áir in Ilchríoch na hEorpa, agus cuireadh cúigear déag de cheannairí na Náisiúntóirí chun báis, an chuid ba mhó acu i b[[príosún Chill Mhaighneann]] i mBaile Átha Cliath. Ní dhearna cruálacht na Sasanach ach tuilleadh gríosú a thabhairt don Náisiúnachas radacach, nó nuair a cimíodh na Náisiúntóirí measartha in éineacht leis na fíor-radacaigh, ní raibh an chéad dream acu i bhfad ag tolgadh an réabhlóideachais ón dara dream. B'é an neamhspleáchas iomlán a bhí ag teastáil uathu anois, seachas an Rialtas Dúchais. Tháinig torthaí na forbartha seo chun solais sna holltoghcháin i Mí na Nollag 1918, nuair a bhain [[Sinn Féin]] - páirtí na scarúnaithe - amach tromlach na suíochán parlaiminte in Éirinn. Ní dheachaigh Feisirí Shinn Féin go Westminster riamh. Ina áit sin, tháinig siad le chéile i mBaile Átha Cliath le parlaimint ar leith a bhunú d'Éirinn, parlaimint ar thug siad [[An Chéad Dáil|Dáil Éireann]] uirthi. Is é an rud a bhí déanta acu ansin ná slán a fhágáil ag an Ríocht Aontaithe go deo, cé nach bhfuair siad aitheantas aon tíre dá neamhspleáchas go fóill. San am céanna, thosaigh Óglaigh na hÉireann, a ghlac leis gurbh iad féin arm na tíre úrbhunaithe, - thosaigh siad ag cur cogaidh ar na fórsaí Gallda in Éirinn. Rinneadh an chéad ionsaí in Eanáir 1919 ar [[an tSulchóid Bheag]] i g[[Contae Thiobraid Árann]], agus maraíodh beirt [[Constáblacht Ríoga na hÉireann|saighdiúirí dubha]] Caitliceacha a bhí ag seoladh coinsíneacht geiligníte. Sa bhliain 1920, bhí sé ina chogadh dearg idir na hÓglaigh agus fórsaí armtha na Breataine Móire. Ansin, reachtaigh an Rialtas Briotanach an [[An tAcht um Rialtas na hÉireann|tAcht um Rialtas na hÉireann]] (Government of Ireland Act). B'é an tAcht seo a dheighil Éire ina dhá dlínse, mar atá, Deisceart Éireann agus Tuaisceart Éireann. Dearbhaíodh an chríochdheighilt in athuair sa [[Chonradh Angla-Éireannach]] sa bhliain 1921. Chuir an Conradh deireadh leis an treallchogaíocht agus chruthaigh sé [[Saorstát Éireann]], stát a bhí beagnach neamhspleách, ar an taobh theas den teorainn. Thug an Conradh aitheantas don scoilt a dhealaigh na hAontachtóirí Protastúnacha, arbh in Ultaibh ba mó a bhí cónaí orthu, agus iad ag roghnú na Breataine Móire thar neamhspleáchas na hÉireann, ó na Náisiúntóirí Caitliceacha, arbh fhearr leo stát neamhspleách dá gcuid féin a bheith acu. Cé gur choinnigh Tuaisceart Éireann an nasc leis an Ríocht Aontaithe, fuair sé féinrialtas áirithe chomh maith, agus bunaíodh parlaimint ar leith don stáitín. Níorbh iad na hAontachtóirí féin a d'éiligh a leithéid. Go bunúsach, bhí feisirí fadfhulangacha na Parlaiminte i Westminster ag iarraidh freagra forásach flaithiúil a thabhairt ar cheist na hÉireann - gach gné den cheist seo a raibh siad dubh dóite di le fada an lá. Bhí na hAontachtóirí sásta a gcuid féin a dhéanamh den chóras nua féinrialtais. Stát dlíthiúil daonlathach ab ea stáitín an Tuaiscirt, a d'áitigh siad, agus mar sin, d'fhanfadh sé taobh istigh den [[Ríocht Aontaithe]], ó b'é sin ba mhian le tromlach a mhuintire. Maidir leis na náisiúntóirí Éireannacha, áfach, shíl siad gur críochdheighilt mhídhlíthiúil a bhí ann, nach raibh ag teacht le toil an tromlaigh uile-Éireannaigh. Bhí siadsan inbharúla nach raibh an stáitín dlisteanach ná daonlathach - b'é a dtuairim-san nach raibh ann ach stát saorga a bhí ceaptha le haghaidh na bProtastúnach amháin. Nuair a scaradh an Tuaisceart ón gcuid eile den oileán, bhí duine as an triúr den daonra ansin ina náisiúntóir. Dhiúltaigh na Caitlicigh don stáitín, díreach mar a dhiúltaigh na Protastúnaigh d'aon chineál neamhspleáchas d'Éirinn rompu. B'é seo ba chúis leis na Trioblóidí: níor éirigh leis na hAontachtóirí an pobal Caitliceach a chló leis an stát nua, agus ní raibh na Náisiúntóirí sásta éirí as aisling na hÉireann athaontaithe. Tháinig Tuaisceart Éireann ar an bhfód nuair a bhí cogadh á chur ar fud na hÉireann. Fuair 557 daoine bás de dheasca an fhoréigin pholaitiúil sna blianta 1920-22, le linn [[Cogadh na Saoirse (Éire)|Chogadh na Saoirse]] agus go gairid ina dhiaidh. As an iomlán seo, bhí 303 daoine ina gCaitlicigh (cuid acu ina nÓglaigh freisin), agus 172 ina bProtastúnaigh. [[Constáblacht Ríoga na hÉireann|Saighdiúirí dubha]] ([[Constáblacht Ríoga na hÉireann]]) nó [[Arm na Breataine|saighdiúirí Briotanacha]] a bhí i mbeirt dhaoine is ceithre scór acu. I m[[Béal Feirste]] a thit an chuid ba mhó de na hainghníomhartha amach, nó maraíodh 452 dhaoine ansin, 267 daoine acu ina gCaitlicigh. Sa chuid eile den oileán, b'iad na hÓglaigh ó thaobh amháin de agus an dá chineál saighdiúirí ón taobh eile de a bhí ag cur catha ar a chéile. B'é an chuma a bhí ar na cúrsaí sa Tuaisceart ná go raibh na dreamanna Dílseacha agus an fórsa póilíní cúnta a dtugtaí na B-Speisialtaigh air ag ionsaí agus ag marú Caitlicigh le díoltas a agairt ar an bpobal iomlán as a raibh déanta ag na hÓglaigh. Is é an chiall a bhain na Náisiúntóirí as seo ná gur [[pogram]] a bhí ann, is é sin, go raibh géarleanúint á déanamh orthu ar chúiseanna seicteacha amháin. Sa bhliain 1920, mar shampla, mharaigh na hÓglaigh Cigire Ceantair de chuid Chonstáblacht Ríoga na hÉireann, fear dar shloinne Swanzy, taobh amuigh de theampall Protastúnach i [[Lios na gCearrbhach]]. Ansin, d'imir na Dílseoirí díoltas ar phobal Caitliceach na háite ar fad, nó chuir siad cuid mhór den cheantar Chaitliceach trí thine. Mar sin féin, cé go raibh i bhfad ní ba mhó Caitlicigh thíos leis na gníomhartha uafáis (58 % acu siúd a fuair bás, cé nach raibh ach triúr as gach deichniúr de mhuintir na háite ina gCaitlicigh), rinne lucht an dá thaobh coireanna den chineál sin. Is léir go raibh muintir an Deiscirt féin an-mhíshásta leis an íde a fuair a gcomhreiligiúnaigh thuaidh, agus mar sin, thosaigh siad ag baghcatáil tráchtearraí an Tuaiscirt. Daoine de cheannairí an t[[Saorstát Éireann|Saorstáit úrbhunaithe]], [[Mícheál Ó Coileáin]] ina measc, fiú, - bhí siad inbharúla gur chóir ionsaí míleata a thabhairt faoin Tuaisceart. Stopadh na pleananna seo, áfach, nuair a d'éirigh ina chogadh dearg idir na Saorstátairí agus na Poblachtánaigh, agus idir an dá linn, bhí sé de sheal ag Aontachtóirí an Tuaiscirt córas láidir stáit a chur ar bun is a bhuanú ina stáitín. De thoradh Chogadh Cathartha na hÉireann, áfach, tháinig an tIRA ar an bhfód. Is éard a bhí i gceist leis an IRA ná scoilteán de shean-Óglaigh na hÉireann: dornán de náisiúnaithe dochomhairleacha a bhí meáite ar an dá stát in Oileán na hÉireann a chur de dhroim an tsaoil le Poblacht na mblianta 1919-1921 a athbhunú. Sa bhliain 1925, bhí a lán náisiúnaithe Éireannacha ag súil leis go gcuirfí an chríochdheighilt ar ceal, nó, ar a laghad, go bhfágfadh [[Coimisiún na Teorann]] cuid mhór de chríocha an stáitín thuaidh ag an Saorstát. Níor mhol an Coimisiún ach an corr-mhionathrú anseo agus ansiúd, agus buanaíodh críochdheighilt na hÉireann mar a bhí sí, a bheag nó a mhór. San am sin, thug an Saorstát aitheantas ''de facto'' don Teorainn, cé nach raibh lucht rialtais an tSaorstáit róshásta léi mar rud. Sa bhliain 1937, tháinig bunreacht nua i bhfeidhm in Éirinn a raibh an-lámh ag [[Éamon de Valera]] ina dhréachtú. In Alt a Dó agus in Alt a Trí sa bhunreacht seo a socraíodh gurbh ionann Éire, mar stát, agus oileán na hÉireann. Agus an méid sin ráite, ní mór cuimhne a choinneáil air gur aithin an bunreacht teorainneacha na bliana 1922 go sealadach, go dtí go n-athaontófaí an tír. == Féach freisin == == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Na Trioblóidí]] [[Catagóir:1920idí in Éirinn]] [[Catagóir:1920]] [[Catagóir:1921]] [[Catagóir:1922]] [[Catagóir:Stair Thuaisceart Éireann]] [[Catagóir:Cogadh na Saoirse in Éirinn]] [[Catagóir:Cogadh Cathartha na hÉireann]] gy3wmesl92s47y15jq6xzmnvakcqef8 1320626 1320625 2026-07-15T00:14:49Z TGcoa 21229 /* Féach freisin */ 1320626 wikitext text/x-wiki I ndiaidh na bliana 1910, bhí an chuma ag teacht ar an scéal go mbainfeadh na hÉireannaigh amach an Rialtas Dúchais, nó bhí Páirtí Parlaiminteach na hÉireann dingthe isteach idir dhá pháirtí móra na Parlaiminte i Westminster, agus na Liobrálaigh ag brath ar thacaíocht na nÉireannach leis an tromlach a choinneáil. B'é an Rialtas Dúchais an praghas a chaithfidís a íoc as an tacaíocht sin. Bhí na hAontachtóirí - Protastúnaigh a bhformhór, agus cónaí ar an gcuid ba mhó acu i gCúige Uladh - ag cur i gcoinne an Rialtas Dúchais chomh maith le neamhspleáchas iomlán na hÉireann, ó bhí eagla orthu nach bhfágfaí stádas ar bith acu i dtír a bheadh faoi chois na hEaglaise Caitlicí. Sa bhliain 1912, shínigh na hAontachtóirí, faoi cheannas [[Edward Carson]], forógra poiblí - [[Conradh agus Cúnant Sollúnta Uladh|Cúnant Uladh]] - agus iad ag tabhairt an leabhair go ndiúltóidís amach is amach don Rialtas Dúchais dá bhféachfaí lena leithéid a chur i bhfeidhm ar Chúige Uladh. Le beart a chur le briathar in am an ghátair, bhunaigh siad fórsa paraimíleata - Fórsa Óglaigh Uladh - agus d'iompórtáil siad airm thine ón nGearmáin ar chúla téarmaí. (Rinne lucht [[Éirí Amach na Cásca]] an cleas céanna roinnt bhlianta ina dhiaidh sin.) Mar fhreagra ar [[Óglaigh Uladh]], chuir na Náisiúntóirí ar fud na hÉireann eagraíocht mhíleata dá gcuid féin ar bun - is é sin, [[Óglaigh na hÉireann (1913-1919)|Óglaigh na hÉireann]], a bhí meáite ar an Rialtas Dúchais a chinntiú d'Éirinn i ndiaidh an chogaidh, sa chás is go rachadh Londain siar ar a gealltanas faoi thionchar na nAontachtóirí, agus an dearcadh dáigh dochomhairleach a bhí acu siúd. De réir a chéile, áfach, d'insíothlaigh [[Bráithreachas na Poblachta]] na hÓglaigh. Rúnchumann réabhlóideach ab ea an Bráithreachas, agus é dírithe ar neamhspleáchas iomlán a bhaint amach d'Éirinn. Náisiúntóirí radacacha ab ea baill an Bhráithreachais, cosúil le [[Pádraig Mac Piarais]]. Ó bhí dhá eagraíocht pharaimíleata - Óglaigh Uladh agus Óglaigh na hÉireann - ag druileáil agus ag máirseáil timpeall go hoscailte, bhí cogadh cathartha ag bagairt ar an tír, ach nuair a phléasc [[an Chéad Chogadh Domhanda]] amach, cuireadh an ghéarchéim ar fionraí. Chuaigh an Rialtas Dúchais ar leabhar an dlí, ach má chuaigh féin, ní raibh sé le dul i bhfeidhm ach i ndiaidh an chogaidh. Rinneadh cnámh spairne den cheist seo arís, nuair a [[Éirí Amach na Cásca|d'éirigh na Náisiúntóirí amach]] um Cháisc na bliana [[1916]] i m[[Baile Átha Cliath]]. Chuir na saighdiúirí Gallda an t-éirí amach faoi chois leis an mbrúidiúlacht a d'fhoghlaim siad i bpáirc an áir in Ilchríoch na hEorpa, agus cuireadh cúigear déag de cheannairí na Náisiúntóirí chun báis, an chuid ba mhó acu i b[[príosún Chill Mhaighneann]] i mBaile Átha Cliath. Ní dhearna cruálacht na Sasanach ach tuilleadh gríosú a thabhairt don Náisiúnachas radacach, nó nuair a cimíodh na Náisiúntóirí measartha in éineacht leis na fíor-radacaigh, ní raibh an chéad dream acu i bhfad ag tolgadh an réabhlóideachais ón dara dream. B'é an neamhspleáchas iomlán a bhí ag teastáil uathu anois, seachas an Rialtas Dúchais. Tháinig torthaí na forbartha seo chun solais sna holltoghcháin i Mí na Nollag 1918, nuair a bhain [[Sinn Féin]] - páirtí na scarúnaithe - amach tromlach na suíochán parlaiminte in Éirinn. Ní dheachaigh Feisirí Shinn Féin go Westminster riamh. Ina áit sin, tháinig siad le chéile i mBaile Átha Cliath le parlaimint ar leith a bhunú d'Éirinn, parlaimint ar thug siad [[An Chéad Dáil|Dáil Éireann]] uirthi. Is é an rud a bhí déanta acu ansin ná slán a fhágáil ag an Ríocht Aontaithe go deo, cé nach bhfuair siad aitheantas aon tíre dá neamhspleáchas go fóill. San am céanna, thosaigh Óglaigh na hÉireann, a ghlac leis gurbh iad féin arm na tíre úrbhunaithe, - thosaigh siad ag cur cogaidh ar na fórsaí Gallda in Éirinn. Rinneadh an chéad ionsaí in Eanáir 1919 ar [[an tSulchóid Bheag]] i g[[Contae Thiobraid Árann]], agus maraíodh beirt [[Constáblacht Ríoga na hÉireann|saighdiúirí dubha]] Caitliceacha a bhí ag seoladh coinsíneacht geiligníte. Sa bhliain 1920, bhí sé ina chogadh dearg idir na hÓglaigh agus fórsaí armtha na Breataine Móire. Ansin, reachtaigh an Rialtas Briotanach an [[An tAcht um Rialtas na hÉireann|tAcht um Rialtas na hÉireann]] (Government of Ireland Act). B'é an tAcht seo a dheighil Éire ina dhá dlínse, mar atá, Deisceart Éireann agus Tuaisceart Éireann. Dearbhaíodh an chríochdheighilt in athuair sa [[Chonradh Angla-Éireannach]] sa bhliain 1921. Chuir an Conradh deireadh leis an treallchogaíocht agus chruthaigh sé [[Saorstát Éireann]], stát a bhí beagnach neamhspleách, ar an taobh theas den teorainn. Thug an Conradh aitheantas don scoilt a dhealaigh na hAontachtóirí Protastúnacha, arbh in Ultaibh ba mó a bhí cónaí orthu, agus iad ag roghnú na Breataine Móire thar neamhspleáchas na hÉireann, ó na Náisiúntóirí Caitliceacha, arbh fhearr leo stát neamhspleách dá gcuid féin a bheith acu. Cé gur choinnigh Tuaisceart Éireann an nasc leis an Ríocht Aontaithe, fuair sé féinrialtas áirithe chomh maith, agus bunaíodh parlaimint ar leith don stáitín. Níorbh iad na hAontachtóirí féin a d'éiligh a leithéid. Go bunúsach, bhí feisirí fadfhulangacha na Parlaiminte i Westminster ag iarraidh freagra forásach flaithiúil a thabhairt ar cheist na hÉireann - gach gné den cheist seo a raibh siad dubh dóite di le fada an lá. Bhí na hAontachtóirí sásta a gcuid féin a dhéanamh den chóras nua féinrialtais. Stát dlíthiúil daonlathach ab ea stáitín an Tuaiscirt, a d'áitigh siad, agus mar sin, d'fhanfadh sé taobh istigh den [[Ríocht Aontaithe]], ó b'é sin ba mhian le tromlach a mhuintire. Maidir leis na náisiúntóirí Éireannacha, áfach, shíl siad gur críochdheighilt mhídhlíthiúil a bhí ann, nach raibh ag teacht le toil an tromlaigh uile-Éireannaigh. Bhí siadsan inbharúla nach raibh an stáitín dlisteanach ná daonlathach - b'é a dtuairim-san nach raibh ann ach stát saorga a bhí ceaptha le haghaidh na bProtastúnach amháin. Nuair a scaradh an Tuaisceart ón gcuid eile den oileán, bhí duine as an triúr den daonra ansin ina náisiúntóir. Dhiúltaigh na Caitlicigh don stáitín, díreach mar a dhiúltaigh na Protastúnaigh d'aon chineál neamhspleáchas d'Éirinn rompu. B'é seo ba chúis leis na Trioblóidí: níor éirigh leis na hAontachtóirí an pobal Caitliceach a chló leis an stát nua, agus ní raibh na Náisiúntóirí sásta éirí as aisling na hÉireann athaontaithe. Tháinig Tuaisceart Éireann ar an bhfód nuair a bhí cogadh á chur ar fud na hÉireann. I m[[Béal Feirste]] a thit an chuid ba mhó de na hainghníomhartha amach, nó maraíodh 452 dhaoine ansin, 267 daoine acu ina gCaitlicigh. Sa chuid eile den oileán, b'iad na hÓglaigh ó thaobh amháin de agus an dá chineál saighdiúirí ón taobh eile de a bhí ag cur catha ar a chéile. B'é an chuma a bhí ar na cúrsaí sa Tuaisceart ná go raibh na dreamanna Dílseacha agus an fórsa póilíní cúnta a dtugtaí na B-Speisialtaigh air ag ionsaí agus ag marú Caitlicigh le díoltas a agairt ar an bpobal iomlán as a raibh déanta ag na hÓglaigh. Is é an chiall a bhain na Náisiúntóirí as seo ná gur [[pogram]] a bhí ann, is é sin, go raibh géarleanúint á déanamh orthu ar chúiseanna seicteacha amháin. Sa bhliain 1920, mar shampla, mharaigh na hÓglaigh Cigire Ceantair de chuid Chonstáblacht Ríoga na hÉireann, fear dar shloinne Swanzy, taobh amuigh de theampall Protastúnach i [[Lios na gCearrbhach]]. Ansin, d'imir na Dílseoirí díoltas ar phobal Caitliceach na háite ar fad, nó chuir siad cuid mhór den cheantar Chaitliceach trí thine. Mar sin féin, cé go raibh i bhfad ní ba mhó Caitlicigh thíos leis na gníomhartha uafáis (58 % acu siúd a fuair bás, cé nach raibh ach triúr as gach deichniúr de mhuintir na háite ina gCaitlicigh), rinne lucht an dá thaobh coireanna den chineál sin. Is léir go raibh muintir an Deiscirt féin an-mhíshásta leis an íde a fuair a gcomhreiligiúnaigh thuaidh, agus mar sin, thosaigh siad ag baghcatáil tráchtearraí an Tuaiscirt. Daoine de cheannairí an t[[Saorstát Éireann|Saorstáit úrbhunaithe]], [[Mícheál Ó Coileáin]] ina measc, fiú, - bhí siad inbharúla gur chóir ionsaí míleata a thabhairt faoin Tuaisceart. Stopadh na pleananna seo, áfach, nuair a d'éirigh ina chogadh dearg idir na Saorstátairí agus na Poblachtánaigh, agus idir an dá linn, bhí sé de sheal ag Aontachtóirí an Tuaiscirt córas láidir stáit a chur ar bun is a bhuanú ina stáitín. De thoradh Chogadh Cathartha na hÉireann, áfach, tháinig an tIRA ar an bhfód. Is éard a bhí i gceist leis an IRA ná scoilteán de shean-Óglaigh na hÉireann: dornán de náisiúnaithe dochomhairleacha a bhí meáite ar an dá stát in Oileán na hÉireann a chur de dhroim an tsaoil le Poblacht na mblianta 1919-1921 a athbhunú. Sa bhliain 1925, bhí a lán náisiúnaithe Éireannacha ag súil leis go gcuirfí an chríochdheighilt ar ceal, nó, ar a laghad, go bhfágfadh [[Coimisiún na Teorann]] cuid mhór de chríocha an stáitín thuaidh ag an Saorstát. Níor mhol an Coimisiún ach an corr-mhionathrú anseo agus ansiúd, agus buanaíodh críochdheighilt na hÉireann mar a bhí sí, a bheag nó a mhór. San am sin, thug an Saorstát aitheantas ''de facto'' don Teorainn, cé nach raibh lucht rialtais an tSaorstáit róshásta léi mar rud. Sa bhliain 1937, tháinig bunreacht nua i bhfeidhm in Éirinn a raibh an-lámh ag [[Éamon de Valera]] ina dhréachtú. In Alt a Dó agus in Alt a Trí sa bhunreacht seo a socraíodh gurbh ionann Éire, mar stát, agus oileán na hÉireann. Agus an méid sin ráite, ní mór cuimhne a choinneáil air gur aithin an bunreacht teorainneacha na bliana 1922 go sealadach, go dtí go n-athaontófaí an tír.{{Príomhalt|Críochdheighilt na hÉireann}}{{Príomhalt|Stair Thuaisceart Éireann}} == Féach freisin == * [[Críochdheighilt na hÉireann]], 1920-1925 * [[Stair Thuaisceart Éireann]] * [[Na Trioblóidí]] == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Na Trioblóidí]] [[Catagóir:1920idí in Éirinn]] [[Catagóir:1920]] [[Catagóir:1921]] [[Catagóir:1922]] [[Catagóir:Stair Thuaisceart Éireann]] [[Catagóir:Cogadh na Saoirse in Éirinn]] [[Catagóir:Cogadh Cathartha na hÉireann]] 7vxcqgg9pimivtjfyeragsr0cko6oiu 0 127092 1320638 2026-07-15T10:24:51Z TGcoa 21229 Bhog TGcoa an leathanach [[Naomh Macdara]] go [[Mac Dara]] 1320638 wikitext text/x-wiki #athsheoladh [[Mac Dara]] h0vkny9w0wjshqit0bji5weppwc2lbu